Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Хрушьчов, Никита Сергеи-иԥа 0 10164 172448 166656 2026-08-23T10:42:46Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172448 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} [[Афаил:Bundesarchiv Bild 183-B0628-0015-035, Nikita S. Chruschtschow.jpg|мини|Никита Хрушьчов]] '''Никита Сергеи-иԥа Хрушьчов''' ({{lang-ru|Никита Сергеевич Хрущёв}}; {{date|15|4|1894}}, [[Калиновка]], [[Дмитриевтәи ауезд]], [[Курсктәи агуберниа]], [[Урыстәылатәи аимпериа]] — {{date|11|9|1971}}, [[Москва]], [[СССР]]) — асовет ҳәынҭқарратә усзыҩ. [[Акатегориа:1894 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 15 рзы ииз]] [[Акатегориа:1971 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Цәыббрамза 11 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Аполитбиуро алахәылацәа]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аминистрцәа рхеилак ихантәаҩцәа]] [[Акатегориа:КПСС алахәылацәа]] [[Акатегориа:Абольшевикцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 1-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 2-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 3-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 4-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 5-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 6-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Асовет аинрал-леитенантцәа]] [[Акатегориа:Асовет аруаа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла Афырхацәа]] [[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]] [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] 27b71vnl93gnfpi5jmwk33wtxwubn25 Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа/Астатиа бзиа 4 22175 172385 169562 2026-08-22T21:41:38Z Fraxinus.cs 8381 172385 wikitext text/x-wiki {{Ихадоу адаҟьа/аҟәша | Аԥшшәы = 1 | Заголовок = [[Афаил:Green star unboxed.svg|22px|link=]] [[Авикипедиа:Астатиа бзиа|Астатиа бзиа]] | Содержание = [[Афаил:Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg|80px|left]]'''Адгьыл''' — [[Амратә система]]ҿы [[Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу апланетақәа рҟынтәи ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы реиҳа ижәпоу, адиаметри акапани рыла ахәбатәи аҭыԥ аанызкыло, насгьы [[Меркури]], [[Венера]], [[Марс]] зҵазкуа адгьылтә гәыԥ апланетақәа рхыԥхьаӡараҿы зегьы иреиҳау. Иахьатәи аамҭазы зыԥсы ҭоу аорганизмқәа ахьықәынхо ауаҩытәыҩса иидыруа ҭыԥзаҵәуп.</br> '''''[[Адгьыл|Убас иҵегьы...]]''''' }} [[Акатегориа:Авикипедиа:Ихадоу адаҟьа]] ielsy4fei98omv2tonzcoddukci1i6c Акатегориа:Аберҭыԥқәа 14 26858 172430 149224 2026-08-23T10:21:45Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Амонахра]]; +[[Акатегориа:Атоталтә институтқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172430 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Monasteries}} {{DEFAULTSORT:б}} [[Акатегориа:Адинтә хыбрақәеи аргыламҭақәеи]] [[Акатегориа:Амонахра]] [[Акатегориа:Атоталтә институтқәа]] s1uit0w4o5spb8tfh8srp0nezhzatmo 172432 172430 2026-08-23T10:24:27Z Fraxinus.cs 8381 172432 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Monasteries}} {{Cat main|Аберҭыԥ}} {{DEFAULTSORT:берҭыԥқәа}} [[Акатегориа:Адинтә хыбрақәеи аргыламҭақәеи]] [[Акатегориа:Амонахра]] [[Акатегориа:Атоталтә институтқәа]] 0mhjt6ml2r9qsrp4peaa245iq57jsin Акатегориа:Асовет политикцәа 14 27359 172391 134396 2026-08-23T08:39:27Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172391 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Politicians of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:с}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аполитикцәа| ]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика]] [[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа|политикцәа]] 2y3d6c9nm0nrmg1uimfv3nhau7oztm3 172392 172391 2026-08-23T08:40:00Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аполитикцәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172392 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Politicians of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:с}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аполитикцәа| ]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика]] [[Акатегориа:Аполитикцәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа|политикцәа]] gsl28ympy27p71yxmfjol2cb6p02tlu Акатегориа:Асовет коммунистцәа 14 28230 172442 134395 2026-08-23T10:34:53Z Fraxinus.cs 8381 + 4 категориақәа; ±[[Акатегориа:Асовет персонақәа]]→[[Акатегориа:Асовет персонақәа аполитикатә ориентациала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172442 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Communists of the Soviet Union}} {{DEFAULTSORT:совет коммунистцәа}} [[Акатегориа:Акоммунистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет персонақәа аполитикатә ориентациала]] [[Акатегориа:Азиатәи акоммунистцәа]] [[Акатегориа:Европатәи акоммунистцәа]] [[Акатегориа:Асовет социалистцәа|коммунистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз акоммунизм]] jnqyn9blcwbyqd3yk3s4brk01hnwnmm Ашаблон:Акарточка ауаҩы 10 33109 172463 151263 2026-08-23T11:20:07Z Fraxinus.cs 8381 +ани аби 172463 wikitext text/x-wiki <includeonly>{{Акарточка |bodyclass = vcard |хыхьтәи астил = text-align:center; line-height: 130%; font-size:1.25em; color:{{{name_color|white}}}; padding: 10px 0px 10px 0px; background-color:{{{back_color|#3dd890}}}; |хыхьтәи = {{#if:{{{ахьӡ|}}}|{{{ахьӡ}}}|{{#ifeq:{{{embed|}}}|yes||{{PAGENAMEBASE}}}}}} |хыхьтәи акласс = fn |ҵаҟатәи = {{wikidata|p1559|{{{даҽа ахьӡ|{{{даҽа ахьӡ|{{{даҽа ахьӡ|}}}}}}}}}|separator=<br/>|conjunction=<br/>|monolingualLangTemplate=lang}} |афото1 = {{ВД афото | 1 = {{{афото}}} | ахышәара = афото | афото ашәагаа = 240px | ВД аилыркаа = {{{ВД аилыркаа|}}} }} |ахҵара={{{ахҵара|{{{афото ахҵара|}}}}}} <!--амаҭәар--> |ахы астил = background-color: #E3E3FA; |ахьӡ астил = font-size:95%; padding-left:2%; width:90px; |амаҭәар_астил = font-size: 90% |амаҭәар_акласс = vevent |ахьӡ2 = Ахатәы хьӡы |атекст2 = {{{ахатәы хьӡы|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P1477}} }}} |ахьӡ3 = Аира |атекст3 = {{#if: {{{аира арыцхә|{{#invoke:Wikidata|getRawValue|property=p569}}}}} | {{{аира арыцхә|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p569|rank=best|limit=1|birthdate=true}}}}}}} {{#if: {{{аира аҭыԥ|{{#invoke:Wikidata|getRawValue|property=p19}}}}} | <br />{{{аира аҭыԥ|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p19|rank=best|limit=1}}}}} }} | {{{аира аҭыԥ|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p19|rank=best|limit=1}}}}} |ахьӡ4 = Аԥсра |атекст4 = {{#if: {{{аԥсра арыцхә|{{#invoke:Wikidata|getRawValue|property=p570}}}}} | {{{аԥсра арыцхә|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p570|rank=best|limit=1|birthdate=true}}}}}}} {{#if: {{{аԥсра аҭыԥ|{{#invoke:Wikidata|getRawValue|property=p20}}}}} | <br />{{{аԥсра аҭыԥ|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p20|rank=best|limit=1}}}}} }} | {{{аԥсра аҭыԥ|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p20|rank=best|limit=1}}}}} |ахьӡ5 = Аԥсра зыхҟьаз |атекст5 ={{{аԥсра зыхҟьаз|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p509}} }}} |ахьӡ6 = Аԥсыжра аҭыԥ |атекст6 = {{{аԥсыжра аҭыԥ|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P119}} }}} |ахьӡ7 = Анхарҭа |атекст7 = {{{анхарҭа|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p551|showqualifier=time|rank=best}}}}} |ахьӡ8 = Амилаҭра |атекст8 = {{{амилаҭра|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p172}} }}} |ахьӡ9 = Атәылауаҩра |атекст9 = {{{атәылауаҩра|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P27|separator=,<br />|conjunction=,<br />}} }}} |ахьӡ10 = Аҵара |атекст10 = {{{аҵара|}}} |ахьӡ11 = Алма-матер |атекст11 = {{{алма-матер|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P69|separator=,<br />|conjunction=,<br />}} }}} |ахьӡ12 = Аусура |атекст12 = {{{аусура|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P106|separator=,<br />|conjunction=,<br />}} }}} |ахьӡ13 = Аусураҭаҩ{{#if:{{#invoke:IsList|isList|{{{аусураҭаҩ|{{#property:p108}}}}} }}|цәа}} |атекст13 = {{{аусураҭаҩ|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p108|showqualifier=time|sort=date|separator=<br />|conjunction=<br />}}}}} |ахьӡ14 = Амазара |атекст14 = {{{амазара|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P2218|value-formatter=round|sort=P585|invert=true|limit=2|showqualifier=P585|separator=<br />|conjunction=<br />|showsource=true}}}}} |ахьӡ15 = Анашьамҭақәа |атекст15 = {{{анашьамҭақәа|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P166|limit=5|showmore=true|showqualifier=time|sort=date|conjunction=<br />|separator=<br />}}}}} |ахьӡ16 = Апартиа{{#if:{{#invoke:IsList|isList|{{{апартиа|{{#property:p102}}}}} }}|қәа}} |атекст16 = {{{апартиа|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p102|showqualifier=time|separator=<br />|conjunction=<br />}}}}} |ахьӡ17 = Адин |атекст17 = {{{адин|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p140|limit=5|showqualifier=time|sort=date|separator=<br />|conjunction=<br />}}}}} |ахьӡ18 = А{{#if:{{{ахаҵа|}}}|хаҵа|{{#if:{{{аԥҳәыс|}}}|ԥҳәыс|хаҵа/Аԥҳәыс}}}} |атекст18 = {{{аԥҳәыс|{{{ахаҵа|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P26|showqualifier=time|sort=date|separator=,<br />|conjunction=,<br />}}}}}}}} |ахьӡ19 = Ацынхаҩы |атекст19 = {{{ацынхаҩы|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P451|separator=,<br />|conjunction=,<br />}} }}} |ахьӡ20 = Ахәыҷқәа |атекст20 = {{{ахәыҷқәа|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P40|separator=,<br />|conjunction=,<br />}} }}} |ахьӡ21 = Ажәла |атекст21 = {{{ажәла|}}} |ахьӡ22 = Ани аби |атекст22 = {{#if: {{{ани аби|{{#property:p25}}{{#property:p22}}}}} | {{{ани аби|{{#if:{{#property:p25}}|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p25}}{{#if:{{#property:p22}}|,<br />{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p22}}}}|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p22}}}}}}} }} |ахьӡ23 = Абызшәақәа |атекст23 = {{{абызшәақәа|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P1412|separator=,<br />|conjunction=,<br />}} }}} |ахьӡ24 = Амаҵура |атекст24 = {{{амаҵура|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=p39|limit=5|showmore=true|showqualifier=|sort=p580|separator=<br />|conjunction=<br />}}}}} |ахьӡ25 = Анаԥынҵамҭа |атекст25 = {{ВД афото | 1 = {{{анаԥынҵамҭа}}} | ахышәара = анаԥынҵамҭа | аҟазшьаҷыда = P109 | афото ашәагаа = 128px | ВД аилыркаа = Анаԥынҵамҭа | альт = Анаԥынҵамҭа }} |ахьӡ26 = Асаит |атекст26 = {{{аcаит|{{#invoke:Wikidata|formatStatements|property=P856|value={{{1|}}}|plain={{{plain|false}}}|separator=<br />|conjunction=<br />}} }}} |аҵаҟа акласс = |аҵаҟа = {{#if: {{wikidata|p373|}} | <div style="border:solid #ddd;border-width:1px 0px 0px 0px;width:100%;background:#eee">[[:commons:Category:{{#invoke:Wikidata|getRawValue|property=P373||plain=true}}|'''Commons''']] [[Афаил:Commons-logo.svg|20px|link=|Logo Wikimedia Commons]] [[:commons:{{#if: {{{commonscat|}}}|Category:}}{{#invoke:Wikidata|getRawValue|property=P373}}|'''{{PAGENAMEBASE|{{PAGENAME}}}}''']]</div> }} }}</includeonly><noinclude>{{doc}} </noinclude> pz8vpn8vnfx34ohmyzuc1964vnanoz2 Ашаблон:Акарточка ауаҩы/doc 10 33110 172464 125990 2026-08-23T11:20:53Z Fraxinus.cs 8381 172464 wikitext text/x-wiki {{акарточка ауаҩы |ахьӡ =Алберт Еинштеин |даҽа ахьӡ =Albert Einstein |афото =Albert Einstein Head.jpg |аира арыцхә ={{date|14|3|1879}} |аира аҭыԥ =[[Ульм]], [[Германиатәи аимпериа]] |аԥсра арыцхә ={{date|18|4|1955}} |аԥсра аҭыԥ =[[Принстон]], [[Ниу-Джерси]], [[ЕАА]] |аԥсра зыхҟьаз =аневризма |аԥсыжра аҭыԥ =National Museum of Health and Medicine |анхарҭа =Еинстеинҳаус Берн (1903–1905),<br />Смихов (1911 ш. инаркны),<br />Еинстеинҳаус Капут (1929–1932),<br />[[Принстон]],<br />[[Миунхен]] |амилаҭра =[[Ауриацәа|ауриа]] |атәылауаҩра =[[Германиатәи аимпериа]] (1896 ш. рҟынӡа)<br />[[Атәылауаҩрадара|Атәылауаҩрада]] (1896–1901)<br />[[Швеицариа]] (1901–1955)<br />[[Австриа-Венгриа]] (1911–1912)<br />[[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] (1940 ш. инаркны) |аҵара =Афедеральтә политехникатә школ, [[Циурих]] |алма-матер =[[Циурихтәи ауниверситет]] |аусура =афизик,<br />афилософ,<br />ашәҟәыҩҩы,<br />аҵарауаҩ,<br />аматематик |аусураҭаҩ =[[Бернтәи ауниверситет]] (1908–1909)<br />[[Циурихтәи ауниверситет]] (1909–1911)<br />[[Карл иуниверситет]] (1911–1912)<br />[[ETH Циурих]] (1912–1914)<br />[[Пруссиа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (1914–1933)]<br />[[Ҳумбольдт ихьӡ зху Берлинтәи ауниверситет]] (1914–1933)<br />[[Аимператор Вильҳельм иинститут]] (адиректор, 1917–1933)<br />[[Германиатәи Афизикатә еиҿкаара]] (апрезидент, 1916–1918)<br />[[Леидентәи ауниверситет]] (1920)<br />[[Принстонтәи ауниверситет]] (1933–1955)<br />[[Калифорниатәи атехнологиатә институт]] (1931–1933)<br />[[Оксфордтәи ауниверситет]] (1931–1933)<br />[[Брандеис ауниверситет]] (адиректор, 1946–1947) |анашьамҭақәа =Барнард имедаль<br />[[Нобель ихьӡ зху апремиа]] |апартиа =[[Германиатәи адемократиатә партиа]] (1933 ш. рҟынӡа) |адин =[[Аиудаизм]], [[агностицизм]], [[апантеизм]] |аԥҳәыс =[[Марич, Милева|Милева Марич]] (1903–1919),<br />[[Еинстеин, Ельза|Ельза Еинстеин]] |ахәыҷқәа =[[Еинстеин, Ҳанс Альберт|Ҳанс Альберт Еинстеин]],<br />Едуард Еинстеин,<br />Лиесерл Марич |ажәла =[[Еинстеин (аҵакырацәара)|Еинстеин]] |ани аби = |абызшәақәа =[[Анемец бызшәа]] |амаҵура =[[Аимператор Вильҳельм иинститут]] (адиректор, 1917–1933)<br />[[Германиатәи Афизикатә еиҿкаара]] (апрезидент, 1916–1918)<br />[[Брандеис ауниверситет]] (адиректор, 1946–1947) |анапынҵамҭа =Albert Einstein signature 1934.svg |аcаит =https://scholia.toolforge.org/author/Q937 }} Акод аверсиа ҭацәы ҭашәҵа. Зегь ахышәарақәа анбан хәыҷла иҟар ахәҭоуп. <pre>{{Акарточка ауаҩы |ахьӡ = |даҽа ахьӡ = |афото = |аира арыцхә = |аира аҭыԥ = |аԥсра арыцхә = |аԥсра аҭыԥ = |аԥсра зыхҟьаз = |аԥсыжра аҭыԥ = |анхарҭа = |амилаҭра = |атәылауаҩра = |аҵара = |алма-матер = |аусура = |аусураҭаҩ = |анашьамҭақәа = |апартиа = |адин = |аԥҳәыс = |ахәыҷқәа = |ажәла = |ани аби = |абызшәақәа = |амаҵура = |анапынҵамҭа = |аcаит = }}</pre> <pre>{{Акарточка ауаҩы |ахьӡ =Алберт Еинштеин |даҽа ахьӡ =Albert Einstein |афото =Albert Einstein Head.jpg |аира арыцхә ={{date|14|3|1879}} |аира аҭыԥ =[[Ульм]], [[Германиатәи аимпериа]] |аԥсра арыцхә ={{date|18|4|1955}} |аԥсра аҭыԥ =[[Принстон]], [[Ниу-Джерси]], [[ЕАА]] |аԥсра зыхҟьаз =аневризма |аԥсыжра аҭыԥ =National Museum of Health and Medicine |анхарҭа =Еинстеинҳаус Берн (1903–1905),<br />Смихов (1911 ш. инаркны),<br />Еинстеинҳаус Капут (1929–1932),<br />[[Принстон]],<br />[[Миунхен]] |амилаҭра =[[Ауриацәа|ауриа]] |атәылауаҩра =[[Германиатәи аимпериа]] (1896 ш. рҟынӡа)<br />[[Атәылауаҩрадара|Атәылауаҩрада]] (1896–1901)<br />[[Швеицариа]] (1901–1955)<br />[[Австриа-Венгриа]] (1911–1912)<br />[[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] (1940 ш. инаркны) |аҵара =Афедеральтә политехникатә школ, [[Циурих]] |алма-матер =[[Циурихтәи ауниверситет]] |аусура =афизик,<br />афилософ,<br />ашәҟәыҩҩы,<br />аҵарауаҩ,<br />аматематик |аусураҭаҩ =[[Бернтәи ауниверситет]] (1908–1909)<br />[[Циурихтәи ауниверситет]] (1909–1911)<br />[[Карл иуниверситет]] (1911–1912)<br />[[ETH Циурих]] (1912–1914)<br />[[Пруссиа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (1914–1933)]<br />[[Ҳумбольдт ихьӡ зху Берлинтәи ауниверситет]] (1914–1933)<br />[[Аимператор Вильҳельм иинститут]] (адиректор, 1917–1933)<br />[[Германиатәи Афизикатә еиҿкаара]] (апрезидент, 1916–1918)<br />[[Леидентәи ауниверситет]] (1920)<br />[[Принстонтәи ауниверситет]] (1933–1955)<br />[[Калифорниатәи атехнологиатә институт]] (1931–1933)<br />[[Оксфордтәи ауниверситет]] (1931–1933)<br />[[Брандеис ауниверситет]] (адиректор, 1946–1947) |анашьамҭақәа =Барнард имедаль<br />[[Нобель ихьӡ зху апремиа]] |апартиа =[[Германиатәи адемократиатә партиа]] (1933 ш. рҟынӡа) |адин =[[Аиудаизм]], [[агностицизм]], [[апантеизм]] |аԥҳәыс =[[Марич, Милева|Милева Марич]] (1903–1919),<br />[[Еинстеин, Ельза|Ельза Еинстеин]] |ахәыҷқәа =[[Еинстеин, Ҳанс Альберт|Ҳанс Альберт Еинстеин]],<br />Едуард Еинстеин,<br />Лиесерл Марич |ажәла =[[Еинстеин (аҵакырацәара)|Еинстеин]] |ани аби = |абызшәақәа =[[Анемец бызшәа]] |амаҵура =[[Аимператор Вильҳельм иинститут]] (адиректор, 1917–1933)<br />[[Германиатәи Афизикатә еиҿкаара]] (апрезидент, 1916–1918)<br />[[Брандеис ауниверситет]] (адиректор, 1946–1947) |анапынҵамҭа =Albert Einstein signature 1934.svg |аcаит =https://scholia.toolforge.org/author/Q937 }}</pre> <includeonly> [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Акарточкақәа|У]] </includeonly> mpqfaev8bm4uaf0gxp0j4ncc0u7a1bj Горбачиов, Михаил Сергеи-иԥа 0 37720 172368 172343 2026-08-22T12:48:15Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172368 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Михаил Сергеи-иԥа Горбачов''' ({{lang-ru|Михаил Сергеевич Горбачёв}}; {{date|2|3|1931}}, Привольное ақ. — {{date|30|8|2022}}, Москва) — ЦК КПСС аҵыхәтәантәи амаӡаныҟәгаҩ хада, насгьы СССР аамҭазтәи апрезидент (диит март мза 2, 1931 шықәсазы, Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә, ақыҭа Привольное аҟны). 1990 шықәсазы ианашьан адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа. Џьоукы Горбачиов политик дуны дрыԥхьаӡоит, даҽа џьоукы уи ашәышықәса аԥсахҩы ҳәа изырҳәоит, избанзар ҳаамҭазтәи Урыстәыла арыцҳарақәа зегьы иара ихьӡ иадырҳәалоит. Иара ихаан ауп, иусура ауп изылҵшәахаз СССР ахыбгалара. Ус акәу, арс акәу, Горбачиов инапхгараҭара аан акыр аиҭакрақәа ҟалеит, адунеи зегьы анырра азҭаз.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2022-09-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220924171014/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3275457 |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов инысмҩа, ихәыҷреи иқәыԥшреи == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов диит март мза 2, 1931 шықәса рзы Нхыҵ-Кавказтәи атәылаҿацә иаҵанакуа Привольное ақыҭаҿы. Изҳауан иаабац аусуцәа рҭаацәараҿы, дхәыҷаахыс аџьа даршьцыланы дыҟан. Иаб Сергеи Андреи-иԥа доурысын, иан Мариа Пантелеева – украинатәын. Даара аинтерес зҵоу фактуп, иабдуцәа рҩыџьагьы 30- тәи ашықәсақәа рзы арепрессиақәа иахьрыҵаркыз. Иани иаби ирымаз хәҩык ахшара рахьтә иара дреиҳабын.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/biography/</ref> Аџьынџьтәалатә еибашьра Ду (1941–1945 шш.) аилашымҭаз Горбачиов анемец оккупациа ихигеит Ставрополь. Ари аамҭа ибиографиаҿы даара иуадаҩыз аамҭақәа ируакуп. Жәаха шықәса анихыҵуаз Горбачиов аҵареи аколхоз аҟны аусуреи еилаигӡалар акәхеит. Хара имгакәа Михаил Горбачиов акомбаинер ицхырааҩыс дҟалоит. Уи идҵақәа зегьы даара ибзианы инаигӡон, насгьы аџьа бзиа ибаны иусқәа ҭакԥхықәрала дрызнеиуан. Ас еиԥш аус азыҟазаашьазы ашкол данҭазгьы, Аџьазы Абираҟ ҟаԥшь аорден ианашьан. Ажәабатәи акласс аҟны дантәаз, Михаил Сергеи-иԥа Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа алахәылас аҟаларазы дкандидатхоит.<ref>{{Cite web |url=https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185719/https://historynotes.ru/gorbachev-mihail-sergeevich/ |url-status=dead }}</ref> 1950 шықәсазы раӡны медалла ашкол даналга, Михаил Горбачиов Москватәи Аҳәынҭқарратә университет азиндырратә факультет дҭалоит. Иаарласынгьы Асовет Еидгыла Акоммунисттә партиа далахәылахоит. Адиплом ҟаԥшь ала иҵара даналга Ставропольтәи ВЛКСМ агорком актәи амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ ааникылоит.<ref>https://biographe.ru/politiki/mihail-gorbachev/</ref> == Горбачиов иполитика == Горбачиов ԥынгыла имамкәан ирласны амаҵзуратә ҭыԥқәа ааникыло далагеит. 1962 шықәсазы ставропольтәи аҵакырадгьыл- ҭыжьратә ақыҭанхамҩатә усбарҭа парторгс дыҟан. Идҵақәа шеиуеиԥшымызгьы, апартиа иднаҵоз зегьы бзианы инаигӡон. Иазгәаҭатәуп усҟантәи аамҭазы СССР ахадас дшыҟаз Никита Хрушьиов. Михаил Горбачиов даара ақыҭанхамҩа ахырхарҭаҟны аҟазара злоу, зус здыруа специалистны, еиҿкааҩ бзианы ихы ааирԥшит. Убри анаҩсгьы дкоммунист иашан, хамеигӡарыла апартиа аидеологиа мҩаԥигон. 1967 шықәсазы Горбачиов далгоит Ставропольтәи ақыҭанхамҩатә институт, агроном-аекономист изанааҭ ала. 1974 шықәсазы Горбачиов СССР Иреиҳаӡоу Асовет ахь днаргоит, уа аҿар рызҵаарақәа рзы акомиссиа ахадас дҟалоит. Шықәсқәак рнаҩс иара аҳҭнықалақь ахь диаргоит, Ацентртә Комитет амаӡаныҟәгаҩыс аусура далагоит. Ари даара акрызҵазкуа хҭысуп Михаил Горбачиов инысмҩа зегьы аҟны.<ref>https://www.gorby.ru/gorbachev/memoirs/</ref> Иара убасгьы, аинтерес зҵоу фактуп, уахь ицара Иури Андропов иабжьгарала иахьыҟалаз, уи даара ахә ҳаракны ишьон аполитик қәыԥш иусуратәи иморалтәи ҟазшьақәа. 1980 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов ЦК КПСС Аполитбиуро аилазаараҿы дҟалоит. Уаҟа аџьармыкьатә економикеи аҳәынҭқарратә аппарати ареформақәа рзура аус инапы алеикуеит. 1984 шықәсазы, еилатәарак аҟны иқәгылараҿы ажәахә аҟаҵара илшеит, уи аҳәынҭқарра аиҭашьақәыргылара иазкын. Михаил Горбачиов ихәыцрақәа ара даара аинтерес аиуит аус ицызуази асовет тәылауааи рыбжьара.<ref>https://promdevelop.ru/business/biografiya-gorbacheva-mihaila-sergeevicha-politika-pravleniya-sssr-zhizn-posle-perestrojki/</ref> == Адәныҟатәи аполитика == Горбачиов инысмҩа ҭызҵаауа ирдыруазар ауп, уи еснагь мраҭашәаратәи атәылақәа аус рыцура дшашьҭаз. 1984 шықәса анҵәамҭазы Маргарет Тетчер иҟалҵаз ааԥхьарала Михаил Горбачиов-апрезидент Лондон даҭааит. Еиду Америкатәи Аштатқәеи Асовет Еидгылеи реизыҟазаашьақәа аиӷьтәразы аӡбамҭа идикылоит арратә ныхтәқәа реиҵатәразы. Горбачиов инапхгараҭара аан Варшаватәи Аиқәышаҳаҭра хырбгалан, Афганисҭанынтәи асовет архәҭақәа алган. Иара убасгьы, Берлинтәи аҭӡы рбган. Абарҭқәа зегьы аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагара ала, СССР «ихьшәашәаз аибашьра» аҟны иаҵанархеит, ахыбгаларагьы иацхрааит.<ref>https://resh.edu.ru/subject/lesson/6368/conspect/293505/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҩныҵҟатәи аполитика == Маи мза 17, 1985 шықәсазы Горбачиов иабжьгарала ихацыркын арыжәтәџьбара аҭира азин амҭара акомпаниа. Аспирт злаз арыжәтәџьбара ахә 45% рҟынӡа иазҳаит. Арыжәтәџьбара аҭыжьра иагырхан, аӡахәаҭрақәа рыхшьаара иалагеит. Ауаа рхала аҩны ауатка аршра иахьалагаз иахҟьаны адәқьанқәа рҟны ашьақаргьы ыӡуа иалагеит. 1985 шықәса, декабр мзазы Е. Лигачиов иабжьгарала, Москватәи агорком комсомол актәи амаӡаныҟәгаҩыс дҟаҵан Борис Ельцин. Маи мза 1, 1986 шықәсазы, Чернобльтәи атрагедиа ашьҭахь, Горбачиов идҵа ала, Мински Киеви имҩаԥган маи актәи ақәгыларақәа. Ноиабр мза 19, 1986 шықәсазы Михаил Горбачиов «Хаҭалатәи аџьатә усура» азакәан аԥҵаразы абжьгаҩыс дҟалеит. Иара убри ашықәс азы акооперативқәа цәырҵит, авалиутатә операциақәа рымҩаԥгаразы аԥкрақәа зегьы ахыхын. 1987 шықәсазы Аиҭашьақәыргылара рылаҳәан.<ref>http://rushist.com/index.php/russia/3885-vnutrennyaya-politika-gorbacheva-tablitsa</ref> Амилаҭтә конфликтқәа раанкылара хықәкыс иҟаҵаны, Горбачиов амчратә усқәа идикылон. 1988 шықәсазы ақырҭуа демонстрациеи алма - ататәи аҿар рмитинги реимырпразы, зеиԥш ҟамлацыз ауснамгӡатәқәа рыдыркылеит. Иара убри ашықәсазы, Ашьха Ҟарабахтәи ареспублика аҿы шықәсырацәалатәи аконфликт ахы ыҵнахит. Апрезидент активла Литва, Латвиа, Естониа асепаратистә гәазыҳәарақәа дырҿагылон. Михаил Горбачиов инапхгараҭара аамҭа даара иҽеимыз ахҭысқәа рыла ирхәашьын. Афатә акәзар, адәқьанқәа рҿы ибжьаӡуа иалагеит, ирацәан афатәқәа акарточкақәа рыла ирҭиуаз. Агиперинфлиациа ҟалеит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿаԥхьа Горбачиов ихаантәи адәныҟатәи ауал, аԥхьа 31, 3 ыҟазҭгьы, анаҩс 70, 3 миллиард рҟынӡа еизҳаит.<ref>https://magictemple.ru/vnutrennjaja-politika-gorbacheva/{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Горбачиов инапхгараҭара аамҭа == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов 1985 шықәсазы идгылаҩцәеи итәылауааи рыбжьара авторитет зырҳаз, ЦК КПСС амаӡаныҟәгаҩ хадас далхын. Абри ашьҭахь иалагеит СССР мҽхакыҭбаала адемократизациа, аиҭашьақәыргыларақәа ҳәа изышьҭоу. Аҳәынҭқарра ду иахагылаз Горбачиов ареформақәа рыла ашьақәхара аҟынтәи иалиго далагеит. Аха уи азын иӡбаз планк имамызт аҟынтә, арҭ ареформақәа зегьы СССР ахыбгаларахь инанагеит. == Горбачиов иреформақәа == Горбачиов имҩаԥигоз ареформақәа рахьтә зегь реиҳа аларҵәара зауз реформақәоуп: * Аибашьра хьшәашәа ахыркәшара; * арыжәтәџьбара аҭира аанкылара азакәан; * аԥара аԥсахра * Афганисҭанынтәи архәҭақәа ралгара; * Араргамара; * ажәа ахақәиҭра уҳәа реиԥш иҟаз.<ref>{{Cite web |url=https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185718/https://www.gorby.ru/gorbachev/zhizn_i_reformy1/page_16/ |url-status=dead }}</ref> == Горбачиов апрезидент == Горбачиов зегь реиҳа гха ӷәӷәаны иҟаиҵаз иреиуоуп аекономикатә реформақәа рынагӡаразы иалкаау схемак ахьимамыз. Аҳәынҭқарра акризис ӷәӷәа иҭагылеит уи ауааԥсыра рыԥсҭазаара даара иланарҟәит. Ахақәиҭра агьама зкыз Прибалтикатәи атәылақәа СССР алҵразы аусмҩаԥгатәқәа хацдыркит. 1990 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа раԥхьатәихеит, дагьҵыхәтәантәихеит Асовет Еидгыла апрезидент ҳәа ззырҳәо иҟалаз. Аха, ари аҭыԥ Горбачиов акраамҭа иааникыларатә аҭагылазаашьа имоуит. Ақалақьқәа рҟны ақәгыларақәа мҩаԥысуа иалагеит, атәыла зегьы аҟны иҟаз акризис зда ԥсыхәа ыҟам афатә аалыҵқәа разымхарахь икылнагеит. Горбачиов ихаан ишьақәгылаз адәныҟатәи ауал иаанагоз аҳәынҭқарра ду ахыбгалара ауп.<ref>https://www.gazeta.ru/politics/2020/03/13_a_13003645.shtml</ref> 1991 шықәса рзы Михаил Горбачиов идгылаҩцәа алаҳәара ҟарҵеит ГКЧП (аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет) шеиҿкаахо азы, насгьы дҵаны иқәдыргылеит апрезидент ԥхьатәара дцарц. Аха, Горбачиов уи адҵа анагӡара мап ацәикит, абри иахҟьеит СССР имҩаԥгаз аҳәынҭқарратә хҳәара, августтәи апутч ҳәа еицырдыруа. Иаарласны иаԥҵаз аоппозициа, аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә комитет (ГКЧП) иалалеит РСФСР аполитикатә напхгаҩцәа, урҭ рыбжьара дыҟан Борис Ельцин. 1991 шықәса, декабр мзазы Асовет Еидгылақәа ареспубликақәа 11 рнапы аҵарҩит Беловежтәи аиқәышаҳаҭра СССР аҟазаара шаанкылоу ала, уи ахаҭыԥан ишаԥҵахо СНГ (Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара). Абри ашьҭахь иаарласны Горбачиов ԥхьатәара дцеит. Иахьатәи аамҭаз ауаа еиуеиԥшым агәаанагарақәа рымоуп Михаил Горбачиов иганахь ала. Аӡәырҩы ианарыжьуам СССР ахырбгара. Аха аполитик ихаҭа ас еиԥш акритика ҵаҵӷәыдоуп ҳәа иԥхьаӡоит.<ref>https://www.bbc.com/russian/russia/2015/03/150311_gorbachev_presidency</ref> Аинтерс аҵоуп Горбачиов иҿцәажәарақәа раан даара ибзианы Владимир Путин дахьихцәажәо, иара убасгьы уи дадгылоит Урыстәыла Ахада ипозициа Ҟрым аганахь ала, насгьы мрагыларатәи Украина аҭыԥ змоу аконфликти азҵаарақәа рзы. Аха егьа ус иҟазаргьы, Михаил Горбачиов еиликаауеит Украина аҭыԥ змоу аҭагылазаашьа, акыр иҽеимкәа Европеи Урыстәылеи реизыҟазаашьа ианыԥшырц шалшо. Уи игәаанагара ала, ас еиԥш аизыҟазаашьақәа аиадертә еибашьрахьы икылнагар алшоит.<ref>http://myhistorypark.ru/blog/gorbachyev/?city=party</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз Раиса Титаренкои иареи еибадырит акәашарҭа адәаҿы. Аӡӷаб лыҩныҵҟатәи аԥшӡареи лыхӡырмгареи даара дыхнахит. Уи иабзоурахеит анаҩстәи дара реизыҟазаашьақәа. Горбачиов Раиса ԥҳәысс дигарц, ачара лзиурц азы ауниверситет аҟны иҵареи аколхоз аҟны аусуреи еидибалон. 1953 шықәсазы Михаили Раисеи реизыҟазаашьақәа АҬАР аҟны ашәҟәы иҭаргалеит. Урҭ дрыхшоит рыԥҳа Ирина. Даара 50 шықәса еицынхон, Раиса лыԥсҭазаара далҵаанӡа, уи лчымазара иахҟьаны 1999 шықәсазы лыдунеи лыԥсахуеит. Горбачиов Раиса лыԥсра даара иуадаҩны ихигеит. Аинтерес зҵоу фактуп, Горбачиов иԥшәмеи иареи реизыҟазаашьақәа рзы иахьа уажәраанӡагьы алегендақәа ахьаԥырҵо, урҭ даара аромантика зҵаз, идеалтәыз ҳәа рзырҳәоит.<ref>https://24smi.org/celebrity/1785-mikhail-gorbachev.html</ref> 2015 шықәсазы акьыԥхь аҟны ицәырҵит Михаил Горбачиов игәабзиара даара ишыуашәшәырахаз атәы зҳәо аинформациа. Иара даара иуадаҩыз ашьақарчымазара аформа имоуп, аполитик лассы-ласс уи иахҟьаны ахәышәтәырҭа дҭашәоит. Ус шакәугьы, иара инапы злаку ашәҟәыҩра даҟәыҵуам. 2014 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа ари аамҭа инҭагӡаны Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов инапы иҵигеит ашәҟәқәа ԥшьба: * «Наедине с собой»; * «Жизнь после Кремля»; * «Горбачев в жизни»; * «Остаюсь оптимистом». Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов акыр аматериалтә уадаҩрақәа иманы дынхоит москватәи иуадақәа, рҿы мамзаргьы Москваҵаҟатәи иҩны аҟны. 2017 шықәсазы 600 кв. метр зҵазкуа Бавариатәи Альпы иҟоу х-еихагылак змоу иҩны аҭиразы иқәиргылеит.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-mihail-gorbachev.html</ref> == Михаил Горбачиов иахьа == 2016 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов, Москва астудентцәа рацәажәара аан, СССР ахыбгаларазы ахара ихахьы игеит. Иахьа иара анаукатә статиақәеи амемуарқәеи рыҩра иациҵоит, убри аҟынтә гәыҩбара ыҟам иаарласны ишәҟәы ҭыҵып ҳәа. 2015 шықәсазы убас еиԥш ажәабжь рылаҵәеит Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов игәабзиара уашәшәырахеит ҳәа. Аполитик лассы-лассы игәабзира еиҭашәоит. Ус шакәугьы, Михаил Горбачиов активла арҿиаратә ус инапы алакуп, аполитик анаукатә усумҭақәеи амемуарқәеи икьыԥхьуеит. Аиашаз, иеиҭеиҳәаша рацәаны имоуп, ажәларгьы иара иахь рызҵаарақәа маҷым. 2016 шықәсазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов СССР ахыбгалара азы ахара ихахьы ианига, иара Украина алаларазы азин имырхит, аха ас еиԥш азин имхра Горбачиов лаф ҳасабла идикылеит – избанзар, иара ишиҳәо еиԥш, ари атәыла аҭаара зынӡагьы игәы иҭамызт. 2017 шықәсазы Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов изаамҭанытәиу ишәҟәы «Саанхоит соптимистны» аӡыргара мҩаԥигоит. Ари автобиграфиатә ԥҵамҭоуп. Уа уаанӡатәи амаӡаныҟәгаҩ Хада инысмҩеи, иахьатәи Урыстәыла акритика азуреи еилысуеит, иара убасгьы иазааҭгылоуп аҳәынҭқарра аҟны асоциалтәи аполитикатәи ҭагылазаашьақәа.