Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.14
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Аԥсны Жәлар Реизара
0
3037
171734
165374
2026-08-10T06:59:25Z
~2026-43734-31
25786
/* IV-тәи ааԥхьара Аԥсны Аҳәынҭқарра Апарламента адепутатцәа руак */
171734
wikitext
text/x-wiki
'''Аԥсны Жәлар Реизара<ref>{{Аурыс-аԥсуа жәар (2016)|2|110}}</ref><ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref><ref>{{Бӷажәба Аурыс-аԥсуатә жәар (1964)}}</ref> - Апарламент -''' ихадоу Аԥсны Аҳәынҭқарратә азакәанԥҵаратә усбарҭоуп. Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент хәышықәса аҿҳәара рыҭаны иалху 35-ҩык адепутатцәа рыла ишьақәгылоуп.
'''''Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент адепутатс дыҟоуп''' Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциеи «Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент адепутатцәа ралхразы» Аконституциатә закәани инарықәыршәаны, Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент аҟны Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконституциеи «Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент адепутат истатус азы» Аԥсны Аҳәынҭқарра Азакәани иазԥхьагәарҭо азакәанԥҵаратәии егьырҭ азинмчқәеи рынагӡаразы азинмчы змоу ажәлар рхаҭарнак.''
== Афункциақәа ==
Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент:
1) иаднакылоит Аконституциеи Аԥсны Аҳәынҭқарра азакәанқәеи;
2) иаднакылоит административ-дгьылҵакыратә ԥсахрақәа ирызку аӡбамҭақәа;
3) иазыӡырҩуеит атәылаҿы ҭагылазаашьас иҟоуи, аҳәынҭқарра аҩныҵҟатәи, адәныҟатәи аполитика ахырхарҭа хадақәеи, урҭ рымҩаԥгареи ирызку Аԥсны Ахада инашьҭымҭақәа;
4) иахәаԥшуеит егьышьақәнарӷәӷәоит аҳәынҭқарра абиуџьет, уи анагӡарагьы хылаԥшра азнауеит;
5) иаднакылоит ашьауӷатә, ашьауӷа-усеилыргаратә, амҩақәҵаратә-џьатә, атәылауаҩратә, атәылауаҩра-усеилыргаратә, абжьаҟазаратәи даҽа закәанԥҵараки, аӡбареиҿкаареи апрокуратуреи ирызку азҵаарақәа;
6) имҩаԥнагоит Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи реилыркаара;
7) ишьақәнаргылоит Аԥсны Аҳәынҭқарра аҳамҭақәеи, аҳаҭыртә, арратә хьӡалкаақәеи;
8) ишьақәнарӷәӷәоит, ишыԥнарго рыланаҳәоит Аԥсны аҳәынҭқаррабжьаратә еиқәшаҳаҭрақәа;
9) иалнахуеит Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент Аиҳаби уи ихаҭыԥуааи;
10) амаҵура ианаҭоит, рхы иақәиҭнатәуеит, азакәан инақәыршәаны Аԥсны Ахада иқәиргыло;
- Аԥсны Аҳәынҭқарра Амилаҭтә банк Ахантәаҩы;
- Аԥсны Аҳәынҭқарра аӡбаҩцәа;
- Аԥсны Аҳәынҭқарра Апрокурор хадеи ихаҭыԥуааи;
- Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконтрольтә палата Ахантәаҩы, уи ихаҭыԥуаҩ;
11) рмаҵура ианаҭоит, рхы иақәиҭнатәуеит Аԥсны Аҳәынҭқарра Аконтрольтә палата аудиторцәа хҩык;
12) иаднакылоит Аԥсны Аҳәынҭқарра Аминистрцәа реилазаара хазы игоу иалахәцәа рыгәрамгара рылаҳәара иазку аӡбамҭа;
13) Аԥсны Ахада ахара иднаҵоит уи имаҵура нижьразы;
14) ирыланаҳәоит амнистиа;
15) иаӡбоит аибашьра рылаҳәареи аинышәара рыбжьаҵареи ирызку азҵаатәқәа;
16) иаӡбоит Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент адепутатцәа рыламкьысра азҵаатәқәа;
17) иаӡбоит иҷыдоу аҭагылазаашьеи аибашьратә ҭагылазаашьеи ралагалара ахьынӡазинрку;
18) инанагӡоит Аконституциеи Аԥсны азакәанқәеи иирыднаҵо егьырҭ азинмчқәа.
== Аԥсны Жәлар Реизара-Апарламент Аилакқәа ==
Аԥсны Жәлар Реизара – Апарламент иамоуп есқьынагьтәи абарҭ Аилакқәа ааба:
– Аҳәынҭқарра-зинтә политиказы аилак;
– Абиуџьети, акредиттә еиҿкаарақәеи, ашәахтәқәеи афинансқәеи рзы аилак;
– Аекономикатә политикеи ареформақәеи рзы аилак;
– Атәылахьчареи амилаҭтә шәарҭадареи рзы аилак;
– Асоциалтә политикеи, аџьеи, агәабзиарахьчареи, адемографиеи, аибашьра аветеранцәеи аинвалидцәеи русқәа рзы аилак;
– Аҵареи, аҭҵаарадырреи, абызшәатә политикеи, амассатә информациа ахархәагақәа русуреи рзы аилак;
– Акультуреи, аҿари аспорти русқәеи рзы аилак;
– Жәларабжьаратәи апарламентбжьаратәи аимадарақәеи аџьынџьуаа рымадареи рзы аилак;
– Аграртә политикеи, аԥсабаратә лшарақәеи, аекологиеи рзы аилак.
== Аԥсны Жәлар Реизара аиҳабцәа ==
1) [[Џьынџьал Сократ Рач-иԥа]] — I - II-тәи ааԥхьара (1994-2002 шш.)
2) [[Ашәба, Нугзар Нури-иԥа|Ашәба Нугзар Нури-иԥа]] — III - IV-тәи ааԥхьара (2002-2012 шш.)
3) [[Бганба Валери Рамшьыхә -иԥа]] — V-тәи ааԥхьара (2012-2017 шш.)
4) [[Кәарҷиа Валери Еремеи-иԥа]] — VI-тәи ааԥхьара (2017-2022 шш.)
5) [[Ашәба Лаша Нугзар-иԥа]] – VII -тәи ааԥхьара (2022 ш.)
== IV-тәи ааԥхьара Аԥсны Аҳәынҭқарра Апарламента адепутатцәа руак ==
{| class="wikitable sortable mw-collapsible" style="text-align: center"
!# !! Алхратә округ !! Адепутат !! Affiliation !! Notes
|-
|1
|Аҟәа
|[[Ҭалих Ҳәатышь]]
|
|
|-
|2
|Аҟәа
|[[Сонер Гогәуа]]
|
|
|-
|3
|Аҟәа
|[[Рита Лолуеа|Рита Лолуа]]
|
|
|-
|4
|Аҟәа
|[[Баҭал Кобахиа]]
|
|
|-
|5
|Аҟәа
|[[Лев Шамба]]
|
|
|-
|6
|Аҟәа
|''[[Ирина Агрба]]''
|
|Аиҳабы ихаҭыԥуаҩ
|-
|7
|Аҟәа
|[[Павел Лешьук]]
|
|
|-
|8
|Пиҵунда
|[[Роман Бениа]]
|
|
|-
|9
|Бзыԥ
|[[Валерии Бганба]]
|
|
|-
|10
|Гагра
|[[Амра Агрба]]
|
|
|-
|11
|Гагра
|[[Валери Кондаков]]
|
|
|-
|12
|Цандрыԥшь
|[[Валери Маиромиан]]
|
|
|-
|13
|Otkhura
|[[Гаррик Саманба]]
|
|
|-
|14
|Дәрыԥшь
|[[Гәрам Гәымба]]
|
|
|-
|15
|Лыхны
|[[Михаил Сангәлиа]]
|
|
|-
|16
|Гәдоуҭа
|[[Владимир Начач]]
|
|
|-
|17
|Аацы
|''[[Виачеслав Цыгәба]]''
|
|Аиҳабы ихаҭыԥуаҩ
|-
|18
|Афон Ҿыц
|[[Виталии Смыр]]
|
|
|-
|19
|Йашыра
|[[Лев Аҩыӡба]]
|
|
|-
|20
|Гәымсҭа
|''[[Альберт Овсепиан]]''
|
|Аиҳабы ихаҭыԥуаҩ
|-
|21
|Баслаҭа
|[[Валерии Кәарҷиа]]
|
|
|-
|22
|Pshap
|[[Сергеи Матосиан]]
|
|
|-
|23
|Machara
|[[Виктор Висилиов]]
|
|
|-
|24
|Дранда
|[[Адгәыр Ҳаразиа]]
|
|
|-
|25
|Beslakhuba
|[[Зыхәба, Иури|Иури Зыхәба]]
|
|
|-
|26
|Ҷлоу
|[[Заур Адлеиба]]
|
|
|-
|27
|Кәтол
|'''[[Нугзар Ашәба]]'''
|
|Аиҳабы
|-
|28
|Аҭара
|[[Кәыҵниа, Темыр|Ҭемыр Кәыҵниа]]
|
|
|-
|29
|Очамчыра
|[[Џьопуа, Беслан Џиба-иԥа|Беслан Џьопуа]]
|
|
|-
|30
|Тҟәарчал
|[[Даур Аршба]]
|
|
|-
|31
|Тҟәарчал
|[[Александр Ченгелиа]]
|
|
|-
|32
|Уақәым
|[[Гамсаниа, Емма|Емма Гамсаниа]]
|
|Elected in by-election after the death of [[Омар Кәарҷиа]]
|-
|33
|Ҷубурхьынџь
|[[Кереселиӡе, Иури|Иури Кереселидзе]]
|
|
|-
|34
|Гал
|[[Ҩардан, Виачеслав|Виачеслав Ҩардан]]
|
|
|-
|35
|Shashikvar
|[[Убириа, Бежан|Бежан Убириа]]
|
|
|-
|}
==Шәахә. иара убас==
* [[Аԥсны]]
* [[Аԥсны Аҳәынҭқарра]]
== Абара ==
{{commonscat|People's Assembly of Abkhazia|Аԥсны Жәлар Реизара}}
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Аԥсны жәлар реизара| ]]
qbhy68o014u1209hdx8d50re5k3nusp
Алахәыла:Nart17
2
53477
171732
166945
2026-08-09T15:10:57Z
Nart17
17397
About me and the vital-articles translation work
171732
wikitext
text/x-wiki
I am Danial Zakaria, known also as Nart Tlisha.
I work mainly on the [[Авикипедиа:Vital articles|vital articles]] of the Abkhaz Wikipedia, together with the templates, Lua modules and maintenance markup they need. The articles are translated by professional translators, native speakers of Abkhaz, commissioned and funded by the Bagrat Shinkuba Foundation; I prepare, format and publish their work and look after the technical side. What has been done and what is still free to take is tracked publicly at [https://bagrat.fund/wiki/ bagrat.fund/wiki].
The aim is simple: to bring the core of Wikipedia into Abkhazian, and to keep the language present in the tools people use every day.
You are welcome to write to me on [[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|my talk page]].
