Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.15
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs
3
10306
171759
171723
2026-08-12T19:09:27Z
MediaWiki message delivery
7039
/* Invitation to attend the Starter Kit virtual meeting */ новая тема
171759
wikitext
text/x-wiki
{{Асалам}}— [[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 14:32, 1 ажьырныҳәа 2018 (UTC)
== Work on flag templates ==
Hi! About flags I think, if we decided to make enciclopedia we first should know correct name of the country, without probability and our imaiginations!!! So I know one good place which can become for abwiki like compass. This is [https://m.sputnik-abkhazia.ru/news/?mobile_return=no Abkhazian language site] where we can see news into ап,сшэа. So inside the site someware it is possible to find latest, correct names of some countries. Without this we havenot right to make articles or flag templetes.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 14:35, 5 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:Hello. Good idea. ;-) Sputnik-ab might be a good resource, but it will be about waiting for a place or situation to happen, in order to extract the names we need. In the meanwhile, I found this: http://apsnyteka.org/file/Terminologichesky_slovar_1960_abh.pdf Maybe you already saw this, but it is a good reference too. I will look for another sourcebook. Ah, too bad, there is no sandbox to create a listof confirmed and correct names.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 17:21, 5 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
::I think this book is not useful for us, because it is old one. For example word Абаӷәаза is written like Абаӷ'''у'''аза. This is old stile and this will give us on the wrong way! Beside that, this is just vocebulary and all that wards is possible to find in Kaslandzias book.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 08:46, 6 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
Недерландтәи Антилтәи Адгьылбжьахақәа--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 17:31, 9 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:Thank you. I have a proposal: to write the verified names on [[Ахцәажәара:Аҳәынҭқаррақәа рсиа|the discusion page of the article]].--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 19:15, 9 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
:As I informed, very soon will publish new book with geographical names into abshwa.-[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 09:28, 10 ажьырныҳәа 2021 (UTC)
==Hurrying==
Hi dear friend! I think you are hurrying somewhere, but where I don't know! Anyway I will delete everything what you will mark, but be more patient! There is no need hurry!!! This is Wikipedia and how you will not increase speed anyway Abwiki will unfinished. ok? :-)--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 13:52, 3 жәабран 2021 (UTC)
:Hello. Sorry, sometimes it is a bad call from my side, but this is a pain that must be endured, there is no other way. Occasionally I make a mistake, for example a mistype in the name of the category which means more work for me or you, and sometimes I have to deal with someone else's "work". But on the other hand, this wiki now looks much better than before. And there are lots of articles I haven't reviewed yet, so I am hurrying to do everything from А то Ә. Quite recently I have had a lot of time. I had 11 days holiday (taken my days off from my work), but in the same time, majority of my own family got infected by "you know what, so even if I was not ill, I still had to stay at home sitting, in my country everything is still closed down. And I am now too old for just playing computer games all the day everyday... So this concludes my answer.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|обсуждение]]) 15:12, 3 жәабран 2021 (UTC)
::Ok! Thank you for your additions and job in abwiki!--[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 07:41, 4 жәабран 2021 (UTC)
== Date, comma ==
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%90%D1%88%D0%B0%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BD:Date#
Comma already added.[[Алахәыла:Surprizi|Surprizi]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Surprizi|обсуждение]]) 15:39, 26 мшаԥымза 2021 (UTC)
== curency ==
{| class="wikitable"
| AUD || Австралиатәи адоллар
|-
| AZN || Азербаиџьантәи аманаҭ
|-
| AMD || Аерман драмқәав
|-
| BYR || Белоруссиатәи амааҭқәа
|-
| BGN || Болгариатәи алев
|-
| BRL || Бразилиатәи ареал
|-
| HUF || Венгриатәи афоринтқәа
|-
| KRW || Кореиатәи Ареспублика авонқәа
|-
| DKK || Даниатәи акронқәа
|-
| INR || Индиатәи арупиқәа
|-
| KZT || Ҟазахтәи атенгеқәа
|-
| CAD || Канадатәи адоллар
|-
| KGS || Ҟырҕызтәи асомқәа
|-
| CNY || Китаитәи аиуанқәа
|-
| LVL || Латвиатәи алат
|-
| LTL || Литватәи алит
|-
| MDL || Молдавиатәи алеиқәа
|-
| RON || Румыниатәи алеи ҿыцқәа
|-
| TMT || Ҭуркмениатәи аманаҭ ҿыц
|-
| NOK || Норвегиатәи акронқәа
|-
| PLN || Польшатәи азлотықәа
|-
| XDR || АҧАзҶ (аҧсахра азин ҷыда)
|-
| SGD || Сингапуртәи адоллар
|-
| TJS || Ҭаџьықьтәи асомониқәа
|-
| TRY || Ҭырқәтәылатәи алира
|-
| UZS || Узбеқьтәи асумқәа
|-
| UAH || Украинатәи гривнақәа
|-
| GBP || Еиду акралра афунт стерлинг
|-
| CZK || Чехиатәи акронқәа
|-
| SEK || Швециатәи акронқәа
|-
| CHF || Швеицариатәи афранк
|-
| ZAR || Аладаафрикатәи арендқәа
|-
| JPY || Иапониатәи аиенқәа
|}
== Pomoc ==
Asalame, jsi administrátor na Abchazské Wikipedii, chci vytvořit článek o tamním ozbrojeném konfliktu pomocí karty "{{Ozbrojený konflikt" Snažím se to napsat v abcházštině ({{Abџyar eibaҭou aimak), ale nemůžete přijít na to, co napsat do názvu karty?{{Анапынҵамҭада|Scrooge muc.duck|10:30, 15 рашәарамза 2022}}
: I see on your profile you are able to communicate in English. Therefore I would ask you to not using the translator to write me. It does not work very well and it did funny things with the important parts of your question. :) So I am not quite sure what you want from me. Do you want to create a template for the armed conflicts? As long as I know something like this does not exist on this wikipedia yet. If yes, I believe you are not experienced enough to create one, and my knowledge of the Abkhaz language is not sufficient enough to do it myself. First there should be some rather long pages about conflicts. We can create a template later. And, I am not the administrator. I am just an ordinary user like you.--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 12:22, 15 рашәарамза 2022 (UTC)
== Why do you keep reverting my edits ==
Please read my edit summaries bc there are valid reasons why u should keep them. [[Цастәи:Вклад/90.241.131.86|90.241.131.86]] 19:47, 2 жәабранмза 2024 (UTC)
:Because you mess up with alphabets of languages, one of them is my mother tongue and the second one is closest to be like my mother tongue. You can't just delete "ch" without explenation. If you have any, it would be invalid anyway. "ch" sounds like "х" in either Abkhaz or Russian. And in Slovak language "dž" is not a single letter, it too is a digraph, just like "ch".--[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 20:38, 2 жәабранмза 2024 (UTC)
::First of all (in case ur wondering I’m the same I.P) you made some spelling mistakes. 2nd, if it’s a digraph, then why is it considered a separate letter? 3rd, if a entire orthography considers a digraph to be a separate letter AND has Unicode encoding and it would look the same anyway, (Dz, dz looks exactly like Dz, dz but LL, ll dinnae looks like Ỻ, ỻ) then why not use the actual Unicode character rather than use 2 makeshift characters? [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 20:46, 16 жәабранмза 2024 (UTC)
:::OMG. All the digraphs in the Slavic languages are written by two letters. Never as a single letter no matter what the microsofties did with Unicode! We always write Ch on a keyboard by typing both C and h. There has never been any option to write Ch by a single key. The same applies on Dz and Dž in Slovak language. And stop arguing about that with a native speaker! [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 22:47, 16 жәабранмза 2024 (UTC)
::::Yeah it would be impractical for there to be a big character that looks just like 2 symbols (not to mention it would stick out like a sore thumb and the keyboard would look quite different to fit other characters with the Dz and Dž ligatures around) but, even if there was sh and ch and th ligatures in Unicode a native English speaker would prob not consider them as separate letters. (E.g the French don’t typically consider Æ and Œ to be separate letters(ok maybe that was a bad example cuz u would prob tell the graphical difference between AE and Æ and OE and Œ)) [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 15:48, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
::::Why are you reverting my transliterations? [[Цастәи:Вклад/90.243.79.125|90.243.79.125]] 17:45, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
:::::Because you keep doing what you are doing. And you are doing everything wrong. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 17:57, 17 жәабранмза 2024 (UTC)
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторцәа) will expire on 2025-02-16 19:13:10. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Алахәыла:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Leaderbot|ахцәажәара]]) 19:42, 9 жәабранмза 2025 (UTC)</div>
== Vandalism warning ==
Hi [[Алахәыла_ахцәажәара:Fraxinus.cs|@Fraxinus.cs]], I want to let you know I've reverted one or more of your [https://ab.wikipedia.org/w/index.php?title=%D0%90%D0%BB%D0%B0%D1%85%D3%99%D1%8B%D0%BB%D0%B0_%D0%B0%D1%85%D1%86%D3%99%D0%B0%D0%B6%D3%99%D0%B0%D1%80%D0%B0%3AFraxinus.cs&diff=118514&oldid=115145&variant=ab|recent contributions] because they do not seem constructive. If you think I made a mistake or have questions, you can leave a message on [[User talk:|my talk page]]. Please note that continued vandalism may lead to restrictions. [[Цастәи:Вклад/49.175.171.54|49.175.171.54]] 12:43, 14 мшаԥымза 2025 (UTC)
:Hello, anonymious user. What a nonsense is that? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:01, 14 мшаԥымза 2025 (UTC)
== Этот пользователь ==
Спасибо за то что улучшил мою/не мою правку на этой странице, Я очень благодарен [[Алахәыла:Артём Петренко 2025|Артём Петренко 2025]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Артём Петренко 2025|ахцәажәара]]) 17:57, 17 лаҵарамза 2025 (UTC)
:Не за что. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 07:51, 18 лаҵарамза 2025 (UTC)
== Infinite IP blocks ==
Hello. As IPs are randomly assigned, they should not be blocked for an infinite period of time. Kindly unblock all the indefinite IP blocks you made '''[https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%A6%D0%B0%D1%81%D1%82%D3%99%D0%B8:%D0%A1%D0%BF%D0%B8%D1%81%D0%BE%D0%BA_%D0%B1%D0%BB%D0%BE%D0%BA%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%BE%D0%BA?wpTarget=&wpOptions%5B%5D=tempblocks&wpOptions%5B%5D=autoblocks&wpOptions%5B%5D=userblocks&blockType=&limit=50&wpFormIdentifier=blocklist (list)]'''. Thanks. [[Цастәи:Вклад/46.48.227.196|46.48.227.196]] 12:47, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
:Hello. Ever since I became administrator I've never made any indefinite IP blocks. It was the work of previous administrator. And I remember these indefinite IP bans were justly given. The subsequent clean-up was a long and tedious work.
:But I will consider ublocking them, but if the same IP were vandalising en masse again, these would stay banned forevermore.
:And I suggest you create an account because I tend to not be very pleased to accept such a request from an anonymous users. I would like to know who I am talking with next time. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 13:11, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
::{{Ok}} I unblock all except for two. One of them is banned globaly on all wikipedias, and the second one was the worst of all Vandals there. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 14:19, 2 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
== ;;;;; 。わらりろろ、れろろら、りわ〜わろ…ろら ==
;;一
';;; [[Цастәи:Вклад/220.146.7.26|220.146.7.26]] 05:23, 10 ԥхынгәымза 2025 (UTC)
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторцәа) will expire on 2025-08-13 08:30:11. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Алахәыла:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Leaderbot|ахцәажәара]]) 19:43, 6 нанҳәамза 2025 (UTC)</div>
== [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] ==
Добрый день. Предлагаю рассмотреть возможность восстановить указанную страницу как значимую для проекта. Предыдущий администратор удалил её по неизвестной причине. — [[Участник:Андрей Козлов 123|<font color="green">Андрей Козлов 123</font>]] <sup>[[Обсуждение участника:Андрей Козлов 123|о]]-[[Служебная:Вклад/Андрей Козлов 123|в]]</sup> 08:26, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
:Здравствуйте,
:Я создал статью заново. И заодно исправил найденные там ошибки (например, ҧ -> ԥ). Но я делаю это при условии, что вы удалите из неё все русские названия и замените их абхазскими. А также многие названия, которые уже являются абхазскими, но грамматически или морфологически некорректны.
:Думаю, именно поэтому Супризи удалил её 7 лет назад.
:С уважением, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 09:33, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
::Обновление: Я только что обнаружил, что запрошенное вами восстановление статьи [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] является дубликатом статьи [[Авикипедиа:Vital articles]].
::В конечном итоге именно поэтому Супризи удалил эту страницу. В любом случае, ситуация та же, за исключением того, что страница с 1000 статьями написана на английском языке. Могли бы вы взяться за задачу переписать эту страницу с английского на абхазский, а затем завершить это, переписав [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа|восстановленную страницу]] как перенаправление? [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 09:46, 8 хәажәкырамза 2026 (UTC)
== Question about participation in the competition ==
Лукаш, доброго времени суток! Вас беспокоит Владимир Юрьевич Маркелия. Хотелось бы задать Вам вопрос, Вы не хотите поучаствовать в конкурсе «[https://meta.wikimedia.org/wiki/Ukraine%27s_Cultural_Diplomacy_Month_2026 Ukraine's Cultural Diplomacy Month 2026]»? Мы вместе с Вами могли бы писать различные статьи о Украине, украинском народе и их подвигах. Для меня это очень интересная тема, так как я сам прожил в Украине большую часть жизни.
С уважением, Владимир Юрьевич Маркелия! [[Алахәыла:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]] ([[Алахәыла ахцәажәара:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ахцәажәара]]) 18:41, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
:Владимир, добрый вечер. Я приветствую ваш энтузиазм, но я почти ничего не знаю об Украине. Здесь нужно создавать статьи, смотрите [[Авикипедиа:Аингалатә аҩымҭақәа]] и [[Авикипедиа:Vital articles]]. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 21:04, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
::Спасибо, хорошо. Завтра постараюсь что нибудь выполнить.
::С уважением, Владимир Юрьевич Маркелия! [[Алахәыла:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ]] ([[Алахәыла ахцәажәара:ВЛАДИМИР МАРКЕЛИЯ|ахцәажәара]]) 22:11, 1 мшаԥымза 2026 (UTC)
== You may be an eligible candidate for the U4C election ==
<div lang="en" dir="ltr" class="mw-content-ltr">
Greetings,
The [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee|Universal Code of Conduct Coordinating Committee (U4C)]] seeks candidates for the 2026 election. The U4C is the global committee responsible for overseeing enforcement of the [[foundation:Special:MyLanguage/Policy:Universal Code of Conduct|Universal Code of Conduct]]. Elections are held annually, if elected a committee member serves for two years.
This year the U4C requires candidates to hold administrator rights on at least one wiki, which is why you are being contacted as you appear to hold this right. There are other requirements, such as candidates must be at least 18 years old and may not be employed by the Wikimedia Foundation or other related chapters and affiliates. You can find more information in the [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026#Call_for_Candidates|call for candidates on Meta-wiki]]. Additionally, the committee's working language is English; some ability to communicate in English is required.
The election opens on 18 May, if you are eligible and interested you have until 10 May to submit your candidacy. There will week between for candidates to answer questions from the community. Voting takes place privately in [[m:Special:MyLanguage/SecurePoll|SecurePoll]], successful candidates must receive at least 60% support. More information is available on [[m:Special:MyLanguage/Universal_Code_of_Conduct/Coordinating_Committee/Election/2026|the 2026 Elections page]], including timelines and other candidacy information. If you read over the material and consider yourself qualified, please consider submitting your name to run for the committee. If you think someone else in your community might be interested and qualified, please encourage them to run.
In partnership with the U4C -- [[m:User:Keegan (WMF)|Keegan (WMF)]] ([[m:User_talk:Keegan (WMF)|talk]]) 18:29, 28 мшаԥымза 2026 (UTC) </div>
<!-- Сообщение отправил Участник:Keegan (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Keegan_(WMF)/test&oldid=30471712 -->
== Fix H1/H2 font compatibility with Abkhazian script ==
@[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]]
Hello Lucas,
I hope this message finds you well. I am writing to request a small but important CSS fix that would improve the readability of headings across all articles on ab.wikipedia.org.
The current H1 and H2 heading font is set to:
font-family: 'Linux Libertine','Georgia','Times','Source Serif 4',serif;
Unfortunately, none of these fonts support the Abkhazian script properly, which causes rendering issues in article headings, here is an examples in this page: [[Алахәыла:Nart17/Ауаҩы]]
The fix is to create the page MediaWiki:Vector-2022.css (it does not exist yet) with the following CSS:
/* Fix H1/H2 font compatibility with Abkhazian script */
.mw-body h1,
.mw-body .mw-heading1,
.mw-body-content h1,
.mw-body-content .mw-heading1,
.mw-body-content h2,
.mw-body-content .mw-heading2 {
font-family: sans-serif;
}
This changes H1 and H2 to sans-serif, which is already used by H3–H6 headings and renders Abkhazian text correctly. I have tested this fix on my personal vector-2022.css and confirmed it works as expected.
Thank you for your time and help!
Best regards,
Nart [[Алахәыла:Nart17|Nart17]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Nart17|ахцәажәара]]) 00:15, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
:Hello Nart.
:That is a good suggestion. However:
:1) Even as an admin, I do not have rights to change MediaWiki CSS styles. Apparently, for that one must obtain an «interface administrator» status. See: https://www.mediawiki.org/wiki/Manual:CSS
:2) I can't create a new MediaWiki file either even when I tried.
:3) I must confess this matter is not my expertise. But I will try to forward your request to some MediaWiki admin.
:Best, [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 08:17, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
::4) I just found where to look for those rights! I don't want to do that myself (point 3), nor I have time for that, but it seems like you know what you are going to do and what you want. Necessary rights for interface adminship can be obtained there: https://meta.wikimedia.org/wiki/Interface_administrators but I feel like there is some process necessary first. During the weekend I will definitely ask. [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Fraxinus.cs|ахцәажәара]]) 08:30, 29 лаҵарамза 2026 (UTC)
== Invitation to try the Starter Kit Dashboard and share your feedback ==
Hello @[[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]],
Apologies this message is not in your native language.
As an admin in the Abkhazian Wikipedia, you are invited by the [[mw:Language_Onboarding_and_Development|Language Onboarding and Development]] initiative to use the Starter Kit Dashboard. This tool will help you perform essential tasks such as importing infoboxes, tracking your Wikipedia’s activity and growth and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance.
Starter Kit Dashboard organizes essential setup tasks, making it easy for you to complete them so contributors can begin editing and learning quickly. As an admin, you can also use the Dashboard to track your Wikipedia’s progress and growth. Using this tool will help us evaluate how it can improve the onboarding experience for administrators, and the insights you provide will be used to enhance the experience for new wikis graduating from the incubator. Visit [[mw:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page]] to learn more about the Starter Kit.
Here's how to get started:
* Access the Starter Kit Dashboard here: [http://starterkit.toolforge.org/ http://starterkit.toolforge.org]
* Login with your wiki credentials, enter the target wiki url (e.g., https://hi.wikipedia.org
* Follow the steps shown in the video below to use the tool.
[[Афаил:Wikipedia_Starter_Kit_Dashboard_MVP_Demo_Video.webm|729x729пкс|Wikipedia Starter Kit Dashboard MVP Demo Video]]
* After exploring the Dashboard, please share your feedback on [[mw:Talk:Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit|this page,]] focusing on the following questions:
** The parts of the starter kit you expect to use most often, and how you plan to use them.
** The essential tasks you tried, and how easy or difficult they were to complete.
** The wiki tasks you would like the starter kit to guide you through or automate in the future.
Most of the tasks that will result in edits on the wiki can be reverted like an edit from the “view history”, so don't be afraid to try them several times.
We would appreciate it if you could submit your feedback by June 26, 2026, so we can begin analyzing it to identify areas for improvement. If you have any questions or need assistance, please let me know.
Thank you so much for your contributions to your Wikipedia and for helping us shape this tool for new and small Wikipedias. We will keep you updated on any additional things added to the starter kit in the future.
Best regards, [[Алахәыла:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Алахәыла ахцәажәара:UOzurumba (WMF)|ахцәажәара]]) 18:36, 11 рашәарамза 2026 (UTC)
===Appreciating your feedback on the Starter Kit Dashboard tool===
Dear [[Алахәыла:Fraxinus.cs|Fraxinus.cs]],
Thank you for taking the time to explore the [http://starterkit.toolforge.org/ Starter kit dashboard] and for sharing your thoughtful feedback. Your insights are invaluable to us, and we truly appreciate your continued commitment to the Wikipedia community.
We are currently working on the feedback we received. You can view the tasks we are currently working on here: https://phabricator.wikimedia.org/maniphest/?project=PHID-PROJ-jry4odhdvqbzs7ptr3vw&statuses=open()&group=none&order=newest#R
The next phase of our work will be to share the tool broadly with various communities in the movement.
If you haven't yet had the chance to submit your feedback, you're still welcome to share your thoughts on [[mw:Talk:Language Onboarding and Development/Starter kit|the feedback page]].