<ref>https://svpressa.ru/persons/mihail-gorbachev/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == Апрезидент Михаил Сергеи- иԥа Горбачиов иԥҳәыс Раиса Максим- иԥҳа Горбачиова «серый кардинал» ҳәа лзырҳәон. Лара лакәын Горбачиов ишәҟәқәа редакторс ирымазгьы. Софи Лорени Билл Клинтони дрыцны Михаил Горбачиов далахәын С. Прокофиев илакә «Петиеи абгеи» абжьы ахаҵара. 35 шықәса анихыҵуаз Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иԥсҭазаараҿы даара акрызҵазкуа ахҭыс аҭыԥ аиуит – иара апартиа ақалақьтә хеилак дахагылоит. 1991 шықәса август мзазы, Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов идгылаҩцәа, урҭ реилазаараҿы иҟаз аӡәырҩы Асовет еидгыла аминистрцәеи, ГКЧП рыларҳәоит. Убри аан идгылаҩцәа Михаил Сергеи-иԥа Горбачиов иаарласны, ихала, инапынҵақәа шьҭеиҵарц идырҵоит.<ref>{{Cite web |url=https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-25 |archive-date=2024-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240125185720/https://istorik.net/457-mihail-gorbachev-interesnye-fakty.html |url-status=dead }}</ref> ==Алитература== * Боффа, Дж. [http://scepsis.ru/library/id_889.html «От СССР к России. История неоконченного кризиса. 1964—1994» Глава VII — «Горбачёв»] Пер. с ит. Хаустовой Л. Я. — М.: Междунар. отношения, 1996. — 320 с. * Брейтвейт Р., Мэтлок Д., Тэлботт С. Горбачёв: Крах советской империи / Пер. с англ. — М.: [[Алгоритм (издательство)|Алгоритм]], 2012. — 400 с. — (Вожди Советского Союза). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-4438-0147-6}} * Грачев А. С. ''Горбачёв'', М., [[Вагриус]], 2001, {{ISBN|5-264-00573-7}} * Деркач О. А., Быков В. В. ''Горбачёв. Переписка переживших перестройку'', М., Проза и К, 2009, {{ISBN|978-5-91631-021-4}} * Иванян Э. А. Энциклопедия российско-американских отношений. XVIII—XX века. — Москва: Международные отношения, 2001. — 696 с. — {{ISBN|5-7133-1045-0}}. * Илюхин В. И. ''[http://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 Обвиняется президент. Прокурорское расследование (Как страну развалили, или почему возникло в отношении М. С. Горбачёва уголовное дело по статье 64 УК РСФСР — Измена Родине)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250124173037/https://www.e-reading.club/book.php?book=1015520 |date=2025-01-24 }}.'' — М., Палея, 1992, 56 с., 100 000 экз.<!---, {{ISBN|5-86020-305-9}}--> * Платонов С. В. Горбачёвы: Чета президентов. — М.: [[Эксмо]], Алгоритм, 2012. — 288 с. — (Семейные кланы). — 3000 экз., {{ISBN|978-5-699-55008-1}} * Коктейль Полторанина: Тайны ельцинского закулисья. М.: «Алгоритм», 2013. — 224 с. — («Наследие царя Бориса»). — {{ISBN| 978-5-4438-0357-9}} ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} [[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 2 рзы ииз]] [[Акатегориа:2022 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:нанҳәамза 30 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ахадацәа]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Иреиҳаӡоу Амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Аполитбиуро алахәылацәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 8-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 9-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] quavt2ypdul3p4dqsmp0sz8qrvgkuun Политковскаиа, Анна Степан-иԥҳа 0 37734 172466 168566 2026-08-23T11:47:56Z Fraxinus.cs 8381 шаблон 172466 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа }} '''Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа''' ({{lang-ru|Анна Степановна Политковская}}; {{date|30|8|1958}}, [[Ниу-Иорк]] – {{date|7|11|2006}}, [[Москва]]) – урыстәылатәи ажурналист, азинхьчаҩ. Нхыҵ Кавказ ирацәаны аус лухьан. Дыршьит 2006 шықәсазы. 2019 шықәсанӡа Анна Политковскаиа лҭархара иадҳәалаз аус аарԥшымызт, ацәгьаура ҟазҵаз ҳәа ирыԥхьаӡоз 2014 шықәсазы рус шырыӡбазгьы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == Анысмҩа == Анна Политковскаиа диит август 30, 1958 шықәсазы Ниу-Иорк, хылҵшьҭрала иукраинатәыз асоветтә ҭаацәараҿы. (Даҽа хыҵхырҭақәак рыла, Анна Политковскаиа диит Украина, Черниговтәи аобласт аҿы.) Анна Политковскаиа лыжәлаҵәҟьа Мазепа ауп. 1980 шықәсазы далгеит Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет. 1982–1993 шықәсқәа рзы аус луан агазеҭқәа «Известиа», «Воздушныи транспорт», арҿиаратә еилазаара «Ескарт», аҭыжьырҭа «Паритет», агазеҭ «Мегаполис-Експресс» ахҳәааҟаҵаҩыс.<ref>https://knigogid.ru/authors/5752-anna-politkovskaya</ref> 1994–1999 шықәсқәа рзы Анна Политковскаиа – «Обшьаиа газета» аҭагылазаашьа ҷыдақәа рыҟәша аредакторс дыҟан. [[1999]] шықәса ииун мза инаркны Политковскаиа журналистк лаҳасабала акырынтә дцахьан Даӷьсҭан аибашьра ахьцоз аҭыԥқәа рахь, дырҭаахьан ахҵәацәа рлагерқәа, анаҩс Ингәыштәыла, Чечентәыла. Лус хада инаҷыданы, Анна Политковскаиа убасгьы лнапы рылакын азинхьчаратә усқәа: аӡбарҭаҿы иҭахаз аруаа ранацәа дрыцхраауан, Чечентәыла иҟаз афедералтә архәҭақәа еидҵоу ргәыԥ акомандаҟаҵареи Атәылахьчара аминистрреи рҟны акоррупциа аҭҵаарақәа мҩаԥылгон. 1999 шықәса, декабр мзазы Анна Политковскаиа еиҿылкааит грозныитәи абыргцәа рыҩнаҿы инхоз ԥшьынҩажәи жәҩык ревакуациа, лара лыбзоурала урҭ зегьы Урыстәыла инырхан. Аха аԥхын 2000 шықәсазы, абыргцәа ҩажәи ҩыџьаҩык Грозныиҟа ирхынҳәын, «адунеи зегь иадырбарц Грозныи аԥсҭазаара шышьақәгылаз». Ауаа ирымамызт аӡы, ахәшәқәа, афатә, амаҭәа. 2000 шықәса август мзазы Анна Политковскаиа лаԥшьгарала «Новаиа газета» имҩаԥнагеит агәыҳалалратә акциа «Грозныи. Абыргцәа рыҩны» – еизган хә-нызқьи хәышә тонна аидареи хә-нызқь доллари.<ref>https://24smi.org/celebrity/3290-anna-politkovskaia.html</ref> [[2002]] шықәса, октиабр мзазы Анна Политковскаиа далахәын Москва Атеатралтә центр Дубровка иақәлаз «Риад ус-Салихин» абригада аҟынтәи ачечен еибашьцәа рыбжьацәажәара. Атеррористцәа зацәажәарц ирҭахыз ауаа рхыԥхьаӡараҿы лара лыхьӡгьы ҳәан. Октиабр 25, 2002 шықәсазы Политковскаиа днеит шасыс иргаз рхақәиҭтәразы еиҿкааз аштаб ахь, аибашьцәа ҭелла драцәажәеит, анаҩс адоктор Леонид Рошали лареи Атеатралтә центр ахыбрахь иҩналеит, атеррористцәа иаанкылан ирымаз аӡыржәтә рызналгеит. 2001 шықәса, февраль мзазы Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура аусзуҩцәа Политковскаиа ахара лыдырҵеит акомандаҟаҵаҩ Шамиль Басаев ицхраараз ашпионаж мҩаԥылгон ҳәа, хымш фатәыда, ӡырыжәтәда дҭакны дрыман. 2001 шықәса, сентиабр мзазы Анна Политковскаиа «Новаиагазета» аҿы илкьыԥхьит астатиа «Ибжьаӡуа ауаа», уаҟа еиҭалҳәоит Чечентәыла Ханты-Мансиисктәи ОМОН 2001 шықәса алагамҭазы идырбаандаҩыз, анаҩс хабарда ибжьаӡыз ачечен Зелимхан Мурдалов илахьынҵа атәы. Уи ашьҭахь лара лелектронтә почтахь аара иалагеит ақәмақарра зныԥшуаз ашәҟәқәа, Ханты-Мансиисктәи ОМОН аусзуҩы Сергеи Лапин иҟынтәи. Иара хаҭала Мурдалов даанкыланы иҿахәы иҿызхуаз иакәын. Лапин ахарадҵаидрыԥхьаӡалеит «ӷәӷәалаапҟареиимаҵуратәнапынҵақәархыҳәҳәареи» рзы астатиа ала, аха ԥыҭрак ашьҭахь урҭ зегьы ихыхын.<ref>https://regnum.ru/news/polit/717889.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иазгәаҭатәуп Анна Политковскаиа лҿы еихаркырц азы аҽазышәарақәа шыҟарҵахьаз уаанӡагьы. Сентиабр 1, 2004 шықәса, Беслан ауаа шасыс ианыргаз раԥхьатәи амш, Политковскаиа Нхыҵ Уаԥстәылаҟа иԥыруаз аҳаирплан дҭан, уаҟа илжәыз ачаи ашьҭахь лгәабзиара аҭагылазаашьа уадаҩхеит. Ас еиԥш аинцидент ажурналист лколлегацәа, иара убас Беслан, ауааԥсыра ахәшьара арҭеит заа иӡбаны лыԥсҭазаара ашәарҭа аҭаргылара иазкын ҳәа. Бесланҟа лара лцара хықәкыс иаман, ачечен жәлар рыҩныҵҟа илықәыз аҳаҭыр лхы иархәаны, Аслан Масхадови, Ахмед Закаеви, ашкол №1 аанызкылаз атеррористцәеи реицәажәара аиҿкаара. Аҳаирплан аҟынтәи Политковскаиа лхы лзымдыруа днаган Ростовтәи аобласттә хәышәтәырҭахь. Ари, ихьыԥшым ажурналистка лҭархаразы раԥхьатәи ҽазышәаран. Анна Политковскаиа «аурыс жәлари урыстәылатәи аҳәынҭқарреи раӷацәа» рсиа дахыԥхьаӡалан, уи аҩыза асиа шыҟаз аҳәамҭа ҟаиҵеит ЛДПР аҟынтәи адепутат Николаи Курианович 2006 шықәса, март мзазы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == А. Политковскаиа лҭархара == Октиабр 7, 2006 шықәсазы Анна Политковскаиа дҭахоит Москва, дахьынхоз аҩны аҵаларҭаҿы, ацәгьауаҩы инапала. А. Политковскаиа «Новаиа газета» аҿы аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭа «Карательныи сговор» - азкын афедералтә мчқәа ирыдгылан еибашьуаз ачечен отриадқәа реилазаареи русуреи. «Новаиа газета» анаҩстәи аҭыжьымҭаҿы ианыларан иҟан лыстатиа Чечентәыла ауаа рыргәаҟра иазкыз. Аматериал аҿы иарбан Чечентәыла аԥыза-министр Рамзан Кадыров ауаа рӷьычра далахәын ҳәа.<ref>https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml</ref> Анна Политковскаиа аҵыхәтәантәи линтервиу илҭеит «Кавказски узел» ахатәы корреспондент, лҭахара сааҭки бжаки шагыз. Уи хьӡыс иаман «Кадыров Чечентәыла ахадас дҟамлароуп» ҳәа. Октиабр 15, 2008 шықәса инаркны февраль 19, 2009 шықәсанӡа ицоз раԥхьатәи аӡбаратә процесс аҟны аӡбаҩцәа ариашаратә вердикт алыркааит, аха авердикт ԥсахын, аус ҿыц ахәаԥшрахь идәықәҵан. Аҩбатәи апроцесс иалагеит ииуль мза 2013 шықәсазы, 2012 шықәса октиабр мзазы, ԥасатәи амилициа аусзуҩы, ауаҩшьра алахәразы зҿы зқәыԥҽыз Дмитри Павлиученков 11 шықәса аниқәырҵа ашьҭахь.<ref>https://lenta.ru/news/2006/10/07/kill/</ref> Маи мза 20, 2014 шықәсазы аӡбаҩцәа рколлегиа Анна Политковскаиа лҭархаразы зус рыӡбоз рыхәҩыкгьы ахара рыдуп ҳәа азырыԥхьаӡеит. Дара ишырхароу ала рҿы рықәшаҳаҭымхеит. Ииун 9, 2014 шықәсазы Москватәи ақалақьтә усӡбарҭа Анна Политковскаиа лышьра аус ала азыӡба аднакылеит. Зус рыӡбоз Лом-Али Гаитукаеви Рустам Мухамедови рыԥсы ҭанаҵы аҭакра рықәҵан. Аишьцәа Ибрагими Џьабраили Махмудоваа жәаҩа, жәиԥшь шықәса аҭакра рықәҵан, Хаџьикурбанов иакәзар, ҩажәа шықәса иџьбароу арежим ала аколониахь дышьҭын. 2014–2015 шықәсқәа ирҭагӡаны ауаҩшьрзы аусҭҵаара шамахамзар имҩаԥыргомызт, Урыстәыла Иреиҳаӡоу аӡбарҭаҿы акәзар, зус ӡбаз рапеллиациазы аилатәарақәа цон. 2015 шықәса, март мзазы азинхьчаратә усбарҭақәа рҟны ахыҵхырҭақәа иаарыцҳаит аусҭҵаара иофициалтәым арбагақәа, урҭ ирықәыршәаны, Борис Немцови ажурналистка Анна Политковскаиеи рҭахашьа аҭагылазаашьақәа ахьеиԥшу рацәоуп.<ref>https://www.kommersant.ru/doc/711307</ref> 2014 шықәса, октиабр мзазы ажурналистка А. Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рышьақәыргылараз адҵа ҟарҵеит, Москва аредакциа «Новаиа газета» ахыбра аҿаԥхьа имҩаԥгаз агәаларшәаратә церемониа иалахәыз. 2015 шықәсазы иҭахаз ажурналистка лколлегацәеи илзааигәази агәынамӡара аадырԥшит аусҭҵаара амҩаԥысшьазы. «Новаиа газета» ажурналистцәа агәрагара аадырԥшит, Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шалшо азы. Азинхьчаҩцәа Олег Орлови Валери Боршьиови аҳәамҭа ҟарҵеит, Урыстәыла амчрақәа, абар жәышықәса Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шырҭахым аадырԥшуеит ҳәа. «Амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәа рыцәгьаурақәа ирызкыз аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭақәа ҳасаб рзуны, Политковскаиа лышьра еиҿызкааз Чечентәылатәзар алшоит ҳәа агәаанагара роуит. Аха аусҭҵаарақәа рымҩаԥгараан Чечентәылаҟа уназгоз арахәыцқәа ԥыҵәҵәан. Ацәгьаура еиҿызкаазгьы деилкаамхеит», – ҳәа ациҵоит Олег Орлов. 2019 шықәсанӡа А. Политковскаиа лышьра иадҳәалоу ауаа аарԥшымкәа иаанхоит. Ауаҩшьра ҟазҵаз рус анырыӡба инаркны, ацәгьаура еиҿызкааз ишьақәыргыларазы аусҭҵаара шьаҿакгьы ԥхьаҟа имцеит.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == ПАСЕ == 2007 шықәса ианар 25 рзы Страсбург имҩаԥысуаз ПАСЕ асессиаҿы иазыӡырҩын британиатәи адепутат Ендриу Макинтош иажәахә «Ажурналистцәа ргәаанагара аарԥшра рыԥсҭазаареи рхақәиҭреи ашәарҭара иҭанаргылоит». Ажәахә аҿы иҳәан ПАСЕ агәҭынчымра шаанарԥшуа «Европа ажурналистцәа рыԥсҭазаареи ражәа ахақәиҭреи иахьақәмақаруа» 2006 шықәсазы, иара убас ианармза 2007 шықәсазы, убри аан хазы иргәаладыршәеит Ҭырқәтәылан аерман журналист Грант Динк ишьреи Анна Политковскаиа лышьреи. Ажәалагала ҟаҵан арезолиуциа апроект аҿы иарбазарц апункт, уи аҟны ПАСЕ урыстәылатәи апарламентари рахь ааԥхьара ҟанаҵеит «Анна Политковскаиа лышьразы ихьыԥшым апарламенттә ҭҵаарақәа мҩаԥгазарц».<ref>https://www.newsru.com/world/24jan2007/pase_politkowskaya.html</ref> == Ахәшьарақәа == Анемец газеҭ Die Welt агәаанагарала, Политковскаиа «агәра улыргон акьыԥхь ажәа амчра ду шамоу». Арегионалтә еиҿкаара «Амилаҭтә еиқәырхара чечентәи аилак»: Нхыҵ Кавказ иаанхеит ирацәаҩны Анна Политковскаиа гәыкала илзыҟоу ауаа, лыԥсра зхатә хьаа еиԥш издызкылаз. Лара лыбзоурала ирацәаҩын згәы зҟажоз. Лара лыбзоурала анацәа, аеҳәшьцәа ргәырҩа атәы заҳаз маҷҩым. Анна Политковскаиа лыхьӡ ажурналисттә гәымшәареи аиашареи иадыркылоит. Москватәи Хьельсинктәи агәыԥ анапхгаҩы Лиудмила Алексеева лгәаанагарала, Политковскаиа даҿагылан азиндара, ақәымчра, амц. Лара ишьақәлырӷәӷәеит аӡәы ихалагьы аибашьра адәаҿы илшо шырацәоу. Иасен Засурски, МГУ ажурналистика афакультет адекан, Анна Политковскаиа рҵаҩыс илымаз, аҳәамҭа ҟалҵеит: «Лара лыԥсра – ааха ӷәӷәоуп ҳжурналистиказы, избанзар лара ҳжурналистика аламыс дахаҭарнакын. Сгәы иаанагоит, Анна Политковскаиа ҳара ҳгәалашәараҿы даанхоит зыламыс цқьоу, акоррупциеи ауаҩы изинқәа реилагареи ирҿагылаз аӡәы лакәны».<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/letters/letters-001.shtml</ref> == Ашәҟәқәа, афильмқәа, арепортажқәа == Анна Политковскаиа дравторуп Чечентәылеи Урыстәылеи аҭагылазаашьақәа ирызку адокументал-публицистикатә шәҟәқәа жәпакы. Урҭ рахьтә ирацәоуп аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рахь еиҭагоу. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы: «Путешествие в ад. Чеченски дневник», «Втораиа чеченскаиа», «Путинскаиа Россиа» уҳәа убас егьырҭгьы. Ирацәоуп Анна Политковскаиа илызку адокументалтә фильмқәеи арепортажқәеи: Анна Политковскаиа. Убить журналиста. Адокументалтә фильм РенТВ Совершенно секретно: Политковскаиа. Совершенно секретно: Муратов Политковскаиа лзы.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == Аҳамҭақәа == Анна Политковскаиа – дырлауреатуп урыстәылатәи жәларбжьаратәи ажурналисттә премиақәа. Чечентәылантәи арепортажқәа рсериазы 2000 шықәса, ианар мзазы лара иланашьан апремиа «Золотое перо России». Анна Политковскаиа иланашьан егьырҭ апремиақәагьы: Адиплом «Золотои гонг-2000» Чечентәылантәи аматериалқәа рсериазы. Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа «Добрый поступок – доброе сердце». Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа, акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара иазку аматериалқәа рзы: Вальтер Гамниус ипремиа (Берлин) – «Аграждантә фырхаҵаразы», ОБСЕ есышықәсатәи апремиа «Ажурналистикеи адемократиеи рзы» – «Чечентәыла ауаҩы изинқәа рҭагылазаашьазы апубликациақәа рзы».<ref>https://naviny.media/rubrics/abroad/2007/09/20/ic_news_118_277235{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҭаацәара == Анна Политковскаиа дҭаацәаран 1978 инаркны 2000 шықәсанӡа. Лара лыԥшәма – атележурналист Александр Политковски. Анна илҭынхеит ҩыџьа ахәыҷқәа: лыҷкәын Илиа, лыԥҳа Вера.