5rqj6o1e3pepf53s2w581kr5p6hay5m
Аҭоурых
0
55332
171733
171698
2026-08-09T23:50:37Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 8 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
171733
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Аҭоурых|2=Адунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|мини|280x280px|«Аҭоурых [[Аллегория|аллегориа]]», [[Гизис, Николаос|Николаос Гизис]], 1892]]
'''Аҭоурых''' (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἱστορία - «азҵаара аҭара»; «азҵаарақәа рыҭарала иҳауз адыррақәа»<ref name="bre2008s130">БРЭ, 2008, с. 130.</ref>), '''аҭоурыхтә ҭҵаарадырра''' - [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], аҭҵаарадырратә (академиатә) дисциплина, [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] [[прошлое|ииасхьоу раамҭа]] ҭнаҵаауеит; ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭеи, аҭоурыхтә хҭысқәеи афактқәеи рымзыз-хылҿиаатә еимадарақәеи<ref name="evans1">{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |title= The Two Faces of E.H. Carr |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Richard J. Evans |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |title= What History Is |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Alun Munslow |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809204914/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |url-status= live }}</ref><ref name="arnold2000">Arnold, 2000.</ref>, иалкаау аҭоурыхтә процессқәа рзакәанеизшәарақәеи, [[Общество|асоциум]] аҿиареи, насгьы иарбанзаалак ауаҩытәыҩсатә усуреи рыхцәажәареи рыҭҵаареи рзы аҭоурыхтә ҭҵаарадырра ахархәара рынаҭоит [[Исторический источник|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]], уахь иаҵанакуеит: еиуеиԥшым [[нарратив|анарративқәа]], [[Письмо|аҩыратә документқәа]], ҿырҳәалатәи аацҳамҭақәа, [[артефакт (археология)|аматериалтә артефактқәа]], [[лингвистика|алингвистикатә]] дыррақәа, иара убас [[Аекологиа|аекологиатә]] маркерқәа.<ref name="bre2008s130"/>
«Аҭоурых» - ажәытә хҭысқәеи, ииасхьоу аамҭа [[историческая память|гәаларшәагак]] аҳасабала иаазырԥшуеи, урҭ ахҭысқәа ирызку адыррақәа рыԥшаареи, реизгареи, реилыркаареи зныԥшуа зеиԥш терминуп.<ref name="arnold2000"/> [[история письменности|Аҩыра аԥҵахаанӡеи]] [[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагамҭанӡеи иаҵанакуа ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭа, [[Первобытное общество|ажәытәӡатәи аамҭа]] ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/prehistory |title=Prehistory Definition & Meaning |website=Dictionary.com |access-date=2022-12-06 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120231321/https://www.dictionary.com/browse/prehistory |url-status=live }}</ref>
Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аусхкқәа иреиуоуп: аҭоурыхтә хҭысқәа еиҳа еиӷьны еиҭазҳәо анарративқәа ма егьырҭ аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа ралкаара;<ref name="evans1"/><ref name=Tosh1>{{cite book |title=The Pursuit of History|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/52|last=Tosh|first=John |publisher=Pearson Education Limited |isbn=978-1405823517 | edition=4th|year=2006|page=52}}</ref> ҳаамҭазы иҟоу апроблемақәа реилкааразы аҭоурыхҿиарадырра иааннакыло аҭыԥи ииасхьоу аамҭа аҭҵаара иамоу ахәарҭеи.<ref>{{Cite book |author=Stearns, Peter N.; Seixas, Peter Carr; Wineburg, Samuel S. |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6/mode/2up |title=Knowing, teaching, and learning history : national and international perspectives |year=2000 |publisher=[[New York University Press]] |others=Internet Archive |isbn=978-0814781418 |page=6 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Nash l |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0814781411 |pages= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 102–115] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Seixas |first= Peter |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Schweigen! die Kinder! |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 }}</ref> Иалкаау культурак иазҷыдароу, аха уи иахьыԥшым аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа рыла ишьақәырӷәӷәам анарративқәа (иаҳҳәап, [[Артуриана|акрал Артур изку ажәабжьқәа]]), иҟаҵәҟьаз аҭоурыхтә хҭысқәа, насгьы зыгәра го аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реиԥш акәымкәа, урҭ аарԥшуп [[культурное наследие|акультуратә ҭынха]], мамзаргьы [[Легенда|алегендақәа]] ирыхәҭакны.<ref name="Low1">{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Lowenthal |first= David |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Dilemmas and Delights of Learning History |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 63] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 }}</ref>
''Аҭоурыхҭҵааҩ'' - аҭоурыхи [[Вспомогательные исторические дисциплины|ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәеи]] ҭызҵаауа аспециалист иоуп.<ref>[http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/09/us1c5706.htm Историк] // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 1. — Стб. 1257.</ref><ref>{{Книга|часть=Историк |автор = [[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]] |заглавие = [[Словарь Ожегова|Толковый словарь русского языка]] |ответственный= Под ред. проф. [[Скворцов, Лев Иванович|Л. И. Скворцова]] |издание = 28-е изд. перераб |место = М. |издательство = Мир и образование |год = 2014 |страниц = 1376}}</ref><ref name="Ефремова">{{книга|часть=Историк |автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Современный словарь русского языка : орфографический, словообразовательный, морфемный : около 20 000 слов, около 1200 словообразовательных единиц|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|ACT]]|год=2010|страниц=699|isbn=978-5-17-069855-4}}</ref> Иахьатәи аамҭазы аҭоурыхҭҵааҩцәа рҟынтә ԥыҭҩы заҵәык роуп аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳәа изышьҭоу, уи ахаҭыԥан, изызку ахырхарҭақәа ирҿырԥшны, рхы иадырхәоит еиуеиԥшым аилкаарақәа: [[социальная история|асоциалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], акультуратә ҭоурыхҭҵааҩцәа, [[феминистская история|афеминисттә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[история науки|аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[политическая история|аполитикатә ҭоурыхҭҵааҩцәа]] уҳәа убас иҵегьы.<ref>Arnold, 2000, p. 55.</ref>
== Аилкаареи аетимологиеи ==
Ажәа «аҭоурых» раԥхьатәи аҵакы [[Древняя Греция|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, уи иаанагоит «аҭҵаара, аилкаара, ашьақәыргылара, адырра аиура». Аҭоурых ахҭысқәеи [[факт|афактқәеи]] рыҵабыргреи риашареи рышьақәыргылара иадҳәалан. [[Древний Рим|Ажәытә аурымтәи]] аҭоурыхҿиарадырраҿы ([[Историография|аҭоурыхҿиарадырра]] иахьатәи аҵакала — аҭоурых ҭызҵаауа аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аҟәша ауп), ари ажәа иаанарԥшуа иалагеит ииасыз ахҭысқәа ирызку [[Нарратив|ажәабжьҳәара]]. Иаарласны, «аҭоурых» ҳәа ахьӡырҵо иалагеит иарбанзаалак иҟаҵәҟьоу ма ихыҭҳәаау хҭыск, ҟаларак ирызку [[рассказ|ажәабжьқәа]].<ref>''[[Утехин, Сергей Васильевич|Утехин С. В.]]'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140326182103/http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm |date=2014-03-26 }}</ref>
Аспециалистцәа изларҳәо ала, [[Ионийцы|иониатәи]] ажәа ''аҭоурых'' (ἱστορία) аауеит «индоевропатәи ашьаҭа ''vid'' аҟынтә, зҵакы алаҭын бызшәаҟны ''video'' аурыс бызшәаҟны ''видеть'' ҳәа иаарԥшу».<ref name="tahogodi">[[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годи А. А.]] Ионийское и аттическое понимание термина «история» и родственных с ним // Вопросы классической филологии. – М.: Издательство Московского университета, 1969. Вып. 2. С. 112.</ref><ref name="savelpolet"/>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ажәа «аҭоурых» ҵакыс иамаз аҭҵаарадырра амҩала ироуаз иарбанзаалак адырра ауп, иахьатәи аҵакы ала аҭоурыхтә дырра ахаҭа акәымкәа. Иаҳҳәап, ари ажәа [[Аристотель|Аристотель]] «Аԥстәқәа рҭоурых» аҟны ахархәара аиҭеит. Уи ҳԥылоит, иара убас [[Гомер|Гомер]] игимнқәа, [[Гераклит|Гераклит]] иҩымҭақәа, Афинтәи аҳәынҭқарра аҿаԥхьа аҭоубаура атекст уҳәа рҿы. Ажәытә бырзен бызшәаҿы иҟан ажәа ''historeîn'', «аҭҵаара», уи раԥхьа [[Иония|Иониа]] мацара аҟноуп ахархәара ахьамаз, уаантәи Бырзентәыла зегьы иалаҵәеит, анаҩс [[Эллинизм|аеллинистикатә цивилизациа]] зегьы.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref>
Иарбан [[Культура|культуразаалак]] аҿы еицырдыруа, аха ихьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла ирҵабыргым ажәабжьқәа, иаҳҳәап, [[Король Артур|акрал Артур]] изку алегендақәа, иаобиективтәу аҭҵаара акәымкәа, еиҳарак [[Культурные ценности|акультуратә ҭынха]] иахәҭакны иԥхьаӡоуп.<ref>{{книга |заглавие=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |часть=Schweigen! die Kinder! |год=2000 |издательство=[[New York University Press]] |место=New York & London |isbn=0-8147-8141-1 |страницы=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |язык=en |автор=Seixas, Peter |ответственный=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)}}</ref><ref name="Low1" /> Аҭоурых иарбан хәҭазаалак аҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала абас еиԥш иҟоу ҭҵааразароуп.
Ажәытә бырзен аҵакала ажәа «аҭоурых» XVII ашәышықәсазы [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] ахархәара аиҭеит еицырдыруа атермин «[[естественная история|аԥсабаратә ҭоурых]]» аҟны. Бекон изы аҭоурых — «аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы зҭыԥ шьақәыргыло амаҭәарқәа рдырра ауп», уи хыҵхырҭас иамоу [[память|агәынкылара]] ауп ([[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] агәҭахәыцра ишалҵшәо еиԥш, [[поэзия|апоезиа]] афантазиа ишалҵшәо еиԥш). Абжьарашәышықәстәи Англиа аҟны ажәа «аҭоурых» еиҳарак ахархәара аман иааизакны ажәабжь аҵакы аҭаны (''story''). Иҷыдоу атермин аҭоурых (''history'') ииасхьоу ахҭысқәа реишьҭагыла аҳасабала англыз бызшәаҿы ицәырҵит [[XV век|XV ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ажәа «аҭоурыхтә» (''historical'', ''historic'') — XVII ашәышықәсазы.<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}''. New York: The Century Co, 1889.</ref><ref name="Ferrater-Mora"/> Германиеи, Франциеи, Урыстәылеи рҿы ажәа «аҭоурых» аҩҵакык рыла ахархәара амоуп.