Best regards,
[[Алахәыла:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]] ([[Алахәыла ахцәажәара:UOzurumba (WMF)|ахцәажәара]]) 03:28, 31 ԥхынгәымза 2026 (UTC)
== Notice of expiration of your sysop right ==
<div dir="ltr">Hi, as part of [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot|Global reminder bot]], this is an automated reminder to let you know that your permission "sysop" (Администраторы) will expire on 2026-08-15 06:42:07. Please renew this right if you would like to continue using it. <i>In other languages: [[:m:Special:MyLanguage/Global reminder bot/Messages/default|click here]]</i> [[Алахәыла:Leaderbot|Leaderbot]] ([[Алахәыла ахцәажәара:Leaderbot|ахцәажәара]]) 19:42, 8 нанҳәамза 2026 (UTC)</div>
== Invitation to attend the Starter Kit virtual meeting ==
<div lang="en" dir="ltr">
Greetings!
As a contributor who has actively been involved in testing the [https://starterkit.toolforge.org/ Starter Kit tool], the [[mw:Language Onboarding and Development|Language Onboarding and Development]] initiative would like to invite you to join a virtual meeting where you can ask questions and learn more about the tool.
Your experience using the Starter Kit is incredibly valuable not only for helping us improve the tool, but also for helping other Wikimedia communities learn from your experiences. We would love to hear how you've been using the Starter Kit, what you've accomplished with it, what has worked well, where you've encountered challenges, and what suggestions you have for making it more useful. Your insights will help shape future improvements and provide practical examples that other communities can learn from as they begin using the Starter Kit themselves.
'''Here's what we would like you to do:'''
*Sign up for one of the three virtual meetings: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Office_hours. Please attend one of the virtual meetings with your questions and thoughts.
*Come prepared to share your experience using the Starter Kit - what you've used it for, what you've accomplished, any challenges you've faced, and any ideas or suggestions you have.
*A user manual is now available with detailed guidance on the Starter Kit and the tasks you can perform: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit
Thank you so much for your collaboration in this work. We look forward to seeing you at one of the virtual meetings.
Best regards,
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 19:09, 12 нанҳәамза 2026 (UTC)
<!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/sandbox_Invitation_to_attend_the_Starter_Kit_virtual_meeting_list&oldid=30916582 -->
prermdi5i16lz07jb1nxqzoroszym8u
Хәарцкьиа, Игор Иуан-иԥа
0
24348
171743
171675
2026-08-12T17:11:19Z
Fraxinus.cs
8381
171743
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Игор Иуан-иԥа Хәарцкьиа
|даҽа ахьӡ=Игорь Иванович Хварцкия
|афото=Хварцкия Игорь Иванович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Игор Иуан-иԥа Хәарцкьиа
|аира арыцхә={{date|15|5|1955}}
|аира аҭыԥ=[[Жәандрыԥшь]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист
|аира арыцхә={{date|15|5|1955}}
|аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Жәандәырԥшь ақыҭа
|аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист
}}
'''Игор Иуан-иԥа Хәарцкьиа''' ({{lang-ru|Игорь Иванович Хварцкия}}; {{date|15|5|1955}}, [[Жәандрыԥшь]] ақыҭа) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист. Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи Урыстәыла ажурналистцәеи Реидгылеи, ажурналистцәа Реидгылақәа жәларбжьаратәи рконфедерациеи рлахәыла. [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла (1997), ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи алахәыла (2003). Дҩуеит аԥсышәала (асахьаркыратә ҩымҭақәа) урысшәалеи (апублицистика).
==Абиографиа==
К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи ашкол-интернат №1 далгеит (1972), ашьҭахь дҭалеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт. Иҵара хиркәшеит 1977 шықәсазы.
1979 ш. инаркны аусура хациркит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акультуреи абзазареи рыҟәша акорреспондентс. 1980-1983 шш. раан – Аԥсуа радио акорреспондент. 1985 ш. нахыс аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс дыҟан, нас, еиуеиԥшым ашықәсқәа раан, аус иуан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз акьыԥхь азы аусбарҭаҿы, агазеҭ «Республика Абхазия» акорреспондентс. Урыстәыла еиқәыршәаны [[Москва]] иҭижьит (2003) аизга «Абхазские сказки и легенды».
И. Хәарцкьиа иажәеинраалақәа икьыԥхьит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», ажурнал «Алашара» уҳәа рҟны.
Иажәеинраалақәа агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» ([[Аҟәа]]- Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009).
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Ӡыда аҟәара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985.
*Ахьшь шкәакәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1987.
*Аԥааимбар ара диасит. Ажәеинраалақәа, абалладақәа, апоема. Аҟәа, 1991.
*Аҭынчра амч. Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 2014.
*урысшәала аҭыжьымҭақәа: Земля Адама в соавтростве с Л. Л. Регельсоном. Сухум, 1997.
*урысшәала аиҭагақәа: Гора мудрецов. Рассказы. Сухум, 2009.
*Дом на окрайне. Рассказы, пиеса, стихи, статьи. Сухум, 2015.
==Алитература==
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*{{Аԥпа|941}}
*Абхазское поэтическое слово - на русском и армянском языках://РА. - 2013. - 4-5июля, (№73). - Ст. 5. - С.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/xvarczkiya-igor-ivanovich Хварцкия Игорь Иванович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/x%D3%99arczkia-igor-ivan-i%D2%A7a Хәарцкиа Игор Иван-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1955 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Хәарцкиаа]]
50vw9bic3mw76jdabctb51igzx083tw
171760
171743
2026-08-13T01:15:13Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
171760
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Игор Иуан-иԥа Хәарцкьиа
|даҽа ахьӡ=Игорь Иванович Хварцкия
|афото=Хварцкия Игорь Иванович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Игор Иуан-иԥа Хәарцкьиа
|аира арыцхә={{date|15|5|1955}}
|аира аҭыԥ=[[Жәандрыԥшь]] ақыҭа, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист
|аира арыцхә={{date|15|5|1955}}
|аира аҭыԥ=Аԥсны, Гәдоуҭа араион Жәандәырԥшь ақыҭа
|аусура=аԥсуа шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист
}}
'''Игор Иуан-иԥа Хәарцкьиа''' ({{lang-ru|Игорь Иванович Хварцкия}}; {{date|15|5|1955}}, [[Жәандрыԥшь]] ақыҭа) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] шәҟәыҩҩы, апоет, ажурналист, апублицист. Аԥсны ажурналистцәа Реидгылеи Урыстәыла ажурналистцәеи Реидгылеи, ажурналистцәа Реидгылақәа жәларбжьаратәи рконфедерациеи рлахәыла. [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] алахәыла (1997), ашьҭахь – Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Рассоциациеи алахәыла (2003). Дҩуеит аԥсышәала (асахьаркыратә ҩымҭақәа) урысшәалеи (апублицистика).
==Абиографиа==
К. Ф. Ӡиӡариа ихьӡ зху Аҟәатәи ашкол-интернат №1 далгеит (1972), ашьҭахь дҭалеит А. М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт. Иҵара хиркәшеит 1977 шықәсазы.
1979 ш. инаркны аусура хациркит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» акультуреи абзазареи рыҟәша акорреспондентс. 1980-1983 шш. раан – Аԥсуа радио акорреспондент. 1985 ш. нахыс аҳәынҭқарратә шәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредакторс дыҟан, нас, еиуеиԥшым ашықәсқәа раан, аус иуан Аԥсны Аминистрцәа Рсовет аҟны иҟаз акьыԥхь азы аусбарҭаҿы, агазеҭ «Республика Абхазия» акорреспондентс. Урыстәыла еиқәыршәаны [[Москва]] иҭижьит (2003) аизга «Абхазские сказки и легенды».
И. Хәарцкьиа иажәеинраалақәа икьыԥхьит агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь», ажурнал «Алашара» уҳәа рҟны.
Иажәеинраалақәа агәылалеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» ([[Аҟәа]]- Москва, 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009).
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Ӡыда аҟәара. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1985.
*Ахьшь шкәакәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1987.
*Аԥааимбар ара диасит. Ажәеинраалақәа, абалладақәа, апоема. Аҟәа, 1991.
*Аҭынчра амч. Ажәеинраалақәа, Аҟәа, 2014.
*урысшәала аҭыжьымҭақәа: Земля Адама в соавтростве с Л. Л. Регельсоном. Сухум, 1997.
*урысшәала аиҭагақәа: Гора мудрецов. Рассказы. Сухум, 2009.
*Дом на окрайне. Рассказы, пиеса, стихи, статьи. Сухум, 2015.
==Алитература==
*Акрызҵазкуа арыцхәқәа рамзар, Аҟәа, 2015 ш.
*{{Аԥпа|941}}
*Абхазское поэтическое слово - на русском и армянском языках://РА{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - 2013. - 4-5июля, (№73). - Ст. 5. - С.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/xvarczkiya-igor-ivanovich Хварцкия Игорь Иванович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/x%D3%99arczkia-igor-ivan-i%D2%A7a Хәарцкиа Игор Иван-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1955 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Хәарцкиаа]]
r6f38vx77hdz8ygepun17co3zoqyj5e
Аҳәба, Џьума Висарион-иԥа
0
25644
171740
171587
2026-08-12T16:56:46Z
Fraxinus.cs
8381
171740
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Џьума Висарион-иԥа Аҳәба
|даҽа ахьӡ=Джума Виссарионович Ахуба
|афото=Ахуба Джума Виссарионович (spapsny.org).png
|афото ахҵара=Џьума Висарион-иԥа Аҳәба
|аира арыцхә={{date|12|3|1937}}
|аира аҭыԥ=[[Аҭара]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|12|1|2019}}
|аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа]], [[Аԥсны]]
|аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист, ауаажәларратә усзуҩы
}}
'''Џьума Виссарион-иԥа Аҳәба''' ({{lang-ru|Джума Виссарионович Ахуба}}; {{date|12|3|1937}} [[Аҭара]] ақыҭа – {{date|12|1|2019}} [[Аҟәа]]) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] шәҟәыҩҩы, публицист, уаажәларратә усзуҩы. СССР-и Аԥсни рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәеи (1967) СССР-и Аԥсни ржурналистцәа Реидгылақәеи дрылан. Ианашьан «Ахьӡ-Аԥша» аорден II аҩаӡара (2009), Д.И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (1989, ироман «Амҩасҩи» апублицистикатә ҩымҭақәеи рзы), ажурнал «Дружба народов» апремиа (1971, аповест «Бзоу» азы). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵан. Акыр шықәса инеиԥынкыланы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла ахадара далан. Дыҩуан аԥсышәалеи (асахьаркыратә ҩымҭақәеи астатиақәеи) урысшәалеи (астатиақәа).
==Абиографиа==
Ашәҟәыҩҩы данхәыҷыз инаркны аԥсҭазаара ахьанҭарақәа ӷәӷәала ихьысит. 1937 ш. иаб харада ахара идҵаны атроцкист ҳәа дҭаркуеит 10 шықәса иқәҵаны. Ашьауӷа ихигон Архангельск, иара убас адгьылбжьаха Ниандом. Хәышықәса анҵы доурыжьуеит, амала иқәыз аҿҳәара нҵәаанӡа аҩныҟа ахынҳәра азин имамкәа.
1943 ш. Аҭара ақыҭан ашкол дҭалоит. Аха рацәак мырҵыкәа дҭырцоит, «атроцкист иԥа» ҳәа аҽыԥныҳәа изҭаз арҵаҩы «афашист» ҳәа ахьиеиҳәаз азы. Уи нахыс аҵара иҵон [[Тҟәарчал]]. Аԥшьбатәи акласс аҟны ақырҭуа школ дақәшәеит, избанзар уи аамҭазы аԥсуа школқәа адыркхьан. Аҵара дҭан иара убас Аҟәатәи (актәи) Лыхнытәи ашколқәа рҟны. 1953 ш. аа-шықәсатәи ашкол далгеит. Анаҩс диасуеит Аҟәатәи ахԥатәи ашкол ахь. 1959 ш. Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә ҵараиурҭа далгеит, 1959-1960 шықәсқәа раан аҵара иҵон А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет аԥсуа сектор аҟны. 1960-1965 шықәсқәа рзы А.М.Горки ихьӡ зху Москватәи Алитературатә институт аҟны иреиҳау аҵара иоуит.
Иҵара хыркәшаны Аԥсныҟа даныхынҳә корреспондентс аусура далагоит агазеҭ «Советская Абхазия» аредакциаҿы. Икьыԥхьуан хыԥхьаӡарарацәала астатиақәа. Урҭ рызкын аԥсуа культура, алитература, атеатр, аамҭа афырхацәа. 1966-1970 шықәсқәа раан С.И.Ҷанба ихьӡ зху Аԥсуа ҳәынҭқарратә драматә театр алитературатә хәҭа деиҳабын. 1970-1979 шықәсқәа рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аконсультантс дыҟан. 1979 ш. инаркны иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амш азынӡа ажурнал «Аԥсны аҟазара» (ашьҭахь - «Аҟазара») редактор хадас аус иуан. 1999-2003 шықәсқәа рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла Алитфонд деиҳабын. 1967, 1978, 1989-1993 шықәсқәа раан аԥсуа жәлар рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара далагылан, ирылукаауаз дреиуан. Аамҭак азы Ассоциациа «Аԥсны аинтеллигенциа» ахадас дыҟан. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) лассы-лассы иара дубон Мрагыларатәи афронт ахырӷәӷәарҭақәа рҟны, Аԥсадгьыл ахьчаҩцәа ргәы шьҭихуан, ахақәиҭразы иқәԥо ажәлар аиааира шырзыԥшу агәра диргон. 1992 ш. декабр азы ақәылаҩцәеи ҳаԥсадгьыл ахьчаҩцәеи реиҿагыларақәа руак аан аӷацәа дрытҟәоит. Акыр ааха зырҭаз ашәҟәыҩҩы азныказ ихдыррагьы ицәыӡит. Мызкы иназынаԥшуа дытҟәаны дрыман. Аӷа инапаҿы иҟаз аҭыԥқәа рҟны ақәылаҩцәа иаадырԥшуаз агыгшәыгра иблала далаԥшит. Иџьашьахәуп дызлеиқәхаз. Еиҭныԥсахрала ашәҟәыҩҩы ихы дақәиҭыртәит. Ажәа азҟаза ихигаз зегьы ашьҭахь инарҭбааны далацәажәоит асахьаркыратәи апублицистикатәи ҩымҭақәа рҟны. Аамҭа хьанҭақәа раан Џь. Аҳәба еснагь зыжәлар ринтересқәа ирзықәԥоз аҵеицәа дреиуан. Ижәлар залымдарала ирызныҟәоз дырҿагылаҩын.
Раԥхьатәи иажәеинраала 1955 ш. иҭыҵыз ажурнал «Алашара» ахԥатәи аномер ианылеит. Уи нахысгьы ажәеинраалақәа иҩуан. 1969 ш. иҭижьит аизга «Ажәеинраалақәа». Аха еиҳараӡак ашәҟәыҩҩы дызлеицырдыруаз ипрозатә ҩымҭақәа рыла ауп.
Ипрозатә ҩымҭақәеи истатиақәеи ркьыԥхьуан ажурнал «Дружба Народов», агазеҭқәа «Литературная Россия», «Литературная Кабардино-Балкария», «Нарт», «Час пик», «Свободная трибуна», Аԥсны акәзар, агазеҭқәа: «Аԥсны ҟаԥшь», «Аԥсны», «Бзыԥ», Республика Абхазия», «Единение», «Эхо Абхазии», «Абхазия», «Конфедерация» уҳәа рҟны.
25 инареиҳаны аԥсышәалеи урысшәалеи зҩымҭақәа хазы шәҟәқәаны иҭыҵхьаз ашәҟәыҩҩы ирҿиамҭақәа рҟны иааирԥшуан аԥсуа жәлар ржәытә-рҿатә, рмилаҭ хаҿра, адоуҳатә культура апроблемақәа, ауаҩытәыҩса иԥсихологиа. Аԥхьаҩцәа ирылаҵәахьаз иажәабжьқәа иреиуоуп: «Ҭуӷан», «Ақәаршҩы», «Алабашьа», «Аӡын ҵыҵындра», Амҽыша», «Ирҭииз, ирӷьычыз», аповестқәа: «Бзоу», «Асас», «Аибашьра еилгахьан», «Ақәыџьма ҟьала ахынҳәра», «Ашьхақәа еимаздо ацҳа», ароманқәа: «Асқьала», «Амҩасҩы», «Ахамышҭыхә», иара убас идраматә ҩымҭақәа: «Ес-ииуа ирыциуа», «Ҳашьхақәа рышәшьыра», аԥсуа литературеи Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьреи (1992-1993) ирызку ипублицистикеи. СССР ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла аделегациа далахәны дцахьан Тунис.
1971 ш. акәзар, А.Аргәыни, М.Мархолиеи, иареи асахьаркыратә-документтә фильм «Кьаразаа рҭоуба» асценари еицырҩит.
Аԥсшәахь еиҭеигеит Р.Тагор, Џь. Лондон, Е.Хемингуеи, А.Чехов, М.Шолохов, Б.Василиев, В.Быков, Ф.Искандер, Х.Ашинов уҳәа ражәабжьқәа. Ихаҭа иҩымҭақәа ракәзар, еиҭагоуп аурыс, аиапон, англыз, аполиак, аиспан, аестон, алатыш, аерман, ақырҭуа бызшәақәа рахь.
==Абиблиографиа==
*аԥсышәала: Аҳәынҵәраԥшь асасцәа. Ажәабжьқәеи алакәқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 1962.
*Ақәыршҩы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи.–Аҟәа,1964.
*Аибашьра еилгахьан. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Адрама. – Аҟәа, 1968.
*Ажәеинраалақәа. – Аҟәа, 1969.
*Ашьхақәа рылԥха. Ажәабжьқәеи адрамеи. Аҟәа, 1971.
*Ҿамҩак ажәҩан. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа, 1973.
*Асқьала. Ароман. Актәи ашәҟәы. Аҟәа, 1979.
*Ахәшҭаара. Аповестқәа. Ажәабжьқәа. Адрама. Аҟәа, 1980.
*Аӡын аныхароу. Ахәыҷқәа рзы алакәқәа. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1982.
*Асқьала. Ароман. Аҩбатәи ашәҟәы. Ажәабжьқәа. Адрама. Аҟәа,1983.
*Асқьала. Ароман. Ҩшәҟәыкны. Аҟәа, 1984.
*Ахынҳәра. Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Адрамақәа. Аҟәа, 1987.
*Амҩасҩы. Ароман. Аповест. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1988.
*Аҳақ ашәара. Ажәабжь. Агәалашәарақәа. Астатиқәа адрама. Аҟәа, 1990.
*Агәашә анҭыҵ. Ажәабжьқәа. Анҵамҭақәа. Аҟәа, 1998.
*Ахамышҭыхә. Иҟалаҵәҟьаз. Ароман. Аҟәа, 1999.
*Аҳәынаԥқәа рҳәынҭқар. Алакәқәеи ажәабжьқәеи ахәыҷқәа рзы. Аҟәа, 2000.
*Нас иаацәылашеит. Ароман. Адрама. Ажәабжьқәа. Алакәқәа. Апублицистика. Аҟәа, 2006: Аҳәынаԥқәа рҳәынҭқар. Алакә. Аҟәа, 2008. Иҩымҭақәа реизга. Ф-томкны. Аҟәа, 2008-2015.
*аурысшәахь аиҭагақәа: «Воины уже не было. М., 1968.
*«Белый огонь». М., 1972.
*Пристань. Ароман, аповест, Ажәабжьқәа. М., 1985.
*Благословите нас, горы! М., 1990.
*Кто бросить камень… Ароман, аповест. М.,1991.
*Люди и каратели. Гагра, 1993.
*От родных корней. Аҟәа, 1997.
*Чтоб далеко пойти… Аҟәа, 2003.
*Секреты успеха писателя. Аҟәа, 2012.