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Нанҳәамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 7 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]] 3c2b187hn87evnildsm9h0ignikogr8 Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа 0 37735 172460 170810 2026-08-23T11:00:06Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рзы активистцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172460 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Андреи Дмитри-иԥа Сахаров }} [[Афаил:RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg|мини|Андреи Дмитри-иԥа Сахаров]] '''Андреи Дмитри-иԥа Сахаров''' ({{lang-ru|Андре́й Дми́триевич Са́харов}}; {{date|21|5|1921}}, [[Москва]] – {{date|14|12|1989}}, Москва) – еицырдыруа афизик, аҵарауаҩ, академик, аводородтә бомба аԥҵаҩы. А. Сахаров уаажәларратә усзуҩын, зинхьчаҩын, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] жәлар рдепутатс дыҟан. Сахаров – 1975 шықәсазы Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103211846/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |url-status=dead }}</ref> == Дмитри Сахаров ихәыҷреи иқәыԥшреи == Андреи Дмитри - иԥа Сахаров диит маи мза 21, 1921 шықәсазы Москва. Иара иаб, Дмитри Сахаров, афизика амаҭәар арҵаҩыс дыҟан, иара дравторуп акыр арҵага шәҟәқәеи анаукатә усумҭақәеи. Иан, Екатерина Сахарова, аҩныԥҳәысын, аха лышьҭра даара еицырдыруаз шьҭран. Андреи Дмитри - иԥа Сахаров аҩнытә ҵара ауп иоуз, ашкол ахь данца акәзар, иаразнак абыжьбатәи акласс ахь дрыдыркылеит. 1938 шықәсазы иара Москватәи аҳәынҭқарратә университет (МГУ) афизика афакультет дҭалоит. Аибашьра ианалага, Арратә академиахь дцараны дыҟан, аха игәамбзиара иԥырхагахеит, убри аҟынтә иара ибзиаӡаны ҳәа 1942 шықәсазы ауниверситет далгоит.<ref>https://diaryrh.ru/istoricheskij-portret/saharov-andrej-dmitrievich</ref> [[1942]] шықәсазы Андреи Сахаров аус иуан Улиановсктәи арратә зауад аҟны, 1944 - тәи ашықәс анҵәамҭазы дҭалоит П.И. Лебедев ихьӡ зху СССР Анаукақәа Ракадемиа афизикатә институт латәарадатәи аспирантура аҟәша (ФИАН), 1945 шықәса алагамҭазы латәаралатәи аҟәшахьы диасуеит. 1948 шықәсазы Андреи Дмитри - иԥа Сахаров анаукатә гәыԥ далаҵан, Игор Тамм напхгаҩыс дызмаз. Ари агәыԥ анапы злакыз атермоиадертә бџьар апроблемақәа роуп. Сахаров иакәын абомба аԥҵаҩыс иҟаз (иара иоуп аводородтә бомба аԥҵаҩысгьы иԥхьаӡоу), 1953, 1955, 1961-тәи ашықәсқәа рзы иԥыржәаз. Иара убри аамҭазы аҵарауаҩ аус адиулоит атермоиадертә синтез апроблема. 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭаз Андреи Сахаров еиликауеит атермоиадертә бџьар иаҵоу ашәарҭара зегьы, 50-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны активла ауаажәларратә усура далахәуп. Уи иахҟьеит 1986 шықәсазы аҵарадырра аҟынтәи инаскьагара, аҟәыҭхара.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |url-status=dead }}</ref> == Аҭҵаарадырратә усура == Иаазыркьаҿу Андреи Дмитри-иԥа Сахаров ибиографиа аҟны ишазгәаҭоу ала, 1944 шықәсазы аспирантура дҭалоит, 1947 шықәсазы Сахаров акандидаттә диссертациа ихьчоит, МЕИ аҟынгьы аусура далагоит, 1948 шықәсазы – маӡалатәи агәыԥ аҟны, ари агәыԥ напы алакын атермоиадертә бџьар аус адулара. 1953 шықәсазы адоктортә диссертациа ихьчоит, иаразнакгьы акорреспондет – алахәылас аҟалара аҭахымкәан, дакадемикхоит (иара изын абжьгара ҟаиҵеит академик И. В. Курчатов). Уи аамҭазы иара 32 шықәса ракәын ихыҵуаз.<ref>http://yakov.works/libr_min/04_g/or/elik_05.htm{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=April 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Сахаров – азинхьчаҩ == 50-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 60-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы Сахаров иаарласны аиадертә бџьар азы имаз агәаанагара аҽаԥсахит. Уи дықәгыло далагеит уи аҭыжьра аанкыларазы. 1961 шықәсазы аҵарауаҩ Н. С. Хрушьов диеисуеит, аиадертә бџьар Адгьыл ҿыц (Новая земля) аҟны аԥышәара, «Аиадертә бџьар х-ҭагылазаашьак рҟны аԥышәара азин аҟамҵаразы аиқәышаҳаҭра» аус адулара ихы алаирхәит, Андреи Сахаров азинхьчаҩцәа рҵысра даԥхьагылеит, дагьықәгылоит И. В. Сталин ириашара даҿагылаҩны, уи азын Л. И. Брежнев иахь иаарту ашәҟәы инапы аҵаиҩит. Уи аамҭазы иара КГБ ишьклаԥшуа иалагахьан, акьыԥхь аҿы акәзар, иара изкыз анҵамҭақәа рыла иҭәын, иҩны, идача акырынтә азинхьчаратә усбарҭақәа еимырдахьан, уи зегьы зыхҟьоз [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рзы ашпионаж идырҳәаларц иахьашьҭаз ауп.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |url-status=dead }}</ref> 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи, 70-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы Андреи Сархаров аҳәаанырцәтәи акьыԥхь аҟны дцәырҵуеит, иара активла «сталинтәи арежим» даҿагыланы дыҩуан, даара дақәыӡбон СССР Чехословакиа иахьақәлаз, аполитикатә репрессиақәа, акультура аусзуҩцәа ркыдцалареи ацензуреи дырҿагыланы дықәгылон. Абри аамҭазы иара иаартны адиссидентцәа рахь аинтерес ааирԥшуан, дрылахәын аӡбаратә процессқәа. Урҭ руак аҟны иара длабадыруеит Елена Боннер, аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз. 1975 шықәсазы Сахаров ианашьан Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа.<ref>http://www.seaofhistory.ru/shists-122-1.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Горкиҟа иахгара == 1980-тәи ашықәсазы Андреи Сахаров дахганы Горки ақалақь ахь дрышьҭуеит. Уа иара иусура иациҵон, ихьӡқәеи иҳамҭақәеи зегьы шихырхызгьы, ишимырхызгьы. Сахаров иҩымҭақәа аҳәаанырцә иркьыԥхьуан, урҭқәа иара иԥсадгьыл аҟны иақәыӡбон. Дахганы даныҟаз аамҭазы изныкымкәа акрыфара даҟәыҵуан, ачгара рылеиҳәахьан, иԥҳәыси иҭацеи рыдгылара ала. Аха убри аан Мраҭашәара Сахаров идгыланы акомпаниақәа мҩаԥнагон.<ref>https://putdor.ru/famous/gorkovskaya-ssylka-andreya-dmitrievicha-sakharova.html</ref> == Москваҟа игьежьра, аполитикатә усура алагара == 1986 шықәсазы Андреи Сахаров иԥҳәыси иареи Москваҟа игьежьуеит. Иара ириашара зыбзоурахаз М.С. Горбачиов иоуп, уи иахгара аҟынтәи иргьежьра Иу.Андроповгьы дшазхәыцуазгьы. Москва уи иус дазыгьежьит, азинхьчаратә усура хациркит, 1988 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аҳәаанырцәҟа дцоит, дырҭаауеит Англиа, Франциа, Еиду Америкатәи Аштатқәа. Сахаров аҳәаанырцә иҟазаара аан М. Тетчер, Ф. Миттеран, Д. Буш, Р. Реиган реиԥш иҟаз аполитикатә ԥхьагылаҩцәа дырԥылеит. 1989 шықәсазы иара далхын жәлар реизара адепутатс, насгьы далахәын жәлар рдепутатцәа актәи реизара ду, аус адулара далагоит аконституциа ҿыц апроект. Аҵыхәтәантәи иқәгыларақәа раан Андреи Сахаров иаахтны иҳәон Афганистанынтәи асовет архәҭақәа ралгара ахәҭаны ишиԥхьаӡо, иагьшалгатәу.<ref>{{Cite web |url=http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216105447/http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |url-status=dead }}</ref> == Асоветтә водородтә бомба аб == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров – даара дуаҩ дуун, иара ганкахьала даара дуникалтәын, аха убри аан имариамыз аҭагылазаашьа дақәшәоит: ҵабыргны иара асоветтә водородтә бомба аб ҳәа изырҳәоит, аха убри аан иара иаҟарагьы аиадертә бџьар иаҿагыланы иқәгылоз дмаҷуп. Андреи Сахаров иԥсҭазаара зегьы аус иуан атермоиадертә синтез апроблемақәа рыӡбара иадҳәаланы, аха уи иара иԥырхагамхеит ауаажәларратәи аполитикатәи ус амҩаԥгаразы. Андреи Сахаров имҩа афизик-иадершьикк иаҳасаб ала иалагеит 1945 шықәсазы, иара ФИАН аспирантура данҭала инаркны. Аҵарауаҩ қәыԥш еицырдыруа афизик-атеоретик Игор Тамм инапхгарала аусура далагоит. Сахаров раԥхьатәи иусура алҵшәақәа аанашьҭит ҩышықәса ааҵхьаны – иара зызкыз иуадаҩыз аиадертә процессқәеи ацәырҵрақәеи ракәын, атомтә гәыцәқәа рҟны имҩаԥысуаз.<ref>https://vikent.ru/enc/4170/</ref> == Анаҩстәи Сахаров илагалақәа ртәахьы ҳаиасаанӡа маҷк аҭоурых атәы. == 1945 шықәсазы, америкаа имҩаԥыргоит аиадертә бомба раԥхьатәи аԥышәара, Асовет Еидгыла акәзар, ас еиԥш аԥышәара мҩаԥнагеит 1949 шықәсазы. Аха ари аамҭазы иаԥырҵахьан атермоиадертә синтез атеориа, уи иабзоураны иаԥҵазарц алшон жәантә, шәынтә еиҳа иӷәӷәаз абџьар, аиадертә аасҭа. Теориала атермоиадертә реакциа даара имарианы иаарԥшуп: ҩба, мамзаргьы цырақәак иласу аиадертә елементқәа (иаҳҳәозар, аводород, уи ихьанҭоу аизотопқәеи) иаку гәыцәны еидылоит, иагьаԥырҵоит ихьанҭоу амаҭәашьар (иаҳҳәозар гели) уи иоунашьҭуеит аенергиа ӷәӷәа. Атермоиадертә реакциа амаҵ ауеит, аиаҵәақәа ренергиа азы ихыҵхырҭоуп, иара убас амрагьы.<ref>https://diaryrh.ru/istoricheskij-portret/saharov-andrej-dmitrievich</ref> == Атермоиадертә синтез асхема == Ари атеориа аҟны ишьақәыргылам рацәоуп, агәыцәқәа реилалара алыршахоит иҳаракӡоу ашоурақәеи ақәыӷәӷәара дуқәеи раан. Убри аҟынтә атермоиадертә синтез Адгьыл аҟны аԥҵара уадаҩын, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аҭахны иахьыҟаз азы. Абри аҳасабтә аӡбара акәын аҩажәатәи ашәышықәсазы афизикцәа-аиадершьикцәа, Сахаров дназлаз, зҵаара хаданы рҿаԥхьа иқәгылаз. 1948 шықәсазы даара аҵакы змаз ахҭыс ҟалоит Андреи Сахаров иԥсҭазаараҿы – иара (еиҳаракгьы хыхь зыӡбахә ҳәоу аусумҭа иабзоураны) – Тамм напхгара зиҭоз ҷыдалатәи агәыԥ даларҵоит, урҭ аводородтә бомба аус адырулон. Аханатә дара рнапы злакыз абомба аԥҵара акәмызт, игәарҭон атермоиадертә бџьар аԥҵара ахьынӡауа атеориа ала, урҭ аԥҵан аҵарауаҩ Иаков Зельдович инапхгарала.<ref>https://calcsbox.com/post/andrej-dmitrievic-saharov.html</ref> Иара убасгьы, Сахаров аус адиулеит атермоиадертә еиҵаҵа азы ихатәы шьақәгылашьа, уи хьӡыс иаиуит «слоика». Уи абомба аиҿартәышьа бзианы иаанарԥшуан – агьежь, атермоиадертә еиқәҵақәа рыла ишьақәгылоу (деитерии) насгьы, аиадертә (аԥсабаратә урани, еиҵаҵо урани) еиҵаҵақәеи рыла. Ари атеориа аус адулара «раԥхьатәи аидеиа» ҳәа ахьӡ ахьаиуз, анаҩсгьы иара мҩаԥызгоз Андреи Сахаров иоуп. Аха раԥхьатәи аводородтә бомба ҩ-идеиак рсинтез акәын шьаҭас иамаз: актәи зтәыз Сахаров иакәын, аҩбати – адгалара ҟаиҵеит 1948 шықәсазы Витали Гинзбург. Аиҵаҵага иаанарԥшуан «аслоика», аха уа адеитери ахаҭыԥан ҷыдалатәи аизакра ахархәара аман – деитерид литии захьӡыз. Ари амаҭәашьар атомтә еиҵаҵа атҟәацра аан ихьанҭаз аводородтә изотоп ахылҵуан (тритии) уи зегь реиҳа аеффективра злаз, иманшәалаз термоиадертә былтәын. Асоветтә ҵарауаа ахыццакуан ари абомба аԥҵара, аха америкатәи аҵарауаа урҭ ираԥыргеит, аҵыхәтәантәиқәа раԥхьатәи абомба аҿырԥшы аԥышәара мҩаԥыргеит ноиабр 1, 1952 шықәсазы. Андреи Сахарови иара игәыԥи ракәзар (раԥхьа иргыланы Сталин), ргәы зларҟажоз акәны иҟан америкатәи аҵарауаа иаԥырҵаз хымцабџьарны иахьыҟамыз, уи ԥышәагак аҳасаб ала иаԥҵаз акакәын. Аиашазы, адунеи зегьы аҟны раԥхьатәи аводородтә бомба х-еихагылак змаз аҩны еиԥшын.<ref>http://gubernia.media/number_469/03.php</ref> Асоветтә бомба раԥхьатәи аԥышәарақәа мҩаԥысит август 12, 1953 шықәсазы, аха аамҭак анаҩс, Андреи Сахаров академикс далхын, Сталин ипремиагьы алауреатс дҟалоит, иагьиоуеит Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа амедал. Анаҩстәи асоветтә водородтә бомба ԥжәан ноиабр мза, 1955 шықәсазы, аха 1961 шықәсазы аԥышәара иахыжьын зегь реиҳа иӷәӷәаз 50 - мегатонна иҟаз абомба. Арҭ аҩ-проектк рҟынгьы Андреи Сахаров иакәын ихадаз ароль аанызкылоз, иара иакәын атермоиадертә синтез аԥҵаразы атеориагьы апрактикагьы аамҭак азы аус адызулоз. Андреи Дмитри-иԥа Сахаров инапы злакыз атермоиадертә бџьар аԥҵара мацара акәмызт – уи изын даара аинтерес аҵан атермоиадертә реакциақәа зегьы. Абарҭқәа зегь раан иара дақәыӡбон аҵарауаа аводородтә бомбақәа раԥҵара рнапы ахьалакыз, насгьы даара дақәгәыӷуан атермоиадер аҭынчразы ахархәара аиуп ҳәа. Ари ахырхарҭалагьы Сахаров иҟаиҵаз маҷым. Иҳәатәуп Андреи Сахаров ихаҭа аводородтә бомба аԥҵаҩыс ихы шимыԥхьаӡоз. Иара ишьақәирӷәӷәон, асоветтә термоиадертә бџьар коллективла иаԥҵаз акы акәын ҳәа. Абра иазгәаҭатәуп Гинзбург, Тамм, Зельдович русумҭақәа, иара убасгьы аӡәырҩы егьырҭ афизикцәеи ыҟамызтгьы, СССР иаԥҵахомызт ари аҟара иӷәӷәаз абџьар хкы. Аха зегь акоуп, атермоиадертә синтез аԥҵара аус аҟны Андреи Сахаров илагала даараӡа идууп, иара акыр иидеиақәа шьаҭас ирымоуп акыр ареакторқәа, ауаа рзын ҵыхәаԥҵәара змам аенергиа иахыҵхырҭаны иҟаларц зылшо раԥҵарагьы. Андреи Сахаров иидеиақәа ируакуп – аплазма иӷәӷәоу мхылдызтә дәык аҭакра.<ref>{{Cite web |url=http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216105447/http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |url-status=dead }}</ref> == Иԥсра == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров иԥсҭазаара далҵит, иаалырҟьаны игәы аанкылара иахҟьаны, декабр 14, 1989 шықәса рзы.<ref>https://echo.msk.ru/blog/baltshuler/2553659-echo/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == * Андреи Сахаров ихьӡқәа рыхҵоуп адунеи 33 тәыла рҟны еиуеиԥшым аобиектқәа: Еиду Америкатәи Аштатқәа, Нидерланды, Франциа, [[Германиа]], Латвиа, Литва, Швециа, Швеицариа уҳәа егьырҭ атәылақәагьы рҟны. * Андреи Сахаров инысмҩа иаку хәшьарак аҭара уадаҩуп, аха иара ихаҭагьы ибзианы еиликаауан ауаажәларра иқәыӡбалар шакәу, ирҽхәара акәымкәа.<ref>https://www.abcfact.ru/4826.html</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1921 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 14 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1989 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афизикцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә физикцәа]] [[Акатегориа:Европатәи адемократиатә социалистцәа]] [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]] [[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]] [[Акатегориа:СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Асоветтә атомтә проект алахәылацәа]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар аҵарауааи анџьнырцәеи]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Асовет атеистцәа]] [[Акатегориа:Асовет ҿыцхәыцҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет диссидентцәа]] [[Акатегориа:Асовет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет социалистцәа]] [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]] eci5n77g27ncs4a52g0gldi9u76y67e 172465 172460 2026-08-23T11:44:25Z Fraxinus.cs 8381 викификация, оформление, стилевые правки, шаблон, источники 172465 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Андреи Дмитри-иԥа Сахаров |аби ани=Дмитри Сахаров<br />Екатерина Сахарова }} [[Афаил:RIAN_archive_25981_Academician_Sakharov.jpg|мини|Андреи Дмитри-иԥа Сахаров]] '''Андреи Дмитри-иԥа Сахаров''' ({{lang-ru|Андре́й Дми́триевич Са́харов}}; {{date|21|5|1921}}, [[Москва]] – {{date|14|12|1989}}, Москва) – [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|асовет]] еицырдыруа [[афизик]], [[аҵарауаҩ]], [[академик]], [[аӡритә бомба]] аԥҵаҩы. А. Сахаров уаажәларратә усзуҩын, зинхьчаҩын, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] жәлар рдепутатс дыҟан. Сахаров – 1975 шықәсазы Адунеизегьтәи Нобельтәи апремиа ианашьан.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |title=СА́ХАРОВ |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103211846/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3538396 |url-status=dead }}</ref> == Абиографиа == === Ихәыҷреи иқәыԥшреи === Андреи Дмитри-иԥа Сахаров диит лаҵарамза 21, 1921 шықәсазы Москва. Иара иаб, Дмитри Сахаров, [[афизика]] амаҭәар арҵаҩыс дыҟан, иара дравторуп акыр арҵага шәҟәқәеи аҭҵаарадырратә усумҭақәеи. Иан, Екатерина Сахарова, аҩныԥҳәысын, аха лышьҭра даара еицырдыруаз шьҭран. Сахаров аҩнытә ҵара ауп иоуз, ашкол ахь данца акәзар, иаразнак абыжьбатәи акласс ахь дрыдыркылеит. 