Абиԥарақәа ргәалашәараҿы иаанхаз ахҭысқәа зегьы, еиуеиԥшым иҵабыргу рформақәа, аҭоурыхтә [[Хроника|хроника]] аҵакы шьақәдыргылоит<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}, «History».</ref>. Уи ииасыз аамҭа аиҭашьақәыргыларазы еиҳа ихадоу ахыҵхырҭақәа ралкааразы иаҭахуп. Иарбанзаалак аҭоурыхтә [[архив|архивқәа]], еиуеиԥшым атекстқәеи адокументқәеи ахьыԥшаау азеиԥш архив аҵакы иахьыԥшуп; урҭ доусы «рхатәы ҵабырг» шрымоугьы, лассы-лассы рыхәҭак ҿаԥырҽуеит. Архивтә хыҵхырҭақәа рыдагьы, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәар рылшоит абаҟақәа ирну аҩырақәеи асахьақәеи, аҿаԥыцтә жәабжьқәа, иара убас егьырҭ ахыҵхырҭақәа<ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, иаҳҳәап, [[археология|археологиатә]]. Аҭоурых иахьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, археологиа еиҳарак аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рзы ахәарҭа амоуп, ахҭысқәа лабҿаба избаз ршаҳаҭрақәа рышьақәырӷәӷәара ма рҿагылара мацара акәымкәа, иара убас информациала рхарҭәаара алнаршоит, иалкаау аамҭа хҵәахақәа ирхаану злаҟам ала.
== Аҭоурыхи амифқәеи ==
Аҭоурыхтә текстқәа змам архаикатә культурақәа рҿы, урҭ ахыҵхырҭақәа рроль нанагӡоит [[мифология|амифологиа]], уи ажәытәра иазку адыррақәа раиуразы ицхыраагӡоуп. Кыр иҿиахьоу аҭоурыхтә традициа аныҟоу аамҭақәа раангьы, амифопоетикатә традициа аҵак ду амоуп. Убри аан иҟоуп аҭоурыхтә хҭыс ҿыцқәа рызхәыцра зҽазызшәо амифологиатә текстқәа. Урҭ рыхцәажәара мҩаԥысуеит «адәахьтәи» аганахьалагьы «аҩныҵҟатәи» аганахьалагьы (автохҳәаа). Аҭоурых аҭҵаарадырра аҳасабалеи, ма амиф аҳасабалеи реизыҟазаашьа апроблема еиҳа ихадахоит раԥхьатәи аҭоурыхтә усумҭақәа рцәырҵра аамҭазы, аха уи аамҭазы еиҳарак акосмологиатә ҟазшьа змоу ажәытә мифопоетикатә схемақәеи атекстқәеи аԥыжәара шрымац ирымоуп. Иалыркаауеит: ауаа ирыдҳәалаз ажәытәтәи ахҭысқәа рҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала, [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылара]] ишьақәгылаз анцәа идҳәалоу ахҭысқәа ирызку атеократиатә квази-ҭоурых, насгьы амифқәа, аквазиаамҭатә форма шеиқәырхоугьы ауаа ирыдҳәалаз ахҭысқәа ирызхьамԥшуаз<ref name="toporov1987">Топоров. История и мифы, 1987.</ref>.
Аҭоурыхи амифологиеи реидҳәалара еилыкка иубарҭоуп [[космогонические мифы|акосмологиатә нарративқәа]] рҿы. Урҭ рҷыдарақәак анырра ду ҟарҵеит раԥхьатәи аҭоурыхтә текстқәа рышьақәгылашьеи рҵакқәеи рҿы. Ари анырра аарԥшуп азҵаара аҭак аҳасабала ишьақәгылоу атекст аҿы: Атекст шьақәгылоуп адунеи аиҿкаашьа иазку азҵаарақәеи аҭакқәеи рыла. Атекст еихшоуп ахҭысқәа рыхцәажәарала ишьақәгылоу ахәҭақәа рыла. Арҭ ахҭысқәа аамҭа ахҵәахақәа раҳасабала еишьҭагылоуп, хҵәахацыԥхьаӡа алагамҭа арбоуп. Акосмос ақәыԥшылара ахцәажәарақәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп. Ахырхарҭа шьақәыргылахоит адәахьынтәи аҩныҵҟахь. Ашара етапк аҟынтәи анаҩстәи аетап ахь аиасразы иаҭахуп иҷыдоу азнеишьа. Ахҭысқәа хәыҷы-хәыҷла акосмологиатәи анцәатәи ҩаӡара аҟынтәи аҭоурыхтәи ауаҩытәыҩсатәи ҩаӡарахь илбаауеит. Акосмологиатә цәаҳәа аҵыхәтәантәи аелемент аҭоурыхтә цәаҳәа актәи аелемент акәхоит. Раԥхьатәи [[культурный герой|акультуратә фырхаҵа]] лассы-лассы арҭ аҩ-цәаҳәак рҳәааҿы дцәырҵлоит. Уи адгьылтә ҩаӡараҿы акосмос аԥҵара хиркәшоит. Иара иоуп асоциалтә нормақәа рышьақәыргыларала акультура-ҭоурыхтә традициа ашьаҭа зкуа. Атекстқәа рҟны асоциалтә ԥҟарақәа аарԥшхоит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аколлектив аҩныҵҟа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рыԥҟарақәа. Арҭ аԥҟарақәа рҟынтәи иаауеит аиуара асхемақәа<ref name="toporov1987"/>.
Амифопоетикатә текстқәа рҿы акосмологиатәи, аиуаратәи, иара убас аибагаратә еизыҟазаашьақәеи рсистема асхемақәа рыдагьы, амифҭоурыхтә традициақәа рсхема аҵанакуеит. Арҭ асхемақәа, еиҳарак, амифқәеи «аҭоурыхтә» [[предание|ҳәамҭақәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа лассы-лассы агха рыхьуеит, насгьы амифи аҭоурыхтә ҳәамҭеи рҳәаақәа рышьақәыргылара гәрамгарҭас иҟарҵоит, аха атрадициа ныҟәызго рыбжьара ари аихшара ауадаҩрақәа цәырнагаӡом. Англыз етнограф [[Малиновский, Бронислав Каспар|Бронислав Малиновски]] «аҭоурыхтә» ҳәамҭақәа иалкаау традициак ныҟәызго иреиԥшу ауаҩытәыҩсатә персонажцәа злахәыз, насгьы аколлектив актуалтә гәалашәара (ажәаҳәаҩ ихатә гәалашәара, аҭаацәа рабиԥара ргәалашәара, агенеалогиатә схемақәа уб. иҵ.) зымҿхазкуа ахҭысқәа ирыдиҳәалон. «Аҭоурыхтә» ҳәамҭа иаҷыданы, амиф аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшуп даҽа ҭагылазаашьак аҿы ухаҿы иузаамго ахҭысқәагьы: убас, еиуеиԥшым аиҭакрақәа мҩаԥысуеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ацәеижь аԥсахра, ауаҩы аԥстәы иеиԥшхара, усхкык аҟынтәи даҽа усхкык ахь аиасра. Амифи аҭоурыхи реиԥшымзаарақәа ҭырҵаауеит егьырҭ «анарративтә» проза хкқәа ирҿырԥшны.
Америкатәи аиндеиццәа [[нутка (народ)|нутка]] ркультураҿы амифи [[легенда|алегендеи]] реизыҟазаашьа ҭызҵааз [[Сепир, Эдуард|Едуард Сепир]] алкаа ҟаиҵеит аҩжанркгьы ныҟәызго иҟаҵәҟьаз ахҭысқәа рдырраҭарақәа раҳасабала ишахәаԥшуа, аха амиф ажәытәра лашьца ([[мифическое время|амифтә аамҭа]]), адунеи зынӡа даҽакала ианыҟаз аепоха иахыԥхьаӡалоуп; алегенда аҭоурыхтә персонажцәа аазырԥшуа, иалкаау аҭыԥи ажәлари ирызку, актуалтә [[ритуал|ритуалтә]] ма асоциалтә ҵакы змоу ахҭысқәа рыҽрыманадоит. [[сказка|Алакә]], амиф, аҭоурыхтә ҳәамҭа, иԥшьоу аҭоурых назлоу ԥшь-хәҭакны еилоу «анарративқәа» рсхема аҳәаақәа ирҭагӡаны иалкаахоит ҩ-ҷыдарак — «алакәтә» — «илакәтәым», «[[сакральное|асакралтә]]» — «исакралтәым»: алакә — лакәтәуп, исакралтәым; амиф — лакәтәуп, исакралтәуп; аҭоурыхтә ҳәамҭа — илакәтәым, исакралтәым; иԥшьоу аҭоурых — илакәтәым, исакралтәуп. Ари аусхкы ҭызҵаауаз аҵарауаа, иаҳҳәап, Е.Сепир, Б. Малиновски, В. Сиудов, К. Скотт Литтлтон, У. Беском, [[Вансина, Ян|Ж. Вансина]] уб. егь., апроза аҩныҵҟа еиуеиԥшым ажанрқәа алыркаауан, иара убас амифологиатәи аҭоурыхтәи ҳәамҭақәа рыбжьара атипологиатә аиасрақәа реишьҭагылашьақәа шьақәдыргылон. Ибжьаратәу аформақәа рахь иаҵанакуеит аҭоурыхтә хҳәаа иадҳәалоу, аха амифопоетикатә традициа иахылҿиаауа агәалашәара, ахроникатә нҵамҭақәа, ашаҳаҭтә ҿахәы, ахылҵшьҭра иазку аҳәамҭақәа. Агиографиатә легендақәа амифи аҭоурыхтә текстқәеи ирыдҳәалоуп. Иҟоуп еиҳа инарҭбаау апроблема: агиографиатә легендақәа «рҭоурыхтәра», иара убас аҭоурыхтә нарративқәа «рмифологиатәра», мамзаргьы «рҭоурыхтә ҵакы рцәыӡра». Уи ареалтә ҭоурыхтә хаҿқәа рбиографиақәагьы ирызкуп<ref name="toporov1987"/>.
