Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Кәаӷәаниа, Валентин Асҭамыр-иԥа
0
24339
171700
171617
2026-08-07T18:07:52Z
Fraxinus.cs
8381
171700
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа
|даҽа ахьӡ=Валентин Астамурович Когониа
|афото=Когониа Валентин Астамурович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа
|аира арыцхә={{date|13|2|1959}}
|аира аҭыԥ=[[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аусура=афольклорҭҵааҩ, апоет, адраматург, алитературатә критик, апедагог
}}
'''Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа''' ({{lang-ru|Валентин Астамурович Когониа}}; {{date|13|2|1959}} [[Кәтол]] ақыҭа) – [[Аԥсуаа|аԥсуа]] фольклорҭҵааҩ, апоет, адраматург, алитературатә критик, апедагог. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2010), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла-корреспондент (2014), аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (2019). Гь. А. Ӡиӡариа ихьӡ зху, аҭҵаарадырраҿы Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2014). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1997) ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. Дыҩуеит аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи аҭҵаамҭақәеи) урысшәалеи (астатиақәа).
==Абиографиа==
Аҵара иҵон К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат (1995 шықәса инаркны – К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә лицеи-интернат) аҿы. Далгеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аурыс-аԥсуа ҟәша (1981), А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут ([[Москва]]) афольклор аҟәшаҿы аспирантура (1986), иара абраҟа ихьчеит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа жәлар рашәа (Ажанрқәеи урҭ реиҿартәышьеи)» атемала. 1986 ш. инаркны иахьа уажәраанӡа аус иуеит Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт афольклор аҟәшаҿы: аԥхьаӡа ҭҵаарадырратә усзуҩыс, анаҩсан (1997 ш. инаркны) – ҭҵаарадырратә усзуҩ еиҳабыс, ашьҭахь (2011 ш. нахыс) – ҭҵаарадырратә усзуҩ нагас, 2018 ш. инаркны – ҭҵаарадырратә усзуҩ хадас. Аамҭаказы 1999 ш. инаркны 2014 ш. азынӡа, аҭҵаарадырреи арҵаҩреи еилагӡо, напхгара азиуан К.Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә лицеи-интернат. Ҩышықәса (2005–2007 шш.) редактор хадас даман ахәыҷтәы журнал «Амцабз». Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет Аԥсуа литература акафедра дапрофессоруп, дрыԥхьоит еиуеиԥшым амаҭәарқәа ирызку алекциақәа. 2010 ш. ихьчеит адоктортә диссертациа «Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа аиҿартәышьа» атемала. 2014 ш. раахыс Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиаҿы аус иуеит академик-маӡаныҟәгаҩыс.
Алитературеи афольклорҭҵаареи ргәыбылра шьҭихит ашкол данҭаз ашықәсқәа раан. В. М. Ҷыҭанаа напхгара ззиуаз алитературатә кружок далан. Уи акружоки Аԥсны аҳәынҭқарратә университет аҟны В. П. Анқәаб дызхагылаз астудентцәа ркружоки аиҿцаара бзиа рыбжьан.
Кәаӷәаниа В.А. раԥхьатәи иажәеинраалақәа акьыԥхь рбеит 1974 ш. агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны. Иҩымҭақәеи истатиақәеи рнылон ажурналқәеи («Алашара», «Аҟазара»), аизгақәеи («Ерцахә», «Ҽнак зны ааԥынраказ», «Ахаҵарашәа», «Аԥсуа поезиа антологиа» уҳәа) рҟны. Иҭижьит иажәеинраалақәеи истатиақәеи еидызкыло аизгақәа акымкәа-ҩбамкәа.
1999 ш. ажурнал «Алашара» (№ 3) аҟны икьыԥхьын раԥхьатәи ипиеса «Абна лакә». Уаҟа еилаӡҩоит апоезиеи апрозеи, хархәара рызууп афольклортә естетикеи апоетикеи.
В. А. Кәаӷәаниа ҵарауаҩк иаҳасабала ишьақәгылараҿы ирылдыршаз рацәоуп академикцәа С. Л. Зыхәба, Ш. Хь. Салаҟаиа. Данстудентыз ашықәсқәа рзы «Алашара» (1981, № 4) ианылеит раԥхьатәи иҭҵаарадырратә статиа «Ажәлар рыхьчаҩ ихаҿсахьа аԥсуаа рҭоурыхтә-фырхаҵаратә ашәақәа рҿы».
Иаԥиҵеит 100 инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәеи алитература-критикатә статиақәеи. Еиқәиршәеит аизгақәа: «Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа XII томкны. I атом: аџьа ашәақәа, ақьабзтә поезиа, аҭәҳәақәа, абзазаратә поезиа» ([[Аҟәа]], 1992; аиҭаҭыжьымҭа – 2008); «Лакә-лакә сышнеиуаз... » (Аҟәа, 2010); «Аԥсуа фольклор ҩ-шәҟәыкны. Актәи ашәҟәы. Жәлар рпоезиа» (Аҟәа, 2013); «Аԥсуа фольклор ҩ-шәҟәыкны. Аҩбатәи ашәҟәы. Жәлар рыпроза (Аҟәа, 2013); «Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа XII томкны. XI атом. Ҳаамҭазтәи аԥсуа фольклор. (Еиқәыршәоуп А.Е. Ашәба далахәны)» (Аҟәа, 2017). Аџьабаа ибахьеит Т.Шь. Аџьба ирҿиамҭақәа ркьыԥхьреи рыҭҵаареи аус аҿы. Иҭижьхьеит апоет ишәҟәқәа: «Бзиала иаҳзырша. Амшынҵа» (аԥсышәалеи урысшәалеи) (Аҟәа, 1994); аԥхьажәеи азгәаҭақәеи рыцҵаны «Т. Аџьба. Иҩымҭақәа ҩ-томкны» (Аҟәа, 1999); «Т. Аџьба. Иалкаау. Ажәеинраалақәа, аиҭагақәа» (Аҟәа, 2011).
Кәаӷәаниа В.А. дравторуп В. Маан, Б. Шьынқәба, Т. Аџьба, М. Миқаиа, В. Аҵнариа, Б. Гәыргәлиа, Р. Қапба, Г. Аламиа, В. Касланӡиа, Л. Тәанԥҳа, И. Аҳашԥҳа, В. Ҷыҭанаа, А. Лагәлаа, И. Миқаиа, К. Симонов уҳәа аӡәырҩы ашәҟәыҩҩцәа рырҿиамҭақәа ирызку астатиақәа. Дреиуоуп 5-тәи, 6-тәи, 7-тәи аклассқәа ирызку Аԥсуа литература ахрестоматиақәа реиқәыршәаҩцәа.
2017 ш. ихҵан Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы. Ажурнал «Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Адырраҭара» аредакциатә еилазаара далоуп, ажурнал «Алашара» аредактор хада дихаҭыԥуаҩуп.
==Абиблиографиа==
*асахьаркыратә ҩымҭақәа еидызкыло аизгақәа: Аамҭа аҳамҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983.
*Ажәҩан ԥсҭазаара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа 1986.
*Ииасхьоу амшқәа рашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990.
*Ахаҳә ахьышьҭоу ихьанҭоуп (Иаҳхысыз аибашьра адаҟьақәа). Аҟәа, 1997.
*Абна лакә. Ажәеинраалақәеи апиесеи. Аҟәа, 2003.
*Ақьиареи аҳарамреи. Алакәқәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2008.
*Анацәкьарақәа рҭыӡшәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи: Аԥсуа жәлар рашәа (Ажанрқәеи урҭ рпоетикеи)». Аҟәа, 1995.
*«Аԥсуаа рдоуҳатә культура адаҟьақәа (Аҭҵаамҭақәеи, алитература-критикатә статиақәеи, аҿцәажәарақәеи)». Аҟәа, 1999.
*Хьӡи-ԥшеи змоу амҩа. Астатиақәеи афольклортә нҵамҭақәеи. Аҟәа, 2008.
*Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа аиҿартәышьа. Аҟәа, 2010.
*Хәы змам адоуҳатә ҭынха (Аҭҵаамҭақәа. Алитература-критикатә статиақәа). Аҟәа, 2013.
*Аԥсуа фольклори алитературеи ирызку аетиудқәа. Аҟәа, 2014.
*Аамҭеи асахьаркыратә ажәеи (Аҭҵаамҭақәа. Афольклор-етнографиатә материалқәа). Аҟәа, 2017.
*Акәицқәа хәышҭаарамцаны иҟаларц. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 2017.
==Алитература==
*{{Аԥпа|940}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/kogonia-valentin-astamurovich Когониа Валентин Астамурович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99a%D3%B7%D3%99ania-valentin-as%D2%ADamyir-i%D2%A7a Кәаӷәаниа Валентин Асҭамыр-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1959 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Кәаӷәаниаа]]
jam4m9osyubmz1sn8131z74rvnbailg
171701
171700
2026-08-07T18:08:15Z
Fraxinus.cs
8381
171701
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа
|даҽа ахьӡ=Валентин Астамурович Когониа
|афото=Когониа Валентин Астамурович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа
|аира арыцхә={{date|13|2|1959}}
|аира аҭыԥ=[[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аусура=афольклорҭҵааҩ, апоет, адраматург, алитературатә критик, апедагог
}}
'''Валентин Асҭамыр-иԥа Кәаӷәаниа''' ({{lang-ru|Валентин Астамурович Когониа}}; {{date|13|2|1959}} [[Кәтол]] ақыҭа) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] фольклорҭҵааҩ, апоет, адраматург, алитературатә критик, апедагог. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2010), Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла-корреспондент (2014), аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик (2019). Гь. А. Ӡиӡариа ихьӡ зху, аҭҵаарадырраҿы Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа алауреат (2014). Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1997) ажурналистцәа Реидгылеи рлахәыла. Дыҩуеит аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи аҭҵаамҭақәеи) урысшәалеи (астатиақәа).
==Абиографиа==
Аҵара иҵон К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат (1995 шықәса инаркны – К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә лицеи-интернат) аҿы. Далгеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аурыс-аԥсуа ҟәша (1981), А. М. Горки ихьӡ зху Адунеитә литература аинститут ([[Москва]]) афольклор аҟәшаҿы аспирантура (1986), иара абраҟа ихьчеит акандидаттә диссертациа «Аԥсуа жәлар рашәа (Ажанрқәеи урҭ реиҿартәышьеи)» атемала. 1986 ш. инаркны иахьа уажәраанӡа аус иуеит Аԥсны аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵааратә институт афольклор аҟәшаҿы: аԥхьаӡа ҭҵаарадырратә усзуҩыс, анаҩсан (1997 ш. инаркны) – ҭҵаарадырратә усзуҩ еиҳабыс, ашьҭахь (2011 ш. нахыс) – ҭҵаарадырратә усзуҩ нагас, 2018 ш. инаркны – ҭҵаарадырратә усзуҩ хадас. Аамҭаказы 1999 ш. инаркны 2014 ш. азынӡа, аҭҵаарадырреи арҵаҩреи еилагӡо, напхгара азиуан К.Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә лицеи-интернат. Ҩышықәса (2005–2007 шш.) редактор хадас даман ахәыҷтәы журнал «Амцабз». Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет Аԥсуа литература акафедра дапрофессоруп, дрыԥхьоит еиуеиԥшым амаҭәарқәа ирызку алекциақәа. 2010 ш. ихьчеит адоктортә диссертациа «Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа аиҿартәышьа» атемала. 2014 ш. раахыс Аԥсны Аҭҵаарадыррақәа ракадемиаҿы аус иуеит академик-маӡаныҟәгаҩыс.
Алитературеи афольклорҭҵаареи ргәыбылра шьҭихит ашкол данҭаз ашықәсқәа раан. В. М. Ҷыҭанаа напхгара ззиуаз алитературатә кружок далан. Уи акружоки Аԥсны аҳәынҭқарратә университет аҟны В. П. Анқәаб дызхагылаз астудентцәа ркружоки аиҿцаара бзиа рыбжьан.
Кәаӷәаниа В.А. раԥхьатәи иажәеинраалақәа акьыԥхь рбеит 1974 ш. агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны. Иҩымҭақәеи истатиақәеи рнылон ажурналқәеи («Алашара», «Аҟазара»), аизгақәеи («Ерцахә», «Ҽнак зны ааԥынраказ», «Ахаҵарашәа», «Аԥсуа поезиа антологиа» уҳәа) рҟны. Иҭижьит иажәеинраалақәеи истатиақәеи еидызкыло аизгақәа акымкәа-ҩбамкәа.
1999 ш. ажурнал «Алашара» (№ 3) аҟны икьыԥхьын раԥхьатәи ипиеса «Абна лакә». Уаҟа еилаӡҩоит апоезиеи апрозеи, хархәара рызууп афольклортә естетикеи апоетикеи.
В. А. Кәаӷәаниа ҵарауаҩк иаҳасабала ишьақәгылараҿы ирылдыршаз рацәоуп академикцәа С. Л. Зыхәба, Ш. Хь. Салаҟаиа. Данстудентыз ашықәсқәа рзы «Алашара» (1981, № 4) ианылеит раԥхьатәи иҭҵаарадырратә статиа «Ажәлар рыхьчаҩ ихаҿсахьа аԥсуаа рҭоурыхтә-фырхаҵаратә ашәақәа рҿы».
Иаԥиҵеит 100 инареиҳаны аҭҵаарадырратә усумҭақәеи алитература-критикатә статиақәеи. Еиқәиршәеит аизгақәа: «Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа XII томкны. I атом: аџьа ашәақәа, ақьабзтә поезиа, аҭәҳәақәа, абзазаратә поезиа» ([[Аҟәа]], 1992; аиҭаҭыжьымҭа – 2008); «Лакә-лакә сышнеиуаз... » (Аҟәа, 2010); «Аԥсуа фольклор ҩ-шәҟәыкны. Актәи ашәҟәы. Жәлар рпоезиа» (Аҟәа, 2013); «Аԥсуа фольклор ҩ-шәҟәыкны. Аҩбатәи ашәҟәы. Жәлар рыпроза (Аҟәа, 2013); «Аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа XII томкны. XI атом. Ҳаамҭазтәи аԥсуа фольклор. (Еиқәыршәоуп А.Е. Ашәба далахәны)» (Аҟәа, 2017). Аџьабаа ибахьеит Т.Шь. Аџьба ирҿиамҭақәа ркьыԥхьреи рыҭҵаареи аус аҿы. Иҭижьхьеит апоет ишәҟәқәа: «Бзиала иаҳзырша. Амшынҵа» (аԥсышәалеи урысшәалеи) (Аҟәа, 1994); аԥхьажәеи азгәаҭақәеи рыцҵаны «Т. Аџьба. Иҩымҭақәа ҩ-томкны» (Аҟәа, 1999); «Т. Аџьба. Иалкаау. Ажәеинраалақәа, аиҭагақәа» (Аҟәа, 2011).
Кәаӷәаниа В.А. дравторуп В. Маан, Б. Шьынқәба, Т. Аџьба, М. Миқаиа, В. Аҵнариа, Б. Гәыргәлиа, Р. Қапба, Г. Аламиа, В. Касланӡиа, Л. Тәанԥҳа, И. Аҳашԥҳа, В. Ҷыҭанаа, А. Лагәлаа, И. Миқаиа, К. Симонов уҳәа аӡәырҩы ашәҟәыҩҩцәа рырҿиамҭақәа ирызку астатиақәа. Дреиуоуп 5-тәи, 6-тәи, 7-тәи аклассқәа ирызку Аԥсуа литература ахрестоматиақәа реиқәыршәаҩцәа.
2017 ш. ихҵан Аԥсны аҭҵаарадырра зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы. Ажурнал «Аԥсны аҭҵаарадыррақәа ракадемиа Адырраҭара» аредакциатә еилазаара далоуп, ажурнал «Алашара» аредактор хада дихаҭыԥуаҩуп.
==Абиблиографиа==
*асахьаркыратә ҩымҭақәа еидызкыло аизгақәа: Аамҭа аҳамҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1983.
*Ажәҩан ԥсҭазаара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа 1986.
*Ииасхьоу амшқәа рашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1990.
*Ахаҳә ахьышьҭоу ихьанҭоуп (Иаҳхысыз аибашьра адаҟьақәа). Аҟәа, 1997.
*Абна лакә. Ажәеинраалақәеи апиесеи. Аҟәа, 2003.
*Ақьиареи аҳарамреи. Алакәқәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2008.
*Анацәкьарақәа рҭыӡшәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи: Аԥсуа жәлар рашәа (Ажанрқәеи урҭ рпоетикеи)». Аҟәа, 1995.
*«Аԥсуаа рдоуҳатә культура адаҟьақәа (Аҭҵаамҭақәеи, алитература-критикатә статиақәеи, аҿцәажәарақәеи)». Аҟәа, 1999.
*Хьӡи-ԥшеи змоу амҩа. Астатиақәеи афольклортә нҵамҭақәеи. Аҟәа, 2008.
*Аԥсуаа рҿаԥыцтә поезиа аиҿартәышьа. Аҟәа, 2010.
*Хәы змам адоуҳатә ҭынха (Аҭҵаамҭақәа. Алитература-критикатә статиақәа). Аҟәа, 2013.
*Аԥсуа фольклори алитературеи ирызку аетиудқәа. Аҟәа, 2014.
*Аамҭеи асахьаркыратә ажәеи (Аҭҵаамҭақәа. Афольклор-етнографиатә материалқәа). Аҟәа, 2017.
*Акәицқәа хәышҭаарамцаны иҟаларц. Алитература-критикатә статиақәа. Аҟәа, 2017.
==Алитература==
*{{Аԥпа|940}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/kogonia-valentin-astamurovich Когониа Валентин Астамурович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/k%D3%99a%D3%B7%D3%99ania-valentin-as%D2%ADamyir-i%D2%A7a Кәаӷәаниа Валентин Асҭамыр-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1959 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Кәаӷәаниаа]]
ljd3u9dwqvb0z9na672ues2af7fxfcx
Лагәлаа, Анатоли Ианкәа-иԥа
0
24346
171702
171464
2026-08-07T18:14:16Z
Fraxinus.cs
8381
171702
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа
|даҽа ахьӡ=Анатолий Янкович Лагулаа
|афото=Лагулаа Анатолий Янкович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа
|аира арыцхә={{date|1|6|1961}}
|аира аҭыԥ=[[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|15|2|2026}}
|аусура=апоет, апрозаик, апублицист
}}
'''Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа''' ({{lang-ru|Анатолий Янкович Лагулаа}}; {{date|1|6|1961}} [[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла – {{date|15|2|2026}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик, апублицист. СССР-и (1989), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Ианашьоуп "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2010, ишәҟәы «Амш хәашьқәа цеит» азы), Т. Шь. Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2016). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵоуп. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
1978 ш. рзы Ҷлоутәи абжьаратә школ даналга 1979 ш. рзы дҭалоит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. Ахԥатәи акурс анхиркәша, 1982 ш. рзы диасуеит М. А. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистикатә факультет ашҟа. Ахԥатәи акурс ахь дрыдыркылоит, аха ичымазара иахҟьаны шықәсык ашьҭахь Аԥсныҟа дхынҳәуеит. Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет аҟны иҵара хиркәшоит 1984 ш. рзы.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы аус иухьан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»,1983), ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредактор еиҵбыс (1984), ажурнал «Алашара» апроза аҟәша аиҳабыс (1984-1985), ашьҭахь - аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс (1985-2004).
2004 ш. апрель 15 рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла изаамҭанымыз Х-тәи аизара ду аҟны далырхуеит ажурнал «Алашара» аредактор хадас. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзынӡагьы араҟа аус иуан.
Ажурнал аҿы иусура хада инаваргыланы акыр шықәса арадиои ателехәаԥшреи рҿы имҩаԥигон алитературатә дырраҭарақәа «Абырлаш», «Ажәа абжьы». Аԥсны акультуратәи ауаажәларратәи ԥсҭазаара далахәын.
Ажәеинраалақәеи астатиа кьаҿқәеи рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Абаза», агазеҭқәа: «[[Аԥсны ҟаԥшь]]», «[[Аԥсны (агазеҭ)|Аԥсны]]», «[[Аидгылара (агазеҭ)|Аидгылара]]», «[[Бзыԥ (агазеҭ)|Бзыԥ]]», «[[Еҵәаџьаа]]», «[[Литературная Россия]]» уҳәа. Иргәылоуп аизга "Бызбоит, бызбоит, бзиа бызбоит" (2015); "Аԥсуа поезиа антологиа" ([[Аҟәа]] - [[Москва]], 2001) аиҭаҭыжьра (Аҟәа - Москва, 2009); "Ҳаамҭазтәи Евразиа ашәҟәыҩҩцәа рантологиа" (2018, аурысшәеи англыз бызшәеи рахь аиҭагақәа) уҳәа егьырҭгьы.
Иҭижьит апоезиатәи апрозатәи рҿиамҭақәа еидызкыло 24 шәҟәы, иара убасгьы иҩымҭақәа еиҭаганы ирнылахьеит Аҟәеи Москвеи еиуеиԥшым альманахқәеи агазеҭқәеи.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Урҭ аблақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984.
*Шьазинагьы илҭахын анасыԥ. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1986.
*Агәҭыха. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1990.
*Иацтәи амш абжьы. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989.
*Нарсоу. Ахәыҷқәа ирызку ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1994.
*Мышьҭабзиа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1994.
*Адгьыл гәалак амоуп. Ажәеинраалақәа. Аиҩызаратә шаржқәа. Аҟәа, 1995.
*Ануаа рхәы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа.
*1995.
*Сыԥсадгьыл заҵәуп. Ажәабжьқәеи аиҭагамҭақәеи. Аҟәа, 1998.
*Сыԥхыӡ ссир. Алирикатә жәеинраалақәа. Аҟәа ,1999.
*Уламыс уашьҭуам. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002.
*Арашь. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004.
*Рыбжьы наҩит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005.
*Асас. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа,2005.
*Амш хәашьқәа цеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008.
*Издыруада дыҵәҩаншьапхар. Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2009.
*Аизга. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*Аҩбатәи атом. Аҟәа, 2011, Алԥха. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2013.
*Ардәына. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 2014.
*Ауаа разқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
*Аамҭа иазымҵәахыз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
*Анасыԥ амҵәыжәҩақәа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аессеқәа. Аиҭагақәа. Москва, 2019.
*урысшәала: Тревожная ночь. Рассказы. Сухум, 2023.
==Алитература==
*{{Аԥпа|940-941}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/lagulaa-anatolij-yankovich Лагулаа Анатолий Янкович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lag%D3%99laa-anatoli-iank%D3%99a-i%D2%A7a Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1961 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 1 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2026 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 15 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Лагәлаақәа]]
gvrbd2o8gdya1dunesc87vokgoi8uuw
171703
171702
2026-08-07T18:14:41Z
Fraxinus.cs
8381
171703
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа
|даҽа ахьӡ=Анатолий Янкович Лагулаа
|афото=Лагулаа Анатолий Янкович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа
|аира арыцхә={{date|1|6|1961}}
|аира аҭыԥ=[[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|15|2|2026}}
|аусура=апоет, апрозаик, апублицист
}}
'''Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа''' ({{lang-ru|Анатолий Янкович Лагулаа}}; {{date|1|6|1961}} [[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла – {{date|15|2|2026}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик, апублицист. СССР-и (1989), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Ианашьоуп "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2010, ишәҟәы «Амш хәашьқәа цеит» азы), Т. Шь. Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2016). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵоуп. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
1978 ш. рзы Ҷлоутәи абжьаратә школ даналга 1979 ш. рзы дҭалоит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. Ахԥатәи акурс анхиркәша, 1982 ш. рзы диасуеит М. А. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистикатә факультет ашҟа. Ахԥатәи акурс ахь дрыдыркылоит, аха ичымазара иахҟьаны шықәсык ашьҭахь Аԥсныҟа дхынҳәуеит. Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет аҟны иҵара хиркәшоит 1984 ш. рзы.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы аус иухьан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»,1983), ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредактор еиҵбыс (1984), ажурнал «Алашара» апроза аҟәша аиҳабыс (1984-1985), ашьҭахь - аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс (1985-2004).
2004 ш. апрель 15 рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла изаамҭанымыз Х-тәи аизара ду аҟны далырхуеит ажурнал «Алашара» аредактор хадас. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзынӡагьы араҟа аус иуан.
Ажурнал аҿы иусура хада инаваргыланы акыр шықәса арадиои ателехәаԥшреи рҿы имҩаԥигон алитературатә дырраҭарақәа «Абырлаш», «Ажәа абжьы». Аԥсны акультуратәи ауаажәларратәи ԥсҭазаара далахәын.
Ажәеинраалақәеи астатиа кьаҿқәеи рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Абаза», агазеҭқәа: «[[Аԥсны ҟаԥшь]]», «[[Аԥсны (агазеҭ)|Аԥсны]]», «[[Аидгылара (агазеҭ)|Аидгылара]]», «[[Бзыԥ (агазеҭ)|Бзыԥ]]», «[[Еҵәаџьаа]]», «[[Литературная Россия]]» уҳәа. Иргәылоуп аизга "Бызбоит, бызбоит, бзиа бызбоит" (2015); "Аԥсуа поезиа антологиа" ([[Аҟәа]] - [[Москва]], 2001) аиҭаҭыжьра (Аҟәа - Москва, 2009); "Ҳаамҭазтәи Евразиа ашәҟәыҩҩцәа рантологиа" (2018, аурысшәеи англыз бызшәеи рахь аиҭагақәа) уҳәа егьырҭгьы.
Иҭижьит апоезиатәи апрозатәи рҿиамҭақәа еидызкыло 24 шәҟәы, иара убасгьы иҩымҭақәа еиҭаганы ирнылахьеит Аҟәеи Москвеи еиуеиԥшым альманахқәеи агазеҭқәеи.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Урҭ аблақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984.
*Шьазинагьы илҭахын анасыԥ. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1986.
*Агәҭыха. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1990.
*Иацтәи амш абжьы. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989.
*Нарсоу. Ахәыҷқәа ирызку ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1994.
*Мышьҭабзиа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1994.
*Адгьыл гәалак амоуп. Ажәеинраалақәа. Аиҩызаратә шаржқәа. Аҟәа, 1995.
*Ануаа рхәы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа.
*1995.
*Сыԥсадгьыл заҵәуп. Ажәабжьқәеи аиҭагамҭақәеи. Аҟәа, 1998.
*Сыԥхыӡ ссир. Алирикатә жәеинраалақәа. Аҟәа ,1999.
*Уламыс уашьҭуам. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002.
*Арашь. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004.
*Рыбжьы наҩит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005.
*Асас. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа,2005.
*Амш хәашьқәа цеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008.
*Издыруада дыҵәҩаншьапхар. Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2009.
*Аизга. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*Аҩбатәи атом. Аҟәа, 2011, Алԥха. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2013.
*Ардәына. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 2014.
*Ауаа разқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
*Аамҭа иазымҵәахыз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
*Анасыԥ амҵәыжәҩақәа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аессеқәа. Аиҭагақәа. Москва, 2019.
*урысшәала: Тревожная ночь. Рассказы. Сухум, 2023.
==Алитература==
*{{Аԥпа|940-941}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/lagulaa-anatolij-yankovich Лагулаа Анатолий Янкович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lag%D3%99laa-anatoli-iank%D3%99a-i%D2%A7a Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1961 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 1 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2026 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 15 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Лагәлаақәа]]
e35kenf25o7wz4ilvoci7oe59k6sjv5
171720
171703
2026-08-08T10:52:43Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Лагәлаақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Лагәлаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171720
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа
|даҽа ахьӡ=Анатолий Янкович Лагулаа
|афото=Лагулаа Анатолий Янкович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа
|аира арыцхә={{date|1|6|1961}}
|аира аҭыԥ=[[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|15|2|2026}}
|аусура=апоет, апрозаик, апублицист
}}
'''Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа''' ({{lang-ru|Анатолий Янкович Лагулаа}}; {{date|1|6|1961}} [[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла – {{date|15|2|2026}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик, апублицист. СССР-и (1989), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Ианашьоуп "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2010, ишәҟәы «Амш хәашьқәа цеит» азы), Т. Шь. Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2016). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵоуп. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
1978 ш. рзы Ҷлоутәи абжьаратә школ даналга 1979 ш. рзы дҭалоит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. Ахԥатәи акурс анхиркәша, 1982 ш. рзы диасуеит М. А. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистикатә факультет ашҟа. Ахԥатәи акурс ахь дрыдыркылоит, аха ичымазара иахҟьаны шықәсык ашьҭахь Аԥсныҟа дхынҳәуеит. Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет аҟны иҵара хиркәшоит 1984 ш. рзы.
Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы аус иухьан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»,1983), ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредактор еиҵбыс (1984), ажурнал «Алашара» апроза аҟәша аиҳабыс (1984-1985), ашьҭахь - аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс (1985-2004).
2004 ш. апрель 15 рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла изаамҭанымыз Х-тәи аизара ду аҟны далырхуеит ажурнал «Алашара» аредактор хадас. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзынӡагьы араҟа аус иуан.
Ажурнал аҿы иусура хада инаваргыланы акыр шықәса арадиои ателехәаԥшреи рҿы имҩаԥигон алитературатә дырраҭарақәа «Абырлаш», «Ажәа абжьы». Аԥсны акультуратәи ауаажәларратәи ԥсҭазаара далахәын.
Ажәеинраалақәеи астатиа кьаҿқәеи рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Абаза», агазеҭқәа: «[[Аԥсны ҟаԥшь]]», «[[Аԥсны (агазеҭ)|Аԥсны]]», «[[Аидгылара (агазеҭ)|Аидгылара]]», «[[Бзыԥ (агазеҭ)|Бзыԥ]]», «[[Еҵәаџьаа]]», «[[Литературная Россия]]» уҳәа. Иргәылоуп аизга "Бызбоит, бызбоит, бзиа бызбоит" (2015); "Аԥсуа поезиа антологиа" ([[Аҟәа]] - [[Москва]], 2001) аиҭаҭыжьра (Аҟәа - Москва, 2009); "Ҳаамҭазтәи Евразиа ашәҟәыҩҩцәа рантологиа" (2018, аурысшәеи англыз бызшәеи рахь аиҭагақәа) уҳәа егьырҭгьы.
Иҭижьит апоезиатәи апрозатәи рҿиамҭақәа еидызкыло 24 шәҟәы, иара убасгьы иҩымҭақәа еиҭаганы ирнылахьеит Аҟәеи Москвеи еиуеиԥшым альманахқәеи агазеҭқәеи.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Урҭ аблақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984.
*Шьазинагьы илҭахын анасыԥ. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1986.
*Агәҭыха. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1990.
*Иацтәи амш абжьы. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989.
*Нарсоу. Ахәыҷқәа ирызку ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1994.
*Мышьҭабзиа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1994.
*Адгьыл гәалак амоуп. Ажәеинраалақәа. Аиҩызаратә шаржқәа. Аҟәа, 1995.
*Ануаа рхәы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа.
*1995.
*Сыԥсадгьыл заҵәуп. Ажәабжьқәеи аиҭагамҭақәеи. Аҟәа, 1998.
*Сыԥхыӡ ссир. Алирикатә жәеинраалақәа. Аҟәа ,1999.
*Уламыс уашьҭуам. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002.
*Арашь. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004.
*Рыбжьы наҩит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005.
*Асас. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа,2005.
*Амш хәашьқәа цеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008.
*Издыруада дыҵәҩаншьапхар. Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2009.
*Аизга. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*Аҩбатәи атом. Аҟәа, 2011, Алԥха. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2013.
*Ардәына. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 2014.
*Ауаа разқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
*Аамҭа иазымҵәахыз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
*Анасыԥ амҵәыжәҩақәа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аессеқәа. Аиҭагақәа. Москва, 2019.
*урысшәала: Тревожная ночь. Рассказы. Сухум, 2023.
==Алитература==
*{{Аԥпа|940-941}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/lagulaa-anatolij-yankovich Лагулаа Анатолий Янкович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lag%D3%99laa-anatoli-iank%D3%99a-i%D2%A7a Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1961 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 1 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2026 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 15 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Лагәлаа]]
8lyi4u5lo7w6pn6qv9dzl18mjtwlj6s
Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа
0
24509
171710
171568
2026-08-07T18:36:50Z
Fraxinus.cs
8381
171710
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Ҷиҷико Михаил-иԥа Џьонуа
|даҽа ахьӡ=Чичико Михайлович Джонуа
|афото=Джонуа Чичико Михайлович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Ҷиҷико Михаил-иԥа Џьонуа
|аира арыцхә={{date|27|5|1915}}
|аира аҭыԥ=[[Ҷлоу]] ақыҭа Аимара аҳабла, Кәыдрытәи аучастка, [[Аҟәатәи аокруг]], [[Урыстәылатәи аимпериа]]
|аԥсра арыцхә={{date|25|10|1975}}
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аусура=апоет, апрозаик}}
'''Ҷиҷико Михаил-иԥа Џьонуа''' ({{lang-ru|Чичико Михайлович Джонуа}}; {{date|27|5|1915}} [[Ҷлоу]] ақыҭа Аимара аҳабла – {{date|25|10|1975}}, [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик. СССР-и (1952) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (ажәеинралақәеи апоемеи еидызкыло ашәҟәы «Сышьха мҩа» азы) ианашьоуп. [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа]] (1941-1945) далахәын. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Аимаратәи алагарҭатә школ аҟны, уи нахыс – Аҭареи Мықәи ршколқәа рҟны. 1931 ш. даанахәеит Аҟәатәи адраматә студиа. 1935 ш. Ш. Руставели ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә драматә театр аҟны иҟаз адраматә студиа даднакылеит. 1939ш. иҵара анхиркәша аус иуан С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр актиорс. 1941 ш. афронт ахь дцоит, Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа далахәын, еилгаанӡагьы Аԥсадгьыл ихьчон. Аԥсныҟа даныхынҳә, аусура далагеит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы. 1957-1966 шш. раан ажурнал «Амцабз» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс дыҟан. 1966-1977 шш. рзы ажурнал «Алашара» аредактор хадас аус иуан.
1936 ш. инаркны акьыԥхь аҟны дцәырҵит. Иҩымҭақәа рнылон ажурнал «Алашара», агазеҭқәа «[[Аԥсны ҟаԥшь]]», «[[Советская Абхазия]]» уҳәа рҟны. Ҷ. Џьонуа иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009).
Ажәеинраалақәеи, апоемақәеи, ажәабжьқәеи, аповестқәеи, апиесақәеи, агәалашәарақәеи иҭынхеит.
Аԥсшәахь еиҭеигеит А. С. Пушкин, П. Бровка, И. Г. Ҷавҷаваӡе, И. В. Абашиӡе, К. Р. Калаӡе, Ҟ. Ш. Кулиев, Р. Г. Гамзатов, Ф. А. Абдулжалилов ражәеинраалақәа; И. П. Котлиаровски ипиеса «Наталка Полтавка» аҟнытә Пиотр иашәақәа (Н. Ҭ. Кәыҵниеи иареи); Б. И. Куашев ибаллада «Амреи ашәшьыреи»; С. В. Михалков икомедиа «Самбреро»; Н. Ф. Погодин ипиеса «Кремльтәи акурантқәа» (К. Ш. Ломиеи иареи ) уҳәа егьырҭгьы. Аиҭагақәа реиҳарак кьыԥхьын ажурнал «Алашара» аҟны.
Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1975; Иалкаау. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1976; Ашәҭқәеи сареи. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1979; Аныҩбжьы. Ажәеинраалақәеи аиҭагақәеи Аҟәа, 1982; Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985. Асериа «Иалкаау аԥсуа лирика»; Сара сашәақәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1987; Ахра шкәакәа. Ажәабжь. Аҟәа,1988. Асериа. «Ашколтә библиотека»; Аӡыхь. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1989; Иҩымҭақәа. Хтомкны. Актәи атом.Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2008 Аҩбатәи атом.Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2008; Ахԥатәи атом.Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 2010; Амца дырцәоит мцала. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 1974; аурысшәахь аиҭагақәа: У подножья горы. Стихи. М., 1961.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Ашәҭқәа ртәыла. Ажәеинраалақәа. Абалладақәа. Алегендақәа. Аиҭагақәа. Аҟәа, 1950 (қырҭуа шрифтла).
*Гәдиса Шларба. Аповест. Аҟәа, 1955.
*Апоемақәа. Аҟәа, 1956.
*Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1957.
*Агәырӷьаҿҳәаша. Апиесақәа. Аҟәа, 1959.
*Ахра шкәакәа. Аповести ажәабжьқәеи. Ажәеинраалақәа. Ажәлар рҳәамҭахьтә. Аҟәа, 1961.
*Амаамын сасра ишцаз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1962.
*Аныҳәаҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1964.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Ажәабжьқәа. Адрамақәа. Аҟәа, 1966.
*Ацәқәырԥақәа гәаҭеиуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1968.
*Амаӡақәа рымаӡа. Аповест, ажәабжьқәа. Аҟәа, 1969.
*Амшқәа қарамҽо иқәын икәашо. Аҟәа, 1972.
*Ашьхацамҩа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1972.
==Аҭаацәа==
* '''Иаб''' — Махаз Дауҭ-иԥа Џьапуа
* '''Иан''' — Анна Ҳабаџьа-иԥҳа Инаԥшьԥҳа
* '''Иашьцәа''' — Володиа, Авдениа (Шамил), Џьавдеҭ, Гьаргь (Џьоба)
==Алитература==
*{{Аԥпа|912}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/dzhonua-chichiko-mixajlovich Джонуа Чичико Михайлович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fonua-%D2%B7i%D2%B7iko-mixail-i%D2%A7a Џьонуа Ҷиҷико Михаил-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1915 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 27 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1975 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 25 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]
[[Акатегориа:Џьонуаа]]
j5ldl3wvv37vf4myf7pvrocbi3bow70
Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа
0
24516
171706
171640
2026-08-07T18:23:57Z
Fraxinus.cs
8381
171706
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Шьалуа Михаил-иԥа Сангәлиа
|даҽа ахьӡ=Шалва Михайлович Сангулиа
|афото=Сангулиа Шалва Михайлович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Шьалуа Михаил-иԥа Сангәлиа
|аира арыцхә={{date|7|5|1922}}
|аира аҭыԥ=[[Џьгьарда]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]] араион, [[Асоветтә Социалисттә Республика Аԥсны|ССР Аԥсны]]
|аԥсра арыцхә={{date|26|7|1982}}
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аусура=апоет, апрозаик, адраматург}}
'''Шьалуа Михаил-иԥа Сангәлиа''' ({{lang-ru|Шалва Михайлович Сангулиа}}; {{date|7|5|1922}} [[Џьгьарда]] ақыҭа – {{date|26|7|1982}} [[Аҟәа]] ақалақь) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик, адраматург. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩыцәа Реидгылақәа дрылан. Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа (1941-1945) далахәын. Дыҩуан аԥсы-шәала.
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Џьгьардатәи, Аӡҩыбжьатәи, Очамчыратәи ашколқәа рҟны. А. С. Пушкин ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1952), иара убас А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт Иреиҳау алитературатә курсқәа дырхысит. Аус иуан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциаҿы.
Иҩымҭақәа акьыԥхь рбоит 1939 ш. инаркны ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» рҟны. Иажәеинраалақәа рыхәҭак агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.». (Аҟәа - [[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009). Иҩымҭақәа еиҭаганы ианылеит 1958 ш. Москва иҭыжьыз «Антология абхазской поэзии».
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Сымҩанызаҩ. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1957.
*Апиесақәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1958.
*Сыԥсадгьыл ааԥынра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1968.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Алегендақәа. Ажәабжьқәеи, алакәқәеи, асатирақәеи. Апиесақәа. Аҟәа, 1972.
*Ицәажәоит Бзыԥҭа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1976.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Алегендақәа. Аҟәа, 1982.
*Аԥсҭазаара амҩала. Ажәабжьқәа. Апиесақәа. Аҟәа, 1983.
==Алитература==
*{{Аԥпа|916-917}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/sanguliya-shalva-mixajlovich Сангулиа Шалва Михайлович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sang%D3%99lia-shalua-mixail-i%D2%A7a Сангәлиа Шьалуа Михаил-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1922 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 7 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1982 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 26 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]
[[Акатегориа:Сангәлиаа]]
sfuvci4xslhc7fc8ugrmyucq40io8ai
Гәыблиа, Гьаргь Константин-иԥа
0
24554
171721
171668
2026-08-08T10:53:52Z
Fraxinus.cs
8381
171721
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Гьаргь Константин-иԥа Гәыблиа
|даҽа ахьӡ=Георгий Константинович Гублия
|афото=Гублия Георгий Константинович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Гьаргь Константин-иԥа Гәыблиа
|аира арыцхә={{date|15|5|1928}}
|аира аҭыԥ=[[Ҟәланырхәа]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Асоветтә Социалисттә Республика Аԥсны|ССР Аԥсны]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|6|11|2019}}
|аусура=апоет, апрозаик, адраматург, алитератураҭҵааҩ, арҵаҩы-ааӡаҩ, ауаажәларратә усзуҩы}}
'''Гьаргь Константин-иԥа Гәыблиа''' ({{lang-ru|Георгий Константинович Гублия}}; {{date|15|5|1928}} [[Ҟәланырхәа]] ақыҭа – {{date|6|11|2019}}) — апоет, апрозаик, адраматург, алитератураҭҵааҩ, арҵаҩы-ааӡаҩ, ауаажәларратә усзуҩы. Афилологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат ҳәа ахьӡ ихҵан (1970), Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет аԥсуа литература акафедра адоцент, анаҩс апрофессор. «Дырмит Гәлиа: ирҿиаратә мҩа» зыхьӡу иусумҭазы Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аԥсны Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1974), 1957 ш. раахыс СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа дрылоуп, 1999 ш. инаркны – Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла. Ианашьоуп аҳәынҭқарратә ҳамҭа «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Ҟәланырхәатәи ашкол аҟны ԥшьы-шықәса, анаҩс – абжьбатәи акласс аҟынӡа Гәдоуҭатәи абжьаратәи аԥсуа школ аҟны. 1944 ш. Гәдоуҭатәи ақыҭанхамҩатә техникум дҭалеит. Ашьҭахь уи Мықәҟа ииаргазаргьы, иҵара аанимыжьит. Убри нахыс алитература агәыблра икит. Адраматә кружок далахәын. Убасҟан ауп алитература даназҿлымҳахагьы. Раԥхьаӡа акәны инарҭбааны идырит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа Д.И. Гәлиа, С.И. Ҷанба, И.Г. Папасқьыр, иара убас Н.В. Гоголь, А.С. Пушкин, М.И. Лермонтов уҳәа рҩымҭақәа. Урҭ рышәҟәқәа атехникум абиблиотекаҿы иҟан.
Иҵара аныхиркәша (1948), шықәсык аҟынӡа иқыҭа гәакьаҿ Ҟәланырхәа агрономс аус иуан. 1949 ш. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет дҭалеит. Аха ашьҭахь гәыԥҩык иқәлацәеи иареи ииасит Қарҭтәи аҳәынҭуниверситет ахь. Иреиҳау аҵараиурҭа далганы Аԥсныҟа даныхынҳә (1954), аус иуан С. И. Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр аҿы, нас Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт аҟны ҩаԥхьа ҿыцны иаадыртыз афилологиатә факультет аԥсуа сектор аҟны аԥсуа алитература арҵаҩыс, ашьҭахь аԥсуа литература акафедра аиҳабыс (1965-1975). Дыҟан апартиа Аԥснытәи аобком алекторс. 1970 ш. [[Қарҭ]] ихьчоит акандидаттә диссертациа «Дырмит Гәлиа: ирҿиаратә мҩа» ахьӡны. Уи хара имгакәа хазы шәҟәны [[Аҟәа]] егьҭыжьын. 1975 ш. инаркны апартиа Аԥснытәи аобком алекторс дыҟан. 1978-1984 шш. раан - ажурнал «Алашара» аредактор хадас, ашьҭахь - ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аиҳабыс. Аԥснытәи Аҳәыҭуниверситет апрофессорк иаҳасабала акыр шықәса аԥсуа литература аҭоурых иазкны алекциақәа дрыԥхьон.