1938 шықәсазы иара [[Москватәи аҳәынҭқарратә университет]] (МГУ) афизика афакультет дҭалоит. Аибашьра ианалага, Арратә академиахь дцараны дыҟан, аха игәамбзиара иԥырхагахеит, убри аҟынтә иара ибзиаӡаны ҳәа [[1942]] шықәсазы ауниверситет далгоит.<ref>https://diaryrh.ru/istoricheskij-portret/saharov-andrej-dmitrievich</ref> 1942 шықәсазы Сахаров аус иуан [[Улиановсктәи арратә зауад]] аҟны, 1944-тәи ашықәс анҵәамҭазы дҭалоит П.И. Лебедев ихьӡ зху [[СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] афизикатә институт латәарадатәи аспирантура аҟәша (ФИАН), 1945 шықәса алагамҭазы латәаралатәи аҟәшахьы диасуеит. 1948 шықәсазы Сахаров аҭҵаарадырратә гәыԥ далаҵан, Игор Тамм напхгаҩыс дызмаз. Ари агәыԥ анапы злакыз [[атермоатомгәыцәтә бџьар]] апроблемақәа роуп. Сахаров иакәын [[абомба]] аԥҵаҩыс иҟаз (иара иоуп аӡритә бомба аԥҵаҩысгьы иԥхьаӡоу), 1953, 1955, 1961-тәи ашықәсқәа рзы иԥыржәаз. Иара убри аамҭазы аҵарауаҩ аус адиулоит [[атермоатомгәыцәтә синтез]] апроблема. 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭаз Андреи Сахаров еиликауеит атермоатомгәыцәтә бџьар иаҵоу ашәарҭара зегьы, 1950-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны активла ауаажәларратә усура далахәуп. Уи иахҟьеит 1986 шықәсазы аҵарадырра аҟынтәи инаскьагара, аҟәыҭхара.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |title=Биография и факты: Андрей Сахаров |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html |url-status=dead }}</ref> === Аҭҵаарадырратә усура === Иаазыркьаҿу Андреи Дмитри-иԥа Сахаров ибиографиа аҟны ишазгәаҭоу ала, 1944 шықәсазы аспирантура дҭалоит, 1947 шықәсазы Сахаров акандидаттә диссертациа ихьчоит, МЕИ аҟынгьы аусура далагоит, 1948 шықәсазы – маӡалатәи агәыԥ аҟны, ари агәыԥ напы алакын атермоатомгәыцәтә бџьар аус адулара. 1953 шықәсазы адоктортә диссертациа ихьчоит, иаразнакгьы акорреспондет – алахәылас аҟалара аҭахымкәан, дакадемикхоит (иара изын абжьгара ҟаиҵеит академик И. В. Курчатов). Уи аамҭазы иара 32 шықәса ракәын ихыҵуаз.<ref>{{Cite web |url=http://yakov.works/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |title=Геннадий Горелик – АНДРЕЙ САХАРОВ |access-date=2025-02-22 |archive-date=2025-02-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250222015454/http://yakov.works/libr_min/04_g/or/elik_05.htm |url-status=dead }}</ref> === Сахаров – азинхьчаҩ === 50-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 60-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы Сахаров иаарласны атомгәыцәтә бџьар азы имаз агәаанагара аҽаԥсахит. Уи дықәгыло далагеит уи аҭыжьра аанкыларазы. 1961 шықәсазы аҵарауаҩ Н. С. Хрушьов диеисуеит, атомгәыцәтә бџьар Адгьыл ҿыц (Новая земля) аҟны аԥышәара, «Атомгәыцәтә бџьар х-ҭагылазаашьак рҟны аԥышәара азин аҟамҵаразы аиқәышаҳаҭра» аус адулара ихы алаирхәит, Андреи Сахаров азинхьчаҩцәа рҵысра даԥхьагылеит, дагьықәгылоит И. В. Сталин ириашара даҿагылаҩны, уи азын Л. И. Брежнев иахь иаарту ашәҟәы инапы аҵаиҩит. Уи аамҭазы иара [[КГБ]] ишьклаԥшуа иалагахьан, акьыԥхь аҿы акәзар, иара изкыз анҵамҭақәа рыла иҭәын, иҩны, идача акырынтә азинхьчаратә усбарҭақәа еимырдахьан, уи зегьы зыхҟьоз [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] рзы ашпионаж идырҳәаларц иахьашьҭаз ауп.<ref>{{Cite web |url=https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |title=Сахаров-правозащитник |access-date=2024-01-29 |archive-date=2024-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240129190735/https://ggn64.ru/biografii/biografiya-i-fakty-andrey-saharov.html#i-6 |url-status=dead }}</ref> 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи, 70-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы Андреи Сархаров аҳәаанырцәтәи акьыԥхь аҟны дцәырҵуеит, иара активла «сталинтәи арежим» даҿагыланы дыҩуан, даара дақәыӡбон СССР [[Чехословакиа]] иахьақәлаз, аполитикатә репрессиақәа, акультура аусзуҩцәа ркыдцалареи ацензуреи дырҿагыланы дықәгылон. Абри аамҭазы иара иаартны адиссидентцәа рахь аинтерес ааирԥшуан, дрылахәын аӡбаратә процессқәа. Урҭ руак аҟны иара длабадыруеит [[Боннер, Елена Георг-иԥҳа|Елена Боннер]], аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз. 1975 шықәсазы Сахаров ианашьан [[Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа]].<ref>{{Cite web |url=http://www.seaofhistory.ru/shists-122-1.html |title=Правозащитная деятельность ученого |access-date=2026-06-09 |archive-date=2026-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20260609153428/http://www.seaofhistory.ru/shists-122-1.html |url-status=live}}</ref> === Горкиҟа иахгара === 1980-тәи ашықәсазы Андреи Сахаров дахганы [[Горки]] ақалақь ахь дрышьҭуеит. Уа иара иусура иациҵон, ихьӡқәеи иҳамҭақәеи зегьы шихырхызгьы, ишимырхызгьы. Сахаров иҩымҭақәа аҳәаанырцә иркьыԥхьуан, урҭқәа иара иԥсадгьыл аҟны иақәыӡбон. Дахганы даныҟаз аамҭазы изныкымкәа акрыфара даҟәыҵуан, ачгара рылеиҳәахьан, иԥҳәыси иҭацеи рыдгылара ала. Аха убри аан Мраҭашәара Сахаров идгыланы акомпаниақәа мҩаԥнагон.<ref>https://putdor.ru/famous/gorkovskaya-ssylka-andreya-dmitrievicha-sakharova.html</ref> === Москваҟа игьежьра, аполитикатә усура алагара === 1986 шықәсазы Андреи Сахаров иԥҳәыси иареи Москваҟа игьежьуеит. Иара ириашара зыбзоурахаз М.С. Горбачиов иоуп, уи иахгара аҟынтәи иргьежьра Иу.Андроповгьы дшазхәыцуазгьы. Москва уи иус дазыгьежьит, азинхьчаратә усура хациркит, 1988 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аҳәаанырцәҟа дцоит, дырҭаауеит Англиа, Франциа, Еиду Америкатәи Аштатқәа. Сахаров аҳәаанырцә иҟазаара аан М. Тетчер, Ф. Миттеран, Д. Буш, Р. Реиган реиԥш иҟаз аполитикатә ԥхьагылаҩцәа дырԥылеит. 1989 шықәсазы иара далхын жәлар реизара адепутатс, насгьы далахәын жәлар рдепутатцәа актәи реизара ду, аус адулара далагоит аконституциа ҿыц апроект. Аҵыхәтәантәи иқәгыларақәа раан Андреи Сахаров иаахтны иҳәон Афганистанынтәи асовет архәҭақәа ралгара ахәҭаны ишиԥхьаӡо, иагьшалгатәу.<ref name="sachar1">{{Cite web |url=http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |title=Сахаров говорит... |access-date=2024-01-29 |archive-date=2020-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200216105447/http://www.sakharov-archive.ru/index.htm |url-status=dead }}</ref> == Асоветтә ӡритә бомба аб == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров – даара дуаҩ дуун, иара ганкахьала даара дуникалтәын, аха убри аан имариамыз аҭагылазаашьа дақәшәоит: ҵабыргны иара асоветтә ӡритә бомба аб ҳәа изырҳәоит, аха убри аан иара иаҟарагьы атомгәыцәтә бџьар иаҿагыланы иқәгылоз дмаҷуп. Иԥсҭазаара зегьы аус иуан атермоатомгәыцәтә синтез апроблемақәа рыӡбара иадҳәаланы, аха уи иара иԥырхагамхеит ауаажәларратәи аполитикатәи ус амҩаԥгаразы. Андреи Сахаров имҩа афизик-иадершьикк иаҳасаб ала иалагеит 1945 шықәсазы, иара ФИАН аспирантура данҭала инаркны. Аҵарауаҩ қәыԥш еицырдыруа афизик-атеоретик Игор Тамм инапхгарала аусура далагоит. Сахаров раԥхьатәи иусура алҵшәақәа аанашьҭит ҩышықәса ааҵхьаны – иара зызкыз иуадаҩыз атомгәыцәтә процессқәеи ацәырҵрақәеи ракәын, атомтә гәыцәқәа рҟны имҩаԥысуаз.<ref>https://vikent.ru/enc/4170/</ref> === Анаҩстәи Сахаров илагалақәа ртәахьы ҳаиасаанӡа маҷк аҭоурых атәы === 1945 шықәсазы, [[америкауаа]] имҩаԥыргоит [[атомгәыцәтә бомба]] раԥхьатәи аԥышәара, Асовет Еидгыла акәзар, ас еиԥш аԥышәара мҩаԥнагеит 1949 шықәсазы. Аха ари аамҭазы иаԥырҵахьан атермоатомгәыцәтә синтез атеориа, уи иабзоураны иаԥҵазарц алшон жәантә, шәынтә еиҳа иӷәӷәаз абџьар, атомгәыцәтә аасҭа. Теориала атермоатомгәыцәтә реакциа даара имарианы иаарԥшуп: ҩба, мамзаргьы цырақәак иласу атомгәыцәтә елементқәа (иаҳҳәозар, [[аӡри]], уи ихьанҭоу аизотопқәеи) иаку гәыцәны еидылоит, иагьаԥырҵоит ихьанҭоу амаҭәашьар (иаҳҳәозар гели) уи иоунашьҭуеит аенергиа ӷәӷәа. Атермоатомгәыцәтә реакциа амаҵ ауеит, аиаҵәақәа ренергиа азы ихыҵхырҭоуп, иара убас амрагьы.<ref>https://diaryrh.ru/istoricheskij-portret/saharov-andrej-dmitrievich</ref> == Атермоатомгәыцәтә синтез асхема == Ари атеориа аҟны ишьақәыргылам рацәоуп, агәыцәқәа реилалара алыршахоит иҳаракӡоу ашоурақәеи ақәыӷәӷәара дуқәеи раан. Убри аҟынтә атермоатомгәыцәтә синтез Адгьыл аҟны аԥҵара уадаҩын, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа аҭахны иахьыҟаз азы. Абри аҳасабтә аӡбара акәын аҩажәатәи ашәышықәсазы афизикцәа-аиадершьикцәа, Сахаров дназлаз, зҵаара хаданы рҿаԥхьа иқәгылаз. 1948 шықәсазы даара аҵакы змаз ахҭыс ҟалоит Андреи Сахаров иԥсҭазаараҿы – иара (еиҳаракгьы хыхь зыӡбахә ҳәоу аусумҭа иабзоураны) – Тамм напхгара зиҭоз ҷыдалатәи агәыԥ даларҵоит, урҭ аӡритә бомба аус адырулон. Аханатә дара рнапы злакыз абомба аԥҵара акәмызт, игәарҭон атермоатомгәыцәтә бџьар аԥҵара ахьынӡауа атеориа ала, урҭ аԥҵан аҵарауаҩ Иаков Зельдович инапхгарала.<ref>https://calcsbox.com/post/andrej-dmitrievic-saharov.html</ref> Иара убасгьы, Сахаров аус адиулеит атермоатомгәыцәтә еиҵаҵа азы ихатәы шьақәгылашьа, уи хьӡыс иаиуит «слоика». Уи абомба аиҿартәышьа бзианы иаанарԥшуан – агьежь, атермоатомгәыцәтә еиқәҵақәа рыла ишьақәгылоу (деитерии) насгьы, атомгәыцәтә (аԥсабаратә урани, еиҵаҵо урани) еиҵаҵақәеи рыла. Ари атеориа аус адулара «раԥхьатәи аидеиа» ҳәа ахьӡ ахьаиуз, анаҩсгьы иара мҩаԥызгоз Андреи Сахаров иоуп. Аха раԥхьатәи аӡритә бомба ҩ-идеиак рсинтез акәын шьаҭас иамаз: актәи зтәыз Сахаров иакәын, аҩбати – адгалара ҟаиҵеит 1948 шықәсазы [[Гинзбург, Витали|Витали Гинзбург]]. Аиҵаҵага иаанарԥшуан «аслоика», аха уа адеитери ахаҭыԥан ҷыдалатәи аизакра ахархәара аман – деитерид литии захьӡыз. Ари амаҭәашьар атомтә еиҵаҵа атҟәацра аан ихьанҭаз аӡритә изотоп ахылҵуан (тритии) уи зегь реиҳа аеффективра злаз, иманшәалаз атермоатомгәыцәтә былтәын. Асоветтә ҵарауаа ахыццакуан ари абомба аԥҵара, аха америкатәи аҵарауаа урҭ ираԥыргеит, аҵыхәтәантәиқәа раԥхьатәи абомба аҿырԥшы аԥышәара мҩаԥыргеит абҵарамза1, 1952 шықәсазы. Андреи Сахарови иара игәыԥи ракәзар (раԥхьа иргыланы Сталин), ргәы зларҟажоз акәны иҟан америкатәи аҵарауаа иаԥырҵаз хымцабџьарны иахьыҟамыз, уи ԥышәагак аҳасаб ала иаԥҵаз акакәын. Аиашазы, адунеи зегьы аҟны раԥхьатәи аӡритә бомба х-еихагылак змаз аҩны еиԥшын.<ref>http://gubernia.media/number_469/03.php</ref> Асоветтә бомба раԥхьатәи аԥышәарақәа мҩаԥысит нанҳәамза 12, 1953 шықәсазы, аха аамҭак анаҩс, Андреи Сахаров академикс далхын, Сталин ипремиагьы алауреатс дҟалоит, иагьиоуеит [[Асоциалисттә Џьа Афырхаҵа амедал]]. Анаҩстәи [[асоветтә ӡритә бомба]] ԥжәан ноиабр мза, 1955 шықәсазы, аха 1961 шықәсазы аԥышәара иахыжьын зегь реиҳа иӷәӷәаз 50 - мегатонна иҟаз абомба. Арҭ аҩ-проектк рҟынгьы Андреи Сахаров иакәын ихадаз ароль аанызкылоз, иара иакәын атермоатомгәыцәтә синтез аԥҵаразы атеориагьы апрактикагьы аамҭак азы аус адызулоз. Сахаров инапы злакыз атермоатомгәыцәтә бџьар аԥҵара мацара акәмызт – уи изын даара аинтерес аҵан [[атермоатомгәыцәтә реакциа]]қәа зегьы. Абарҭқәа зегь раан иара дақәыӡбон аҵарауаа аӡритә бомбақәа раԥҵара рнапы ахьалакыз, насгьы даара дақәгәыӷуан атермоатомгәыцәтә ҭынчразы ахархәара аиуп ҳәа. Ари ахырхарҭалагьы Сахаров иҟаиҵаз маҷым. Иҳәатәуп Андреи Сахаров ихаҭа аӡритә бомба аԥҵаҩыс ихы шимыԥхьаӡоз. Иара ишьақәирӷәӷәон, асоветтә атермоатомгәыцәтә бџьар коллективла иаԥҵаз акы акәын ҳәа. Абра иазгәаҭатәуп Гинзбург, Тамм, Зельдович русумҭақәа, иара убасгьы аӡәырҩы егьырҭ афизикцәеи ыҟамызтгьы, СССР иаԥҵахомызт ари аҟара иӷәӷәаз абџьар хкы. Аха зегь акоуп, атермоатомгәыцәтә синтез аԥҵара аус аҟны Андреи Сахаров илагала даараӡа идууп, иара акыр иидеиақәа шьаҭас ирымоуп акыр ареакторқәа, ауаа рзын ҵыхәаԥҵәара змам аенергиа иахыҵхырҭаны иҟаларц зылшо раԥҵарагьы. Андреи Сахаров иидеиақәа ируакуп – аплазма иӷәӷәоу мхылдызтә дәык аҭакра.<ref name="sachar1" /> == Иԥсра == Андреи Дмитри-иԥа Сахаров иԥсҭазаара далҵит, иаалырҟьаны игәы аанкылара иахҟьаны, ԥхынҷкәын 14, 1989 шықәса рзы.<ref>https://echo.msk.ru/blog/baltshuler/2553659-echo/</ref> == Аинтерес зҵоу афактқәа == * Андреи Сахаров ихьӡқәа рыхҵоуп адунеи 33 тәыла рҟны еиуеиԥшым аобиектқәа: [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]], [[Недерланд]], [[Франциа]], [[Германиа]], [[Латвиа]], [[Литва]], [[Швециа]], [[Швеицариа]] уҳәа егьырҭ атәылақәагьы рҟны. * Андреи Сахаров инысмҩа иаку хәшьарак аҭара уадаҩуп, аха иара ихаҭагьы ибзианы еиликаауан ауаажәларра иқәыӡбалар шакәу, ирҽхәара акәымкәа.<ref>https://www.abcfact.ru/4826.html</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Лаҵарамза 21 рзы ииз]] [[Акатегориа:1921 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 14 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:1989 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи афизикцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә физикцәа]] [[Акатегориа:Европатәи адемократиатә социалистцәа]] [[Акатегориа:СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа алахәыла инақәыршәаны]] [[Акатегориа:Асоциалисттә Џьа Афырхацәа]] [[Акатегориа:СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Аҭынчра ахырхарҭаҿ Нобель ипремиа алауреатцәа]] [[Акатегориа:Асоветтә атомтә проект алахәылацәа]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар аҵарауааи анџьнырцәеи]] [[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәа иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Асовет атеистцәа]] [[Акатегориа:Асовет ҿыцхәыцҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет диссидентцәа]] [[Акатегориа:Асовет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет социалистцәа]] [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]] muh7qstckg9mswpu4vz3wigr3ydqt00 Елцин, Борис Николаи-иԥа 0 37738 172447 167553 2026-08-23T10:42:22Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172447 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |амаҵура =[[Урыстәыла ахада]] |аишьҭагылашьа =1 |абираҟ =Standart_of_the_President_RF.svg |агерб =Emblem_of_the_President_of_Russia.svg |инаркны ={{date|10|7|1991}} |рҟынӡа ={{date|31|12|1999}} |аԥыза-министр =[[Силаев, Иван Степан-иԥа|Иван Силаев]]<br />''[[Лобов, Олег Иван-иԥа|Олег Лобов]]''<br />''Иара ихаҭа''<br />''[[Гаидар, Егор Тимур-иԥа|Егор Гаидар]]''<br />[[Черномырдин, Виктор Степан-иԥа|Виктор Черномырдин]]<br />[[Кириенко, Сергеи Владилен-иԥа|Сергеи Кириенко]]<br />''[[Черномырдин, Виктор Степан-иԥа|Виктор Черномырдин]]''<br />[[Примаков, Евгении Максим-иԥа|Евгении Примаков]]<br />[[Степашин, Сергеи Вадим-иԥа|Сергеи Степашин]]<br />[[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]] |апрезидент ихаҭыԥуаҩ = [[Руцкои, Александр Владимир-иԥа|Александр Руцкои]]<br />(1991–1993) |аԥхьа иҟаз =Иара ихаҭа<br /><small>(РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩыс)</small> |аҭынха =[[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]] |амаҵура2 =Урыстәыла аиҳабыра аамҭалатәи анаԥхгаҩы |абираҟ2 =Flag of Russia (GOST R 51130–2023).svg |агерб2 =Government.ru_logo_(English).svg |инаркны2 ={{date|15|11|1991}} |рҟынӡа2 ={{date|15|6|1992}} |апрезидент2 =''Иара ихаҭа'' |аԥхьа иҟаз2 =''[[Лобов, Олег Иван-иԥа|Олег Лобов]]'' |аҭынха2 =''[[Гаидар, Егор Тимур-иԥа|Егор Гаидар]]'' |амаҵура3 =[[Урыстәыла Иреиҳаӡоу Ахеилак|РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩ |абираҟ3 =Flag_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic_(1954–1991).svg |агерб3 =Emblem_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic_(1978–1991),_Emblem_of_the_Russian_Federation_(1991–1992).svg |инаркны3 ={{date|29|5|1990}} |рҟынӡа3 ={{date|10|7|1991}} |аԥыза-министр3 =[[Власов, Александр Владимир-иԥа|Александр Власов]]<br />Иван Силаев |аԥхьа иҟаз3 =[[Воротников, Виталии Иван-иԥа|Виталии Воротников]]<br /><small>(РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩыс)</small> |аҭынха3 =[[Хасбулатов, Руслан Имран-иԥа|Руслан Хасбулатов]] |амаҵура4 =[[КПСС Москватәи ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩцәа рсиа|КПСС Москватәи ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩ]] |абираҟ4 =Symbol-hammer-and-sickle.svg |агерб4 =Symbol-hammer-and-sickle.svg |инаркны4 ={{date|23|12|1985}} |рҟынӡа4 ={{date|11|11|1987}} |аԥхьа иҟаз4 =[[Гришин, Виктор Уасил-иԥа|Виктор Гришин]] |аҭынха4 =[[Заиков, Лев Никола-иԥа|Лев Заиков]] }} '''Борис Николаи-иԥа Елцин''' ({{lang-ru|Борис Николаевич Ельцин}}; {{date|1|2|1931}}, [[Бутка]], [[Урыстәылатәи СФСР]], [[СССР]] — {{date|23|4|2007}}, [[Москва]], [[Урыстәыла]]) — асоветтәи, урыстәылатәи аҳәынҭқарратә усзуҩы. Урыстәылатәи Афедерациа Актәи ахада (1991–1999 шш. рзы). [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|КПСС]] алахәыла (1961–1990 шш. рзы). Аҭоурых данылеит Урыстәыла ахадас жәлары зегьы иалырхыз иакәны, уи иоуп Урыстәыла ауаажәларра-политикатәи аекономикатәи шьақәгылашьа шьаҭанкыла еиҭазкыз. Борис Ельцин 1993–1999-тәи ашықәсқәа раантәи инапхгараҭара аамҭа Иреиҳаӡоу Ахеилаки, априватизациеи, Акомпартиа аҿагыларақәеи, аимпичментқәа рзы аԥышәарақәеи, [[Актәи ачечентә еибашьра]] алагареи (1994), иара убасгьы 1998 шықәса рзтәи адефолти рыла иалкаауп. Борис Ельцин инысмҩа аҟны ирацәоуп аинтерес зҵоуи еиҿагылоуи афактқа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3089465 |title=Е́ЛЬЦИН |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010102005/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3089465 |url-status=dead }}</ref> == Ельцин инысмҩа == Борис Ельцин диит Жәабранмза аказы, 1931 шықәсазы, [[Свердловтәи атәылаҿацә]], ақыҭа [[Бутка]] аҟны. Борис иаб, Николаи Игнати-иԥа Ельцин, аус иуан ргылаҩыс, иан, Клавдиа Васили-иԥҳа, дҭеразын. Ельцин иаб арепрессиақәа дрықәшәеит, урҭ ирыхҟьаны [[Волго-Донтәи аканал]] аргыларахь мчыла ддәықәҵан. Ельцин иаб хара имамкәаны ахьырхәра ихигонаҵы, иара иԥҳәыси иԥа Бориси ицҭакыз аҳақьым иԥҳәыс илыдкыланы илыман. Николаи Ельцин иҿҳәара аанӡа доужьын, дгьежьуеит иҭаацәа рахь, уа анаҩс диуеит аҩбатәи аҷкәын Михаил, Борис иашьа еиҵбы.<ref>https://yeltsin.ru/news/biografiya-boris-nikolaevich-elcin-prezident-rossii-19911999/</ref> === Ахәыҷра ашықәсқәеи ақәыԥшра аамҭеи === Борис Ельцин ихәыҷра зегьы ақалақь ду Березники, Пермтәи атәылаҿацә аҟны ихигеит. Ашкол аҟны аҵара аниҵоз иара акласс аҟны аҵаҩцәа зегьы даарылукаауа дыҟан. Иҟан ахҭыс, аҷкәын акласстә напхгаҩы данылҿагыла, уи ашколхәыҷқәа лыпҟон, иара убасгьы, аҵара ззымҵоз лыҩныҟа иганы аус длыруан. Ари ахҭыс иахҟьаны Борис Ельцин ашкол дҭырцарц акгьы игымхеит. Аха, иара акомҿар ақалақьтә хеилак дадҵаалоит, аиашагьы шьақәиргылоит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа Ельцин иԥсҭазаара зегьы аԥхьаҟатәи инысмҩагьы анырра ӷәӷәа анаҭазар алшоит. Ашколтә аттестат аниоу ашьҭахь, Борис Ельцин дҭалоит [[Уралтәи аполитехникатә институт]] аргыларатә факультет. Астудентә шықәсқәа раан иара аспорт даара дазҿлымҳахоит, анапылампыл дыхәмаруан, аҵыхәтәангьы аспорт азҟаза ҳәа ахьӡ иоууеит.<ref>https://obrazovaka.ru/alpha/y/elcin-boris-nikolaevich-yeltsin-boris-nikolayevich</ref> Аинтерес зҵоу фактуп, Борис Ельцин анацәа дуи арбага нацәеи шимамызгьы, анапылампыл даара ибзианы дыхәмаруан, ақалақь еизгоу акоманда аилазаараҟны дыҟан. Уи агра иахҟьаны Ельцин арра дрымгеит. Аҵара даналга, иара еиуеиԥшым азанааҭқәа рҵара иҽазишәоит, уи имаз адимлом алшара шинаҭозгьы анапхгараҭаратә ҭыԥ аанкыларазы. Анаҩстәи ҩышықәса, аԥхьаҟа Урыстәыла ахадас иҟалараны иҟаз Ельцин, ихатәымчқәа рыла аргылараҿы прорабс дҟалартә иҟаиҵоит, анаҩс [[Свердловск]]тәи аҩныргыларатә комбинат анапхгаҩыс дарҭоит. Уи инаҷыданы Борис Ельцин аполитикагьы дазҿлымҳахоит, уи иабзоураны апартиатә ԥхьагылараҿгьы амҩа изаатуеит. 70-тәи ашықәсқәа рзы иара идыргалоит КПСС Свердловсктәи обком актәи амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ. Анаҩс, Борис Ельцин ибиографиа аҟны даҽа еиҭакра дук ҟалоит, иара Агәҭантәи апартиа Ахеилак далахәылахоит. == Акариера == Борис Николаи-иԥа Ельцин [[Свердловск]] аиҭашьақәыргылара ахырхарҭаҟны даара аихьӡара дуқәа ааирԥшит. Иара инапхгарала амҩаду хада ашьҭаҵара мҩаԥысуан, иргылан аҩнеихагыла дуқәа аусзуҩцәа рзы, иара убасгьы, анаплакқәа аԥҵан. Иаарласны аргылара хыркәшан 23 еихагыла змаз КПСС атәылаҿацәтә комитет ахыбра, ари аргылара ақалақь аҟны зегь реиҳа иҳаракыз хыбран. Ельцин аметрополитен аргылара алагара аус аҟынгьы илагала дууп, иара иоуп изыбзоуроу ари апроект алагаразы аиҳабыра рақәыршаҳаҭра. Убри анаҩсгьы, Свердловск афатәаалыҵла аиқәыршәара даараӡа еиӷьхеит. Аинтерес зҵоу фактуп, апартиатә усура аҟны акыр аихьӡарақәа зауз аполковник ҳәа арратә хьӡы ахьихҵаз.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/ieltsin-boris-nikolaievich</ref> 1985 шықәсазы Борис Ельцин аусура [[Москва]]ҟа диаргоит, уа иара еиуеиԥшым апроектқәа аус рыдиулоит, Асовет Еидгыла зегьы аҳаракыра аҟны. Аҟазара злаз аполитик Москваа ргәы дақәшәо дшыҟалахьазгьы, аус ицызуаз рацәак датәарбомызт, акырнтәгьы иусқәа рхырбгалара рҽазыршәахьан. Ельцин партиак ицалази иареи рыбжьара ари «аибашьра хьшәашәа» игәы аныԥнаҵәа, дара русура ажәлар рҿаԥхьа акритика азиуит апленумқәа руак аҟны, насгьы иаахтны иҳәеит дара Горбачиов еиҭашьақәыргылара ишаҿагыло. Абри ашьҭахь аиҳабыра рхаҭарнакцәа критикатә ҭак изыҟарҵеит Борис Ельцин. Уи аҟны дара адгылара риҭеит [[Михаил Горбачиов]], агәрагьы диргеит аполитик апартиатә усқәа дшырҟәыҭхахо азы. Усҟан аӡәгьы ихахьы изаагомызт, шықәсқәак рнаҩс Ельцин аполитикатә арена аҟны акрызҵазкуа хаҿхоит ҳәа. 1989 шықәсазы уи Москватәи аокруг ала СССР жәлар рдепутатс далырхуеит, аҳҭнықалақь 91% ауааԥсыра рҟынтә адгыларагьы иоуит. Ԥыҭрак ашьҭахь, уи РСФСР апрезидент иҭыԥ ааникылоит.<ref>https://tass.ru/encyclopedia/person/elcin-boris-nikolaevich</ref> == Урыстәыла апрезидент == 1991 шықәса нанҳәамза 19 рзы СССР аҳәынҭқарратә хҳәаразы ашьаҿақәа рымҩаԥгара аан, «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа еицырдыруа аан, Михаил Горбочиов имчра зегьы ицәыӡит, уи аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә хеилак алахәылацәа рнапаҿы иҟалеит. Усҟан Ельцин ахаԥшьгаратә акомитет азы оппозициахеит, уи апланқәа рынагӡарагьы алимыршеит. Аҵыхәтәаны Борис Ельцин Урыстәыла актәи ахадас дагьыҟалоит, ари амаҵзура аҟны иҟазаара аан иара еицырдыруа Беловежтәи аиқәышаҳаҭра инапы аҵаиҩит, уи иаанагоз СССР ахырбгалара акәын. Урыстәыла Борис Ельцин инапхгараҭарала даара аҭагылазаашьа уадаҩын. Зегь реиҳа иҟаҵаз гха дуун [[Актәи ачечентә еибашьра]] ахацыркра.<ref>https://ria.ru/20100423/225827648.html</ref> Борис Ельцин ари арратә конфликт аанкылара иҽазишәеит, аха иара иҽазышәарақәа лҵшәадахеит. Аибашьра аанкылара зылшаз уи инаҩс Урыстәыла ахадас иалхыз [[Владимир Путин]] иоуп. Иара иоуп аҭынчра ашьақәыргылара зылшаз, 2001 шықәсазы. Борис Ельцин акыр ареформақәа мҩаԥигеит аҩныҵҟатәи аполитика ахырхарҭаҟны, иара убасгьы иҽазишәеит мраҭашәаратәи аҳәынҭқаррақәа рҟны аизыҟазаашьақәа рышьақәыргыларазы. Акомпромис аԥшааразы азин ҟаиҵеит [[Польша|Польшеи]], [[Чехиа|Чехиеи]], [[Словакиа|Словакиеи]] [[НАТО]] арратә базақәа рыргылара азы. Иара илшоз зегьы ҟаиҵон [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] реиҳабыра рҟны аилибакаара ашьақәыргыларазы, уи ахадас усҟан дыҟан [[Билл Клинтон]]. Борис Ельцин ипрезидентра аамҭазы ихымҩаԥгашьа, иарбан шьаҿақәоу идикылараны дыҟаз аилкаара даара иуадаҩын. Иара ауааԥсыра рҿаԥхьа еиуеиԥшымкәа ихы мҩаԥигон, ианааиҭаххоз ашәа иҳәар, мамзаргьы дкәашар илшон, мамзаргьы ижәны ауаа рахь дцәырҵыр ҟалон. Ас еиԥш ахымҩаԥгашьа ауаа лафк аҳасаб ала ирыдыркылон. 1996 шықәсазын, Борис Ельцин атәыла ахадас аҟаларазы икандидатура ақәыргылара игәы иҭамызт, аха алхрақәа дрылахәхеит акоммунистцәа аиааира рзымгарц азы.<ref>https://24smi.org/celebrity/3549-boris-eltsin.html</ref> Алхраԥхьатәи акомпаниа аан ицәажәара абас еиԥш ишьақәгылан: «Убжьы аҭа, мамзаргьы уаҵахоит» ҳәа. Иара аӡәырҩы артистцәа адгылара ирҭон, урҭ рыбжьара иҟан Алла Пугачиова, Игор Николаев, Лиудмила Гурченко, Константин Кинчев уҳәа аӡәырҩы. Аамҭа кьаҿк иалагӡаны, Борис Ельцин иреитинг 3% инаркны 35% рҟынӡа ишьҭыҵит. Абжьаҭара актәи аиндаҭлара ашьҭахь Борис Ельцин аинфаркт ихьуеит, аполитик игәы иазымычҳаит ари аҟара агәҭынчымрақәа. 1996 шықәсазтәи алхрақәа раан Борис Ельцин иоппонент хада Геннади Зиуганов дииааиуеит, уи алшара инаҭоит даҽазныкгьы аҳәынҭқарра ахадас аҟаларазы. Уи хықәкысгьы ишьҭихуеит урыстәылатәи аекономика ашьҭыхра, насгьы акыр ареформақәа рымҩаԥгара асоциалтә хырхарҭа ала. Борис Николаи-иԥа Ельцин иҭахын атәылаҟны акоррупциа шьаҭанкыла ақәхра, аҳәынҭқарра абиуџьет аусзуҩцәа рганахьала иақәыз ауалқәа ршәара, абизнес маҷ ацхраара уҳәа реиԥш иҟаз акыр аидеиақәа аԥсҭазаара аларҵәара.<ref>http://www.panorama.ru/gov/gov20036.shtml</ref> Аха, Борис Ельцин игәабзиара есҽны еицәахон. 1996 шықәсазы иара игәы аԥҟара мҩаԥган, убри аҟынтә уи аамҭазы ироль неигӡон Урыстәыла ахада инапынҵақәа рынагӡаҩыс иҟаҵаз Виктор Черномырдин. 1998 шықәсазы адунеи аҿы афинанстә кризис аҭыԥ змаз, Урыстәыла егьырҭ атәылақәа раасҭагьы уи ахҟьаԥҟьақәа даара ианыԥшит. Акризис даара иуадаҩыз аинфлиациахь икылнагеит. Борис Ельцин илшоз зегь ҟаиҵон Урыстәыла еиламҳарц. Иара аҩажәатәи ашәышықәса аҵыхәтәантәи амшынӡа аҳәынҭқарра дуӡӡа ахадас дыҟан, декабр мза 31, 1999 шықәса рзы ихала ԥхьатәара дцаанӡа. Ауаажәларра рахь иҟаиҵаз ааԥхьара ҭызхуаз ателеоператор иажәақәа рыла, ажәахә ашьҭахь, Борис Ельцин уажәшьҭа ԥыхьатәи атәыла ахадас иҟаз, аамҭаказы ҿымҭкәан дтәан, уи аан илаӷырӡқәа иҿаланы ицон. Борис Ельцин ԥхьатәара ицара аамҭазы Урыстәыла ауааԥсыра рахьтә ахԥатәи ахәҭа ибзианы изыҟамызт. Ажәлар иара ахара идырҵон Урыстәыла ахьеилаижьыз азы, насгьы егьырҭ арыцҳарақәа рзынгьы. Апрезиденттә ҭыԥ анаанижь ашьҭахь Борис Ельцин агәыҳалалра инапы алеикуеит, уи азын иаԥиҵоит ихатәы фонд.<ref>https://www.prlib.ru/history/618999</ref> === Ельцин инапы зҵеиҩыз аусԥҟақәа === 1991 шықәса, ииуль мзазы Борис Ельцин инапы аҵеиҩуеит аполитикатә партиақәа реиҿкааратә еилазаарақәеи, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рмассатә, уаажәларратә ҵысрақәеи, [[РСФСР]] аусбарҭақәеи аиҿкаарақәеи русура аанкыларази аусдҵақәа. Нанҳәамза 19 рзы СССР аҳәынҭқарратә еиҭасра аан Борис Ельцин Урыстәыла ауаажәларра рахь ааԥхьара ҟаиҵеит. Урыстәыла аиҳабыра иаарласны ирыдыркылаз аусқәа апутчистцәа рыпланқәа хнарбгалеит. Ажәлари аруааи рыдгылара ҵыргәас иҟаҵаны, Борис Ельцин илшеит атәыла амҽхак ду змаз, Урыстәыла аграждантә еибашьрахьы икылызгарц алшоз апровокациа аҟынтә ахьчара. Нанҳәамза 23, 1991 шықәсазы РСФСР Иреиҳаӡоу Асессиа аҟны Борис Ельцин аусԥҟа инапы аҵеиҩуеит РСФСР Акомпартиа аиужьразы, ноиабр мза 6 рзы, иара убри ашықәс, Урыстәыла аҵакырадгьыл аҟны РСФСР Акоммунисттә партиеи КПСС-и реилазаарақәа русуреи, насгьы рмаза амилаҭркреи аанкылан. Ԥхынҷкәынмза 8, 1991 шықәсазы Борис Ельцини Леонид Кравчуки, Станислав Шушкевичи рнапы аҵарҩит [[Беларус|Белоруссиеи]], [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]] Беловежтәи аиқәышаҳаҭра, уи иазԥхьагәанаҭон СССР аԥыхра, насгьы уи ахаҭыԥан [[Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара]] (СНГ) аԥҵара. Ашықәс анҵәамҭазы Урыстәыла ахада Ельцин ажьырныҳәамза 2, 1992 шықәса инаркны ахәқәа рлиберализациа ашьақәырӷәӷәаразы аусԥҟа инапы аҵеиҩит. Ажьырныҳәамза 1992 шықәсазы, иара убасгьы, «Зых иақәиҭу ахәаахәҭразы» аусԥҟа анапы аҵаҩын.<ref>https://yeltsin.ru/archive/inventory/16/</ref> 1993 шықәса, хәажәкырамза 20 рзы Борис Ельцин аусԥҟа инапы аҵеиҩит, 1993 шықәса мшаԥымза 25 рзы Урыстәылатәи Афедерациа апрезидент иахь агәрагаразы ареферендум амҩаԥгаразы. Урыстәылазегьтәи ареферендум мҩаԥган иазгәаҭаз арыцхә аҽны. Алхратә сиа ианын 107 миллионҩык Урыстәыла атәылауаа. Ареферендум рхы аладырхәт 64,5% алхыҩцәа. Ареферендум алҵшәа хадақәа – Борис Ельцин имҩаԥигоз акурс адгылара аҭара акәын. 1994 шықәса анҵәамҭазы Урыстәыла анапхгара [[Чечентәыла]] аҵакырадгьыл аҟны бџьаршьҭыхлатәи аусқәа хацнаркит – иалагоит актәи ачечентә еибашьра.<ref>https://ria.ru/20120423/627376907.html</ref> 1996 шықәсазы аиҭарҿиара азы апрограмма ҿыц аус адулара иалагаз апрезидент Ельцин, имҩаԥигеит аминистрцәа реилазаара аиҭеиҿкаара. 1996 шықәса ажьырныҳәа–мшаԥы мзақәа рзы апрезидент акыр аусдҵақәа инапы рыҵеиҩит, урҭ ззырхаз абиуџьет амаҵ азызуаз аусзуҩцәа зегьы руалафахәы рызшәареи, атәанчаҩцәа акомпенсациатә шәарақәа рзыҟаҵареи ракәын. Иара убасгьы, акыр аусқәа мҩаԥган Чечентәылатәи аибашьра иадҳәалаз апроблема аӡбаразы. Ԥхынҷкәынмза 31, 1999 шықәсазы Борис Николаи-иԥа Ельцин ԥхьатәара дышцо рылеиҳәеит, уи азынгьы «Урыстәылатәи Афедерациа Апрезидент инапынҵақәа рынагӡаразы» аусԥҟа инапы аҵеиҩит.<ref>http://www.historyru.com/docs/rulers/yeltsin/yeltsin-developments.html#/overview</ref> == Ахатәы ԥсҭазаара == Борис Ельцин аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз [[Ельцина, Наина Иосиф-иԥҳа|Наина Иосиф-иԥҳа Ельцинеи]] иареи еибадырит астуденттә шықәсқәа раан. Адиплом аниоу ашьҭахьҵәҟьа, арԥыс аԥҳәызба ажәа лниҵоит, ларгьы иаразнак дақәшаҳаҭхоит. Иаарласны Ельцинаа рҭаацәа аҟны ииуеит аӡӷабцәа – Еленеи [[Иумашева, Татиана Борис-иԥҳа|Татианеи]]. Анаҩс, арҭ аԥҳацәа ирыхшоит фҩык ахәыҷқәа. Амаҭацәа рахьтә зегь реиҳа деицырдыруа дҟалеит Борис захьӡыз, уи аамҭак азы урыстәылатәи акоманда «Формула-1» амаркетинг азы адиректорс дыҟан. Аинтерес зҵоу фактуп, иара иашьа Глеб, Адаунцәа рсиндром змаз, иқәыԥшра ашықәсқәа рзын, зылшарақәа ԥку рыбжьара аӡсаразы Европа дахьачемпионхаз.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-boris-elcin.html</ref> == Аԥсра == Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Борис Ельцин агәыхь бааԥсы иман. Уи анаҩсгьы иара акыр арыжәтә џьбарақәа иҽрыдицалон, уигьы, ҳәарада, зынӡа игәабзиара иазеиӷьмызт. 2007 шықәсазы ԥасатәи апрезидент авирустә ҿкы иахҟьаны игәабзиара ахьыуашәшәырахаз иахҟьаны ахәышәтәырҭа дҭашәоит. Аҳақьымцәа аҳәамҭа ҟарҵеит уи иԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылам ҳәа, аха ҩымчыбжьа ааҵхьаны Борис Николаи-иԥа Ельцин иԥсҭазаара далҵуеит. Ари ҟалеит мшаԥымза 23, 2007 шықәсазы, усҟан 76 шықәса дырҭагылан. Официалла иԥсра зыхҟьаз ҳәа иазгәаҭан игәы аангылара. Ельцин иԥсыжра ацеремониа ателеканалқәа рыла иддырбон. Анышә дамардеит [[Новодевичиетәи аԥсыжырҭа]] аҟны.