Раԥхьатәи «аҭоурыхтә» прозақәа иреиуоу — аҭоурыхра иазааигәатәны уахәаԥшуазар — рхатә ҳәамҭа мацарақәа роуп «аҭоурыхтә» ҳәа ирыԥхьаӡо, егьырҭ ааигәа иҟоу акультурақәа рҳәамҭақәа амифологиатә аамҭа иаҵанакуеит, амифологиа аҳасабалагьы иахәаԥшуеит. Актуалтә гәалашәара иаҵанакуа аамҭа анҭыҵ — аҩыра змам атрадициақәа рҿы, шамахамзар, быжь-абиԥарак иреиҳаӡам — ажәытәра зегьы ахҭысқәа рыла еихшамкәа еизакны иҟоуп, ахҭысқәеи ажәабжьҳәаҩи рыбжьара аамҭатә дистанциа арбаӡам. Ҳ. ԥ. ҟ. 1-тәи азқьышықәсазы хыԥхьаӡара рацәала акультурақәа, Адгьылбжьарамшын инаркны аокеан Ҭынч аԥшаҳәақәа рҟынӡа, аҳәынҭқарра ашьақәгылара аамҭа рхыргеит, раԥхьаӡа акәны амифопоетикатә шьақәгылашьақәа рҿы акризис ҟалеит. Акосмологиатә схемақәа ртрадициатә формақәа ацәырҵра ҿыцқәа ишахәҭоу еиԥш рыхцәажәареи реилыркаареи рылымшеит. Ажәытә космологиатә традициаҿы аилыркаара зҭахыз аҭагылазаашьақәа рыхәҭак ауп изыхцәажәаз, убри аҟнытә убарҭ ацәырҵра ҿыцқәа назлаз, ахцәажәара ахкы ҿыцқәа аҭахын. Акосмологиатә нарративқәеи, [[этиологические мифы|аетиологиатә мифқәеи]], иара убасгьы заатәи аквазиҭоурыхтә текстқәеи рҟынтәи, акультура ииасуеит заатәи аҭоурых хцәажәарахь. Аамҭа цацыԥхьаӡа ишьақәнаргылоит адунеи аҭоурыхтә хәаԥшышьа, насгьы аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ицәырҵуеит. Раԥхьа аҭоурыхтә хәаԥшра амифопоетикатә иаҟәгамызт, анаҩс уи иацәхьаҵны иаҿагылеит, аҵыхәтәаны, зынӡа мап ацәнакит. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы макьана иубарҭоуп акосмологиатә жәабжьқәа рҷыдарақәа жәпакы. Убас, урҭ азҵаарақәа жәпакы рҭак ҟазҵо аиҿкаашьа рымоуп. Убас, заатәи [[русская летопись|аурыс ашықәснҵа]] алагамҭа «Абар [[Повесть временных лет|аамҭатә шықәсқәа ражәабжьқәа]]. Аурыс дгьыл ахьынтәиҟалаз. Киев раԥхьаӡа аҳра зуадаз, насгьы иарбан хылҵшьҭроу иамоу аурыс дгьыл» акыраамҭатәи атрадициа шьаҭас иамоуп. Џьара-џьара заатәи аҭоурых ԥҵамҭаҿы азҵаарақәеи аҭакқәеи рформа стилистикатә знеишьаны иҟалоит, иаҳҳәап, лассы-лассы уи аҩыза [[ирландские саги|ирландиатәи асагқәа]] рҿы иуԥылоит, мамзаргьы атекст иалкаау аҭыԥқәа рҿы иааԥшуеит, иаҳҳәап, китаитәи «[[Го юй|Го иуи]]», «Аҳрақәа ирызку ажәабжьқәа» рҿы. Азҵаара-аҭактә композициа ахархәара, хәҭа-хәҭала акәзаргьы, заатәи аҭоурыхтә хцәажәарақәа рҿы адиалогқәа рырацәара ауп изыдҳәалоу, иаҳҳәап, китаитәи «[[Шу цзин|Шуцзин]]» («Аҭоурых ашәҟәы») аҟны. [[Геродот|Геродот]] ихаҭа шаҳаҭс дахьзыҟамлоз, насгьы избаз иаҳасабала аӡәгьы изеиҭамҳәоз ахҭысқәа данрыхцәажәоз, адиалог аформа дазхьаԥшуан, џьара-џьара азҵаарақәеи-аҭакқәеи рформақәагьы. Ари автор иидыруаз адиалог иашақәа, ааԥхьарақәа, ажәахәқәа убас егьырҭгьы, ма зынӡа ахархәара риҭаӡом, ма иԥсахны иааигоит. Заатәи аҭоурыхтә текст аформа ахаҭа, еиҳарак, аҭак аԥшаара аҳасабала ишьақәгылан, уи азы атекст ибзианы аус адулатәын. Арахь иаҵанакуеит, Геродот ихы иаирхәаз амифқәа ррационалисттә интерпретациа аметоди аҭоурыхдырҩы [[Фукидид|Фукидид]] алҵшәақәа рыла илкаақәа рметоди. Аҭак аԥшаара, еиҳарак акосмологиатә нарративқәа ирықәшәо аритуалқәа рҳәаа иҭагӡаны, аҭак аиура апроцедура иадҳәалоуп<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа амифопоетикатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡоу аамҭеи ақәыԥшылареи реилкаара еиқәдырхоит. Аҭоурыхдырыҩцәа Геродот, Фукидид, [[Полибий|Полибии]] аамҭа [[цикличность|ациклтә модель]] еихыршон, уи ала иаарԥшхоит Геродот ихронологиа шҵаҵӷәыдоу, Фукидид «илогикатә» хронологиа еиԥш. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵаҩцәа иарбоу аилкаара аиааира рҽазыршәон, ахыркәшаратә аамҭатә цикл «ариашарала». Убас, урҭ аелементқәа еиҿызкаауаз, ахронологиа иадызҳәалоз асиақәа шьақәдыргылон. Ижәытәӡатәиу аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит «[[Палермский камень|Палермтәи ахаҳә]]» ала еицырдыруа ажәытә египеттәи ашықәснҵара еиқәхаз ахәҭақәа, ҳ.ԥ.ҟ. 25-тәи ашә., ҳ.ԥ.ҟ. XII—VII ашә. ирыҵаркуа аепонимқәа ассириатәи рсиақәа — лимма, иара убас аҭоурыхтә ҟазшьа змоу китаитәи атекстқәа, уахь иаҵанакуеит иалкаау аҳра аҭоурых, адинастиақәа, анналқәа, мамзаргьы изхылҵыз рыхьӡқәеи рыԥсҭазаара арыцхәқәеи еиқәзырхаз, [[Чжоу|Чжоу]] аепохаан ицәырҵыз ашьҭратә ҭаӡҩырақәа уб.иҵ. Ажәытәӡатәи заатәи-аҭоурыхтә текстқәа ирыҵаркуеит иара убас, хронологиала еишьҭаргылоу хыԥхьаӡара рацәала асиақәа, урҭ ирхыԥхьаӡалоуп [[Евмел Коринфский|Евмел]] иҩымҭа «Коринтиака» еиԥшу агенеалогиатә поемақәа, есышықәсатәи аофициалтә нҵамҭақәа, [[логографы|алогографцәа]] — [[Гекатей Милетский|Гекатеи Милетскии]] егьырҭи еиқәдыршәаз «Агенеалогиақәа». Агенеалогиақәа ахронологиатә еишьҭагылашьақәа рахь ииасыр рылшон. Индиатәи агенеалогиатә традициа [[пураны|апуранқәа]] рыла иалагоит — аканонтә [[индуизм|индуисттә]] текстқәа, аквазиҭоурыхтә жанр «[[Итихасы|Итихасы]]» атекстқәа — хаҭала иуҳәозар «аҭоурых». Ари атрадициа еиҳарак амифологиатә материал аҟны инарҵауланы ашьаҭа акит, иара убас Индиа ҭыԥқәак рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәхеит, лассы-лассы маӡала. Агенеалогистцәа хԥа-ԥшьба шәышықәса рыҩныҵҟа аҭыԥантәи аҭоурых аиҭашьақәыргылара алзыршо асиақәа шьақәдыргылоит, иара убас амифологиатә «адунеи ашара аепохеи» [[первопредок|раԥхьаӡа изхылҵызи]] аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рҭоурыхи рыбжьара аамҭалатәи аимҟьарсҭа еиҳарак амифологиатә материал ала ихадырҭәаауеит. Аҵыхәтәантәи аамҭазы хыԥхьаӡара рацәала агенеалогиатә традициақәа ирыхцәажәан Океаниа, Африка, иара убас Аладатәи, Агәҭантәи, Аҩадатәи Америка арегионқәа рҿы<ref name="toporov1987"/>.
Агенеалогиатә усумҭақәа ирықәшәоит акосмологиатә қәыԥшылара аобиектқәа рыла лассы-лассы зыхцәажәарақәа ирылаго, агеографиатә ҟазшьа змоу аԥҵамҭақәа. Акосмологиатә традициа аҟынтәи аҭоурыхтә традициахь, даҽакала иуҳәозар, амифқәа рҟынтәи аҭоурых ахь аиасра апроцесс аан, «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» (иара убас урҭ ирышьашәалоу аперсонификациа зызу, нцәахәыс иԥхьаӡоу аобиектқәа, [[Кронос|Кронос]], [[Гея|Геиа]], [[Уран (мифология)|Уран]] реиԥш иҟоу уҳәа уб.иҵ.) амифологиатә нарратив, акосмологиатә драма алахәылацәа рҟынтәи аҭоурыхтә процесс ахьымҩаԥысуа ҳәаақәаны иҟалеит. Ари аиасра алыршахеит аилкаарақәа «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» асакралтә ҟазшьа рцәыӡреи, насгьы ҿыц ицәырҵыз ахырхарҭа — аҭоурых — аҟны дара рзы еиҳа зхы иақәиҭу ахархәаратә ԥҟарақәа рышьақәгылареи иабзоураны. Аҭоурыхтә дунеихәаԥшышьа ашьақәгылара иацхрааит заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа жәпакы. Урҭ рахь иаҵанакуеит автор еиуеиԥшым традициақәак дахьрызхьаԥшуа ажәабжьқәа (ажәытә бырзен логограф [[Гелланик|Гелланик]] еиқәиршәеит тәылақәак рзеиԥш ҭоурых ахронологиатә схема; [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] еиқәиршәеит Китаи раԥхьатәи еизаку ҭоурыхны иҟалаз «Аҭоурыхтә нҵамҭақәа»), иара убас автор аамҭа хҵәахак, ма хҭыск ахьааирԥшуа ([[Пелопоннесская война|Пелопоннессктәи аибашьра]] иазку Фукидид ишәҟәы «[[История (Фукидид)|Аҭоурых]]»; аҭаацәара Бань рышәҟәы «Заатәи Хань рдинастиа аҭоурых»). Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы атекст асакралтә ҟазшьеи амифи ирцәыхароуп. Арҭ атекстқәа амифгьы рылоуп, аха азеиԥш концепциа аҳәаақәа ирҭагӡаны ихадоу ароль ааннакылом, уи епизодны, детальны, аԥҵамҭа иалементны иҟалоит<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы акосмологиатә концепциақәа «аритми» ахырхарҭеи шьақәдыргылон. Иаҳҳәап, ақалақьқәа, аҳәынҭқаррақәа, адинастиақәа, ацивилизациақәа рҭоурых ахцәажәараан, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәон акосмологиатә еилазаара аҟынтәи иааз аилкаарақәа, еиҳа иманшәалоу ахцәажәаратә схема аҳасабала, убарҭ иреиуоуп аира, аизҳара, адеградациа, аԥсра; арҭ апроцессқәа акосмологиатә мистериаҿы асакралтә елементны иҟамызт. Раԥхьатәи ажәабжьқәа еиҳарак аҳрақәеи (иаҳҳәап, ажәытәкитаитәи атрадициаҟны) аибашьрақәеи рыхцәажәарала ишьақәгылоу - акосмологиатә еиҿагыларақәа рҭоурыхтә аналог ауп. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы лагамҭаны иҟалеит ақалақь ашьаҭакра ([[Тит Ливий|Тит Ливии]] иҟны [[Рим|Рим]]), уи амифи аҭоурыхи еиланагӡоит, иара убас акосмологиатә ԥҵара атемагьы иадҳәалоуп. Аҭоурых аҿы амиф аҭынха иаҵанакуеит иҷыдоу аҭоурыхтә традициа ашьаҭакҩы ихаҿсахьа, уи лассы-лассы амифгьы аҭоурыхгьы иахырыԥхьаӡалоит, мамзаргьы уи иҟаҵәҟьазаара агәыҩбара рызцәырнагоит (аурымцәа рҿы [[Ромул и Рем|Ромулеи Ремеи]]; аславиантә традициаҿы [[Лях|Лиах]], [[Чех|Чех]], [[Крак|Крак]], [[Кий (князь)|Кии]] уҳәа егьырҭгьы)<ref name="toporov1987"/>.