==Алитература==
*{{Аԥпа|931}}
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/axuba-dzhuma-vissarionovich Ахуба Джума Виссарионович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/a%D2%B3%D3%99ba-%D1%9Fuma-visarion-i%D2%A7a Аҳәба Џьума Висарион-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1937 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Хәажәкырамза 12 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2019 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 12 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Ахәаа]]
8d1vz510bxfx8858d6t8wz4g8ikjdh2
Ашаблон:Beginnings In Millennia
10
43153
171754
145620
2026-08-12T17:46:36Z
Fraxinus.cs
8381
171754
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{ombox|image=none| text = <div style="text-align:center;">
[[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. IV-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} IV-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. II-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:III-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:IV-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|IV-тәи азқьышықәса]]
}}
[[Акатегориа:Алагамҭақәа зқьышықәсала|{{{1}}}]]
[[Акатегориа:{{MILLENNIUM|{{{1}}}}}|лагамҭақәа]]
</includeonly>
<noinclude>{{Doc}}
</noinclude>
tw4rl4ozp5k34kvl55oafiw379jyqdt
171755
171754
2026-08-12T17:49:20Z
Fraxinus.cs
8381
171755
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{ombox|image=none| text = <div style="text-align:center;">
[[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. IV-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} IV-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. II-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:III-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:IV-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|IV-тәи азқьышықәса]]
}}
[[Акатегориа:Алагамҭақәа зқьышықәсала|{{{1}}}]]
[[Акатегориа:{{MILLENNIUM|{{{1}}}}}000|лагамҭақәа]]
</includeonly>
<noinclude>{{Doc}}
</noinclude>
blxj64rtc3sc29s9bavuuv6h9nsx2bt
171756
171755
2026-08-12T17:49:47Z
Fraxinus.cs
8381
171756
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{ombox|image=none| text = <div style="text-align:center;">
[[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. IV-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} IV-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. III-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. II-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|{{small|ҳ. ҟ.}} I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|I-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|II-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:III-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|III-тәи азқьышықәса]] {{*}} [[:Акатегориа:IV-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа|IV-тәи азқьышықәса]]
}}
[[Акатегориа:Алагамҭақәа зқьышықәсала|{{{1}}}]]
[[Акатегориа:{{MILLENNIUM|{{{1}}}000}}|лагамҭақәа]]
</includeonly>
<noinclude>{{Doc}}
</noinclude>
jn7dogwb06bf3vtazf0p3ypsbk9k2hx
Исаев, Тауз Сулҭан-иԥа
0
55020
171741
171613
2026-08-12T17:07:41Z
Fraxinus.cs
8381
171741
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Тауз Сулҭан-иԥа Исаев
|даҽа ахьӡ=Тауз Султанович Исаев
|афото=Исаев Тауз Султанович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Тауз Сулҭан-иԥа Исаев
|аира арыцхә={{date|10|11|1951}}
|аира аҭыԥ=[[Ҟазахсҭантәи Асоветтә Социалисттә Республика|Ҟазахсҭантәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|8|7|2021}}
|аусура=ачечен поет, апрозаик, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла (2003), Урыстәылеи Чечентәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа (2007) рлахәыла
}}
'''Тауз Сулҭан-иԥа Исаев '''(илитературатә [[Аԥсевдоним|ԥсевдоним]]: '''Ҭауз Исс)''' ({{lang-ru|Тауз Султанович Исаев}}; {{date|10|11|1951}} [[Ҟазахсҭан]] – {{date|8|7|2021}}) — [[Ачеченцәа|ачечен]] поет, апрозаик, [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] (2003), Урыстәылеи Чечентәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа (2007) рлахәыла. Дыҩуан [[Аурыс бызшәа|урысшәалеи]] [[Ачечен бызшәа|чечен бызшәа]]леи.
==Абиографиа==
1957 шықәсазы, ачечен жәлар андыриаша, насгьы ареспублика анырзышьақәдыргыла, иҭаацәа Чечентәылаҟа ихынҳәыртә аҭагылазаашьа роуит. Убри ашықәс азы ашкол ахь дцеит. Асовет (Шатои) раион Зоновтәи 8-шықәсатәи ашкол даналга (1965), абжьаратә школ хиркәшеит 1968 ш. иҭаацәа нхара иахьиасыз Ростовтәи аобласт аҟны. 1970-1972 шш. раан Асовет аррамаҵура дахысуан. 1973 ш. [[Чечен-Ингәыштәи аҳәынҭқарратә университет]] аҭоурыхтә факультет (аламырбатә ҟәша) дҭалеит. Ашколқәа рҟны дырҵаҩын, ашьҭахь Чечен-Ингәыштәи аҳәынҭқарратә драматә театр аҟны актиорс дыҟан. 1976 ш. Воронежтәи аҟазара аинститут дҭалеит, уаанӡатәи изаанаҭ ала аҵареи аҟазареи еидибалон, аха ахԥатәи акурс аҟны дыштәаз иҭаацәаратә ҭагылазаашьа инамаданы иҵара аанижьуеит. 1982 ш. [[Москва]], А. Г. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт даанахәеит. Хышықәса рышьҭахь иҵара аламырбатә ҟәша ашҟа ииаигеит. Аус иуан атеатр аҟны, иара убас агазеҭи ажурналқәеи рредакциақәа рҟны. 1988 ш. акәзар, Алитературатә институт (апоезиа асеминар) далгеит. 1995-2008 шш. раан Аԥсны дынхон. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аурыс литературеи акультурологиеи рзаанаҭ дирҵон. Ауаажәларратә еиҿкаара «Кавказ акультура академиа» ахада дихаҭыԥуаҩын.
Алитературатә рҿиарахь дымҩахыҵит апоезиа ала. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Звезда Востока» аҟны (чечен бызшәала, 1980). Иажәеинраалақәа рнылеит: аизга «Чтобы земле жить» (1982) аҟны, насгьы Москва иҭыжьыз «Ачечен поезиа антология» (чечен бызшәала), иара убас ажурналқәа: «Литературная Абхазия», «Орга», «Ваинах», «Нана» уҳәа рҟны.
Ажәеинраалақәеи апрозеи еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы дравторуп.
Аҭыжьымҭа: урысшәала: Пространство души. Стихи. Грозный, 1991; Горсть. Стихи. Сухум, 2001; Грани. Эссе. [[Гагра]], 2003; Путешествие в полдень. Рассказы. Сухум, 2006; Путешествие в полдень. Рассказы (совместно со сборником стихов «Горсть») (переиздание). Грозный 2008; Линии. Стихи. Сухум, 2008; Имя Родины. Роман-светологос. Сухум, 2012; Имя Родины. Роман-светологос. М., 2014; Чеченское солнце. Эссе. Грозный, 2014; Стихия. Стихи. Сухум, 2014).
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/isaev-tauz-sultanovich Исаев Тауз Султанович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/isaev-tauz-sul%D2%ADan-i%D2%A7a Исаев Тауз Сулҭан-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1951 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 10 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ачечен шәҟәыҩҩцәа]]
kix5wpxnmj6g87g1isk9xi7bw8ut76x
171742
171741
2026-08-12T17:08:11Z
Fraxinus.cs
8381
171742
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Тауз Сулҭан-иԥа Исаев
|даҽа ахьӡ=Тауз Султанович Исаев
|афото=Исаев Тауз Султанович (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Тауз Сулҭан-иԥа Исаев
|аира арыцхә={{date|10|11|1951}}
|аира аҭыԥ=[[Ҟазахсҭантәи Асоветтә Социалисттә Республика|Ҟазахсҭантәи АССР]], [[СССР]]
|аԥсра арыцхә={{date|8|7|2021}}
|аусура=апоет, апрозаик
}}
'''Тауз Сулҭан-иԥа Исаев '''(илитературатә [[Аԥсевдоним|ԥсевдоним]]: '''Ҭауз Исс)''' ({{lang-ru|Тауз Султанович Исаев}}; {{date|10|11|1951}} [[Ҟазахсҭан]] – {{date|8|7|2021}}) — [[Ачеченцәа|ачечен]] поет, апрозаик, [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла]] (2003), Урыстәылеи Чечентәылеи рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа (2007) рлахәыла. Дыҩуан [[Аурыс бызшәа|урысшәалеи]] [[Ачечен бызшәа|чечен бызшәа]]леи.
==Абиографиа==
1957 шықәсазы, ачечен жәлар андыриаша, насгьы ареспублика анырзышьақәдыргыла, иҭаацәа Чечентәылаҟа ихынҳәыртә аҭагылазаашьа роуит. Убри ашықәс азы ашкол ахь дцеит. Асовет (Шатои) раион Зоновтәи 8-шықәсатәи ашкол даналга (1965), абжьаратә школ хиркәшеит 1968 ш. иҭаацәа нхара иахьиасыз Ростовтәи аобласт аҟны. 1970-1972 шш. раан Асовет аррамаҵура дахысуан. 1973 ш. [[Чечен-Ингәыштәи аҳәынҭқарратә университет]] аҭоурыхтә факультет (аламырбатә ҟәша) дҭалеит. Ашколқәа рҟны дырҵаҩын, ашьҭахь Чечен-Ингәыштәи аҳәынҭқарратә драматә театр аҟны актиорс дыҟан. 1976 ш. Воронежтәи аҟазара аинститут дҭалеит, уаанӡатәи изаанаҭ ала аҵареи аҟазареи еидибалон, аха ахԥатәи акурс аҟны дыштәаз иҭаацәаратә ҭагылазаашьа инамаданы иҵара аанижьуеит. 1982 ш. [[Москва]], А. Г. Горки ихьӡ зху Алитературатә институт даанахәеит. Хышықәса рышьҭахь иҵара аламырбатә ҟәша ашҟа ииаигеит. Аус иуан атеатр аҟны, иара убас агазеҭи ажурналқәеи рредакциақәа рҟны. 1988 ш. акәзар, Алитературатә институт (апоезиа асеминар) далгеит. 1995-2008 шш. раан Аԥсны дынхон. Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҿы аурыс литературеи акультурологиеи рзаанаҭ дирҵон. Ауаажәларратә еиҿкаара «Кавказ акультура академиа» ахада дихаҭыԥуаҩын.
Алитературатә рҿиарахь дымҩахыҵит апоезиа ала. Раԥхьатәи иажәеинраалақәа кьыԥхьын ажурнал «Звезда Востока» аҟны (чечен бызшәала, 1980). Иажәеинраалақәа рнылеит: аизга «Чтобы земле жить» (1982) аҟны, насгьы Москва иҭыжьыз «Ачечен поезиа антология» (чечен бызшәала), иара убас ажурналқәа: «Литературная Абхазия», «Орга», «Ваинах», «Нана» уҳәа рҟны.
Ажәеинраалақәеи апрозеи еидызкыло ашәҟәқәа жәпакы дравторуп.
Аҭыжьымҭа: урысшәала: Пространство души. Стихи. Грозный, 1991; Горсть. Стихи. Сухум, 2001; Грани. Эссе. [[Гагра]], 2003; Путешествие в полдень. Рассказы. Сухум, 2006; Путешествие в полдень. Рассказы (совместно со сборником стихов «Горсть») (переиздание). Грозный 2008; Линии. Стихи. Сухум, 2008; Имя Родины. Роман-светологос. Сухум, 2012; Имя Родины. Роман-светологос. М., 2014; Чеченское солнце. Эссе. Грозный, 2014; Стихия. Стихи. Сухум, 2014).
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/isaev-tauz-sultanovich Исаев Тауз Султанович] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/isaev-tauz-sul%D2%ADan-i%D2%A7a Исаев Тауз Сулҭан-иԥа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1951 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 10 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2021 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ачечен шәҟәыҩҩцәа]]
ilfwp2sgem9hod00gvwi4pn08dkp0eh
Клеопатра
0
55278
171748
171011
2026-08-12T17:35:14Z
Fraxinus.cs
8381
+[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 69 шықәсазы ииз]]; +[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
171748
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Клеопатра VII
| афото = Bust of Cleopatra VII - Altes Museum - Berlin - Germany 2017.jpg
| ахҵара = [[Шершель|Мавретаниатәи Цезараа]] рҟынтәи Клеопатра VII лбиуст. [[Берлинтәи антикатә еизгарҭа]]
| амаҵура = [[Ажәытә Мысра|Мысра аҳкәажә]]
| инаркны = ҳ. ҟ. 51
| рҟынӡа = ҳ. ҟ. 30
| аԥхьа иҟаз = [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]]
| аҭынха = [[Октавиан Август]] ([[Римтәи Мысра]] анапхгаҩы иаҳасабала)
| ажәла = [[Птолемеиаа|Птолемеиаа]]
| ахаҵа =
* 1-тәи: [[Птолемеи XIII]]
* 2-тәи: [[Птолемеи XIV]]
* 3-тәи: [[Марк Антони]]
| ахәыҷқәа =
* [[Птолемеи XV Цезарион|Птолемеи XV Цезарион]]
* [[Александр Гелиос]]
* [[Птолемеи Филадельф|Птолемеи Филадельф]]
* [[Клеопатра Селена II]]
| ани аби = [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]], [[Клеопатра V]]
}}
'''Клеопатра VII Филопатор''' (ажәытә бырзенбызшәала Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, копт. Ⲕⲗⲉⲱⲡⲁⲧⲣⲁ Ⲫⲓⲗⲟⲡⲁⲧⲱⲣ;) — [[Македониа|Македониатәи]] [[Птолемеиаа]] (Лагидцәа) рдинасти иалҵыз рахьтә [[Еллинтәи Мысра|еллинтәи Мысра]] аҵыхәтәантәи аҳкәажә.
Лара деицырдыруа дҟалеит римтәи ар рԥыза [[Марк Антони]] иахь илымаз адрама зхылҿиааз абзиабара аҭоурых ала. Лара лаҳкәажәра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Римтәи аимпериа|Рим]] анапахьы иаанагеит Мысра, Клеопатра [[Клеопатра лҽылшьра|лхаҭа лҽылшьит]], [[Октавиан Август|Октавиан]] тәыс дҟаимҵарц азы. Лара акиноқәеи алитературатә ҩымҭақәеи рҿы зегь реиҳа еицырдыруа ажәытәӡатәи аперсонажқәа дыруаӡәкын, иахьагьы убарҭ дреиуоуп.
== Азеиԥш дырраҭара ==
Клеопатра VII инеиԥынкылан 22 шықәса Мысра анапхгара алҭон, лашьцәа лыцхантәаҩцәан (дара традициала формалла иагьылхацәан) [[Птолемеи XIII]], [[Птолемеи XIV]], анаҩс [[Ажәытә Рим|римтәи]] ар рԥыза [[Марк Антони]] ԥҳәысс диман. Лара лоуп Рим анапахьы иаанагаанӡа, Мысра зхы иақәиҭыз аҵыхәтәантәи напхгаҩыс иҟаз. Лареи [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]]и, анаҩс лареи Марк Антонии ирыбжьаз абзиабара абзоурала зегьы деицырдыруа дҟалеит. Иҟалап Цезар иҟынтәи [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]] захьӡыз аԥа дылхылҵзар, Антони иҟынтә- ҩыџьа аԥацәеи ԥҳаки<ref>''[[Пастухов, Пётр Иванович|Пастухов П. И.]]'' «Лукреция, Клеопатра и Прозерпина».</ref>.
Клеопатра илызку ахыҵхырҭақәа — [[Плутарх]], [[Светони]], [[Аппиан]], [[Дион Кассии]], [[Иосиф Флавии]]. Лара илызку ажәытәӡатәи аҭоурыхҭҵаарақәа раӷьырак лыхьӡ ҭызгақәо иреиуам; иҟоуп агәаанагара, Клеопатра лаҳаҭыр лазырҟәуаз Мысра знапахьы иаазгаз [[Октавиан Август|Октавиан]]и иааикәыршаны иҟаз ауааи роуп ҳәа, урҭ рымч зегь азыркит аҳкәажә лыхьӡ арцәгьара, даадырԥшит ишәарҭоу Рим аӷа лакәны, уи азмырхакәа Марк Антони игени бааԥс лакәынгьы.
Аха аҭоурыхҭҵааҩцәа џьоукы агәаанагара аадырԥшуеит лара илзырҳәоз иашаҵәҟьан ҳәа, акаҳԥреи агьангьашреи лылан ҳәа. Иаҳҳәап, IV-тәи ашәышықәсазы инхоз римтәи аҭоурыхдырҩы [[Секст Аврели Виктор|Аврели Виктор]] Клеопатра илызкны иҟаиҵаз аҳәамҭа еиқәханы иҟоуп: ''«Уи дыԥхамшьан, лассы-лассы длаԥсуан, акырӡа дыԥшӡан, аӡәырҩы ахацәа уахы заҵәык иадамхаргьы илызнеирц азы рыԥсҭазаара ахҭнырҵон»''<ref>Аврелий Виктор, «О знаменитых людях», 86</ref>.
== Ахылҵшьҭра ==
{{main|Птолемеиаа}}
[[Файл:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|мини|200px|left|Птолемеи XII Авлет имармалташьтә биуст. [[Лувр]] амузеи. [[Париж]]]]
Клеопатра диит 69 азы, ҳ. ҟ. (официалла [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]] аҳра аниуаз 12-тәи ашықәс азы), иҟалап, [[Александриа]]. Лара аҳ Птолемеи XII Авлет хҩык (еицырдыруа) иԥҳацәа дыруаӡәкуп, иҟалап ауадалықԥҳәыс дылхылҵзар, избан акәзар, [[Страбон]] ишазгәеиҭоз ала, уи аҳ изакәантәыз ԥҳа заҵәык лакәын имаз — [[Береника IV]], ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзтәи аҳкәажә.
Клеопатра лхәыҷреи лқәыԥшреи ирызкны акгьы еилкааӡам. Ҳәарада, лара даара анырра лынаҭеит ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзы иҟалаз аилаҩынтра, лаб аҳ дахҳәаны, Мысра данықәырца, иԥҳа (Клеопатра лаҳәшьа) Береника аҳкәажәс даныҟала. Рим Шьамтәыла ахаҭарнак [[Авл Габинии|Габинии]] имчқәа рыла Птолемеи XII иаҳратәра андырхынҳә, Птолемеи XII ауаҩшьрақәеи, арепрессиақәеи рахь диасуеит (урҭ ирылҵшәаны Береникагьы дҭахоит). Уи иахҟьаны иара театркьанџьак еиԥш изныҟәо иалагеит, Римтәи амчра абзоурала акәхеит аҳ иҭыԥаҿ даанызкылоз, Рим Мысра атәыла афинансқәа ахьалнацәцәаауаз акала дзаԥырхагахомызт. Лаб иаҳраан аҭыԥ змаз ауадаҩрақәа рҵагахеит ԥхьаҟа иаҳкәажәхаран иҟаз лзы, лара алшарақәа зегьы лхы иалырхәеит лаӷацәеи лымҩа иаԥгылази рықәгаразы. Иаҳҳәап, лашьа еиҵбы [[Птолемеи XIII]] [[Ҳ. ҟ. 44|ҳ. ҟ. 44]] шықәсазы, уи ашьҭахь лаҳәшьа [[Арсиноиа IV]].
== Аҭеиҭыԥши ахаҭареи ==
[[Файл:Venus and Cupid from the House of Marcus Fabius Rufus at Pompeii, most likely a depiction of Cleopatra VII (2).jpg|мини|[[Помпеи]]атәи аҭыӡсахьа, ҳ. ҟ. 46 шықәса инарзынаԥшуа. Иҟалап Клеопатреи [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]]и рпортреҭ акәзар]]
Иаанымхеит зыгәра угартә иҟоу, ииашаны, аидеализациа ҟамҵакәа, Клеопатра лҭеиҭыԥш аазырԥшуа сахьак. [[Алжир]] иҟоу [[Шершель]] ақалақь аҟны (ажәытәтәи ақалақь), аԥхасҭа зауз абиуст, Клеопатра лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иаԥҵан, иара Марк Антонии лареи рыԥҳа [[Клеопатра Селена II]] [[Мавретаниа]] аҳ [[Иуба II]] дахьицца аҳаҭыразы иҟаҵан, уи Клеопатра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзтәи лҭеиҭыԥш аанарԥшуеит, аха џьоукы ари абиуст Клеопатра Селена II лхаҭа лтәоуп ҳәа рыԥхьаӡоит. Клеопатра VII илыдыркылоит еллинтәи абиустқәа, иқәыԥшу, абырзенцәа рхы-рҿқәа змоу аҳәса ԥшӡақәа аазырԥшуа, аха абиустқәа модельқәас ирымақәаз рхаҭарақәа иалкааӡам. Иҟоуп агәаанагара, Клеопатра VII лсахьа зныԥшуа абиустқәа [[Берлинтәи антикатә еизгарҭа]]ҿы,насгьы [[Ватикантәи амузеиқәа|Ватикантәи амузеи]] аҿы иҵәахуп ҳәа, аха аклассикатә ҭеиҭыԥш аидеализациа азуп ҳәа агәыҩбара цәырҵуеит. Ԥыҭҩык аҵарауаа агәаанагара аадырԥшуеит, [[Есквилинтәи Венера]] ҳәа изышьҭоу аҳатәара Клеопатра Рим даныҟаз иҟарҵеит ауп ҳәа.