1950 ш. акьыԥхь аҟны данцәырҵ инаркны ипоезиатәи ипрозатәи рҿиамҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Аҟәа-Сухум», "Юность", "Молодая гвардия" агазеҭқәа «Бзыԥ», «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Советская Абхазия», «Еҵәаџьаа», «Литеранурная газета» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашә.» (2001; еиҭаҭыжьуп – Аҟәа-[[Москва]], 2009).
Г. Гәыблиа авторс дрымоуп ажәеинраалақәа реиԥш, апоемақәа, ажәабжьқәа, аповестқәа, ароманқәа, апиесақәа, аочеркқәа, аԥсуа литература иазку аҭҵаарадырратә статиақәа. Жәлар ражәабжьҳәаҩцәа Жана Ачбеи Чаҵә Чагәи рҳәамҭақәа реизгараҿы акәзаргьы, шьарда илиршахьеит. Иҩымҭақәа еиҭаганы иҭыҵхьеит аурыс, аукраин, ақырҭуа, аҟабарда уҳәа абызшәақәа рахь. Ихаҭагьы гәацԥыҳәарала аԥсшәахь еиҭеигон егьырҭ алитературақәа рхаҭарнакцәа рҩымҭақәа.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Сыԥхьарца. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1956.
*Мҩамш. Апоемақәа. Аҟәа, 1958.
*Схәышҭаара ацԥхьқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1960.
*Ааԥынтәи ахәыцрақәа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1963.
*Аиԥылараҿыц. Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1965.
*Ашьха мҩа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1967.
*Аиҩызара ашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1972.
*Амшыни сареи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1975.
*Акаҵәараҿ аиқәшәара. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1978.
*Ицәқәырԥон амшын. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1980.
*Ахьшь агага. Аповестқәеи ажәабжьи. Аҟәа, 1981.
*Аҿара амҵәыжәҩақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984.
*Адгьыл аҳақ. Ароман. Апиесақәа. 19.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988.
*Лахьынҵала иузшоу. Ароман. Аҟәа, 1996.
*Исзымҳәаз ажәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1998.
*Ирхәыз ашьауардын. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1999.
*Аҵыхәтәантәи ахысыбжь. Ароман. Аҟәа, 2004.
*Нестор. Агәалашәарақәа. Аҟәа, 2006.
*Иҩымҭақәа реизга. Хә-томкны. Аҟәа, 2005-2013.
*урысшәала аиҭагақәа: Посох. Лирика. М., 1966.
*Горсть земли. Стихи. М., 1976.
==Алитература==
*{{Аԥпа|918-919}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/gubliya-georgij-konstantinovich Гублия Георгий Константинович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/gublia-garg-konstantin-i%D2%A7a Гублиа Гьаргь Константин-иԥа] {{ab icon}}
*[https://sputnik-abkhazia.ru/Abkhazia/20191107/1028773674/Ushel-iz-zhizni-poet-i-pisatel-Georgiy-Gublia.html Ушел из жизни поэт и прозаик Георгий Гублиа] {{ru icon}}
[[Акатегориа:1928 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 6 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны адраматургцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны алитератураҭҵааҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны арҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Гәыблиаа]]
tt42jw67qz35rh8ikoexrh5bwz1mb9g
Тапаӷәуа, Џьота Константин-иԥа
0
24983
171707
171643
2026-08-07T18:26:27Z
Fraxinus.cs
8381
171707
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Џьота Константин-иԥа Тапаӷәуа
|даҽа ахьӡ=Джота Константинович Тапагуа
|афото=Тапагуа Джота Константинович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Џьота Константин-иԥа Тапаӷәуа
|аира арыцхә={{date|20|9|1924}}
|аира аҭыԥ=[[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Асоветтә Социалисттә Республика Аԥсны|ССР Аԥсны]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|1|5|2013}}
|аусура=аԥсуа хәыҷтәы поет, апрозаик, аиҭагаҩ}}
'''Џьота Константин-иԥа Тапаӷәуа''' ({{lang-ru|Джота Константинович Тапагуа}}; {{date|20|9|1924}} [[Кәтол]] ақыҭа – {{date|1|5|2013}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] хәыҷтәы поет, апрозаик, аиҭагаҩ. Апедагогикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат (1978). Аԥсни (1966) Қырҭтәылеи (1975) зҽаԥсазтәыз арҵаҩы. СССР-и (1959) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа]] (1941-1945) далахәын. Ианашьоуп СССР аибашьратә орденқәеи амедалқәеи, насгьы Н.К. Крупскаиа лыхьӡ зху амедал (1985) уҳәа егьырҭгьы. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
1939 ш. Кәтолтәи ихарҭәаам абжьаратәи ашкол даналга дҭалеит [[Аҟәа]]тәи арҵаҩратә ҵараиурҭа, аха аҩбатәи акурс аҟны дыштәаз афронт ахь дцоит. Аибашьра анеилга иҵара наигӡоит. Рҵаҩыс аусра далагоит Кәтолтәи ашкол аҟны. 1953 ш. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт дҭалоит, дагьалгоит 1957 шықәсазы. Аусра хациркуеит ахәыҷтәы журнал «Амцабз» аредакциаҿ, уи нахыс – Аҟәатәи аԥсуа школ арҵаҩыс дыҟан. Аамҭақәак рышьҭахь Аԥсны аҵара аминистрра аԥсуа бызшәеи алитературеи рзы аинспекторс диаргоит. 1992ш. инаркны атәанчара ашҟа диасуеит, аха 2004ш. азынӡа арҵаҩцәа реиҭазыҟаҵара аԥсуа институт аҟны аус иуан.
Џь.Тапаӷәуа илагала бзиа ыҟоуп аԥсуа педагогика аусхк аҟны. Алагарҭатә классқәа рзы аԥсуа литература ахрестоматиақәа жәпакы еиқәиршәеит, иара убас арҵагашәҟәқәеи, апрограммақәеи, аметодикатә цхыраагӡақәеи уҳәа авторс дрымоуп. Уахь иалоуп: «Аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рааӡара азҵаарақәа» (1962), «Аҳамҭа. Ашколқәра азынӡатәи ахәыҷқәа рзы» (1964), «Адиктантқәа реизга. Алагарҭатә классқәа рзы (1972), «Аиҭаҳәақәа рыҩразы астатиақәа реизга» 1-3,4-8 аклассқәа рзы» (1972, 1973) уҳәа егьырҭгьы.
Џь.Тапаӷәуа ажәеинраалақәа рыҩра далагеит 1943 шықәсазы, афронт аҟны даныҟаз, убасҟан акьыԥхьгьы абеит иан илзааиҭиз раԥхьатәи иажәеинраала. «Ан лахь асалам шәҟәы». 1957ш. инаркны иҩымҭақәа лассы-лассы ирнылон ажурналқәа: «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия» уҳәа егьырҭгьы. Иажәеинраалақәа ргәылоуп аизга «Ахаҵарашәа» ([[Аҟәа]], 1980), «Аԥсуа поезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Жәохә инареиҳаны ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа реизгақәа дравторуп.
Џь.Тапаӷәуа иажәеинраалақәа еиҭагоуп аурыси ақырҭуеи бызшәақәа рахь, хазы шәҟәқәангьы иҭыжьын. Џь.Тапаӷәуа аԥсшәахь еиҭеигеит С.И.Маршак, К.И. Чуковски, А.Л. Барто, О.Т. Туманиан, С.Б. Капутикиан, И.Г. Ҷавҷаваӡе уҳәа рырҿиамҭақәа.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Аԥхьатәи ашьаҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1958.
*Иҷырҷыруеит ажәҵыс». Ажәеинраалақәа. Аҟәа. 1961.
*Аҳамҭа. Ашколқәра аҟынӡа имнаӡац ахәыҷқәа рзы. Актәи аҭыжьра. Аҟәа, 1964.
*Арҵу-каԥа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1966.
*Арбаӷь ԥагьа. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1970.
*Кәадац имархәац. Аҟәа, 1973.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1974.
*Сареи саҳәшьа хәыҷи. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа 1979.
*Адеи анбани. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1982.
*Сара бзиа избоит ашьыжь. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984.
*Иухоумыршҭын… Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1986.
*Иахьа мҽышоуп. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988.
*Сҩызцәа хәыҷқәа шәахь. Аҟәа, 1990.
*Схәыҷ баҳча. Ажәеинраалақәа ашколқәра иаҵанамкыц рзы. Аҟәа, 2002.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2004.
*Иҩымҭақәа. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 2010.
*Аҩбатәи атом. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014.
*аурысшәахь аиҭагақәа: Люблю я утро. Стихи. Сухуми, 1976.
*Мы любим родную Абхазию. Сборник песен для детей. М., 1986.
*Джигитовка. Стихи для детей младшего школьного возраста. Черкесск, 1996.
*Кама и Чама. Стихи для детей дошкольного возраста. Черкесск, 1996.
==Алитература==
*{{Аԥпа|921}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/tapagua-dzhota-konstantinovich Тапагуа Джота Константинович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/tapa%D3%B7%D3%99ua-%D1%9Fota-konstantin-i%D2%A7a Тапаӷәуа Џьота Константин-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1924 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2013 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 1 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аиҭагаҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны арҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет аруаа]]
[[Акатегориа:Тапаӷәуаа]]
2jm5d2fd6lc4sqfh65gwp3ssma9giw4
Ҷаниа, Терент Михаил-иԥа
0
24995
171711
171658
2026-08-08T07:51:11Z
Fraxinus.cs
8381
171711
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Терент Михаил-иԥа Ҷаниа
|даҽа ахьӡ=Терентий Михайлович Чаниа
|афото=Чаниа Терентий Михайлович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Терент Михаил-иԥа Ҷаниа
|аира арыцхә={{date|10|2|1937}}
|аира аҭыԥ=[[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|3|2|2021}}
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥсны]]
|аусура=аԥсуа поет, апрозаик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы}}
'''Терент Михаил иԥа Ҷаниа''' ({{lang-ru|Терентий Михайлович Чаниа}}; {{date|10|2|1937}} [[Кәтол]] ақыҭа – {{date|3|2|2021}} [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы. СССР ажурналистцәа Реидгыла алахәыла (1971), СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1981), Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи, Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла. Аԥсны зҽаԥсазтәыз акультура аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵоуп (2012), ианашьоуп "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
Дышқәыԥшыз иаби иани игхеит; иаб 1941-1945 шықәсқәа раантәи Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡаҿы дҭахеит.
Аҵара иҵон Ачаарқыҭ, Кәтолтәи аа-шықәсатәи ашкол аҿы, нас иҵара хиркәшеит Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Тамшьтәи абжьаратә школ аҿы (1955). Далгеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи, аурыс бызшәеи алитературеи рзаанаҭ ала (1960). Аинститут даналга, аус иуан Аҟәатәи аԥсуа школ-интернат №1 аҟны рҵаҩыс- ааӡаҩыс. 1966 шықәсазы, аԥсуа радио аҿы аамҭа кьаҿлатәи иусура ашьҭахь, диасит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аредакциахь, раԥхьа – аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩ ихаҭыԥуаҩыс, нас – аҭакзыԥхықәу маӡаныҟәгаҩыс. 1975 шықәсазы Апартиа Аԥснытәи аобласттә комитет ддәықәнаҵеит аҵаразы Москваҟа, КПСС Ацентр Комитет аҟны иҟаз Иреиҳаӡоу апартиатә школ ахь. Аҵара далганы Аԥсныҟа даныхынҳә, 1987 шықәсанӡа аус иуан Апартиа Аԥснытәи аобласттә комитет агитациеи апропагандеи рыҟәшаҿы. 1987 шықәсазы диаган Аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа «Алашара» ахь директорс.
1992-1993 шықәсқәа рзы [[Аԥсны Аџьынџьтәыла еибашьра]]ан Т. Ҷаниа иуадақәа дырҳәит, ирблит инапылаҩырақәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿ иҟан ипиеса «Актәи амш – адкылара амш», аусрысшәахь еиҭаганы акьыԥхь иазирхиаз ипоезиатә рҿиамҭақәеи ахәыҷқәа ирызкыз ажәеинраалақәеи. Аибашьра раԥхьатәи амчыбжьқәақәа раан уи ҭаацәала амацәаз иҭакыз [[Тҟәарчал]] днанагеит, нас – агәыҳалалратә реис ала Гәҭоуҭаҟа диасит. Уи араҟа ар ргазеҭ «За наше Отечество» редактор хадас дҟарҵеит. Аибашьра шеилгазҵәҟьа Аҟәаҟа дхынҳәит, ҩаԥхьа - аҭыжьырҭа «Алашара» адиректорс. Ашьҭахь Аԥснытәи еидҵоу аҭыжьратә-полиграфиатә комбинат адиректор хада ихаҭыԥуаҩыс дыҟан. 2007 шықәса рзы уи далхын Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитфонд адиректорс. 2010 шықәса апрель 6 инаркны 2011 шықәса апрель 15 рзынӡа – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахантәаҩыс дыҟан.
Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ашкол аҿы аҵара аниҵоз. А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт данҭаз редакторс даман анапылаҩыратә журнал «Арҩаш». Раԥхьаӡа акәны Т. Ҷаниа иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Алашар» аҟны 1955 шықәсазы. Уи иҩымҭақәа рнылеит иара убас ажурналқәа «Амцабз», «Молодаиа гвардиа» (М., 1971); агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Советская Абхазия», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Пионерская правда» ([[Москва]]), «Общеписательская Литературнаия газета» (Москва); аизгақәа «Памятник нам сыновей не заменит» (1994), «Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа ([[Аҟәа]] – Сухум, 1995); «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашәышықәса» аҩбатәи атом (Аҟәа-Москва, 2001); аиҭаҭыжьра – Аҟәа – Москва, 2009) аҟны уҳәа убас егьырҭгьы.
Уи авторс дрымоуп 20 иреиҳаны ажәеинраалақәа, апоемақәа, ажәабжьқәа, аповестқәа, ароманқәа еидызкыло ашәҟәқәа.
Акыр иажәеинраалақәа ашәақәа рылхуп.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Сылашара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1965.
*Ашымҳа амҵан. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1970.
*Ашлақәа рқәыԥшра. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1975.
*Иҭынчым амшқәа. Ажәабжьқәа ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1979.
*Асовет ԥсҭазаашьа (Апублицистикатә усумҭа). Аҟәа, 1979.
*Ааԥынтәи ашәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1980.
*Аԥсуа баллада. Аповестқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1981.
*Бара быда. Ажәеинраалақәеи апоемеи. Аҟәа, 1983.
*Ииасуа аԥхын. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1987.
*Шәышьханхыҵ. Аповестқәеи аромани. Аҟәа.
*1989.
*Аҷнышқәа амшын ихыҵуеит. Ароман, аповестқәа. Аҟәа, 1991.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1997.
*Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 2000.
*Ҭагалантәи ашәа. Ажәеинраалақәеи алаф ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2003.
*Ақәыԥшра агьама. Ажәеинраалақәеи алаф ажәабжьқәеи, Аҟәа, 2005.
*Иҩымҭақәа реизга. 1-3 атомқәа. Аҟәа, 2007, 2008, 2009.
*Уԥры, сара сашәа! Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2010.
*Ҳазшаз илԥха. Ажәеинраалақәеи алибреттои. Аҟәа, 2015.
*Иалкаау. 1-2 атомқәа. Аҟәа, 2017, 2018.
*аурысшәахь еиҭаганы: Аԥсуа баллада. Аповесҭқәеи ажәабжьқәеи. Аҟәа, 1985.
*Шәышьханхыҵ. Аповестқәа, ажәабжьқәа, ароман. Аҟәа, 2011. Ақырҭшәахь еиҭаганы: Шьемодгомис ца. Қарҭ, 1986.
==Алитература==
*{{Аԥпа|928}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/chania-terentij-mixajlovich Чаниа Терентий Михайлович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B7ania-terent-mixail-i%D2%A7a Ҷаниа Терент Михаил-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 10 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 3 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Ҷаниаа]]
d070xfhshuyl3jm0i60lv3eo4mzc39j
Смыр, Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа
0
25667
171708
171642
2026-08-07T18:28:31Z
Fraxinus.cs
8381
171708
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа Смыр
|даҽа ахьӡ=Рушбей Хазаратович Смыр
|афото=Смыр Рушбей Хазаратович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа Смыр
|аира арыцхә={{date|13|2|1950}}
|аира аҭыԥ=[[Аацы]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|29|7|2019}}
|аусура=апоет
}}
'''Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа Смыр''' ({{lang-ru|Рушбей Хазаратович Смыр}}; {{date|13|2|1950}} [[Аацы]] ақыҭа – {{date|29|7|2019}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет. СССР-и (1979) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Адыгатәыла акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2004). Аԥсны жәлар рпоет (2010). Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2007; ажәеинраалақәа реизга «Абжьы» азы). «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара ианашьоуп. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
Приморсктәи абжьаратәи ашкол далгеит. Ахԥатәи акласс аҟны дантәаз машәырла изблак ааха аиуит. Ашықәсқәа ииасцыԥхьаӡа апоет ибла есааира иагхо иалагеит (8% заҵәык ракәын иабоз). Иҽихәшәтәуан Одесса, Филатов иклиникаҿы. Ибла ачымазара иахҟьаны иҵара данагхозгьы ҟалалон. Ианаалоз аланарԥшыгагьы аԥшаара уадаҩын. Одессантә даныхынҳә, аҳәара иҟаиҵаз ала, иҭаацәа амырзакан изаархәеит, иаарласнгьы иҵеит уи арҳәашьа. Аҩны иҟан иара убас агитареи абалалаикеи. Урҭ рыла ибзианы дыхәмаруан иан – Шура Базба. Урҭгьы инапаҿы иааигеит Рушьбеи. Амырзакан ала инаигӡон атетрад ианиҵоз ажәақәа ирылихуаз ашәақәа. Абасала ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Ичымазара даргәамҵуан поетны ишьақәгылараны иҟаз. Апоет қәыԥш иажәеинраалақәа зныз атетрад (усҟан уи ихыҵуан жәаха шықәса) апоет В. П. Анқәаб имԥыхьашәеит Артиом Анқәаб ибзоурала , В. Анқәаб урҭ амҩа рзылихит. Ҿыц аҩра иалагаз апоет изы ари акырӡа аҵанакуан, уи егьаӡбеит ԥхьаҟатәи ирҿиаратә разҟы. Дышнеи-шнеиуаз иаалырҟьаны ланарԥшыгала ицәгьамкәа ибо дҟалеит. Иҽазҵәылхны ашәҟәқәа рыԥхьарагьы далагеит, игәабзиара ишаԥырхагазгьы, лассы-лассы ахыхь изцәырҵуан. Иажәеинраалақәа анылон агазеҭ «Бзыԥ».
Аҟәатәи аҳәынҭқарратә азаанаҭ-техникатә ҵараиурҭа далгеит, афымца азҟаза изаанаҭ иманы. 1972 ш. дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет, аха ибла ачымазара иахҟьаны аҩабтәи акурс аҟнытә иҵара аанижьыр акәхоит. 1985-1987 шш. раан аҵара иҵон А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны иҟоу ҩышықәсатәи Иреиҳау алитературатә курсқәа рҟны. 1970-1975шш. рзы Афон-ҿыц, атурбаза «[[Ԥсырӡха]]» аҟны абиблиотекаҿы аус иуан.
1968 ш. раахыс апоет иажәеинраалақәа иааиԥмырҟьаӡакәа ирнылоит ажурнал «Алашара», иара убас агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Советская Абхазия», «Литературная газета» ([[Москва]]), алитературатә еизгақәа: «Ерцахә», «Однажды в апреле», «Литературная Абхазия»; ашәҟәы «Памятник нам сыновей не заменит… Стихи и песни» ([[Аҟәа]], 1994) уҳәа егьырҭгьы. Р. Смыр иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009).
1973 ш. иҭыҵит апоет раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Аеҵәақәа рыкәашара». Уи нахыс иҭыжьуп ажәеинраалақәа реизгақәа жәаҩа.
ХХI ашә. алагамҭазы Р. Смыр иҽԥишәеит прозаикк иаҳасабалагьы. 2002 ш. ажурнал «Алашара» актәи аномер ианылеит иажәабжь «Ҟәыбҷа».
Ипоезиа хыҵхырҭа хадас иамоуп аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа, Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба уҳәа рырҿиамҭақәа.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Аеҵәақәа рыкәашара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973.
*Ашьанҵа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976.
*Ахҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979.
*Сышьхақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981.
*Ашыцқәа рашәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985.
*Акәукәуқәа еиқәҿырҭуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988.
*Сҽыласқәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1990.
*Рада Гәышьа. Ажәеинраала ҿыцқәа. Аҟәа, 1994.
*Аҳаҳаира. Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 1998.
*Арҵу. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000.
*Рарира. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003.
*Абжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005.
*Слабашьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008.
*Иалкаау иҩымҭақәа реизга. Х-томкны. Аҟәа, 2010-2012.
*Аҵыс иаҵәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*Снаргәыҵа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
==Фбиблиографиа==
Диит [[1950]] шықәса жәабранмза 13 рзы Аацы ақыҭа Гәдоуҭа араион. [[1971]] - [[1973]] шықәсқәа рзы аҵара иҵоит А.М.Горки ихьӡ зху
Москватәи алитературатә институт аҿы иҟоу Иреиҳау алитературатә курсқәа. Дрылгоит [[1987]] шықәсазы.
Акьыԥхь аҿы дцәыпҵит [[1966]] шықәса инаркны.
Иаҭәашьоуп Д.И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә ппремиа.
==Алитература==
*{{Аԥпа|933-934}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/smyir-rushbej-xazaratovich Смыр Рушбей Хазаратович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/smyir-rushbei-%D2%B3azara%D2%AD-i%D2%A7a Смыр Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Смыраа]]
4k4q5b4vlj1bzf064odmloxhoxpm63d
171709
171708
2026-08-07T18:33:45Z
Fraxinus.cs
8381
171709
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа Смыр
|даҽа ахьӡ=Рушбей Хазаратович Смыр
|афото=Смыр Рушбей Хазаратович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа Смыр
|аира арыцхә={{date|13|2|1950}}
|аира аҭыԥ=[[Аацы]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|29|7|2019}}
|аԥсра аҭыԥ=[[Арсаул]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥсны]]
|аусура=апоет
}}
'''Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа Смыр''' ({{lang-ru|Рушбей Хазаратович Смыр}}; {{date|13|2|1950}} [[Аацы]] ақыҭа – {{date|29|7|2019}} [[Арсаул]] ақыҭа) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет. СССР-и (1979) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи Урыстәыла ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1999) рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Адыгатәыла акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2004). Аԥсны жәлар рпоет (2010). Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (2007; ажәеинраалақәа реизга «Абжьы» азы). «Ахьӡ-Аԥша» аорден аҩбатәи аҩаӡара ианашьоуп. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
Приморсктәи абжьаратәи ашкол далгеит. Ахԥатәи акласс аҟны дантәаз машәырла изблак ааха аиуит. Ашықәсқәа ииасцыԥхьаӡа апоет ибла есааира иагхо иалагеит (8% заҵәык ракәын иабоз). Иҽихәшәтәуан Одесса, Филатов иклиникаҿы. Ибла ачымазара иахҟьаны иҵара данагхозгьы ҟалалон. Ианаалоз аланарԥшыгагьы аԥшаара уадаҩын. Одессантә даныхынҳә, аҳәара иҟаиҵаз ала, иҭаацәа амырзакан изаархәеит, иаарласнгьы иҵеит уи арҳәашьа. Аҩны иҟан иара убас агитареи абалалаикеи. Урҭ рыла ибзианы дыхәмаруан иан – Шура Базба. Урҭгьы инапаҿы иааигеит Рушьбеи. Амырзакан ала инаигӡон атетрад ианиҵоз ажәақәа ирылихуаз ашәақәа. Абасала ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Ичымазара даргәамҵуан поетны ишьақәгылараны иҟаз. Апоет қәыԥш иажәеинраалақәа зныз атетрад (усҟан уи ихыҵуан жәаха шықәса) апоет В. П. Анқәаб имԥыхьашәеит Артиом Анқәаб ибзоурала , В. Анқәаб урҭ амҩа рзылихит. Ҿыц аҩра иалагаз апоет изы ари акырӡа аҵанакуан, уи егьаӡбеит ԥхьаҟатәи ирҿиаратә разҟы. Дышнеи-шнеиуаз иаалырҟьаны ланарԥшыгала ицәгьамкәа ибо дҟалеит. Иҽазҵәылхны ашәҟәқәа рыԥхьарагьы далагеит, игәабзиара ишаԥырхагазгьы, лассы-лассы ахыхь изцәырҵуан. Иажәеинраалақәа анылон агазеҭ «Бзыԥ».
Аҟәатәи аҳәынҭқарратә азаанаҭ-техникатә ҵараиурҭа далгеит, афымца азҟаза изаанаҭ иманы. 1972 ш. дҭалоит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет, аха ибла ачымазара иахҟьаны аҩабтәи акурс аҟнытә иҵара аанижьыр акәхоит. 1985-1987 шш. раан аҵара иҵон А. М. Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны иҟоу ҩышықәсатәи Иреиҳау алитературатә курсқәа рҟны. 1970-1975шш. рзы Афон-ҿыц, атурбаза «[[Ԥсырӡха]]» аҟны абиблиотекаҿы аус иуан.
1968 ш. раахыс апоет иажәеинраалақәа иааиԥмырҟьаӡакәа ирнылоит ажурнал «Алашара», иара убас агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», «Советская Абхазия», «Литературная газета» ([[Москва]]), алитературатә еизгақәа: «Ерцахә», «Однажды в апреле», «Литературная Абхазия»; ашәҟәы «Памятник нам сыновей не заменит… Стихи и песни» ([[Аҟәа]], 1994) уҳәа егьырҭгьы. Р. Смыр иажәеинраалақәа жәпакы агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009).
1973 ш. иҭыҵит апоет раԥхьатәи иажәеинраалақәа реизга «Аеҵәақәа рыкәашара». Уи нахыс иҭыжьуп ажәеинраалақәа реизгақәа жәаҩа.
ХХI ашә. алагамҭазы Р. Смыр иҽԥишәеит прозаикк иаҳасабалагьы. 2002 ш. ажурнал «Алашара» актәи аномер ианылеит иажәабжь «Ҟәыбҷа».
Ипоезиа хыҵхырҭа хадас иамоуп аԥсуа жәлар рҿаԥыц рҿиамҭа, Д. И. Гәлиа, И. А. Коӷониа, Б. У. Шьынқәба уҳәа рырҿиамҭақәа.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Аеҵәақәа рыкәашара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973.
*Ашьанҵа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976.
*Ахҿа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979.
*Сышьхақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981.
*Ашыцқәа рашәақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985.
*Акәукәуқәа еиқәҿырҭуеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1988.
*Сҽыласқәа. Ажәеинраалақәеи апоемақәеи. Аҟәа, 1990.
*Рада Гәышьа. Ажәеинраала ҿыцқәа. Аҟәа, 1994.
*Аҳаҳаира. Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 1998.
*Арҵу. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2000.
*Рарира. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2003.
*Абжьы. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005.
*Слабашьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008.
*Иалкаау иҩымҭақәа реизга. Х-томкны. Аҟәа, 2010-2012.
*Аҵыс иаҵәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*Снаргәыҵа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015.
==Фбиблиографиа==
Диит [[1950]] шықәса жәабранмза 13 рзы Аацы ақыҭа Гәдоуҭа араион. [[1971]] - [[1973]] шықәсқәа рзы аҵара иҵоит А.М.Горки ихьӡ зху
Москватәи алитературатә институт аҿы иҟоу Иреиҳау алитературатә курсқәа. Дрылгоит [[1987]] шықәсазы.
Акьыԥхь аҿы дцәыпҵит [[1966]] шықәса инаркны.
Иаҭәашьоуп Д.И. Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә ппремиа.
==Алитература==
*{{Аԥпа|933-934}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/smyir-rushbej-xazaratovich Смыр Рушбей Хазаратович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/smyir-rushbei-%D2%B3azara%D2%AD-i%D2%A7a Смыр Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1950 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 13 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Смыраа]]
t2hsv90q79vj07k1hcwhtl5izspde0r
Лашәриа, Рауль Ӡыкәыр-иԥа
0
25668
171705
171627
2026-08-07T18:20:37Z
Fraxinus.cs
8381
171705
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Рауль Ӡыкәыр-иԥа Лашәриа
|даҽа ахьӡ=Рауль Дзыкурович Ласуриа
|афото=Ласуриа Рауль Дзыкурович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Рауль Ӡыкәыр-иԥа Лашәриа
|аира арыцхә={{date|20|5|1949}}
|аира аҭыԥ=[[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|4|11|2014}}
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]], [[Аԥсны]]
|аусура=аԥсуа поет, ажурналист}}
'''Рауль Ӡыкәыр-иԥа Лашәриа''' ({{lang-ru|Рауль Дзыкурович Ласуриа}}; {{date|20|5|1949}} [[Кәтол]] ақыҭа – {{date|4|11|2014}}, [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, ажурналист. СССР-и (1976) Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла, ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа алахәыла (2003). Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
Кәтолтәи абжьаратәи ашкол даналга (1961), дҭалеит А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа бызшәеи алитературеи англыз бызшәеи рыҟәша (1969). Еиҭагаҩыс аус иуан агазеҭқәа «Акоммунизм ахь», «Аԥсны ҟаԥшь» (1969_1979) рҟны, Аԥсуа телехәаԥшра аредактор хадас (1978-1987), ажурнал «Алашара» (1987ш., №8 инаркны) аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс, ажурнал «Амцабз» аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩыс (1997-2003) дыҟан. Д.И.Гәлиа ихьӡ зху Аԥсуаҭҵаара аинститут алитература аҟәша аҭҵаарадырратә усзуҩын. 2003 ш. нахыс Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациа Алитфонди, ажурнал «Аҟәа-Сухум» аҟәшеи, агазеҭ «Еҵәаџьаа» аҟәшеи дреиҳабын.
Жәаф шықәса анихыҵуаз раԥхьатәи иажәеинраала «Ақьаԥҭа» икьыԥхьит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» аҟны. Уи нахыс иҩымҭақәа рнылон егьырҭ апериодикатә ҭыжьымҭақәагьы – ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», агазеҭқәа: «Советская Абхазия», «Аԥсны», «Еҵәаџьаа», аизгақәа уҳәа рҟны. Апоет иажәеинраалақәа жәпакы анылеит «Аԥсуа апоезиа антологиа. XX ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2002; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009).
Авторс дрымоуп ажәеинраалақәа реизгақәа ааба.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Аҵх ҵәца. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1973.
*Аеҵәақәа зҿало аҵла. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1976.
*Урашан. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1979.
*Абзиабара ашықәс. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1980.
*Сымшра амацәаз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1991. Асааҭ ахыцқәа. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981.
*Аԥшақәа ргәил. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2004.
*Ашьанеи агәыԥшқеи. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008.
*Сырмеи агәили. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009.
*Иалкаау. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011.
*Слахьынҵа аҿаԥхьа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2014.
==Алитература==
*{{Аԥпа|934}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/lasuria-raul-dzyikurovich Ласуриа Рауль Дзыкурович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lash%D3%99ria-raul-%D3%A1yik%D3%99yir-i%D2%A7a Лашәриа Рауль Ӡыкәыр-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1949 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 20 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2014 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 4 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Лашәриаа]]
tha0wi86yncap5fzt57cctdz9l5fns1
Возба, Анатоли Бата-иԥа
0
55010
171722
171595
2026-08-08T10:54:27Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Возаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171722
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Анатоли Бата-иԥа Возба
|даҽа ахьӡ=Анатолий Батович Возба
|афото=Возба Анатолий Батович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Анатоли Бата-иԥа Возба
|аира арыцхә={{date|22|6|1932}}
|аира аҭыԥ=[[Лыхны]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|26|1|1994}}}}
'''Анатоли Бата-иԥа Возба''' ({{lang-ru|Анатолий Батович Возба}}; {{date|22|6|1932}}, Аԥсны, [[Гәдоуҭа араион]] [[Лыхны]] ақыҭа - {{date|26|1|1994}}). Ашәҟәыҩҩы, ажурналист, ауаажәларратә усзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи СССР-и Аԥсни ржурналистцәа Реидгылақәеи дрылан. Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
Ашәҟәыҩҩы иԥсҭазааратә мҩа акыр илакьуан, дышқәыԥшӡаз иаб диԥхоит. Иашьеи иареи аибара дмырбакәа ран Зиза илааӡеит. Иқыҭаҿ абжьаратә школ даналга дҭалоит Москватәи аихамҩаргыларатә институт, аха актәи ашықәс аан иҭаацәаратә ҭагылазаашьа ауадаҩра инамаданы аҩныҟа дыхнымҳәыр амуит. Ега ус акәзаргьы, аҵара гәҭакыс измаз аҷкәын 1954 ш. А.М.Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт дҭалоит. Хәышықәса рышьҭахь иҵара хыркәшаны иқыҭахь дцоит, Лыхнытәи абжьаратә школ аҟны аусура далагоит, хара имгакәа [[Гәдоуҭа]] араион аҵара аҟәша ашҟа диасуеит. Арантә диаргоит араионтә газеҭ «Бзыԥ» аредакциахь. «Бзыԥ» еиԥш, иҩымҭақәа анылон агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»). Ажурналист изанааҭ ицааиуан, ибызшәа беиан. Дышнеи-шнеиуаз аредактор ихаҭыԥуаҩс диаргоит, аҵыхәтәан редакторсгьы дыҟан. Акьыԥхь ианиҵаз иҩымҭақәа рыла ихьӡ аԥхьаҩцәа еицырдырит, агазеҭгьы аҳаҭыр шьҭнахуан.
1950-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа нахыс аамҭа ҿыц аира ицәырнагон абаҩхатәрақәа. Усҟантәи абиԥара дреиуаны дцәырҵит Анатоли Возба, ирылукаауазгьы дыруаӡәкын.
Арҿиара аус мацарала иҽҭахикаауамызт, иԥсҭазаара зегьы ижәлар рымаҵ аура иазкын, аԥсадгьыл азы ақәԥаҩцәа дреиуан. Амилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далагылан. Аҵыхәтәан, Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» анеиҿкахаагьы, иара ари ахеидкыла Гәдоуҭатәи аҟәша напхгара аиҭон. Аԥсны ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара иазкны ииҩуаз, агазеҭ ианиҵоз истатиақәа, ишырҳәо еиԥш, ицҳафыруа иҟан, ажәлар ирылаҵәахьан, еснагь иазԥшын арҿиаҩы иажәа. Апублицист ҟаза еснагь аамҭа шизымхозгьы, игәыгәҭаижьуамызт алитература. Асахьаркыратә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа маҷымкәагьы иҭижьит.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Кьахь Ҳаџьараҭ. Аповест. Аҟәа, 1960.
*Агәыӷра ашә аартызароуп. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1966.
*Аӡбаҩцәа дрысҭоит. Аиумортә жәабжьқәа, Аҟәа, 1971.
*Амра аҽарыцқьоит. Ажәабжьқәа, Аҟәа, 1979.
*Ашыц мҳаҵә. Аиумортә жәабжьқәа. Аҟәа, 1981.
*Кьахьба Ҳаџьараҭ. Ароман. Аҟәа, 1986.
*Иҩымҭақәа. Ҩ-томкны. Аҟәа, 2010-2011.
*аурысшәала еиҭаган: Ҳаџьараҭ Кьахьба. Ароман. М., 1991.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/vozba-anatolij-batovich Возба Анатолий Батович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/vozba-anatoli-bata-i%D2%A7a Возба Анатоли Бата-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:1932 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 22 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1994 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 26 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Возаа]]
n6lawn25s3fauksnja6qfz0hcsemtn9
Лакоба, Станислав Зосим-иԥа
0
55025
171704
171623
2026-08-07T18:18:27Z
Fraxinus.cs
8381
171704
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Станислав Зосим-иԥа Лакоба
|даҽа ахьӡ=Станислав Зосимович Лакоба
|афото=Лакоба Станислав Зосимович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Станислав Зосим-иԥа Лакоба
|аира арыцхә={{date|23|2|1953}}
|аира аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|20|9|2025}}
|аусура=аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы}}
'''Станислав Зосим-иԥа Лакоба''' ({{lang-ru|Станислав Зосимович Лакоба}}; {{date|23|2|1953}} [[Аҟәа]] ақалақь – {{date|20|9|2025}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет археологиеи, аҭоурыхи, аетнологиеи ркафедра апрофессор (2000). [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла (1997), Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1992).
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Аҟәатәи 14-тәи, 19-тәи абжьаратә школқәа рҟны. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1976). Аус иуан агазеҭ «[[Советская Абхазия]]» акорреспондентс (1976-1978), Аԥсны аҭоурыхтәи акультуратәи баҟақәа рыхьчара Агәыԥ аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩс. 1980 ш. раахыс аус иуеит Д.И.Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (уажәы Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҭҵаарадырратә усзуҩыс, 1989ш. инаркны аҭоурых аҟәша аиҳабыс. 1992-1993 шш. раан [[Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет]] адепутатс дыҟан, 1993-1994 шш. рзы – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы актәи ихаҭыԥуаҩыс, 1994-1996 шш. раан – Аԥсны Апарламент Аиҳабы актәи ихаҭыԥуаҩыс. Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» далан. Қырҭтәылеи Аԥсни реибашьратә еимакы аҭнышәныртәаларазы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара ахылаԥшрала, Урыстәыла абжьаҟазарала имҩаԥысуаз Женеватәи апроцесс далахәын. 1996 ш. инаркны аофициалтә политика далахәымызт. 1999 ш октиабр мзазы «Выборы по Хичкоку» зыхьӡу истатиаҿы альтернатива змам алхрақәа дырҿагыланы дықәгылеит.
2000-2004 шш. раан инаԥхьаз апрофессорк иаҳасабала аҭҵаарадырратә усура инапы алакын Иапониа, Хоккаидо ақалақь аҟны иҟоу ауниверситет аславиантә ҭҵаарақәа рцентр аҟны. 2004 ш. август - сентиабр мзақәа рзы Аԥсны (Ахадарахь акандидат С.В. Багаԥшь дицны) Ахада ихаҭыԥуаҩрахь кандидатс дықәгылан. 2005-2009 шш., насгьы 2011-2013 шш. раан Аԥсны ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан.
Жәаба инареиҳаны амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи ҭижьхьеит. Урҭ XӀX-XX ашәышықәсақәа раан аԥсуаа рҭоурыхи ркультуреи, Ашьхаруатә Республикеи, аурыс-аԥсуа культуратәи алитературатәи еимадарақәа ирызкуп. Аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩцәа рахьтә аԥсуа аҳра Урыстәылатәи аимпериа алалара даҽа концепциак ала ирыдызгалоз раԥхьатәи аҵарауаа дыруаӡәкуп. Ибжьажьауа агәаанагара шьақәиргылеит (В.Стражев ишьҭахь) аҭҵаарадырраҿы Аԥсҳа Қьалашьбеи Чачба иԥа Асланбеи дишьит ҳәа ишьақәгылахьоу. Иҽазишәеит 1917-1921 шш. раантәи Аԥсны аҭоурых обиективла аҩра. Егьырҭ аԥсуа ҵарауаа дрылахәны Аԥсны аҭоурых еицазкыз аӡәырҩы ҿаԥиҽуан. Аусумҭақәа жәпакы рзикит Кавказтәи аконфедерациа аҭоурыхи апроблемақәеи, XX ашә. азы Қарҭтәыла имҩамнагоз ампыҵахаларатәи ассимилициатәи политикеи аарԥшра.
С.Лакоба авторс дрымоуп иара убас прозала иҩу ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа. Иҩымҭақәа рнылахьеит агазеҭ «Советская Абхазия», ажурнал «Литературная Кабардино-Балкария», ашәҟәы «Абхазские сказки и легенды» (М., 1994) уҳәа егьырҭгьы.
==Абиблиографиа==
*урысшәала: художественные книги: Весна на траве. Стихи. Сухуми, 1981.
*Опрокинутое. Стихи. Сухуми, 1985, Избранное. Сухум, 2011.
*исследования: Боевики Абхазии в революции 1905–1907 годов. Сухуми, 1984.
*«Крылились дни в Сухум-Кале…»: Историко-культурные очерки. Сухуми, 1988.
*Абхазия в годы первой российской революции. Тбилиси, 1985.
*Очерки политической истории Абхазии. Сухуми, 1990.
*Столетняя война Грузии против Абхазии. Гагра, 1993.
*Абхазия. После двух оккупаций. Гагра, 1994.
*Тайна «Зеленой папки». Сухум, 1995.
*Асланбей. (К вопросу о политическом противоборстве в Абхазии в первой трети XIX столетия). Сухум, 1999.
*Абхазия — de-fakto или Грузия de-iure? (О политике России в Абхазии в постсоветский период. 1991–2000 гг.). Sapporo: Slavic Research Center, Hokkaido University, 2001.
*Абхазия после двух империй XIX–XXI вв. (Slavic Eurasian Studies, № 5). М.: Sapporo: Slavic Recearch Center, Hokkaido University, 2004.
*История Абхазии. Сухум, 2006, 2007 (соавтор).
*Крылились дни в Сухум-Кале… Сухуми, 1988 (2-е издание: Сухум, 2011).
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/lakoba-stanislav-zosimovich Лакоба Станислав Зосимович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lakoba-stanislav-zosim-i%D2%A7a Лакоба Станислав Зосим-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны археологцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]]
6tc0e6oyw2g3x705y42i19n5l2q0nsq
171718
171704
2026-08-08T10:51:43Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Лакобаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171718
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Станислав Зосим-иԥа Лакоба
|даҽа ахьӡ=Станислав Зосимович Лакоба
|афото=Лакоба Станислав Зосимович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Станислав Зосим-иԥа Лакоба
|аира арыцхә={{date|23|2|1953}}
|аира аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|20|9|2025}}
|аусура=аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы}}
'''Станислав Зосим-иԥа Лакоба''' ({{lang-ru|Станислав Зосимович Лакоба}}; {{date|23|2|1953}} [[Аҟәа]] ақалақь – {{date|20|9|2025}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет археологиеи, аҭоурыхи, аетнологиеи ркафедра апрофессор (2000). [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла (1997), Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1992).
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Аҟәатәи 14-тәи, 19-тәи абжьаратә школқәа рҟны. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1976). Аус иуан агазеҭ «[[Советская Абхазия]]» акорреспондентс (1976-1978), Аԥсны аҭоурыхтәи акультуратәи баҟақәа рыхьчара Агәыԥ аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩс. 1980 ш. раахыс аус иуеит Д.И.Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (уажәы Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҭҵаарадырратә усзуҩыс, 1989ш. инаркны аҭоурых аҟәша аиҳабыс. 1992-1993 шш. раан [[Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет]] адепутатс дыҟан, 1993-1994 шш. рзы – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы актәи ихаҭыԥуаҩыс, 1994-1996 шш. раан – Аԥсны Апарламент Аиҳабы актәи ихаҭыԥуаҩыс. Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» далан. Қырҭтәылеи Аԥсни реибашьратә еимакы аҭнышәныртәаларазы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара ахылаԥшрала, Урыстәыла абжьаҟазарала имҩаԥысуаз Женеватәи апроцесс далахәын. 1996 ш. инаркны аофициалтә политика далахәымызт. 1999 ш октиабр мзазы «Выборы по Хичкоку» зыхьӡу истатиаҿы альтернатива змам алхрақәа дырҿагыланы дықәгылеит.
2000-2004 шш. раан инаԥхьаз апрофессорк иаҳасабала аҭҵаарадырратә усура инапы алакын Иапониа, Хоккаидо ақалақь аҟны иҟоу ауниверситет аславиантә ҭҵаарақәа рцентр аҟны. 2004 ш. август - сентиабр мзақәа рзы Аԥсны (Ахадарахь акандидат С.В. Багаԥшь дицны) Ахада ихаҭыԥуаҩрахь кандидатс дықәгылан. 2005-2009 шш., насгьы 2011-2013 шш. раан Аԥсны ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан.