[[Геродот|Геродоти]] егьырҭ заатәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи аҭоурыхтә персонажцәа рхымҩаԥгашьа ахақәиҭра еижьаганы ирыԥхьаӡон, урҭ акосмологиатә хҭысқәа алахәцәа ргәазыҳәарақәа назыгӡо раҳасабала акәын ишаадырԥшуаз. Убасҵәҟьа ауп ишыҟаз абжьарашәышықәстәи аамҭазы иҟаз «апровиденциалисттә» традициагьы. Аҭоурых ҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала, насгьы аҭоурыхра адунеихәаԥшышьатә конструкцианы ашьақәгылара иацхрааит аҭоурыхтә хҭысқәа зыхҟьаз аилкаареи, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыҿиареи. Уи аганахьала Фукидид илшаз рацәоуп. Геродот лассы-лассы азакәан амчхареи алахьынҵеи дрызхьаԥшуан, аха ус еиԥш иҟоу азнеишьа амзызқәа ҭҵаарадыррала реилкаара иацәыхаран<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы акосмогониа иазҷыдароу «аԥҵаратә схема» ашьҭақәа еиқәырхан, уи уажәы ииаган, уаанӡа истатикатәны, иаморфтәны, еиҟәыҭхамкәа, рацәак хшыҩзышьҭра зҭатәым ҳәа иԥхьаӡаз - ауаҩы иҭоурых ахь. Аҭоурых аҿы ахҭысқәа еиӷьу аҟынтәи еицәоу ахь ииасуан; убри аан акосмогониатә мифқәа рҿы иаҳа ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу аԥҵара «алагамҭа» ауп: иаԥҵаз адунеи абсолиуттә акзаареи аинаалареи аныԥшуан. Инарҭбааны аларҵәара аман ԥшь-шәышықәсак ирызкыз агәаанагара: актәи — [[золотой век|ахьтәы шәышықәса]], аҵыхәтәантәи — зегьы иреицәоу, узықәгәыӷратә иҟам аамҭа. Иҟан иара убас уи иаҿагылоу асхемақәагьы, уа ахьтәы шәышықәса ҳәа иԥхьаӡан аҭоурых анҵәамҭа — ари еиуеиԥшым [[хилиазм|ахилиастикатә]] концепциақәа ирызҷыдаҟазшьан<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа (иаҳҳәап, ажәытәбырзентәи) ӷәӷәала аепос иадҳәалаз ажәабжьҳәаратә литература ажанр иаҵанакуан, уи амифологиатә шьаҭақәа шамоу ҩашьом. [[логограф|Алогографцәеи]] [[Геродот|Геродоти]] рҭоурыхтә текстқәа рҟны инарҭбааны рхы иадырхәон афольклортә, иара убас алакәтә материал. Аурымтәи аҭоурыхҿиарадырра аԥсыжратә қьабз аан ирҳәоз арҽхәарақәеи (алаҭ. laudatio funebris), насгьы зыдунеи зыԥсахыз иԥсҭазааранҵеи ирыдҳәалоу, иамоуп иара убас афольклортә хыҵхырҭақәагьы. Убас, афольклортә стилистика аҷыдарақәа жәпакы [[Тацит|Тацит]] иҿы иубарҭоуп. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа, лымкаала Геродот иҟны, амифологиатәи афантастикатәи материалқәа (рационалла аус зыдулоу) рацәаны иахьрылоу, иаҳҳәап, атыҩкрақәа, адгьылҵысрақәа, алахьынҵеи ([[Тихе|Тихе]]) алаԥықәшәареи рроль убас егьырҭгьы шаҳаҭра руеит арҭ атекстқәа амифопоетикатә традициа аҭынха шакәу. [[Аристотель|Аристотель]] Геродот «амифолог» ҳәа ихьӡиҵеит (ажәытә бырзен бызшәала μυθολόγος). Убри аамҭазы акраҵанакуеит амиф рационалла аилкаара, насгьы аҭоурыхтә материал ихыҭҳәаау аҟәыҭхара, уи Геродот илнаршеит амифологиа аҟынтәи аҭоурых ахь аиасра. Аепикатә традициақәа рышьақәгыларазы иҟаз аҭоурыхтә ҭагылазаашьақәа џьара-џьара даара еиуеиԥшымызт, убри аҟнытә атекстқәа рҟны аҭоурыхи амифологиеи реизышәара еиҟарамызт. Амиф ҟазшьа змоу индиатәи аепикатә поемақәеи («[[Махабхарата|Махабхарата]]», «[[Рамаяна|Рамаиана]]»), [[пураны|пуранақәеи]] реиԥш еицырдыруа иҟоуп, иара убас аҭоурых ҟазшьа змоу испаниатәи «[[Песнь о моём Сиде|Сара с-Сид изку ашәеи]]», исландиатәи акралтәи, ма абшьҭратәи [[саги|сагақәеи]]<ref name="toporov1987"/>.
Аҭоурых амиф аҟынтәи ахақәиҭтәра убарҭоуп асакралтә ҟазшьа зцәыӡыз, анаҩс аҭҵаарадырра аҭоурых зхылҿиааз атекстқәа рҟны еиԥш, ажәытә амифопоетикатәи адинхаҵаратәи традициақәагьы рҟны. Убас, аџьамтә традициаҿы ([[маздеизм|амаздеизми]] [[манихейство|аманихеиствеи]]) аҭоурых шьақәгылоуп иԥсабаратәым асхемала, аха уи ашьаҭа асакралтә беиарақәа рсистема еиқәзырхо акосмологиатә дунеихәаԥшышьаҿы иҟоуп. Даара акраҵанакуан аамҭа азҵаара ахаҭа азҿлымҳара (иаҳҳәап, [[Зерван|Зерван]] ихаҿсахьаҿы), уи апериодизациеи аҿиареи, иара убас аамҭеи аԥҵара амч хадақәеи реимадара - иҵоуроугьы иҵоурамгьы. Амиф аҟынтәи аҭоурых ахь аиасраҿы аҵакы аман [[иудаизм|аиудаизм]], уи Анцәеи (аԥсабаратә дунеи иалгоу, акосмологиаҿы аасҭа аҭоурых аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшу) аҳи (акосмологиатә еимадарақәа зцәыӡыз, шьҭралатәи напхгаҩны иҟалаз, аҭоурыхтә процессқәа ирыхәҭакхаз) аԥсабара иаҟәганы аҭоурых иахәҭакны иҟанаҵеит. [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] амиф аҟынтәи аҭоурых ахь шьаҭанкыла ииасит. [[Христианская мифология|Ақьырсиантә мифологиа]] раԥхьаӡа акәны, Анцәа аҭоурыхтә аамҭа дахәҭакны дҟанаҵеит, [[историчность Иисуса Христа|Иаса Қьырса]] иҟаҵәҟьоу аҭоурыхтә хаҿоуп ҳәа дшьақәырӷәӷәо. Адунеихәаԥшышьа ҿыц излаҳәо ала, ауаҩы амифи акосмологиеи рдунеи аҿы акәымкәа, аҭоурых аҟноуп дахьыҟоу. Аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагарақәа аҭоурыхи амифи еиуеиԥшым реизышәарақәа ирызкны, аха урҭ аки-аки рхьыԥшымра мап ацәкымызт (уи инақәыршәаны — аҭоурыхра амифопоетикатә дунеихәаԥшышьа аҟынтәи), иара убас иҵаулоу ргенетикатә еимадарақәагьы<ref name="toporov1987"/>.
== Аҭҵаарадырра ==
Пруссиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Ранке, Леопольд фон|Леопольд фон Ранке]] ишьақәирӷәӷәон: «Хаз иҟоу ажәларқәа рҭоурых аизга, адунеизегьтәи аҭоурых шьақәнаргылартә изыҟалом, избанзар урҭ ахҭысқәа реидҳәалара ацәыӡуеит. Аха адунеизегьтәи аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала дҵас иамоуп абри аидҳәалара аилкаара, насгьы ажәларқәа зегьы еидызҳәало ахҭысқәа рыҿиарамҩа аарԥшра»<ref name="КФЭ">Всемирная история // [[Краткая философская энциклопедия]]. / Под ред. Е. Ф. Губского и Г. Б. Кораблёвой. — {{М.}}: Прогресс, 1994.</ref>.
[[науковедение|Аҭҵаарадырратә знеишьақәа]] рҳәаақәа ирҭагӡаны аус зуа аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡоит, аҭоурых ихаҭәаау ҭҵаарадыррак аҳасабала адунеи аҿы ишьақәгылеит XIX ашәышықәса азбжеи анҵәамҭеи ирхымгакәа. Убасҟан ишьақәгылеит зхатәы хырхарҭақәа змоу ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ([[психология|апсихологиа]], [[социология|асоциологиа]], [[Антропологиа|антропологиа]], [[политология|аполитологиа]], [[Экономика (наука)|аекономика]]), иара убри аамҭазгьы аҭоурых аҭҵаарадырақәа ргәыԥ иахыԥхьаӡалахеит<ref>Савельева, Полетаев, 2003, с. 292–295.</ref><ref>Савельева, Полетаев, 2008, с. 21.</ref>. Аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ашьақәгылара атәы зҳәо ихадоу арбагақәа ируакуп ауниверситетқәа рҿы аҭоурыхтә факультетқәа раартра. Убри аҟнытә иахьатәи аҭҵаарақәа равторцәа гәҽанызаарала XVIII ашәышықәса аӡбахә рҳәоит аҭоурыхтә дыррақәа реизгара аҟынтәи ҭҵаарадыррала рызнеира аепоха аҳасабала. Уи иаԥхьанеиуаз аамҭа аҵкыс, еиҳа аҭҵаарадырратә знеишьала иалкаан<ref>Каменский, 2012, с. 277.</ref>.
Авторцәақәак аҭоурых [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] ирхырыԥхьаӡалоит, даҽа шьоукы - [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]]<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, мамзаргьы агуманитартәи ауаажәларратәи ҭҵаарадыррақәа ирыбжьаратәны ирыԥхьаӡоит<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. Аҭоурых аҭҵаара лассы-лассы апрактикатә ма атеориатә хықәкқәа ирыдҳәалоуп, аха уи ауаҩытәыҩсатә дырраҭахрақәа раарԥшра акәзаргьы алшоит<ref name="graham-ch1">{{книга |заглавие=The Shape of the Past |ссылка=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |издательство=Oxford University |год=1997 |часть=Chapter 1 |язык= |автор=Graham, Gordon}}</ref>.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа ахҭысқәа рхылаԥшҩцәеи рылахәцәеи ракәны излаҟоу ала, рҭоурыхтә усумҭақәа изҭагылоу аамҭа иашьашәаланы иҩуп, насгьы аполитика ииашамкәа азыҟазаара мацара акәымкәа, раамҭазы иҟаз азеиԥш ҩашьарақәа зегьы аадырԥшуеит. Италиатәи ахәыцҩы [[Кроче, Бенедетто|Бенедетто Кроче]] иажәақәа рыла, «аҭоурых зегьы — ҳаамҭазтәи аҭоурыхуп»<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}. New York: The Century Co. Page [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210120061910/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 |date=2021-01-20 }}.</ref>.