Аԥара ҿырпқәа ирну апрофильқәа рҿы дарбоуп зхахәы ҳәуа, зыблақәа дуу, зыцламҳәа маҷк ԥхьаҟа иаагоу, зԥынҵа ҭархәо аԥҳәыс ([[Птолемеиаа]] рышьҭра ахаҭарнакцәа ишырҟазшьоу еиԥш). Даҽа ганкахьалагьы, идыруп, Клеопатра амч ду змаз ԥхаррак шлыҵаз,иаразнак улахь дшааиуаз, ларгьы уи лхы иалырхәон, уи адагьы, абжьы хаа лхан, лыхшыҩ ҵаулан, иҵарын. Клеопатра лпортреҭқәа збахьаз [[Плутарх]] иҩуеит:
<blockquote>
''Избан акәзар, абри аԥҳәыс лыԥшӡара зеиԥшыҟам ҳәа изышьҭоу, убла шаалықәшәалак узыршанхо акәмызт, аха лцәажәашьа ссирын, убри аҟнытә лҭеиҭыԥш зегьы ухнахуан, насгьы илҳәозгьы агәра угон, лажәақәа роума, лныҟәашьа аума, зегь рыла далукаауан, убри аҟынтә лара угәаҵанӡа днеиуан. Лыбжьы ашьҭыбжьқәа хааӡа ауаҩы илымҳа иҭыҩуан, лыбыз иарбан цәажәашьахкызаалак ирԥшӡан иаазырԥшуа, арахәыц рацәа змоу амузыкатә инструмент еиԥшын»<ref>Плутарх, «Антоний», 27</ref>
</blockquote>
Усҟантәи аамҭаз абырзенқәа рыԥҳацәа рааӡара усҟак хьаас ирымамызт, аҳцәа рҭаацәарақәа рҿгьы ус иҟан, аха Клеопатра аҵара ду лдырҵеит, уи ԥсабарала илылаз аҟәыӷара ианацла, алҵшәа бзиақәа аанагеит. Клеопатра ииашаҵәҟьаны аҳкәажә- [[Аполиглот|аполиглот]] лакәхеит, лара лхатәы бызшәа инаҷыданы ([[Койне|еллинтәа аамҭазы иҟаз абырзен бызшәа]]) анаҩсгьы, илдыруан [[Египеттәи абызшәа|мысраа рбызшәа]] (лдинастиа аҟынтә раԥхьа лара лоуп уи аҵара зылзыршаз, иҟалап [[Птолемеи VIII|Птолемеи VIII Фискон]] дналамҵакәа), [[Арамеитәи абызшәақәа|арамеи]]тәи, [[Агеез|агеез]]тәи (ажәытә ефиоптәи абызшәа), [[Ажәытә аџьамбызшәа|ажәытә аџьамбызшәа]], [[Ажәытә ауриа бызшәа|ажәытә ауриа бызшәе]]и [[Берберцәа рбызшәақәа|аберберцәа рбызшәе]]и ([[Ажәытәтәи Ливиа|ажәытәтәи Ливиа]] аладахьы инхоз ажәлар). Лара лбызшәадыррақәа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]]гьы аҵанакит, аха аҵара змаз римаа, [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] иеиԥш иҟаз, рхаҭақәа абырзен бызшәа бзиаӡаны ирдыруан.
=== Ахьӡ ===
{| class="wikitable"
|-
! colspan="2" scope="colgroup" | Ахьӡ ахкы
! scope="colgroup" | Аиероглифтә ҩыра
!Атранслитерациа
!Ахыҵх.
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | '''«Ахор ахьӡ»'''([[Хор (амифологиа)|Хор]] иеиԥш)
| rowspan="2" | <hiero>G5</hiero>
| <hiero>G36:D21-V30-F35*F35*F35-H2:Aa1-O22</hiero>
| ''wr(t) nb(t)-nfrw ȝḫ(t)-zḥ.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 65a.</ref>
|-
| <hiero>G36*X1:D21-X1:V1:X1-A53-N35:X2*X1:O34</hiero>
| ''wrt twt-n-jt.s.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 4(α).</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | '''«Ахатә хьӡы»'''([[Ра]] иԥҳа лаҳасабала)
| rowspan="2" | <hiero>zA-ra:H_SPACE</hiero>
| <hiero>N29:E23-V1:Q3-D46:D21:X1*H8-U22:X1-O34:N36-</hiero>
| ''qrwwpdr.t'' Ep. ''nṯrt mr(t)-jt.s. (Κλεοπάτρα θέά φιλοπάτωρ)''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 3.</ref>
|-
| <hiero>N29:E23-M17-V4-Q3-G1-D46:D21-G1-X1:H8-</hiero>
| ''qrwjwȝpȝdrȝ.t''
|<ref name="autogenerated1">H.Brugsch, Thesaurus Inscriptionum Aegyptiacarum, 6 Bde., Leipzig 1883-91 —879.</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | Аепитет
| rowspan="2" |
| <hiero>X1:H8-R8-X2:X1-S29-N36</hiero>
| ''nṯrt mr(t) jt.s.''
|<ref name="autogenerated1" />
|-
| <hiero>X1-R8-X1:H8-X1:I9-O34:N36</hiero>
| ''nṯrt mr(t) jt.s.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 53a.</ref>
|}
== Аҳәынҭқар итәарҭахь амҩа ==
Птолемеи XII, ҳ. ҟ. 51 шықәса хәажәкырамзазы иԥсҭазаара далҵит, уи иуасиаҭ ала аҳ иҭыԥ Клеопатреи уи аамҭазы 9 шықәса раҟара зхыҵуаз лашьа еиҵбы [[Птолемеи XIII]]-и рахь иасуан, ешьеи еҳәшьеи формалла аҭаацәара аԥырҵеит, избанзар ажәытәтәи Мысратәи аҵас инақәыршәаны, аиашьа иаҳәшьа ԥҳәысс дигар акәын. Птолемеиаа рышьҭраҿы аӡӷабцәа зегьы Клеопатра рыхьӡын, аҷкәынцәа — Птолемеи. Клеопатра лашьа-лхаҵа иаҵкыс деиҳабын, убри аҟнытә регент ԥҳәысс дҟалеит. Лара 18 шықәса анлыхыҵуаз, Рим ақәыршаҳаҭны, аҳ иҭыԥ дахагылеит, Θέα Φιλοπάτωρ (Теа Филопатор) ҳәа официалла ахьӡ лыҭаны, даҽакала иуҳәозар, аб бзиа дызбо анцәарҭыԥҳа (ҳ. ҟ. 51 шықәсазтәи астела иану аҩыра аҟынтә).
Лаҳра раԥхьатәи хышықәса аамҭа мариамызт, избанзар [[Нил]] аӡхыҵра ахьмаҷыз иахҟьаны ҩышықәса ирылагӡаны аҽаҩра ҟаломызт.
Ацнапхгаҩцәа аҳра руа ианалага, иаразнак аганқәа маӡала еиҿагыло иалагеит. Раԥхьа Клеопатра,лашьа қәыԥш наҟ днаиханы, лхала анапхгара ҟалҵон, аха нас иара амчра инапахьы иааигарц далагеит, аевнух [[Потин]] ( иара уаанӡа аҳәынҭқарра напхгара аиҭошәа дыҟан), акомандаҟаҵаҩ Ахилл, насгьы дзааӡаз [[Теодот]] ([[Хиос]]тәи [[Аоратор|ариторик]] рыцхыраарала). ҳ. ҟ. 50 шықәса жьҭаарамза 27 рзтәи адокумент аҿы Птолемеи ихьӡ инаҵшьны аԥхьа игылоуп.
ҳ. ҟ. 48 шықәса аԥхынразы [[Шьамтәыла]]ҟа ибналаз Клеопатра, уаҟа ар еизганы, уи ар хадара азуны, Мысра аҳәааҿы дааины дгылеит, [[Пелусии]] абаа азааигәара; иара уаҟаҵәҟьа ар дрыцны дааины лашьагьы дгылеит, иаҳәшьа атәыла даламҵарц азы.
Еиҭакратә моментны иҟалеит Мысраҟа ибналаз римтәи асенатор Помпеи Птолемеи идгылаҩцәа даныршьыз аамҭа.
== Клеопатреи Цезари ==
[[Файл:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|мини|250px|«[[Клеопатреи Цезари (асахьаҭыхымҭа)|Клеопатреи Цезари]]». Асахьаҭыхҩы [[Жером, Жан-Леон|Жан-Леон Жером]] иҭыхымҭа ([[1866]] ш.)]]
Уи аамҭазы аиҿагылара иаланагалеит Рим. [[Фарсал]] азааигәара [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Гнеи Помпеи Ду|Помпеи]] дииааит, Помпеи ҳ. ҟ. 48 шықәса рашәарамза алагамҭазы Мысра дыӡхыҵуеит, Мысратәи аҳ ицхыраара даҳәоит. Птолемеи XIII қәыԥш, ииашаны иаҳҳәозар, иабжьгаҩцәа, аиааира згаз рҟынтә феида роурц азы, Помпеи ишьразы адҵа ҟарҵоит. Помпеи Мысра адгьыл ишьапы шаақәиргылаз, иааикәыршаны иҟаз зегьы рыла ишабоз дҭадырхеит (ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамза 28 рзы). Аха аҳ агха ихьит: ҩымш рышьҭахь Помпеи дишьҭаланы Мысра инеиз Цезар, уи дахьҭадырхаз игәы ԥнажәнеит, Помпеи ихы Александриа аҭӡамцқәа рзааигәара ҳаҭырла анышә иарҭартә иҟаиҵеит, анаҩс уаҟа [[Немезида]] лыԥшьаҭыԥ иргылеит.
Цезар Мысра даннеи ихазынаҭра хаирҭәаарц иҽазишәеит, Птолемеи XII аҳра архынҳәра данашьҭаз римтәи абанкир Рабири иҟны иҟаиҵаз ауалқәа рхархәарала, Цезар урҭ иара итәитәырц далагеит. Светонии иҩуеит, Цезар Мысра Римтәи провинцианы аҟаҵара ''«изымгәаӷьит»'' ҳәа, ''« зеиҿырцаа бзиоу хаҭарнакык инапахьы иааимгарц азы [амал ду змаз апровинциа] »''. Убри аан Цезар аҳцәа рыбжьара иҟаз аимак-аиҿак аҿы [[Аӡбаҩ|ӡбаҩ]]ыс дыҟазарц шиҭаху рылеиҳәеит.
Птолемеи XIII усгьы ииашаҵәҟьаны напхгаҩыс дыҟан, насгьы Помпеи дазхаиҵахьан; убри аҟынтә, Цезар Клеопатра лышҟа азҿлымҳара ааирԥшит, избанзар уи амчра лиҭар кьанџьаҵас ииҭаху лылаигӡалар илшоит ҳәа иԥхьаӡеит.
Мысраҟа данаа хара имгакәа, иара Клеопатра Александриаҟа длыԥхьоит. Птолемеи иуаа ирыхьчоз аҳҭнықалақь ахь анеира ус мариамызт; уи аус анагӡараҿы Клеопатра длыцхрааит лара бзиа дызбоз сицилиатәи [[Аполлодор Сицилиатәи|Аполлодор]], уи аҳкәажә маӡала аԥсыӡ зларкуаз анышь ала дигеит, анаҩс Цезар иуадақәа рахь днаигеит, ацәарҭама иазкыз асакь ду дҭаҵаны (акиносахьақәа рҿы ирԥшӡаны ишаадырԥшуа еиԥш, ауарҳал дылаҵаны акәымкәа, уахәаԥш [[Клеопатра луарҳал]]). Абри афакт иунарбоит аҳкәажә цәеижьыла митәык дшыҟамыз. Клеопатра Римтәи адиктатор диашьаԥкны, даазмырбуаз рзы дашшышуа далагеит, [[Потин]] дишьырц азы агәазыҳәара аалырԥшит. 52 шықәса зхыҵуаз Цезар аҳкәажә қәыԥш даара дигәаԥхеит; уи адагьы, Птолемеи XII иуасиаҭ азыхынҳәра иара ихатә политикатә интересқәа ирықәшәон. Адырҩаҽны шьыжьымҭан Цезар иӡбамҭа атәы жәаха шықәса зхыҵуаз аҳ аниаиҳәа, уи игәы ԥжәаны идиадема ихҳәаны, дыҳәҳәо аҳҭынра ддәылҟьеит, ачарҳәара шизыруз атәы еизаз ауаа иреиҭеиҳәо далагеит. Ари заҳаз ажәлар агәынамӡара аадырԥшуа иалагеит; аха уи аамҭазы Цезар аҳ иуасиаҭ дырзаԥхьан, илиршеит ажәлар реиқәкра.
Аха Цезар изы аҭагылазаашьа еиҳа иуадаҩхеит. Иара ицыз ар быжь- нызқьҩык асолдаҭцәа ыҟан; Африка иҭадырхаз Помпеи идгылаҩцәа еизо иалагеит, ари аҭагылазаашьа Птолемеи ипартиа ахаҭарнакцәа Цезар дықәаҳгоит ҳәа агәыӷра рызцәырнагеит. [[Потин]]и Ахилли Александриаҟа ар ааԥхьара рырҭеит; Цезар Потин дахьишьызгьы иаанамкылеит бџьаршьҭыхлатәи ақәгылара. Аруаа ақалақьуаагьы рыдгылеит, римаа ишырҭаху рхы ахьымҩаԥыргоз, ақалақьуаа рмал ахьырцәыргоз иаҿагыланы игылеит. Птолемеи XIII-ии иаҳәшьа Арсиноиеи уахь ибналаны ианнеи еиҳа ргәы шьҭыҵит. Уи иахҟьаны, ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамзазы Александриа аҳратә квартал аҿы инхоз Цезар иааикәшан итәеит. Цезари Клеопатреи еиқәдырхеит цхыраара ирзааиз [[Пергамтәи Митридат]] напхгара ззиуаз архәҭақәа.
Абунтҟаҵаҩцәа ҳ. ҟ. 47 шықәса ажьырныҳәамза 15 рзы Мареотиатәи аӡиа азааигәара индырҵәеит, аҳ Птолемеи дыбналаны дышцоз Нил дӡааҟәрылеит. Арсиноиа дрытҟәеит, Цезар и[[Атриумф|триумф]]тә ныҟәара дытҟәаны далан. Уи ашьҭахь Цезари Клеопатреи еицны 400 ӷба рыла Нил ихылеит, аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа рацәаны имҩаԥыргеит. Клеопатра амчрахь дхынҳәит хәажәкырамза 27 рзы<ref>Ino Nicolaou. Prosopography of Ptolemaic Cyprus. 1976. P. 22.</ref>, егьи лашьа еиҵбы Птолемеи XIV формалла хаҵа диццеит, Римтәи апротекторат аҵаҟа иҟаз Мысра ииашаҵәҟьаны анапхгаҩыс дҟалеит. Апротекторат иахәдықәҵараны иҟалеит Мысра иаанрыжьыз х-[[Римтәи алегион|легион]]к. Цезар данца ашьҭахь хара имгакәа, ҳ. ҟ. 47 шықәса рашәарамза 23 рзы, Клеопатра аԥа длоуеит, уи Птолемеи Цезар ҳәа ихьӡырҵеит, аха [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]] ҳәа Александриаа ирҭаз ахьӡшьа ала аҭоурых дазынхеит<ref>«Цезарёнок», то есть маленький Цезарь</ref>. Уи Цезар сахьалеи ртәашьалеи даара диеиԥшуп ҳәа азгәарҭон.
== Рим аҟазаара ==
Цезар [[Понттәи аҳра|Понт]] аҳ [[Фарнак II]] диабашьуан, уи ашьҭахь Африка иҟаз Помпеи аҵыхәтәантәи идгылаҩцәа; аибашьрақәа анынҵәа иарзнакҵәҟьа, Клеопатреи лашьеи Римҟа иааԥхьоит (ҳ. ҟ. 46 шықәсазы, аԥхынра), формалла, Рими Мысреи рыбжьара аиҩызара рыбжьарҵарц азы. Клеопатра Тибр аԥшаҳәаҿы ибаҳчақәа ирҭалаҳан иҟаз Цезар ивилла лиҭеит, уаҟа лара илыдылкылон ҳаҭыр лықәҵара иазыццакны инеиуаз римаа дуқәа. Уи ареспубликанеццәа агәынамӡара рызцәырнаго иалагеит, насгьы Цезар иԥсра зырццакыз амзызқәа иреиуахеит. Уи моу, уҳәан-сҳәанны ирылалеит ([[Светони]] ииҳәаз, насгьы зегьы ргәалаҟазаара аазарԥшуаз акәны), Цезар Клеопатра аҩбатәи ԥҳәысыс дҟаиҵарц игәы иҭоуп, аҳҭнықалақь Александриаҟа иигарц иҭахуп ҳәа. Цезар ихаҭа адҵа ҟаиҵеит ахьӡы зхьыршаз Клеопатра лҳатәара Венера Ахацыркҩы лныҳәарҭаҿы идыргыларц (иара дызҵанакуаз Иулиаа рышьҭра, амиф ишаҳәоз ала, Венера илхылҵит). Ус шакәызгьы, Цезар иуасиаҭшәҟәы Цезарион иӡбахә ҳәа акгьы анӡамызт, убри алагьы уи иԥа шиакәыз шьақәимырӷәӷәаӡеит.
== Асуверентә напхгара ==
Цезар [[Гаи Иулии Цезар ишьра|дыршьит ачарҳәара иалҵшәаны]] ҳ. ҟ. 44 шықәса, хәажәкырамза 15 рзы. Мызкы ашьҭахь, мшаԥымза аҽеиҩшамҭаз, Клеопатра Рим аанлыжьит, ԥхынгәымзазы Александриаҟа дааит. Уи ашьҭахь хара имгакәа 14 шықәса зхыҵуаз Птолемеи XIV идунеи иԥсахит. [[Иосиф Флавии]] излеиҳәо ала, иаҳәшьа ашҳам илҭеит: аԥа данлыхша Клеопатра формалла ацнапхгаҩы длоуит. Ари аҭагылазаашьаҿы изызҳауаз лашьа зынӡа дмыцхәын.
ҳ. ҟ. 43 шықәсазы Мысра амлакра ҟалеит, ҩышықәса инеиԥынкыланы Нил аӡы хыҵуамызт. Аҳкәажә зегь раԥхьаӡа иргыланы дзызхәыцуаз лаҳҭнықалақь фатәыла аиқәыршәара акәын, ақалақьуаа агәамҵрақәа ирылагахьан. Иҭархаз Цезар иаанижьыз римтәи х-легионк, Мысра иҟанаҵ иаарҭахыз ҟаҵо игәаран.
Цезар дызшьыз ганкахьала [[Гаи Кассии Лонгин|Кассии]] [[Марк Иуни Брут|Брут]]и, даҽа ганкахьала иара иҭынхацәа [[Марк Антони|Антони]]и [[Октавиан Август|Октавиан]]и рыбжьара иҟалаз аибашьра аҳкәажә даламӡырц азы, ҟәыӷарыла лхы мҩаԥылгар акәын. Мрагылара Цезар дызшьыз рнапаҿы иҟан: Брут Бырзентәылеи Азиа Хәыҷи анапхгара рзиуан, Кассии Шьамтәыла дтәан. Кипр иҟаз Клеопатра лымчра ахаҭарнак Серапион Касси дицхрааит ԥаралеи аӷбақәеи рыла, ҳәарада аҳкәажә лақәшаҳаҭрала, римтәи лхылаԥшҩы дызшьыз рахь илымаз ацәаныррақәа зеиԥшразаалакгьы. Анаҩс лара официалла Серапион иҟаиҵаз мап ацәылкит. Даҽа ганкахьалагьы, Клеопатра ԥыҭрак ашьҭахь ишылҳәаз ала, ацезарианцәа дрыцхраарц азы аӷбақәа еиқәлыршәеит. ҳ. ҟ. 42 шықәсазы ареспубликанеццәа [[Филиппқәа рҿтәи аибашьра|Филиппқәа]] рзааигәара иҭадырхеит. Аҭагылазаашьа Клеопатра лзы иаразнак аҽаԥсахит.
== Клеопатреи Антонии ==
=== Марк Антонии лареи реиқәшәара ===
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|250px|[[Антонии Клеопатреи реиԥылара ҳ. ҟ. 41 шықәсазы]]. [[Алма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Алма-Тадема]] исахьаҭыхымҭа, ''1883, ахатәы еизга'']]
[[Файл:1963 Cleopatra trailer screenshot (69).jpg|мини|250px|Клеопатра ӷба ԥшӡала Антони иахь дцоит. Акинофильм «[[Клеопатра (афильм, 1963)|Клеопатра]]» аҟынтәи акадр, 1963 ш.]]
Клеопатра 28 шықәса лхыҵуан ҳ. ҟ. 41 шықәсазы, 40 шықәса зхыҵуаз римтәи ар рԥызеи лареи анеибадыр. Антони, аҽыр рнапхгаҩык иаҳасабала, ҳ. ҟ. 55 шықәсазы Птолемеи XII иаҳра аиҭашьақәыргыларазы ақәгыларақәа дышрылахәыз дыруп, аха уи аамҭазы урҭ зеиқәымшәазар ҟалап, [[Аппиан]] жәабжьны еиҭеиҳәоит Антони 14 шықәса зхыҵуаз Клеопатра убри аамҭазы дигәаԥхахьан ҳәа<ref>Аппиан, «Гражд. войны», 5.8</ref>. Иҟалап урҭ еибадырзар аҳкәажә Рим даныҟаз аамҭазы, аха 41 шықәсазы еиқәшәаанӡа, ибзианы изеибадыруамызт.
Римтәи адунеи аихшараан, ареспубликанеццәа анықәырҳәа ашьҭахь, Антони Мрагылара ирҭеит. Антони Цезар ипроект наигӡарц иӡбеит — апарфианцәа дырҿагылан деибашьырц. Аибашьра иҽазыҟаҵо, иара Александриаҟа аофицар Квинт Делли ддәықәиҵоит, Клеопатра иара иахь [[Киликиа]]ҟа днеирц адҵа лиҭоит. Цезар дызшьыз дрыцхраауан ҳәа лара ахара лыдирҵарц иҭаххеит, иҟалап уи ҽыҵгас иҟаҵаны, аибашьратә ныҟәаразы иахьынӡазалшоз аԥара лымихырц игәы иҭеикзар.