<ref>https://lenta.ru/news/2007/04/23/eltsin1/</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 1 рзы ииз]] [[Акатегориа:2007 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 23 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Борис Елцин| ]] [[Акатегориа:Урыстәыла апрезидентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыра рхантәаҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла атәылахьчара аминистрцәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:Амилаҭқәа Рхеилак алахәылацәа (1989-1991)]] [[Акатегориа:Урыстәыла Иреиҳаӡоу Ахеилак алахәылацәа (1990-1993 шш.)]] [[Акатегориа:СССР аминистрцәа]] [[Акатегориа:РСФСР Аминистрцәа Рсовет ахантәаҩцәа]] [[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум алахәылацәа]] [[Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]] [[Акатегориа:РСФСР араионқәа рҟынтәи СССР жәлар рдепутатцәа]] [[Акатегориа:КПСС 26-тәи аизараду аделегатцәа]] [[Акатегориа:КПСС 27-тәи аизараду аделегатцәа]] [[Акатегориа:КПСС 28-тәи аизараду аделегатцәа]] [[Акатегориа:КПСС 19-тәи аконференциа аделегатцәа]] [[Акатегориа:Аидгыла Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:Аидгыла Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]] [[Акатегориа:КПСС иалҵыз алахәылацәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС Аполитбиуро алахәыларазы акандидатцәа]] [[Акатегориа:ЦК КПСС амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:КПСС Свердловсктәи атәылаҿацәтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:КПСС Москватәи ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ицивилтәу анџьнырцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи амилаҭеилыхҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет антикоммунистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполковникцәа]] [[Акатегориа:Асовет напылампыласҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет напылампыл азыҟаҵаҩцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Аимпичмент зықәшәаз апрезидентцәа]] [[Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч иадҳәалаз ауаа]] [[Акатегориа:Аперестроика]] [[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]] 4hgrrcfh5innnjjn0npkgh0p5ram2zs Палестина 0 39117 172433 161517 2026-08-23T10:25:12Z MountaineerBuckneer 25860 /* Ириашеит аԥсуа ажәа*/ 172433 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҳәынҭқарра | даҽа ахьӡ = [[араб бызшәа|араб.]]دولة فلسطين | аҳҭнықалақь = Рамалла (де факто) | абираҟ = Flag of Palestine.svg | агерб = Coat of arms of Palestine.svg | аофициалтә бызшәа = [[араб бызшәа]] | адин = Сунни аԥсылманра | агимн = Anthem_of_Palestine.ogg | ателефон код = +970 | авалиута = Ауриа шекель ҿыц | асааҭтә зонақәа = +2 }} '''Палестина''', ''Палести́на аҳәынҭқарра'' ({{lang-ar|دولة فلسطين‎}} — «Да́улиат Филасты́н») == Ажәаҭҵаара == == Аҭоурых == == Азхьарԥшрақәа == {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Палестина]] [[Акатегориа:Ареспубликақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа]] [[Акатегориа:1988 шықәсазы ишьақәгылаз атәылақәеи атерриториақәеи]] 1mj00br8l5xhyjgv8ianglllymsytur Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәыла инхоз ауаа рзанааҭла 14 51164 172417 162893 2026-08-23T09:42:14Z Fraxinus.cs 8381 172417 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аурысцәа| занааҭла]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхоз ауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]] h1lz968ertlxhox9g9cxaw60g7lve1h Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи 14 51182 172418 161670 2026-08-23T09:42:37Z Fraxinus.cs 8381 172418 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy 172419 172418 2026-08-23T09:42:49Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазтәи ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] в [[Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] без оставления перенаправления 172418 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy Акатегориа:Украинатәи амилаҭеилыхра 14 51549 172437 164987 2026-08-23T10:30:18Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу амилаҭеилыхра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172437 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Nationalism in Ukraine}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Амилаҭеилыхрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амилаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Польша иҟоу амилаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|милаҭеилыхра]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхратә ҵысрақәа ]] pwaae3mtyxiy8j1e3kp6tck7rn9nx5v Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра 14 51554 172436 162342 2026-08-23T10:29:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу аполитикатә ҵысрақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172436 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟоу амилаҭеилыхра}} [[Акатегориа:Амилаҭеилыхра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхра|+совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхра|+совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|милаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|милаҭеилыхра]] b8nzsliupr8djrivxcwk3pxax3rpoo0 172439 172436 2026-08-23T10:30:55Z Fraxinus.cs 8381 172439 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра}} [[Акатегориа:Амилаҭеилыхра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхра|+совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхра|+совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|милаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|милаҭеилыхра]] hy4tiue8l7aa9l8g4xitonqa6vy061l 172440 172439 2026-08-23T10:31:04Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу амилаҭеилыхра]] в [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра]] без оставления перенаправления 172439 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра}} [[Акатегориа:Амилаҭеилыхра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхра|+совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхра|+совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|милаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|милаҭеилыхра]] hy4tiue8l7aa9l8g4xitonqa6vy061l Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа инхоз ауаа рзанааҭла 14 51697 172414 162894 2026-08-23T09:41:13Z Fraxinus.cs 8381 172414 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|Урыстәылатәи аимпериа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи Урыстәылатәи аимпериа инхоз ауаа| занааҭла]] [[Акатегориа:Урыстәыла инхоз ауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]] 5d8lmbtosqv201cwtzwt2eqpig172op Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи 14 51701 172415 162574 2026-08-23T09:41:33Z Fraxinus.cs 8381 172415 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy 172416 172415 2026-08-23T09:41:44Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазтәи ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] в [[Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] без оставления перенаправления 172415 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы Британиаду инхоз ауаа рзанааҭла 14 51813 172408 162900 2026-08-23T09:37:37Z Fraxinus.cs 8381 172408 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи британиауаа|*занааҭла]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Британиаду инхоз ауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]] g5d024uf79jl4xeaoahwdlcywl5r6as Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи 14 51814 172409 162889 2026-08-23T09:38:03Z Fraxinus.cs 8381 172409 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy 172410 172409 2026-08-23T09:38:39Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] в [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] без оставления перенаправления 172409 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазы Британиаду инхоз ауаа рзанааҭла 14 51853 172411 162997 2026-08-23T09:39:39Z Fraxinus.cs 8381 172411 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи британиауаа|*занааҭла]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Британиаду инхоз ауаа ашәышықәсақәа рылеи рзанааҭлеи]] g5d024uf79jl4xeaoahwdlcywl5r6as Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи 14 51855 172412 163000 2026-08-23T09:40:01Z Fraxinus.cs 8381 172412 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy 172413 172412 2026-08-23T09:40:16Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] в [[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи]] без оставления перенаправления 172412 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла]] s8x3ovnz7gvxg7ef8elijucjcko9pfy Акатегориа:Урыстәылатәи амилаҭеилыхра 14 53390 172438 166738 2026-08-23T10:30:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟоу амилаҭеилыхра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172438 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Russian nationalism}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Ҟазахсҭан иҟоу амилаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Молдавиа иҟоу амилаҭеилыхра]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амилаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз амилаҭеилыхра]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аполитикатә ҵысрақәа|милаҭеилыхра]] [[Акатегориа:Амилаҭеилыхрақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} атәылақәа рҿы иҟоу амилаҭеилыхратә ҵысрақәа]] tjg5e8j3nsfoxieexsq0lcujdlohzfm Ашәҵатәы 0 54460 172378 168951 2026-08-22T20:45:32Z Fraxinus.cs 8381 э -> ә 172378 wikitext text/x-wiki {| class=wikitable align="right" style="margin:0 0 1ex 1em;" | {| width="250" | [[Файл:Amineh Kakabaveh 1.jpg|129px]] | [[Файл:Hans Linde 1.jpg|129px]] |- |colspan=2| Ҳаамҭазтәи амаҭәа зшәу аԥҳәыси ахаҵеи: |- valign="top" |Лара -[[нательное бельё|ҵаҟатәи амаҭәа]], [[пуловер|апуловер]], [[юбка|аиԥка]] лшәуп; |Иара- [[нательное бельё|ацәамаҭәа]], [[носки|ақалԥадқәа]], [[рубашка|ахамы]], [[пиджак|акостиум]], [[джинсы|аџьынс]], [[ремень|амаҟа]] |} |} '''Ашәҵатәы''' ауаҩы ишәиҵо аалыҵ ма аалыҵқәа реизакыра, аутилитартәи аестетикатәи функциақәа змоу.<ref name="ГОСТ 17037—85">ГОСТ 17037—85 (СТ СәВ 4827—84) Изделия швейные и трикотажные. Термины и определения</ref> Ацәеижь ҳакәша-мыкәша иҟоу анырра бааԥсқәа рҟынтә иахьчоит. Уи аестетикатә функциақәа нанагӡоит, ауаҩы ихаҿсахьа аԥҵараҿы ахархәара аиуеит, иара убасгьы асоциалтә статус аарԥшразы ицхыраагӡоуп. Ашәҵатәқәа [[Ткань|аба]] иалырхуеит, [[Вязание|аласа]] иалхны ирԥоит, [[Кожа (материал)|асахҭан]], [[мех|ахәбыбцәа]] уҳәа егьырҭ амаҭәахәқәа рылагьы иҟарҵоит; уи [[Украшение|арԥшӡагақәеи]] [[аксессуар|аксессуарқәеи]] рыла иҩычазар ҟалоит == Ахьӡ аетимологиа == Ҳаамҭазтәи аурыс ажәа «ашәҵатәы» [[Церковнославянский язык|ауахәаматә славиан бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, насгьы уи ацәеижь хызҩо амаҭәарқәа реизга аанагоит. Ари [[Праславянский язык|апро-славиан]] ажәа ''Одеџьа'' аҟынтәи аҿиара аиуит ([[Ажәытә славиан бызшәа|ажәытә славиан бызшәа]]ҿы dj ''џьи'' ҳәа иҟалеит, [[Восточнославянские языки|Мрагыларатәи аславиан бызшәа]] иаҿырԥшны иаҳҳәозар, уа dj ''ж'' алҵит: аурыс маҭәа, аукраинатә маҭәа). Апротославиантә ''одеџьа'' < ''обдеџьа'' шьақәгылоуп [[Приставка (лингвистика)|аԥхьарба]] ''об-'', иара убас [[суффикс|асуффикс]] ''-j-a'' рхархәарала [[Корень (лингвистика)|ашьагәыҭ]] ded- аҟынтә, уи иаанарԥшуеит инагӡам ашьагәыҭ dě- (de-d-) [[глагол|аҟаҵарба]] děti >аурыс деть.<ref>әтимологический словарь русского языка Шанского Н. М.</ref><ref>Фасмер М. әтимологический словарь русского языка. — Т. 3. — С. 121.</ref> == Ихадоу аилкаарақәа == * [[Стиль одежды|Астиль]] ҳәа изышьҭоу амаҭәақәа, аҽырԥшӡагақәақәа, аксессуарқәа реишьашәалара ауп, аҭагылазаашьа инақәыршәаны (аныҳәатә усмҩаԥгатә), аҭагылазаашьа (аусуратә ҭагылазаашьа) асоциалтә статус ианаало. Инарҭбааны иуҳәозар, уи аҟазараҿы иалкаау аамҭак азы иаарԥшу аҿыханҵа аидеиатәи асахьаркыратәи акзаара ауп. Традициала, акостиум аҭоурых аҿы (иара убас аҟазара аҭоурых аҿы) иалкаауп абарҭ астильқәа: [[готика|аготика]], [[ренессанс|аиҭарҿиара]], [[барокко|абарокко]], [[классицизм|аклассицизм]], [[рококо|арококо]], [[Неоклассическое искусство|анеоклассицизм]], [[ампир]], [[романтизм|аромантизм]].<ref>В. В. Ермилова, Д. Ю. Ермилова «Моделирование и художественное оформление одежды», 2010</ref> * [[Мода|Амода]] — ауааԥсыра ирласны ирылаҵәо, насгьы аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥыжәара зго амаҭәа хкқәа роуп (урҭ рматериалқәагьы), иара рхәыцит «аамҭа иацныҟәо ауаҩы» ихаҿсахьа аԥҵаразы. Амода атрендқәа [[СМИ|амассатә информациа ахархәагақәа]] ишьақәдыргылоит, амаҭәа ҭзыжьуеи ахархәаҩцәеи аколекциақәа анаԥыԥҵо урҭ ирыцклаԥшуеит. * Иҳараку амода захьӡу, ираԥхьагылоу амода Аҩнқәа иааиуа асезон азы амаҭәа аӡахышьа ахырхарҭақәа анышьақәдыргыло ауп(амаҭәарқәа, рыҟаҵашьа) иара убас акссесуарқәа. Амода Аҩнқәа раалыҵқәа ҭрыжьуеит имаҷ-маҷны, насгьы урҭ зызку аԥыжәара змоу ауаажәларра рхаҭарнакцәа роуп; амода Амчыбжьқәа ҳәа изышьҭоу аусмҩаԥгатәқәа рҿы иӡырыргоит. * Аамҭахәҭақәа аан амаҭәа ҭзыжьуа рколекциақәа рыԥсахуеит. Еиҳарак урҭ ҩба ыҟоуп — ҭагалан-аӡын, ааԥын-аԥхын. * Аколлекциа — концепциак аҳәаақәа ирҭагӡаны еиуеиԥшым аӡахышьақәеи арԥшӡагақәеи змоу амаҭәақәа рмоделқәа рсериа ауп. * Асилует — ацәеижь инақәшәо иӡаху амаҭәа ауп. Иҟоуп ауаҩы ицәа иаду асилует, иаҳа иҭбаау, иара убас атрапециатә, аԥшь-кәакьтә силуетқәа. * Амаҭәа амодель -ашәҵатәы рацәаны ианыҭрыжьуа атермин; еталонҵас иҟоуп еиԥшу амаҭәа аӡахраҿы. * Амаҭәа ахаҭабзиара -зхархәареи зааглыхреи ҳараку, иара ззырхо изыманшәало, ихәо аалыҵ ауп. == Амаҭәеи амодеи ртеориа == {{main|Амода атеориа}} Ашәҵатәы аҭҵаара иадҳәалоу атеориатә системақәа амода атеориа хаҭалатәи ҭагылазаашьаны иуԥхьаӡар алшоит. [[Теория моды|Амода атеориа]] [[Аналитика|аналитикатә]] дисциплиноуп, амаҭәа аформақәа рыҭҵаара иадҳәалоуп, иара убас уи аҵакгьы. Амода атеориа еиуеиԥшым ахырхырҭақәа ирыдҳәалоуп: [[Общество|асоциалтә]] аспектқәеи [[Идеология|аидеологиатә]] практикақәеи рыҭҵаара, [[әкономика|аекономикатә]] шьаҭақәеи [[маркетинг|амаркетингтә]] стратегиақәеи, амода аелементқәа рсахьаркыратә ҷыдарақәеи [[Аксиология|аксиологиатә]] принципқәеи рыҭҵаара. Амода атеориа — ари [[Научное исследование|ҭҵааратә усхк]] дууп, иара азкуп [[Материальная культура|аматериалтә культура]] аобиектқәа (акостиум, аҩнымаҭәа, аксессуарқәа, аҩнтәи амаҭәарқәа) рыҭҵаара, иара убас [[Система ценностей|асистематә ҵакдура]] аидеологиатә концепциақәа. Амода атеориа аусхк аҿы, иҟоуп ихадоу ахырхарҭақәа, урҭ рҟынтә ихадоуп асоциалтә теориақәа, [[Потребление|ахархәаратә доктрина]], ацәеижь аконцепциа, [[язык|абзызшәа]] апроблема.<ref>[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]. [https://www.academia.edu/93880529/Васильева_Е_Теория_моды_миф_потребление_и_система_ценностей_Санкт_Петербург_Москва_RUGRAM_Пальмира_2023_387_с Теория моды: миф, потребление и система ценностей] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230102130826/https://www.academia.edu/93880529/%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%95_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_RUGRAM_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_2023_387_%D1%81 |date=2023-01-02 }}. Санкт-Петербург; Москва: RUGRAM_Пальмира, 2023. С. 11.