Англо-Америкатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых аҟазара акәу, мамзаргьы аҭҵаарадырра (''Science'') акәу ҳәа иҟаз аимак иахцәажәон, урҭ рҟынтәи ари амаҭәар иаҳа иззааигәоу аилкаара иашьҭан<ref>Arnold, 2000, p. 114.</ref>. Британиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Арнольд, Джон (историк)|Джон Арнольд]] излеиԥхьаӡо ала, аҭоурыхтә вариантқәа рахьынтә руакы алхра егьырҭ мап рыцәкны, ишәарҭоуп, избан акәзар абри аҩыза азнеишьала аҭоурых иаку, еиҿагылара змам «ииашоу» жәабжьны иаарԥшхоит. Арнольд иажәақәа рыла, «обиективтә» мамзар «аҭҵаарадырратә» («scientific»; англыз термин «science» аурыс термин «наука» аҵкыс еиҳа иҭшәоуп) ҭоурых зыҟалом. Ас еиԥш иҟоу аҭоурых адунеихәаԥшышьа, асоциалтә интересқәа, агендертә зҵаарақәа ирызку зхатәы гәаанагарақәа змоу асубиективтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ргәазыҳәара иалҵшәоуп, насгьы урҭ лассы-лассы ахҭысқәа ирызку доусы иверсиа ииашоу акы аҳасабала иахәаԥшуеит. Иаку иҵабыргу аҭоурых аидеи — Аҭоурых иашаҵәҟьа — мыцхәы изызхьаԥшуа ауп, убри аҟнытә даараӡа ишәарҭазаргьы алшоит<ref>Arnold, 2000, p. 118.</ref>.
== Аҭоурыхҿиарадырра ==
{{main|Аҭоурыхҿиарадырра}}
[[Файл:General biography; or, Lives, critical and historical, of the most eminent persons of all ages, countries, conditions, and professions, arranged according to alphabetical order (1818) (14761572336).jpg|мини|230px|[[Геродот|Геродот]] (484 ҳ.ԥ.ҟ. - 425 ҳ.ԥ.ҟ.), «аҭоурых аб» ҳәа изышьҭоу]]
Атермин ''аҭоурыхҿиарадырра'' иамоуп акымкәа аҵакқәа. Актәи, уи аҭоурых аҩышьа, [[Методология истории|аҭоурыхтә метод]] ииашаны ахархәара, аҭоурыхтә [[познание|дыррақәа рыҿиара]] иазку аҭҵаарадырра ауп. Аҩбатәи, ари атермин ала иарбоуп, лассы-лассы тематикала, мамзаргьы даҽа знеишьак ала азеиԥш еизакыра аҟынтәи иалху аҭоурыхтә усумҭақәа реизга (иаҳҳәап, [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ирызку [[1960-е годы|1960-тәи ашықәсқәа]] рҭоурыхҿиарадырра). Ахԥатәи, атермин «аҭоурыхҿиарадырра» иаҵанакуеит иалкаау аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагарақәеи русумҭақәеи рыҭҵаара (аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵара амзызқәа, урҭ ртемақәа ралхра, ахҭысқәа реилыркаашьа, автори иаԥхьаҩцәеи рдунеихәаԥшышьа, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рфактқәеи рызхьарԥшрақәеи рхархәашьа анализ рзыруеит). Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ауаатәыҩса рҭоурых иазку иаку жәабжьк, мамзаргьы ажәабжьқәа рцикл аԥҵара иалацәажәоит.
== Аҭоурых афилософиа ==
{{main|Аҭоурых афилософиа}}
Аҭоурых афилософиа — ауаатәыҩса рҭоурых аҵакы хада азҵаара аҭак аҟаҵара зҽазызшәо [[Афилософиа|афилософиа]] аҟәша ауп. Ари афилософиа аҟәша иаҵанакуеит аҭоурых [[Телеология|ателеологиа]] иазку агәҭахәыцрақәа, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых планк иқәныҟәаны иҿиоума, ахықәкы, ма амҩақәҵагатә принципқәа амоума, насгьы иамоума аҭоурых анҵәамҭа. Аҭоурых афилософиеи [[Историография|аҭоурыхҿиарадырреи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых академиатә дисциплинаҵас аҭҵаара, уи иамоуп иалкаау аметодқәа, апрактикатә хархәара, насгьы ахатә ҿиара аҭоурых. Даҽа ганкахьала, аҭоурых афилософиеи [[История философии|афилософиа аҭоурыхи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, афилософиатә хшыҩҵак аҭоурых аҭҵаара.
Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырроу]], мамзаргьы [[Семь свободных искусств|зхы иақәиҭу ҟазароу]] ҳәа азҵаара иалацәажәоит. Ари аихшара еиҳарак иԥсабаратәым, избанзар аҭоурых адырратә хкы аҳасабала еиуеиԥшым аспектқәа рыла иахәаԥшуеит<ref>Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636</ref><ref>{{Cite web |url=http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |title=Источник |access-date=2023-02-27 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227040705/http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |title=Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) {{!}} doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008 |access-date=2009-04-01 |archive-date=2010-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419194114/http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |title=Arise Cliodynamics. sott.net/articles |access-date=2009-04-01 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214013659/http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |url-status=live }}</ref>.
Аҭоурых афилософиа аҿиараҿы ихадоу знеишьақәаны иалкаазар алшоит абарҭ:
* [[Общественно-экономическая формация|Аформациатә]] ([[Маркс, Карл|К. Маркс]], [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]], [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] убас егь.);
* [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ([[Данилевский, Николай Яковлевич|Н. Иа. Данилевски]], [[Шпенглер, Освальд|О. Шпенглер]], [[Тойнби, Арнольд Джозеф|А. Тоинби]], [[Эйзенштадт, Шмуэль|Ш. Аизенштадт]], [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]], [[Бондаренко, Дмитрий Михайлович|Д. М. Бондаренко]], [[Следзевский, Игорь Васильевич|И. В. Следзевски]], [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефиодов]], [[Алексушин, Глеб Владимирович|Г. В. Алексушин]] уҳәа убас егь.);
* [[Мир-системный анализ|адунеи-систематә]] ([[Франк, Андре Гундер|А. Г. Франк]], [[Валлерстайн, Иммануил|И. Валлерстаин]], [[Амин, Самир|С. Амин]], [[Арриги, Джованни|Џь. Арриги]], [[Дус Сантус, Теотониу|Т. дус Сантус]], [[Чейз-Данн, Кристофер|К. Чеиз-Данн]], [[Абу-Лугод, Джанет|Џь. Абу-Лугод]], [[Чешков, Марат Александрович|М. А. Чешков]], [[Фурсов, Андрей Ильич|А. И. Фурсов]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], уҳәа убас егь.);
* [[школа «Анналов»|анналтә школа]] ([[Блок, Марк|М. Блок]], [[Февр, Люсьен|Л. Февр]], [[Бродель, Фернан|Ф. Бродель]], [[Ле Гофф, Жак|Ж. Ле Гофф]], [[Гуревич, Арон Яковлевич|А. Иа. Гуревич]] уҳәа убас егь.).
== Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аметодқәа ==
{{main|Аҭоурых аметодологиа}}
[[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|[[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]]]
Аҭоурыхтә метод ҳәа иашьҭоуп аҭҵааран иԥшааз, анаҩс аҭоурыхтә усумҭа аҩраан ахархәара змаз раԥхьатәи ахыҵхырҭақәеи егьырҭ ашаҳаҭрақәеи аус рыдулара апринципқәеи аԥҟарақәеи рықәныҟәара.
[[Геродот|Геродот]] (484-425 шш. ҳ.ԥ.ҟ.) иусумҭа «[[История (Геродот)|Аҭоурых]]» алагамҭаҿы ишиҩуа еиԥш, уи
<blockquote>еизганы ианиҵеит арҭ адыррақәа (ἱστορίης ἀπόδεξις — азҵаарақәа рыла иоуз адыррақәа ранҵара),
урҭ имҩаԥысуаз ахҭысқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ирхамышҭразы,
насгьы аеллинцәеи аварварцәеи рус дуқәеи,
реибашьрақәа зыхҟьаз амзызқәеи еилкаамкәа иаанымхырц азы<ref>Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150209032254/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 |date=2015-02-09 }}</ref>.</blockquote>
Аха аҭоурых аҿы [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рхархәара аусумҭа «[[История (Фукидид)|Пелопоннесстәи аибашьра аҭоурых]]» зҩыз [[Фукидид|Фукидид]] идырҳәалоит. Геродоти ахҭысқәа анцәа игәаԥхарала имҩаԥысуеит ҳәа изыԥхьаӡоз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәеи реиԥш акәымкәа, Фукидид аҭоурых ауаа ралхрақәеи рхымҩаԥгашьақәеи ирылҵшәаны дахәаԥшуан, ауаҩытәыҩсатә усқәа рҿы ауп амзызқәеи ахылҿиаақәеи рыԥшаара дахьашьҭаз<ref>{{книга |заглавие=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |ссылка=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/5 |издательство=Benjamin-Cummings Publishing |год=1979 |страницы=5 |язык=en |автор=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff}}</ref>.
Ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәи [[Китаи|Китаи]] иҟан рхатәы традициақәеи иҿиоу рҭоурыхтә ҭҵааратә методқәеи. Уаҟа апрофессионалтә ҭоурыхҿиарадырра ашьаҭа икит [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] (145-86 ҳ.ԥ.ҟ.), «[[Ши цзи|Аҭоурыхтә нҵамҭақәа]]» равтор. Уи ишьҭрақәлаҩцәа ари аусумҭа аҭоурыхтә-биографиатә ҩымҭақәа рзы ҿырԥшыгас рхы иадырхәон.
[[Историография#Христианская историография|Ақьырсиантәи]], иара убас мраҭашәаратәи аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра ду ҟаиҵеит [[Аврелий Августин|Аврелии Августин]]. XIX ашәышықәсанӡа аҭоурых еиҳарак Ҳазшаз ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны иҿион ҳәа ирԥхьаӡон. [[Гегель|Гегельгьы]] ари азнеишьа дықәныҟәон, аха уи идинтәым аҟазшьа аиҭон<ref name="graham-ch1"/>. Гегель ифилософиа аҟынтәи, ацәаҳәатә-ҭоурыхтә прогресс аидеиа [[марксизм|марксисттә]] ҭоурыхтә философиа иалалеит.