Клеопатра, Делли ила Антони иҟазшьа аҷыдарақәа зегьы еилылкааит, зегьы раԥхьаӡа иргыланы аҳәса бзиа ишибоз, ихы шьҭыхны дшыҟаз, адәахьтәи аԥшӡарақәа бзиа ишибоз. Арҭқәа анеилылкаа лара даалаган зыԥрақәа ҟаԥшьеиқәаз, араӡын зхьыршаз ажәҩақәа змаз, зыбзарқьал ахьӡы ахьыршаны иҟаз аӷба дақәтәан дизааит; лара лхаҭа [[Афродита]] лымаҭәа лышәҵаны дақәтәан, лыҩганкгьы рҿы Ерот еиԥшыз аҷкәын хәыҷқәа гылан, аӷба ныҟәырцон анимфқәа рымаҭәақәа зшәыз, лымаҵ зуаз аҭыԥҳацәа. Аӷба Кидн аӡиас ахылан ицон, афлеиҭақәеи акифарақәеи рыбжьы ссири, илаҳа-лаҳауа иҟаз [[Афҩы хаақәа|афҩы хаақәе]]и рго. Анаҩс лара Антони даалыԥхьоит еиҿылкааз аныҳәатә еишәа ду ихы алаирхәырц азы. Арҭқәа зегьы збаз Антони иаразнакала Клеопатра игәы лызцеит. Аҳкәажә илыдырҵоз ахарақәа зегьы уадаҩрада мап рцәылкит. Серапион иҟаиҵақәоз ртәы ҳәа акагьы сыздырӡомызт ҳәа даақәгылеит, лара лхаҭа ацезарианцәа рыцхрааразы афлот шеиқәлыршәаз атәы ралҳәеит, аха уи афлот, рыцҳарас иҟалаз, аԥша ӷәӷәақәа ирыхҟьаны иаанкылан ҳәа азгәалҭеит. Антони Клеопатра игәы шлызцоз ашьақәырӷәӷәаразы, лара иҟалҵаз аҳәарала, [[Ефес]] иҟоу Артемида лныхабаа аҟны зҽыҵәахны итәаз лаҳәшьа [[Арсиноиа IV]] лышьразы адҵа ҟаиҵеит.
[[Файл:DebrayCleopatra.jpg|thumb|left|[[Браи, Иан де|Иан де Браи]], ''Антонии Клеопатреи рчаражәра'', 1669]]
Абас ала иалагеит жәашықәса ицоз абзиабара аҭоурых, аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа иреиуақәоу — Антонии лареи реизыҟазаашьақәа рҿы, Клеопатра лпланқәа рынагӡаразы аполитикатә гәҭакы аҭыԥ ахьынӡамаз цқьа ишаҳзымдыруагьы. Иара иганахьала, Антони напхгара зиҭоз ар ду рныҟәгара злаилшоз Мысратәи аԥарақәа рыла акәын.
=== Лагьидаа рҳәынқарра аиҭашьақәыргылара ===
Антони, ир ааныжьны, Клеопатра длышьҭаланы Александриаҟа дцеит, уаҟа ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәазтәи аӡын ихигеит, арыжәтәи агәырҿыхарақәеи иҽрыдцало. Клеопатра лакәзар, иахьынӡалылшоз иара длыдҿалҳәаларц лҽазылшәон.
[[Плутарх]] еиҭеиҳәоит:
<blockquote>
''Лара иара абаҩқәа рыла дицхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын, уахынла иара атәы имаҭәа ишәҵаны ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы дааҭгыланы аԥшәмацәа, малла еиҩцамыз ауаа данрыхлафуаз, Клеопатрагьы иара дишьашәаланы лҽеибыҭаны дицын»
</blockquote>
Ҽнак Антони, Клеопатра илаз аԥсыӡкратә ҟазарала диршанхарц игәы иҭакны, иааиԥмырҟьаӡакәа аԥсыӡ ҿыцқәа иҵәгәыр иахарҵаларц азы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит; Клеопатра, уи иаҩсҭаара иаразнак еилылкаан, ларгьы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит, Антони иҵәгәыр ирҩаны иҟоу аԥсыӡ ахарҵарц азы.
[[Файл:Cleopatra VII tetradrachm Ascalon mint.jpg|мини|300px|Клеопатра VII лпортрет аԥараҿырԥ аҿы]]
Урҭ хәмаруанаҵы, [[Парфиа|апарфианцәа]] раҳ иԥа Пакор ажәылара далагеит, уи иахҟьаны Рим [[Шьамтәыла|Шьамтәылеи]], Азиа Хәыҷи, Киликиеи ацәыӡит. Антигон Маттафии, [[Хасмонеиаа]] (Маккавеиаа) рдинастиа аҟынтә римаа ирҿагылаз аҳ иԥа, апарфианцәа [[Иерусалим]]тәи аҳра иҭыԥ аҿы днаргеит. Марк Антони [[Тир]]ынтәи аамҭа кьаҿк ала аҿагыларатә жәылара мҩаԥигеит, аха нас Римҟа дхынҳәыр акәхеит, уаҟа иԥҳәыс Фульвиеи Октавиан идгылаҩцәеи реиҿагылара ашьҭахь, Брундизиа аҭынчразы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Иҟалаз аиҿагыларақәа Фульвиа илхаран, Плутарх излеиҳәо ала, убас ала лара дгәыӷуан Антони Клеопатра дылҟәылгап ҳәа.
Уи аамҭазы [[Фульвиа]] лыдунеи лыԥсахит, Антони Октавиан иаҳәшьа Октавиа ԥҳәысс дигеит. Убри аамҭазыҵәҟьа, ҳ. ҟ. 40 шықәсазы, Александриа инхоз Клеопатра Антони иҟынтә еициз ҩыџьа ахшара лхылҵит: аҷкәын Александр Гелиос («Амра»), аӡӷаб Клеопатра Селена («Амза»).
Хышықәса ирылагӡаны ҳ. ҟ. 37 шықәса ҭагаларанӡа аҳкәажә илызку адыррақәа ыҟам. Антони Италиантәи даныхынҳә ашьҭахь, бзиа еибабоз Антиохиа еиқәшәоит ҭагалан 37 шықәсазы, убри аамҭа инаркны рполитикеи рыбзиабареи рҿы аетап ҿыц алагоит. Антони илегат Вентидии апарфианцәа ықәицеит; Антони апарфианцәа рхаҭарнакцәа иара ихатәы вассалцәа рыла иԥсахуеит, мамзаргьы Римынтәи ишиашоу напхгара ҟаиҵоит. Убас, еицырдыруаз [[Ирод I Ду|Ирод]], иара ицхыраарала, [[Иудеиа]] аҳыс дҟалоит. Убасҵәҟьа иҟалеит [[Галатиа|Галатие]]и, Понти, [[Каппадокиа|Каппадокие]]и. Арҭқәа зегьы Клеопатрагьы афеида алылгоит, избанзар лара [[Кипр]] шылтәу шьақәырӷәӷәахоит, иара убасгьы [[Адгьылбжьаратәи амшын]] аԥшаҳәаҿы иҟоу шьамтәылатәии киликиатәии ақалақьқәа, иахьатәи [[Ливан]] иҟоу Халкидика аҳра азы лзинқәа шьақәдырӷәӷәоит. Убас ала, лара илылшеит раԥхьатәи Птолемеиаа рҳәынқарра ахәҭакахьала аиҭашьақәыргылара.
Клеопатра лаҳратәра аера ҿыц абри аамҭа инаркны ишалагаз атәы адокументқәа рҿы иарбазарц адҵа ҟалҵеит. Лара лхаҭа аофициалтә титул лыдылкылеит Θεα Νεωτερα Φιλοπατωρ Φιλοπατρις (''Феа Неотера Филопатор Филопатрис''), даҽакала иуҳәозар, «анцәарҭыԥҳа еиҵбы, аби аԥсадгьыли бзиа избо». Атитул рзырхан ирыдҵахаз шьамтәылаа, урҭ Птолемеиаа ршьа злаз аҳкәажә (анцәарҭыԥҳа еиҳабы) [[Клеопатра Феа]] дрыман ҳ. ҟ. II-тәи ашәышықәсазы; ари атитул, аҭоурыхдырҩцәа ргәаанагарала, иара убас иаанарԥшуан Клеопатра Македониатәи ашьаҭақәа шлымазгьы, уи Шьамтәыла напхгара азҭоз абырзен-македониатәи акласс азы акры зҵазкуаз аргументын.
=== Антонии Клеопатреи рхәыҷқәа ===
[[Файл:An ancient Roman bust of Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt2.jpg|мини|130px|Ажәытәтәи римтәи абиуст, Клеопатра лхаҭа, мамзаргьы Марк Антони иҟынтә лыԥҳа [[Клеопатра Селена II]] аазырԥшуа.]]
[[Файл:An ancient Roman bust of Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt1.jpg|мини|130px|]]
ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа рзы Антони апарфианцәа дырҿагыланы аибашьра далагеит, уи арыцҳара ду ахылҿиааит, еиҳарак [[Ажәытә Ермантәыла|Ермантәылеи]] [[Мидиа|Мидиеи]] рышьхақәа рҿы аӡын ӷәӷәа ахьыҟаз иахҟьаны. Антони ихаҭа аарла аԥсра дацәынхеит.
Клеопатра Александриа даанхеит, уаҟа ҳ. ҟ. 36 шықәса цәыббрамзазы Антони иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемеи Филадельф]]. Рим Антонии Клеопатреи рхы ахьеидыркылаз аимпериеи, хаҭала Октавиани рзы шәарҭара дууп ҳәа рыԥхьаӡо иалагеит. Аҵыхәтәантәи, ҳ. ҟ. 35 шықәса ааԥын алагамҭазы, иаҳәшьа Октавиа, Антони закәанлатәи иԥҳәыс, иԥҳацәа ҩыџьа ран —[[Антониа Еиҳабы]] (аԥхьаҟа императорхараны иҟаз [[Нерон]] ианду) [[Антониа Еиҵбы]] (аԥхьаҟа [[Германик]]и аимператор [[Клавдии]] иранхаран иҟаз) — лхаҵа ишҟа дишьҭит. Аха лара Афины дышнеиҵәҟьаз, Антони иаразнак дхынҳәырц лыдиҵит. Уи аӡбамҭа Клеопатра илыхҟьеит, избанзар лара Антони уԥҳәыс дудыукылар сҽысшьеит ҳәа диқәмақарит.
Антони парфианцәеи иареи реибашьраҿы дахьаҵахаз азы ашьоура иҭахын: ҳ. ҟ. 35 шықәсазы Ермантәыла аҳ [[Артавазд II]] дытҟәаны дигеит, егьи Артавазд — Мидиа [[Атропатена|Атропатены]] аҳи иареи аиҩызара рыбжьарҵеит, итриумф азгәеиҭеит, аха Рим акәымкәа, Александриа, Клеопатреи еицырхылҵыз рхәыҷқәеи алархәны. Ԥыҭрак ашьҭахь, Цезарион аҳцәа рҳ ҳәа атитул иоуит; [[Александр Гелиос]] Ермантәылеи [[Евфрат]] анаюстәи адгьылқәеи раҳыс дыԥхьаӡахеит, Птолемеи Филадельф Шьамтәылеи [[Азиа Хәыҷы|Азиа Хәыҷ]]и иоуит (номиналла, избанзар ҩышықәса инарзынаԥшуа ихыҵуан), аҵыхәтәаны, [[Клеопатра Селена II]] илырҭеит [[Киренаика]].
Арҭ атерриториақәа зегьы Антони ииашаҵәҟьаны инапы аҵаҟа иҟамызт. [[Иосиф Флавии]] ишиҳәо ала, Клеопатра Иудеиагьы лҭахын, аха Антони мап лцәикит; аха ари ажәабжь агәыҩбара узцәырнагоит.
Адгьылқәа ршара иазкыз ажәабжь Рим ӷәӷәала ргәы ԥнажәеит; Антони Римтәи аҵасқәа зегьы еилаганы, еллинтәи аҳәынқар иеиԥш ихы мҩаԥиго далагеит.
== Аилаҳара ==
=== Акциумтәи аибашьра ===
{{main|Акциумтәи аибашьра}}
Антони макьанагьы асенати ари рҿы иҳаҭыр ӷәӷәан, аха Мрагыларатәи -еллинтәи аҟазшьақәа аазырԥшуаз ихымҩаԥгашьақәа, римтәи анормақәеи атрадициатә идеиақәеи ирҿагылон, иара ихала Октавиан ииҭеит иҿадыргылашаз абџьар.
ҳ. ҟ. 32 шықәсазы аграждантә еибашьраҿынӡа инеит. Убри аан Октавиан уи «Римтәи ажәлар Мысратәи аҳкәажә илҿагыланы имҩаԥырго еибашьроуп» ҳәа рылеиҳәеит. Римтәи ар рԥыза тәыс дҟазҵаз мысратәи аԥҳәыс, Рими уи ацәаҩа бзиақәеи ирыцәтәыму мрагыларатәии, еллинтәи-аҳратә цәырҵра бааԥсқәи дырхыҵхырҭаны даадырԥшуа иалагеит.
[[Файл:Castro Battle of Actium.jpg|thumb|255px|слева|''Актиумтәи аибашьра''. [[Кастро, Лоренцо|Лоренцо А. Кастро]] (1672)]]
Антонии Клеопатреи аибашьразы 500 ӷба змаз афлот рхианы ирыман, урҭ рҟынтә 200 мысратәиқәан. Антонии Клеопатреи еиманы изеиҩсуаз абырзен қалақьқәа зегьы рҿы қьаф уа иқәын, аныҳәарақәа мҩаԥго, иара дкалышь-малышьуа акәын дшеибашьуаз, убриалагьы Октавиан аибашьцәеи амшынтә флоти реиҿкааразы аамҭа ииҭон. Антони Бырзентәыла мраҭашәаратәи аԥшаҳәахьы архәҭақәа еизигонаҵы, Октавиан иаарласны [[Епир]]ҟа дцеит, Антони уаҟа иабашьра далагеит.
Клеопатра Антони ир ргыларҭаҿы дахьыҟаз, лгәы ԥызжәоз зегьы рзы иааиԥмырҟьаӡакәа ацәгьа ахьлыршуаз, Антони даара иԥырхагахеит, уи иахҟьаны идгылақәоз аӡәырҩы аӷа иганахь ииасит. Иҟазшьарбагоуп Антони гәыкала идгылаз Квинт Делли иҭоурых, уи Октавиан иахь диасыр акәхеит, избанар Клеопатра илхиҳәааз алаф лаҳаҭыр ланарҟәит ҳәа ԥхьаӡаны, ашҳам иҭан дылшьырц лгәы ишҭаз иазкны адырра иоуит. Октавиан иахь [[Аиасыҩцәа|ииасқәаз]] Антони иуасиаҭ ажәақәа ртәы изеиҭарҳәеит; уи иаразнак иахьыҵәахыз Веста лыныҳәарҭа аҟынтәи иганы иҭрыжьит. Антони официалла Клеопатра иԥҳәыс шлакәыз шьақәирӷәӷәон, лԥацәа изакәантәу ихшарақәа шраку, насгьы Рим акәымкәа, Клеопатра лывара Александриа анышә дамардарц уасиаҭны иаанижьит. Антони иуасиаҭ зынӡа ихьӡ ланарҟәит Римаа рҿаԥхьа.
Октавиан, ар рԥыза дук иакәмызт, убри аҟынтә далихит [[Марк Випсани Агриппа]], аибашьра қәҿиарала имҩаԥызгоз, аԥышәа змаз ар рԥыза. Агриппа илиршеит [[Амбракиатәи аӡыбжьаха]]ла аҟны Антонии Клеопатреи рфлот акәшара. Урҭ рыруаа афатә рзымхо иалагеит. Клеопатра мшынла раӷа иӷбақәа ԥыхха иқәҵаны рхы еиқәдырхарц лҭаххеит. Арратә хеилак аҿы ари агәаанагара аԥыжәара агеит. Уи иалҵшәаны [[Акциум аҿтәи аибашьра|Акциум амшынтә еибашьра]] ҟалеит ҳ. ҟ. 31 шықәса цәыббрамза 2 рзы. Убасҟан Клеопатра даҵахар ҳәа дшәаны лыӷбақәа лыманы дыбналарц лыӡбеит. Антони уи длышьҭалеит. Ирҟәаҟәаз ифлот Октавиан инапахьы иааигеит, уи ашьҭахь згәы каҳаны иҟаз адгьылмҩатә архәҭақәагьы еибашьрада рабџьар шьҭарҵеит.
=== Антонии Клеопатреи рҭахара ===
[[Файл:The Death of Cleopatra arthur.jpg|мини|250px|''Клеопатра лыԥсра'', Реџьинальд Артур исахьа, 1892]]
{{main|Клеопатра лыҽшьра}}
Антони Мысраҟа дхынҳәит, Октавиан иҿагыларазы акгьы ҟаимҵеит. Аха уи азы иара алшарақәагьы имамызт. Иара имчқәа арыжәтәи аныҳәақәеи ирықәирӡуан, насгьы Клеопатреи иареи «Аҽшьыҩцәа рхеилак» шаԥырҵо атәы рыларҳәеит, уи алахәылацәа ҳаицыԥсуеит ҳәа ҭоуба ҟарҵеит. Рҩызцәагьы уи ахеилак иалалар акәхеит. Клеопатра абаандаҩцәа рҿы еиуеиԥшым ашҳамқәа злоу ахәшәқәа ԥылшәон, иарбан шҳаму еиҳа ирласны, ахьаа умҭаӡакәа узшьуа аилкааразы. Клеопатра Цезарион иеиқәырхара даара хьаас илыман. Иара Индиаҟа ддәықәылҵеит, аха ԥыҭрак ашьҭахь ахәыҷы Мысраҟа дхынҳәуеит. Аамҭак азы лара лхаҭагьы Индиаҟа абналара лгәы иҭалкит, аха аӷбақәа [[Суецктәи аӡымҩахгага]] иахысны ицарц ианалага, арабцәа ирблит. Урҭ апланқәа мап рцәыркыр акәхеит.
[[Файл:Benczur-kleopatra.jpg|thumb|left|200px|''Клеопатра лыԥсра'', Венгртәи асахьаҭыхҩы [[Бензур, Гиула|Гиула Бензур]] исахьаҭыхымҭа, 1911]]
ҳ. ҟ. 30 ашықәс, ааԥынразы Октавиан Мысра дақәлеит. Клеопатра ачарҳәара лҽацәылыхьчарц лҽазылшәо далагеит гәымбылџьбарала: Пелусиа акомендант Селевк абаа аӷацәа ианриҭа, иԥҳәыси ихәыҷқәеи ршьырц адҵа ҟалҵеит. Ԥхынгәымза анҵәамҭазы Октавиан ируаа Александриа азааигәаранӡа иааит. Антони ир аҟынтә иаанхаз ахәҭақәа акакала еишьҭагыланы, аиааира згаз иахь ииасуа иалагеит.
Нанҳәамза 1 азы Клеопатра, зыгәра лгоз лмаҵуҩҳәсақәа Ирадеи Хармиони лыманы, лхатә кардама ахыбра лҽыҩнакны дтәеит. Антони лҽылшьит ҳәа амц дыржьеит. Антони ари аниаҳа, аҳәа илеиҵеит. Дук мырҵыкәа, аҳәса зыԥсы зхыҵуаз Антони акардама дҭаргалеит, иқьызқьызуа иҵәыуоз Клеопатра лнапаҟны иԥсҭазаара далҵит. Клеопатра лакәзар, аҟама кны днагылеит, аԥсра дшазхиоу аарԥшуа, аха анаҩс Октавиан ицҳаражәҳәаҩ иацәажәара далагеит. Уи акардама ахыбра аҭалара азин илҭеит, насгьы илкыз абџьар лымихит. Иҟалап Клеопатра Октавиан дхылхырц дгәыӷуазҭгьы, мамзаргьы еиқәшаҳаҭны аҳра лзынижьуа џьылшьозҭгьы. Аха Октавиан Цезари Антонии раасҭа иҽирӷәӷәеит, ихыхрагьы лылымшеит.
Клеопатра аҵыхәтәантәи лымшқәа ртәы Плутарх иԥкааны дрылацәажәоит, лҳақьым Олимп игәалашәарақәа ихы иархәаны. Октавиан Клеопатра азин лиҭеит бзиа илбоз анышә дамалдарц; лхатә лахьынҵа еилкаамызт. Лара дычмазаҩушәа ҟалҵеит, насгьы амла лҽаркны лхы лшьуашәа далагеит, аха Октавиан бхәыҷқәа ҭасырхоит ҳәа данлықәмақар, илыдыргалоз ахәышәтәра рыжәра дакәшаҳаҭеит.