Жәаба инареиҳаны амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи ҭижьхьеит. Урҭ XӀX-XX ашәышықәсақәа раан аԥсуаа рҭоурыхи ркультуреи, Ашьхаруатә Республикеи, аурыс-аԥсуа культуратәи алитературатәи еимадарақәа ирызкуп. Аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩцәа рахьтә аԥсуа аҳра Урыстәылатәи аимпериа алалара даҽа концепциак ала ирыдызгалоз раԥхьатәи аҵарауаа дыруаӡәкуп. Ибжьажьауа агәаанагара шьақәиргылеит (В.Стражев ишьҭахь) аҭҵаарадырраҿы Аԥсҳа Қьалашьбеи Чачба иԥа Асланбеи дишьит ҳәа ишьақәгылахьоу. Иҽазишәеит 1917-1921 шш. раантәи Аԥсны аҭоурых обиективла аҩра. Егьырҭ аԥсуа ҵарауаа дрылахәны Аԥсны аҭоурых еицазкыз аӡәырҩы ҿаԥиҽуан. Аусумҭақәа жәпакы рзикит Кавказтәи аконфедерациа аҭоурыхи апроблемақәеи, XX ашә. азы Қарҭтәыла имҩамнагоз ампыҵахаларатәи ассимилициатәи политикеи аарԥшра.
С.Лакоба авторс дрымоуп иара убас прозала иҩу ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа. Иҩымҭақәа рнылахьеит агазеҭ «Советская Абхазия», ажурнал «Литературная Кабардино-Балкария», ашәҟәы «Абхазские сказки и легенды» (М., 1994) уҳәа егьырҭгьы.
==Абиблиографиа==
*урысшәала: художественные книги: Весна на траве. Стихи. Сухуми, 1981.
*Опрокинутое. Стихи. Сухуми, 1985, Избранное. Сухум, 2011.
*исследования: Боевики Абхазии в революции 1905–1907 годов. Сухуми, 1984.
*«Крылились дни в Сухум-Кале…»: Историко-культурные очерки. Сухуми, 1988.
*Абхазия в годы первой российской революции. Тбилиси, 1985.
*Очерки политической истории Абхазии. Сухуми, 1990.
*Столетняя война Грузии против Абхазии. Гагра, 1993.
*Абхазия. После двух оккупаций. Гагра, 1994.
*Тайна «Зеленой папки». Сухум, 1995.
*Асланбей. (К вопросу о политическом противоборстве в Абхазии в первой трети XIX столетия). Сухум, 1999.
*Абхазия — de-fakto или Грузия de-iure? (О политике России в Абхазии в постсоветский период. 1991–2000 гг.). Sapporo: Slavic Research Center, Hokkaido University, 2001.
*Абхазия после двух империй XIX–XXI вв. (Slavic Eurasian Studies, № 5). М.: Sapporo: Slavic Recearch Center, Hokkaido University, 2004.
*История Абхазии. Сухум, 2006, 2007 (соавтор).
*Крылились дни в Сухум-Кале… Сухуми, 1988 (2-е издание: Сухум, 2011).
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/lakoba-stanislav-zosimovich Лакоба Станислав Зосимович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lakoba-stanislav-zosim-i%D2%A7a Лакоба Станислав Зосим-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны археологцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Лакобаа]]
d4k6723wxvqmkbr2k41bzwfekkwp8aq
171719
171718
2026-08-08T10:52:08Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Лакобаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Лакәараа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171719
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Станислав Зосим-иԥа Лакоба
|даҽа ахьӡ=Станислав Зосимович Лакоба
|афото=Лакоба Станислав Зосимович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Станислав Зосим-иԥа Лакоба
|аира арыцхә={{date|23|2|1953}}
|аира аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|20|9|2025}}
|аусура=аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы}}
'''Станислав Зосим-иԥа Лакоба''' ({{lang-ru|Станислав Зосимович Лакоба}}; {{date|23|2|1953}} [[Аҟәа]] ақалақь – {{date|20|9|2025}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] ҭоурыхҭҵааҩы-кавказҭҵааҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитикатәи ауаажәларратәи усзуҩы. Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет археологиеи, аҭоурыхи, аетнологиеи ркафедра апрофессор (2000). [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла (1997), Д.И.Гәлиа ихьӡ зху аҳәынҭқарратә премиа ианашьоуп (1992).
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Аҟәатәи 14-тәи, 19-тәи абжьаратә школқәа рҟны. А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт далгеит (1976). Аус иуан агазеҭ «[[Советская Абхазия]]» акорреспондентс (1976-1978), Аԥсны аҭоурыхтәи акультуратәи баҟақәа рыхьчара Агәыԥ аҵарауаҩ-маӡаныҟәгаҩс. 1980 ш. раахыс аус иуеит Д.И.Гәлиа ихьӡ зху абызшәеи, алитературеи, аҭоурыхи ринститут (уажәы Аԥсуаҭҵаара аинститут) аҭҵаарадырратә усзуҩыс, 1989ш. инаркны аҭоурых аҟәша аиҳабыс. 1992-1993 шш. раан [[Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет]] адепутатс дыҟан, 1993-1994 шш. рзы – Аԥсны Иреиҳаӡоу Асовет Ахантәаҩы актәи ихаҭыԥуаҩыс, 1994-1996 шш. раан – Аԥсны Апарламент Аиҳабы актәи ихаҭыԥуаҩыс. Аԥсны жәлар рфорум «Аидгылара» далан. Қырҭтәылеи Аԥсни реибашьратә еимакы аҭнышәныртәаларазы Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара ахылаԥшрала, Урыстәыла абжьаҟазарала имҩаԥысуаз Женеватәи апроцесс далахәын. 1996 ш. инаркны аофициалтә политика далахәымызт. 1999 ш октиабр мзазы «Выборы по Хичкоку» зыхьӡу истатиаҿы альтернатива змам алхрақәа дырҿагыланы дықәгылеит.
2000-2004 шш. раан инаԥхьаз апрофессорк иаҳасабала аҭҵаарадырратә усура инапы алакын Иапониа, Хоккаидо ақалақь аҟны иҟоу ауниверситет аславиантә ҭҵаарақәа рцентр аҟны. 2004 ш. август - сентиабр мзақәа рзы Аԥсны (Ахадарахь акандидат С.В. Багаԥшь дицны) Ахада ихаҭыԥуаҩрахь кандидатс дықәгылан. 2005-2009 шш., насгьы 2011-2013 шш. раан Аԥсны ашәарҭадаратә хеилак амаӡаныҟәгаҩыс дыҟан.
Жәаба инареиҳаны амонографиақәеи астатиақәа реизгақәеи ҭижьхьеит. Урҭ XӀX-XX ашәышықәсақәа раан аԥсуаа рҭоурыхи ркультуреи, Ашьхаруатә Республикеи, аурыс-аԥсуа культуратәи алитературатәи еимадарақәа ирызкуп. Аԥсуа ҭоурыхҭҵааҩцәа рахьтә аԥсуа аҳра Урыстәылатәи аимпериа алалара даҽа концепциак ала ирыдызгалоз раԥхьатәи аҵарауаа дыруаӡәкуп. Ибжьажьауа агәаанагара шьақәиргылеит (В.Стражев ишьҭахь) аҭҵаарадырраҿы Аԥсҳа Қьалашьбеи Чачба иԥа Асланбеи дишьит ҳәа ишьақәгылахьоу. Иҽазишәеит 1917-1921 шш. раантәи Аԥсны аҭоурых обиективла аҩра. Егьырҭ аԥсуа ҵарауаа дрылахәны Аԥсны аҭоурых еицазкыз аӡәырҩы ҿаԥиҽуан. Аусумҭақәа жәпакы рзикит Кавказтәи аконфедерациа аҭоурыхи апроблемақәеи, XX ашә. азы Қарҭтәыла имҩамнагоз ампыҵахаларатәи ассимилициатәи политикеи аарԥшра.
С.Лакоба авторс дрымоуп иара убас прозала иҩу ажәеинраалақәа, ажәабжьқәа. Иҩымҭақәа рнылахьеит агазеҭ «Советская Абхазия», ажурнал «Литературная Кабардино-Балкария», ашәҟәы «Абхазские сказки и легенды» (М., 1994) уҳәа егьырҭгьы.
==Абиблиографиа==
*урысшәала: художественные книги: Весна на траве. Стихи. Сухуми, 1981.
*Опрокинутое. Стихи. Сухуми, 1985, Избранное. Сухум, 2011.
*исследования: Боевики Абхазии в революции 1905–1907 годов. Сухуми, 1984.
*«Крылились дни в Сухум-Кале…»: Историко-культурные очерки. Сухуми, 1988.
*Абхазия в годы первой российской революции. Тбилиси, 1985.
*Очерки политической истории Абхазии. Сухуми, 1990.
*Столетняя война Грузии против Абхазии. Гагра, 1993.
*Абхазия. После двух оккупаций. Гагра, 1994.
*Тайна «Зеленой папки». Сухум, 1995.
*Асланбей. (К вопросу о политическом противоборстве в Абхазии в первой трети XIX столетия). Сухум, 1999.
*Абхазия — de-fakto или Грузия de-iure? (О политике России в Абхазии в постсоветский период. 1991–2000 гг.). Sapporo: Slavic Research Center, Hokkaido University, 2001.
*Абхазия после двух империй XIX–XXI вв. (Slavic Eurasian Studies, № 5). М.: Sapporo: Slavic Recearch Center, Hokkaido University, 2004.
*История Абхазии. Сухум, 2006, 2007 (соавтор).
*Крылились дни в Сухум-Кале… Сухуми, 1988 (2-е издание: Сухум, 2011).
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/lakoba-stanislav-zosimovich Лакоба Станислав Зосимович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lakoba-stanislav-zosim-i%D2%A7a Лакоба Станислав Зосим-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1953 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 23 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 20 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны археологцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Лакәараа]]
t06rsqx8rbgcaqm20eb1ih9l7vnnu4h
Шариа, Витали Валериан-иԥа
0
55040
171712
171649
2026-08-08T07:57:31Z
Fraxinus.cs
8381
171712
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Витали Валериан-иԥа Шариа
|даҽа ахьӡ=Виталий Валерианович Шария
|афото=Шария Виталий Валерианович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Витали Валериан-иԥа Шариа
|аира арыцхә={{date|26|12|1951}}
|аира аҭыԥ=[[Смоленск]] ақалақь, [[Урыстәылатәи Асоветтә Федеративтә Социалисттә Республика|Урыстәылатәи СФСР]], [[СССР]]
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥсны]]
|аԥсра арыцхә={{date|14|7|2024}}
|аусура=ашәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист
}}
'''Витали Валериан-иԥа Шариа''' ({{lang-ru|Виталий Валерианович Шария}}; {{date|26|12|1951}} [[Смоленск]] ақалақь – {{date|14|7|2024}}, [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] шәҟәыҩҩы, журналист, публицист. СССР ажурналистцәа Реидгылеи (1979), Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1997) рлахәыла. Дыҩуан урысшәала.
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Смоленск, абжьаратәи ашкол, нас – Аҟәатәи абжьбатәи абжьаратәи ашкол аҟны. [[Белоруссиатәи аҳәынҭқарратә университет]] ажурна-листика афакультет далгеит (1974) «арадиои ателехәаԥшреи» рзанааҭ ала.
Аамҭак азы аус иуан корреспондентс [[Могилиов]] ақалақь арадиои ателехәаԥшреи рзы Акомитет акорреспондентс. 1975ш. инаркны Аԥсны дынхон. Аусура далагоит Гәылрыԥшьтәи араионтә газеҭ «Дроша» аредакциаҿ. Аамҭакала дкьыԥхьуан агазеҭ «Советская Абхазия» аҟны, ашьҭахь – ари агазеҭ аҟны корреспондентс далагеит, нас – апартиатә бзазара аҟәша деиҳабхеит, уи нахыс – аполитика аҟәша. 1984 ш. консультантс мызқәак аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟны. Ҩаԥхьа агазеҭ «Советская Абхазия» ашҟа дхынҳәуеит. 1991 ш. сентиабр инаркны – агазеҭ «Республика Абхазия» аредактор ихаҭыԥуаҩыс дыҟан.
[[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан (1992-1993) абри амаҵуреи арратә корреспондент иусуреи еидибалон. 1994 ш. февраль мзазы иаԥиҵеит иҳәынҭқарратәым ауаажәларра-политикатә газеҭ «Эхо Абхазии» аредактор хадас дыҟан.
В.Шариа истатиақәеи иочеркқәеи рнылон Москватәи апериодикатә ҭыжьымҭақәа: «Журналист», «Юность», «Огонек»; агазеҭқәа: «Комсомольская правда», «Правда», «Известия», «Независимая газета», «Литературная газета».
В.Шариа иповестқәеи, иажәабжьқәеи, иочеркқәеи кьыԥхьын ажурналқәа: «Алашара», «Абаза», «Аҟәа-Сухум», «Наш современник» ([[Москва]]), «Литературная Кабардино-Балкария» (Нальчик); алитературатә еизга «Аукцион», агазеҭқәа: «Эхо Абхазии», «Еҵәаџьаа», аизга «Ахаҵарашәа». Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песень мужества. Стихи. Рассказы. Статьи. (Аҟәа – Сухум, 1995) уҳәа рҟны.
Апрозатә ҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы дравторуп. Еиқәиршәеит «Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраан (1992-1993) афронттә анекдотқәа, еиқәиршәеит, авторсгьы дамоуп ақырҭуа-аԥсуа еибашьра иазку аҭоурых-публицистикатә шәҟәы «Абхазская трагедия» (Шәача, 1993) уҳәа егьырҭгьы.
Аурысшәахь еиҭеигеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, урҭ иреиуоуп Н.Ҷ.Ҳашыг, А.И.Лагәлаа, И.И.Хәарцкиа уҳәа рпрозатә ҩымҭақәа.
==Абиблиографиа==
*«Абхазские яблоки». Повесть. Сухуми. 1986.
*Взятка. Повесть и рассказы. М., 1988.
*(Библиотека журнала ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия». 1988. №9 (324); На солнечной стороне улицы. Повесть и рассказы. Сухуми, 1990; Танк не страшнее кинжала. Рассказы. Сухум, 1998.
*Букет Абхазии. Повести и рассказы. Сухум, 2015.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/shariya-vitalij-valerianovich Шария Виталий Валерианович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sharia-vitali-valerian-i%D2%A7a Шариа Витали Валериан-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1951 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 26 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2024 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 14 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
t1g3lym80prpl40d7nnf5ytn9ioqlyr
171716
171712
2026-08-08T10:48:01Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Шариаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171716
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Витали Валериан-иԥа Шариа
|даҽа ахьӡ=Виталий Валерианович Шария
|афото=Шария Виталий Валерианович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Витали Валериан-иԥа Шариа
|аира арыцхә={{date|26|12|1951}}
|аира аҭыԥ=[[Смоленск]] ақалақь, [[Урыстәылатәи Асоветтә Федеративтә Социалисттә Республика|Урыстәылатәи СФСР]], [[СССР]]
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]] ақалақь, [[Аԥсны]]
|аԥсра арыцхә={{date|14|7|2024}}
|аусура=ашәҟәыҩҩы, ажурналист, апублицист
}}
'''Витали Валериан-иԥа Шариа''' ({{lang-ru|Виталий Валерианович Шария}}; {{date|26|12|1951}} [[Смоленск]] ақалақь – {{date|14|7|2024}}, [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] шәҟәыҩҩы, журналист, публицист. СССР ажурналистцәа Реидгылеи (1979), Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (1997) рлахәыла. Дыҩуан урысшәала.
==Абиографиа==
Аҵара иҵон Смоленск, абжьаратәи ашкол, нас – Аҟәатәи абжьбатәи абжьаратәи ашкол аҟны. [[Белоруссиатәи аҳәынҭқарратә университет]] ажурна-листика афакультет далгеит (1974) «арадиои ателехәаԥшреи» рзанааҭ ала.
Аамҭак азы аус иуан корреспондентс [[Могилиов]] ақалақь арадиои ателехәаԥшреи рзы Акомитет акорреспондентс. 1975ш. инаркны Аԥсны дынхон. Аусура далагоит Гәылрыԥшьтәи араионтә газеҭ «Дроша» аредакциаҿ. Аамҭакала дкьыԥхьуан агазеҭ «Советская Абхазия» аҟны, ашьҭахь – ари агазеҭ аҟны корреспондентс далагеит, нас – апартиатә бзазара аҟәша деиҳабхеит, уи нахыс – аполитика аҟәша. 1984 ш. консультантс мызқәак аус иуан Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аҟны. Ҩаԥхьа агазеҭ «Советская Абхазия» ашҟа дхынҳәуеит. 1991 ш. сентиабр инаркны – агазеҭ «Республика Абхазия» аредактор ихаҭыԥуаҩыс дыҟан.
[[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан (1992-1993) абри амаҵуреи арратә корреспондент иусуреи еидибалон. 1994 ш. февраль мзазы иаԥиҵеит иҳәынҭқарратәым ауаажәларра-политикатә газеҭ «Эхо Абхазии» аредактор хадас дыҟан.
В.Шариа истатиақәеи иочеркқәеи рнылон Москватәи апериодикатә ҭыжьымҭақәа: «Журналист», «Юность», «Огонек»; агазеҭқәа: «Комсомольская правда», «Правда», «Известия», «Независимая газета», «Литературная газета».
В.Шариа иповестқәеи, иажәабжьқәеи, иочеркқәеи кьыԥхьын ажурналқәа: «Алашара», «Абаза», «Аҟәа-Сухум», «Наш современник» ([[Москва]]), «Литературная Кабардино-Балкария» (Нальчик); алитературатә еизга «Аукцион», агазеҭқәа: «Эхо Абхазии», «Еҵәаџьаа», аизга «Ахаҵарашәа». Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песень мужества. Стихи. Рассказы. Статьи. (Аҟәа – Сухум, 1995) уҳәа рҟны.
Апрозатә ҩымҭақәа еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы дравторуп. Еиқәиршәеит «Ақырҭуа-аԥсуа еибашьраан (1992-1993) афронттә анекдотқәа, еиқәиршәеит, авторсгьы дамоуп ақырҭуа-аԥсуа еибашьра иазку аҭоурых-публицистикатә шәҟәы «Абхазская трагедия» (Шәача, 1993) уҳәа егьырҭгьы.
Аурысшәахь еиҭеигеит аԥсуа шәҟәыҩҩцәа, урҭ иреиуоуп Н.Ҷ.Ҳашыг, А.И.Лагәлаа, И.И.Хәарцкиа уҳәа рпрозатә ҩымҭақәа.
==Абиблиографиа==
*«Абхазские яблоки». Повесть. Сухуми. 1986.
*Взятка. Повесть и рассказы. М., 1988.
*(Библиотека журнала ЦК ВЛКСМ «Молодая гвардия». 1988. №9 (324); На солнечной стороне улицы. Повесть и рассказы. Сухуми, 1990; Танк не страшнее кинжала. Рассказы. Сухум, 1998.
*Букет Абхазии. Повести и рассказы. Сухум, 2015.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/shariya-vitalij-valerianovich Шария Виталий Валерианович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/sharia-vitali-valerian-i%D2%A7a Шариа Витали Валериан-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1951 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 26 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2024 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 14 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Шариаа]]
8k7vh7fy3b32633cs57hiqjm46slxuc
Џьынџьалԥҳа, Нонна Иури-иԥҳа
0
55304
171713
171570
2026-08-08T10:35:42Z
Fraxinus.cs
8381
171713
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Нонна Иури-иԥҳа Џьынџьалԥҳа
|даҽа ахьӡ=Нонна Юрьевна Джинджолия
|афото=Джинджолия Нонна Юрьевна (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Нонна Иури-иԥҳа Џьынџьалԥҳа
|аира арыцхә={{date|21|8|1971}}
|аира аҭыԥ=[[Гәыԥ]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|13|6|2025}}
|аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист}}
'''Нонна Иури-иԥҳа Џьынџьалԥҳа''' ({{lang-ru|Нонна Юрьевна Джинджолия}}; {{date|21|8|1971}}[[Гәыԥ]] ақыҭан – {{date|13|6|2025}}) — ашәҟәыҩҩы, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далан (2018). Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
1988 ш. далгеит Гәыԥтәи абжьаратәи ашкол. 1989-1995 шықәсқәа раан аҵара лҵон [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет]] афилологиатә факультет аҟны.
2000 ш. инаркны аус луан Гәылрыԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс.
Лпрозатә ҩымҭақәа рнылахьеит ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аамҭа», [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] иҭнажьуа аҿар рырҿиамҭақәа еидызкыло аизга «Ашацкыра» (2009; 2011).
==Абиблиографиа==
*«Абзиабара ашәа». Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2016.
*«Ашьауардын ахыԥша». Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2019.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/dzhindzholiya-nonna-yurevna-(1971) Джинджолия Нонна Юрьевна] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fyin%D1%9Fal-nonna-iuri-i%D2%A7a Џьынџьал Нонна Иури-иԥҳа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1971 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 21 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 13 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
fxmzqqwsqp3vzgsjv14x74vqe7b2u3s
171714
171713
2026-08-08T10:47:05Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Џьынџьалаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171714
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Нонна Иури-иԥҳа Џьынџьалԥҳа
|даҽа ахьӡ=Нонна Юрьевна Джинджолия
|афото=Джинджолия Нонна Юрьевна (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Нонна Иури-иԥҳа Џьынџьалԥҳа
|аира арыцхә={{date|21|8|1971}}
|аира аҭыԥ=[[Гәыԥ]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|13|6|2025}}
|аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист}}
'''Нонна Иури-иԥҳа Џьынџьалԥҳа''' ({{lang-ru|Нонна Юрьевна Джинджолия}}; {{date|21|8|1971}}[[Гәыԥ]] ақыҭан – {{date|13|6|2025}}) — ашәҟәыҩҩы, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далан (2018). Дыҩуан аԥсышәала.
==Абиографиа==
1988 ш. далгеит Гәыԥтәи абжьаратәи ашкол. 1989-1995 шықәсқәа раан аҵара лҵон [[Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет]] афилологиатә факультет аҟны.
2000 ш. инаркны аус луан Гәылрыԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны аԥсуа бызшәеи алитературеи рырҵаҩыс.
Лпрозатә ҩымҭақәа рнылахьеит ажурнал «Алашара», агазеҭ «Аамҭа», [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] иҭнажьуа аҿар рырҿиамҭақәа еидызкыло аизга «Ашацкыра» (2009; 2011).
==Абиблиографиа==
*«Абзиабара ашәа». Аповести ажәабжьқәеи. Аҟәа, 2016.
*«Ашьауардын ахыԥша». Ажәабжьқәа. Аҟәа, 2019.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/dzhindzholiya-nonna-yurevna-(1971) Джинджолия Нонна Юрьевна] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D1%9Fyin%D1%9Fal-nonna-iuri-i%D2%A7a Џьынџьал Нонна Иури-иԥҳа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1971 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 21 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 13 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Џьынџьалаа]]
lsk99hukt6j338igo13z4e36yj0d6ui
Адунеи
0
55326
171699
171673
2026-08-07T18:03:12Z
Fraxinus.cs
8381
+[[Акатегориа:Алагылазаарақәа]]; +[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]; ±[[Акатегориа:Акосмологиа]]→[[Акатегориа:Акосмос]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171699
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Адунеи|2=Адунеи (аҵакы)}}
[[Файл:Galaxies of the Infrared Sky .jpg|thumb|300px|[[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаара]], 2,2 мкм — 1 600 000 [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә цәқәырԥақәа]] рыҩаӡарақәа рҿы ишаабо еиԥш, [[2MASS|Two Micron All-Sky Survey]] иалҵшәаны, Extended Source Catalog аҟны иҭаҩуп. Агалактикақәа рылашара ажәҩангәыԥштәы инаркны (реиҳа илашоу), аҟаԥшь (реиҳа иҭаау) аҟынӡа рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵкарқәа рҟны иарбоу ацәаҳәа лашьца — [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] ахьыҟоу ауп, зсаба ахылаԥшрақәа ирԥырхагоу.]]
'''Адунеи''' (ажәытә бырз. быз. ажәа οἰκουμένη “[[ойкумена|оикумена]]”, “ауаа зхылахьоу аҭыԥҭаӡара” ажәахырҿиааратә [[Калька (лингвистика)|калька]] — [[Адгьыл|Адгьыл]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭак]] аҳасабала азхәыцра аамҭазы зегьызҵазкуа аилкаара<ref>{{статья|автор=Тургунова Гулмира Амантайовна|заглавие=Лингвокультурологические особенности концепта "Вселенная" в разных языковых картинах мира (на материале переводов с киргизского языка на русский/английский язык)|издание=Бюллетень науки и практики|год=2022|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/lingvokulturologicheskie-osobennosti-kontsepta-vselennaya-v-raznyh-yazykovyh-kartinah-mira-na-materiale-perevodov-s-kirgizskogo|номер=2}}</ref>) — иҟоу [[Энергия|амчхара]], [[Материя (физика)|аматериа]], [[Пространство-время|аҭыԥҭаӡара-аамҭа]] зегьы реизга, [[Субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәа]] инадыркны [[Галактическая нить|агалактикатә рахәыцқәа]] зегьи, [[Космические пустоты|аҭацәрақәеи]] еиҳа идуу аилазаашьақәеи рҟынӡа, иара убас имҩаԥысуа ацәырҵрақәа зегьы{{efn|Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы уи еиуеиԥшымкәа иҳәоуп:
* {{БСЭ3|заглавие=БСЭ}}: «адунеи зегьы, ҳәаа змам аамҭеи аҭыԥи рыла, ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым аформақәа рыла аматериа аҿиара апроцесс аҿы иамоу. В. обиективла иҟоуп, уи еилызкаауа ауаҩы ихдырра иахьыԥшымкәа».
* {{из|БЕС}}: «Иҟоу аматериалтә дунеи зегьы, аамҭеи аҭыԥи рҿы ҳәаа змам, насгьы аматериа аҿиараан иамоу аформақәа рыла ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым».
* Аҭҵаарадырра-техникатә енциклопедиатә жәар: «аматериа, амчхара, акосмос реизга, ихьҭоу, иҭацәу аҭыԥ дуқәа рыла ишьақәгылоу, аԥхарра ҳарак змоу аеҵәақәеи агалактикақәа рҿы еидкылоу егьырҭ аобиектқәеи ахьыҟоу».
* {{Источник/НФЭ|Адунеи|[[Казютинский, Вадим Васильевич|Казиутински В.В.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html}}: ““иҟоу зегьы”, “зегьы зҵазкуа адунеи”, “амаҭәарқәа зегьы реизакра”; арҭ атерминқәа аҵакқәа рацәаны ирымоуп, насгьы аконцепциатә контекст ала ишьақәгылоуп.”
* «Иубарҭоу аматериалтә дунеи зегьы, акосмостә системақәа зегьы зҵазкуа рматериеи рымчхареи, урҭ рҿы имҩаԥысуа афеноменқәа зегьы, иара убасгьы теориала азин змоу ацҵара»<ref name="tsitsin-surdin">Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]. Вселенная // Большая российская энциклопедия. — 2006. — Т. 6. — С. 41.</ref>.
* “Афизикатә енциклопедиа”, иара убас “Акосмос аенциклопедиа маҷ” рҟны аилкаара аилыркаа ҟаҵаӡам.}}. 20-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны [[космология|акосмологиа]] еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәнаргылеит аҭыԥҭаӡареи аамҭеи шеицыҟалаз [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] ҳәа хьӡыс измоу ахҭыс иалҵшәаны, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еилкаарақәа рыла 13,787 ± 0,020 миллиард шықәса раԥхьа иҟалаз<ref>{{Cite journal |last1=Planck Collaboration |last2=Aghanim |first2=N. |author2-link=Nabila Aghanim |last3=Akrami |first3=Y. |last4=Ashdown |first4=M. |last5=Aumont |first5=J. |last6=Baccigalupi |first6=C. |last7=Ballardini |first7=M. |last8=Banday |first8=A. J. |last9=Barreiro |first9=R. B.|last10=Bartolo|first10=N. |last11=Basak |first11=S. |date=September 2020 |title=Planck 2018 results: VI. Cosmological parameters |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=641 |pages=A6 |doi=10.1051/0004-6361/201833910 |arxiv=1807.06209 |bibcode=2020A&A...641A...6P |s2cid=119335614 |issn=0004-6361}}</ref>. Агәаанагара ыҟоуп Атҟәацра ду [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] аԥхьанеиуан ҳәа, Адунеи аханатәтәи аҭагылазаашьа, [[кривизна пространства-времени|аҭыԥҭаӡара-аамҭа анаареи]] аматериа [[плотность энергии|амчхара аилаӷәӷәареи]] амҽхак дуӡӡақәа анрымаз<ref>В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева. [https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e Космологическая сингулярность] // Большая российская энциклопедия. — 2022.</ref>. Атҟәацра ду аныҟалаз инаркны Адунеи [[Космологический принцип|инеибеиԥшны]] [[расширение Вселенной|аиҵыҵра]] иалагеит<ref>''John Soltis, Arya Farahi, Dragan Huterer, C. Michael Liberato II'' [https://arxiv.org/abs/1902.07189 Percent-Level Test of Isotropic Expansion Using Type Ia Supernovae] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190504112720/https://arxiv.org/abs/1902.07189 |date=2019-05-04 }} // [[arXiv.org]] 19 Feb 2019</ref><ref>Известно научное исследование, свидетельствующее об анизотропии расширения Вселенной. // ''K. Migkas, G. Schellenberger, T. H. Reiprich, F. Pacaud, M. E. Ramos-Ceja, L. Lovisari'' //[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/201936602 Probing cosmic isotropy with a new X-ray galaxy cluster sample through the LX−T scaling relation] // [[arXiv.org]] 7 Apr 2020.</ref>. Адунеи ашәагаақәа еилкаам<ref name="Brian Greene 2011">{{cite book |first=Brian |last=Greene |author-link=Грин, Брайан Рэндолф |title=[[Скрытая реальность. Параллельные миры и глубинные законы космоса|The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos]] |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |year=2011 }}</ref>. Еизаку цырак аҳасабала Адунеи ҭнаҵаауеит [[космология|акосмологиа]] ҳәа хьӡыс измоу [[физика|афизикеи]] [[Астрономиа|астрономиеи]] рыҟәша<ref name="tsitsin-surdin" />.
Ахылаԥшразы иаарту Адунеи ахәҭа (астрономиатә мыругақәа рхархәарала) [[Ауаҩы|ауаҩы]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иара убас [[Амратә система|Амратә система]] аҟынтәи дызхәаԥшуа “[[наблюдаемая Вселенная|иубарҭоу Адунеи]]”, мамзаргьы “Аметагалактика” ахьӡуп<ref name="tsitsin-surdin" /> (аҵыхәтәантәи аамҭазы аҩбатәи атермин шамахамзар ахархәара ацәыӡит). Иубарҭоу Адунеи адиаметр 93 миллиард [[световой год|лашара шықәса]] раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Brian Greene 2011" />.
Еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәеи]], [[Адин|адинтә]], [[Афилософиа|афилософиатә]] системақәеи рҿы Адунеи атәы зҳәо аидеиа [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рыла еицырдыруа иахьатәи [[научная картина мира|адунеи асахьа]] акырӡа еиԥшым. Амифологиеи амифологиахь ииагоу зааӡатәи афилософиатә ҵаси рҿы иҟан [[космос (мифология)|акосмос]] аконцепциа — зегьы зҵазкуа, еиҿартәоу, адунеи азакәан (апринцип) инақәыршәаны еиҿкаау<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Иааизакны амифологиа аҩныҵҟатәи ҵакы хадас иамоу, архаикатә [[космогонические мифы|космогониатә мифқәа]] рҿы уажәнатәгьы иҟоу, еиҿкаам [[Хаос (мифология)|ахаос]] аҟынтәи еиҿкаау акосмос ахь аиасра ауп<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Зааӡатәи Адунеи [[История развития представлений о Вселенной|акосмологиатә модельқәак]] [[Геоцентрическая система мира|геоцентртәын]]: Адгьыл Адунеи агәҭаны идыргылон. Европатәи [[Революция в науке|аҭҵаарадырратә револиуциа]] аан астрономиатә хылаԥшрақәа ирыбзоураны [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]] аԥҵахеит. Ахылаԥшрақәа реиӷьтәрақәа ирыбзоураны, Амра [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] захьӡу [[галактика|агалактикаҿы]] иҟоу шә-миллиард [[звезда|еҵәак]] ишреиуоу аилкаара ҟалеит, уи иара ахаҭагьы иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу шә-миллиард галактикак ишреиуоугьы еилкаахеит<ref name="tsitsin-surdin" />.
[[Крупномасштабная структура Вселенной|Иреиҳау иубарҭоу амасштаб]] аҿы, агалактикақәа еиҟараны, ахырхарҭақәа зегьы рахь еиԥшны еихшоуп. Еиҵоу амасштабқәа рҿы агалактикақәа [[Скопление галактик|реилаҵәарақәеи]] [[Сверхскопление галактик|реилаҵәара дуқәеи]] убарҭоуп, урҭ акосмос аҿы [[галактические нити|арахәыц дуқәеи]] [[Космические пустоты|аҭацәра дуқәеи]] шьақәдыргылоит, ашәахтә еиҿкаашьа ҭбаа аԥҵо<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RLwangEACAAJ |title=An Introduction to Modern Astrophysics |last1=Carroll |first1=Bradley W. |last2=Ostlie |first2=Dale A. |year=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-1-292-02293-2 |edition=International |pages=1173–1174 |access-date=May 16, 2018}}</ref>. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаҵаз аартрақәа, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазаашьатә теориагьы]] уахь иналаҵаны, ирыбзоураны иҿиоит [[расширение Вселенной|еиҵыҵуа]], [[космологический принцип|иизотроптәу, еизадоу]] Адунеи иазкны иахьатәи агәаанагарақәа. [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] атеориа ашьақәырӷәӷәарақәа еизеит: раԥхьатәи аматериа ца хьшәашәеит, насгьы Адунеи аҽеиҵыхра инақәыршәаны еиҳа аилаӷәӷәара маҷхеит, уи абзоурала раԥхьатәи [[субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәеи]] иаабац [[атом|атомқәеи]] шьақәгылеит. [[водород|Аӡреи]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа хәыҷы-хәыҷла аматериа еиҳа [[плотность|иахьыжәпоу]] аҭыԥқәа рахь рхы дырхеит, раԥхьатәи аеҵәақәеи агалактикақәеи аԥҵо<ref name="tsitsin-surdin" />. [[гравитация|Ахьанҭара амч]] аматериеи [[излучение|арадиациеи]] ирынаҭо анырра аҭҵаара иаанарԥшит Адунеи аҿы иаҳбо аобиектқәа рҿы иҟоу аматериа аасҭа еиҳаны ишыҟоу: аеҵәақәа, агалактикақәа, [[туманность|анаҟәрақәа]], [[межзвездный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]]. Иумбо ари аматериа, [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{cite web |last1=Redd |first1=Nola |title=What is Dark Matter? |url=https://www.space.com/20930-dark-matter.html |website=Space.com |access-date=2018-02-01 |archive-date=2018-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201075430/https://www.space.com/20930-dark-matter.html |url-status=live}}</ref>. Инарҭбааны ирыдыркыло акосмологиатә модель [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM]] инақәыршәаны, аматериа лашьца 25,8% ± 1,1% рҟынӡа Адунеи аҿы иҟоу акапани амчхареи роуп, аха убри аамҭазы 69,2% ± 1,2% — [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] ауп, еилкаам амчхара аформа, [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] аҭакзыԥхықәу<ref name="planck_2015">{{Cite web |url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |title=Planck 2015 results, table 9 |access-date=2018-05-16 |archive-date=2018-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024529/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |url-status=live}}</ref>. Абасала, иаабац (“[[барион|абарионтә]]”) аматериа 4,84% ± 0,1% мацара акапан амоуп<ref name="planck_2015" />. Аеҵәақәа, [[планета|апланетақәа]], иубаратәы иҟоу [[Межзвёздное облако|арчытә ԥсҭҳәақәа]] ари иаабац аматериа аҟынтәи 6% мацара роуп ирыхәҭаау<ref>{{Cite journal |last1=Persic |first1=Massimo |last2=Salucci |first2=Paolo |date=1992-09-01 |title=The baryon content of the Universe |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=258 |issue=1 |pages=14P–18P |doi=10.1093/mnras/258.1.14P |doi-access=free |issn=0035-8711 |arxiv=astro-ph/0502178 |bibcode=1992MNRAS.258P..14P |s2cid=17945298}}</ref>. Иҟоуп еиуеиԥшым еицлабуа агипотезақәа [[Будущее Вселенной|Адунеи аҵыхәтәа]] иазкны, иара убасгьы акосмологиатә модельқәа ԥыҭк, уи асингулиарԥхьатәи генезис аҟазаара алзыршо.
Ажәа "адунеи" ахархәара амазар алшоит иара убасгьы асахьаркыратә усумҭа [[Вымышленный мир|ихыҭҳәаау адунеи]] аанарԥшырц азгьы.
== Аилкаара аҭоурых ==
{{See also|Акосмос (амифологиа)}}
Аҭоурых аганахьала еиуеиԥшым ажәақәа рхы иадырхәон «аҭыԥҭаӡара (уахьзынаӡо) зегьы» аарԥшразы, еиуеиԥшым абызшәақәа рҟынтәи аеквивалентқәеи авариантқәеи уахь иналаҵаны, иаҳҳәап "[[космос|акосмос]]", "адунеи"<ref>{{cite web|url=http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|title=Что такое Вселенная?|author=И. Л. Генкин|publisher=[[Московский Государственный университет]]|access-date=2014-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054728/http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|archive-date=2013-05-27}}</ref>, "ажәҩантә сфера". Атермин "амакрокосмос"<ref>{{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|title=Учебно-методические программы по философии для бакалавров, магистров и аспирантов экономического факультета МГУ|author=Н. Б. Шулевский|date=2013|publisher=[[Московский государственный университет|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова]]|pages=26, 39, 67|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829212421/http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|archive-date=2014-08-29}}</ref> иара убас ахархәара аиуит, аха уи зызку амҽхак ду змоу асистемақәа раарԥшра ауп, урҭ рсубсистемақәеи рыхәҭақәеи уахь иналаҵаны. Убасҵәҟьа, ажәа “[[микрокосм|микрокосмос]]” ахархәара амоуп зымҽхак маҷу асистемақәа рзы.
Иарбанзаалак аҭҵаара ма ахылаԥшра, афизик иакәзаргьы, атом агәыцә шеиҟәшо иахылаԥшуа, ахәыҷы ацгәы иацклаԥшуа, мамзаргьы астроном харатәи [[Галактика|агалактика]] иахылаԥшуа — абарҭ зегьы Адунеи, мамзаргьы уи хазы игоу ахәҭақәа рхылаԥшра ауп иаанаго. Абарҭ ахәҭақәа хаҭалатәи аҭҵаарақәа аус здыруло субиектқәаны иҟоуп, насгьы Адунеи иреиҳау амҽхак ала, уимоу Адунеи зегьы еизакны аҭҵааара [[Астрономиа|астрономиеи]] [[космология|акосмологиеи]] рнапалакуп; абри аҭагылазаашьаҿы, Адунеи ҳәа еилкаауп еиҳарак ахылаԥшрақәеи акосмостә експериментқәеи рыла иҭәу адунеи ахәҭа, мамзаргьы акосмологиатә екстраполациақәа робиект — афизикатә Дунеи иааизакны<ref name="newPhylosophy">{{cite web|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html|title=Вселенная//Новая философская энциклопедия|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519040915/http://iph.ras.ru/elib/0675.html|archive-date=2014-05-19}}</ref>.
Астатиа атема — иубарҭоу Адунеи иааизакны иазку адыррақәа роуп: ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Ахылаԥшрақәа}}, урҭ ртеориатә еилыркаагақәа{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}, рышьақәгылара аҭоурых{{Аиасра|Адунеи аартра аҭоурых}}.
Адунеи аҟазшьақәа ирызкны хьаҳәхьачарада зеилыркаа ҟаҵоу аҵабыргқәа рҟынтә абраҟа иаагап анаҩстәи:
{| style="width:50%; background:#c3ffbf;" class="wikitable"
|-
| Еиҳа ирылаҵәоу аелемент аӡри ауп{{Аиасра|Адунеи ахаҿра}}.
| [[Закон Хаббла|Адунеи аҽырҭбаара]] ибзиоу аҵабыргра {{math|[[Красное смещение|''z'']] ~ 0,1}} аҟынӡа инеиуеит{{Аиасра|Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рыбжьара абжьаӡара аилкааразы аметод}}.
| [[Реликтовый фон|Ацәынхатә фон]] аԥшьбатәи аҩаӡара амаҷра ашкалақәа рҿы афлуктуациа иахысуеит{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҽеиҭакрақәа}}.
|-
|Ацәынхатә фон атемпература {{math|''z''}} иадҳәалоуп{{Аиасра|Аквазарқәа рхылаԥшрақәа}}.
|[[Лайман-альфа лес|L<sub>α</sub>-абна]] харатәи аобиектқәа ([[квазар|аквазарқәа]]) {{math|''z'' > 6}} рыспектрқәа рҿы аҟазаара{{Аиасра|Лайман алфа абна}}.
|Агалактикақәа рыларҵәараҿы иӷәӷәоу аизадамра аҟазаара < 100 [[парсек|Мпк]]{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}}.
|}
Абарҭ ацәырҵрақәа ртеориатә еилыркаарақәеи{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}} рыхҳәаақәеи шьаҭас ирымоуп [[космологический принцип|акосмологиатә принцип]], уи аҵакы ишаҳәо ала ахылаԥшыҩцәа, ахылаԥшра ахьыҟоуи ахырхарҭеи зеиԥшразаалак, бжьаратәла еиԥшу асахьа рбоит. Атеориақәа рхаҭақәа ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра{{Аиасра|Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель)}}, рыҿиара амҩеи{{Аиасра|Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель}} рҽырҭбаара амзызқәеи{{Аиасра|Аинфлациатә модель}}, насгьы [[Крупномасштабная структура Вселенной|амҽхак ду змоу аилазаашьа]] ацәырҵреи{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа}} реилыркаара рҽазыршәоит.
Адунеи иазку ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рганахь раԥхьаӡакәны ашьаҿа ду ҟазҵаз Коперник иоуп{{Аиасра|Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса)}}. Лагалала аҩбатәи аҭыԥ ааныркылеоит Кеплери Ниутони{{Аиасра|XVIII-XIX ашәышықәсақәа}}. Аха Адунеи иазкны иҳамоу агәаанагарақәа рҿы ииашаҵәҟьаны ареволиуциатә ԥсахрақәа ҟалеит XX-тәи ашәышықәсазы{{Аиасра|XX ашәышықәса}}.
== Аетимологиа ==
Аурыс ажәа «Вселенная» ажәа cu. въсел҄енаꙗ аҟынтәи [[заимствование|иаагоуп]]<ref>{{книга |автор=Цейтлин Р. М.|заглавие= Лексика старославянского языка|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00162575|место= М.|издательство= Наука|год= 1977|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00162575/page/n38 39]}}</ref>, ари [[древнегреческий язык|ажәытә бырзен]] ажәа οἰκουμένη<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. Т.1. М., 2004. С.363</ref> аҟынтәи [[Калька (лексика)|акалька]] ауп, [[глагол|аҟаҵарба]] οἰκέω «Сынхоит, сықәынхоит» аҟынтә, насгьы аханатәтәи аҵакаҿы уи ҵакыс иамаз ауаҩы дызқәынхо адунеи ахәҭа мацара акәын. Убри аҟнытә аурыс ажәа “Вселенная” [[имя существительное|ажәа]] “вселение” иадҳәалоуп, насгьы [[Местоимение|ахьыӡцынхәра]] “всё” ианыҩуеит мацара ауп. [[Пифагореизм|Пифагораа]] инадыркны [[Древняя Греция|ажәытә бырзен]] философцәа рыбжьара "Адунеи" еиҳа иеиҳаны еицырдыруаз еилкааран τὸ πᾶν (зегьы), уи иаҵанакуан аматериа зегьы (τὸ ὅλον) еиԥш, иара убас [[космос|акосмос]] зегьы (τὸ κενόν)<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 Логика Космоса (физика античной Греции)]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526085212/http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 |date=2012-05-26 }}</ref>.