Арабтә ҭоурыхҭҵааҩ [[Ибн Хальдун|Ибн Хальдун]] [[1377|1377 шықәсазы]] аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы иҟарҵоз агхақәа анализ рзиуан. Уи иазгәеиҭон ажәытәи аҿатәи ркультуратә еиԥшымзаарақәа, уи азы иаҭахуп ахыҵхырҭақәа азҿлымҳара рыҭара, ахәшьара рызҭо апринципқәа ралкаара, иара убас ииасхьоу ахҭысқәеи акультуреи рыҭҵаара. Ибн Хальдун аҭоурыхҭҵааҩцәа рыԥсымцқьарақәеи зегьы рыгәрагареи дрықәыӡбон<ref>[[Ибн Хальдун|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Princeton University Press]], ISBN 0-691-01754-9.</ref><ref name=Mowlana>H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref>. Иара иметод ацхыраара ҟанаҵеит аҳәынҭқарра, апропаганда, акоммуникациатә хархәагақәа, аԥсымыцқьарақәа аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра шыҟарҵо аилкааразы<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.</ref>, убри аҟнытә Ибн Хальдун «арабтәи аҭоурыхҿиарадырра аб» ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name=Enan>{{cite book|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}</ref><ref name=Akhtar>Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref>.
Аҭоурыхҭҵаара аметодологиа аҿиараҿы анырра ду ҟазҵаз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[Ранке, Леопольд фон|Ранке]], [[Тревельян, Джордж Маколей|Тревелиан]], [[Бродель, Фернан|Бродель]], [[Блок, Марк|Блок]], [[Февр, Люсьен|Февр]], [[Фогель, Роберт|Фогель]]. [[Тревор-Ропер, Хью|Х.Тревор-Ропер]] еиԥш иҟоу авторцәа аҭоурых аҿы аҵаратә методологиа ахархәара иаҿагылон. Урҭ иазгәарҭон аҭоурых аилкааразы асахьашьара шаҭаху, убри аҟнытә аҭоурых аҭҵаарадырра акәымкәа, [[Аҟазара|аҟазара]] акәны иԥхьаӡатәуп ҳәа. Убас, [[Нольте, Эрнст|Ернст Нольте]], аклассикатә германтә философиатә традициа дықәныҟәаны, аҭоурых аидеиақәа рыҿиара аҳасабала дахәаԥшуан. Ҷыдала [[Хобсбаум, Эрик Джон Эрнест|Хобсбауми]] [[Дойчер, Исаак|Доичери]] русумҭақәа рыла мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаарԥшыз [[Марксизм|амарксисттә]] ҭоурыхҿиарадырра, [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ифилософиатә идеиақәа рышьақәырӷәӷәара хықәкы хадас иаман. Урҭ рҿагылаҩцәа, [[антикоммунизм|антикоммунисттә]] аҭоурыхҿиарадырра иадгылоз, иаҳҳәап, [[Пайпс, Ричард|Паипси]] [[Конквест, Роберт|Конквести]] амарксисттә иаҿагылоз аҭоурых аилыркаа аадырԥшуан. Иҟоуп иара убасгьы [[феминизм|афеминизм]] зныԥшуа инарҭбаау аҭоурыхҿиарадырра.
== Аҭоурыхтә аамҭахҵәахақәа ==
{{main|Аҭоурых аамҭеихшара}}
Аҭоурых еиуеиԥшым аамҭахҵәахақәа рыла ашара иалкаау зеиԥш идеиақәак рыклассификациазы ахархәара аиуеит<ref name="Marwick-p169">{{книга |заглавие=The Nature of History |ссылка=https://archive.org/details/natureofhistory0000marw |издательство=The Macmillian Press LTD |год=1970 |страницы=[https://archive.org/details/natureofhistory0000marw/page/169 169] |язык= |автор=Marwick, Arthur}}</ref>. Хаз игоу аамҭахҵәахақәа рыхьыӡқәеи рҳәаақәеи агеографиатә регионеи аамҭеихшара асистемеи ирхьыԥшызар алшоит. Еиҳараӡак ахьӡқәа ретроспективла ирыҭоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәытәра ахәшьарақәа рсистема аадырԥшуеит анаҩстәи абиԥарақәа рпозициала, уи аҭҵааҩы анырра инаҭар алшоит, убри аҟнытә аамҭеихшараан иахәҭоу агәҽанызаара аарԥштәуп<ref name="Tosh-p168-169">{{книга |заглавие=The Pursuit of History |ссылка=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/168 |издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]] |год=2006 |страницы=168—169 |язык= |автор=Tosh, John}}</ref>.
Аҭоурых («аҭоурыхтә аамҭахҵәаха») аклассикатә ҵакала иуҳәозар, [[Письменность|аҩыра]] [[История письменности|ацәырҵрала]] иалагоит.
[[Письменная история|Аҭоурых аҩыратә аамҭахҵәаха]] 5–5,5 нызқь шықәса раҟара аҵанакуеит, [[шумеры|ашумерцәа]] [[Клинопись|рсалҩыра]] ацәырҵра инаркны<ref>The Origin and Development of the Cuneiform System of Writing, Samuel Noah Kramer, ''Thirty Nine Firsts In Recorded History'', pp 381—383</ref><ref name=autogenerated3>[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }}, «History»</ref>.
Уи аамҭахҵәаха иаԥхьагылаз «[[Доисторический период|аҩыраҟалаанӡатәи аамҭахҵәаха]]» ҳәа иашьҭан.
== Аҭоурых аҟәшақәа ==
Хаз иҟоу атемақәеи ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит иҷыдоу аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа:
* [[Военная история|Арратә ҭоурых]] — арбџьармчқәа рхылҵшьҭреи, рыргылареи, русурақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп, [[Военная наука|арратә ҭҵаарадырра]] иахәҭакуп.
* [[История культуры|Акультура аҭоурых]] — аҭоурыхтә аамҭақәа, ажәларқәа, аиндивидцәа уҳәа егьырҭ аҭоурыхтә процессқәа ныҟәызго рдунеихәаԥшышьа иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] — аҭҵаарадырратә дыррақәеи, аполитикатәи азинтәи ҵарақәеи, афилософиа уҳәа уб.егь. рҭоурых ауп.
* [[История государства и права|Аҳәынҭқарреи азини рҭоурых]] — адунеи иқәынхо ажәларқәа еиуеиԥшым рҭоурыхтә аамҭақәа раан рҳәынҭқаррақәеи рзинқәеи рыҿиара азакәанеиуаршәақәа ҭнаҵаауеит.
* [[История политических и правовых учений|Аполитикатәи азинтәи ҵарақәа рҭоурых]] — еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа раан еиуеиԥшым ахәыцҩцәа аҳәынҭқарреи азакәани рҵакы, рхылҵшьҭра, рыҟазаара азҵаарақәа рзы ргәаанагарақәа рҷыдарақәа ҭҵаауеит.
* [[История религии|Адинхаҵара аҭоурых]] — адинхаҵарақәеи асакралтә культқәеи рцәырҵреи рыҿиареи, аҭыԥантәии адунеизегьтәии динхаҵарақәа реимадарақәеи рҷыдарақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[История экономики|Аекономика аҭоурых]] — ауаҩы иеволиуциатә ҿиареи инхамҩатә усура анырреи ирыдҳәалоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара ауп.
== Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа ==
{{main|Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа}}
* [[Археография|Археографиа]] — аҩыратә хыҵхырҭақәа рҭыжьра атеориеи апрактикеи роуп.
* [[Археология|Археологиа]] — аматериалтә хыҵхырҭақәа рхархәарала ауаатәыҩса рҭоурыхтә ԥсҭазаара аҭҵаара ауп.
* [[Архивоведение|Архивҭҵаара]] — [[архив|архивқәа]] реидкылара, иара убас архивтә [[документ|документқәа]] рыҵәахреи рхархәареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Архонтология|Архонтологиа]] — аҳәынҭқарратә, адунеизегьтәи, аполитикатә, адинтә, иара убас егьырҭ ауаажәларратә еиҿкаарақәа рҿы [[Должность|амаҵураҭыԥқәа]] рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Бонистика|Абонистика]] — [[Банкнота|ақьаадтә ԥаратә дыргақәа]] ркьыԥхьреи рҭыжьреи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Вексиллология|Авексиллологиа]] (абираҟҭҵаара) — [[Абираҟ|абираҟқәа]], [[Штандарт (знамя)|аштандартқәа]], [[вымпел|ахьынҷҳақәа]] уҳәа реиԥш иҟоу амаҭәарқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генеалогия|Агенеалогиа]] — ауаа [[Родство|рҭаацәаратә]] еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генетическая генеалогия|Агенетикатә генеалогиа]] — [[генетика|агенетикатә]] методқәа рхархәарала аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Геральдика|Агеральдика]] (агербҭҵаара) — [[герб|агербқәеи]], урҭ рхархәара атрадициеи апрактикеи рыҭҵаара ауп.
* [[Дипломатика|Адипломатика]] — аҭоурыхтә [[Акт (документация)|актқәа]] (азиндырратә документқәа) рыҭҵаара ауп.
* [[Документоведение|Ақьаадҭҵаара]] — ақьаадқәеи ақьаадтә-коммуникациатә усмҩаԥгатәқәеи ирызку акомплексттә ҭҵаарадырроуп, аҭоурыхтәи, ҳаамҭазтәи, апрогностикатәи планқәа рҿы ақьаадтә [[Информация|информациа]] ахыҵхырҭақәа ауаажәларраҿы раԥҵареи, рыларҵәареи, рхархәареи апроцессқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая география|Аҭоурыхтә географиа]] — аҭоурыхи [[География|агеографиеи]] рҳәааҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая демография|Аҭоурыхтә демографиа]] — ауаатәыҩса [[Демография|рдемографиатә]] ҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]] — аҭоурыхтә процесс аҭҵаареи, аҭоурыхтә ҭҵаарақәа ркьыԥхьреи, аҭоурыхтә дисциплинақәа рырҵареи, иара убас архивтәи амузеитәи усурақәеи рҿы [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рхархәаразы алшарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая метрология|Аҭоурыхтә метрологиа]] — ажәытәан ахархәара змаз ашәага-загақәа — аура, аҵакыра, амҽхак, акапан — рҭоурыхтә ҿиараҿы рыҭҵаара ауп.
* [[Источниковедение|Ахыҵхырҭаҭҵаара]] — [[Исторические источники|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Кодикология|Акодикологиа]] — [[Рукопись|анапылаҩыратә]] шәҟәқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Нумизматика|Анумизматика]] — [[Монета|аԥараҿырпқәа]] рҭыжьреи аԥаратә хархәарақәеи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Ономастика|Аономастика]] — [[Имя собственное|ахатәы хьыӡқәеи]] урҭ рхылҵшьҭреи ҭызҵаауа аҭоурых-[[Лингвистика|лингвистикатә]] дисциплиноуп; ҷыдала аҭоурыхтә [[антропонимика|антропонимикоуп]].
* [[Палеография|Апалеографиа]] — [[Письменность|аҩыра]] аҭоурых, уи аграфикатә формақәа рыҿиара, иара убас ажәытәӡатәи аҩыра абаҟақәа рыҭҵаара аҭоурых ауп.