<blockquote>
''Мшқәак рышьҭахь, Цезар (Октавиан) ихаҭа Клеопатра дылҭааит, маҷк лгәы ирҭынчырц азы. Лара лгәы кажьны, лылахь еиқәҵаны лиарҭа дылаиан, Цезар лышә аҿы данаацәырҵ, ахитон заҵәык шылшәыз дҩаҵҟьан, днаиашьаԥкит. Акыраамҭа илмырҽеицыз лыхцәқәа шьыҵәра -шьыҵәра икнаҳан, лхы-лҿы бнеикны иҟан, лыбжьы ҵысуан, лыблақәа ҭахәаҽын.''<ref>[[Плутарх]], «Антоний», 83</ref>
</blockquote>
[[Файл:Death of Cleopatra by Rixens.jpg|мини|300px|Клеопатра лыԥсра. Асахьаҭыхҩы Жан-Андре Риксан (1874)]]
Октавиан Клеопатра лгәы шьҭызхуаз ажәақәа налаҳәаны дцеит.
Дук мырҵыкәа Клеопатра бзиа дызбоз римтәи аофицар Корнели Долабелла илеиҳәеит, хымш рышьҭахь Октавиан и[[Атриумф|триумф]] азы лара Римҟа дышдәықәырҵо. Клеопатра Октавиан заа изылҩыз ашәҟәы ирҭарц азы адҵа ҟаҵаны, лмаҵуҩҳәсақәа лыманы лкардама лҽыҩналкит. Октавиан ашәҟәы иоуит, уи аҟны Клеопатра дашшуан, насгьы Антони ивара анышә дамардарц азы аҳәара ҟалҵон. Октавиан иаразнак лара лышҟа ауаа дәықәиҵеит. Иишьҭыз ауаа Клеопатра дыԥсны дырбеит, лара аҳқәажә лымаҭәақәа лышәҵаны ахьтәы цәардаӷәы дықәын. Уаанӡа [[Алаҳа|алаҳақәа]] зҭаз ааҵәа иманы нхаҩык длызнеит, ахьчаҩцәа уи иганахь гәҩара рызцәырымҵӡеит. Убри инамаданы анхаҩы ааҵәа амаҭ ҭартәаны Клеопатра илызнеигеит ҳәа агәаанага аадырԥшит. Аҳкәажә лнапаҿы ацҭыԥқәа ҩба аарла иубарҭан рҳәон. Амаҭ ахаҭа ауадаҿы ирымбаӡеит, иаразнак аҳҭынра ааныжьны иҳәазаны ицазшәа.
Даҽа версиак инақәыршәаны, Клеопатра ашҳам лыхцәы иалалҵоз ашьыԥлика аҿы иҵәахны илыман. Ари аверсиа шьақәзырӷәӷәо фактуп Клеопатра лмаҵуҩҳәсақәа рҩыџьагьы лара иахьлыцыԥсыз. Маҭык хҩык ауаа знык ала иашьит ҳәа агәрагара уадаҩуп. Дион Касси излеиҳәо ала, Октавиан Клеопатра [[Апсиллцәа|апсиллцәа]] рыцхыраарала лыԥсы ҭеиҵарц иҽазишәеит, дара ашҳам алцәыцәаара рхы ԥырхага амҭакәа изылшоз аекзотикатә жәлары рхаҭарнакцәа ракәын.
ҳ. ҟ. 30 ашықәс, нанҳәамза 12 рзы Клеопатра лыԥсҭазаара дахьалҵыз иалҵшәаны Октавиан Рим имҩаԥигоз итриумф дизаламырхәит иитҟәарц ииҭахыз аҳкәажә ԥшӡа. Атриумфтә ныҟәараҿы лҳаҭәара заҵәык акәын иргоз.
Цезар ииааӡаз Октавиан Клеопатреи Цезари рԥа Птолемеи XV Цезарион иара убри ашықәс азы дҭаирхеит. Антони ихәыҷқәа азынџьырқәа рыла иҿаҳәаны атриумфатор ипарад иаладырхәит, анаҩс урҭ Октавиан иаҳәшьа Октавиа, Антони иԥҳәыс, «лхаҵа игәалашәара аҳаҭыразы» илааӡеит. Аамҭа анца, Клеопатра лыԥҳа Клеопатра Селена II ԥҳәысс дирҭеит амавританиатәи аҳ [[Иуба II]], убас алагьы Шершельтәи Клеопатра лбиуст аԥҵахеит.
Александр Гелиоси Птолемеи Филадельфи рлахьынҵа еилкаамкәа иаанхеит. Урҭ заа иԥсит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
Мысра [[Римтәи апровинциақәа]] ируакхеит.
Клеопатра лкардама ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡоу аҭыԥқәа иреуоуп Тапосирис Магна (иахьатәи Абусир) аныҳәарҭа азааигәара. Осирис иныхабаа Александриа инаркны 45 километра мраҭашәарахь игылоуп, уи дыргылеит аҳ Птолемеи II ихаан. Ари иԥшьоу ҭыԥуп- алегенда инақәыршәаны Осирис иԥсыбаҩ анышә иахьамадоу аҭыԥқәа иреиуоуп. 2009 шықәса ааԥынразы, Мысратәи ажәытә ҭынхақәа рзы усҟан министрс иҟаз Заҳи Ҳавасс амассатә информациатә хархәагақәа ирылеиҳәеит, аныхабаа аҟны радарла имҩаԥыргаз аҭыхрақәа ирыбзоураны, 120 метра зкуа, ԥслымӡла иҭәыз атунель аҵарауаа ишырыԥшааз. Ажрақәа раан ирыԥшааит аԥҳәыс лҳатәара, иҟалап уи илегендартәу Клеопатра лакәзар, лара аҳра анылуаз иҭыжьыз ҳәа иԥхьаӡоу аԥара ҿырпқәа, иара убас даныԥсы ашьҭахь иҟаҵаз ахаҵа имаска, иҟалап уи Марк Антони итәызар. Аха,ари аҩыза оптимизм шыҟазгьы (2006 шықәса, абҵарамзазы Заҳи Ҳавасс ажурналистцәа иреиҳәеит: «ҳара Клеопатра лкардама ҳашьҭоуп. Ҳара ҳаԥхьа, Мысра аҵыхәтәантәи аҳкәажә лыԥсыжырҭа системала аԥшаарақәа аӡәгьы имҩаԥимгацызт» ҳәа), Клеопатра лкардама (Марк Антони итәы еиԥш) уажәраанӡагьы иԥшааӡам. Ари аныхабаа ааигәарагьы, егьырҭ аҭыԥқәа рҿгьы. Зҵыхәтәа цәгьахаз абзиабаҩцәа дуқәа ркардамақәа рыԥшаара иацҵоуп.
== Клеопатра акультураҿы ==
=== Амузыкеи адрамеи ===
* «[[Антонии Клеопатреи]]» — [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиа (1603—1604 мамзаргьы 1607).
* «[[Помпеи иԥсра]]» — [[Корнель, Пиер|Пиер Корнель]] итрагедиа (1643).
* «Клеопатра» — [[Маттезон, Иоганн|Иоганн Маттезон]] иопера (1704).
* «Клеопатра» — [[Пиониц, Франц|Франц Пиониц]] иопера (1888).
* «[[Цезари Клеопатреи]]» — [[Шоу, Бернард|Бернард Шоу]] ипиеса (1898).
* «[[Мысратәи аҵхқәа (абалет)|Мысратәи аҵхқәа]]» — [[Фокин, Михаил Михаил-иԥа|М. М. Фокин]] ибалет (1908).
* «[[Клеопатра (абалет)|Клеопатра]]» — М. М. Фокин ибалет (1909, «Мысратәи аҵхқәа» рҟынтәи иеиҭашьақәыргылоу).
* «Клеопатра» — [[Массне, Жиуль|Жиуль Массне]] иопера (1914).
* «Клеопатра» — абаллада (1989) насгьы авидеоклип (1991), [[Азиза]] иналыгӡо, [[Пушкина, Маргарита Анатоли-иԥҳа|Маргарита Пушкина]] лажәеинраала, амузыка [[Грязнова (Ванина), Елена|Елена Ванина]]<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0-Aziza/release/3939246|title=Азиза - Aziza (1991, Vinyl)|work=Дискография|publisher=Discogs|lang=ru|access-date=2020-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904231921/https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0-Aziza/release/3939246|archive-date=2019-09-04}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kLRQfJGV-FU Азиза - Клеопатра / Утренняя почта «В гостях у Зайцевых» (1991) — Азиза. Официальный канал]</ref>.
* «Цезари Клеопатреи» — А. Журбин имиузикл (2010).
* «[[Антонии Клеопатреи (аопера)|Антонии Клеопатреи]]» — [[Барбер, Семиуел|Семиуел Барбер]] иопера (1966).
=== Алитература ===
* «Клеопатра» — [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]] иажәеинраала (1824, 1828 шықәсазтәи аредакциаҿы еиҳарак «[[Мысратәи аҵхқәа]]» ртекст иалаҵоуп).
* «Клеопатра ирылҭаз аҵх» — [[Готие, Теофиль|Теофиль Готие]] иновелла (1845).
* «Клеопатра» — [[Еберс, Георг|Георг Еберс]] иҭоурыхтә роман (1893).
* «[[Клеопатра (ароман)|Клеопатра]]» — [[Хаггард, Генри Раидер|Генри Раидер Хаггард]] ироман (1898).
* «Клеопатра» («Сара Клеопатра, сара саҳкәажәын…») — [[Бриусов, Валери Иаковлев-иԥа|Валери Иаковлев-иԥа Бриусов]] иажәеинраала (1899).
* «Клеопатра» («Мап, атәы иеиԥш аџьар сықәырҵом…») — [[Бриусов, Валери Иаковлев-иԥа|Валери Иаковлев-иԥа Бриусов]] иажәеинраала (1905)
* «Клеопатра» («Зылахь еиқәу апаноптикум аартуп…») — [[Блок, Александр Александр-иԥа|Александр Александр-иԥа Блок]] иажәеинраала (1907).
* «Клеопатра» — [[Ахматова, Анна Андреи-иԥҳа|Анна Андреи-иԥҳа Ахматова]] лажәеинраала (1940).
* «Клеопатра лымшынҵақәа» — [[Џьорџь, Маргарет|Маргарет Џьорџь]] лҭоурыхтә роман (1997)
* «Зеиӷьыҟам» — [[Френ, Ирен|Ирен Фреи]] Клеопатра илызку лышәҟәы (1998); урысшәала еиҭагоу «Клеопатра, мамзаргьы Зеиӷьыҟам» ҳәа захьӡу ҭыҵит [[ЖЗЛ]] ҳәа изышьҭоу асериаҿы (2001).
* «Аҳцәа раҳкәажә» — [[Фентези|аҭоурыхтә фентези]] астиль ала иҩу Мариа Хедли лроман (2011).
=== Асахьаҭыхратә ҟазара ===
Клеопатра лхаҿсахьақәа изныкымкәа асахьаҭыхреи аҿыханҵеи рҿы иаадырԥшхьеит, еиҳарак XVI—XIX-тәи ашәышықәсақәа рзы.
Еиҳа ирылаҵәахьоу асиужетқәа иреиуоуп «Клеопатра лыԥсра[[:fr:La Mort de Cléopâtre|<sup>[fr]</sup>]]» мамзаргьы «Аԥсра иаҿу Клеопатра». Еиҳарак асахьаҿы даарԥшуп ихту ма зыбжа хту аԥҳәыс, згәыԥҳәқәарахь амаҭ назго; еиҳа имаҷны Клеопатра даадырԥшуеит амаҭ анлыцҳа ашьҭахь ацәардаӷәы дықәианы, мамзаргьы аҳқәажә лтәарҭаҿы.
<gallery class="center">
Файл:ACSIE016 - Cleopatra, from the Ruins of Dendéra.jpg|[[Дендера аныхабаа акомплекс|Дендератәи аныҳәарҭатә комплекс]]
Файл:Fresco of a woman in profile, possibly Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt, from the House of the Orchard at Pompeii.jpg|Иҟалап Клеопатра лпортреҭ акәзар, Абаҳчатә ҩны аҟны, ақалақь [[Помпеи]], ҳара ҳера I-тәи ашәышықәса абжаразы
Файл:14-manasses-chronicle.jpg|«Аҳкәажә Клеопатреи аҳ Филопони», [[Манасси ихроника]] (Ватикантәи асиа, XIV-тәи ашәышықәса)
Файл:Tomb of Cleopatra and Mark Antony, illuminated manuscript of Boccaccio, miniature by the Boucicaut master, 1409 AD (cropped).jpg|Антонии Клеопатреи ркардама(1409)
Файл:Woodcut illustration of Cleopatra and Mark Antony - Penn Provenance Project.jpg|«Антонии Клеопатреи» (1474)
Файл:BoccaceCleopatre.png|«Антонии Клеопатреи», [[Боккаччино, Боккаччо|Боккаччо Боккаччино]] (1474)
Файл:Les vies des femmes célèbres d'Antoine Dufour - Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», Жан Пишор (1504)
Файл:The dying Cleopatra, by Jan van Scorel.jpg|«Аԥсра иаҿу Клеопатра», [[Скорел, Иан ван|Иан ван Скорел]] (1523)
Файл:Giampietrino - Death of Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Џьампетрино]] (1524-1526)
Файл:Cleopatra - Michelangelo Buonarroti.png|«Клеопатра», [[Микеланџьело|Микеланџьело Буонарроти]] (1533/34)
Файл:Guido Reni - Tod der Kleopatra Potsdam Sanssouci.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Рени, Гвидо|Гвидо Рени]] (1595—1598 инарзынаԥшуа)
Файл:Morte di Cleopatra - O. Gentileschi.png|«Клеопатра лыԥсра», [[Џьентилески, Орацио|Орацио Џьентилески]] (1613 инарзынаԥшуа)
Файл:Cleopatra by Cagnacci (Metropolitan Museum of Art).jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Гвидо Каньиаччи (1645)|«Клеопатра лыԥсра», [[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] (1645)
Файл:Andrea Vaccaro - The death of Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Ваккаро, Андреа|Андреа Ваккаро]] (1630—1670)
Файл:(Narbonne) La mort de Cléopâtre - Antoine Rivalz - Musée des Beaux-Arts de Narbonne.jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Антуан Риваль[en] (1715)|«Клеопатра лыԥсра», Антуан Риваль (1715)
Файл:Cleopatra MET DP822755.jpg|«Клеопатра», [[Фреи, Иоганн|Иакоб Фреи]] (1720)
Файл:Cleopatra VII Philopator, engraving by Élisabeth Sophie Chéron after a Hellenistic medallion, published c. 1736.jpg|«Клеопатра лпортреҭ», [[Шерон, Елизабет-Софи|Елизабет-Софи Шерон]] (1736)
Файл:Hans Makart - The Death of Cleopatra, 1875.jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Ганс Макарт (1875)|«Клеопатра лыԥсра», [[Макарт, Ганс|Ганс Макарт]] (1875)
Файл:HalfEgyptianPoundobverse.png|50 [[Мысратәи афунт|мысратәи]] [[Апиастр|апиастр]]қәа (2007)
</gallery>
Егьырҭ еицырдыруа асиужетқәа: «Клеопатреи Цезари» иара убас «Клеопатреи Антонии».
Урыстәылатәи амузеиқәа рколлекциақәа рҿы иҟоуп еицырдыруа усумҭақәак:
* «Клеопатра лыԥсра» — [[Миниар, Пиер|Пиер Миниар]] исахьаҭыхымҭа (XVII); [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]].
* «Клеопатра лыԥсра» — Романо Тревизани ҳәа изышьҭаз [[Тревизани, Франческо|Франческо]] исахьаҭыхымҭа (1710-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа); [[А. С. Пушкин ихьӡ зху асахьаҭыхратә ҟазарақәа рмузеи]].
* «Аԥсра иаҿу Клеопатра» — [[Аргунов, Иван Петр-иԥа|Иван Петр-иԥа Аргунов]] исахьаҭыхымҭа (1750); [[Третьиаков ихьӡ зху аҳәынҭқарратә галереиа]].
* «[[Клеопатра лчаражәра]]» — фламандиатәи асахьаҭыхҩы [[Иорданс, Иакоб|Иакоб Иорданс]] исахьаҭыхымҭа (1653); [[Ермитаж|Аермитаж]].
=== Клеопатра акино аҟны ===
Клеопатра илызкуп акинофильмқәа рацәанык:
* [[Клеопатра (афильм, 1899)|Клеопатра]] / Cléopâtre (Франциа, 1899) — абжьы зхам аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Мельес, Џьорџь|Џьорџь Мельес]], [[Д’Альси, Жанна|Жанна Д’Альси]] Клеопатра лроль налыгӡоит.
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1908)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1908) — абжьы зхам аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Кент, Чарльз|Чарльз Кент]], ароль налыгӡоит [[Лоуренс, Флоренс|Флоренс Лоуренс]].
* [[Клеопатра (афильм, 1910)|Клеопатра]] / Cléopâtre (Франциа, 1910) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] ипиеса «[[Антонии Клеопатреи]]» инақәыршәаны иқәыргылоу, арежиссиорцәа: [[Зекка, Фердинанд|Фердинанд Зекка]] ароль налыгӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1912)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1912) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Гескилл, Чарльз|Чарльз Л. Гескилл]], ароль налыгӡоит [[Гарднер, Хелен|Хелен Гарднер]].
* [[Марк Антонии Клеопатреи (1913)|Марк Антонии Клеопатреи]] / Marcantonio e Cleopatra (Италиа, 1913) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Гуаццони, Енрико|Енрико Гуаццони]], роль хада- [[Џьанна Террибили-Гонсалес]],
* [[Клеопатра (афильм, 1917)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1917) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Едвардс, Џьеимс Гордон|Џьеимс Гордон Едвардс]], ароль налыгӡоит [[Бара, Теда|Теда Бара]], афильм ыӡит ҳәа иԥхьаӡоуп.
* [[Антони Клеопатреи (афильм, 1924)|Антони Клеопатреи]] / Anthony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1924) — арежиссиор, ароль наигӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1928)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1928) — арежиссиор [[Нил, Рои Уильиам|Рои Уильиам Нил]], ароль налыгӡоит [[Дороти Ревиер]].
* «Oh! Oh! Cleopatra» (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1931). Ароль аҿы.