== Адунеи ахаҿра ==
{| class="wikitable" style="margin: 0 auto;"
|-
|Ахимиатә еилазаашьа<ref>[https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html Abundance in the Universe for all the elements in the Periodic Table]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825074654/https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html |date=2012-08-25 }}</ref>
|[[Реликтовое излучение|Ацәынхатә шәахәаркра]] абжьаратәи аԥхарра
|Адунеи аҿы аматериа аилаӷәӷәара<ref name="WMAP7">{{cite web|author=Jarosik, N., et.al. (WMAP Collaboration)|title=Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69y3K699i?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|archive-date=2012-08-16}} (from NASA’s [https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm WMAP Documents]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130215212/https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm |date=2010-11-30 }} page)</ref><ref name="Astronomy_AND_Astrophysics_Vol571">{{Cite web |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |title=Astronomy & Astrophysics Vol. 571, November 2014 (open volume): Planck 2013 results |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411091320/https://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |url-status=live }}</ref>
|[[Уравнение состояния (космология)|Аҭагылазаашьа аиҟаратәра]]<ref name="WMAP7"/>
|-
|[[Водород|H]] — 75 %<br>[[Гелий|He]] — 23 %<br>[[Кислород|O]] — 1 %<br>[[Углерод|C]] — 0,5 %
|2,725 [[кельвин|К]]
|10<sup>-29</sup>г/см<sup>3</sup>. Урҭ рҟынтәи:<br>[[Тёмная энергия|Амчхара лашьца]] — 68,3%<br>[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] — 26,8%<br>[[Барионы|Абарионтә]] материа — 4,9%
| -1,1±0,4
|}
Адунеи иааҳакәыршаны иҟоу адунеи зегьы еиԥш ҳхаҿы иааго, иаразнак уи акы еиԥшымкәа иҟаҳҵоит. Убри аамҭазы ҳара ҳхы иацәҳарӡуеит алшара аклассикатә механика атерминқәа рҟны уи аарԥшразы: иара аҷыдарақәа ирыхҟьаны, Адунеи акгьы иадҳәалаӡом, уи асистемақәа ирсистемоуп, убри аҟнытә уи аганахьала акапан, аформа, ашәагаа реиԥш иҟоу аилкаарақәа рҵакы рцәыӡуеит. Уи аҭыԥан ҳара атермодинамика абызшәа ҳхы иаҳархәароуп, [[плотность|аилаӷәӷәара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]], [[температура|аԥхарра]], [[химический состав|ахимиатә еилазаашьа]] реиԥш иҟоу аилкаарақәа хархәара рыҭо{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}.
[[Файл:CMB Timeline300 no WMAP ab.svg|thumb|center|700px|<div style="text-align: center">Адунеи аҽырҭбаара</div>]]
Аха, Адунеи иаабац арчы уамак еиԥшӡам. Иреиҳау амасштабқәа рҿы ҳара ҳрықәшәоит Адунеи [[расширение Вселенной|аҽарҭбаареи]] [[реликтовый фон|ацәынхатә фони]]. Актәи афеномен иаҟазшьоу — иҟоу аобиектқәа зегьы [[Гравитация|рыгравитациатә усеицура]] ауп. Уи аҿиара ауп [[будущее Вселенной|Адунеи ԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы]] зыӡбо.
Аҩбатәи ацәырҵра зааӡатәи аамҭақәа ирҭынхоуп, ицоу [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] алашара аматериа аус ацура ианаҟәыҵыз, насгьы уи ианалҵыз. Уажәы, Адунеи аҽарҭбаара иахҟьаны, усҟан иҭыҵуаз афотонқәа реиҳарак иубаратәы иҟоу адиапазон аҟынтәи [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥатә радиодиапазонахь]] ииасит.
[[Файл:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|thumb|center|1100px|<div style="text-align: center">Адунеи аҿы ашәагаақәа риерархиа</div>]]
Еиҵоу амҽхакқәа ({{Ахыԥхьаӡара|100|М[[парсек|пк]]}}) рахь ҳаниасуа еилыкка иҟоу [[Крупномасштабная структура Вселенной|аилазаашьа]] ааԥшуеит. Аиачеикақәа рыҩнуҵҟа аҭацәра — [[войд|авоидқәа]] ыҟоуп. Аҭӡамцқәа шьақәгылоуп [[Сверхскопление галактик|агалактикақәа рсуперкластерқәа]] рыла. Арҭ асуперкластерқәа аиерархиа зегьы иреиҳау аҩаӡара ауп, анаҩс ицоит [[Скопление галактик|агалактикақәа рыкластерқәа]], анаҩс [[локальные группы галактик|агалактикақәа рҭыԥантәи агәыԥқәа]], еиҵаӡоу аҩаӡара (амҽхак {{Ахыԥхьаӡара|5}}—{{Ахыԥхьаӡара|200|кпк}}) еиуеиԥшым аобиектқәа рыхкырацәаӡа ауп. Ҳәарада, урҭ зегьы галактикақәоуп, аха зегьы еиуеиԥшым: [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[Неправильная галактика|ииашам]], [[Эллиптическая галактика|аеллиптикатәқәа]], [[Спиральная галактика|аспиральтәқәа]] роуп, аполиартә мацәазқәеи [[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу агәыцәқәеи]] змоу, уҳәа убас иҵегьы.
Урҭ рҟынтә хазы иазгәаҭатәуп аквазарқәа, урҭ [[светимость|рылашара]] дуӡӡеи [[угловой размер|ркәакьтә шәагаа]] маҷӡеи рыла убриаҟара иалкаауп, урҭ раартра ашьҭахь шықәсқәак рыҩныҵҟа «акәаԥтә хыҵхырҭақәа» — [[Звезда|аеҵәақәа]] иузреҩмдыраауа. Аквазарқәа рболометриатә лашара 10<sup>46</sup> — 10<sup>47</sup> ерг/с инаӡар алшоит<ref>{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Квазары|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188379|автор=Дибай Э. А.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>.
Агалактика аилазаашьахь ҳаиасуа, ҳара иаҳԥылоит: [[Тёмная материя|аматериа лашьца]], [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[Шаровое скопление|аԥышҭарчтә еизакқәа]], [[Рассеянное скопление|иԥсаҟьоу аизакқәа]], [[Двойная звезда|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Кратная звезда|еиҳа идуу]] аеҵәатә системақәа, [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылаара еиқәаҵәақәеи]] аеҵәақәа рмассатә [[Чёрная дыра|кылаара еиқәаҵәақәеи]], аҵыхәтәан, еиуеиԥшым [[Звёздное население|апопулиациақәа]] змоу еҵәа заҵәқәа.
Урҭ рхатә еволиуциеи русеицуреи ацәырҵрақәа рацәаны ирхылҿиаауеит. Убас, иҟоуп агәаанагара, хыхь зыӡбахә ҳәаз аквазарқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа еҵәабжьаратәи арчы асупермассивтә гәҭантәи акылаара еиқәаҵәаҿы [[аккреция|аизҳара]] ауп ҳәа.
Хазы рыӡбахә ҳәатәуп [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] — урҭ иаалырҟьаны аамҭа кьаҿк иалагӡаны акосмостә гамма-радиациа аинтенсивра аизырҳарақәа роуп, жәаҩыла, шәкыла кеВ амхара змоу<ref name="astronetgrb">{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Гамма-всплески|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1191481|автор=Мазец Е. П.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>. Агамма-цәывҵҷҷаарақәа рҟынӡа иҟоу абжьаӡарақәа рыхәшьарақәа рыла, ҳара иаҳҳәар ҳалшоит урҭ агамма-диапазон аҟны иҭрыжьуа амчхара 10<sup>50</sup> ерг инаӡоит ҳәа. Аиҿырԥшразы, ари адиапазон аҟны иҟоу агалактика зегьы алашара 10<sup>38</sup> ерг/c “мацара” шьақәнаргылоит. Ас еиԥш иҟоу арлашарақәа Адунеи зегь раасҭа ихараӡоу акәакьқәа рҟынтәи иубарҭоуп, убри аҟнытә [[GRB 090423]] ''z'' = 8,2 [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] амоуп.
Зегьы реиҳа иуадаҩу, апроцессқәа рацәаны изҵазкуа, агалактика аеволиуциа ауп<ref>{{cite web|author=John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr.|date=2005-06-07|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|title=Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies|work=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|access-date=2009-07-31|doi=10.1146/annurev.astro.42.053102.134024|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|archive-date=2011-08-11}}</ref>:
Адиаграмма агәҭаны иаарԥшуп [[Звёздная эволюция|еҵәак аеволиуциаҿы]] ихадоу аамҭақәа, уи ашьақәгылара инаркны аԥсра аҟынӡа. Урҭ рыҿиара агалактика зегьы аҿы иҟоу уамак иахьыԥшӡам. Аха, ҿыц ишьақәгылаз аеҵәақәа зегьы рхыԥхьаӡареи урҭ рпараметрқәеи адәныҟантәи анырра ду рымоуп. Зымҽхакқәа агалактика ашәагаа иаҿырԥшу ма еиҳау апроцессқәа (адиаграммаҿы абарҭ зегьы агәҭантәи арегион иалам) аморфологиатә еиҿкаара, [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] аццакра рыԥсахуеит, ус анакәха ахимиатә еволиуциа аццакра, агалактика аспектр, уҳәа иара убас ирыԥсахуеит
== Ахылаԥшрақәа ==
{{Main|Иубарҭоу Адунеи}}
[[Файл:Observable Universe with Measurements 01.png|300px|мини|Иубарҭоу адунеи асахьаҭыхра. Абри амасштаб аҿы, [[сверхскопления галактик|агалактикатә суперкластерқәа]] роуп иубарҭоу аобиект заҵәқәа.]]
[[Файл:Process in galaxy ab.svg|center|700px]]
''Иубарҭоу Адунеи'' — [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] [[Космология|акосмологиаҿы]] формала [[Сфера|исфератәу]] Адунеи ахәҭа ауп, [[Материя (физика)|аматериа]] зегьы зҵазкуа, [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] рҟынтәи [[Ауаҩы|ауаҩы]] ишиашоу ([[Астрономиа|астрономиатә]] мыругақәа рхархәарала) иибарҭоу<ref name="tsitsin-surdin" />. [[Пространство в физике|Аҭыԥтә]] хшыҩзышьҭрала, ари ахәҭа ауп иарбанзаалак иубаратәы иҟоу аматериа аҟынтәи [[излучение|ашәахәаркрақәа]], Адунеи аҟазаараан (13,8 миллиард шықәса раҟара), Адгьыл уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҟынӡа анеира алзыршаз, насгьы уи ала иубартә еиԥш аҟаҵара ахьалшаз зыбзоуроу. Иаҳбо Адунеи адиаметр 93 миллиард лашара шықәса ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/observable-universe |title=Observable Universe |lang=en |author=Sottosanti K. |website=britannica.com |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125080411/https://www.britannica.com/topic/observable-universe |url-status=live }}</ref>. Иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[космологический горизонт|акосмологиатә лаԥшҳәаа]] ауп, уи иқәу аобиектқәа [[Бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] [[красное смещение|аҟаԥшьра наскьагара]] рымоуп<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ «За горизонтом вселенских событий»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120314041733/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ |date=2012-03-14 }}, «Вокруг света», № 3 (2786), март 2006 — качественное популярное описание понятия края наблюдаемой Вселенной (горизонт событий, горизонт частиц и сфера Хаббла).</ref>. Иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу [[галактика|агалактикақәа]] рхыԥхьаӡара 500 миллиард инареиҳаны иҟоуп ҳәа ахәшьара аҭоуп<ref>http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140324221725/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html |date=2014-03-24 }}.</ref>. Адунеи аҿы иарбанзаалак аҭыԥ ахатә зона амоуп иубарҭоу Адунеи аҿы; абри астатиаҿы ари ахшыҩҵак Адгьыл иазкны иаарԥшуп.
{{Anchor|Аметагалактика}}Иахьатәи астрономиатә методқәа рыла зыҭҵаара ауа<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |title=Расширение Вселенной |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228075517/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref> иубарҭоу Адунеи ахәҭа «Аметагалактика» ахьӡуп; амыругақәа еиӷьхацыԥхьаӡа уи аҽарҭбаауеит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|title=Вселенная как объект науки|author=Е. Б. Гусев|publisher=[[Астронет]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091456/http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|archive-date=2012-03-14|access-date=2015-01-17}}</ref>. Аметагалактика анҭыҵ иҟоуп агипотетикатә аметагалактиканҭыҵтә обиектқәа. Аметагалактика Адунеи ахәҭа хәыҷы акәзар ауеит, мамзаргьы зегьы амҽханакуазаргьы<ref>{{Cite web |url=http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |title=Распределение галактик в пространстве. Структура и эволюция Вселенной |access-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218024313/http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |archive-date=2015-12-18 |url-status=live }}</ref>.
Ацәырҵра ашьҭахьҵәҟьа Аметагалактика еизеиԥшны изотропла аҽырҭбаара иалагеит<ref name="frolovintro">[http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html Введение в философию] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130119025206/http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html |date=2013-01-19 }} — М.: Политиздат, 1989. Ч. 2. — С. 85.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|title=Будущее Вселенной|author=И. Л. Генкин|date=1994-03-02|publisher=[[Астронет]]|access-date=2014-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081022130305/http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|archive-date=2008-10-22}}</ref>. 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]]<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/lib/25524/25528 |title=«Физический минимум» на начало XXI века Академик Виталий Лазаревич Гинзбург Астрофизика |access-date=2014-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528 |archive-date=2014-02-09 |url-status=live }}</ref> агалактикақәа рыҟаԥшьратә наскьагареи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьа ааирԥшит (Хаббл изакәан). Уажәтәи ахәыцрақәа рыҩаӡараҿы уи Адунеи аҽырҭбаара ҳәа еилкаауп.
Теориақәак (иаҳҳәап, аинфлациатә космологиатә модельқәа реиҳарак) иазԥхьагәарҭоит Адунеи зегьы иаҳбо аҵкыс акырӡа ашәагаа шдуу{{Аиасра|Ашәагаа}}.
Теориала иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ахаҭа аҟынӡа инаӡоит, аха апрактикаҿы ахылаԥшрақәа рҳәаа [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] ауп. Абри ауп (еиҳа ииашаны иуҳәозар, [[поверхность последнего рассеяния|аҵыхәтәантәи аԥсаҟьара ахҟьа]]) ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра иабарҭоу Адунеи аҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу. Уи аангьы, уажәтәи аамҭазы аамҭа цацыԥхьаӡа, аҵыхәтәантәи аиԥхьыттара иаҳбо ахҟьа ашәагаақәа еизҳауеит, убас ала Аметагалактика аҳәаақәа еизҳауеит<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/lib/25524/25528|title=Астрофизика|author=Академик [[Виталий Лазаревич Гинзбург]]|publisher=[[Элементы.ру]]|access-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528|archive-date=2014-02-09}}</ref>, насгьы, иаҳҳәап, Адунеи аҿы иаҳбо аматериа акапан иацлоит.
Иубарҭоу Адунеи, иааизакны акәзаргьы, [[Шар (стереометрия)|ампыл]] еиԥш ҳхаҿы иааҳгар ауеит, агәҭаны ахылаԥшҩы дыҟаны. Аметагалактика аҩнуҵҟа абжьаӡара ршәоит «аҟаԥшьтә еиҭасра» ала, z<ref>{{Cite web |url=http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |title=Астрономия метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017093755/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |archive-date=2015-10-17 |url-status=live }}</ref>.
[[Ускоряющаяся Вселенная|Иубарҭоу Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] иаанагоит аԥсабараҿы [[всемирное тяготение|ауниверсалтә гравитациа]] ([[гравитация|агравитациа]]) мацара акәымкәа, ауниверсалтә антигравитациа ([[тёмная энергия|амчхара лашьца]]) шыҟоу, уи иубарҭоу Адунеи аҿы агравитациа аҵкыс еиҳауп<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |title=Острова в океане тёмной энергии. Игорь Караченцев, Артур Чернин. «В мире науки» № 11, 2006. Тёмная энергия |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124101221/http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |archive-date=2015-11-24 |url-status=live }}</ref>.
Аметагалактика еизаданы мацара акәымкәа, [[Изотропия|иизотроптәуп]]<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |title=Современная астрономия: новые направления и новые проблемы. Структура наблюдаемой области вселенной — метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306005147/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |archive-date=2016-03-06 |url-status=live }}</ref>.
«Иҭачуа Адунеи» ҳәа изышьҭоу агипотезаҿы, акы акәымкәа, ирацәаны аметагалактикақәа (ҳара ҳтәгьы уахь иналаҵаны) Адунеи аныҟала ашьҭахь дук хара имгакәа [[ложный вакуум|амцтә вакуум]] аҟынтәи ишьақәгылар рылшон<ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |title=СКОЛЬКО ВСЕЛЕННЫХ ВО ВСЕЛЕННОЙ? |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108160052/http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |archive-date=2015-11-08 |url-status=live }}</ref>.
Зны-зынла «Аметагалактика» аилкаареи «Адунеи» аилкаареи еиҟарартәуеит<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |title=Ключевые проблемы в школьном курсе астрономии. Синтез элементов во Вселенной. |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228063559/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref>.
== Атеориатә модельқәа ==
{{main|Акосмологиатә модельқәа}}
Атеориақәа рышьақәгылареи рышьақәырӷәӷәареи рзы иҟоу ахылаԥшратә дыррақәа зегьы рҟынтәи ихадоуп:
# Абжьаӡара ашкала иадҳәалоу ахылаԥшрақәа зегьы{{Аиасра|Абжьаӡара ашкалеи акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасреи}}. Урҭ рылҵшәақәа роуп [[Постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] {{math|H}} аҵакқәа ҳазҭо, иара ихьӡ зху азакәан аҟны:
#: <math>cz=H_0 D,</math>,
#: {{math|z}} — агалактика [[красное смещение|аҟаԥшь наскьара]] ахьыҟоу, {{math|D }} — уи ахьынӡаҟоу, {{math|c}} —[[скорость света|алашара аццакра]].
# Аҽырҭбаара азакәан ала иҳауз Адунеи ақәра ӷәӷәала еиҳазароуп зегь реиҳа ижәытәӡоу аобиектқәа рықәра аасҭа. (Иаҳҳәап, аеҵәатә еизакқәа рхылаԥшрақәа рҟынтәи{{Аиасра|Аеҵәатә гәыԥқәа рхылаԥшра}})
# Аханатәтәи ахәҭаҷқәа рырацәара ашәарақәа. (Иаҳҳәап, BCDG агалактикақәеи G-акарликқәеи рхылаԥшрақәа рҟынтә{{Аиасра|Аеволиуциа змам аобиектқәа рхылаԥшрақәа}}).
# Ацәынхатә фон адыррақәа{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҭҵаара}}.
# Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа иазку адыррақәа. (Аструктура ишиашоу ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}} рыдагьы, адыррақәа рхыҵхырҭақәа даара еиуеиԥшымзар рылшоит, хазы игоу аобиектқәа рхылаԥшрақәа{{Аиасра|Ихароу аобиектқәа рхылаԥшра}} инадыркны ацәынхатә фон аҟынӡа).
Урҭ рыхҳәаа [[Космологический принцип|акосмостә принцип]] ала иалагоит, уи инақәыршәаны, хылаԥшҩыцыԥхьаӡа аамҭак азы, ахылаԥшра ахьыҟоу аҭыԥи ахырхарҭеи зеиԥшразаалакгьы, ибжьаратәны еиԥшу асахьа рзаатуеит. Даҽакала иуҳәозар, масштаб дула Адунеи ҭыԥҭаӡарала еизадоуп, иизотроптәуп. Иазгәаҳҭап, ари аҳәамҭа аамҭа аҿы аиԥшымра, даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшыҩцәа зегьы рзы иалху ахҭысқәа реишьҭагыларақәа рыҟазаара ԥырхагас ишыҟанамҵо.
Имҵсуа Адунеи атеориақәа рыдгылаҩцәа зны-зынла «ихаҭәаау акосмологиатә принцип» шьақәдыргылоит, уи инақәыршәаны ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аиԥшзаареи аизотропиеи рҟазшьақәа амазар ауп. Аха Адунеи аҿы иаҳбо аеволиуциатә процессқәа, ишаабо ала, ари акосмологиатә принцип иашьашәалаӡом.
Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, анаҩстәи атеориақәеи афизика аҟәшақәеи амодельқәа рыргыларазы рхы иадырхәоит:
# Аиҟаратәратә статистикатә физика, уи ихадоу ахшыҩҵакқәеи апринципқәеи, иара убасгьы арелиативисттә рчы атеориа.
# Ахьанҭара амч атеориа, еиҳарак зеиԥш зыҟазааратә теориа. Уи аныррақәа Амратә система амҽхак аҟны мацара ишԥышәазгьы<ref>{{статья|автор=S. Capozziello and M. Francaviglia|заглавие=Extended theories of gravity and their cosmological and astrophysical applications|ссылка=https://arxiv.org/abs/0706.1146|язык=en|издание=General Relativity and Gravitation|год=2008|том=40|выпуск=2—3|страницы=357—420|doi=10.1007/s10714-007-0551-y|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712152642/https://arxiv.org/abs/0706.1146|archive-date=2015-07-12|issn = 0001-7701}}</ref>{{efn|Аха Амратә системаҿы мацара акәымкәа — азеиԥш зыҟазааратә теориа аеффектқәа ибзианы иҭҵаауп [[Тесная двойная звезда|еизааигәоу ҩ-еҵәак]] рҭыԥ ӷәӷәақәа рҿгьы, аха урҭ рҟазшьатә шәагаақәа еиԥшуп.}}, агалактикақәеи Адунеи иааизакны рымҽхак аҟны уи ахархәара ахьынӡауа еилкаам.
# Аелементартә хәҭаҷқәа рфизика аҟынтәи дыррақәак: ахәҭаҷ хадақәа рсиа, урҭ рҟазшьақәа, реидҳәалара ахкқәа, аиқәырхаратә закәанқәа. Акосмологиатә модельқәа еиҳа кыр имариахон, [[протон|апротон]] иҭышәынтәалоу хәҭаҷмызҭгьы, насгьы еилабгозҭгьы<ref name="SaginProton"/>, уи афизикатә лабораториақәа рҿы иахьатәи аԥышәарақәа ишьақәдырӷәӷәом.
Уажәазы, ахылаԥшратә дыррақәа еиҳа еиӷьны иҳаилзыркаауа модельқәоуп:
* [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] — Адунеи ахимиатә еилазаашьа атәы аҳәоит.
* [[Инфляционная модель Вселенной|Адунеи аинфлациатә модель]] — иҳаилнаркаауеит аҽырҭбаара аҿыҵга. Атеориа аӡәырҩы иазхарҵахьеит, аха уажәгьы инарҭбааны иалацәажәоит.
* [[Вселенная Фридмана|Фридман Идунеи]] — аҽырҭбаара аанарԥшуеит.
* Аиерархиатә теориа — амҽхак ду змоу аилазаашьа атәы аҳәоит. Атеориа апроблема дуқәа амоуп, аха атеоретикцәа рацәаҩны иадгылоит.
=== Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель ===
{{Main|Адунеи аҽырҭбаара}}
Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель аҽырҭбаара афакт ахаҭа аанарԥшуеит. Иааизакны иуҳәозар, Адунеи аҽарҭбаара ианалагаз, насгьы избан ҳәа иазхәыцӡом. Амоделқәа реиҳарак шьаҭас ирымоуп [[ОТО|азеиԥш зыҟазааратә теориеи]] агравитациа аԥсабаразы уи агеометриатә хәаԥшышьеи.
Изотропла зыҽзырҭбаауа аизшәара акоординаттә системаҿы ӷәӷәала аматериа иадҳәалоу ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара формалла акоординаттә еихац зегьы амасштабтә фактор аԥсахрахь ахы архоит, зеиқәҳәалақәа рҟны агалактикақәа “ҭартәоу”. Ас еиԥш иҟоу акоординаттә система ''ацныҟәара'' ҳәа иашьҭоуп. Азхьарԥш хыҵхырҭас иамоу еиҳарак ахылаԥшҩы идҳәалоуп.
==== Фридман имодель ====
{{main|Фридман Идунеи}}
{| class="wikitable" style="float:right;margin-left:10px;"
|-
! Аҩаӡара !! Аеволиуциа <math>a(\eta)</math> !! Хаббл ипараметр
|-
| Аинфлациатә || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}\frac{\rho_{vac}}{M^2_{pl}}</math>
|-
|Ашәахәаркратә ԥыжәара<br>{{math|p{{=}}ρ/3}}|| <math>a\propto t^{\frac{1}{2}}</math> || <math>H=\frac{1}{2t}</math>
|-
| Асаба астадиа<br>{{math|p{{=}}const}} || <math>a\propto t^{\frac{2}{3}}</math> || <math>H=\frac{2}{3t}</math>
|-
| <math>\Lambda</math>-аԥыжәара || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}G\rho_{\Lambda}</math>
|}
Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, Адунеи адинамика зегьы амасштабтә фактор <math>a(t)</math> азы адифференциалтә еиҟаратәрақәа рахь инагазар ауеит<ref name="zasopostnov_rubakov">
* {{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая Астрофизика|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697|место=Фрязино|издательство=Век 2|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n419 421]—432|страниц=496|isbn=5-85099-169-7}}
* {{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |страницы=45—80 |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Теория горячего Большого взрыва |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-382-00657-4}}</ref>.
Еизеиԥшу, иизотроптәу ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еснагьтәи анаара аманы, ҵыхәаԥҵәарада еизааигәатәу ҩ-кәаԥк рыбжьара абжьаӡара абасала ианҵазар ҟалоит:
: ''Фридман-Робетсон-Уолкер аметрика''
Аметриказы аҵакы азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳасабрақәа ирҭаҳаргылар, иҳауеит абри аҩыза аиҟаратәратә система:
* Амчхара аиҟаратәра
: <math>\left(\frac{\dot a}{a}\right)^2=\frac{8\pi G\rho}{3}-\left(\frac{kc^2}{a^2}\right)+\frac{\Lambda c^2}{3},</math>
* Аныҟәара аиҟаратәра
: <math>\frac{\ddot a}{a}=-\frac{4\pi G}{3}\left(\rho +\frac{3P}{c^2}\right) + \frac{\Lambda c^2}{3}.</math>
* Аиԥымҟьара аиҟаратәра
: <math>\frac{d\rho}{dt} =-3H\left(\rho +\frac{P}{c^2}\right),</math>
Уаҟа <math>\Lambda </math> — [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]], <math>\rho</math> — Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара, <math>P</math> — ақәыӷәӷәара, <math>c</math> — алашара аццакра.
Иаагоу аиҟаратәратә система иалху апараметрқәа инарықәыршәаны, еиуеиԥшым аӡбарақәа ирацәаны иалнаршоит. Аиашазы, апараметрқәа рҵакқәа уажәтәи аамҭазы мацара ауп иахьышьақәгылоу, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, убри аҟнытә аҽырҭбаара аеволиуциа аӡбарақәа реизгала иаарԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
==== Хаббл изакәан аилыркаара ====
Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы ицәыхараны {{math|r<sub>1</sub>}} иҟоу ахыҵхырҭа ыҟоуп. Ахылаԥшҩы идкыларатә хархәага иаауа ацәқәырԥа афаза аҭаҩра мҩаԥнагоит. Еиԥшу афаза змоу акәаԥқәа рыбжьара ҩ-интервалк ҳрыхәаԥшып<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\frac{\delta t_1}{\delta t_0} =\frac{\nu_0}{\nu_1} \equiv 1+z.</math>
Даҽа ганкахьалагьы, ирыдыркыло аметрикаҿы алашаратә цәқәырԥазы анаҩстәи аиҟарара ыҟоуп:
: <math>dt = \pm a(t)\frac{dr}{\sqrt{1-kr^2}}.</math>
Ари аиҟаратәра еилаҳкаауазар, насгьы иаҳгәалаҳаршәар уи иацныҟәо акоординатқәа рҿы {{math|r}} уи аамҭа ишахьыԥшым, усҟан ацәқәырԥа аура Адунеи ахәара арадиус ахь еиҳа имаҷзар, иҳауеит аизыҟазаашьа:
: <math>\frac{\delta t_1}{a(t_1)} =\frac{\delta t_0}{a(t_0)}.</math>
Анаҩс уи раԥхьатәи аизыҟазаашьаҿы иҭаҳаргылар:
: <math>1+z = \frac{a(t_0)}{a(t_1)}.</math>
Арыӷьарахьтәи аган [[ряд Тейлора|Теилор иеишьҭагылахь]] ианҳарҭбаалак ашьҭахь, ахәыҷра актәи аишьҭагыла атермин ҳасаб азуны, Хаббл изакәан иақәшәо аизыҟазаашьа ҳауеит. Аконстанта {{math|H}} аформа ахьаанахәо:
: <math>H=\frac{\dot a (t)}{a(t)}.</math>
==== ΛCDM ====
{{main|Лиамбда-CDM амодель}}
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:10px;"
!colspan="3"|Акосмологиатә параметрқәа WMAP-и Планк-и рдыррақәа рыла
|-
! ||WMAP<ref name="WMAP7"/>||Planck<ref name="Planck">{{статья|автор=Ade P. A. R. et al. (Planck Collaboration)|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|издание=Astronomy & Astrophysics|год=2014|том=571|выпуск=|номер=|страницы=A16|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2014/11/aa21591-13.pdf|doi=10.1051/0004-6361/201321591|arxiv=1303.5076|bibcode=2014A&A...571A..16P|язык=en}}</ref>
|-
|Адунеи ақәра {{math|''t''<sub>0</sub>}}, млрд шықәсала || 13,75 ± 0,13 ||13,81 ± 0,06
|-
| {{math|''H''<sub>0</sub>}} (км/с)/Мпк||71,0 ± 2,5|| 67,4 ± 1,4
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,0226 ± 0,0006 ||0,0221 ± 0,0003
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>с</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,111 ± 0,006 || 0,120 ± 0,003
|-
|Азеиԥш еилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>t</sub>}} || 1,08<sup>+0,09</sup><sub>−0,07</sub> || 1,0 ± 0,02
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>}}|| 0,045 ± 0,003 ||
|-
|Амчхара лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>Λ</sub>}} || 0,73 ± 0,03|| 0,69 ± 0,02
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>c</sub>}}|| 0,22 ± 0,03 ||
|}
Хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, Фридман иеиҟаратәрақәа апараметрқәа инарықәыршәаны, аӡбашьақәа рацәаны иалдыршоит. Иахьатәи ΛCDM амодель зегьы еицырзеиԥшу апараметрқәа змоу Фридман имодель ауп. Абжьааԥны ахылаԥшыҩцәа русураҿы урҭ акритикатә еилаӷәӷәара иадҳәалоу атерминқәа рыла иаагоуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\rho_\textrm{cr} = \frac{3H_0^2}{8\pi G}.</math>
Хаббл изакәан аҟынтәи арымарахьтәи аган ааҳарԥшуазар, усҟан армаҷра ашьҭахь абри аҩыза аформа ҳауеит:
: <math>1 = \Omega_m +\Omega_k +\Omega_{\Lambda},</math>
абраҟа {{math|Ω{{sub|m}} {{=}} ρ/ρ{{sub|cr}}}}, {{math|Ω{{sub|k}} {{=}} −''kc''{{sup|2}}/(''a''{{sup|2}}''H''{{sup|2}})}}, {{math|Ω{{sub|Λ}} {{=}} Λ''c''{{sup|2}}/(8π''G''ρ{{sub|cr}})}}. Абри анҵамҭа аҟынтәи иаҳбарҭоуп {{math|Ω{{sub|m}} + Ω{{sub|Λ}} {{=}} 1}}, даҽакала иуҳәозар, аматериеи амчхара лашьцеи рзеиԥш еилаӷәӷәара критикатәны иҟаразар, усҟан {{math|''k'' {{=}} 0}}, даҽакала иуҳәозар, аҭыԥҭаӡара ҟьаԥсуп; еиҳазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} +1}}, еиҵазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} −1}}.
Иахьатәи зегьы ирыдыркыло аҽырҭбааратә модель аҿы, акосмологиатә константа иацуп, насгьы ноль кырӡа еиԥшым, даҽакала иуҳәозар, антигравитациатә мчқәа амасштаб дуқәа рҿы ицәырҵуеит. Урҭ амчқәа рҟазшьа еилкааӡам, теориала абри аҩыза аеффект афизикатә вакуум аусурала еилаҳкаар ҳалшоит, аха ҳаззыԥшу амчхара аилаӷәӷәара акосмологиатә константа иаҳбо аҵакы иақәшәо амчхара аасҭа акырӡа еиҳауп — ''[[проблема космологической постоянной|акосмологиатә константа апроблема]]''<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
Иаанхаз ахкқәа уажәазы атеориатә интерес мацара рымоуп, аха аексперименталтә дырра ҿыцқәа анцәырҵлак, уи аҽаԥсахыр алшоит аексперименттә дырра ҿыцқәа цәырҵыр. Акосмологиа ҳаамҭазтәи аҭоурых иадыруеит уи еиԥш аҿырԥштәқәа: акосмологиатә константа ноль змоу амодельқәа жәаҳәарада аҳра руан (1960-тәи ашықәсқәа рзы егьырҭ амоделқәа рахь аинтерес кьаҿ адагьы) Хаббл акосмологиатә еиҭаҵра ҟаԥшь анааиртыз аамҭа инаркны, 1998 ашықәсанӡа, Ia ахкы еиԥшу асуперҿыцқәа ирызку адыррақәа урҭ агәра угартә еиԥш ианыхдырбгалаз{{efn|Акосмологиатә константа змоу амодельқәа раларҵәара шмаҷу еилыкка иаанарԥшуеит [[Вайнберг, Стивен|С.Веинберг]] ишәҟәы “Акосмологиеи агравитациеи” (урысшәала икьыԥхьу 1975 шықәсазы) аҿы акосмологиатә константа змоу амодельқәа ирызку апараграф ихьысҳау амодельқәеи иҭынчу Адунеи амодельқәеи ирыцны ҟәшак иахьаҵаиркыз, ахҳәаа 675 даҟьа рҟынтәи 4 даҟьак мацара азылхны.}}.
==== Аҽырҭбаара анаҩстәи аеволиуциа ====
Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҽырҭбаара анаҩстәи амҩа акосмологиатә константа {{math|Λ}} аҵакқәа, акосмос ахәара {{math|k}}, аҭагылазаашьа аиҟаратәра {{math|P(ρ)}} ирхьыԥшуп. Аха, аҽырҭбаара аеволиуциа хаҭабзиарала ахәшьара азузар ауеит азеиԥш гәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
; Λ < 0
Акосмологиатә константа аҵакы еиҵахаратәзар, усҟан адхаларатә мчқәа мацара роуп аус зуа, уаҳа акымзарак. Амчхаратә еиҟаратәра арыӷьарахьтәи аган еиҵахаратәхаӡом R аҵыхәтәантәи аҵакқәа раан мацара. Уи иаанагоит R<sub>c</sub> аҵакқәа руак аҿы Адунеи аиҵалара иалагоит k иарбанзаалак аҵак азы, насгьы аҭагылазаашьа аиҟаратәра ахкы зеиԥшразаалакгьы<ref name="cosmology"/>.
; Λ = 0
Акосмологиатә константа ноль иаҟаразар, усҟан иалкаау Н{{sub|0}} аҵакы аеволиуциа зегь рыла аматериа аханатәтәи аилаӷәӷәара иахьыԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\left(\frac{da}{dt}\right)^2=G\frac{8\pi\rho_0 a_0^3}{3a} -a_0^2H_0\left(\rho_0 - \frac{3H_0^2}{8\pi G}\right).</math>
<math>\rho_0 =\rho_{cr}</math>, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада иацҵахоит, аҳәааҿы асимптотикалаи нольахь ихоу аццакра аманы. Аилаӷәӷәара икритикатәу аасҭа еиҳазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара аанкылахоит, насгьы аилацалара амҩа ылнахуеит. Еиҵазар, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада кыраамҭа иацҵахоит ноль иаҟарам аҳәаа аманы: <math>H</math>.
; Λ > 0
<math>\Lambda>0</math> И <math>k \le 0</math> акәзар, усҟан Адунеи еиԥшны аҽарҭбаауеит, аха Λ=0 еиԥшымкәа, R аҵак дуқәа рҿы аҽырҭбаара аццакра еизҳауеит<ref name="cosmology">{{книга|автор=Майкл Роуэн-Робинсон.|заглавие=Космология|оригинал=Cosmology|ответственный=Перевод с английского Н. А. Зубченко. Под научной редакцией П. К. Силаева|место=М.-Ижевск|издательство=НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год=2008|страницы=96—102|страниц=256|isbn=976-5-93972-659-7}}</ref>:
: <math>R\propto exp[(\Lambda/3)^{1/2}t].</math>
<math>k=1</math> Иалкаау аҵакы <math>\Lambda_c=4\pi G\rho</math> аныҟоу. Убри аан, иҟоуп аҵакы <math>R</math>, <math>R'=0</math> <math>R''=0</math>, даҽакала иуҳәозар, Адунеи еиҭаҵуам.
<math>\Lambda>\Lambda_c</math> Аҽырҭбаара аццакра ҭыԥк аҟынӡа ианмаҷхо, насгьы ҳәаа амаӡамкәа аизҳара ианалаго. <math>\Lambda</math> Маҷк иацҵазар <math>\Lambda_c</math>, усҟан ԥыҭрак ашьҭахь аҽырҭбаара аццакра ԥсахрада иаанхоит.
Ари ҭагылазаашьаҿы <math>\Lambda<\Lambda_c</math>, зегьы зхьыԥшу аҽырҭбаара ахьалагаз раԥхьатәи арбага <math>R</math> ауп. Абри аҵакы инақәыршәаны, Адунеи шәагаак аҟынӡа аҽарҭбаауеит, нас еилацалахоит, мамзаргьы ҵыхәаԥҵәарада аҽарҭбаалоит.
=== Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель) ===
{{Main|Атҟәацра ду}}
Атҟәацра ду атеориа аԥхьатәи [[нуклеосинтез|ануклеосинтез]] атеориа ауп. Уи азҵаара аҭак ҟанаҵоит — ахимиатә элементқәа шԥашьақәгылеи, насгьы урҭ ралаҵәара иахьа ишыҟоу еиԥш изыҟоуеи. Уи шьаҭас иамоуп агәыцәтәи акванттәи физика азакәанқәа [[Экстраполяция|разԥхьагәаҭара]], ииасыз аамҭахь ацараан ахәҭаҷқәа абжьаратәи рымчхара (аԥхарра) еизҳауеит ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref>[https://arxiv.org/abs/0806.1065 B2FH, the Cosmic Microwave Background and Cosmology]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806022050/https://arxiv.org/abs/0806.1065 |date=2017-08-06 }}</ref>.
Ахархәара аҳәаа ҳәа изышьҭоу амчхара ҳаракқәа рҳәаа ауп, урҭ рхыхь иҭҵаау азакәанқәа аусура иаҟәыҵуеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьаҿы амаҭәашьар захьӡу ҳәа уаҳа акгьы ыҟам, аха иҟоуп шамахамзар ицқьоу амчхара. Уи аамҭазы Хаббл изакәан аекстраполациа ҟаҳҵозар, иаҳбоит Адунеи аҿы иубаратәы иҟоу аҭыԥ аҭыԥҭаӡара маҷ аҟны ишҭаӡо. Атҟәацра ашьҭахь аматериа аҟазшьа ҷыдақәа иреиуоу аҭаӡара маҷи амчхара дуи роуп, убри аҟынтәи атеориа ахьӡгьы аауеит — Атҟәацра ду атеориа ҳәа. Убри аан, аҳәаақәа рынҭыҵ иаанхоит азҵаара аҭак: “Иарбан ари атҟәацра зыхҟьаз, насгьы иарбан ҟазшьоу уи иамоу?”
Атҟәацра ду атеориа иаара убас ацәынхатә шәахәаркра ахыҵхырҭа азԥхьагәаҭареи аилыркаареи ҟанаҵеит — ари амаҭәашьар макьана аионизациа анамаз, алашара ақәыӷәӷәара ианзаҿамгылоз аамҭа иацырҟьоуп. Даҽакала иуҳәозар, ацәынхатә фон «Адунеи афотосфера» иацәынхоуп.
==== Адунеи аентропиа ====
{{main|Адунеи аентропиа}}
Ицоу Адунеи атеориа шьақәзырӷәӷәо аргумент хадас иамоу уи иҷыдоу [[Энтропия|аентропиа]] аҵакы ауп. Уи кылкаарыла ахыԥхьаӡаратә коеффициент аҟынӡа иаҟароуп аеквиваленттә фотонқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>γ</sub>}} абарионқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>b</sub>}} реизыҟазаашьа.
Акритикатә еилаӷәӷәарала {{math|n<sub>b</sub>}} иааҳарԥшып абарионқәа рыхәҭаагьы<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>n_b=\frac{\rho_cr}{m_p}=1{,}124\cdot 10^{-5}\Omega_b h^2_{100},</math>
Араҟа {{math|h<sub>100</sub>}} — ҳаамҭазтәи Хаббл аҵакы, 100 км/(с Мпк) еизакқәа рыла иаарԥшу, насгьы, ацәынхатә шәахәаркразы Т=2,73 К шакәу
: <math>n_\gamma\approx 420(1+z)^3</math> см<sup>-3,</sup>
иҳаууеит:
: <math>\eta\simeq n_b/n_{\gamma}\approx 2{,}7\cdot 10^{-8}\Omega_b h_{100}^2\sim 10^{-9}.</math>
Аиҭныԥсахларатә ҵакы иҷыдоу аентропиа аҵакы ауп.
===== Раԥхьатәи х-минуҭк. Аханатәтәи ануклеосинтез =====
[[Файл:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|Аԥхьатәи ануклеосинтез астадиаҿы ашьаҭатә гәыцәтә реакциақәа]]
Агәаанагара шыҟоу ала аира инаркны (мамзаргьы аинфлиациатә стадиа ахыркәшара инаркны) насгьы аԥхарра 10<sup>16</sup> ГеВ (10<sup>-10</sup>c) еиҵамкәа иҟанаҵы, еицырдыруа аелементартә хәҭаҷқәа зегьы ыҟоуп, урҭ зегьы акапан рымаӡам. Ари апериод Аилаҵара Ду аамҭа ҳәа иашьҭоуп, афымцаԥсыҽтәи иӷәӷәоуи аусеицурақәа анеизаку<ref name="kapitonov">{{книга|автор=И. М. Капитонов.|заглавие=Введение в физику ядра и частиц|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=251—259|страниц=384|isbn=5-354-00058-0|тираж=1700}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазы уи аамҭазы ҷыдала иҟоу ахәҭаҷқәа ҵабыргны иаҳҳәар ҳалшом, аха еилкааугьы ыҟоуп. Ашәагаа {{math|η}} — ҷыдалатәи аентропиа арбага мацара акәӡам, уи адагьы ахәҭаҷҿагылақәа раасҭа ахәҭаҷқәа рырацәара аанарԥшуеит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=144|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>:
: <math>\frac{n_p-n_{\bar p}}{n_p}=10^{-9}.</math>
Аԥхарра 10<sup>15</sup> ГеВ аасҭа ианылаҟәуа аамҭазы, иашьашәало акапанқәа змоу X-, Y-бозонқәа рҭыҵра ҟалоит.