* [[Папирология|Апапирологиа]] — [[Мсыр|Мысра]] иҟоу [[папирус|апапирусқәа]] ирну атекстқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Сфрагистика|Асфрагистика]] — [[Удостоверяющая печать|амҳәырқәеи]], еиуеиԥшым амаҭәахәқәа рҿы урҭ рсахьақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[Транснациональная история|Атранснационалтә ҭоурых]] — амилаҭтә культурақәа зегьы ирзеиԥшу азакәанеизшәарақәеи, иара убас урҭ реимадарақәеи реимакқәеи рыҭҵаара ауп. Арҭ апроцессқәа хаз игоу аҳәынҭқаррақәа русура, амилаҭтә интересқәа, ма аџьармыкьақәа иузрыдкылом.
* [[Фалеристика|Афалеристика]] — [[Награда|анашьамҭатә]] дыргақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Хронология|Ахронологиа]] — аҭоурыхтә хҭысқәа аамҭала реишьҭагылашьа аҭҵаара, мамзаргьы [[Аамҭа|аамҭа]] ашәара иазку аҭҵаарадырра ауп.
* [[Эортология|Аеортологиа]] — [[Христианские праздники|ауахәаматә ныҳәақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Эпиграфика|Аепиграфика]] — икьакьоу амаҭәарқәа (ахаҳә, акерамика, аметалл уҳәа) ирну аҩырақәа рыҭҵаара ауп.
== Аҭоурых иадҳәалоу адисциплинақәа ==
* [[Антропологиа|Антропологиа]] — ауаҩытәыҩсеи, уи адунеии иареи реизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Гендерная история|Агендертә ҭоурых]] — асоциалтә еиҿкаара ихадоу аспектқәа иреиуоу ахацәеи аҳәсеи рыԥсҭазаашьа аимадара аҭоурых ауп.
* [[Социальная антропология|Асоциалтә антропологиа]] / [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]] —
акультура иазку ҭҵаарадырроуп. Уи иаҵоит аҭоурых аҿиара аетапқәа зегьы рҿы аматериалтә обиектқәа, аидеиақәа, аидеалқәа, адунеихәаԥшышьақәа, ахымҩаԥгашьа анормақәа рыхкырацәара.
* [[Культурология|Акультурологиа]] — акультуреи уи аҿиара иазеиԥшу азакәанеизшәарақәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп.
* [[Краеведение|Атәылаҿацәҭҵаара]] — архитектура, абиологиа, агеографиа, аҭоурых, акультура, алитература, амедицина, адинхаҵарақәа, ахатәнапхгара, ақыҭанхамҩа, аспорт, атопонимика, афортификациа, иалкаау арегион аекологиа рыҭҵаара ауп.
* [[Психоистория|Апсихоҭоурых]] — ажәытәан ауаа рхымҩаԥгашьа апсихологиатә мотивациа аҭҵаара ауп.
* [[Этнология|Аетнологиеи]] [[этнография|аетнографиеи]] — ажәларқәеи аетникатә гәыԥқәеи, урҭ рхылҵшьҭрақәа, ркультуреи рхымҩаԥгашьеи рыҭҵаара ауп (аҩ-дисциплинак рмаҭәар аилкаара, иара убас асоциокультуратә антропологиеи дареи реимадара еимактәны иаанхоит).
* [[Публичная история|Ауаажәларратә ҭоурых]] — ауаажәларратә сфераҿы аҭоурых аҟазаареи аҭоурыхтә дыррақәа раарԥшразы амассатә практикақәеи рыҭҵаара ауп.
== Еиду адисциплинақәа ==
* Аҭоурыхтә психологиа — аҭоурыхи [[Психология|апсихологиеи]] реимадараҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая социология|Аҭоурыхтә социологиа]].
* [[Социальная история|Асоциалтә ҭоурых]] — аполитикатә хҭысқәа рҿы мацара акәымкәа, ауаажәларрақәа рҿы асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш модельқәа реиҭакрақәа еиҳа хшыҩзышьҭра азҭо аҭоурыхҿарадырреи аҭоурыхтә анализи роуп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]]
== Аҭоурыхтә хәшьарақәа ==
XX ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵааҩцәа хҭысқәак «аҭоурыхтә хәшьарақәа» рыҭара мап ацәыркуеит<ref name="Curran2000p413">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 pp. 413–415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912190241/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 |date=2015-09-12 }}</ref>. Аҭоурыхтә гәаанагарақәеи, аилыркаарақәеи, ахәшьарақәеи [[Судебное решение|аӡбаратә қәҵарақәа]] иреиԥшӡам, урҭ еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иҟоу [[Коллективная память|аколлективтә гәалашәареи]] аполитикатә кониунктуреи ирыдҳәалоуп<ref name="Curran2000p415">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 p. 415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912184555/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 |date=2015-09-12 }}</ref>. Иаҳҳәап, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Германиа зҵаара ӷәӷәаны иқәгылан «афашизм аиааира». Анацисттә жәытәра доуҳала ацәцара аҵарауаа, иара убас ауаажәларра рыбжьара акыр ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа аимак-аиҿак аман. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп аиқәшаҳаҭра аныҟала, [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡы]] анкаҳа ашьҭахь, Германиа аидкылара азҵаарақәа зегьы ианраԥхьагыла<ref name="savelpolet">[[Савельева, Ирина Максимовна|''Савельева И. М.'']], [[Полетаев, Андрей Владимирович|''Полетаев А. В.'']] [https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf Теория исторического знания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211023013855/https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf |date=2021-10-23 }}. Учебное пособие. – СПб.: Алетейя, 2007. — 523 с. — ISBN 978-5-91419-059-7</ref>.
== Амцҭоурых ==
{{main|Амцҭоурых}}
Амцҭоурых — аҭҵаарадырра иашьҭоу, аха аҭҵаарадырра иацәыхароу аҭоурыхтә тематика аидеиақәеи аконцепциақәеи, ажәытәра хаҭалатәи ма аполитикатә хықәкқәа рзы «ахҩылаара» ауп.
Ахархәара рымоуп еиуеиԥшым аманипулиациатә маанақәеи алогикатә гхақәеи, [[выборочное представление фактов|афактқәа иналк-аалкааны раарԥшра]]гьы уахь иналаҵаны. Автор ихы иаирхәар илшоит амассақәа рҭоурыхтә дыррақәа рыԥсыҽра. Еиҳарак уи ҷыдалатәи агәҭакы амаӡамкәа, «машәырла»
иаԥҵахоит, насгьы цәырҵрак аҳасабала амҽхак ду амоуп.
Иаԥҵахар ҟалоит ''аҭоурых аинструменталтә знеишьа'' аҳәаақәа ирҭагӡаны, уи ажәытә аамҭа иамоу аҵак ду мап ацәкны, иахьатәи аамҭа аинтересқәа иақәыршәахоит. Автор, шамахамзар, хықәкыс имоу аҭоурых «аԥсахра» акәӡам, ахьӡ аиуреи абеиахареи роуп дзышьҭо. Иара убасгьы мотивациас иҟалар алшоит амчразы ақәԥара. Лассы-лассы [[теория заговора|ачарҳәаратә теориақәа]] ирыдҳәалоуп.
Еизааигәоу, еидҳәалоу еилкаарақәоуп [[псевдоархеология|апсевдоархеологиеи]] [[псевдолингвистика|апсевдолингвистикеи]]. Амцҭоурых амаанақәа ируакуп [[фальсификация исторических источников|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реицакра]].
== Шәахә. иара уб. ==
* Аҭоурыхҭҵааҩцәа рсиа
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |том=12|страницы=130 |год=2008 |ref=БРЭ|статья=История |ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив=https://web.archive.org/web/20230103225119/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив дата=2023-01-03 }}
* ''[[Топоров, Владимир Николаевич|В. H. Топоров]].'' [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm История и мифы] // Мифы народов мира. Энциклопедия / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1.
* {{книга
|автор = [[Блок, Марк|Блок М.]]
|часть =
|заглавие = Апология истории или ремесло историка
|оригинал =
|ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml
|ответственный =
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|том =
|страницы =
|страниц = 254
|серия = Памятники исторической мысли
|isbn =
|тираж =
}}
* {{статья
|автор = ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]''
|заглавие = Историк конца XX века в поисках метода
|оригинал =
|ссылка =https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20141777
|издание = Одиссей: Человек в истории
|тип = журнал
|место = М.
|год = 1996
|том =
|номер =
|страницы =5–10
|Гуревич
}}
* {{книга |автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]] |часть=К вопросу о становлении русской исторической науки |ссылка часть=http://ebookiriran.ru/index.php?view=article§ion=9&id=353 |заглавие=Исследования по источниковедению истории России (до 1917 г.). К 80-летию члена-корреспондента РАН [[Буганов, Виктор Иванович|В. И. Буганова]]. Сборник статей / редкол.: [[Рогожин, Николай Михайлович|Н. М. Рогожин]] (отв. ред.), Д. В. Лисейцев, А. В. Топычканов, И. А. Устинова |место=М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2012 |страницы=276—289 |страниц=415 |ref=Каменский}}
* {{книга|автор=[[Кобрин, Владимир Борисович|Кобрин В. Б.]]|заглавие=Кому ты опасен, историк?|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DANGER/CONTENT.HTM|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1992|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|isbn2=}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Знание о прошлом: теория и история |место=СПб. |год=2003 |том=1: Конструирование прошлого |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Социальные представления о прошлом, или знают ли американцы историю |место=М. |год=2008 |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга
|автор = [[Тойнби, Арнольд|Тойнби А.]]
|часть =
|заглавие = Постижение истории
|оригинал =
|ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]
|год = 1990
|том =
|страницы =
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
}}
* ''Гарскова И. М.'' Историческая информатика. Эволюция междисциплинарного направления". СПб.: Алетейя, 2018. — 408 с.
* ''[[Ковальченко, Иван Дмитриевич|Ковальченко И. Д.]]'' Методы исторического исследования. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1987. — 452 с.
* ''[[Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич|Лаппо-Данилевский, А. С.]]'' Методология истории в 2 частях. Часть 2. Методы исторического изучения / А. С. Лаппо-Данилевский. — М.: Издательство Юрайт, 2019. — 315 с.
* ''Тош Дж.'' Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка. — М.: Весь мир, 2000. — 296 с
* ''[[Февр, Люсьен|Февр Люсьен]].'' Бои за историю / Люсьен Февр; пер. А. А. Бобовича, М. А. Бобовича и Ю. Н. Стефанова; ст. А. Я. Гуревича; коммент. Д. Э. Харитоновича; [АН СССР]. — М.: Наука, 1991. — 629 с.
* ''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Историки России XX века: Биобиблиографический словарь: в 2 томах / Автор-сост. А. А. Чернобаев; ред. В. А. Динес. — Саратов: Саратовский государственный социально-экономический университет, 2005. — 570 + 608 с. — ISBN 5-8730-9438-1.
* {{книга |автор=[[Арнольд, Джон (историк)|Arnold, John H.]] |заглавие=History: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2000 |isbn=019285352X |язык=en |ref=Arnold}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
59tgaiq27cxq8iug2ap860iuf2udvtk