* [[Клеопатра (афильм, 1934)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1934) — Оскар аноминант, арежиссиор [[Демилль, Сесил Блаунт|Сесил Блаунт Демилль]], [[Кольбер, Клодетт|Клодетт Кольбер]] ароль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 1943)|Клеопатра]] / كليوباترا (Мысра, 1943) — арежиссиор Ибрагим Лама, ароль наигӡоит [[Ризк, Амина|Амина Ризк]]
* [[Цезари Клеопатреи (афильм, 1945)|Цезари Клеопатреи]] / Caesar and Cleopatra (Британиа Ду, 1945) — арежиссиор, [[Ли, Вивиен|Вивиен Ли]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи рхатә ԥсҭазаара]] / La vida íntima de Marco Antonio y Cleopatra (Мексика, 1947) — арежиссиор [[Гавальдон, Роберто|Роберто Гавальдон]], ароль наигӡоит [[Понс, Мариа Антонелла|Мариа Антонелла Понс]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1951)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 1951) — [[Летс, Паулин|Паулин Летс]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра ҩ-ҵхык лыцымҩаԥгара]] / Due notti con Cleopatra (Италиа, 1953) — арежиссиор [[Маттоли, Марио|Марио Маттоли]], [[Лорен, Софи|Софи Лорен]] лроль налыгӡоит
* [[Нилтәи амаҭ]] / Serpent of the Nile (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1953) — арежиссиор [[Касл, Уильим|Уильим Касл]], ароль налыгӡоит [[Ронда Флеминг]]
* [[Ауаатәыҩса рҭоурых (афильм)|Ауаатәыҩса рҭоурых]] / The Story of Mankind (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957) — арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]], роль хадас иамаз [[Меио, Вирџьиниа|Вирџьиниа Меио]]
* [[Клеопатра ллегионқәа]] / Le legioni di Cleopatra (Италиа, Франциа, Испаниа, 1959) — арежиссиор, ароль хада- [[Кристал, Линда|Линда Кристал]]
* ателесериал. Асериа «Caesar and Cleopatra» (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1959). Ароль налыгӡоит [[Лори, Паипер|Паипер Лори]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1959)|Антони Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Австралиа, 1959) — арежиссиор, Бетти Кауфман ароль налыгӡоит
* [[Цезар изы аҳкәажә]] / Una regina per Cesare (Франциа — Италиа, 1962) — арежиссиор, ароль наигӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1963)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1963) — Оскар аноминант, арежиссиор [[Манкевич, Џьозеф Лео|Џьозеф Лео Манкевич]], [[Теилор, Елизабет|Елизабет Теилор]] ароль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1963)|Антонии Клеопатреи]] / Antonius und Cleopatra (ГФР, 1963) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Миутель, Лола|Лола Миутель]]
* [[Тотои Клеопатреи]] / Totò e Cleopatra (Италиа, 1963) — арежиссиор [[Черкио, Фернандо|Фернандо Черкио]], [[Ноель, Магали|Магали Ноель]] лроль налыгӡоит
* [[Ауарба аларҵәара]] / The Spread of the Eagle (Британиа Ду, 1963) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Моррис, Мери (актриса)|Мери Моррис]]
* [[Ус ҟаҵала, Клео!]] / Carry On Cleo (Британиа Ду, 1964) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Бҽрри, Аманда|Аманда Бҽрри]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1965)|Антонии Клеопатреи]] / Antonio e Cleopatra (Италиа, 1965) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Валери, Валериа|Валериа Валери]]
* [[Сара, Клеопатреи Антонии]] / Η Κλεοπάτρα ήταν Αντώνης (Грециа, 1966) — ароль наиӡоит [[Паравас, Ставрас|Ставрас Паравас]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1967)|Антонии Клеопатреи]] / Antoine et Cléopâtre (Франциа, 1967) — арежиссиор, [[Магр, Жиудит|Жиудит Магр]] лроль налыгӡоит
* [[Астерикси Клеопатреи]] / Astérix et Cléopâtre — амультипликациатә фильм (Франциа, Бельгиа, 1968), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Дакс, Мишлин|Мишлин Дакс]]
* [[Cleopatra (аниме)|Cleopatra]] / クレオパトラ — аеротикатә аниме (Иапониа, 1970), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Накаиама, Тинацу|Тинацу Накаиама]]
* [[Клеопатра (афильм, 1970)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1970) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Вива (актриса)|Вива]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1972)|Антонии Клеопатреи]] / Antony And Cleopatra (Британиа Ду, Испаниа, Швеицариа, 1972) — арежиссиор [[Хестон, Чарлтон|Чарлтон Хестон]], ароль наигӡоит [[Нил, Хильдегард|Хильдегард Нил]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1974)|Антони Клеопатреи]]/ Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 1974) — арежиссиор Jon Scoffield, [[Сазман, Џьанет|Џьанет Сазман]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1977)|Антонии Клеопатреи]] — абалеттә фильм (СССР, 1977), [[Осипенко, Алла Евгени-иԥҳа|Алла Осипенко]] лроль налыгӡоит
* [[Цезари Клеопатреи (ателеспектакль)|Цезари Клеопатреи]] — ателеспектакль (СССР, 1979), [[Коренева, Елена Алексеи-иԥҳа|Елена Коренева]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1980)|Антонии Клеопатреи]] — ателеспектакль (СССР, 1980), [[Борисова, Иулиа Константин-иԥҳа|Иулиа Борисова]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1981)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra — (Британиа Ду, 1981) — арежиссиор [[Миллер, Џьонатан|Џьонатан Вулф Миллер]], [[Лапотеир, Джеин|Джеин Лапотеир]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1984)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1984) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Редгреив, Линн|Линн Редгреив]]
* [[Салам џьаҳанымҟа амҩа аҟынтә]] / Highway to Hell (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1992) — арежиссиор, ароль налыгӡоит Amy Stiller
* [[Клеопатра леротикатә ԥхыӡқәа]] / Sogni erotici di Cleopatra (Италиа, Франциа, 1996) — [[Петрелли, Марчелла|Марчелла Петрелли]] лроль налыгӡоит
* [[Зена — аибашьцәа рҳкәажә]] / Xena: Warrior Princess — ателесериал (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1997), [[Торрес, Џьина|Џьина Торрес]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 1999)|Клеопатра]] / Cleopatra — (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Германиа, 1999), [[Варела, Леонор|Леонор Варела]] лроль налыгӡоит
* [[Астерикси Обеликси: «Клеопатра» амиссиа]] / Astérix & Obélix: Mission Cléopâtre — (Франциа, Германиа, 2002), арежиссиор [[Шаба, Ален|Ален Шаба]], ароль налыгӡоит [[Беллуччи, Моника|Моника Беллуччи]]
* [[Иули Цезар (афильм, 2002)|Иули Цезар]] / Julius Caesar — (Нидерланды, Италиа, Германиа, Еиду Америкатәи Аштатқәа, 2002), арежиссиор [[Едель, Ули|Ули Едель]], ароль наигӡоит [[Сардо, Самуела|Самуела Сардо]]
* [[Аканнаки|Каннаки (Клеопатра)]] / കണ്ണകി (Индиа, 2002) — арежиссиор, [[Дас, Нандита|Нандита Дас]] лроль налыгӡоит
* [[Римтәи аимпериа. Август]] / Imperium: Augustus (Германиа, Италиа, Испаниа, Австриа, Франциа, Британиа Ду, 2003) — арежиссиор [[Ианг, Роджер|Роджер Ианг]], ароль наигӡоит [[Валле, Анна|Анна Валле]]
* [[Клеопатра (Адамо ифильм)|Клеопатра]] / Cleopatra (Швециа, 2003) — апорнографиатә фильм, арежиссиор [[Адамо, Антонио|Антонио Адамо]], роль хадас иамоу [[Теилор, Џьулиа|Џьулиа Теилор]]
* [[Скуби-Ду, дабаҟоу смумиа?]] / Scooby-Doo! in Where’s My Mummy? — амультипликациатә фильм (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 2005), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Медсен, Вирџьиниа|Вирџьиниа Медсен]]
* [[Рим (ателесериал)|Рим]] / Rome (2005—2007) — [[HBO]]/[[BBC]] ателеверсиатә драма, ароль налыгӡоит [[Маршал, Линдси|Линдси Маршал]]
* Иули Цезар / Giulio Cesare — аопера (Британиа Ду, 2006), [[Низ, Даниель де|Даниель де Низ]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 2007)|Клеопатра]]/ Cleópatra (Бразилиа, 2007) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Негрини, Алессандра|Алессандра Негрини]]
* [[Аамҭа аҳәаа (ателесериал)|Аамҭа аҳәаа]], асериа «Клеопатра илыцымҩаԥгаз аҵх» (Урыстәыла, 2015) — ароль налыгӡоит [[Шьербакова, Евгениа Евгени-иԥҳа|Евгениа Шьербакова]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 2017)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 2017) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Саимон, Џьозетт|Џьозетт Саимон]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 2018)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 2018) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Оконедо, Софи|Софи Оконедо]]
* [[Африкатәи аҳкәажәцәа]], «Аҳкәажә Клеопатра» / Queen Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа Ду, 2023, Netflix асериал) ароль аҿы.
* [[Астерикси Обеликси: Ажәҩантәи Аимпериа]] / Astérix et Obélix: L’Empire du Milieu (Франциа, 2023) — арежиссиор [[Кане, Гииом|Гииом Кане]], ароль налыгӡоит [[Котиар, Марион|Марион Котиар]]
* «[[Клеопатра (афильм ҿыц)|Клеопатра]]» — 2010 шықәса инаркны аус зыдулара иаҿу афильм
=== Аӷбақәа ===
* [[Клеопатра (афрегат, 1779)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] 5-тәи аранг змоу 32 бџьар змоу афрегат, 1779 шықәсазы амшын ихҵан, 1814 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1780)|Клеопатра]]— 32 бзарбзан зықәгылоу афрегат, 1780 шықәсазы [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] рзы амшын ихҵан, 1793 шықәсазы [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] анапахьы иаанагеит, ахьӡ ԥсахны «Oiseau» (аԥсаатә) ҳәа ахьӡҵан, 1816 ашықәсазы иқәгахеит.
* Клеопатра — 44 бзарбзан змаз [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] рфрегат, 1817 азы амшын ихырҵеит, 1823 азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1835)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] 6-тәи аранг змоу 26 бзарбзан зықәгылоу афрегат, 1835 шықәсазы амшын ихырҵеит, 1862 ашықәс азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1838)|Клеопатра]]— [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] 50 бзарбзан змоу афрегат, 1838 шықә азы амшын ихҵан, 1869 ашықәс азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (аԥхӡытә фрегат)|Клеопатра]]— [[Британиатәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]] афрегат, 1839 азы амшын ихырҵеит, 1847 шықәса мшаԥымза 14 рзы Малабар аԥшаҳәаҿы иҟәыбаса ицеит, уи акомандеи апассаџьырцәеи (зегьы ааидкыланы 250 инареиҳаны) ҭахеит.
* [[Клеопатра (понтон)|Клеопатра]]— аекипажазы ацҳа хәыҷ змоу апонтон, 1877 шықәсазы ақьашана [[Клеопатра лгәыр (Лондон)|Клеопатра лгәыр]] Александриантәи Лондонҟа аиагаразы идыргылаз, 1878 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (акорвет)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] авинттә корвет, 1878ш азы амшын ихырҵеит, 1931ш азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (акреисер лас)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] акреисер лас, 1915ш азы амшын ихҵан, 1931ш азы иқәгахеит.
* [[HMS Cleopatra (1940)|Клеопатра]] — [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] акреисер, уи 1940ш азы амшын ихҵан, 1953ш азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (атранспорт)|Клеопатра]]— Еиду Америкатәи Аштатқәа рытранспорттә ӷба, 1944 шықәсазы «United Victory» ҳәа ахьӡ аманы амшын ихҵан, 1946 шықәсазы Британиа Ду иаанахәеит, Александриеи Ниу-Иорки рыбжьара амшын ихын, 1956 шықәсазы «Клеопатра» ҳәа ахьӡ ԥсахын, 1961 шықәсазы Еиду Арабтә мшынтә еилахәыра имилаҭтәны иҟарҵеит, 1981 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] афрегат, 1964ш азы амшын ихырҵеит, 1992 азы иқәыргеит.
* Клеопатра — аԥассажьыртә, палубаки винт заҵәыки змоу аԥхараныҟәаӷба, 1964 шықәс азы амшын ихҵан. Аҳәынҭқарратә наплакы «Москватәи аӷбаргылареи аӷбақәа рремонт аҟаҵареи рзы азауад» ала «МО-106» ҳәа ахьӡ аманы, 1995 шықәсазы «Чаика» ҳәа ахьӡ ԥсахын, 2006 шықәсазы — «Клеопатра» ҳәа, 2015 шықәсазы иқәгахеит<ref>{{Cite web |url=https://fleetphoto.ru/vessel/11897 |title=Клеопатра, Бортовой №: В-12-3795. |archive-date=2025-01-12 |access-date=2025-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250112103817/https://fleetphoto.ru/vessel/11897 |url-status=live }}</ref>.
=== Афилателиа ===
[[Файл:Stamp 1972 Ajman MiNr2529A252536A pm B002.jpg|мини|250px|Аџьман аԥошьҭатә марка, 1972]]
* Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), ашьацԥшшәы, 2 милием, 1914 шықәса ажьырныҳәамза 8<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/272444-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>, 1921 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/321607-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>
* Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), аҟаԥшь, 2 милием, 1922 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/321608-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>
* Иементәи Мутаваккилтәи Аҳра аԥошьҭатә марка ([[Тиеполо, Џьованни Баттиста|Џьованни Баттиста Тиеполо]] исахьаҭыхымҭа «Антонии Клеопатреи реиԥылара»), 24 бкуши, 1968 шықәса мшаԥымза<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/486896-The_Meeting_of_Anthony_and_Cleopatra_Giambattista_Tiepolo-UNESCO_-_Save_the_Monuments_of_Venice-%D0%99%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE The Meeting of Anthony and Cleopatra, Giambattista Tiepolo.]</ref>
* Аџьмантәи аемират аԥошьҭатә марка ([[Лисс, Иоганн|Иоганн Лисс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1 катартәи риал, 1972 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/689940-Death_of_Cleopatra_Johann_Liss-Paintings_from_Alte_Pinakothek_Munich_II-%D0%90%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B0%D0%BD Death of Cleopatra, Johann Liss.]</ref>
* Парагваи аԥошьҭатә марка ([[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 0,25 гуарани, 1972 шықәса лаҵарамза 22<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/447352-The_Death_of_Cleopatra_G_Cagnacci_detail-Paintings_from_the_Vienna_Museum-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D0%B9 The Death of Cleopatra, G. Cagnacci (detail).]</ref>
* Екваториалтәи Гвинеиа аԥошьҭатә марка ([[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 2 песета Екваториалтәи Гвинеиа, 1973 шықәса рашәарамза 29.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/295406-G_Cagnacci_The_Death_of_Cleopatra-Nude_paintings_by_European_painters-%D0%AD%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F G. Cagnacci : The Death of Cleopatra.]</ref>
* Чехословакиа аԥошьҭатә марка ([[Рубенс, Питер Пауль|Питер Пауль Рубенс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 5 чехословакиатәи акрона, 1977 шықәса абҵарамза 24<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/123556-Cleopatra_by_Rubens_1614-1617-%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%8F Cleopatra, by Rubens. (1614—1617).]</ref>
* Шьамтәыла аԥошьҭатә марка (Клеопатра лбиуст), 25 пиастр, 1979 шықәса нанҳәамза 19.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/378849-Head_of_Clipeata_Cleopatra-Exhibits_from_National_Museum_Damascus-%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%8F Head of Clipeata (Cleopatra).]</ref>
* Мраҭашәаратәи Берлин аԥошьҭатә марка (Берлинтәи антикатә еизгарҭаҿы Клеопатра лбиуст), 30 пфенниг, 1984 шықәса ажьырныҳәамза 12.<ref>{{Cite web |url=https://www.stampworld.com/ru/stamps/Berlin/Postage%20stamps/1980-1989?year=1984 |title=1984 Art Treasures of the Museum in Berlin. |archive-date=2025-01-20 |access-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120133123/https://www.stampworld.com/ru/stamps/Berlin/Postage%20stamps/1980-1989?year=1984 |url-status=live }}</ref><ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/41070-Queen_Cleopatra_VII_Museum_of_Antiquities-Art_treasures_in_Berlin_museums-%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD Queen Cleopatra VII (Museum of Antiquities).]</ref>
* Гаианатәи аԥошьҭатә марка ([[Моро, Гиустав|Гиустав Моро]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 50 гаианатәи адоллар, 1993 шықәса ԥхынҷкәынмза 6.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1164576-Cleopatra_by_Gustave_Moreau-Bicentenary_of_the_Louvre_Paris-%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Cleopatra, by Gustave Moreau.]</ref>
* Мали аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 150 франк КФА BCEAO, 1994 шықәса лаҵарамза 23.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/510446-Elizabeth_Tayklor_Cleopatra-Motion_picture-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8 Elizabeth Taylor, Cleopatra.]</ref>
* Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 50 цент, 1998 шықәса ԥхынгәымза 27.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1545691-Cleopatra_VII_Thea_Filop%C3%A1tor-Monarchs_1998-%D0%9B%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F Cleopatra VII Thea Filopátor.]</ref>
* Сиерра-Леоне аԥошьҭатә марка ([[Рени, Гвидо|Гвидо Рени]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1000 леоне, 2000 шықәса жьҭаарамза 6.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1085336-The_Death_of_Cleopatra_by_Guido_Reni-International_Stamp_Exhibition_Espana_2000-%D0%A1%D1%8C%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B0-%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B5 The Death of Cleopatra by Guido Reni.]</ref>
* Антигуеи Барбудеи рԥошьҭатә марка ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 1 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 18.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/681921-Cleopatras_Banquet_Gerard_Lairesse-Bicentenary_of_Rijksmuseum_Amsterdam_Dutch_Paintings-%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%B0_%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B0 «Cleopatra’s Banquet» (Gerard Lairesse).]</ref>
* Гренадеи, Карриакуи, Мартиника Хәыҷи рԥошьҭатә блок ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 6 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/717293-Cleopatras_banquet_by_Gerard_Lairesse-Rijksmuseum-%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA Cleopatra’s banquet, by Gerard Lairesse.]</ref>
* Мальдиватәи аԥошьҭатә марка ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 7 мальдивтәи руфиа, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1007193-Cleopatras_Banquet_-_Gerard_Lairesse-Rijksmuseum_Amsterdam_2001-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D1%8B «Cleopatra’s Banquet» — Gerard Lairesse.]</ref>
* Мозамбиктәи аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 20 000 метикал, 2002 шықәса цәыббрамза 28<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/367418-Cleopatra_VII-Egyptian_Pharaohs_2002-%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA Cleopatra VII.]</ref>
* Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лстатуиа), 60 либериатәи адоллар, 2006 шықәса рашәарамза 13<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1530420-Study_of_a_nude_woman_as_Cleopatra-400th_Birth_Anniversary_of_Rembrandt-%D0%9B%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F Study of a nude woman as Cleopatra.]</ref>
* Сан-Томеи Принсипи рԥошьҭатә марка (асаркофаги Клеопатра лпортрети), 20 000 добра, 2008 шықәса ԥхынгәымза 17.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1540941-Sarcophagus_Queen_Cleopatra_VII-Egyptian_Civilization-%D0%A1%D0%B0%D0%BD-%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B5_%D0%B8_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B8 Sarcophagus, Queen Cleopatra VII.]</ref>
* Британиа Ду аԥошьҭатә марка (Антонии Клеопатреи, аконцерт), 68 пенни, 2011 шықәса мшаԥымза 21.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/249636-Antony_Cleopatra_2006-Royal_Shakespeare_Co-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Antony & Cleopatra 2006.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 10 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1429368-Cleopatra-Elizabeth_Taylor_2011-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Cleopatra.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1429370-Cleopatra_with_Richard_Burton-Elizabeth_Taylor_2011-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Cleopatra with Richard Burton.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Клеопатра лпортреҭ), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса цәыббрамза 30.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1439323-Edfu_temple_Horus_statue_and_Cleopatra-History_of_Egyptian_Art-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Edfu temple, Horus statue and Cleopatra.]</ref>
* Мальдиватәи аԥошьҭатә марка ([[Иорданс, Иакоб|Иакоб Иорданс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 20 мальдиватәи руфиа, 2014 шықәса жьҭаарамза 7.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/830594-Cleopatras_Feast_by_Jacobs_Jordaens-250th_Anniversary_of_the_Hermitage_Museum-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D1%8B «Cleopatra’s Feast», by Jacobs Jordaens.]</ref>
* Нигер аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 900 франк КФА BCEAO, 2016 шықәса мшаԥымза 20.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1373078-As_Cleopatra-Elizabeth_Taylor_2016-%D0%9D%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80 Elizabeth Taylor As Cleopatra.]</ref>
* Соломонтәи адгьылбжьахақәа рԥошьҭатә блок (Микеланџьело Буонарроти исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 10 Соломонтәи адгьылбжьахақәа рдоллар, 2016 шықәса мшаԥымза 12.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/992158-Cleopatra_by_Michelangelo-Michelangelo_1475-1564-%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 «Cleopatra», by Michelangelo]</ref>
* Украина аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), аноминал V, 2019ш.<ref>{{Cite web |url=https://meshok.net/item/117253317_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0_2019_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%8F_%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0_1%D0%BC |title=Украина 2019, Выдающиеся женщины, Клеопатра, 1 м.|archive-date=2025-01-15 |access-date=2025-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115080059/https://meshok.net/item/117253317_%25D0%25A3%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0_2019_%25D0%2592%25D1%258B%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%258E%25D1%2589%25D0%25B8%25D0%25B5%25D1%2581%25D1%258F_%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%2589%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%258B_%25D0%259A%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BE%25D0%25BF%25D0%25B0%25D1%2582%25D1%2580%25D0%25B0_1%25D0%25BC |url-status=live }}</ref>
== Клеопатра астрономиаҿы ==
* [[Астероидқәа рымаҟа|Амаҟа хада]] иатәу аметаллтә [[Астероид|астероид]] [[(216) Клеопатра]], мшаԥымза 10, 1880 шықәсазы [[Пализа, Иоганн|Иоганн Пализа]], [[Пула иҟоу Австро-Венгриатәи амшынтә обсерваториа]]ҿы иааиртит. Абаҩ аформа амоуп, ашәагаа 217×94×81 км ыҟоуп. Ҩ-мҩанызак ацуп ([[Алексгелиос]]и), иаартын цәыббрамза 19, 2008 шықәсазы, Клеопатра лхәыҷқәа Александр Гелиоси Клеопатра Селена II рыхьӡқәа рыхҵоуп.
* [[Венера]] иҟоу [[Клеопатра (акратер)|Клеопатра]] ҳәа изышьҭоу [[Акратер|акратер]], [[Максвелл ашьхақәа]] рымрагыларатәи аҟәараҿы иҟоуп, ахьӡ шьақәнарӷәӷәеит Жәларбжьаратәи Астрономиатә Еидгыла 1992 шықәсазы. Адәахьтәи аҭаҳара адиаметр — 100 км иназынаԥшуеит, аҩныҵҟатәи — 45—55 км; адәахьтәи аҭаҳара аҵаулара — 1,5 км, аҩныҵҟатәи — 2,4—2,6 км.
== Клеопатра абиологиаҿы ==
* Ҽынлатәи аԥарԥалыкь [[Алимонница клеопатра|алимонница клеопатра]], ахкы дахцәажәахьеит швециатәи аԥсабараҭҵааҩы [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1767 шықәсазы. Ареал: аладатәи Европа, аҩадатәи Африка, Иааигәоу Мрагылара.
* [[Cleopatra (амоллиуск)|Cleopatra]][[Амгәаҿы ашьапы змоу моллиускқәа|амгәаҿы ашьапы змоу моллиускқәа]] рыхкы (акамыршша), 20 инареиҳаны ахкқәа зҵазкуа.
== Азгәаҭарақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{Акьыԥхьра|книга|заглавие=Закат Птолемеев|автор=[[Кравчук, Александр (историк)|Кравчук, Александр]]|место=М.| издательство = [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы издательства Наука|Гл. ред. восточной литературы]]|год=1973|страниц=217|ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/kravchuk/|оригинал=Kleopatra, Ossolineum|оригинал язык=pl|ref=Кравчук}}
* {{книга |автор=[[Декс, Пьер]] |заглавие=Клеопатра|место=Ростов-на-Дону|издательство=Феникс|год= 1998|страниц=320 |серия=След в истории|isbn=5-222-00181-4 |тираж=10000|ref=Декс}}
* {{Книга|автор=Петров А.|ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/c/Cleopatra.html|часть=Несколько страниц в защиту Клеопатры|заглавие=Восток-Запад-Россия. Сб. статей.|место=М.|издательство=[[Прогресс-Традиция]]|год=2002|страницы=383—390|ref=Петров}}
* {{Акьыԥхьра|книга|заглавие=Клеопатра или Неподражаемая|автор=[[Френ, Ирен]]|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2001|страниц=356|isbn= 5-235-02668-3|ответственный=перевод [[Баскакова, Татьяна Александровна|Т. А. Баскаковой]]|оригинал=L'Inimitable Cléopâtre|язык=ru|оригинал язык=fr|серия=[[ЖЗЛ|Жизнь замечательных людей]]|тираж=6000|ref=Френ}}
* ''[[Светони|Светоний]]'', «Божественный Юлий», «Август»
* ''Бенгтсон Г.'' Правители эпохи эллинизма. — М.: Наука, 1982.
* ''Beckerath J. von.'' Handbuch der ägyptischen Königsnamen. — Mainz, 1999.
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20030208021301/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/cleopatra_vii.shtml Cleopatra VII] at [[BBC]] History
* [https://publications.artic.edu/roman/api/epub/480/510/print_view Cat. 22 Tetradrachm Portraying Queen Cleopatra VII] — Sabino Rachel, Gross-Diaz Theresa, Art Institute of Chicago, 2016.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 69 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Птолемеиаа рпринцессацәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәтәи Мысра аҳкәажәцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәсазтәи Африка анапхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зашьцәа зшьыз]]
[[Акатегориа:Аԥсышьа еилкаам аҭагылазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Ашҳам ыжәны рхы зшьыз]]
[[Акатегориа:Клеопатра| ]]
[[Акатегориа:Марк Антони иҳәсақәа]]
h64l9ltt9ndsii7crlftdn05dcd81fr
Бебиаԥҳа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа
0
55297
171744
171590
2026-08-12T17:17:35Z
Fraxinus.cs
8381
171744
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
|ахьӡ=Екатерина Гьаргь-иԥҳа Бебиаԥҳа
|даҽа ахьӡ=Екатерина Георгиевна Бебиа
|афото=Бебиа Екатерина Георгиевна (spapsny.org).jpg
|афото ахҵара=Екатерина Гьаргь-иԥҳа Бебиаԥҳа
|аира арыцхә={{date|20|11|1958}}
|аира аҭыԥ=[[Кәтол]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]]
|аусура=апрофессор, ашәҟәыҩҩы, ажурналист
}}
'''Екатерина Гьаргь-иԥҳа Бебиаԥҳа''' ({{lang-ru|Екатерина Георгиевна Бебиа}}; {{date|20|11|1958}} [[Кәтол]] ақыҭа) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] афилологиатә ҭҵаарадыррақәа рдоктор (2001), апрофессор, ашәҟәыҩҩы, ажурналист, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәеи ажурналистцәеи Реидгылақәа рлахәыла, Аԥсны зҽаԥсазтәыз ажурналист (2013), Аԥсны иреиҳау аҵара зҽаԥсазтәыз аусзуҩы (2017). Иланашьоуп «Агәымшәаразы» амедал (1995), «Ахьӡ-Аԥша» аорден ахԥатәи аҩаӡара.
==Абиографиа==
Кәтолтәи абжьаратә школ даналга (1965-1975) ашьҭахь дҭалеит А.М. Горки ихьӡ зхыз Аҟәатәи аҳәынҭқарратә арҵаҩратә институт афилологиатә факультет (1975). Аԥшьбатәи акурс аҿы дыштәаз диаган Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь (1978).
Ажурналистика азанааҭ ала Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет далгеит диплом ҟаԥшьыла (1981). Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҟны дҭалеит аспирантура ажурналистика ахырхарҭала (1984). «Аԥсны апериодикатә кьыԥхь (1904-1917)» атема ала Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет аҟны илыхьчеит акандидаттә диссертациа (1989). Анаука-ҭҵааратә монографиа «Аԥсны апериодикатә кьыԥхь (1904-1917» хаз шәҟәны иҭыҵит (Санкт-Петербург, 1999).
Аусура далагеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә телерадиокомпаниа аҟны (1980) Аԥсуа радио аредакторс.
[[Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет]] афилологиатә факультет аҟны (1981) раԥхьаӡа акәны ажурналистика иазкны алекциақәа раԥхьаразы ажәалагала ҟалҵеит. Раԥхьаӡагьы алекциақәа раԥхьара иалагаз лара лоуп. Ажурналистика иазкны раԥхьатәи арҵагатә шәҟәқәа, апрограммақәа, аметодикатә цхыраагӡақәа еиқәыршәаны рҭыжьра напы алыркит. Лара илыбзоуроуп ари ауниверситет аҟны ажурналистика аҟәшеи уи акафедреи раартра. ААУ акафедра адоцентс дыҟан (1996), Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистика акафедра апрофессор ҳәа ахьӡ лхуп (2006).
[[Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра]]ан (1992-1993) Аԥсны атәылахьчара аминистрра арратә корреспондентс дыҟан. Аус луан аԥсуа телхәаԥшреи арадиои рҟны, иара убас аамҭаказы Москватәи арадио аканалқәа рҟны хатәы корреспондентс дыҟан. Лвидеокамереи лҭыхгеи кны аибашьра амца далсит. Аҭоурых иазынлыжьит аибашьра аамҭазтәи аудиои авидеои нҵамҭақәа жәпакы. Еизылгоз аибашьратә материалқәа рхроникеи акьыԥхь ахь иналгоз лпублицистикатә қәгыларақәеи рзы Аԥсны аинтеллигенциа Рссоциациа еиҿнакааз аицлабра «Аибашьра амшынҵа» аҟны аԥхьахә згаз дыруаӡәкхеит (1993). Аԥсны ажурналистцәа Реидгыла аибашьра атемала ирыланаҳәаз аицлабраҿ раԥхьатәи алауреатцәа дырхыԥхьаӡалан (1995).
Аибашьра ашьҭахь аус луан Аԥсуа телехәаԥшра атематикатә дырраҭарақәа рредакторс (1993-2018). Аԥсуа радиои ателехәаԥшреи рархив иазынлыжьит 300 радиодыррҭара, 2000 рҟынӡа ателедырраҭарақәа, адокументтә фильмқәа, ателеочкеркқәа.
Ҟәбантәи аҳәынҭқарратә университет аҟны илыхьчеит адоктортә диссертациа (2002) «Аԥсуа радиои ателехәаԥшреи рҭоурыхтә-культуратә контекст» атемала. Амонографиа «Аԥсуа радиои ателехәаԥшреи рҭоурыхтә-культуратә контекст» хаз шәҟәны иҭыҵит Краснодар (2002). Е. Бебиаԥҳа лоуп ажурналистика азанааҭ ала аԥсуаа рҟынтә раԥхьаӡа акәны адоктортә диссертациа зыхьчаз.
2010 ш. Ҟәбантәи аҳәынҭқарртә университет ажурналистика аҭоурых акафедра апрофессор ҳәа дшьақәырӷәӷәан. Ҟәбантәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет аҟны акандидаттәи адоктортәи диссертациақәа рыхьчара аҵарауаа Рсовет далахәын. Ҟәбантәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет аҟны алекциақәа дрыԥхьон (2010-2015).
1981 ш. инаркны иахьа уажәраанӡа апрофессор Е. Бебиаԥҳа Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет ажурналистика аҟәшаҿы алекциақәа дрыԥхьоит еиуеиԥшым амаҭәарқәа рыла.
Е. Бебиаԥҳа данстудентыз далахәын В.П. Анқәаб напхгара зиҭоз алитературатә кружок. Ажәеинраалақәа лыҩуан, илкьыԥхьуан ажурнал «Алашара» аҟны (1975-1983). Ашьҭахь ажурналистика лҽалылкит. Хыԥхьаӡара рацәала лстатиақәеи, лочеркқәеи, лышәҟәқәеи, арадиои ателехәаԥшреи рзы лматериалқәеи рызкуп [[Аџьынџьтәылатә еибашьра Дуӡӡа]] (1941-1945) аветеранцәеи, 1930-тәи ашықәсқәа раан харада ахара зыдҵаны идырӡызи, еиҳаракгьы Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан (1992-1993) Аԥсадгьыл ахьчаҩцәеи, ахақәиҭра зхы ақәызҵази, иара убас аԥсуа милаҭтә культура аусзуҩцәеи, ашәҟәыҩҩцәеи, аҵарауааи (Н.А. Лакоба, С.И. Ҷанба, В.И. Кәыкба, А.К. Ҳашба, Б.У. Шьынқәба, Н.Ҷ. Ҳашыг, А.Б. Возба, Н.З.Ҭарба, Ш.Хә. Ԥлиа, Б.М. Ҭыжәба, Е.Ф. Басариа, Гә.В. Сақаниа). Автос дрымоуп апублицистикатә шәҟәқәа жәпакы (аԥсышәалеи урысшәалеи), аҭҵаарадырратә монографиақәа хԥа.
==Абиблиографиа==
*Ишәаҳәо анацәкьарақәа. Аочеркқәа. Аҟәа, 1986.
*Ицон аишьцәа еибашьра… Аҟәа, 1989.
*Асабицәа рыҵәаабжь. Аҟәа, 1995.
*Ҟәланырхәаа рҵеицәа хьӡырҳәагақәа. Аҟәа, 1995.
*Силой не возьмешь крылатых. Очерки, статьи, интервью. Санкт-Петербург, 1996.
*Уҵеицәа хьӡырҳәагақәа, Кәтол. Аҟәа, 1996.
*Периодическая печать Абхазии. Монография. Санкт-Петербург. 1997.
*Дорогами героев. Киев, 1997.
*Крик малышей. Киев. 1997.
*Аибашьра иԥнашәаз афырхацәа. Аҟәа, 1997.
*Люди из брони. Сухум-Москва. 1998.
*Неугасающий огонь. Краснодар, 2000.
*Угли родного очага не гаснут. Аҟәа, 2000.
*Хьӡы ргарцоуп ахацәа зиуа. Адокументтә повест. Аҟәа. 2000.
*Аԥышәара. Аҟәа, 2000.
*К штыку прировняв перо… Аҟәа, 2002.
*Время и люди. Краснодар. 2002.
*Абхазское радио и телевидение в историко-культурном контексте. Краснодар, 2002.
*Строки из огня. Аҟәа, 2003.
*Аҩн-ду ааӡамҭацәа Аԥсадгьыл ахьчаҩцәа. Аҟәа, 2005.
*Мир ученого. Аҟәа, 2005.
*Из истории СМИ Абхазии. - Зыԥсы ҭоу абаҟа. Аԥсны амасса информациатә хархәагақәа рҭоурых аҟынтә. Москва, 2008.
*Штрихи из жизни журналиста. Аҟәа, 2008.
*Ажурналисттә ҟазара. Арҵагатә шәҟәы. Аҟәа, 2008.
*Грани таланта. Ашәаҳәаҩ ҟаза. Б.А. Амҷба изку адокументтә повест. Шәача, 2008.
*Стойкость. (посвященная героической женщине Т. Авидзба-Эзугбая). Сухум- 2009.
*Константин Озган. Адокументтә повест. Аҟәа, 2009.
*Избранные (очерки). Сухум-Анкара. 2010.
*Наш генерал Султан Сосналиев. Анкара. 2010.
*Книги, написанные сердцем. Москва, 2010.
*Ахьышьҭрахь ахынҳәра. Аҟәа, 2011.
*Новый Афон. Адокументтә-публицистикатә шәҟәы. Сҭампыл, 2010.
*Золотой памятник Абхазии – Бзыпта. Асахьаркыратә-публицистикатә очерк. Анкара, 2010.
*Лучи солнечной Абхазии. Анкара, 2012.
*Амца иалгоу авидеонҵамҭақәа. Аибашьраантәи ажурналист лвидеоҭыхымҭақәа рыхҳәаа ала ишьақәгылоу ашәҟәы. Анкара, 2012.
*Журналистика ХХI века: истоки, система, динамика. Е. Бебиаԥҳа лиубилеи иазкуп. Ҟубантәи аҳәынҭқарратә университет, Краснодар, 2013.
*Арҵаҩы, аибашьра, аҭынчра… Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра иалахәыз арҵаҩцәа ирызкуп. Аҟәа, 2013.
*Алыԥшаахқәа. Лучшие из лучших. (Аԥсышәалеи урысшәалеи). Краснодар, 2015.
*Инагоу ахьыӡқәа. (Аԥсны иналукааша ауаа ирызку аилкаанҵақәа). Краснодар, 2017.
*Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. (Афакультет аҭоурыхтә мҩа аарԥшра иазкуп). Ашәҟәы лыциҩит апрофессор О.П. Ӡиӡариа), Аҟәа-Сҭампыл, 2017.
*Бебиаа ҳабшьҭра (аҭоурыхтә-документалтә повест). Аҟәа-Краснодар, 2018.
*Сгәы иахылҵуа ашәахәақәа (ажәеинраалақәа, асценари, игәылыршәоу ахшыҩҵакқәа). Аҟәа-Краснодар, 2018.
*Сара сдунеи (ажәеинраалақәа, аԥсҭазааратә жәабжьқәа, асценари, игәылыршәоу ахшыҩҵакқәа, астатиақәа). Аҟәа-Краснодар, 2018.
==Азхьарԥшқәа==
*[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]
*[https://spapsny.org/pisateli/bebia-ekaterina-georgievna Бебиа Екатерина Георгиевна] {{ru icon}}
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/bebia-ekaterina-garg-i%D2%A7%D2%B3a Бебиа Екатерина Гьаргь-иԥҳа] {{ab icon}}
[[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 20 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Бебиаа]]
tms4bt0a9w8q4bo22c5qn9nsgah1a50
Алахәыла ахцәажәара:UOzurumba (WMF)
3
55336
171758
171735
2026-08-12T19:03:48Z
MediaWiki message delivery
7039
/* Invitation to try the Starter Kit Tool */ новая тема
171758
wikitext
text/x-wiki
== Invitation to try the Starter Kit Tool ==
<div lang="en" dir="ltr">
Greetings!
As one of the active editors on this Wikipedia, you're invited by the [https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development Language Onboarding and Development] initiative to learn about the Starter Kit, try it out, and join a virtual meeting where you can ask questions about the tool.<br>
'''What the tool does'''<br>
The Starter Kit helps small or new Wikipedia contributors complete essential tasks, like importing infoboxes, tracking your wiki's growth and health metrics, and connecting with members of the broader Wikimedia community for technical guidance. Some features require certain user rights, but three of the six tasks are open to any autoconfirmed editor, so most active editors can get started right away.
'''Here's what we would like you to do:'''
* Read the manual for more detail on the tool and the tasks you can perform: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit
* Access the Starter Kit tool: https://starterkit.toolforge.org/ and log in with your Wikimedia account to try it out.
* Sign up for one of three virtual meetings: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Office_hours, where you can:
** Learn more about the tool.
** Ask questions and share your thoughts.
Thank you so much for using the tool, and we look forward to your attending the virtual meeting.
Best regards,
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 21:12, 11 нанҳәамза 2026 (UTC)
<!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/mass_message_test_list&oldid=30913090 -->
== Invitation to try the Starter Kit Tool ==
<div lang="en" dir="ltr">
Greetings!
As a contributor who has actively been involved in testing the [https://starterkit.toolforge.org/ Starter Kit tool], the [[mw:Language Onboarding and Development|Language Onboarding and Development]] initiative would like to invite you to join a virtual meeting where you can ask questions and learn more about the tool.
Your experience using the Starter Kit is incredibly valuable not only for helping us improve the tool, but also for helping other Wikimedia communities learn from your experiences. We would love to hear how you've been using the Starter Kit, what you've accomplished with it, what has worked well, where you've encountered challenges, and what suggestions you have for making it more useful. Your insights will help shape future improvements and provide practical examples that other communities can learn from as they begin using the Starter Kit themselves.
'''Here's what we would like you to do:'''
*Sign up for one of the three virtual meetings: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit/Office_hours#Office_hours. Please attend one of the virtual meetings with your questions and thoughts.
*Come prepared to share your experience using the Starter Kit - what you've used it for, what you've accomplished, any challenges you've faced, and any ideas or suggestions you have.
*A user manual is now available with detailed guidance on the Starter Kit and the tasks you can perform: https://www.mediawiki.org/wiki/Language_Onboarding_and_Development/Starter_kit
Thank you so much for your collaboration in this work. We look forward to seeing you at one of the virtual meetings.
Best regards,
</div>
<bdi lang="en" dir="ltr">[[User:UOzurumba (WMF)|UOzurumba (WMF)]]</bdi> 19:03, 12 нанҳәамза 2026 (UTC)
<!-- Сообщение отправил Участник:UOzurumba (WMF)@metawiki, используя список на странице https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:UOzurumba_(WMF)/mass_message_test_list&oldid=30913090 -->
oapmdmuh3hd5xhjvyqe95bhycwvvlx5
Акатегориа:Афизикатә космологиа
14
55338
171745
2026-08-12T17:22:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Physical cosmology}} {{Cat main}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:физикатә космологиа}} [[Акатегориа:Астрономиа асубдисциплинақәа]] [[Акатегориа:Астрофизика]] [[Акатегориа:Акосмологиа]] [[Акатегориа:Атеориатә физика]]»
171745
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Physical cosmology}}
{{Cat main}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:физикатә космологиа}}
[[Акатегориа:Астрономиа асубдисциплинақәа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акосмологиа]]
[[Акатегориа:Атеориатә физика]]
13r3gd5y9go4cmqkh7m1t84wbwfafcp
Акатегориа:Акосмологиа
14
55339
171746
2026-08-12T17:24:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Cosmology}} {{catmain}} {{DEFAULTSORT:космологиа}} [[Акатегориа:Акосмос|*космологиа]] [[Акатегориа:Аметафизика ахәҭақәа]]»
171746
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Cosmology}}
{{catmain}}
{{DEFAULTSORT:космологиа}}
[[Акатегориа:Акосмос|*космологиа]]
[[Акатегориа:Аметафизика ахәҭақәа]]
ewp90id0d6hpj002801v8oi0l0oe2c7
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 69 шықәсазы ииз
14
55340
171747
2026-08-12T17:30:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 69 шықәса]]»
171747
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 69 шықәса]]
ssa7hmfu3zj6sprkkuyc6382pijwa8y
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз
14
55341
171749
2026-08-12T17:36:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Акатегориа шықәсазы иԥсыз|-30}}»
171749
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа шықәсазы иԥсыз|-30}}
n0p8t3twhwdblbcj5l9r8acecgrn0qh
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазы ииз
14
55342
171750
2026-08-12T17:39:09Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|1st-century BC births}} {{BirthsInCentury|-1}} {{CatAutoTOC}}»
171750
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|1st-century BC births}}
{{BirthsInCentury|-1}}
{{CatAutoTOC}}
nbmjy4nbadh5fqck6w1w34kxomn78jt
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа
14
55343
171751
2026-08-12T17:41:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|People in the {{Title century}}st century BC}} {{Акатегориа ашықәсазы инхоз ауаа}}»
171751
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|People in the {{Title century}}st century BC}}
{{Акатегориа ашықәсазы инхоз ауаа}}
e70zrceonozauws5kru7lohhk5jczp4
Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазы ииз
14
55344
171752
2026-08-12T17:42:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Births In Millennia|-1}}»
171752
wikitext
text/x-wiki
{{Births In Millennia|-1}}
rt5z7vihcx4hdg359ylm6tk8fntth1m
Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа
14
55345
171753
2026-08-12T17:43:40Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|1st-millennium BC beginnings}} {{Beginnings In Millennia|-1}}»
171753
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|1st-millennium BC beginnings}}
{{Beginnings In Millennia|-1}}
4u7m4hjnz33ziert4zca77fcm5082x0
Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазтәи алагамҭақәа
14
55346
171757
2026-08-12T17:53:57Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} {{Category see also|Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазтәи нҵәамҭақәа}} [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәса|лагамҭақәа]] [[Акатегориа:Алагамҭақәа ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа]]»
171757
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
{{Category see also|Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазтәи нҵәамҭақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәса|лагамҭақәа]]
[[Акатегориа:Алагамҭақәа ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазтәи алагамҭақәа]]
r2k5hd51nqms3xg4eat9xl3s17dd3aj
Einstein
0
55347
171761
2026-08-13T06:24:06Z
KnightMove
25801
Перенаправление на [[Еинштеин, Алберт]]
171761
wikitext
text/x-wiki
#redirect [[Еинштеин, Алберт]]
h6xnl6pnpy4hq1wrthy8a9oct1dqfxe
Акатегориа:Перенаправления, связанные с элементом Викиданных
14
55348
171762
2026-08-13T11:04:16Z
PK2
14147
Создана пустая страница
171762
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1