Аилаҵара Ду аамҭа афымцамҳалдызтәи аԥсыҽтәи аидҳәаларақәа акзаара анаадырԥшуа афымцасыҽтә еилаҵара аамҭа иаԥсахуеит. Ари апериод аҩнуҵҟа, Х-и У-бозонқәеи аннигилиациа рзухоит. Аԥхарра 100 ГеВ рҟынӡа ианылаҟәуа аамҭазы, афымцаԥсыҽратә еилаҵара аамҭа нҵәоит, насгьы акваркқәеи, алептонқәеи, абжьажьратә бозонқәеи шьақәгылоит.
Иааиуеит адронтә аамҭа, адронқәеи алептонқәеи активла раԥҵареи аннигилиациа рзуреи раамҭа. Ари апериод аҿы акварк-адронтә ыиасра аамҭа мамзаргьы [[кварк|акваркқәа]] [[конфайнмент|рконфаимент]] аамҭа азгәаҭатәуп, акваркқәа адронқәа рахь реилаҵара аныҟала. Ари амҭазы аԥхарра 300−1000 МеВ ыҟоуп, Адунеи аниз инаркны аамҭа 10<sup>−6</sup> с шьақәнаргылоит.
Адронтә епоха ашьҭахь алептонтә епоха ҟалоит — аԥхарра 100 МеВ рҟынӡа ианкаҳауа аамҭазы, насгьы асааҭ аҟны 10<sup>−4</sup> с аныҟоу. Ари апериод аан, Адунеи аилазаашьа иахьатәи аилазаашьа еиԥшхо иалагеит; ахадаратә хәҭаҷқәа афотонқәа роуп, урҭ рыдагьы иҟоуп аелеқтронқәеи анеитриноқәеи, рантихәҭаҷқәа рыцны, иара убас апротонқәеи анеитронқәеи. Ари апериод аан акрызҵазкуа хҭыск ҟалоит: амаҭәашьар анеитриноқәа рзы иҵәцахоит. Ацәынхатә фон еиԥшу акы ҟалоит, аха анеитриноқәа рзы. Аха анеитриноқәа реиҟәыҭхара афотонқәа реиҟәыҭхара аԥхьа иҟалеит аҟнытә, хәҭаҷқәак рыхкқәа макьана аннигилиациа ианахымсыцыз, рымчхара егьырҭ ирыҭаны, урҭ еиҳа ихьшәашәеит. Уажәтәи аамҭазы анеитринотә рчы 1,9 K аҟынӡа ихьшәашәар акәын, анеитриноқәа акапан рымамзар (мамзаргьы рыкапан маҷзар).
Т≈0,7 МеВ аԥхарраҿы, уаанӡа иҟаз апротонқәеи анеитронқәеи рыбжьара атермодинамикатә еиҟарара ԥхасҭахоит, насгьы анеитронқәеи апротонқәеи рконцентрациа аизыҟазаашьа 0,19 аҵакы аҿы иҵаауеит. Адеитери, агели, алити ргәыцәқәа рсинтез алагоит. Адунеи аныҟала ашьҭахь ~200 секунд анҵы, аԥхарра ануклеосинтез ахьыҟамло аҩаӡара аҟынӡа илеиуеит, насгьы раԥхьатәи аеҵәақәа иаанӡа амаҭәашьар ахимиатә еилазаашьа ԥсахрада иаанхоит<ref name="kapitonov" />.
==== Атҟәацра ду атеориа ауадаҩрақәа ====
Ақәҿиара дуқәа шыҟоугьы, ицоу Адунеи атеориа ауадаҩрақәа рацәаны ирықәшәоит. Атҟәацра ду Адунеи аҽырҭбаара арҵысызар, усҟан зеиԥшла иуҳәозар, иӷәӷәоу еизадам амаҭәашьар аларҵәара ҟалар алшон, аха уи убаратәы иҟам. Атҟәацра ду атеориа иара убасгьы Адунеи аҽырҭбаара ҳаилнаркааӡом; уи фактны иаднакылоит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место= М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=104—106|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Атеориа иара убасгьы иаанарԥшуеит, раԥхьатәи астадиаҿы ахәҭаҷқәеи антихәҭаҷқәеи реизыҟазаашьа убас ишыҟаз, уи иахҟьаны уажәы аматериа антиматериа аасҭа аҳра аиуртә иҟаларатәы. Иаҳҳәар ҳалшоит, аханатә Адунеи асимметриа аманы иҟан ҳәа — уаҟа иҟан аматериеи антиматериеи еиҟараны, аха усҟан, [[Барионная асимметрия Вселенной|абарионтә асимметриа]] аилкааразы, [[бариогенез|абариогенез]] механизмк аҭахуп, уи [[распад протона|апротонқәа рыԥхасҭахара]] алнаршоит, уигьы убаратәы иҟам<ref name="SaginProton">{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=145—148|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Еиуеиԥшым [[Великое объединение|Аидгылара Ду]] атеориақәа иаадырԥшуеит зааӡатәи Адунеи аҿы хыԥхьаӡара рацәала [[монополь|амҳалдызтә монополқәа]] рыира, уажәраанӡагьы иара убас игәаҭамхаз<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |title=Перевод «Официального Сайта Теории Суперструн» |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223014822/http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |archive-date=2009-02-23 |publisher=[[Астронет]] }}</ref>.
=== Аинфлациатә модель ===
{{main|Адунеи аинфлиациатә модель}}
Аинфлациа атеориа адҵа — аҽырҭбаара атеориеи Атҟәацра ду атеориеи рышьҭахь иаанрыжьыз азҵаарақәа рҭак аҟаҵара ауп: «Избан Адунеи аҽзарҭбаауа? Насгьы изакәузеи Атҟәацра ду?» Убри азы аҽырҭбаара аамҭа нольтәи амҭазы иԥсахуп, насгьы Адунеи акапан зегьы ҭыԥк аҿы иҟалоит, акосмологиатә сингулиарра шьақәыргыло, лассы-лассы уи ауп Атҟәацра ду ҳәагьы ззырҳәо. Аусқәа шыҟаз ала, азеиԥш зыҟазааратә теориа уи аамҭазы уаҳа хархәара амаӡам, убри аҟынтә ирацәаны, аха уажәраанӡа, ҳәарада, ари «[[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра апроблема]]» зыӡбо еиҳа изеиԥшу атеориа (мамзаргьы «афизика ҿыц») аԥҵаразы аспекулиативтә ҽазышәарақәа рахь ҳнанагоит.
Аинфлациатә етап хшыҩҵак хадас иамоуп —''инфлантон'' ҳәа изышьҭоу [[скалярное поле|аскалиартә ҭыԥ]] ҭагалазар, знырра раԥхьатәи астадиақәа рҿы идуу (иаҳҳәап 10<sup>−42</sup>с инаркны), аха аамҭа цацыԥхьаӡа ирласны имаҷхо, усҟан акосмос агеометриа ҟьаҟьа еилкаахоит, Хаббл иҽырҭбаара аинфлациа аан еизо акинетикатә мчхара ду абзоурала инерциатә ныҟәараны иҟалоит, насгьы аханатә мзызла еидҳәалоу арегион хәыҷы аҟынтәи ахыҵхырҭа Адунеи аиԥшзаареи аизотропиеи ҳаилнаркаауеит{{efn|name="inflationObserve"|
Иаарту ахыҵхырҭақәа рҿы ахҳәаа бзиа англыз бызшәала иҟоу астатиаҿы иаагоуп
: {{статья|автор=Robert Brandenberger|заглавие=Topics in Cosmology|ссылка=https://archive.org/details/arxiv-hep-th0701157|год=2007|arxiv=hep-th/0701157}}
Урысшәала ахҳәаатә дыррақәа рганахьала уи иаҟараны иҟоуп
: {{книга|автор=Д. С. Горбунов, В. А. Рубоков.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|страницы=335—371|isbn=978-5-396-00046-9}}}}.
Аха, аинфлатон аилкааразы амҩақәа рацәоуп, уигьы еиуеиԥшым амодельқәа рацәаны иахылҿиаауеит. Аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп хәыҷы-хәыҷла аиҵахаразы агәаанагара: аинфлантон апотенциал хәыҷы-хәыҷла ноль иаҟароу арбага аҟынӡа илаҟәуеит. Апотенциал иалкаау ахки насгьы аханатәтәи аҵакқәа ралкаара аметоди иалху атеориа иахьыԥшуп.
Аинфлиациа атеориақәагьы еиҟәшоуп аамҭала ҵыхәаԥҵәара змами измоуи ҳәа. Ҵыхәаԥҵәара змам аинфлиациа атеориаҿы аҭыԥҭаӡара ахәҭақәа — адоменқәа ыҟоуп — аҽырҭбаара иалагаз, аха акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны раԥхьатәи рҭагылазаашьахь ихынҳәыз, уаҟа дырҩеигь аинфлиациазы аҭагылазаашьақәа цәырҵуеит. Арҭ реиԥш иҟоу атеориақәа ирыҵанакуеит ҵыхәаԥҵәара змам апотенциал змоу иарбанызаалак атеориеи ихаостәу Линде иинфлациатә теориеи{{efn|name="inflationObserve"}}.
Анҵәамҭатә аамҭа змоу аинфлиациа атеориақәа рахь агибридтә модель аҵанакуеит. Уи аҟны иҟоуп ҩ-кхык аҭыԥқәа: актәи амчхара ҳаракқәа рзы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (ус анакәха аҽырҭбаара аццакразы), аҩбатәи, аинфлациа ахыркәшара аамҭа зыӡбо, амчхара маҷқәа рзы. Убри аан, акванттә еиҭакрақәа актәи аҭыԥ мацара ауп изныруа, аҩбатәи акәымкәа, ус анакәха, аинфлациа апроцесс ахаҭагьы ҵыхәаԥҵәара амоуп.
Аинфлациа иӡбам апроблемақәа иреиуоуп аԥхарра аиҭаԥарақәа даара идуу адиапазон аҿы, зны-зынла уи зынӡакыс нль аҟынӡа илеиуеит. Аинфлациа аҵыхәтәаны аматериа еиҭашуеит аԥхарра ҳаракқәа рҟынӡа. Ас еиԥш иҟоу аҟазшьа џьашьахәы азы еилыркаагак аҳасабала “апараметртә резонанс” ҟаҵоуп<ref>{{статья|заглавие=Reheating after inflation |автор=Lev Kofman, Linde Andrei, Starobinsky Alexei A. |издательство=Phys. Rev. Lett. |год=1994 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994PhRvL..73.3195K}}</ref>.
==== Амультидунеи ====
{{main|Амультидунеи}}
“Амультидунеи”, “Адунеи Ду”, “Амультиверс”, “Агипердунеи”, “Асупердунеи”, “Амультиленна”, “Омниверс” — англыз бызшәала иҟоу атермин multiverse еиуеиԥшым аиҭагақәа роуп. Уи цәырҵит аинфлациа атеориа аҿиараан<ref>{{книга|заглавие=Астрономия XXI век|ответственный=Под ред. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдина]]|место=Фрязино|издательство=Век 2|издание=2-е|год=2008|страницы=414—416|страниц=608|isbn=978-5-85099-181-4}}</ref>.
Адунеи арегионқәа, [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аасҭа еиҳау абжьаӡарала еиҟәыҭхо, дара-дара еихьыԥшымкәа аеволиуциа иахысуеит. Дарбанзаалак ахылаԥшҩы иибо апроцессқәа ахәҭаҷқәа рлаԥшҳәаа аҟынӡа абжьаӡара иаҟароу арадиус змоу асфера аҭаӡара иаҟароу адомен аҿы имҩаԥысуа роуп. Аинфлиациа аамҭазы, агоризонт аҟара абжьаӡарала еиҟәыҭхо ҩ-ҽырҭбааратә ҭыԥк еиԥылаӡом.
Ас еиԥш иҟоу адоменқәа ҳара ҳтәы еиԥш хазы игоу дунеиқәаны иԥхьаӡатәуп: урҭгьы иара убасҵәҟьа амасштаб дуқәа рҟны еизадоуп иагьизотроптәуп. Абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәа рконгломерат ауп Амультидунеи.
[[Хаотическая теория инфляции|Аинфлациа ахаостә теориа]] ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым Адунеиқәа ыҟоуп ҳәа агәаанагара аанарԥшуеит, урҭ зегьы егьырҭ Адунеиқәа иреиԥшым афизикатә константақәа рымазар ауеит<ref>{{cite web|url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|author=Victor J Stenger|title=Is the Universe fine-tuned for us?|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716192004/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|archive-date=2012-07-16}}</ref>. [[Многомировая интерпретация|Даҽа теориак]] аҿы Адунеиқәа акванттә еизшәарала еиуеиԥшым<ref>{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:quant-ph/9709032|заглавие=The Interpretation of Quantum Mechanics: Many Worlds or Many Words?|автор=Tegmark Max|издательство=Fortschritte der Physik|год=1998|nodot=1}}</ref>. Закәанла арҭ агәаанагарақәа експериментла рԥышәара ауам.
==== Аинфлиациа атеориа аԥсахгақәа ====
Акосмостә инфлациа амодель кырӡа иқәҿиаратәуп, аха акосмологиа ахәаԥшразы ихымԥадатәны иҟам. Уи иамоуп аҿагылаҩцәа, [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроузгьы]] уахь дналаҵаны. Урҭ ргәаанагарала, аинфлациатә модель иаанарԥшуа аӡбарақәа рылаԥш иҵшәаз ахәҭаҷқәа рышьҭахь иаанрыжьуеит. Иаҳҳәап, ари атеориа аинфлациа аԥхьатәи аамҭазы аилаӷәӷәара аҽеиҭакрақәа убриаҟара имаҷзароуп ҳәа шьаҭанкылатәи аҵаҵӷәы анаҭом, игәаҭоу аиԥшзаара аҩаӡара аинфлациа ашьҭахь иҟалартә еиԥш. Аҭыԥҭаӡаратә ыхәара аҭагылазаашьагьы уи иеиԥшуп: уи аинфлациа аан ӷәӷәала еиҵахоит, аха аинфлациа аԥхьа уиаҟара аҵак ду аманы аҟазааразы акгьы аԥырхагамызт, уажәгьы Адунеи аҿиара астадиаҿы аҽаанарԥшлартә еиԥш. Даҽакала иуҳәозар, [[Антропный принцип#Проблема начальных значений в космологии|раԥхьатәи аҵакқәа рызҵаара]] ӡбаӡам, аха ҟазарала еиқәыршәоуп.
Альтернатива аҳасабала, арахәыцқәа ртеориа'', ''ахшыбаҩтә теориа'', иара убас ''ациклтә теориа'' реиԥш иҟоу аекзотикатә теориақәа ҟаҵоуп. Абарҭ атеориақәа рҵакы хадас иҟоу, ихымԥадатәу аханатәтәи аҵакқәа зегьы Атҟәацра ду ҟалаанӡа ишышьақәгыло ауп.
* [[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иаабац ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥ-аамҭа даҽа дименсиақәак рыцҵара аҭахуп, урҭ Адунеи раԥхьатәи астадиақәа рҿы ароль нарыгӡалон, аха уажәы еилацалоу аҭагылазаашьаҿы иҟоуп. Абарҭ аизшәарақәа зеилацалоузеи ҳәа иҟоу ихымԥадатәиу азҵаара аҭак абри ауп: асуперрахәыцқәа [[Т-дуальность|Т-дуалра]] рымоуп, уи иахҟьаны арахәыц ахарҭәааратә еизшәарақәа ирыкәшоит, урҭ ршәагаа ԥкуа<ref>{{книга|автор=[[Грин, Брайан Рэндолф|Грин Б.]] |заглавие=[[Элегантная Вселенная. Суперструны, скрытые размерности и поиски окончательной теории]] |год=1999 |страниц=464 |isbn=0-375-70811-1}}</ref>.
* [[М-теория|Абранақәа ртеориаҿы]] (М-теориа), зегьы алагоит ихьҭоу, иҭышәынтәалам хә-еизшәарактәи ҭыԥ-аамҭала. Аҭыԥҭаӡаратә еизшәарақәа ԥшьба х-еизшәарактәи аҭӡамцқәа мамзаргьы «хԥа-бранақәа» рыла иԥкуп; урҭ аҭӡамцқәа руак ҳахьынхо аҭыԥҭаӡара ауп, убри аамҭазы аҩбатәи абрана убарҭаӡам. Иҟоуп даҽа хԥа-бранак, ԥшьеизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еиду ҩ-бранак рыбжьара «иӡыз». Атеориа инақәыршәаны, ари абрана ҳара ҳабрана ианаҿасуа, амчхара ду ҭыҵуеит, убри алагьы Атҟәацра ду ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа аԥҵахоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |title=Космология. При чём же тут теория струн? |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-05-15 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617p8Qe6B?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |url-status=live }}</ref>.
* [[Циклическая модель (космология)|Ациклтә теориақәа]] изларҳәо ала, Атҟәацра ду зеиԥшыҟам хҭысым, аха иаанарԥшуеит Адунеи ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра. Ациклтә теориақәа раԥхьаӡакәны 1930-тәи ашықәсқәа рзы иҟалеит. Абас еиԥш иҟоу атеориақәа рзы ԥынгылас иҟаз [[второй закон термодинамики|атермодинамика аҩбатәи азакәан]] акәын, уи инақәыршәаны [[энтропия|аентропиа]] аизҳара мацара ауп иалшо. Уи иаанагоит, иаԥхьанеиуаз ациклқәа еиҳа кырӡа икьаҿхон, насгьы урҭ рҿы иҟаз аматериа еиҳа кырӡа ицахон, аҵыхәтәантәи Атҟәацра ду аамҭазы аасҭа, уи рацәак ҟалашьа амам. Уажәазы иҟоуп ҩ-циклтә теориак, еиҳа-еиҳа изыцло аентропиа апроблема аӡбара зылшаз: Стеинхардт-Тиурок итеориеи Баум-Фремптон итеориеи<ref>{{статья|заглавие=Turnaround in Cyclic Cosmology|автор=L. Baum and P.H. Frampton|издательство=Physical Review Letters|год=2007|doi=10.1103/PhysRevLett.98.071301|pmid=17359014|arxiv=hep-th/0610213|bibcode=2007PhRvL..98g1301B}}</ref><ref>{{статья|автор=P. J. Steinhardt, N. Turok|заглавие=The Cyclic Model Simplified|год=2004|doi=10.1016/j.newar.2005.01.003|издательство=New Astron.Rev.|arxiv=astro-ph/0404480|bibcode=2005NewAR..49...43S}}</ref>.
=== Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа ===
{{main|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи}}
[[Файл:Stellar_Fireworks_Finale.jpg|thumb|300px|Апротогалактикатә ԥсҭҳәақәа рышьақәгылареи реилабгареи асахьаҭыхҩы иблала]]
Ацәынхатә фон иазку адыррақәа ишаадырԥшуа ала, арадиациа аматериа ианаҟәыҭхаз аамҭазы Адунеи шамахамзар еизадан, аматериа аҽеиҭакрақәа даараӡа имаҷын, насгьы уи акыр зҵазкуа уадаҩраны иҟан. Аҩбатәи проблемас иҟоу агалактикақәа рсуперкластерқәа риачеикатә еиҿкаашьа, иара убас еиҵоу ашәагаа змоу акластерқәа рысфератә еиҿкаашьа ауп. Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа ахылҵшьҭра аилкаара зҽазызшәо иарбанзаалак атеориа хымԥада абарҭ аҩ-проблемак аӡбар ахәҭоуп (насгьы агалактикақәа рморфологиа ииашаны амодель ҟанаҵароуп).
Амасштаб ду змоу аилазаашьа, иара убас хаҭалатәи агалактикақәагьы, рышьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориа «аиерархиатә теориа» ҳәа иашьҭоуп. Атеориа аҵакы абри ауп: раԥхьа агалактикақәа ршәагаа маҷын (иаҳҳәап [[Магелланово облако|Магеллантәи аԥсҭҳәақәа]]), аха аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ еилаҵәоит, еиҳа-еиҳа идуу агалактикақәа шьақәыргыло.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы атеориа аиашара гәҩарас иҟалеит, насгьы [[downsizing]] уи акырӡа иацхрааит. Аха атеориатә ҭҵаарақәа рҿы ари атеориа аԥыжәара амоуп. Ас еиԥш иҟоу аҭҵаара зегь реиҳа иналукааша рҿырԥштәыс иҟоуп Millennium simulation (Millennium run)<ref name="erarhproblem">{{статья|заглавие=Evolution Of Proto-Galaxy-Clusters To Their Present Form: Theory And Observation|автор=Gibson C. H., Schild R. E.|издательство=Journal of Cosmology|год=2010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2010JCos….6.1514G}}</ref>.
==== Азеиԥш ԥҟарақәа ====
Зааӡатәи Адунеи аҿы аҽеиҭакрақәа рхылҵшьҭреи револиуциеи азы аклассикатә теориа [[Гравитационная неустойчивость|Џьинс итеориа]] ауп, еизадоу, иизотроптәу Адунеи аҽырҭбаара афон аҿы<ref name="gorbunov">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубоков В. А.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\vartriangle\Phi=4\pi G\rho\delta,</math>
: <math>\frac{\partial\delta}{\partial t}+Hx\triangledown\delta+\triangledown v=0,</math>
: <math>\frac{\partial v}{\partial t} + Hv+H(x\triangledown)v=-u_s^2\triangledown\delta - \triangledown\Phi,</math>
Уаҟа {{math|''u<sub>s</sub>''}} — аҭагылазаараҿы абжьы аццакра, {{math|''G''}} — агравитациатә константа, а {{math|ρ}} — еиламго аҭагылазаара аилаӷәӷәара, <math>\delta=\frac{\delta\rho}{\rho}.</math> — аизыҟазаашьатә флуктуациақәа ршәагаа, {{math|Φ}} — аҭагылазаара иаԥнаҵо агравитациатә потенциал, {{math|v}} — аҭагылазаара аццакра, {{math|p(x,t)}} — аҭагылазаара аҭыԥантәи аилаӷәӷәара, насгьы уи иацныҟәо асистема ахәаԥшра мҩаԥысуеит.
Хыхь иаагоу аиҟаратәқәа рсистема акахьы еизгазар ауеит, аиԥшымрақәа револиуциа аазырԥшуа:
: <math>\frac{\partial^2\delta}{\partial t^2} +2H\frac{\partial\delta}{\partial t}+\left(\frac{k^2}{a^2}u_s^2-4\pi G\rho\right)\delta=0,</math>
Уаҟа {{math|a}} —амасштабтә фактор, а {{math|k}} — ацәқәырԥатә вектор. Уи аҟынтәи, ҷыдала, иалҵуеит зшәагаа еиҳау афлуктуациақәа шҭышәынтәалам:
: <math >\lambda > \lambda_J=\sqrt{\frac{u_s^2\pi}{G\rho}}. </math>
Убри аан, ацәхьаҵра аизҳара цәаҳәатәуп, мамзаргьы еиҳа иԥсыҽуп, Хаббл ипараметр аеволиуциеи амчхара аилаӷәӷәареи зеиԥшроу еиԥш.
Ари амодель ишахәҭоу ала иаанарԥшуеит ирелиативисттәым аҭагылазаараҿы ацәхьаҵрақәа рколлапс, урҭ ршәагаа уажәтәи ахҭысқәа рылаԥшҳәаа аасҭа акырӡа еиҵазар (радиациала еиҳарак еиҿкаау аамҭазы [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] азгьы уахь иналаҵаны). Еиҿагылоу аҭагылазаашьақәа рзы, ииашоу арелативисттә еиҟаратәрақәа рыхәаԥшра аҭахуп. Иидеалтәу аӡы амчхара-аимпульс атензор, аилаӷәӷәара ацәхьаҵра маҷқәа ҳасаб рзуны
: <math>T^{\mu}_{\nu}=(\rho+\delta\rho+p+\delta p)u^{\mu}u_{\nu}-\delta^{\mu}_{\nu}(p+\delta p)</math>
ковариантла еиқәырхоуп, уи аҟынтәи арелиативисттә ҭагылазаашьазы еизаку агидродинамикатә еиҟаратәрақәа ҟалоит. Азеиԥш еизыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа ирыцны, урҭ Фридман иӡбара аҵаҟа акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа револиуциа шьақәзыргыло аханатәтәи аиҟаратәратә система аадырԥшуеит<ref name="gorbunov"/>.
==== Арекомбинациа ҟалаанӡатәи аамҭа ====
Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа аеволиуциаҿы иалкаау аамҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп аӡри арекомбинациа аамҭа. Абри аамҭанӡа механизмқәак аус руеит, ашьҭахь — зынӡа даҽа механизмқәак<ref name="gorbunov2"/>.
Аԥхьатәи аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аасҭа еиҳауп, насгьы Адунеи аҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара ианыруам. Аха алаԥшҳәаа аҽарҭбаацыԥхьаӡа шәагаала ацәхьаҵра ацәқәырԥа аура иаҟарахоит, ишырҳәо еиԥш «ацәқәырԥа алаԥшҳәаа иаҵыҵуеит» мамзаргьы «алаԥшҳәаа иаҵалоит». Уи ашьҭахь, уи аҽырҭбаара апроцесс — абжьытә цәқәырԥа аҽырҭбаара афон аҿы аларҵәара ауп.
Ари аепоха аан, уажәтәи аепохазы ацәқәырԥа аура 790 Мпк еиҳамкәа измоу ацәқәырԥақәа алаԥшҳәаа иаҵалоит. Агалактикақәеи урҭ реилаҵәарақәеи рышьақәгыларазы акыр зҵазкуа ацәқәырԥақәа ари астадиа алагамҭазӡа иаауеит.
Уи аамҭазы аматериа ахәҭарацәалатәи аплазма ауп, уа еиуеиԥшым аеффективтә механизмқәа ыҟоуп абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы рырԥсыҽразы. Иҟалап, урҭ рҟынтә акосмологиаҿы зегь реиҳа алҵшәа змоу Силк иԥсыҽхара акәзар. Абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы анырԥсыҽха ашьҭахь, адиабатикатә цәхьаҵрақәа роуп иаанхо.
Аамҭак иалагӡаны иаабац аматериеи аматериа лашьцеи револиуциа синхронла ицоит, аха арадиациа аус ацура иахҟьаны иаабац аматериа аԥхарра еиҳа хәыҷы-хәыҷла илеиуеит. Имҩаԥысуеит аматериа лашьцеи абарионтә материеи ркинематикатәи рыԥхарратәи еиҟәыҭхара. Иҟоуп агәаанагара, ари амомент ҟалоит ҳәа <math>z=10^5.</math>
Абарион-фотонтә компонент аиҟәыҭхара ашьҭахь инаркны арадиациатә етап аҵыхәанӡа ахымҩаԥгашьа еиҟаратәрала иаарԥшуп<ref name="gorbunov2">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |часть=Скалярные возмущения: результаты для однокомпонентных сред. |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Космологические возмущения. Инфляционная теория |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\Phi''+\frac{4}{\eta}\Phi'+u_s^2k^2\Phi=0,</math>
Уаҟа {{math|k}} —иаагоу ацәқәырԥа аимпульс, {{math|η}} —аконформтә аамҭа. Иара иҟаиҵаз аӡбара аҟынтәи иааԥшуеит уи аамҭазы абарионтә компонент аилаӷәӷәара ацәхьаҵрақәа рамплитуда шымеизҳауаз, мамзаргьы ишагымхоз, аха акустикатә осциллиациақәа шахҭнагоз:
: <math>\delta_{rad}\propto -cos(u_sk\eta).</math>
Убри аамҭазы, аматериа лашьца абас еиԥш иҟоу аҵысрақәа иақәымшәеит, избан акәзар алашара ақәыӷәӷәарагьы, абарионқәеи аелектронқәеи рықәыӷәӷәарагьы уи ианыруам. Уи адагьы, уи ацәхьаҵрақәа рамплитуда еизҳауеит:
: <math>\delta_{CDM}\propto ln(k\eta).</math>
==== Арекомбинациа ашьҭахь ====
Арекомбинациа ашьҭахь, афотонқәеи анеитриноқәеи аматериаҿы ирымоу ақәыӷәӷәара маҷуп. Убри аҟнытә, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыцәхьаҵрақәа зныԥшуа аиҟаратәратә системақәа еиԥшуп:
: <math>\delta'-k^2 v=3\Phi',</math>
: <math>v'+\frac{2}{\eta}v=-\Phi.</math>
Аиҟаратәқәа рформа аиԥшра аҟынтәи, аӡәы игәы иаанагар, насгьы ишьақәирӷәӷәар илшоит, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыбжьара афлуктуациақәа реиԥшымзаара аконстантахь ишеихо. Даҽакала иуҳәозар, иаабац аматериа аматериа лашьца иаԥнаҵо апотенциалтә ҭыԥқәа рахь иҭалоит. Арекомбинациа ашьҭахьҵәҟьа ацәхьаҵрақәа разҳара аӡбара ала иалкаауп
: <math>\delta=C_1+\frac{\Omega_B}{\Omega_{CDM}}C_2\frac{1}{\eta}+\frac{C_3}{\eta^3}+C_4\eta^2,</math>
Уаҟа <math>C_i</math> — раԥхьатәи аҵакқәа ирхьыԥшу аконстанта аҵакқәа. Хыхь иаагоу аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, аамҭа рацәала аилаӷәӷәара афлуктуациақәа амасштабтә фактор иаҟараны ирызҳауеит:
: <math>\delta\propto\eta^2\propto a(\eta).</math>
Ари ахәҭаҿы иаагоу ацәхьаҵрақәа рызҳара аццакрақәа зегьы ацәқәырԥа ахыԥхьаӡара <math>k</math> иацны еизҳауеит; убри аҟнытә, раԥхьатәи ацәхьаҵрақәа рыспектр ҟьаҟьа аан, иреиҵоу аҭыԥҭаӡаратә масштабқәа рыцәхьаҵрақәа аилабгара астадиахь заа инаӡоит, даҽакала иуҳәозар, еиҵоу амасса змоу аобиектқәа раԥхьаӡа ишьақәгылоит.
Астрономиазы ~10<sup>5</sup>М<sub>ʘ</sub> акапан змоу аобиектқәа аинтерес рыҵоуп. Иҟоу убри ауп, аматериа лашьца аилабгараан, апротогало шьақәгылоит. Аӡрии агелии, уи агәҭахьы зхы хоу, ашәахәаркра иалагоит, насгьы 10<sup>5</sup>M<sub>ʘ</sub> аасҭа еиҵоу амасса аныҟоугьы, уи ашәахәаркра арчы дырҩеигь апротоструктура анҭыҵҟа иҭнажьуеит. Еиҳау амассақәа рҿы раԥхьатәи аеҵәақәа рышьақәгылара апроцесс иалагоит.
Раԥхьатәи аилабгара акыр зҵазкуа хылҟьа-ҿылҟьоуп акапан ду змоу аеҵәақәа рцәырҵра, аспектр икьакьоу ахәҭаҿы ашәахәаркра змоу. Иҭыҵуа аквант ӷәӷәақәа, анаҩс, инеитралтәу аӡри иақәшәоит, насгьы уи аионизациа азнауеит. Убас, аеҵәақәа раԥхьатәи рыԥжәара ашьҭахьҵәҟьа, [[реионизация|аӡри аҩбатәи аионизациа]] ҟалоит<ref name="gorbunov2"/>.
==== Амчхара лашьца аԥыжәара астадиа ====
Иаҳҳәап, амчхара лашьца ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахӡом, даҽакала иуҳәозар, уи акосмологиатә константа ала иаарԥшуп. Анаҩс акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа рзеиԥш еиҟаратәрақәа рҟынтәи иааԥшуеит ацәхьаҵрақәа абас еиԥш ала аеволиуциа шырхырго:
: <math>\delta_M\propto a^3\frac{k^2}{a^2}\Phi.</math>
Апотенциал амасштабтә фактор <math>a</math> иаҿагыланы ишаҟароу ҳаназхәыцуа, уи иаанагоит ацәхьаҵрақәа рызҳара мҩаԥысуам ҳәа, урҭ ршәагаагьы ԥсахрада иаанхоит ҳәа. Уи иаанагоит аиерархиатә теориа уажәы иаҳбо аилазаарақәа раасҭа еиҳау аилазаашьақәа рыҟаҵара шалнамыршо.
Амчхара лашьца аԥыжәара аан, аҵыхәтәантәи ҩ-хҭыск ҟалоит амасштаб ду змоу аилазаашьақәа рзы: Асар Рымҩа еиԥш иҟоу агалактикақәа рцәырҵра — уи ҟалоит z~2, анаҩс маҷк ашьҭахь — агалактикақәа рыкластерқәеи рсуперкластерқәеи рышьақәгылара<ref name="gorbunov2"/>.
==== Атеориа апроблемақәа ====
Аиерархиатә теориа — логикала аеҵәақәа рышьақәгылара иазку иахьатәи иҵабыргу агәаанагарақәа ирыцныҟәо, насгьы аматематикатә мыругақәа рацәаны зхы иазырхәо, аҵыхәтәантәи аамҭазы еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ирыниеит, атеориатәқәа реиԥш, еиҳаракгьы, ахылаԥшратә ҟазшьа змоу ауадаҩрақәагьы<ref name="erarhproblem"/>:
# Иреиҳау атеориатә проблема атермодинамикеи амеханикеи ахьеиқәшәо аҭыԥаҿ ишьҭоуп: иҵегьтәи ифизикатәым амчқәа алагаламкәа материа лашьцак аҟынтәи ҩ-галок зеидҵахом.
# Авоидқәа ҳаамҭа еиҳа иазааигәаны ишьақәгылоит, арекомбинациа иазааигәаны аасҭа, аха уажәааигәа иаартыз 300 Мпк ашәагаақәа змоу зынӡаск иҭацәу аҭыԥҭаӡақәа ари аҳәамҭа иаҿагылоит.
# Иара убас агалактика дуқәагьы ианаамҭоу ииуам, урҭ рхыԥхьаӡара аҭаӡара арбага аҿы z ду аҿы акырӡа еиҳауп атеориа иаҳәо аасҭа. Уи адагьы, уи ԥсахрада иаанхоит, атеориа инақәыршәаны даара лассы иазҳаларц шахәҭоугьы.
# Ижәытәӡоу аглобустә кластерқәа рҟынтәи адыррақәа 100 M<sub>ʘ</sub> рҟынӡа амасса змоу аеҵәақәа рышьақәгылара ақәшаҳаҭхара рҭахӡам, насгьы ҳамра еиԥш иҟоу аеҵәақәа еиӷьыршьоит.
Ари атеориа зықәшәо апроблемақәа рыхәҭак мацара ауп.
=== Ҳаамҭазтәи амодельқәа рыуадаҩрақәа ===
Хаббл изакәан аамҭахь [[Экстраполяция|еиҭаганы ҳахәаԥшыр]], ҳара иҳаууеит ҭыԥк, [[гравитационная сингулярность|агравитациатә сингулиарра]], [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа изышьҭоу. Ари проблема дууп, избан акәзар афизика аналитикатә аппарат зегьы акгьы иаԥсамкәа иааҟалоит. Иара убасгьы, 1946 шықәсазы иҟаҵаз [[Гамов, Георгий Антонович|Гамов]] имҩала, иахьатәи афизикатә закәанқәа аусура ахьынӡарылшо аамҭанӡа гәрагарала аекстраполиациа ҟаҵазаргьы, макьана ари “афизика ҿыц” алагара аамҭа ииашаны аилкаара залшом. Иҟоуп агәаанагара, уи аҵакы [[планковское время|Планк иаамҭа]] иаҟароуп ҳәа, <math>\sim10^{-43}</math> с.
Адунеи аформа азҵаара акосмологиаҿы акыр зҵазкуа иаарту зҵаароуп. Математикатә бызшәала иаҳҳәозар, ҳара ҳақәшәоит Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҟәша х-еизшәарактәи атопологиа аԥшаара апроблема, даҽакала иуҳәозар, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә аспект еиҳа еиӷьны иаазырԥшуа афигура. Аҭыԥантәи атеориа аҳасабала Азеиԥштә зыҟазааратә теориа ари азҵаара аҭак инагӡаны аҟаҵара алшом, аха уигьы ԥкрақәак аланагалоит.
Акымҭын, идырым Адунеи глобалла ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоума, даҽакала иуҳәозар, [[Евклидова геометрия|Евклид игеометриа]] азакәанқәа иреиҳау амасштабқәа рҿы ахархәара рымоума. Иахьазы, акосмологцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит, иубарҭоу Адунеи ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоуп ҳәа, аҭыԥантәи аиқәҵақәа аманы, амассивтә обиектқәа аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахьырыԥсахуа. Ари агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит [[WMAP]] аҵыхәтәантәи адыррақәа, ацәынхатә шәахәаркра аԥхарра аԥсахрақәа рҿы "акустикатә осциллиациақәа" ирыхәаԥшуа.
Ҩбамҭын, еилкааӡам Адунеи акала еидҳәалоума, мамзаргьы ирацәаны еидҳәалоума. Ибжьаратәу аҽырҭбааратә модель инақәыршәаны, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҳәаақәа амаӡам, аха ҭыԥла ҵыхәаԥҵәара амазар ауеит. Ари аилкаара ҳалшоит ҩ-еизшәарактәи аналогиа аҿырԥштәаҿы: асфера ахҟьа аҳәаақәа амам, аха аҵакыра ԥкуп, насгьы асфера ахәара еиҭакрада иҟоуп. Адунеи ииашаҵәҟьаны ҭыԥҭаӡарала иԥкызар, усҟан уи амодельқәак рҟны, иарбан ганзаалакгьы ацәаҳәа иашала аныҟәара, аныҟәара алагамҭахь унеир улшоит (ҭагылазаашьақәак рҿы уи ҟалашьа амам аҭыԥҭаӡара-аамҭа аеволиуциа иахҟьаны<ref>{{книга|автор=Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц.|серия=Теоретическая физика|заглавие=Теория поля|издательство=Физматлит|год=2006|место=М.|страницы=493—494}}</ref>).
Хԥамҭын, иҟоуп агәаанагара, Адунеи аханатә еикәагьежьуа иит ҳәа. Аира иазку аклассикатә гәаанагара — Атҟәацра ду аизотропра ахшыҩзцара иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, амчхара аганқәа зегьы рахь еиҟараны ирылаҵәоит. Аха, уи иацлабуа гипотезак цәырҵит, адгыларагьы аиуит: Мичигантәи Ауниверситет аҟынтәи аҵарауаа ргәыԥ, афизика апрофессор Маикл Лонго напхгара зиҭоз, иаадырԥшит агалактикақәа рыспиральтә маӷрақәа асааҭ ахыц иаҿагыланы ирҵәиу 7% рыла еиҳа ишырацәоу “еиҿагылоу ахырхарҭа змоу” агалактикақәа раасҭа, уи шаҳаҭра азнаур алшоит Адунеи раԥхьаӡатәи аеикәарҳәара амомент аҟазаара. Ари агипотеза Аладатәи агьежьбжаҿы имҩаԥысуа ахылаԥшрақәа рылагьы иԥышәатәуп<ref>{{статья|заглавие=Detection of a dipole in the handedness of spiral galaxies with redshifts z~0.04|автор=Longo Michael J.|издательство=Physics Letters B|год=2011|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2011PhLB..699..224L}}</ref>.
== Адунеи аартра аҭоурых ==
{{main|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых}}
{{See also|Акосмогониатә гипотезақәа}}
=== Ажәытәтәи акосмографиеи заатәи астрономиеи ===
==== Азиеи Адгьылбжьаратәи амшыни рцивилизациақәа ====
===== Месопотамиа =====
[[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟаз аҭыԥҭаӡара хәыҷык аҿы еиуеиԥшым акультурақәа ыҟан, урҭ еишьҭагыланы дара-дара рҽеиҭнырыԥсахлон. Урҭ ркосмогониатә дунеихәаԥшышьақәа еиқәҿырҭуеит. Анцәахәқәа рыхьӡқәеи детальқәаки рҽырыԥсахуан, аха рҵакы еиқәхон.
Диодор Сицилиатәи иҟаиҵаз ахцәажәара инақәыршәаны Месопотамиа ажәларқәа рыбжьара Адунеи х-дунеик рыла еиҟәшоуп: анцәа [[Ану]] ижәҩантә дунеи, [[Энлиль|Енлил]] иеиԥшыншьалоу [[Бэл|Бел]] идгьылтә дунеи, насгьы [[Эа (бог)|Еа]] анапхгара ахьиуа адгьылҵаҟатәи адунеи. Аҩбатәи адунеи, адгьыл ахыхьтәи адунеи, ашьха иаҩызоуп, насгьы ҵаҟантәи иҭыҳәҳәоу, ихаҵҵалаз аӷба гьежь еиԥшуп. Ажәҩантә дунеи адгьылтә дунеи аформа еиҭаҟанаҵоит, [[Мировой океан (мифология)|ажәҩантә океан]] ала уи аҽацәыхьчаны. [[Амра|Амра]] мрагыларахьтә мраҭашәарахь ицоит, аеҵәақәа реиԥш, иазыԥҵәоу амҩа ианыланы<ref name="litovka">{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода|издание=Философия история|год=2011|том=4|страницы=105—113}}</ref><ref>{{статья|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Космология древней Месопотамии|издание=Исследования по истории физики и механики. 1995—1997|год=1999|место=М.|издательство=Наука|страницы=60—75}}</ref>.
Астрономиатә дыррақәа ракәзар, урҭ ирызку адыррақәа даара иԥыҵәҵәоуп. Акымҭын, ари атема иазку реиҳа ижәытәӡоу, насгьы изаҵәу ахыҵхырҭақәа, mul APIN, «Астролиабиа», раамҭанҵара даараӡа ииашам, еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы зқьышықәсала еиԥшымзар ауеит, аха аҵарауаа реиҳараҩык Касситтәи аамҭахь рхы дырхоит. Иҩбахаз, астролабиақәеи mul APIN-и рҿы иарбоу аобиектқәа уажәгьы хәҭакахьала мацара ауп ишалкаау, агипотезақәа рацәаны ишыҟаҵоугьы. Ихԥахаз, аеҵәақәа рымҵысра ада, ажәытәтәи вавилонтәи астрономцәа ргәаанагарақәа ирызку адыррақәа абарҭ ахыҵхырҭақәа рҟынтәи реизгара ауам: апланетақәа рныҟәара иазкны еилыркаарак ҟаҵаӡам, насгьы аеҵәақәа рхатә ныҟәара иазкны адыррақәа ыҟам, вавилонаа ахылаԥшра апериоди аиашареи ҳасаб рзуны игәарҭарц ирылшоз.
Иара убасгьы иҟам аеҵәақәа рныҟәара шырыԥхьаӡоз азы игәрагоу адыррақәа. Аҵарауаа рыхәҭак ирҳәоит вавилонаа усҟан асфератә координаттә система ахархәара иалагахьан ҳәа, аха аҿагылаҩцәа, акосмогоникатә хәаԥшышьақәеи егьырҭ аиқәымшәарақәеи шьаҭас иҟаҵаны ари ахәаԥшышьа иақәшаҳаҭӡам<ref name="litovka"/>.
===== Ажәытәтәи Мысра =====
Мысратәи амифологиаҿы [[Сотворение мира|адунеи ашара]] иазкны еицырзеиԥшу агәаанагарақәа ыҟамызт. Иҟан еиуеиԥшым версиақәак<ref>[http://www.rodon.org/kma/rde.htm Коростовцев М. А. Религия Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924091830/http://www.rodon.org/kma/rde.htm |date=2015-09-24 }}</ref>.
Убри аҟынтә руак аҿы урҭ амра анцәахәы [[Ра]] адунеи агәҭаны ддыргылеит, насгьы егьырҭ анцәахәқәа зегьы раб ҳәа дрыԥхьаӡон. Иареи иара ихылҵшьҭрақәа ааҩыки еиҿыркааит [[Эннеада|Гелиополистәи еннеад]] ҳәа изышьҭоу. Гелиополистәи алегенда излаҳәо ала, [[Атум]] [[Мировой океан (мифология)|аханатәтәи аӡқәа]] рҟынтәи дцәырҵит, иара игәаԥхарала урҭ рҟынтәи ахаҳә ԥшьа [[Бенбен|Бенбенгьы]] аизҳара иалагеит. Уи ахықәан дгыланы Атум дишеит аҳауа анцәахәы [[Шу (божество)|Шу]], насгьы ацәаакыра анцәахәԥҳәыс [[Тефнут]]. Арҭ хаҵеи-ԥҳәыси ирхылҵит ахшара, адгьыл анцәахәы [[Геб|Геби]], ажәҩан анцәахәы [[Нут (мифология)|Нути]]. Ари анцәахәқәа раԥхьатәи рабиԥарақәа Еннеад аҟны аԥҵара ашьаҭа аадырԥшуеит. Геби Нути ирхылҵит [[Осирис]], [[Исида]], [[Сет (мифология)|Сет]], [[Нефтида]], урҭ Нил аӡхаларатә ҭыԥи ацәҳәыреи ирхаҿырбаган.
Иаҿагылаз аверсиа ыҟан Гермополис ақалақь аҿы, уа адунеи ажәытәтәи анцәахәқәа ааба ирхылҿиааит ҳәа агәра ргон, [[Огдоада|огдоад]] ҳәа изышьҭоу. Ари ааба анцәахәқәеи анцәахәыҳәсақәеи рыла ишьақәгылан, урҭ аԥҵара аелементқәа ирсимволын. [[Нун (мифология)|Нуни]] [[Наунет|Наунети]] аханатәтәи аӡқәа ирышьашәалоит, [[Ху (бог)|Хуи]] [[Хаухет|Ҳаухети]] ҵыхәаԥҵәара змам акосмос, [[Кук (мифология)|Куки]] [[Каукет|Каукети]] — наӡаӡатәи алашьцара. Аԥшьбатәи апара изныкымкәа рҽырыԥсахит, аха [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] инаркны уи [[Амон|Амони]] [[Амаунет|Амаунети]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ иумбои аҳауеи ирхаҿырбагоуп. Гермополтәи аверсиа инақәыршәаны, арҭ анцәахәқәа амра анцәахәы ианацәеи иабацәеи ракәын, алашареи анаҩстәи аԥҵареи адунеиахь иаазгаз.
Адунеи аҭыԥҭаӡара мысраа рзы еиԥшны, изотропны иҟамызт. Аныҳәарҭа дуқәа зегьы иҷыдоу ҭыԥны, «ԥсы зхоу зегьы» ҳәа иԥхьаӡан. Апирамидақәагьы иҷыдоу ҭыԥқәан, иуадаҩу, имаӡоу атопологиа змоу. [[Нил]] аӡиас аладаҟынтә ҩадаҟа иахьцоз анырра даара иӷәӷәан. Убриаҟара, Мысратәи аруаа иааҳәны ицоз Евфрат анырба, уи иаарҳәыз аӡиас ҳәа ахьӡырҵеит (Му кеду, ажәа-жәала. «Иаарҳәу аӡы», [[Транслитерация египетских текстов|атранслит.]] [[Египеттәи абызшәа|египеттәи]] mw-qd.w)<ref>[http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm Культурное пространство Древнего Египта. История и культура Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009002155/http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm |date=2010-10-09 }}</ref>.
Абжьаратәи Аҳра аҟынтәи асаркофагқәа рҿы иҭыху асахьақәеи Аҳра Ҿыц аҟынтәи аҩырақәеи рыда ҳаамҭа аҟынӡа астрономиатә текстқәа акгьы мааӡеит. Иара убас «адеканқәа» рыхсаалақәагьы астрономиатә документқәаны иԥхьаӡазар ауеит. Иҟалап ҳара зыӡбахә ҳҳәо аеҵәақәа ма аеҵәақәа ргәыԥқәа ракәзар, аха Сириуси Ориони рымацара роуп ҿыӷәӷәала зеилкаара ҳалшо. Иҟалап ажәытәтәи мысраа адеканқәа рҭыԥ аԥхьаӡараҿы рхатәы знеишьа рымазар, ҳара ҳтәы ӷәӷәала еиԥшмыз, насгьы Абжьаратәи Аҳра алагамҭазы ирӡыз<ref>{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Проблемные аспекты древнеегипетской астрономии, хронологии и календаря|издание=Философия история|год=2009|том=1|страницы=134—154}}</ref>.
===== Ажәытәтәи Бырзентәыла =====
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
[[Файл:Bartolomeu Velho 1568.jpg|thumb|300px|"Ажәҩантә цәеижьқәа рсахьа" — [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] игеоцентртә дунеитә система асахьа, [[Португалиа|апортугал]] картограф [[Бартоломеу Велью|Бартоломеу Велио]] 1568 шықәсазы иҟеиҵаз. [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә шәҟәыҵәахырҭа]]ҿы иҵәахуп]]
Ажәытәтәи Бырзентәыла, егьырҭ ажәытәтәи ацивилизациақәа жәпакы реиԥш, Адунеи азы ахатә гәаанагара аԥнаҵеит. Аха Ажәытәтәи Бырзентәыла ҷыдарас иамаз модель заҵәык акәымкәа ирацәаны иахьамаз ауп: еиуеиԥшым афилософиатә школқәа акырӡа еиуеиԥшымыз адунеи амодельқәа ықәдыргылеит, урҭ зегьы анс акә арс акә аргументқәа рыла ишьақәырӷәӷәан.
Зааӡатәи афилософиатә школқәа шьаҭанкылатәи ҳәа иалыркаауан еиуеиԥшым аматериақәа ма афигурақәа. Адунеи иазку раԥхьатәи агәаанагарақәа абарҭ ашьаҭақәа рыла ишьақәдыргылон. Убас, зны адгьыл адиск [[Мировой океан (мифология)|аӡаҿы]] иӡсоит, [[Фалес]] иеиԥш, мамзаргьы ацилиндр ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡараҿы иӡсоит, [[Анаксимандр]] иҟны еиԥш, уҳәа убас иҵегьы.
Пифагораа Адунеи апироцентристтә модель ҟарҵеит, аеҵәақәа, Амра, [[Амза|Амза]], ф-планетак Агәҭантәи Амца (Гестиа) иахьакәшо. Иааизакны иԥшьоу ахыԥхьаӡара алҵырц азы — жәаба — асферақәа, афбатәи планетаны Адгьылҿагыла (Антихтон) рылаҳәан. Амреи Амзеи, ари атеориа инақәыршәаны, Гестиа ианыҷҷаалоз алашарала илашон<ref name="panikuk">{{книга|автор=А. Панекук.|часть=Греческие поэты и философы|заглавие=История Астрономии|оригинал=A history of astronomy|издание=второе|место=М.|издательство=URSS|год=2010|страниц=592|серия=Физико-математическое наследие|isbn=978-5-382-01147-9}}</ref>. Ари адунеитә система дахцәажәеит [[Филолай|Филолаи]].
Аха ажәытә бырзен ҵарауаа реиҳараҩык пифагораа иаԥырҵаз [[геоцентрическая система мира|агеоцентртә дунеитә система]] иадгылан.
Пифагораа рзы алашарбагақәа рыбжьара абжьаӡарақәа агамма аҿы амузикатә интервалқәа ирышьашәалон; урҭ аныҵәиуа, «асферақәа рмузыка» абжьы гоит, ҳара иаҳмаҳауа. Пифагораа Адгьыл ампыл еиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, урҭ рҟынтәи шьоукы ([[Экфант (пифагореец)|Екфант]], [[Гикет (пифагореец)|Гикет]]) — аҵәҩан иакәшоит, убри аҟнытә уахи-ҽни реиҭныԥсахлара ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡон.
[[Платон]] адунеи зегьы анализ азиуан адоуҳатә ҵакы иазку игәаанагарақәа дрылԥшны. Уи хымԥада адунеи аилазаашьа ианыруан. Иара изы аеҵәақәа ацәеижьи аԥсыи змаз «анцәатә ҟазшьақәа» ракәын. Иубарҭоу рформа амца ауп, насгьы урҭ зегь раасҭа илашо, иԥшӡаны иааԥшырц азы илашоит. Зегьы-зегьы еиԥшхарц азы, урҭ ампыл еиԥшны иаԥҵан. Платон излаиԥхьаӡо ала, акосмос наӡаӡатәиӡам, избан акәзар, иуныруа зегьы маҭәаруп, насгьы амаҭәар ажәуеит, иԥсуеит. Уи моу, Аамҭа ахаҭагьы акосмос иацит.
Платон раԥхьаӡакәны алашарбагақәа еиҟарам рныҟәарақәа агьежьқәа рыла «инаӡоу» аныҟәарақәа рахь реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит. [[Евдокс Книдский|Книдтәи Евдокс]] уи ааԥхьара ақәҿиҭит. Иаанымхаз иҩымҭақәа рҿы, иара далацәажәеит [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]], апланетақәа рныҟәара акинематикатә схема, ԥшьы-сфера заҵәык рыла апланетақәа рретроградтә ныҟәара ҳаилзыркаауа (еиқәыԥсоу агьежьратә ныҟәарақәа рыла), зыгәҭаны Адгьыл ыҟаз.
[[Файл:Stagirit world colour.gif|thumb|250px|Аристотель ила Адунеи аилазаашьа. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит асферақәа: адгьыл (1), аӡы (2), аҳауа (3), амца (4), аефир (5), Аԥхьаныҟәгаҩ (6). Амасштаб еиқәырхаӡам]]
[[Аристотель]] иаԥиҵеит абжьаратәи ашәышықәсақәа раан аҵак ду змаз акосмологиатә система<ref name="Под знаком кванта">{{книга|автор=Л. Пономарёв.|заглавие=Под знаком кванта|место=М.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|страниц=416|isbn=5-9221-0653-8}}</ref>. Иара агәраганы дыҟан ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәараҿы урҭ зыдҳәалоу ажәҩантә сферақәа ишныҟәырго. Иара игәаанагарала, еиҭаҵуа зегьы анҭыҵтәи акы ала еиҭаҵуеит, уигьы акы ала еиҭаҵуеит, уҳәа убас иҵегьы, еиҭамҵуа аныҟәгага — Аԥхьаныҟәгага аҟынӡа ҳнаӡаанӡа. Иара Адгьыл ҵысӡом ҳәа иԥхьаӡон.
[[Гераклид Понтийский|Понттәи Гераклид]] Адгьыл аҵәҩан иакәшоит ҳәа иԥхьаӡон. Уи адагьы, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз адырра маҷ инақәыршәаны, иҳәазар ауеит Гераклид [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] Амра иакәшоит ҳәа игәы ишаанагоз, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшоит ҳәа. Иҟоуп Гераклид дунеи асистема даҽа реконструкциак: Амра, Венера, Адгьыл центрк иакәшоит, насгьы Адгьыл зныктәи ареволиуциа аамҭала шықәсык иаҟароуп<ref>B. L. van der Waerden,
On the motion of the planets according to Heraclides of Pontus,
Arch. Internat. Hist. Sci. 28 (103) (1978)</ref>. Ари аҭагылазаашьаҿы, Гераклид итеориа Филолаи идунеитә система иаорганикатә ҿиаран, насгьы [[Аристарх Самосский|Аристарх]] игелиоцентристтә дунеитә система иаԥхьанеиуан.
Ҳ.ҟ. III ашәышықәса актәи азбжазы Аристарх адунеи агелиоцентртә система аԥҵара далацәажәеит. Агелиоцентртә системеи аеҵәақәа рышықәстә [[параллакс|параллаксқәа]] рхылаԥшра ахьамуеи ирыбзоураны, иара иҟаиҵеит Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара маҷуп ҳәа алкаа, Амра аҟынтәи аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҿырԥшны. Уи адагьы, иара Амреи Амзеи рыбжьаӡара, насгьы урҭ ршәагаақәа ршәаразы азнеишьа иӡбеит. Иара ихәшьарақәа рыла, Адгьыл ҭаӡарала 250-нтә Амра аасҭа еиҵоуп. Хыԥхьаӡарала дышиашамызгьы, изнеишьа илнаршеит Адгьыл Амра аасҭа акырӡа ишыхәыҷу аилкаара.
Ҳ.ҟ. III-тәи ашәышықәса инаркны абырзен ҭҵаарадырра иаднакылеит вавилонаа реихьӡарақәа, астрономиеи аматематикеи рҿы аихьӡарақәагьы уахь иналаҵаны. Аха абырзенцәа иҵегьы акырӡа хара ицеит. Ҳ.ҟ. 230 шықәсазшәа [[Аполлоний Пергский|Пергатәи Аполлони]] еиҟарам апериодтә ныҟәара аарԥшразы аметод ҿыц еиқәиршәеит ашьаҭатә гьежь — адеферент — насгьы деферент иакәшо аҩбатәи агьежь — аепицикл рыла; аеҵәа ахаҭа аепицикл ала ицоит. Ари аметод астрономиаҿы иалеигалеит Родос аус зуаз [[Гиппарх]].
Ҳ.ҟ. I-тәи ашәышықәсазы [[Гемин (математик)|Гемин]] ирылаирҵәеит агәаанагара, аеҵәақәа сферак аҿы ишьҭоуп ҳәа ҳгәы ишаанаго, аха аиашазы урҭ Адгьыл аҟынтәи еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рымоуп шрымоу зҳәоз. Иҟоуп ари агәаанагара раԥхьаӡакәны ҳ. ҟ. III-тәи мамзаргьы II-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟалеит ҳәа агәаанагаразы амзызқәа, избан акәзар уи аеҵәақәа рхатә ныҟәарақәа рыҟазаара алшара иадҳәалоуп, ззын Гиппарх агәҩара имаз: ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рыҟазаара аеҵәақәа сферак аҿы ишьақәырӷәӷәоу цәеижьқәоуп ҳәа агәаанагара иаабуам.
Акыраамҭа ицоз алаҟәра ашьҭахь, I ашәышықәса анҵәамҭазы —II ашәышықәса алагамҭазы, ажәҩантә цәеижьқәа рыҭҵаареи адунеи амодельқәа раԥҵареи хацыркхоит. [[Теон Смирнский|Смирнатәи Теон]] [[Теория вложенных сфер|еидҵоу асферақәа ртеориа]] далацәажәоит — афизикатә теориа, аепициклқәа ртеориа аилыркаара зҽазызшәо. Уи аҵакы абас иҟоуп. Ҳхаҿы иааҳгап аматериал кьакьа иалху ҩ-концентрикатә сферақәак, зыбжьара сфера хәыҷык ҭаргылоу. Асфера дуқәа ррадиусқәа рыбжьаратәи арифметикатә ҵакы адеферент иарадиусуп, асфера хәыҷы арадиус — аепицикл иарадиусуп. Аҩ-сфера дук рыргьежьра иахҟьаны асфера хәыҷы урҭ рыбжьара аргьежьра мҩаԥысуеит. Асфера хәыҷы аекватор апланета ықәургылар, уи аныҟәара епициклқәа ртеориаҿы иҟоу еиԥшхоит; абасала, аепицикл асфера хәыҷы аекватор ауп.
Птолемеигьы ари атеориа дақәныҟәон, ԥсахрақәак ҟаҵаны. Уи иусумҭа «Апланетатә гипотезақәа» аҿы далацәажәоит<ref>{{книга|автор=James Evans.|заглавие=History and practice of ancient astronomy|год=1998|страницы=384—392|издательство=Oxford. University Press|место=Oxford}}</ref>. Уаҟа иазгәаҭоуп, ҷыдала, апланетақәа зегьы рҟынӡа иреиҳау абжьаӡара иаҟароуп урҭ ирышьҭанеиуа апланета аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара, даҽакала иуҳәозар, Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Меркури аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара иаҟароуп, уҳәа убас иҵегьы. Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Птолемеи ахәшьара аҭара илшеит Аристарх иметод иаҩызоу аметод ала: 64 Адгьыл арадиус. Уи адунеи зегьы амасштаб инаҭеит. Уи иалҵшәаны, еилкаахеит аеҵәақәа 20 нызқь Адгьыл арадиусқәа раҟара абжьаӡараҿы ишыҟоу. Птолемеи иара убас апланетақәа ршәагаа аилкаара иҽазишәеит. Иаалырҟьаны иҟалаз агхақәа рхарҭәаара иабзоураны, Адгьыл иара иҟны Адунеи абжьаратәи ашәагаа змоу цәеижьны иҟалеит, аеҵәақәагьы, инықәырԥшшәа, Амра ашәагаа иаҟараны.
==== Аҩадатәии Аладатәии Америка ацивилизациақәа ====
===== Месоамерика =====
Месоамерикатәи ацивилизациақәа рахь иаҵанакуеит [[ацтеки|ацтекцәа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[миштеки|амиштекцәа]], [[ольмеки|ольмекцәа]], [[Пурепеча (народ)|апурепечацәа]], [[сапотеки|асапотекцәа]], [[тольтеки|атолтекцәа]], [[тотонаки|атотонакцәа]], [[уастеки|ауастекцәа]], [[чичимеки|ачичимекцәа]]. Цивилизациак аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥсҭазаара еиуеиԥшым аганқәа рҿы аиԥшымрақәа рацәазаргьы, адунеи иазку зеиԥш гәаанагарак аганахьала, хадара злам еивгарақәак рымааны ахәаԥшышьақәа ракзаара ыҟоуп.
Амесоамерикаа ииашоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыҟаҵара зааӡа иалагеит, абжьааԥпны ақыҭанхамҩатә ҭахрақәа ирыдҳәаланы. Урҭ ииашаны ирыԥхьаӡон амреи амзеи ртыҩкрақәа, иара убас ажәҩан аҿы Венера акоординатқәа рыԥхьаӡара. Иара убас иаԥҵан ииашоу амзар.
Аха месоамерикатәи ахәыцрақәа рҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ракәымкәа, астрологиеи амзари<ref>{{книга|автор= К.Таубе.|заглавие=Мифы ацтеков и майя|глава=Глава 4 Мифология мезоамерики|ответственный=К. Ткаченко|место=М.|год=2005|издательство=Фаир-пресс}}</ref>. Убас, амзар иаҵанакуа ациклизм ахәыцра ари адунеи ахҭысқәа зегьы рахь ииасуеит; абарҭ аиҭаҟаҵарақәа рпериодқәа месоамерикаа рзы иԥшьоу аԥхьаӡацқәа ирыдҳәалоуп, иаҳҳәап 400, 20, 52. Ациклра акосмогониаҿгьы иҟоуп: адунеи хырбгалахоит, анаҩс ҿыц иаԥҵахоит. Иааидкыланы ԥшь-циклк ыҟан, уажәтәи ахәбатәи ауп. Ахронологиа алагара амш ииашаны ишьақәыргылоуп ҳәа иҳаԥхьаӡозар, уажәтәи ацикл анҵәамҭа 2012 шықәса иақәшәоит<ref>{{cite web|url=http://godsbay.ru/calendar.html|title=Энциклопедия мифологии. Астрология народов Мезоамерики|access-date=2011-05-27}}</ref>.
Адунеи аилазаашьагьы еиԥшын: адунеи авертикалтәи агоризонталтәи аихшара амоуп. Апроекциаҿы уи аԥшькәакь ауп, зкәакьҭақәа алашара аганқәа рахь ирхоу. [[мировое древо|Адунеи аҵла]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭа]] иагәылгоуп, ажәҩантә дунеиқәа 13, адгьылтә дунеи, иара убас адгьылҵаҟатәи адунеиқәа 9 еидызкыло. Алашара ахәҭақәа зегьы ирыман рхатәы нцәахәы, рхатәы ԥштәы, урҭ еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара еиԥшымызт. Адунеи аира зыбзоуроу еиҿагылоу ҩ-принципк реиқәԥара ауп: абзиеи ацәгьеи, алашареи алашьцареи уҳәа убас иҵегьы.<ref>{{cite web|url=http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|author=А. И. Давлетшин|title=Заметки о религиозно-мифологических представлениях в Мезоамерике|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227071739/http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|archive-date=2009-12-27}}</ref>
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Европа ====
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Птолемеи излаиҳәоз ала, акатоликатә Европа иахьаҵанакуаз адунеи агеоцентртә система амчра аманы иҟан. Ари асистема, Аристотель игәаанагарақәа ирыцны, Ауахәамеи Апапа иаҳраҭыԥи рҟынтәи официалла азхаҵареи адгылареи роуит<ref name="Vsehsvatskyi"/>. Аристотель игомоцентристтә сферақәа рсистема аларҵәаҩы хадақәа дреиуан еицырдыруаз афилософ, атеолог [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]<ref>{{книга|автор=Биленкин Д. А.|заглавие=Путь мысли|издание=Научно-худ. лит-ра|место=М.|издательство=Дет. лит.|год=1982|страницы=166}}</ref>. Иара ари асистема заҵәык ауп ииашоу ҳәа иԥхьаӡон; Птолемеи иҵарадырраҿы ишьақәирӷәӷәаз епициклқәеи аексцентрикқәеи «цәцашьа змам ацәгьара» ҳәа иԥхьаӡан, аҳасабрақәа рзы иаԥҵаз иманшәалоу математикатә хыҭҳәааны.
Убри аамҭазы Европа ауниверситетқәа цәырҵуа иалагеит. Урҭ еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы акатоликатә Уахәама анапхгара аҵаҟа ишыҟазгьы, урҭ аҭҵаарадырратә хшыҩҵакқәа иргәыцә хадақәаны иҟалеит, насгьы адунеи аилазаашьа иазку адыррақәа рыҿиареи реизгареи аус аҟны ацхыраара ҟарҵон<ref>Астрономия. [[Большая советская энциклопедия]].</ref>.
==== Аԥсылмантә дунеи ====
[[Файл:Ghotb2.jpg|thumb|[[аш-Ширази]] иманускрипт, апланетақәа рныҟәара иазку итеориа аазырԥшуа]]
[[Натуральная философия|Аԥсабаратә философиеи]] [[Космология|акосмологиеи]] рҿы арабтәи аҵарауаа реиҳараҩык Аристотель иҵарақәа ирықәныҟәон. Уи шьаҭас иамаз Адунеи шьаҭанкыла еиԥшым ҩ-хәҭакны аихшара акәын — амзаҵаҟатәии амзахыхьтәии адунеи. Амзаҵаҟатәи адунеи — зҽызыԥсахуа, иҭышәынтәалам, иаамҭалатәиу аҳәаақәа роуп; уи аҭыԥан, амзахыхьтәи, ажәҩантә дунеи — наӡаӡатәи, зҽызымԥсахуа аҳра ауп. Ари ахәыцра иадҳәалоуп аԥсабаратә ҭыԥқәа рконцепциа. Иҟоуп аматериа ахкқәа хәба, урҭ зегьы ҳдунеи аҿы рыԥсабаратә ҭыԥқәа рымоуп: адгьыл аелемент — адунеи агәҭаныцәҟьа иҟоуп, уи иашьҭанеиуеит аӡы, аҳауа, амца, аефир рыԥсабаратә ҭыԥқәа.
Акосмологиа аганахьала, аԥсылмантә тәылақәа рҵарауаа адунеи агеоцентртә система иадгылан. Аха, аимак-аиҿак ҟалеит иарбан версиоу еиҳа иалкаатәу азҵаараҿы: [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]] акәу, мамзаргьы [[Эпицикл|аепициклқәа ртеориа]] акәу.
XII-тәи ашәышықәсеи XIII-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы [[Андалусия|Андалусиатәи]] арабтәи афилософцәеи аҵарауааи аепициклқәа ртеориа ӷәӷәала иаҿагылеит. Ари аиҿкаара зны-зынла "Андалусиатәи ақәгылара" ҳәа иашьҭоуп<ref name="Vsehsvatskyi">{{статья|автор=Sabra A. I.|заглавие=The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî|издание=in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen|издательство=Cambridge University Press|год=1984|pages=233—253}}</ref>. Уи ашьаҭаркҩы [[Ибн Баджа|Муҳаммад ибн Баџьа]], Европа Авемпац (иԥсҭазаара далҵит 1138 ш.) ҳәа деицырдыруан, аусура иацырҵеит иҵаҩы [[Ибн Туфайль|Муҳаммад ибн Туфаил]] (1110—1185) насгьы аҵыхәтәантәи иҵаҩцәа Нур ад-Дин ал-Битруџьи, Алпетраги ҳәагьы еицырдыруаз, насгьы [[Аверроэс|Аверроес]]; Урҭ дырхыԥхьаӡалазар ауеит Андалусиатәи аиудеиаа рхаҭарнак [[Маймонид|Маимонидгьы]]. Абарҭ аҵарауаа агәра ганы иҟан, аепициклқәа ртеориа, математикатә хшыҩзышьҭрала иамоу аԥыжәарақәа зегьы хшыҩзышьҭра рыҭазаргьы, аҵабырг ишақәымшәо, избан акәзар аепициклқәеи аексцентрикатә деферентқәеи рыҟазаара Аристотель ифизика иаҿагылоуп, уи ишаҳәо ала, ажәҩантә лашарбагақәа рыҵәира ацентр заҵәык ауп иамоу — адунеи агәҭа, Адгьыл агәҭа иақәшәо.
Аха, птолемеитәи аверсиаҿы иҟоу аепициклқәа ртеориа (аексцентриситет ҩбаны аихшара атеориа) астрономцәа инагӡаҵәҟьаны ргәы арҭәуамызт. Ари атеориаҿы, апланетақәа еиҟарам рныҟәара аилыркааразы, иҳәоуп, аепицикл агәҭа адеферент иқәланы аныҟәара еиԥшуп ҳәа, адеферент агәҭантәи акәымкәа, [[эквант|еквант]] ҳәа изышьҭоу ҭыԥк аҟынтәи, мамзаргьы аиҟаратәратә ҭыԥ аҟынтәи уахәаԥшуазар. Убри аан, Адгьылгьы адеферент агәҭаны иҟам, аха аганахь симметриала еиҟаратәу аҭыԥ ахь ииасуеит адеферент агәҭа иазкны. Птолемеи итеориаҿы, аепицикл агәҭа [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] аеквант иаҿырԥшны еиҭакрада иҟоуп, аха адеферент агәҭантәи уанахәаԥшуа, апланета аныҟәараан аепицикл агәҭа акәакьтә ццакыра аҽаԥсахуеит. Ари иаҿагылоуп Кеплер иаԥхьатәи астрономиа азеиԥш идеологиа, уи инақәыршәаны ажәҩантә цәеижьқәа зегьы рныҟәарақәа зегьы еиԥшу, игьежьуа рыла ишьақәгылоуп.
Аԥсылман астрономцәа ([[ибн ал-Хайсам|Ибн ал-Ҳаисам]] инаиркны, XI-тәи ашәышықәса) Птолемеи итеориаҿы даҽа уадаҩракгьы азгәарҭеит. Птолемеи ихаҭа иаԥиҵаз еидҵоу асферақәа ртеориа инақәыршәаны, аепицикл агәҭа адеферент ала аныҟәара материалтә сферак аҵәира еиԥш иаарԥшын. Аха, зынӡа иҳалшом ҳхаҿы иааҳгарц ацәеижь ӷәӷәа агәҭа иалсуа аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира, аҵәҩан анҭыҵтәи ҭыԥк иаҿырԥшны аҵәҩан аццакра ԥсахрада иаанхарц азы.
Агеоцентристтә система анҭыҵ ацаразы аҽазышәарақәагьы ыҟан, аха урҭ аортодокстә теологцәа рҟынтәи аҿагылара ду роууан, урҭ иарбанзаалак аԥсабаратә философиатә теориақәа [[Аллах|Аллаҳ]] зегь зымчу изку атезис иаҿагылоит ҳәа мап ацәыркуан<ref>{{книга|автор=С. К. Всехсвятский|заглавие=Как познавалась Вселенная|издательство=Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы|год=1955|место=М.|страниц=49}}</ref>.
==== Аиашахаҵаратә дунеи ====
[[Файл:Cosmas Indicopleustes - Topographia Christiana 1.jpg|thumb|300px|[[Козьма Индикоплов|Косма Индикоплов]] ила адунеи асахьа (“[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]” аҟынтәи)]]
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиеи]] [[Православие|Мрагыларатәи ақьырсианра]] иалахәыз атәылақәеи рҿы адунеи иазку агәаанагара [[богословие|атеологиа]] иадҳәалан. Уи ҳакәша-мыкәша иҟоу адунеи ҳаилнаркаар акәын, насгьы [[Священное Писание|Иԥшьоу Аҩыра]] иаҿамгылакәа. VI-тәи ашәышықәсазы «[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]» ҳәа зыӡбахә ҳәоу анапылаҩыра ҭыҵит [[Александрия|Александриантәи]] ахәаахәҭҩы [[Козьма Индикоплевст|Козма Индикоплевст]] авторс дызмаз. [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҟны уи азҿлымҳара ду арҭомызт. Апатриарх [[Фотий I (Патриарх Константинопольский)|Фоти]] Болгариа аҳ Михаил изиҩит уи азҿлымҳара иаԥсам ҳәа, уа иану ажәҩан иазку агәаанагара шымцу азгәаҭо, насгьы автор «аҵабырг еиҭазҳәо иакәымкәа, алакәқәа зҳәо еиҳа диеиԥшны» дибеит. Аха Мраҭашәаратәи Европа аусумҭа аларҵәара ду аиуит. Амонголцәа раԥхьатәи аамҭазы уи [[Киевтәи Урыстәыла|Киевтәи Урыстәыла]] адгьылҵакырахь инаӡеит, XVII-тәи ашәышықәсанӡагьы анырра аман<ref name="rus">[http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html Д. О. Святский. Астрономия древней Руси]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012181442/http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html |date=2011-10-12 }}</ref>.
Козма Индикоплевст Адгьыл сфератәуп ҳәа иҟаз агипотезеи Птолемеи исистема зегьи мап рцәикуан, насгьы урҭ ахәыцрақәа «игьежьу агаӡабызшәа» ҳәа рыхьӡиҵеит. Иара уи шьақәирӷәӷәон Иԥшьоу Аҩыраҿы иаҳәо Аҩынтәтәи Ааираан амаалықьцәа ажәларқәа абыкь абжьы ала еизыргоит ҳәа «ажәҩан аҵыхәантәи аҵыхәанӡа». Адгьыл гьежьызар, ажәҩангьы гьежьуп, даҽакала иуҳәозар, ҳәаа амаӡам, уи Аҩыра иаҿагылоуп. Уи адагьы, ажәҩан «гьежьны» иҟазар, убри аҟнытә, уи аҵкарқәа рыла аглобус иахьымкьысуазар, нас усҟан ауаа, зегьы рыԥсҭалара аан, Аҩынтәтәи Аара аан адгьыл аҟынтәи ишԥашьҭыҵуеи? Козма игәаанагарала Адгьыл аԥшь-кәакьҭа аформа аман. Хыхьынтә ари аԥшь-кәакьҭа шьхак ахь ихалоит, уи ахықә аҩада-мраҭашәарахь инаауп, насгьы ари адгьыл-шьха анаара иқәыршәны аҩадантә аладаҟа еиуеиԥшым ажәларқәа нхоит. Амра аниасуа аамҭазы, ҩадатәи адгьылқәа раасҭа аладатәи адгьылқәа еиҳа ирзааигәаны иааԥшуеит. Адгьыл иаакәыршаны иҟоуп [[Мировой океан (мифология)|аокеан]], уи аҵкар аҿы икьакьоу аха иҵәцоу ажәҩантә ҭӡамц халоит, аокеан нырцәтәи адгьыл иазцо.
Козма Индикоплевст иусумҭа адагьы, иҟан X-тәи ашәышықәсазтәи болгариатәи автор [[Иоанн Экзарх|Иоанн Екзарх]] ишәҟәы «Афымш» ҳәа хьӡыс измоу, уи 1263 шықәсазтәи анапылаҩырала ҳара ҳҟынӡа иааит<ref name="rus"/>. Ари аусумҭа актәи аасҭа еиҳа аимак-аиҿак аҵоуп. Ганкахьала, Иоанн Козма игәаанагарақәа иреиԥшу агәаанагарақәа ааирԥшуеит, аха автор Адгьыл ампыл еиԥш ихаҿы ишааиго ала агәаанагарагьы ыҟоуп. Иара убас, Козма иеиԥш акәымкәа, уи апланетақәеи аеҵәақәеи еилихуеит.
Мрагыларатәи ақьырсианра акосмографиатә гәаанагарақәа ануп VIII-тәи ашәышықәсазы инхоз [[Богословие|атеолог]] [[Иоанн Дамаскин|Иоанн Дамаскин]] ишәҟәы «Аиашахаҵаратә дин ииашаны аилыркаара» аҟны. Иоанн игәаанагарақәа Козма игәаанагарақәа ирҿагылоуп: [[Зодиак|Азодиак]] зегь рыла иаарԥшуп, апланетақәа растрологиатә ҩнқәа рыӡбахә ҳәоуп, адгьыл аформагьежь адгылара амоуп. Дамаскин ишәҟәы ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагара еизак аанарԥшӡом, аха ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагарақәа зегьы аагоуп. [[Василий Великий|Васили Ду]] игәаанагара адгылара аҭаны иаагоуп: «сего небесе божественный Василий тонкое быти, глаголет, естество, аки дым».
=== Аҿыцҿиара аепоха (XV—XVI ашәышықәсақәа) ===
==== Аԥхьатәи Аҿыцҿиара (XV-тәи ашәышықәса) ====
«Аҵарауаҩтә мдырра» ҳәа зыӡбахә ҳәоу атрактат аҿы иаагоу [[Николай Кузанский|Николаи Кузантәи]] (1401—1464) икосмологиа аҿыцра ду аҟазшьа амоуп. Иара игәы иаанагеит Адунеи аматериалтә акзаара, насгьы Адгьылгьы иныҟәоу апланетақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ауаа нхоит, Адгьыл аҟны еиԥш, насгьы Адунеи аҿы иҟоу зегьы еиҟараны амзызқәа рыла имҵысуашәа рхы рыԥхьаӡоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избан акәзар ҵыхәаԥҵәарадара [[Бог|Анцәа]] заҵәык иоуп изҟазшьарбагоу. Убри аамҭазы, Кузанц иҟны абжьаратәи аамҭақәа рзтәи акосмологиа аелементқәа рацәаны еиқәхоит, ажәҩантә сферақәа рыҟазаара агәрагарагьы уахь иналаҵаны, адәахьтәи — имҵысуа аеҵәақәа рысферагьы урҭ рхыԥхьаӡараҿы. Аха, урҭ асферақәа зынӡагьы игьежьӡам, рыргьежьра еибеиԥшӡам, насгьы рыргьежьратә ҵәҩанқәа акосмос аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылом. Убри аҟнытә, адунеи абсолиуттә центри иаахтыҵәҟьоу аҳәааи амаӡам (иҟалап, абри аҵакала акәзар Николаи Адунеи аҳәаадара иазку итезисгьы шеилкаатәу)<ref>{{книга|автор=Койре А.|год=2001|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|издательство=Логос|место=М.|страницы=2—17}}</ref>.
==== Агелиоцентртә система (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{main|Адунеи агелиоцентртә система}}
{{Anchor|Коперник}}XVI ашәышықәса актәи азбжа [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵаз агелиоцентртә дунеитә система ҿыц ацәырҵрала иазгәаҭан. Коперник Амра адунеи агәҭаны иқәиргылеит, апланетақәа зыкшәшоу (Адгьылгьы уахь иналаҵаны, иара зхатә ҵәҩангьы иакшәшо). Иара уажәгьы Адунеи имҵысуа аеҵәақәа рысферала иҳәаақәҵоуп ҳәа иԥхьаӡон; иҟалап, иара убасгьы ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәра игозҭгьы<ref>{{статья|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|год=1990.|издательство=Synthese}}</ref>.
==== Икьасоу Аҿыцҿиара (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{See also|Џьордано Бруно икосмологиа}}
Коперник ихәыцрақәа рылацәажәараан, англыз астроном [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] иҳәеит акосмос ҵыхәаԥҵәара шамам, насгьы еҵәала ишҭәу. Урҭ ахшыҩҵакқәа ирҵаулеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]<ref>Джордано Бруно. О бесконечности, Вселенной и мирах</ref><ref>{{книга|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999|страницы=105—106}}</ref><ref>Койре 2001; Granada 2008.</ref>. Бруно икосмологиа аԥҟарақәа жәпакы раамҭазы иҿыцын, уимоу иреволиуциатәын, еиҳарак Аамҭа Ҿыц акосмологиа аԥҟарақәа рацәаны иазыԥшын: Адунеи аҵыхәаԥҵәарадареи уа иҟоу адунеиқәа рхыԥхьаӡареи, аеҵәақәа харатәи амрақәа рыла аиԥшьра, адунеи аматериалтә акзаара иазку агәаанагара. Уи аамҭазы, Џьордано Бруно ихәыцрақәак (раԥхьаӡа иргыланы аматериа аԥсы ахаҵара ахшыҩзцара) иаарласны аҵарадырра аанрыжьит.
[[Файл:Tychonian system.svg|thumb|300px|Тихо Браге идунеитә система]]
Аха аҵарауаа зегьы Коперник иконцепциа рыдыркыломызт. Убас, аҿагылаҩцәа дыруаӡәкын [[Тихо Браге]], уи аматематикатә спекулиациа ҳәа ахьӡҵо. Иара акомпромисстә “геогелиоцентртә” адунеитә система ҟаиҵеит, Птолемеи Коперники рҵарақәа реилаҵара иахылҵыз: Амреи, Амзеи, аеҵәақәеи имҵысуа Адгьыл иакәшоит, апланетақәеи акометақәеи зегьы Амра иакәшоит. Браге Адгьыл уахыки-ҽнакитәи аҵәирагьы азхеиҵомызт.
=== Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса) ===
{{Anchor|Кеплер}} [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] ихаҿы иааигон Адунеи ҵыхәаԥҵәара змоу арадиус змоу ампыл еиԥш, [[Амратә система|Амратә система]] ахьыҟаз агәҭаны аҭыԥ аманы. Кеплер игәы иаанагон ари аҭҳәаа анҭыҵтәи асфератә шьаҭа еҵәала иҭәуп ҳәа —апланетақәа зкәыршоу, зхы зырлашо аобиектқәа<ref name="Физики: Биографический справочник">{{книга|автор=[[Храмов, Юрий Алексеевич|Храмов Ю. А.]]|заглавие=Физики: Биографический справочник|ответственный=Под ред. [[Ахиезер, Александр Ильич|А. И. Ахиезера]].|издание=Изд. 2-е, испр. и дополн|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция физико-математической литературы|год=1983|страницы=130|страниц=400|isbn=|тираж=200000}}
</ref>. Иара иаргументқәа иреиуоуп [[фотометрический парадокс|афотометриатә парадокс]] ишиашоу аԥхьагылаҩ. Кеплер ихьӡ иадҳәалоуп даҽа револиуциакгьы. Иара иԥсахуеит агьежьтә ныҟәарақәа, еиуеиԥшым аеквантқәа рыла ирхьанҭоу, акы ала — аеллипс иаваршәны, насгьы уи иқәланы аныҟәара [[Законы Кеплера|азакәанқәа]] ааигоит, уажәшьҭа иара ихьӡ зху.
[[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]], Адунеи аҵыхәаԥҵәарадара азҵаара аартны иааныжьны, аеҵәақәа Амра еиԥшуп ҳәа агәаанагара дадгылон. XVII-тәи ашәышықәса азбжазы — аҩбатәи азбжазы урҭ ахәыцрақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]] (аԥшаҵәиқәа ртеориа)<ref name="Рене Декарт">{{книга|автор=Матвиевская Г. П.|заглавие=Рене Декарт|место=М.|издательство=Просвещение|год=1987|страницы=38|страниц=79|серия=Люди науки|isbn=|тираж=74000}}</ref>, [[Отто фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиугенс]]. Хиугенс раԥхьаӡакәны аеҵәа ([[Сириус]]) аҟынӡа абжьаӡара аилкаара иҽазишәеит, уи алашара амра атәы иаҟароуп ҳәа агәаанагара ҟаҵаны.
XVII-тәи ашәышықәсазы Браге исистема иадгылаз дыруаӡәкын иналукааша италиатәи астроном, аиезуит [[Риччиоли, Джованни Баттиста|Џьованни Риччиоли]]. Адгьыл Амра акәшара ишиашоу ашьақәырӷәӷәара 1727 шықәсазы мацара ауп ианцәырҵыз ([[аберрация света|алашаратә аберрациа]]), аха ииашаҵәҟьаны Браге исистема аҵарауаа реиҳараҩык мап ацәыркит XVII-тәи ашәышықәсазы Коперник-Кеплер асистема иаҿырԥшны ҵаҵӷәыда, иԥсабаратәымкәа ируадаҩтәуп ҳәа иԥхьаӡаны.
=== XVIII—XIX ашәышықәсақәа ===
XVIII ашәышықәса алагамҭазы иҭыҵит ҳаамҭазтәи афизика зегьы азы аҵак ду змаз ашәҟәы — [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] иҩымҭа “Аԥсабаратә философиа аматематикатә принципқәа”<ref>{{книга|автор=Ньютон И.|заглавие=Математические начала натуральной философии|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=688|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm|ответственный=Перевод с латинского и примечания [[Крылов, Алексей Николаевич|А. Н. Крылова]]|archive-date=2007-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070726095013/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm}}</ref>. Уажәы макьана заԥҵара иаҿу аматематикатә анализ афизика алшара анаҭоит афактқәа ӷәӷәала ахәшьара рыҭара, иара убасгьы урҭ рыхцәажәара зҽазызшәо атеориақәа рхаҭабзиара ииашаны аӡбара.
Уи ашьаҭала, XVIII-тәи ашәышықәсазы, Ниутон Адунеи амодель иргылоит. Иара еиликаауеит, агравитациа змоу ацәеижьқәа рыла иҭәу ҵыхәаԥҵәара змоу адунеи аҟны хымԥада урҭ зегьы анеилало аамҭа шыҟало. Убас ала, иара игәы иаанагоит Адунеи аҭыԥҭаӡара ҵыхәаԥҵәарадоуп ҳәа.
1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] (англ. Thomas Wright) иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәала ишьақәгылоу, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитационтә мчқәа рыла еидкылоу, аха кырӡа еиҳа зымҽхак ҭбаау. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи (ҷыдала, ҳара ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск уахынла ажәҩан аҿы ацәаҳәа лаша еиԥш иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] руакқәакгьы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо.
[[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагара ала, анаҟәрақәа [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. 1785 шықәсазы иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәагааи аилкаара, насгьы уи аҿы Амра ахьыҟоу, [[Метод звёздных подсчётов|“скоп” ҳәа изышьҭоу аметод]] ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. 1795 ашықәсазы, апланетартә наҟәыра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит еҵәак уи агәҭаны, анаҟәратә материала зкәыршаз. Абасала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә шәытақәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web |author=Ю. Н. Ефремов. |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |title=Постоянная Хаббла |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-10-04 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gd7of?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |url-status=live }}</ref>.
1837 шықәсазы, [[Струве, Василий Яковлевич|В. Иа. Струве]], иара ихатә хылаԥшрақәа рыла, α Лира апараллакс гәеиҭеит, иагьишәеит (1839 шықәсазы икьыԥхьын). Иоуз аҵакы (0,125" ± 0,055") раԥхьаӡа акәны еҵәак апараллакс қәҿиарала ианеилкаахаз иаҿырԥштәхеит. Ари Адунеи ииашоу аҭыԥҭаӡаратә масштаб аилкаараҿы актәи шьаҿан<ref>{{cite web|url=http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|title=Параллакс звезды|access-date=2013-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921052034/http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|archive-date=2013-09-21|url-status=dead}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
[[Файл:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]]
XX-тәи ашәышықәса иахьатәи акосмологиа ахьиз ашәышықәса ауп. Уи ашәышықәса алагамҭазы ицәырҵуеит, насгьы аҿиара амҩа иану, ателескоп дуқәа, акосмос ахь аԥырра, акомпиутерқәа рыҟаҵаразы атехнологиақәа реиԥш иҟоу иҿыцу аихьӡарақәа зегьы еиднакылоит.
Иахьатәи акосмологиахь раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟаҵан 1908—1916 шықәсқәа рзы. Уи аамҭазы, [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа хәыҷы]] аҟны [[Цефеида|ацефеидқәа]] рпериоди иубарҭоу рыеҵәатә шәагааи рыбжьара ииашаны апропорционалтә еизыҟазаашьа аарԥшра ([[Ливитт, Генриетта Суон|Генриетта Ливитт]], ЕАА) [[Герцшпрунг, Эйнар|Еинар Герцспруни]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шаплии]] ирылнаршеит ацефеидқәа рыла абжьаӡара аилкааразы аметод аԥҵара.
1916 шықәсазы, [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] иҩуеит [[Общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аиҟаратәрақәа — агравитациа атеориа, аԥыжәара змоу акосмологиатә теориақәа рзы шьаҭас иҟалаз. 1917 шықәсазы, «иҭынчу» Адунеи аазырԥшуа аӡбара аԥшаара иҽазшәо, Еинштеин азеиԥш зыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа рахь параметрк — [[Космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] ациҵоит.
1922—1924 шықәсқәа рзы [[Фридман, Александр Александрович|А. Фридман]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа (акосмологиатә константа ада, насгьы уи ацны) Адунеи зегьы ашҟа ихы иаирхәоит, насгьы иҭынчым аӡбарақәа иоуеит.
1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] иааирԥшит агалактикақәа рыццакреи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара апропорционализм азакәан, анаҩс уи ихьӡ зыхҵахаз. Еилкаахоит Асар Рымҩа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи идуум хәҭак мацара шакәу. Абри зегьы иацны ицәырҵуеит [[Космогонические гипотезы|Кант игипотеза]] ашьақәырӷәӷәара: анаҟәрақәак, ҳара ҳтәы еиԥш иҟоу агалактикақәа роуп. Убри аамҭазы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иҭынчым аԥсабара иазкны Фридман иҟаиҵаз алкаақәа шьақәдырӷәӷәоит, убри аамҭазыгьы ишьақәдырӷәӷәоит акосмологиа аҿиаразы иалху ахырхарҭа шиашоу<ref name="zasovhistory">{{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая астрофизика|место=М.|издательство=ВЕК 2|год=2006|страниц=398|isbn=5-85099-169-7|тираж=1500}}</ref>.
Абри аамҭа инаркны 1998 шықәсанӡа акосмологиатә константа змам Фридман иклассикатә модель аԥыжәара аиуеит. Акосмологиатә константа аҵыхәтәантәи аӡбарахь иамоу анырра ҭҵаахоит, аха Адунеи аарԥшразы иамоу аҵакы азы аексперименталтә рбагақәа ахьмаҷу иахҟьаны, ас еиԥш иҟоу аӡбарақәа ахылаԥшратә дыррақәа рыҭҵааразы ахархәара роуӡом.
1932 шықәсазы [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвикки]] аматериа лашьца аҟазааразы агәаанагара ааирԥшуеит — афымцамҳалдызтә радиациа ала зхы аазмырԥшуа, аха агравитациатә еидҳәалараҿы иалахәу аматериа. Уи аамҭазы ари ахәыцра гәҩарала ирыдыркылеит, насгьы 1975 шықәсазшәа ауп уи аҩбатәи аԥсҭазаара анаиуз, зегьы рыла ианрыдыркылаз<ref>{{книга|автор=Эйнасто Яан.|заглавие=Сказание о тёмной материи|оригинал=Tumeda aine lugu|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291|ответственный=сост. Mihkel Jõeveer, ред. Urmas Tõnisson|издание=Tumeda aine lugu|место=Tartu|издательство=Ilmamaa|год=2006|том=71|серия=Eesti mõtteloo (История эстонской мысли)|страницы=259—415|isbn=978-9985-77-192-1|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927074426/http://www.astronet.ru/db/msg/1233291}}</ref>.
1946—1949 шықәсқәа рзы [[Гамов, Георгий Антонович|Г. Гамов]] ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра еиликаарц иҽазышәо, агәыцәтә физика азакәанқәа Адунеи аҽырҭбаара алагамҭаҿы ихы иаирхәеит. Абас ауп «Адунеи ца» атеориа — Атҟәацра ду атеориа — шцәырҵыз, уи иацны Кельвинқәак раҟара аԥхарра змоу аизотроптә цәынхатә радиациа агипотеза.
1964 шықәсазы [[Пензиас, Арно Аллан|А. Пензиаси]] [[Вильсон, Роберт Вудро|Р. Уилсони]] арадиодиапазон аҿы аизотроптә ԥырхага ахыҵхырҭа рыԥшааит. Убасҟангьы еилкаахоит, ари Гамов иазԥхьагәеиҭахьаз [[реликтовое излучение|ацәынхатә радиациа]] шакәу. Адунеи ца атеориа шьақәырӷәӷәоуп, насгьы аелементартә хәҭаҷқәа рфизика акосмологиахь иаауеит.
1991—1993 шықәсқәа рзы акосмостә гәаҭарақәа “Реликт-1”, иара убас СОВЕ рҟны ацәынхатә шәахәаркра афлуктуациақәа аартхеит. Ҵабыргны, ԥыҭрак ашьҭахь Нобель ипремиа занашьахаз COBE агәыԥ иалахәыз аӡәык-ҩыџьак мацара роуп<ref name="zasovhistory"/>.
1998 шықәсазы, харатәи Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рҟынтәи идуқәоу <math>z</math> рзы Хаббл идиаграмма ҟаҵоуп. Еилкаахоит Адунеи [[Ускорение расширения Вселенной|ццакрала]] аҽырҭбаара ишаҿу. Фридман имодель ари алнаршоит акосмологиатә константа ала иаарԥшу антигравитациа алагалараан мацара. Абри азы аҭакԥхықәра зду иҷыдоу амчхара ахкык аҟазаара азы агәаанагара цәырҵуеит — амчхара лашьца. Ҳаамҭазтәи аҽырҭбааратә теориа цәырҵуеит — ΛCDM амодель, уи амчхара лашьцагьы аматериа лашьцагьы аҵанакуеит. Адунеи ирласны аҽырҭбаара иалагеит 6—7 миллиард шықәса раԥхьа. Уажәтәи аамҭазы (2010-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы) Адунеи убас ала аҽарҭбаауеит, уи аҿы абжьаӡарақәа 10 миллиард шықәса рыла ҩынтәны еизҳауеит, насгьы ҳаԥхьаҟа ари атемп маҷӡак ауп аҽахьаԥсахло<ref>{{статья |автор=[[Рубаков, Валерий Анатольевич|Валерий Рубаков]] |заглавие=Вселенная известная и неизвестная |издание=[[Наука и жизнь]] |номер=11 |год=2019 |страницы=46—50 |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ |язык=ru |archive-date=2019-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109121739/https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ }}</ref>{{rp|48}}.
== Аҭҵаараҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Адунеи аҭҵаараҿы иаарту апроблема хадақәа иреиуоуп: [[расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара]] апроблемақәеи, абри апроцесс раԥхьатәи астадиақәеи [[Космологическая сингулярность|аханатәтәи асингулиарра]] аҟынтәи; [[Фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи афизикатә еидҳәаларақәа]] [[Теория всего|Реидгылара Ду]] апроблема ([[гравитация|агравитациатә еидҳәаларақәагьы]] уахь иналаҵаны); [[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа]] ахылҵшьҭреи аеволиуциеи; Адунеи аҿы [[жизнь во Вселенной|аԥсҭазаареи]] [[внеземной разум|ахдырреи]] рызҵаарақәа. [[чёрные дыры|Акылаара еиқәаҵәақәагьы]] уахь иналаҵаны, иклассикатәым аҟазшьа змоу афундаменталтә обиектқәа рҟазшьа апроблема ӡбамкәа иаанхоит. Џьоукы аҵарауаа ргәы иаанагоит ари аԥсабара аилкаара [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] анҭыҵ ицоит ҳәа, насгьы [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аԥҵара аҭахуп ҳәа. [[активные ядра галактик|Агалактикақәа ргәыцә активқәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] уахь иналаҵаны, Адунеи аҿы еицырзеиԥшу еиуеиԥшым аобиектқәа рҟазшьеи «русуратә механизми» рыхҳәаа азҵаарагьы ӡбам. Иаҳҳәап, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз адыррақәа рыла, ашьақәырӷәӷәара алыршахеит агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа харатәи метагалактикатә хҭысқәоуп ҳәа, урҭ мчхарала еицырдыруа Адунеи ахәҭаҿы зегь реиҳа идууп<ref name="tsitsin-surdin" />.
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Notelist}}
'''Источники'''
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |заглавие=Вселенная |автор=Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |том=6 |год=2006 |страницы=41 }}
* {{БРЭ |заглавие=Космологическая сингулярность |ссылка=https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |автор=В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева |год=2022 }}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |заглавие=The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics) |том=2 |издание=revised 4th English |издательство=Pergamon Press |место=New York |isbn=978-0-08-018176-9 |pages=358—397 |ref=Ландау |язык=en |автор=[[Ландау, Лев Давидович|Landau L. D.]], [[Лифшиц, Евгений Михайлович|Lifshitz, E. M.]] |год=1975}}
* {{книга |заглавие=A Greek-English Lexicon |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_y0v2 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-864214-5 |ref=Liddell |язык=en |автор=Liddell H. G., Scott R. |год=1968}}
* {{книга |заглавие=Gravitation |место=San Francisco |издательство=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-0344-0 |pages=703—816 |автор=[[Charles W. Misner|Misner C.W.]], [[Торн, Кип|Thorne K. S.]], [[Уилер, Джон Арчибальд|Wheeler J. A.]]|год=1973 }}
* {{книга |заглавие=An Introduction to the Science of Cosmology |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing|Institute of Physics Publishing]] |ref=Raine |язык=en |автор=Raine D. J., Thomas E. G.}}
* {{книга |заглавие=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |ссылка=https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Verlag]] |место=New York |isbn=978-0-387-10090-6 |pages=[https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279/page/n205 193]—244 |автор=[[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] |год=1977 }}
* {{книга |издание=2nd |заглавие=Smithsonian Universe |ссылка=https://archive.org/details/universe0000unse_q5t6 |место=London |издательство=[[Dorling Kindersley]] |isbn=978-0-7566-9841-6 |ответственный=Martin Rees |год=2012 }}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{статья |заглавие=The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |bibcode=1987NYASA.500..525V |издание=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |номер=1 |pages=525—545 |ref=Bartel |язык=en |тип=journal |автор=[[Ван дер Варден, Бартель Леендерт|van der Waerden B. L.]]|год=1987}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дунеи}}
[[Акатегориа:Астрономиа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акосмос]]
[[Акатегориа:Алагылазаарақәа]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
lg1c2cvm2ynohr9s694bhjclmmqi5zo
Аҭоурых
0
55332
171698
171695
2026-08-07T13:35:52Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171698
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Аҭоурых|2=Адунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|мини|280x280px|«Аҭоурых [[Аллегория|аллегориа]]», [[Гизис, Николаос|Николаос Гизис]], 1892]]
'''Аҭоурых''' (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἱστορία - «азҵаара аҭара»; «азҵаарақәа рыҭарала иҳауз адыррақәа»<ref name="bre2008s130">БРЭ, 2008, с. 130.</ref>), '''аҭоурыхтә ҭҵаарадырра''' - [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], аҭҵаарадырратә (академиатә) дисциплина, [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] [[прошлое|ииасхьоу раамҭа]] ҭнаҵаауеит; ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭеи, аҭоурыхтә хҭысқәеи афактқәеи рымзыз-хылҿиаатә еимадарақәеи<ref name="evans1">{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |title= The Two Faces of E.H. Carr |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Richard J. Evans |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |title= What History Is |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Alun Munslow |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809204914/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |url-status= live }}</ref><ref name="arnold2000">Arnold, 2000.</ref>, иалкаау аҭоурыхтә процессқәа рзакәанеизшәарақәеи, [[Общество|асоциум]] аҿиареи, насгьы иарбанзаалак ауаҩытәыҩсатә усуреи рыхцәажәареи рыҭҵаареи рзы аҭоурыхтә ҭҵаарадырра ахархәара рынаҭоит [[Исторический источник|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]], уахь иаҵанакуеит: еиуеиԥшым [[нарратив|анарративқәа]], [[Письмо|аҩыратә документқәа]], ҿырҳәалатәи аацҳамҭақәа, [[артефакт (археология)|аматериалтә артефактқәа]], [[лингвистика|алингвистикатә]] дыррақәа, иара убас [[Аекологиа|аекологиатә]] маркерқәа.<ref name="bre2008s130"/>
«Аҭоурых» - ажәытә хҭысқәеи, ииасхьоу аамҭа [[историческая память|гәаларшәагак]] аҳасабала иаазырԥшуеи, урҭ ахҭысқәа ирызку адыррақәа рыԥшаареи, реизгареи, реилыркаареи зныԥшуа зеиԥш терминуп.<ref name="arnold2000"/> [[история письменности|Аҩыра аԥҵахаанӡеи]] [[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагамҭанӡеи иаҵанакуа ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭа, [[Первобытное общество|ажәытәӡатәи аамҭа]] ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/prehistory |title=Prehistory Definition & Meaning |website=Dictionary.com |access-date=2022-12-06 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120231321/https://www.dictionary.com/browse/prehistory |url-status=live }}</ref>
Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аусхкқәа иреиуоуп: аҭоурыхтә хҭысқәа еиҳа еиӷьны еиҭазҳәо анарративқәа ма егьырҭ аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа ралкаара;<ref name="evans1"/><ref name=Tosh1>{{cite book |title=The Pursuit of History|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/52|last=Tosh|first=John |publisher=Pearson Education Limited |isbn=978-1405823517 | edition=4th|year=2006|page=52}}</ref> ҳаамҭазы иҟоу апроблемақәа реилкааразы аҭоурыхҿиарадырра иааннакыло аҭыԥи ииасхьоу аамҭа аҭҵаара иамоу ахәарҭеи.<ref>{{Cite book |author=Stearns, Peter N.; Seixas, Peter Carr; Wineburg, Samuel S. |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6/mode/2up |title=Knowing, teaching, and learning history : national and international perspectives |year=2000 |publisher=[[New York University Press]] |others=Internet Archive |isbn=978-0814781418 |page=6 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Nash l |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0814781411 |pages= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 102–115] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Seixas |first= Peter |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Schweigen! die Kinder! |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 }}</ref> Иалкаау культурак иазҷыдароу, аха уи иахьыԥшым аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа рыла ишьақәырӷәӷәам анарративқәа (иаҳҳәап, [[Артуриана|акрал Артур изку ажәабжьқәа]]), иҟаҵәҟьаз аҭоурыхтә хҭысқәа, насгьы зыгәра го аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реиԥш акәымкәа, урҭ аарԥшуп [[культурное наследие|акультуратә ҭынха]], мамзаргьы [[Легенда|алегендақәа]] ирыхәҭакны.<ref name="Low1">{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Lowenthal |first= David |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Dilemmas and Delights of Learning History |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 63] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 }}</ref>
''Аҭоурыхҭҵааҩ'' - аҭоурыхи [[Вспомогательные исторические дисциплины|ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәеи]] ҭызҵаауа аспециалист иоуп.<ref>[http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/09/us1c5706.htm Историк] // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 1. — Стб. 1257.</ref><ref>{{Книга|часть=Историк |автор = [[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]] |заглавие = [[Словарь Ожегова|Толковый словарь русского языка]] |ответственный= Под ред. проф. [[Скворцов, Лев Иванович|Л. И. Скворцова]] |издание = 28-е изд. перераб |место = М. |издательство = Мир и образование |год = 2014 |страниц = 1376}}</ref><ref name="Ефремова">{{книга|часть=Историк |автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Современный словарь русского языка : орфографический, словообразовательный, морфемный : около 20 000 слов, около 1200 словообразовательных единиц|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|ACT]]|год=2010|страниц=699|isbn=978-5-17-069855-4}}</ref> Иахьатәи аамҭазы аҭоурыхҭҵааҩцәа рҟынтә ԥыҭҩы заҵәык роуп аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳәа изышьҭоу, уи ахаҭыԥан, изызку ахырхарҭақәа ирҿырԥшны, рхы иадырхәоит еиуеиԥшым аилкаарақәа: [[социальная история|асоциалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], акультуратә ҭоурыхҭҵааҩцәа, [[феминистская история|афеминисттә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[история науки|аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[политическая история|аполитикатә ҭоурыхҭҵааҩцәа]] уҳәа убас иҵегьы.<ref>Arnold, 2000, p. 55.</ref>
== Аилкаареи аетимологиеи ==
Ажәа «аҭоурых» раԥхьатәи аҵакы [[Древняя Греция|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, уи иаанагоит «аҭҵаара, аилкаара, ашьақәыргылара, адырра аиура». Аҭоурых ахҭысқәеи [[факт|афактқәеи]] рыҵабыргреи риашареи рышьақәыргылара иадҳәалан. [[Древний Рим|Ажәытә аурымтәи]] аҭоурыхҿиарадырраҿы ([[Историография|аҭоурыхҿиарадырра]] иахьатәи аҵакала — аҭоурых ҭызҵаауа аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аҟәша ауп), ари ажәа иаанарԥшуа иалагеит ииасыз ахҭысқәа ирызку [[Нарратив|ажәабжьҳәара]]. Иаарласны, «аҭоурых» ҳәа ахьӡырҵо иалагеит иарбанзаалак иҟаҵәҟьоу ма ихыҭҳәаау хҭыск, ҟаларак ирызку [[рассказ|ажәабжьқәа]].<ref>''[[Утехин, Сергей Васильевич|Утехин С. В.]]'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории] {{Wayback|url=http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm |date=20140326182103 }}</ref>
Аспециалистцәа изларҳәо ала, [[Ионийцы|иониатәи]] ажәа ''аҭоурых'' (ἱστορία) аауеит «индоевропатәи ашьаҭа ''vid'' аҟынтә, зҵакы алаҭын бызшәаҟны ''video'' аурыс бызшәаҟны ''видеть'' ҳәа иаарԥшу».<ref name="tahogodi">[[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годи А. А.]] Ионийское и аттическое понимание термина «история» и родственных с ним // Вопросы классической филологии. – М.: Издательство Московского университета, 1969. Вып. 2. С. 112.</ref><ref name="savelpolet"/>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ажәа «аҭоурых» ҵакыс иамаз аҭҵаарадырра амҩала ироуаз иарбанзаалак адырра ауп, иахьатәи аҵакы ала аҭоурыхтә дырра ахаҭа акәымкәа. Иаҳҳәап, ари ажәа [[Аристотель|Аристотель]] «Аԥстәқәа рҭоурых» аҟны ахархәара аиҭеит. Уи ҳԥылоит, иара убас [[Гомер|Гомер]] игимнқәа, [[Гераклит|Гераклит]] иҩымҭақәа, Афинтәи аҳәынҭқарра аҿаԥхьа аҭоубаура атекст уҳәа рҿы. Ажәытә бырзен бызшәаҿы иҟан ажәа ''historeîn'', «аҭҵаара», уи раԥхьа [[Иония|Иониа]] мацара аҟноуп ахархәара ахьамаз, уаантәи Бырзентәыла зегьы иалаҵәеит, анаҩс [[Эллинизм|аеллинистикатә цивилизациа]] зегьы.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref>
Иарбан [[Культура|культуразаалак]] аҿы еицырдыруа, аха ихьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла ирҵабыргым ажәабжьқәа, иаҳҳәап, [[Король Артур|акрал Артур]] изку алегендақәа, иаобиективтәу аҭҵаара акәымкәа, еиҳарак [[Культурные ценности|акультуратә ҭынха]] иахәҭакны иԥхьаӡоуп.<ref>{{книга |заглавие=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |часть=Schweigen! die Kinder! |год=2000 |издательство=[[New York University Press]] |место=New York & London |isbn=0-8147-8141-1 |страницы=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |язык=en |автор=Seixas, Peter |ответственный=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)}}</ref><ref name="Low1" /> Аҭоурых иарбан хәҭазаалак аҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала абас еиԥш иҟоу ҭҵааразароуп.
Ажәытә бырзен аҵакала ажәа «аҭоурых» XVII ашәышықәсазы [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] ахархәара аиҭеит еицырдыруа атермин «[[естественная история|аԥсабаратә ҭоурых]]» аҟны. Бекон изы аҭоурых — «аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы зҭыԥ шьақәыргыло амаҭәарқәа рдырра ауп», уи хыҵхырҭас иамоу [[память|агәынкылара]] ауп ([[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] агәҭахәыцра ишалҵшәо еиԥш, [[поэзия|апоезиа]] афантазиа ишалҵшәо еиԥш). Абжьарашәышықәстәи Англиа аҟны ажәа «аҭоурых» еиҳарак ахархәара аман иааизакны ажәабжь аҵакы аҭаны (''story''). Иҷыдоу атермин аҭоурых (''history'') ииасхьоу ахҭысқәа реишьҭагыла аҳасабала англыз бызшәаҿы ицәырҵит [[XV век|XV ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ажәа «аҭоурыхтә» (''historical'', ''historic'') — XVII ашәышықәсазы.<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=20210202174044 }}''. New York: The Century Co, 1889.</ref><ref name="Ferrater-Mora"/> Германиеи, Франциеи, Урыстәылеи рҿы ажәа «аҭоурых» аҩҵакык рыла ахархәара амоуп.
Абиԥарақәа ргәалашәараҿы иаанхаз ахҭысқәа зегьы, еиуеиԥшым иҵабыргу рформақәа, аҭоурыхтә [[Хроника|хроника]] аҵакы шьақәдыргылоит<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}, «History».</ref>. Уи ииасыз аамҭа аиҭашьақәыргыларазы еиҳа ихадоу ахыҵхырҭақәа ралкааразы иаҭахуп. Иарбанзаалак аҭоурыхтә [[архив|архивқәа]], еиуеиԥшым атекстқәеи адокументқәеи ахьыԥшаау азеиԥш архив аҵакы иахьыԥшуп; урҭ доусы «рхатәы ҵабырг» шрымоугьы, лассы-лассы рыхәҭак ҿаԥырҽуеит. Архивтә хыҵхырҭақәа рыдагьы, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәар рылшоит абаҟақәа ирну аҩырақәеи асахьақәеи, аҿаԥыцтә жәабжьқәа, иара убас егьырҭ ахыҵхырҭақәа<ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, иаҳҳәап, [[археология|археологиатә]]. Аҭоурых иахьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, археологиа еиҳарак аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рзы ахәарҭа амоуп, ахҭысқәа лабҿаба избаз ршаҳаҭрақәа рышьақәырӷәӷәара ма рҿагылара мацара акәымкәа, иара убас информациала рхарҭәаара алнаршоит, иалкаау аамҭа хҵәахақәа ирхаану злаҟам ала.
== Аҭоурыхи амифқәеи ==
Аҭоурыхтә текстқәа змам архаикатә культурақәа рҿы, урҭ ахыҵхырҭақәа рроль нанагӡоит [[мифология|амифологиа]], уи ажәытәра иазку адыррақәа раиуразы ицхыраагӡоуп. Кыр иҿиахьоу аҭоурыхтә традициа аныҟоу аамҭақәа раангьы, амифопоетикатә традициа аҵак ду амоуп. Убри аан иҟоуп аҭоурыхтә хҭыс ҿыцқәа рызхәыцра зҽазызшәо амифологиатә текстқәа. Урҭ рыхцәажәара мҩаԥысуеит «адәахьтәи» аганахьалагьы «аҩныҵҟатәи» аганахьалагьы (автохҳәаа). Аҭоурых аҭҵаарадырра аҳасабалеи, ма амиф аҳасабалеи реизыҟазаашьа апроблема еиҳа ихадахоит раԥхьатәи аҭоурыхтә усумҭақәа рцәырҵра аамҭазы, аха уи аамҭазы еиҳарак акосмологиатә ҟазшьа змоу ажәытә мифопоетикатә схемақәеи атекстқәеи аԥыжәара шрымац ирымоуп. Иалыркаауеит: ауаа ирыдҳәалаз ажәытәтәи ахҭысқәа рҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала, [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылара]] ишьақәгылаз анцәа идҳәалоу ахҭысқәа ирызку атеократиатә квази-ҭоурых, насгьы амифқәа, аквазиаамҭатә форма шеиқәырхоугьы ауаа ирыдҳәалаз ахҭысқәа ирызхьамԥшуаз<ref name="toporov1987">Топоров. История и мифы, 1987.</ref>.
Аҭоурыхи амифологиеи реидҳәалара еилыкка иубарҭоуп [[космогонические мифы|акосмологиатә нарративқәа]] рҿы. Урҭ рҷыдарақәак анырра ду ҟарҵеит раԥхьатәи аҭоурыхтә текстқәа рышьақәгылашьеи рҵакқәеи рҿы. Ари анырра аарԥшуп азҵаара аҭак аҳасабала ишьақәгылоу атекст аҿы: Атекст шьақәгылоуп адунеи аиҿкаашьа иазку азҵаарақәеи аҭакқәеи рыла. Атекст еихшоуп ахҭысқәа рыхцәажәарала ишьақәгылоу ахәҭақәа рыла. Арҭ ахҭысқәа аамҭа ахҵәахақәа раҳасабала еишьҭагылоуп, хҵәахацыԥхьаӡа алагамҭа арбоуп. Акосмос ақәыԥшылара ахцәажәарақәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп. Ахырхарҭа шьақәыргылахоит адәахьынтәи аҩныҵҟахь. Ашара етапк аҟынтәи анаҩстәи аетап ахь аиасразы иаҭахуп иҷыдоу азнеишьа. Ахҭысқәа хәыҷы-хәыҷла акосмологиатәи анцәатәи ҩаӡара аҟынтәи аҭоурыхтәи ауаҩытәыҩсатәи ҩаӡарахь илбаауеит. Акосмологиатә цәаҳәа аҵыхәтәантәи аелемент аҭоурыхтә цәаҳәа актәи аелемент акәхоит. Раԥхьатәи [[культурный герой|акультуратә фырхаҵа]] лассы-лассы арҭ аҩ-цәаҳәак рҳәааҿы дцәырҵлоит. Уи адгьылтә ҩаӡараҿы акосмос аԥҵара хиркәшоит. Иара иоуп асоциалтә нормақәа рышьақәыргыларала акультура-ҭоурыхтә традициа ашьаҭа зкуа. Атекстқәа рҟны асоциалтә ԥҟарақәа аарԥшхоит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аколлектив аҩныҵҟа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рыԥҟарақәа. Арҭ аԥҟарақәа рҟынтәи иаауеит аиуара асхемақәа<ref name="toporov1987"/>.
Амифопоетикатә текстқәа рҿы акосмологиатәи, аиуаратәи, иара убас аибагаратә еизыҟазаашьақәеи рсистема асхемақәа рыдагьы, амифҭоурыхтә традициақәа рсхема аҵанакуеит. Арҭ асхемақәа, еиҳарак, амифқәеи «аҭоурыхтә» [[предание|ҳәамҭақәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа лассы-лассы агха рыхьуеит, насгьы амифи аҭоурыхтә ҳәамҭеи рҳәаақәа рышьақәыргылара гәрамгарҭас иҟарҵоит, аха атрадициа ныҟәызго рыбжьара ари аихшара ауадаҩрақәа цәырнагаӡом. Англыз етнограф [[Малиновский, Бронислав Каспар|Бронислав Малиновски]] «аҭоурыхтә» ҳәамҭақәа иалкаау традициак ныҟәызго иреиԥшу ауаҩытәыҩсатә персонажцәа злахәыз, насгьы аколлектив актуалтә гәалашәара (ажәаҳәаҩ ихатә гәалашәара, аҭаацәа рабиԥара ргәалашәара, агенеалогиатә схемақәа уб. иҵ.) зымҿхазкуа ахҭысқәа ирыдиҳәалон. «Аҭоурыхтә» ҳәамҭа иаҷыданы, амиф аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшуп даҽа ҭагылазаашьак аҿы ухаҿы иузаамго ахҭысқәагьы: убас, еиуеиԥшым аиҭакрақәа мҩаԥысуеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ацәеижь аԥсахра, ауаҩы аԥстәы иеиԥшхара, усхкык аҟынтәи даҽа усхкык ахь аиасра. Амифи аҭоурыхи реиԥшымзаарақәа ҭырҵаауеит егьырҭ «анарративтә» проза хкқәа ирҿырԥшны.
Америкатәи аиндеиццәа [[нутка (народ)|нутка]] ркультураҿы амифи [[легенда|алегендеи]] реизыҟазаашьа ҭызҵааз [[Сепир, Эдуард|Едуард Сепир]] алкаа ҟаиҵеит аҩжанркгьы ныҟәызго иҟаҵәҟьаз ахҭысқәа рдырраҭарақәа раҳасабала ишахәаԥшуа, аха амиф ажәытәра лашьца ([[мифическое время|амифтә аамҭа]]), адунеи зынӡа даҽакала ианыҟаз аепоха иахыԥхьаӡалоуп; алегенда аҭоурыхтә персонажцәа аазырԥшуа, иалкаау аҭыԥи ажәлари ирызку, актуалтә [[ритуал|ритуалтә]] ма асоциалтә ҵакы змоу ахҭысқәа рыҽрыманадоит. [[сказка|Алакә]], амиф, аҭоурыхтә ҳәамҭа, иԥшьоу аҭоурых назлоу ԥшь-хәҭакны еилоу «анарративқәа» рсхема аҳәаақәа ирҭагӡаны иалкаахоит ҩ-ҷыдарак — «алакәтә» — «илакәтәым», «[[сакральное|асакралтә]]» — «исакралтәым»: алакә — лакәтәуп, исакралтәым; амиф — лакәтәуп, исакралтәуп; аҭоурыхтә ҳәамҭа — илакәтәым, исакралтәым; иԥшьоу аҭоурых — илакәтәым, исакралтәуп. Ари аусхкы ҭызҵаауаз аҵарауаа, иаҳҳәап, Е.Сепир, Б. Малиновски, В. Сиудов, К. Скотт Литтлтон, У. Беском, [[Вансина, Ян|Ж. Вансина]] уб. егь., апроза аҩныҵҟа еиуеиԥшым ажанрқәа алыркаауан, иара убас амифологиатәи аҭоурыхтәи ҳәамҭақәа рыбжьара атипологиатә аиасрақәа реишьҭагылашьақәа шьақәдыргылон. Ибжьаратәу аформақәа рахь иаҵанакуеит аҭоурыхтә хҳәаа иадҳәалоу, аха амифопоетикатә традициа иахылҿиаауа агәалашәара, ахроникатә нҵамҭақәа, ашаҳаҭтә ҿахәы, ахылҵшьҭра иазку аҳәамҭақәа. Агиографиатә легендақәа амифи аҭоурыхтә текстқәеи ирыдҳәалоуп. Иҟоуп еиҳа инарҭбаау апроблема: агиографиатә легендақәа «рҭоурыхтәра», иара убас аҭоурыхтә нарративқәа «рмифологиатәра», мамзаргьы «рҭоурыхтә ҵакы рцәыӡра». Уи ареалтә ҭоурыхтә хаҿқәа рбиографиақәагьы ирызкуп<ref name="toporov1987"/>.
Раԥхьатәи «аҭоурыхтә» прозақәа иреиуоу — аҭоурыхра иазааигәатәны уахәаԥшуазар — рхатә ҳәамҭа мацарақәа роуп «аҭоурыхтә» ҳәа ирыԥхьаӡо, егьырҭ ааигәа иҟоу акультурақәа рҳәамҭақәа амифологиатә аамҭа иаҵанакуеит, амифологиа аҳасабалагьы иахәаԥшуеит. Актуалтә гәалашәара иаҵанакуа аамҭа анҭыҵ — аҩыра змам атрадициақәа рҿы, шамахамзар, быжь-абиԥарак иреиҳаӡам — ажәытәра зегьы ахҭысқәа рыла еихшамкәа еизакны иҟоуп, ахҭысқәеи ажәабжьҳәаҩи рыбжьара аамҭатә дистанциа арбаӡам. Ҳ. ԥ. ҟ. 1-тәи азқьышықәсазы хыԥхьаӡара рацәала акультурақәа, Адгьылбжьарамшын инаркны аокеан Ҭынч аԥшаҳәақәа рҟынӡа, аҳәынҭқарра ашьақәгылара аамҭа рхыргеит, раԥхьаӡа акәны амифопоетикатә шьақәгылашьақәа рҿы акризис ҟалеит. Акосмологиатә схемақәа ртрадициатә формақәа ацәырҵра ҿыцқәа ишахәҭоу еиԥш рыхцәажәареи реилыркаареи рылымшеит. Ажәытә космологиатә традициаҿы аилыркаара зҭахыз аҭагылазаашьақәа рыхәҭак ауп изыхцәажәаз, убри аҟнытә убарҭ ацәырҵра ҿыцқәа назлаз, ахцәажәара ахкы ҿыцқәа аҭахын. Акосмологиатә нарративқәеи, [[этиологические мифы|аетиологиатә мифқәеи]], иара убасгьы заатәи аквазиҭоурыхтә текстқәеи рҟынтәи, акультура ииасуеит заатәи аҭоурых хцәажәарахь. Аамҭа цацыԥхьаӡа ишьақәнаргылоит адунеи аҭоурыхтә хәаԥшышьа, насгьы аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ицәырҵуеит. Раԥхьа аҭоурыхтә хәаԥшра амифопоетикатә иаҟәгамызт, анаҩс уи иацәхьаҵны иаҿагылеит, аҵыхәтәаны, зынӡа мап ацәнакит. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы макьана иубарҭоуп акосмологиатә жәабжьқәа рҷыдарақәа жәпакы. Убас, урҭ азҵаарақәа жәпакы рҭак ҟазҵо аиҿкаашьа рымоуп. Убас, заатәи [[русская летопись|аурыс ашықәснҵа]] алагамҭа «Абар [[Повесть временных лет|аамҭатә шықәсқәа ражәабжьқәа]]. Аурыс дгьыл ахьынтәиҟалаз. Киев раԥхьаӡа аҳра зуадаз, насгьы иарбан хылҵшьҭроу иамоу аурыс дгьыл» акыраамҭатәи атрадициа шьаҭас иамоуп. Џьара-џьара заатәи аҭоурых ԥҵамҭаҿы азҵаарақәеи аҭакқәеи рформа стилистикатә знеишьаны иҟалоит, иаҳҳәап, лассы-лассы уи аҩыза [[ирландские саги|ирландиатәи асагқәа]] рҿы иуԥылоит, мамзаргьы атекст иалкаау аҭыԥқәа рҿы иааԥшуеит, иаҳҳәап, китаитәи «[[Го юй|Го иуи]]», «Аҳрақәа ирызку ажәабжьқәа» рҿы. Азҵаара-аҭактә композициа ахархәара, хәҭа-хәҭала акәзаргьы, заатәи аҭоурыхтә хцәажәарақәа рҿы адиалогқәа рырацәара ауп изыдҳәалоу, иаҳҳәап, китаитәи «[[Шу цзин|Шуцзин]]» («Аҭоурых ашәҟәы») аҟны. [[Геродот|Геродот]] ихаҭа шаҳаҭс дахьзыҟамлоз, насгьы избаз иаҳасабала аӡәгьы изеиҭамҳәоз ахҭысқәа данрыхцәажәоз, адиалог аформа дазхьаԥшуан, џьара-џьара азҵаарақәеи-аҭакқәеи рформақәагьы. Ари автор иидыруаз адиалог иашақәа, ааԥхьарақәа, ажәахәқәа убас егьырҭгьы, ма зынӡа ахархәара риҭаӡом, ма иԥсахны иааигоит. Заатәи аҭоурыхтә текст аформа ахаҭа, еиҳарак, аҭак аԥшаара аҳасабала ишьақәгылан, уи азы атекст ибзианы аус адулатәын. Арахь иаҵанакуеит, Геродот ихы иаирхәаз амифқәа ррационалисттә интерпретациа аметоди аҭоурыхдырҩы [[Фукидид|Фукидид]] алҵшәақәа рыла илкаақәа рметоди. Аҭак аԥшаара, еиҳарак акосмологиатә нарративқәа ирықәшәо аритуалқәа рҳәаа иҭагӡаны, аҭак аиура апроцедура иадҳәалоуп<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа амифопоетикатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡоу аамҭеи ақәыԥшылареи реилкаара еиқәдырхоит. Аҭоурыхдырыҩцәа Геродот, Фукидид, [[Полибий|Полибии]] аамҭа [[цикличность|ациклтә модель]] еихыршон, уи ала иаарԥшхоит Геродот ихронологиа шҵаҵӷәыдоу, Фукидид «илогикатә» хронологиа еиԥш. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵаҩцәа иарбоу аилкаара аиааира рҽазыршәон, ахыркәшаратә аамҭатә цикл «ариашарала». Убас, урҭ аелементқәа еиҿызкаауаз, ахронологиа иадызҳәалоз асиақәа шьақәдыргылон. Ижәытәӡатәиу аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит «[[Палермский камень|Палермтәи ахаҳә]]» ала еицырдыруа ажәытә египеттәи ашықәснҵара еиқәхаз ахәҭақәа, ҳ.ԥ.ҟ. 25-тәи ашә., ҳ.ԥ.ҟ. XII—VII ашә. ирыҵаркуа аепонимқәа ассириатәи рсиақәа — лимма, иара убас аҭоурыхтә ҟазшьа змоу китаитәи атекстқәа, уахь иаҵанакуеит иалкаау аҳра аҭоурых, адинастиақәа, анналқәа, мамзаргьы изхылҵыз рыхьӡқәеи рыԥсҭазаара арыцхәқәеи еиқәзырхаз, [[Чжоу|Чжоу]] аепохаан ицәырҵыз ашьҭратә ҭаӡҩырақәа уб.иҵ. Ажәытәӡатәи заатәи-аҭоурыхтә текстқәа ирыҵаркуеит иара убас, хронологиала еишьҭаргылоу хыԥхьаӡара рацәала асиақәа, урҭ ирхыԥхьаӡалоуп [[Евмел Коринфский|Евмел]] иҩымҭа «Коринтиака» еиԥшу агенеалогиатә поемақәа, есышықәсатәи аофициалтә нҵамҭақәа, [[логографы|алогографцәа]] — [[Гекатей Милетский|Гекатеи Милетскии]] егьырҭи еиқәдыршәаз «Агенеалогиақәа». Агенеалогиақәа ахронологиатә еишьҭагылашьақәа рахь ииасыр рылшон. Индиатәи агенеалогиатә традициа [[пураны|апуранқәа]] рыла иалагоит — аканонтә [[индуизм|индуисттә]] текстқәа, аквазиҭоурыхтә жанр «[[Итихасы|Итихасы]]» атекстқәа — хаҭала иуҳәозар «аҭоурых». Ари атрадициа еиҳарак амифологиатә материал аҟны инарҵауланы ашьаҭа акит, иара убас Индиа ҭыԥқәак рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәхеит, лассы-лассы маӡала. Агенеалогистцәа хԥа-ԥшьба шәышықәса рыҩныҵҟа аҭыԥантәи аҭоурых аиҭашьақәыргылара алзыршо асиақәа шьақәдыргылоит, иара убас амифологиатә «адунеи ашара аепохеи» [[первопредок|раԥхьаӡа изхылҵызи]] аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рҭоурыхи рыбжьара аамҭалатәи аимҟьарсҭа еиҳарак амифологиатә материал ала ихадырҭәаауеит. Аҵыхәтәантәи аамҭазы хыԥхьаӡара рацәала агенеалогиатә традициақәа ирыхцәажәан Океаниа, Африка, иара убас Аладатәи, Агәҭантәи, Аҩадатәи Америка арегионқәа рҿы<ref name="toporov1987"/>.
Агенеалогиатә усумҭақәа ирықәшәоит акосмологиатә қәыԥшылара аобиектқәа рыла лассы-лассы зыхцәажәарақәа ирылаго, агеографиатә ҟазшьа змоу аԥҵамҭақәа. Акосмологиатә традициа аҟынтәи аҭоурыхтә традициахь, даҽакала иуҳәозар, амифқәа рҟынтәи аҭоурых ахь аиасра апроцесс аан, «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» (иара убас урҭ ирышьашәалоу аперсонификациа зызу, нцәахәыс иԥхьаӡоу аобиектқәа, [[Кронос|Кронос]], [[Гея|Геиа]], [[Уран (мифология)|Уран]] реиԥш иҟоу уҳәа уб.иҵ.) амифологиатә нарратив, акосмологиатә драма алахәылацәа рҟынтәи аҭоурыхтә процесс ахьымҩаԥысуа ҳәаақәаны иҟалеит. Ари аиасра алыршахеит аилкаарақәа «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» асакралтә ҟазшьа рцәыӡреи, насгьы ҿыц ицәырҵыз ахырхарҭа — аҭоурых — аҟны дара рзы еиҳа зхы иақәиҭу ахархәаратә ԥҟарақәа рышьақәгылареи иабзоураны. Аҭоурыхтә дунеихәаԥшышьа ашьақәгылара иацхрааит заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа жәпакы. Урҭ рахь иаҵанакуеит автор еиуеиԥшым традициақәак дахьрызхьаԥшуа ажәабжьқәа (ажәытә бырзен логограф [[Гелланик|Гелланик]] еиқәиршәеит тәылақәак рзеиԥш ҭоурых ахронологиатә схема; [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] еиқәиршәеит Китаи раԥхьатәи еизаку ҭоурыхны иҟалаз «Аҭоурыхтә нҵамҭақәа»), иара убас автор аамҭа хҵәахак, ма хҭыск ахьааирԥшуа ([[Пелопоннесская война|Пелопоннессктәи аибашьра]] иазку Фукидид ишәҟәы «[[История (Фукидид)|Аҭоурых]]»; аҭаацәара Бань рышәҟәы «Заатәи Хань рдинастиа аҭоурых»). Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы атекст асакралтә ҟазшьеи амифи ирцәыхароуп. Арҭ атекстқәа амифгьы рылоуп, аха азеиԥш концепциа аҳәаақәа ирҭагӡаны ихадоу ароль ааннакылом, уи епизодны, детальны, аԥҵамҭа иалементны иҟалоит<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы акосмологиатә концепциақәа «аритми» ахырхарҭеи шьақәдыргылон. Иаҳҳәап, ақалақьқәа, аҳәынҭқаррақәа, адинастиақәа, ацивилизациақәа рҭоурых ахцәажәараан, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәон акосмологиатә еилазаара аҟынтәи иааз аилкаарақәа, еиҳа иманшәалоу ахцәажәаратә схема аҳасабала, убарҭ иреиуоуп аира, аизҳара, адеградациа, аԥсра; арҭ апроцессқәа акосмологиатә мистериаҿы асакралтә елементны иҟамызт. Раԥхьатәи ажәабжьқәа еиҳарак аҳрақәеи (иаҳҳәап, ажәытәкитаитәи атрадициаҟны) аибашьрақәеи рыхцәажәарала ишьақәгылоу - акосмологиатә еиҿагыларақәа рҭоурыхтә аналог ауп. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы лагамҭаны иҟалеит ақалақь ашьаҭакра ([[Тит Ливий|Тит Ливии]] иҟны [[Рим|Рим]]), уи амифи аҭоурыхи еиланагӡоит, иара убас акосмологиатә ԥҵара атемагьы иадҳәалоуп. Аҭоурых аҿы амиф аҭынха иаҵанакуеит иҷыдоу аҭоурыхтә традициа ашьаҭакҩы ихаҿсахьа, уи лассы-лассы амифгьы аҭоурыхгьы иахырыԥхьаӡалоит, мамзаргьы уи иҟаҵәҟьазаара агәыҩбара рызцәырнагоит (аурымцәа рҿы [[Ромул и Рем|Ромулеи Ремеи]]; аславиантә традициаҿы [[Лях|Лиах]], [[Чех|Чех]], [[Крак|Крак]], [[Кий (князь)|Кии]] уҳәа егьырҭгьы)<ref name="toporov1987"/>.
[[Геродот|Геродоти]] егьырҭ заатәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи аҭоурыхтә персонажцәа рхымҩаԥгашьа ахақәиҭра еижьаганы ирыԥхьаӡон, урҭ акосмологиатә хҭысқәа алахәцәа ргәазыҳәарақәа назыгӡо раҳасабала акәын ишаадырԥшуаз. Убасҵәҟьа ауп ишыҟаз абжьарашәышықәстәи аамҭазы иҟаз «апровиденциалисттә» традициагьы. Аҭоурых ҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала, насгьы аҭоурыхра адунеихәаԥшышьатә конструкцианы ашьақәгылара иацхрааит аҭоурыхтә хҭысқәа зыхҟьаз аилкаареи, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыҿиареи. Уи аганахьала Фукидид илшаз рацәоуп. Геродот лассы-лассы азакәан амчхареи алахьынҵеи дрызхьаԥшуан, аха ус еиԥш иҟоу азнеишьа амзызқәа ҭҵаарадыррала реилкаара иацәыхаран<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы акосмогониа иазҷыдароу «аԥҵаратә схема» ашьҭақәа еиқәырхан, уи уажәы ииаган, уаанӡа истатикатәны, иаморфтәны, еиҟәыҭхамкәа, рацәак хшыҩзышьҭра зҭатәым ҳәа иԥхьаӡаз - ауаҩы иҭоурых ахь. Аҭоурых аҿы ахҭысқәа еиӷьу аҟынтәи еицәоу ахь ииасуан; убри аан акосмогониатә мифқәа рҿы иаҳа ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу аԥҵара «алагамҭа» ауп: иаԥҵаз адунеи абсолиуттә акзаареи аинаалареи аныԥшуан. Инарҭбааны аларҵәара аман ԥшь-шәышықәсак ирызкыз агәаанагара: актәи — [[золотой век|ахьтәы шәышықәса]], аҵыхәтәантәи — зегьы иреицәоу, узықәгәыӷратә иҟам аамҭа. Иҟан иара убас уи иаҿагылоу асхемақәагьы, уа ахьтәы шәышықәса ҳәа иԥхьаӡан аҭоурых анҵәамҭа — ари еиуеиԥшым [[хилиазм|ахилиастикатә]] концепциақәа ирызҷыдаҟазшьан<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа (иаҳҳәап, ажәытәбырзентәи) ӷәӷәала аепос иадҳәалаз ажәабжьҳәаратә литература ажанр иаҵанакуан, уи амифологиатә шьаҭақәа шамоу ҩашьом. [[логограф|Алогографцәеи]] [[Геродот|Геродоти]] рҭоурыхтә текстқәа рҟны инарҭбааны рхы иадырхәон афольклортә, иара убас алакәтә материал. Аурымтәи аҭоурыхҿиарадырра аԥсыжратә қьабз аан ирҳәоз арҽхәарақәеи (алаҭ. laudatio funebris), насгьы зыдунеи зыԥсахыз иԥсҭазааранҵеи ирыдҳәалоу, иамоуп иара убас афольклортә хыҵхырҭақәагьы. Убас, афольклортә стилистика аҷыдарақәа жәпакы [[Тацит|Тацит]] иҿы иубарҭоуп. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа, лымкаала Геродот иҟны, амифологиатәи афантастикатәи материалқәа (рационалла аус зыдулоу) рацәаны иахьрылоу, иаҳҳәап, атыҩкрақәа, адгьылҵысрақәа, алахьынҵеи ([[Тихе|Тихе]]) алаԥықәшәареи рроль убас егьырҭгьы шаҳаҭра руеит арҭ атекстқәа амифопоетикатә традициа аҭынха шакәу. [[Аристотель|Аристотель]] Геродот «амифолог» ҳәа ихьӡиҵеит (ажәытә бырзен бызшәала μυθολόγος). Убри аамҭазы акраҵанакуеит амиф рационалла аилкаара, насгьы аҭоурыхтә материал ихыҭҳәаау аҟәыҭхара, уи Геродот илнаршеит амифологиа аҟынтәи аҭоурых ахь аиасра. Аепикатә традициақәа рышьақәгыларазы иҟаз аҭоурыхтә ҭагылазаашьақәа џьара-џьара даара еиуеиԥшымызт, убри аҟнытә атекстқәа рҟны аҭоурыхи амифологиеи реизышәара еиҟарамызт. Амиф ҟазшьа змоу индиатәи аепикатә поемақәеи («[[Махабхарата|Махабхарата]]», «[[Рамаяна|Рамаиана]]»), [[пураны|пуранақәеи]] реиԥш еицырдыруа иҟоуп, иара убас аҭоурых ҟазшьа змоу испаниатәи «[[Песнь о моём Сиде|Сара с-Сид изку ашәеи]]», исландиатәи акралтәи, ма абшьҭратәи [[саги|сагақәеи]]<ref name="toporov1987"/>.
Аҭоурых амиф аҟынтәи ахақәиҭтәра убарҭоуп асакралтә ҟазшьа зцәыӡыз, анаҩс аҭҵаарадырра аҭоурых зхылҿиааз атекстқәа рҟны еиԥш, ажәытә амифопоетикатәи адинхаҵаратәи традициақәагьы рҟны. Убас, аџьамтә традициаҿы ([[маздеизм|амаздеизми]] [[манихейство|аманихеиствеи]]) аҭоурых шьақәгылоуп иԥсабаратәым асхемала, аха уи ашьаҭа асакралтә беиарақәа рсистема еиқәзырхо акосмологиатә дунеихәаԥшышьаҿы иҟоуп. Даара акраҵанакуан аамҭа азҵаара ахаҭа азҿлымҳара (иаҳҳәап, [[Зерван|Зерван]] ихаҿсахьаҿы), уи апериодизациеи аҿиареи, иара убас аамҭеи аԥҵара амч хадақәеи реимадара - иҵоуроугьы иҵоурамгьы. Амиф аҟынтәи аҭоурых ахь аиасраҿы аҵакы аман [[иудаизм|аиудаизм]], уи Анцәеи (аԥсабаратә дунеи иалгоу, акосмологиаҿы аасҭа аҭоурых аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшу) аҳи (акосмологиатә еимадарақәа зцәыӡыз, шьҭралатәи напхгаҩны иҟалаз, аҭоурыхтә процессқәа ирыхәҭакхаз) аԥсабара иаҟәганы аҭоурых иахәҭакны иҟанаҵеит. [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] амиф аҟынтәи аҭоурых ахь шьаҭанкыла ииасит. [[Христианская мифология|Ақьырсиантә мифологиа]] раԥхьаӡа акәны, Анцәа аҭоурыхтә аамҭа дахәҭакны дҟанаҵеит, [[историчность Иисуса Христа|Иаса Қьырса]] иҟаҵәҟьоу аҭоурыхтә хаҿоуп ҳәа дшьақәырӷәӷәо. Адунеихәаԥшышьа ҿыц излаҳәо ала, ауаҩы амифи акосмологиеи рдунеи аҿы акәымкәа, аҭоурых аҟноуп дахьыҟоу. Аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагарақәа аҭоурыхи амифи еиуеиԥшым реизышәарақәа ирызкны, аха урҭ аки-аки рхьыԥшымра мап ацәкымызт (уи инақәыршәаны — аҭоурыхра амифопоетикатә дунеихәаԥшышьа аҟынтәи), иара убас иҵаулоу ргенетикатә еимадарақәагьы<ref name="toporov1987"/>.
== Аҭҵаарадырра ==
Пруссиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Ранке, Леопольд фон|Леопольд фон Ранке]] ишьақәирӷәӷәон: «Хаз иҟоу ажәларқәа рҭоурых аизга, адунеизегьтәи аҭоурых шьақәнаргылартә изыҟалом, избанзар урҭ ахҭысқәа реидҳәалара ацәыӡуеит. Аха адунеизегьтәи аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала дҵас иамоуп абри аидҳәалара аилкаара, насгьы ажәларқәа зегьы еидызҳәало ахҭысқәа рыҿиарамҩа аарԥшра»<ref name="КФЭ">Всемирная история // [[Краткая философская энциклопедия]]. / Под ред. Е. Ф. Губского и Г. Б. Кораблёвой. — {{М.}}: Прогресс, 1994.</ref>.
[[науковедение|Аҭҵаарадырратә знеишьақәа]] рҳәаақәа ирҭагӡаны аус зуа аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡоит, аҭоурых ихаҭәаау ҭҵаарадыррак аҳасабала адунеи аҿы ишьақәгылеит XIX ашәышықәса азбжеи анҵәамҭеи ирхымгакәа. Убасҟан ишьақәгылеит зхатәы хырхарҭақәа змоу ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ([[психология|апсихологиа]], [[социология|асоциологиа]], [[Антропологиа|антропологиа]], [[политология|аполитологиа]], [[Экономика (наука)|аекономика]]), иара убри аамҭазгьы аҭоурых аҭҵаарадырақәа ргәыԥ иахыԥхьаӡалахеит<ref>Савельева, Полетаев, 2003, с. 292–295.</ref><ref>Савельева, Полетаев, 2008, с. 21.</ref>. Аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ашьақәгылара атәы зҳәо ихадоу арбагақәа ируакуп ауниверситетқәа рҿы аҭоурыхтә факультетқәа раартра. Убри аҟнытә иахьатәи аҭҵаарақәа равторцәа гәҽанызаарала XVIII ашәышықәса аӡбахә рҳәоит аҭоурыхтә дыррақәа реизгара аҟынтәи ҭҵаарадыррала рызнеира аепоха аҳасабала. Уи иаԥхьанеиуаз аамҭа аҵкыс, еиҳа аҭҵаарадырратә знеишьала иалкаан<ref>Каменский, 2012, с. 277.</ref>.
Авторцәақәак аҭоурых [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] ирхырыԥхьаӡалоит, даҽа шьоукы - [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]]<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, мамзаргьы агуманитартәи ауаажәларратәи ҭҵаарадыррақәа ирыбжьаратәны ирыԥхьаӡоит<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. Аҭоурых аҭҵаара лассы-лассы апрактикатә ма атеориатә хықәкқәа ирыдҳәалоуп, аха уи ауаҩытәыҩсатә дырраҭахрақәа раарԥшра акәзаргьы алшоит<ref name="graham-ch1">{{книга |заглавие=The Shape of the Past |ссылка=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |издательство=Oxford University |год=1997 |часть=Chapter 1 |язык= |автор=Graham, Gordon}}</ref>.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа ахҭысқәа рхылаԥшҩцәеи рылахәцәеи ракәны излаҟоу ала, рҭоурыхтә усумҭақәа изҭагылоу аамҭа иашьашәаланы иҩуп, насгьы аполитика ииашамкәа азыҟазаара мацара акәымкәа, раамҭазы иҟаз азеиԥш ҩашьарақәа зегьы аадырԥшуеит. Италиатәи ахәыцҩы [[Кроче, Бенедетто|Бенедетто Кроче]] иажәақәа рыла, «аҭоурых зегьы — ҳаамҭазтәи аҭоурыхуп»<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=20210202174044 }}. New York: The Century Co. Page [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 |date=20210120061910 }}.</ref>.
Англо-Америкатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых аҟазара акәу, мамзаргьы аҭҵаарадырра (''Science'') акәу ҳәа иҟаз аимак иахцәажәон, урҭ рҟынтәи ари амаҭәар иаҳа иззааигәоу аилкаара иашьҭан<ref>Arnold, 2000, p. 114.</ref>. Британиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Арнольд, Джон (историк)|Джон Арнольд]] излеиԥхьаӡо ала, аҭоурыхтә вариантқәа рахьынтә руакы алхра егьырҭ мап рыцәкны, ишәарҭоуп, избан акәзар абри аҩыза азнеишьала аҭоурых иаку, еиҿагылара змам «ииашоу» жәабжьны иаарԥшхоит. Арнольд иажәақәа рыла, «обиективтә» мамзар «аҭҵаарадырратә» («scientific»; англыз термин «science» аурыс термин «наука» аҵкыс еиҳа иҭшәоуп) ҭоурых зыҟалом. Ас еиԥш иҟоу аҭоурых адунеихәаԥшышьа, асоциалтә интересқәа, агендертә зҵаарақәа ирызку зхатәы гәаанагарақәа змоу асубиективтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ргәазыҳәара иалҵшәоуп, насгьы урҭ лассы-лассы ахҭысқәа ирызку доусы иверсиа ииашоу акы аҳасабала иахәаԥшуеит. Иаку иҵабыргу аҭоурых аидеи — Аҭоурых иашаҵәҟьа — мыцхәы изызхьаԥшуа ауп, убри аҟнытә даараӡа ишәарҭазаргьы алшоит<ref>Arnold, 2000, p. 118.</ref>.
== Аҭоурыхҿиарадырра ==
{{main|Аҭоурыхҿиарадырра}}
[[Файл:General biography; or, Lives, critical and historical, of the most eminent persons of all ages, countries, conditions, and professions, arranged according to alphabetical order (1818) (14761572336).jpg|мини|230px|[[Геродот|Геродот]] (484 ҳ.ԥ.ҟ. - 425 ҳ.ԥ.ҟ.), «аҭоурых аб» ҳәа изышьҭоу]]
Атермин ''аҭоурыхҿиарадырра'' иамоуп акымкәа аҵакқәа. Актәи, уи аҭоурых аҩышьа, [[Методология истории|аҭоурыхтә метод]] ииашаны ахархәара, аҭоурыхтә [[познание|дыррақәа рыҿиара]] иазку аҭҵаарадырра ауп. Аҩбатәи, ари атермин ала иарбоуп, лассы-лассы тематикала, мамзаргьы даҽа знеишьак ала азеиԥш еизакыра аҟынтәи иалху аҭоурыхтә усумҭақәа реизга (иаҳҳәап, [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ирызку [[1960-е годы|1960-тәи ашықәсқәа]] рҭоурыхҿиарадырра). Ахԥатәи, атермин «аҭоурыхҿиарадырра» иаҵанакуеит иалкаау аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагарақәеи русумҭақәеи рыҭҵаара (аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵара амзызқәа, урҭ ртемақәа ралхра, ахҭысқәа реилыркаашьа, автори иаԥхьаҩцәеи рдунеихәаԥшышьа, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рфактқәеи рызхьарԥшрақәеи рхархәашьа анализ рзыруеит). Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ауаатәыҩса рҭоурых иазку иаку жәабжьк, мамзаргьы ажәабжьқәа рцикл аԥҵара иалацәажәоит.
== Аҭоурых афилософиа ==
{{main|Аҭоурых афилософиа}}
Аҭоурых афилософиа — ауаатәыҩса рҭоурых аҵакы хада азҵаара аҭак аҟаҵара зҽазызшәо [[Афилософиа|афилософиа]] аҟәша ауп. Ари афилософиа аҟәша иаҵанакуеит аҭоурых [[Телеология|ателеологиа]] иазку агәҭахәыцрақәа, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых планк иқәныҟәаны иҿиоума, ахықәкы, ма амҩақәҵагатә принципқәа амоума, насгьы иамоума аҭоурых анҵәамҭа. Аҭоурых афилософиеи [[Историография|аҭоурыхҿиарадырреи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых академиатә дисциплинаҵас аҭҵаара, уи иамоуп иалкаау аметодқәа, апрактикатә хархәара, насгьы ахатә ҿиара аҭоурых. Даҽа ганкахьала, аҭоурых афилософиеи [[История философии|афилософиа аҭоурыхи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, афилософиатә хшыҩҵак аҭоурых аҭҵаара.
Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырроу]], мамзаргьы [[Семь свободных искусств|зхы иақәиҭу ҟазароу]] ҳәа азҵаара иалацәажәоит. Ари аихшара еиҳарак иԥсабаратәым, избанзар аҭоурых адырратә хкы аҳасабала еиуеиԥшым аспектқәа рыла иахәаԥшуеит<ref>Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636</ref><ref>{{Cite web |url=http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |title=Источник |access-date=2023-02-27 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227040705/http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |title=Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) {{!}} doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008 |access-date=2009-04-01 |archive-date=2010-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419194114/http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |title=Arise Cliodynamics. sott.net/articles |access-date=2009-04-01 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214013659/http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |url-status=live }}</ref>.
Аҭоурых афилософиа аҿиараҿы ихадоу знеишьақәаны иалкаазар алшоит абарҭ:
* [[Общественно-экономическая формация|Аформациатә]] ([[Маркс, Карл|К. Маркс]], [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]], [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] убас егь.);
* [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ([[Данилевский, Николай Яковлевич|Н. Иа. Данилевски]], [[Шпенглер, Освальд|О. Шпенглер]], [[Тойнби, Арнольд Джозеф|А. Тоинби]], [[Эйзенштадт, Шмуэль|Ш. Аизенштадт]], [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]], [[Бондаренко, Дмитрий Михайлович|Д. М. Бондаренко]], [[Следзевский, Игорь Васильевич|И. В. Следзевски]], [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефиодов]], [[Алексушин, Глеб Владимирович|Г. В. Алексушин]] уҳәа убас егь.);
* [[Мир-системный анализ|адунеи-систематә]] ([[Франк, Андре Гундер|А. Г. Франк]], [[Валлерстайн, Иммануил|И. Валлерстаин]], [[Амин, Самир|С. Амин]], [[Арриги, Джованни|Џь. Арриги]], [[Дус Сантус, Теотониу|Т. дус Сантус]], [[Чейз-Данн, Кристофер|К. Чеиз-Данн]], [[Абу-Лугод, Джанет|Џь. Абу-Лугод]], [[Чешков, Марат Александрович|М. А. Чешков]], [[Фурсов, Андрей Ильич|А. И. Фурсов]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], уҳәа убас егь.);
* [[школа «Анналов»|анналтә школа]] ([[Блок, Марк|М. Блок]], [[Февр, Люсьен|Л. Февр]], [[Бродель, Фернан|Ф. Бродель]], [[Ле Гофф, Жак|Ж. Ле Гофф]], [[Гуревич, Арон Яковлевич|А. Иа. Гуревич]] уҳәа убас егь.).
== Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аметодқәа ==
{{main|Аҭоурых аметодологиа}}
[[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|[[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]]]
Аҭоурыхтә метод ҳәа иашьҭоуп аҭҵааран иԥшааз, анаҩс аҭоурыхтә усумҭа аҩраан ахархәара змаз раԥхьатәи ахыҵхырҭақәеи егьырҭ ашаҳаҭрақәеи аус рыдулара апринципқәеи аԥҟарақәеи рықәныҟәара.
[[Геродот|Геродот]] (484-425 шш. ҳ.ԥ.ҟ.) иусумҭа «[[История (Геродот)|Аҭоурых]]» алагамҭаҿы ишиҩуа еиԥш, уи
<blockquote>еизганы ианиҵеит арҭ адыррақәа (ἱστορίης ἀπόδεξις — азҵаарақәа рыла иоуз адыррақәа ранҵара),
урҭ имҩаԥысуаз ахҭысқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ирхамышҭразы,
насгьы аеллинцәеи аварварцәеи рус дуқәеи,
реибашьрақәа зыхҟьаз амзызқәеи еилкаамкәа иаанымхырц азы<ref>Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио] {{Wayback|url=http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 |date=20150209032254 }}</ref>.</blockquote>
Аха аҭоурых аҿы [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рхархәара аусумҭа «[[История (Фукидид)|Пелопоннесстәи аибашьра аҭоурых]]» зҩыз [[Фукидид|Фукидид]] идырҳәалоит. Геродоти ахҭысқәа анцәа игәаԥхарала имҩаԥысуеит ҳәа изыԥхьаӡоз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәеи реиԥш акәымкәа, Фукидид аҭоурых ауаа ралхрақәеи рхымҩаԥгашьақәеи ирылҵшәаны дахәаԥшуан, ауаҩытәыҩсатә усқәа рҿы ауп амзызқәеи ахылҿиаақәеи рыԥшаара дахьашьҭаз<ref>{{книга |заглавие=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |ссылка=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/5 |издательство=Benjamin-Cummings Publishing |год=1979 |страницы=5 |язык=en |автор=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff}}</ref>.
Ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәи [[Китаи|Китаи]] иҟан рхатәы традициақәеи иҿиоу рҭоурыхтә ҭҵааратә методқәеи. Уаҟа апрофессионалтә ҭоурыхҿиарадырра ашьаҭа икит [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] (145-86 ҳ.ԥ.ҟ.), «[[Ши цзи|Аҭоурыхтә нҵамҭақәа]]» равтор. Уи ишьҭрақәлаҩцәа ари аусумҭа аҭоурыхтә-биографиатә ҩымҭақәа рзы ҿырԥшыгас рхы иадырхәон.
[[Историография#Христианская историография|Ақьырсиантәи]], иара убас мраҭашәаратәи аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра ду ҟаиҵеит [[Аврелий Августин|Аврелии Августин]]. XIX ашәышықәсанӡа аҭоурых еиҳарак Ҳазшаз ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны иҿион ҳәа ирԥхьаӡон. [[Гегель|Гегельгьы]] ари азнеишьа дықәныҟәон, аха уи идинтәым аҟазшьа аиҭон<ref name="graham-ch1"/>. Гегель ифилософиа аҟынтәи, ацәаҳәатә-ҭоурыхтә прогресс аидеиа [[марксизм|марксисттә]] ҭоурыхтә философиа иалалеит.
Арабтә ҭоурыхҭҵааҩ [[Ибн Хальдун|Ибн Хальдун]] [[1377|1377 шықәсазы]] аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы иҟарҵоз агхақәа анализ рзиуан. Уи иазгәеиҭон ажәытәи аҿатәи ркультуратә еиԥшымзаарақәа, уи азы иаҭахуп ахыҵхырҭақәа азҿлымҳара рыҭара, ахәшьара рызҭо апринципқәа ралкаара, иара убас ииасхьоу ахҭысқәеи акультуреи рыҭҵаара. Ибн Хальдун аҭоурыхҭҵааҩцәа рыԥсымцқьарақәеи зегьы рыгәрагареи дрықәыӡбон<ref>[[Ибн Хальдун|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Princeton University Press]], ISBN 0-691-01754-9.</ref><ref name=Mowlana>H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref>. Иара иметод ацхыраара ҟанаҵеит аҳәынҭқарра, апропаганда, акоммуникациатә хархәагақәа, аԥсымыцқьарақәа аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра шыҟарҵо аилкааразы<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.</ref>, убри аҟнытә Ибн Хальдун «арабтәи аҭоурыхҿиарадырра аб» ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name=Enan>{{cite book|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}</ref><ref name=Akhtar>Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref>.
Аҭоурыхҭҵаара аметодологиа аҿиараҿы анырра ду ҟазҵаз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[Ранке, Леопольд фон|Ранке]], [[Тревельян, Джордж Маколей|Тревелиан]], [[Бродель, Фернан|Бродель]], [[Блок, Марк|Блок]], [[Февр, Люсьен|Февр]], [[Фогель, Роберт|Фогель]]. [[Тревор-Ропер, Хью|Х.Тревор-Ропер]] еиԥш иҟоу авторцәа аҭоурых аҿы аҵаратә методологиа ахархәара иаҿагылон. Урҭ иазгәарҭон аҭоурых аилкааразы асахьашьара шаҭаху, убри аҟнытә аҭоурых аҭҵаарадырра акәымкәа, [[Аҟазара|аҟазара]] акәны иԥхьаӡатәуп ҳәа. Убас, [[Нольте, Эрнст|Ернст Нольте]], аклассикатә германтә философиатә традициа дықәныҟәаны, аҭоурых аидеиақәа рыҿиара аҳасабала дахәаԥшуан. Ҷыдала [[Хобсбаум, Эрик Джон Эрнест|Хобсбауми]] [[Дойчер, Исаак|Доичери]] русумҭақәа рыла мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаарԥшыз [[Марксизм|амарксисттә]] ҭоурыхҿиарадырра, [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ифилософиатә идеиақәа рышьақәырӷәӷәара хықәкы хадас иаман. Урҭ рҿагылаҩцәа, [[антикоммунизм|антикоммунисттә]] аҭоурыхҿиарадырра иадгылоз, иаҳҳәап, [[Пайпс, Ричард|Паипси]] [[Конквест, Роберт|Конквести]] амарксисттә иаҿагылоз аҭоурых аилыркаа аадырԥшуан. Иҟоуп иара убасгьы [[феминизм|афеминизм]] зныԥшуа инарҭбаау аҭоурыхҿиарадырра.
== Аҭоурыхтә аамҭахҵәахақәа ==
{{main|Аҭоурых аамҭеихшара}}
Аҭоурых еиуеиԥшым аамҭахҵәахақәа рыла ашара иалкаау зеиԥш идеиақәак рыклассификациазы ахархәара аиуеит<ref name="Marwick-p169">{{книга |заглавие=The Nature of History |ссылка=https://archive.org/details/natureofhistory0000marw |издательство=The Macmillian Press LTD |год=1970 |страницы=[https://archive.org/details/natureofhistory0000marw/page/169 169] |язык= |автор=Marwick, Arthur}}</ref>. Хаз игоу аамҭахҵәахақәа рыхьыӡқәеи рҳәаақәеи агеографиатә регионеи аамҭеихшара асистемеи ирхьыԥшызар алшоит. Еиҳараӡак ахьӡқәа ретроспективла ирыҭоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәытәра ахәшьарақәа рсистема аадырԥшуеит анаҩстәи абиԥарақәа рпозициала, уи аҭҵааҩы анырра инаҭар алшоит, убри аҟнытә аамҭеихшараан иахәҭоу агәҽанызаара аарԥштәуп<ref name="Tosh-p168-169">{{книга |заглавие=The Pursuit of History |ссылка=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/168 |издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]] |год=2006 |страницы=168—169 |язык= |автор=Tosh, John}}</ref>.
Аҭоурых («аҭоурыхтә аамҭахҵәаха») аклассикатә ҵакала иуҳәозар, [[Письменность|аҩыра]] [[История письменности|ацәырҵрала]] иалагоит.
[[Письменная история|Аҭоурых аҩыратә аамҭахҵәаха]] 5–5,5 нызқь шықәса раҟара аҵанакуеит, [[шумеры|ашумерцәа]] [[Клинопись|рсалҩыра]] ацәырҵра инаркны<ref>The Origin and Development of the Cuneiform System of Writing, Samuel Noah Kramer, ''Thirty Nine Firsts In Recorded History'', pp 381—383</ref><ref name=autogenerated3>[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }}, «History»</ref>.
Уи аамҭахҵәаха иаԥхьагылаз «[[Доисторический период|аҩыраҟалаанӡатәи аамҭахҵәаха]]» ҳәа иашьҭан.
== Аҭоурых аҟәшақәа ==
Хаз иҟоу атемақәеи ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит иҷыдоу аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа:
* [[Военная история|Арратә ҭоурых]] — арбџьармчқәа рхылҵшьҭреи, рыргылареи, русурақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп, [[Военная наука|арратә ҭҵаарадырра]] иахәҭакуп.
* [[История культуры|Акультура аҭоурых]] — аҭоурыхтә аамҭақәа, ажәларқәа, аиндивидцәа уҳәа егьырҭ аҭоурыхтә процессқәа ныҟәызго рдунеихәаԥшышьа иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] — аҭҵаарадырратә дыррақәеи, аполитикатәи азинтәи ҵарақәеи, афилософиа уҳәа уб.егь. рҭоурых ауп.
* [[История государства и права|Аҳәынҭқарреи азини рҭоурых]] — адунеи иқәынхо ажәларқәа еиуеиԥшым рҭоурыхтә аамҭақәа раан рҳәынҭқаррақәеи рзинқәеи рыҿиара азакәанеиуаршәақәа ҭнаҵаауеит.
* [[История политических и правовых учений|Аполитикатәи азинтәи ҵарақәа рҭоурых]] — еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа раан еиуеиԥшым ахәыцҩцәа аҳәынҭқарреи азакәани рҵакы, рхылҵшьҭра, рыҟазаара азҵаарақәа рзы ргәаанагарақәа рҷыдарақәа ҭҵаауеит.
* [[История религии|Адинхаҵара аҭоурых]] — адинхаҵарақәеи асакралтә культқәеи рцәырҵреи рыҿиареи, аҭыԥантәии адунеизегьтәии динхаҵарақәа реимадарақәеи рҷыдарақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[История экономики|Аекономика аҭоурых]] — ауаҩы иеволиуциатә ҿиареи инхамҩатә усура анырреи ирыдҳәалоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара ауп.
== Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа ==
{{main|Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа}}
* [[Археография|Археографиа]] — аҩыратә хыҵхырҭақәа рҭыжьра атеориеи апрактикеи роуп.
* [[Археология|Археологиа]] — аматериалтә хыҵхырҭақәа рхархәарала ауаатәыҩса рҭоурыхтә ԥсҭазаара аҭҵаара ауп.
* [[Архивоведение|Архивҭҵаара]] — [[архив|архивқәа]] реидкылара, иара убас архивтә [[документ|документқәа]] рыҵәахреи рхархәареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Архонтология|Архонтологиа]] — аҳәынҭқарратә, адунеизегьтәи, аполитикатә, адинтә, иара убас егьырҭ ауаажәларратә еиҿкаарақәа рҿы [[Должность|амаҵураҭыԥқәа]] рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Бонистика|Абонистика]] — [[Банкнота|ақьаадтә ԥаратә дыргақәа]] ркьыԥхьреи рҭыжьреи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Вексиллология|Авексиллологиа]] (абираҟҭҵаара) — [[Абираҟ|абираҟқәа]], [[Штандарт (знамя)|аштандартқәа]], [[вымпел|ахьынҷҳақәа]] уҳәа реиԥш иҟоу амаҭәарқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генеалогия|Агенеалогиа]] — ауаа [[Родство|рҭаацәаратә]] еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генетическая генеалогия|Агенетикатә генеалогиа]] — [[генетика|агенетикатә]] методқәа рхархәарала аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Геральдика|Агеральдика]] (агербҭҵаара) — [[герб|агербқәеи]], урҭ рхархәара атрадициеи апрактикеи рыҭҵаара ауп.
* [[Дипломатика|Адипломатика]] — аҭоурыхтә [[Акт (документация)|актқәа]] (азиндырратә документқәа) рыҭҵаара ауп.
* [[Документоведение|Ақьаадҭҵаара]] — ақьаадқәеи ақьаадтә-коммуникациатә усмҩаԥгатәқәеи ирызку акомплексттә ҭҵаарадырроуп, аҭоурыхтәи, ҳаамҭазтәи, апрогностикатәи планқәа рҿы ақьаадтә [[Информация|информациа]] ахыҵхырҭақәа ауаажәларраҿы раԥҵареи, рыларҵәареи, рхархәареи апроцессқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая география|Аҭоурыхтә географиа]] — аҭоурыхи [[География|агеографиеи]] рҳәааҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая демография|Аҭоурыхтә демографиа]] — ауаатәыҩса [[Демография|рдемографиатә]] ҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]] — аҭоурыхтә процесс аҭҵаареи, аҭоурыхтә ҭҵаарақәа ркьыԥхьреи, аҭоурыхтә дисциплинақәа рырҵареи, иара убас архивтәи амузеитәи усурақәеи рҿы [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рхархәаразы алшарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая метрология|Аҭоурыхтә метрологиа]] — ажәытәан ахархәара змаз ашәага-загақәа — аура, аҵакыра, амҽхак, акапан — рҭоурыхтә ҿиараҿы рыҭҵаара ауп.
* [[Источниковедение|Ахыҵхырҭаҭҵаара]] — [[Исторические источники|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Кодикология|Акодикологиа]] — [[Рукопись|анапылаҩыратә]] шәҟәқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Нумизматика|Анумизматика]] — [[Монета|аԥараҿырпқәа]] рҭыжьреи аԥаратә хархәарақәеи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Ономастика|Аономастика]] — [[Имя собственное|ахатәы хьыӡқәеи]] урҭ рхылҵшьҭреи ҭызҵаауа аҭоурых-[[Лингвистика|лингвистикатә]] дисциплиноуп; ҷыдала аҭоурыхтә [[антропонимика|антропонимикоуп]].
* [[Палеография|Апалеографиа]] — [[Письменность|аҩыра]] аҭоурых, уи аграфикатә формақәа рыҿиара, иара убас ажәытәӡатәи аҩыра абаҟақәа рыҭҵаара аҭоурых ауп.
* [[Папирология|Апапирологиа]] — [[Мсыр|Мысра]] иҟоу [[папирус|апапирусқәа]] ирну атекстқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Сфрагистика|Асфрагистика]] — [[Удостоверяющая печать|амҳәырқәеи]], еиуеиԥшым амаҭәахәқәа рҿы урҭ рсахьақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[Транснациональная история|Атранснационалтә ҭоурых]] — амилаҭтә культурақәа зегьы ирзеиԥшу азакәанеизшәарақәеи, иара убас урҭ реимадарақәеи реимакқәеи рыҭҵаара ауп. Арҭ апроцессқәа хаз игоу аҳәынҭқаррақәа русура, амилаҭтә интересқәа, ма аџьармыкьақәа иузрыдкылом.
* [[Фалеристика|Афалеристика]] — [[Награда|анашьамҭатә]] дыргақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Хронология|Ахронологиа]] — аҭоурыхтә хҭысқәа аамҭала реишьҭагылашьа аҭҵаара, мамзаргьы [[Аамҭа|аамҭа]] ашәара иазку аҭҵаарадырра ауп.
* [[Эортология|Аеортологиа]] — [[Христианские праздники|ауахәаматә ныҳәақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Эпиграфика|Аепиграфика]] — икьакьоу амаҭәарқәа (ахаҳә, акерамика, аметалл уҳәа) ирну аҩырақәа рыҭҵаара ауп.
== Аҭоурых иадҳәалоу адисциплинақәа ==
* [[Антропологиа|Антропологиа]] — ауаҩытәыҩсеи, уи адунеии иареи реизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Гендерная история|Агендертә ҭоурых]] — асоциалтә еиҿкаара ихадоу аспектқәа иреиуоу ахацәеи аҳәсеи рыԥсҭазаашьа аимадара аҭоурых ауп.
* [[Социальная антропология|Асоциалтә антропологиа]] / [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]] —
акультура иазку ҭҵаарадырроуп. Уи иаҵоит аҭоурых аҿиара аетапқәа зегьы рҿы аматериалтә обиектқәа, аидеиақәа, аидеалқәа, адунеихәаԥшышьақәа, ахымҩаԥгашьа анормақәа рыхкырацәара.
* [[Культурология|Акультурологиа]] — акультуреи уи аҿиара иазеиԥшу азакәанеизшәарақәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп.
* [[Краеведение|Атәылаҿацәҭҵаара]] — архитектура, абиологиа, агеографиа, аҭоурых, акультура, алитература, амедицина, адинхаҵарақәа, ахатәнапхгара, ақыҭанхамҩа, аспорт, атопонимика, афортификациа, иалкаау арегион аекологиа рыҭҵаара ауп.
* [[Психоистория|Апсихоҭоурых]] — ажәытәан ауаа рхымҩаԥгашьа апсихологиатә мотивациа аҭҵаара ауп.
* [[Этнология|Аетнологиеи]] [[этнография|аетнографиеи]] — ажәларқәеи аетникатә гәыԥқәеи, урҭ рхылҵшьҭрақәа, ркультуреи рхымҩаԥгашьеи рыҭҵаара ауп (аҩ-дисциплинак рмаҭәар аилкаара, иара убас асоциокультуратә антропологиеи дареи реимадара еимактәны иаанхоит).
* [[Публичная история|Ауаажәларратә ҭоурых]] — ауаажәларратә сфераҿы аҭоурых аҟазаареи аҭоурыхтә дыррақәа раарԥшразы амассатә практикақәеи рыҭҵаара ауп.
== Еиду адисциплинақәа ==
* Аҭоурыхтә психологиа — аҭоурыхи [[Психология|апсихологиеи]] реимадараҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая социология|Аҭоурыхтә социологиа]].
* [[Социальная история|Асоциалтә ҭоурых]] — аполитикатә хҭысқәа рҿы мацара акәымкәа, ауаажәларрақәа рҿы асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш модельқәа реиҭакрақәа еиҳа хшыҩзышьҭра азҭо аҭоурыхҿарадырреи аҭоурыхтә анализи роуп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]]
== Аҭоурыхтә хәшьарақәа ==
XX ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵааҩцәа хҭысқәак «аҭоурыхтә хәшьарақәа» рыҭара мап ацәыркуеит<ref name="Curran2000p413">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 pp. 413–415] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 |date=20150912190241 }}</ref>. Аҭоурыхтә гәаанагарақәеи, аилыркаарақәеи, ахәшьарақәеи [[Судебное решение|аӡбаратә қәҵарақәа]] иреиԥшӡам, урҭ еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иҟоу [[Коллективная память|аколлективтә гәалашәареи]] аполитикатә кониунктуреи ирыдҳәалоуп<ref name="Curran2000p415">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 p. 415] {{Wayback|url=https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 |date=20150912184555 }}</ref>. Иаҳҳәап, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Германиа зҵаара ӷәӷәаны иқәгылан «афашизм аиааира». Анацисттә жәытәра доуҳала ацәцара аҵарауаа, иара убас ауаажәларра рыбжьара акыр ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа аимак-аиҿак аман. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп аиқәшаҳаҭра аныҟала, [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡы]] анкаҳа ашьҭахь, Германиа аидкылара азҵаарақәа зегьы ианраԥхьагыла<ref name="savelpolet">[[Савельева, Ирина Максимовна|''Савельева И. М.'']], [[Полетаев, Андрей Владимирович|''Полетаев А. В.'']] [https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf Теория исторического знания] {{Wayback|url=https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf|date=20211023013855}}. Учебное пособие. – СПб.: Алетейя, 2007. — 523 с. — ISBN 978-5-91419-059-7</ref>.
== Амцҭоурых ==
{{main|Амцҭоурых}}
Амцҭоурых — аҭҵаарадырра иашьҭоу, аха аҭҵаарадырра иацәыхароу аҭоурыхтә тематика аидеиақәеи аконцепциақәеи, ажәытәра хаҭалатәи ма аполитикатә хықәкқәа рзы «ахҩылаара» ауп.
Ахархәара рымоуп еиуеиԥшым аманипулиациатә маанақәеи алогикатә гхақәеи, [[выборочное представление фактов|афактқәа иналк-аалкааны раарԥшра]]гьы уахь иналаҵаны. Автор ихы иаирхәар илшоит амассақәа рҭоурыхтә дыррақәа рыԥсыҽра. Еиҳарак уи ҷыдалатәи агәҭакы амаӡамкәа, «машәырла»
иаԥҵахоит, насгьы цәырҵрак аҳасабала амҽхак ду амоуп.
Иаԥҵахар ҟалоит ''аҭоурых аинструменталтә знеишьа'' аҳәаақәа ирҭагӡаны, уи ажәытә аамҭа иамоу аҵак ду мап ацәкны, иахьатәи аамҭа аинтересқәа иақәыршәахоит. Автор, шамахамзар, хықәкыс имоу аҭоурых «аԥсахра» акәӡам, ахьӡ аиуреи абеиахареи роуп дзышьҭо. Иара убасгьы мотивациас иҟалар алшоит амчразы ақәԥара. Лассы-лассы [[теория заговора|ачарҳәаратә теориақәа]] ирыдҳәалоуп.
Еизааигәоу, еидҳәалоу еилкаарақәоуп [[псевдоархеология|апсевдоархеологиеи]] [[псевдолингвистика|апсевдолингвистикеи]]. Амцҭоурых амаанақәа ируакуп [[фальсификация исторических источников|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реицакра]].
== Шәахә. иара уб. ==
* Аҭоурыхҭҵааҩцәа рсиа
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |том=12|страницы=130 |год=2008 |ref=БРЭ|статья=История |ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив=https://web.archive.org/web/20230103225119/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив дата=2023-01-03 }}
* ''[[Топоров, Владимир Николаевич|В. H. Топоров]].'' [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm История и мифы] // Мифы народов мира. Энциклопедия / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1.
* {{книга
|автор = [[Блок, Марк|Блок М.]]
|часть =
|заглавие = Апология истории или ремесло историка
|оригинал =
|ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml
|ответственный =
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|том =
|страницы =
|страниц = 254
|серия = Памятники исторической мысли
|isbn =
|тираж =
}}
* {{статья
|автор = ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]''
|заглавие = Историк конца XX века в поисках метода
|оригинал =
|ссылка =https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20141777
|издание = Одиссей: Человек в истории
|тип = журнал
|место = М.
|год = 1996
|том =
|номер =
|страницы =5–10
|Гуревич
}}
* {{книга |автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]] |часть=К вопросу о становлении русской исторической науки |ссылка часть=http://ebookiriran.ru/index.php?view=article§ion=9&id=353 |заглавие=Исследования по источниковедению истории России (до 1917 г.). К 80-летию члена-корреспондента РАН [[Буганов, Виктор Иванович|В. И. Буганова]]. Сборник статей / редкол.: [[Рогожин, Николай Михайлович|Н. М. Рогожин]] (отв. ред.), Д. В. Лисейцев, А. В. Топычканов, И. А. Устинова |место=М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2012 |страницы=276—289 |страниц=415 |ref=Каменский}}
* {{книга|автор=[[Кобрин, Владимир Борисович|Кобрин В. Б.]]|заглавие=Кому ты опасен, историк?|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DANGER/CONTENT.HTM|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1992|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|isbn2=}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Знание о прошлом: теория и история |место=СПб. |год=2003 |том=1: Конструирование прошлого |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Социальные представления о прошлом, или знают ли американцы историю |место=М. |год=2008 |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга
|автор = [[Тойнби, Арнольд|Тойнби А.]]
|часть =
|заглавие = Постижение истории
|оригинал =
|ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]
|год = 1990
|том =
|страницы =
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
}}
* ''Гарскова И. М.'' Историческая информатика. Эволюция междисциплинарного направления". СПб.: Алетейя, 2018. — 408 с.
* ''[[Ковальченко, Иван Дмитриевич|Ковальченко И. Д.]]'' Методы исторического исследования. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1987. — 452 с.
* ''[[Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич|Лаппо-Данилевский, А. С.]]'' Методология истории в 2 частях. Часть 2. Методы исторического изучения / А. С. Лаппо-Данилевский. — М.: Издательство Юрайт, 2019. — 315 с.
* ''Тош Дж.'' Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка. — М.: Весь мир, 2000. — 296 с
* ''[[Февр, Люсьен|Февр Люсьен]].'' Бои за историю / Люсьен Февр; пер. А. А. Бобовича, М. А. Бобовича и Ю. Н. Стефанова; ст. А. Я. Гуревича; коммент. Д. Э. Харитоновича; [АН СССР]. — М.: Наука, 1991. — 629 с.
* ''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Историки России XX века: Биобиблиографический словарь: в 2 томах / Автор-сост. А. А. Чернобаев; ред. В. А. Динес. — Саратов: Саратовский государственный социально-экономический университет, 2005. — 570 + 608 с. — ISBN 5-8730-9438-1.
* {{книга |автор=[[Арнольд, Джон (историк)|Arnold, John H.]] |заглавие=History: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2000 |isbn=019285352X |язык=en |ref=Arnold}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
8gwxpr8dpa0jgvmmuxxjbaf152zbwjr
Акатегориа:Џьынџьалаа
14
55334
171715
2026-08-08T10:47:25Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аԥсуа жәлақәа]]»
171715
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аԥсуа жәлақәа]]
iaeq18et7i96m3dmrol2a82hinnff67
Акатегориа:Шариаа
14
55335
171717
2026-08-08T10:48:24Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Аԥсуа жәлақәа]]»
171717
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аԥсуа жәлақәа]]
iaeq18et7i96m3dmrol2a82hinnff67