</ref><ref>Rocamora A., Smelik A. Thinking Through Fashion: A Guide to Key Theorists. London: I.B. Tauris, 2015. С. 12.</ref><ref>[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]. [https://www.academia.edu/83768070/Васильева_Е_Мода_и_ее_теоретическая_практика_Теория_моды_одежда_тело_культура_2021_3_61_С_347_354 Мода и ее теоретическая практика] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230102130826/https://www.academia.edu/83768070/%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%95_%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%B8_%D0%B5%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_2021_3_61_%D0%A1_347_354 |date=2023-01-02 }} // Теория моды: одежда, тело, культура. 2021. № 3 (61). С. 348.</ref><ref>Wilson E. Adorned in Dreams: Fashion and Modernity. London: Virago, 1985.</ref><ref>Barthes R. Système de la mode. Paris: Éditions du Seuil, 1967.</ref><ref>[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]. [https://www.academia.edu/93880529/Васильева_Е_Теория_моды_миф_потребление_и_система_ценностей_Санкт_Петербург_Москва_RUGRAM_Пальмира_2023_387_с Теория моды: миф, потребление и система ценностей] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230102130826/https://www.academia.edu/93880529/%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%95_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_RUGRAM_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_2023_387_%D1%81 |date=2023-01-02 }}. Санкт-Петербург; Москва: RUGRAM_Пальмира, 2023. C. 15.</ref> == Амаҭәа аҭоурых == {{main|Амаҭәа аҭоурых}} ''[[Homo sapiens]]'' аҽеилаҳәара далагеит 83-170 нызқь шықәса раԥхьа.<ref>{{статья |автор = Melissa A., Toups: Andrew Kitchen, Jessica E. Light et David L. Reed |заглавие = Origin of clothing lice indicates early clothing use by anatomically modern humans in Africa |ссылка = http://mbe.oxfordjournals.org/content/28/1/29 |язык = en |издание = Molecular Biology and Evolution |тип = Журнал |год = 2010 |месяц = 9 |число = 7 |том = 28 |номер = 1 |страницы = 29—32 |doi = 10.1093/molbev/msq234 |pmid = 20823373 |archive-date = 2016-11-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20161117044946/http://mbe.oxfordjournals.org/content/28/1/29 | issn = 0737-4038 }}</ref> Ауаҩы имаҭәаҿы инхо [[Платяная вошь|ацәеижь аҵа]] агенетикатә анализ иаанарԥшуеит уи 170 000 шықәса раԥхьа [[Головная вошь|ахаҟны иҟаз аҵа]] ишаҟәыҭхахаз. Ари ишьақәнарӷәӷәоит убри аамҭазы ауаа амаҭәа рышәҵара иалагеит ҳәа иҟоу атеориа.<ref name="Stoneking">{{cite web|lang=en|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(03)00507-4|title=Erratum: Molecular Evolution of ''Pediculus humanus'' and the Origin of Clothing|author=R Kittler, M Kayser, M Stoneking|website=Current Biology|date=2003-08-19|access-date=2022-10-11|url-status=live|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725145244/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982203005074}}</ref> Ауаҩытәыҩса иԥсабаратә нхарҭа ҭыԥны иҟоу Африка амаҭәа цәырҵит Евразиа аасҭа акырӡа ихьшәаны, избанзар уаҟа ацәеижь ахьҭа иацәыхьчатәын. Убас, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу амыругақәеи амаҭәақәа рцәынхақәеи [[Неандерталец|анеандерталеццәа]] рҭыԥқәа рҿы иԥшаан, насгьы уи аамҭазы Африка инхоз асапиенсқәа рҿы иԥшааз амаҭәақәа релементқәа роуп (амаҟа, ашаха), урҭ еиҳарак арԥшӡагақәа иреиԥшын, насгьы хықәкык рымамзар ҟаларын.<ref>Дробышевский</ref> [[История одежды|Ашәҵатәы аҭоурых]] ажәытәӡатәи аамҭақәа инадыркны иахьанӡа [[история человечества|ауаатәыҩса рҭоурых]] зегьы зныԥшуа асаркьа иаҩызоуп. Иарбан тәылазаалак, иарбан жәларызаалак рыҿиара еиуеиԥшым аамҭақәа рзы, ауаа рымаҭәаҿы рышьҭақәа, рҷыдарақәа нрыжьуеит. Амода аҭоурых акостиум аҭоурых еиԥш ижәытәӡатәуп. === Апримитивтә уаажәларра === Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ауаҩы ицәеижь ҟьантаз хиҩарц дашьҭан, уи [[целомудрие|аԥсыцқьареи]] [[стыд|аԥхашьареи]] ирылҵшәан. Аха, ас еиԥш азхәыцра ԥкуп ҳәа уҳәар алшоит, избан акәзар иҟоуп амаҭәа ныҟәзымгоз иагьныҟәзымго еицырдыруа ажәларқәа (иаҳҳәап, [[аборигены Австралии|Австралиа ашьагәыҭуаа]], уҳәа убас иҵегьы). Иҟалап, амаҭәа аҽыхҩара мацара акәымкәа, адәахьтәи ашәарҭара аҽацәыхьчара иасимволны иҟазҭгьы, иҟаҵәҟьаз ашәарҭареи, мамзаргьы еиҳаракгьы ихыҭҳәаази. Аамҭак азы амулетгьы «маҭәоуп» ҳәа иԥхьаӡан, избанзар уи ихтыз, иуашәшәыроу ауаҩы ицәеижьи адәахьтәи адунеии рыбжьара ԥынгылас иҟан. Археологиатә ҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, амаҭәа ауаатәыҩсатә еилазаара аҿиара раԥхьатәи аамҭақәа рзы ицәырҵит. Ажәытәӡа амаҭәақәа рзы зегь раԥхьаӡа иргыланы ахархәара змаз [[Шкура|аԥстәқәа рцәақәа]] ракәын. Урҭ аус рыдуларазы иаҭахыз амыругақәа ([[Скребок|ацәҟьагақәа]], аҳәызбақәа, акылҵәагқәа, уҳәа убас иҵегьы) рыԥшааит [[мустье|Мустие]] аепоха иаҵанакуа ажәытәӡатәи ауаа рҭыԥқәа рҿы (100-40 нызқь шықәса раԥхьа) Иҟалап раԥхьаӡатәи амаҭәа хкқәа [[Набедренная повязка|ауаҭәа иакәдыршақәози]] [[плащ|аплашьқәеи]] ракәызҭгьы. Анаҩс, ишьапқәа амаӷқәа ирцәихьчарц азы ҩ-цәак имаҟа иадҿаҳәаланы, ахаҵа [[чулки|ашьапымаҭәақәа]] ҟаиҵеит; нас инапқәа еиуеиԥшым аахақәа ирцәихьчарц азы [[нарукавник|амышьхәылҵхаҵақәа]] ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, амаҭәа ахәҭақәа зегьы еидырҵеит, адацқәа ма аҵиаақәа рцыхәқәа рыла еидҿаҳәаланы. Археологиатә дыррақәа рыла, иӡаху амаҭәақәа [[Верхний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭазы иҟалеит. Убас, 1964 ашықәс азы О. Н. Бадер иекспедициа [[Сунгирь|Сунгир]]тәи аҭыԥ аҿы (Владимир азааигәара) 23 нызқь шықәса раԥхьа зыԥсҭазаара иалҵыз зықәрахь инеихьаз ахаҵа иԥсыжырҭа рыԥшааит. Археологцәа ирылшеит иара имаҭәа аиҭашьақәыргылара: аплашь кьаҿ, змаӷрақәа ауз ацәа ма азамша иалхыз [[рубашка|ахамы]], уи аԥхьа аартымызт,иршәырҵон рхы иҭарԥаны (арҭ реиԥш иҟоу ахамы - [[малицы|малица]], ма [[анорак|аноракақәа]] - иахьагьы [[народы Арктики|Арктика ажәларқәа]] иршәырҵоит), ацәа иалхыз [[Брюки|аиқәа]] ауқәа, аимаақәа [[Мокасины|амокасинқәа]] реиԥш иӡахны. Ашәҵатәы зегьы амамонт ац иалху аимхәыцқәа рыла ирԥшӡан, урҭ зегьы рхыԥхьаӡара 3000 иреиҳан. Анеолит аепоха аан ауаҩы ахахашьа, ақәҵашьа, аԥашьа иҵеит. Уи аамҭазы, иара иман еиуеиԥшым амаҭәа хкқәа, аԥстәқәа рцәақәеи еиуеиԥшым абақәеи рыла иҟаҵаз. Ахархәара змаз амаҭәахәқәеи аҳауатә ҭагылазаашьеи инарықәыршәаны, ауаа амаҭәа рцәеижь иадыркуан еиуеиԥшым ахкқәа рыла: ирхадырԥон, мамзаргьы ацәеижь иакәдыршон. Уи аамҭазы ицәырҵит заԥхьа аатуаз амаҭәа (аԥхьа арҟьарсҭа змаз) Усҟантәи ауаҩы имаҭәа зеиԥшраз аилкаара аҵарауаа ирыцхрааит аџьаз аамҭазтәи ашәарыцаҩ [[әци|Етци]] амумификациа зызуз иԥсыбаҩ 1991 шықәсазы Ецталтәи Альпқәа рҿы (Австриеи Италиеи рҳәааҿы) иахьырыԥшааз. Хыхьтәи имаҭәа аҳаскьынқәа рцәыхәқәа рыла иԥаны иҟаз [[плащ|аплашь]] акәын (аҭыԥантәи ахьчацәа ус еиԥш иҟоу аплашьқәа ҳара ҳера -XX-тәи ашәышықәсазгьы иршәырҵон). Аплашь аҵаҟа аџьма ацәа иалхыз амаҭәа ишәын —амаӷра змам ишьамхы аҟынӡа инаӡоз акостиум, адашқәа рыла иҭаӡахыз, ашьапымаҭәа ауқәа, [[набедренная повязка|ауаҭәа иакәдыршоз]]. Амаӷра змамыз ашәҵатәы ҭыԥқәак рҿы аҳаскьын кьакьақәа рцәыхәқәа рыла икылӡахын. Еци имаҭәақәа ирыцын ахәы зқәыз [[шапка|ахылԥа]] ицламхәа аҵаҟа еибазыркуаз амаҟақәа аҭаны, ахәыи [[Замша|азамшеи]] ирылхыз [[башмаки|амагә ҳаракқәа]], рыҵаҟа аҭәа ҭаҵаны. Ари аԥшаара аҵак ду аман — археологиа аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны аҵарауаа ирԥыхьашәеит, [[неолит|анеолит]] аамҭазы инхоз ауаҩы ишәҵатәы зегьы еидкыланы, насгьы есыҽнытәи имаҭәақәа, [[Каменный век|ахаҳәтә шәышықәса]] аҵыхәтәантәи аамҭазы ауаа рҭахрақәа, ргәазыҳәарақәа, рҟазшьақәа аадырԥшуан. === Ажәытәтәи Мрагылара === {{See also|Ажәытәӡатәи Месопотамиа амаҭәа}} {{See also|Ажәытәӡатәи Мысра акостиум}} [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы ижәытәӡоу аҳәынҭқаррақәа зегьы еидызкыло агеографиатә, асоциал-економикатә, акультура-ҭоурыхтә концепциоуп — [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], Шумер, Вавилон, Ассириа, Ажәытәтәи Иудеиа, [[Древний Китай|Ажәытәтәи Китаи]], Ажәытәтәи Индиа, уҳәа убас иҵегьы. Аԥсабара- ҳауатәи асоциокультуратәи ҭагылазаашьақәа реиԥшымзаара ажәларқәа рестетиткатә идеалқәа, ргьамақәа реиԥшымзаарагьы ҳәаақәырҵон.Убри аҟынтә Ажәытәтәи Мрагылара иныҟәыргоз амаҭәақәа рыӡбахә иааидкыланы аҳәара даара иуадаҩуп. '''[[Древняя Месопотамия|Ажәытәтәи Месопотамиа]]''' асразы рхы иадырхәон еиҳарак ауасақәеи аџьмақәеи рхәы. Ҳара ҳҟынӡа иааӡеит аласа иалху абақәа рыхкқәа ртәы зҳәо жәаба-жәабала атерминқәа, урҭ рхаҭабзиареи рҭеиҭыԥши аазырԥшуа. Абақәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуан. Еиҳарак ахә ҳаракны иршьон аҟаԥшьеиқәара ԥштәыла ишәыз абақәа. [[Файл:Ancient Times, Assyrian. - 004 - Costumes of All Nations (1882).JPG|thumb|right|250px|1882 ашықәс азы Ассириатәи амаҭәа асахьақәа рҿы]] [[Шумер|Ашумерцәа]] рыҟны ахацәа ирымаҭәа хаданы иҟан атуникеи ауаҭәа иакәдыршози. [[туника|Атуника]] амаӷра змам, мамзаргьы змаӷра кьаҿӡаз ахамы акәын. Ауаҭәа иакәдыршоз ампахьшьы еиԥшын 4 инаркны 9 мышьхәылҵ рҟынӡа инаӡон(2 - 4,5 метра).Еиҳараӡак уи ацәеижь иакәыршаны [[пояс (одежда)|амаҟала]] идырӷәӷәон. Хыхьтәи амаҭәа ҳәа рхы иадырхәоз ԥшь-кәакьк змаз аплашь акәын. Иара ргәаҿы иҿаҳәаны иныҟәыргон, ма ирыкәдыршон рарӷьа напы аарԥшны. [[Ассирия|Ассириеи]] [[Вавилон|Вавилони]] ахацәа рымаҭәа хаданы иҟан змаӷрақәа кьаҿыз атуника - ''канди''. Ауаҩы шаҟа деицырдыруаз, шаҟа дбеиаз аҟара, иканди еиҳа аура дуун, еиҳа ибеиан иҩычан. Аҳ заҵәык иакәын азин змаз амаҭәақәа рацәаны аамҭаказы аныҟәгара. Аҳцәа раҳаҭыр дыргас иҟан аҟаԥшьеиқәара ԥштәы змаз “конас” — ҷыдала иӡахыз аплашь, ибзиан иқәҵаз, ачыхәи ахәтәы пластинақәеи рыла иҩычаз. Аибашьцәа рымаҭәа, ахамыи аплашьи рыдагьы, иаҵанакуан акостиум аелемент ҿыц - [[брюки|аиқәа]]. Аҳәса рымаҭәа ахацәа рымаҭәақәа излареиԥшмыз маҷын. Аҳәса [[туника|ртуника]] ахацәа ртәы аасҭа еиҳа иаун, хыхьтәи ахәҭаҿы рцәа иадшәало иӡахын, зны-зынлагьы аганқәа рҿы иԥҟаны иҟан. Идыруп иара убасгьы [[юбка|аиԥка]], ҩба-хԥа хәҭа рыла ишьақәгылаз, урҭ зегьы 0,5 метра аҭбаара рыман, хыхьтәи ахәҭа ырҵәины [[пояс (одежда)|амаҟа]] еиԥш рхы иадырхәар рылшон. Вавилони Ассириеи аҳәса [[платье|аҵкы]] ауқәа ныҟәыргон, иҭшәоу иауу амаӷрақәа рыҭаны. === Ажәытәӡара === {{main|Ажәытәӡатәи Бырзентәыла амаҭәа|Ажәытәтәи Рим амода}} [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] рҿы амаҭәа ҟаҵаразы еиҳарак рхы иадырхәоз амаҭәахәқәа ракәын [[лён|ақәны]] (Мысыртәи аҵкыс еиҳа ихаҭабзиара лаҟәын), насгьы [[овечья шерсть|ауасахәы]]. [[Прядение|Ахахареи]] [[ткачество|асреи]] аҳәса рымацара рус акәын. Иҟарҵоз аба дыршкәакәон ма иршәуан. Аладатәи ауааԥсыра зегь реиԥш, абырзенцәагьы бзиа ирбон аԥшшәы шашақәа (еиуеиԥшым аиаҵәа, аҟаԥшь, апатырқал ԥштәқәа, уҳәа убас иҵегьы). Аиқәаҵәа, ашьацԥшшәы еиқәа, ацәыш агәаҟра иаԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ашәҵатәы шкәакәақәа зегь реиҳа иԥшӡоу ракәны иԥхьаӡан, зегь реиҳа зыхә цәгьоу ҳәа иԥхьаӡан аҟаԥшьеиқәа, уи зыхҟьаз ашәыга ԥштәы аиура даара иахьыуадаҩыз акәын. Ашәҵатәқәа қәҵаны иҟан (зны-зынла амаҭәа зегьы, аха еиҳарак аҵкарқәа рыҟны иқәҵан); ақәҵара анаҩсангьы амаҭәақәа ирҭаӡахзар алшон ахьтәы пластинақәа ма ахаҳәссақәа. [[Файл:Contemporary portrayal of a toga picta.jpg|thumb|left|160px|Ажәытәӡатәи римтәи тога пикта асахьа]] Криттәи-Микентәи аамҭазы (ҳаамҭа аԥхьа XVI-тәи XIII-тәи ашәышықәсақәа рзы), ахацәа рымаҭәа ауаҭәа иакәдыршо ала мацара ишьақәгылан, аныҳәатә маҭәа акәзар, ԥштәы рацәала иҟаз [[юбка|аиԥка]],акаҭа еиԥшу ашәҵатәы ахарԥаны иҟан. Ашәарыцаҩцәеи аибашьцәеи ацәа иалхыз аиқәа кьаҿқәа ныҟәыргон. Аҳәса ракәзар, рымаҭәа ихадоу ахәҭак акәын аиԥка - иауу, ҵаҟа иаарҭбааны, еиуеиԥшым ашьанӡафқәа рыла еиҟараны еиқәыршәаны (амода аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы урҭ аиԥкақәа “[[кринолин|кринолинқәа]]” ҳәа ирышьҭоуп). Аиԥка иацын [[жакет|акьаҿ]], уи агәы аҵаҟа иҿаҳәаны иҟан, амаӷрақәа кьаҿын, иҭшәан, аԥхьа лаҟәӡаны иҭыхын, агәы зегьы аанарԥшуан. Амш хьшәашәақәа раан, рыжәҩахырқәа ачыхә змаз [[шаль|ашьал дуқәеи]], [[шарф|ахәдакәыршақәеи]] рықәдыршәуан. Ашәҵатәы ахәҭақәа ашашәақәа ма [[Пуговица|аҳәынҵәрақәа]] рыла еиддырӷәӷәалон. Иахьа уажәраанӡа еилкааӡам ари иуникальтәыз аҳәса рымаҭәа шцәырҵыз, уи аԥхьа иҟаз, анаҩс ахархәара изаҟәыҵыз, насгьы анаҩстәи аамҭақәа рзы абырзенцәа ркостиум аҟны уи зынӡа анырра зыҟанамҵаз. === Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа === [[Раннее Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аамҭазы]] амаҭәа астиль шьаҭас иаман [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] аамҭа европауаа ирзыннажьыз астиль. Урҭ рахь иаҵанакуеит ахәыи асахҭани рыла иҟаҵоу аплашьқәа, асахҭани абаҩқәеи рыла еиқәыршәоу амаҭәақәа, апримитивтә шьапымаҭәақәа, аиқәақәа рзы акәыршақәа. Ак ахыхь ак ршәырҵо атуника кьаҿқәеи ауқәеи, аплашьқәа — ацәақәеи иӡаху амаҭәа аҟәырҷахақәеи ирылху, иԥахны шахала еидҿаҳәалоу, ихырҷо ма ихырҷам. Аиқәақәа: икьаҿу, ашьамхаҟынӡа инеиуа, иауу, ашьаргәацәқәа ирыдҳәалоу, ацәа иалху ақалԥадқәа ма ашьапымаҭәақәа ирҭаҵаны. === Ихьшәо Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Абжьаратәи ашәышықәсақәа раамҭақәа рзы, ауахәама иамаз амчра ауаҩы иԥсҭазаашьа акыр ианырит, ауаажәларра рсоциалтә ҳәаақәа, рестетикатә кредо шьақәнаргылон. [[Крестовые походы|Аџьартә ныҟәарақәа]] (1095-1270) Мрагыларатәи амода Европатәи амода анырра арҭеит. Арыцҳареи ааглыхра апримитивреи ирыбзоурахаз азеиԥштәра ханарҭәаауа иалагеит амҽхак арҭбаара. Арыцарцәа ртурнирқәеи урҭ ирыцыз аекипировкеи — абџьарқәа, аштандартқәа агербқәа, аҽқәыршәқәа — реиуеиԥшымзаареи ирныз асахьақәа рсимметриеи ирыбзоураны “агербтәқәа” ҳәа изышьҭаз акостиумқәа цәырҵит. [[Файл:Rogier van der Weyden - Presentation Miniature, Chroniques de Hainaut KBR 9242.jpg|мини|[[Рогир ван дер Вейден|Роџьиер ван дер Веиден]], «Ено ахроника» аҟынтә (1447) асахьа]] АXIV-тәи ашәышықәса агәҭаны Европа «[[Мода|амода]]» цәырҵит. Ари апериод инаркны, европатәи амода акырӡа аҽаԥсахит, егьырҭ ацивилизациақәеи аамҭақәеи рҟынтәи иҷыдоу аҷыдарақәа аиуит.<ref>{{Книга|автор=Laver, James|заглавие=The Concise History of Costume and Fashion|ответственный=|издание=|место=|издательство=Abrams|год=1979|страницы=62|страниц=|isbn=0-684-13522-1|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|автор=Boucher, François|заглавие=20,000 Years of Fashion: The history of costume and personal adornment|ссылка=https://archive.org/details/20000yearsoffash0000bouc|ответственный=Harry N. Abrams|издание=|место=New York|издательство=|год=1987|страницы=|страниц=|isbn=0-8109-1693-2|isbn2=}}</ref> === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Harrods 1909.jpg|thumb|left|330px|[[Harrods|Харродс]] аҿаԥхьа, [[Лондон]], 1909.]] XIX-тәи ашәышықәсазы, афақьтә машьына аԥҵара иабзоураны (иара убас афымцамч) амануфактуратә технологиақәа аҩаӡара ҿыц аҟынӡа инаӡеит. Ахәҭакахьала, 1790 азы, [[Жаккар, Жозеф Мари|Жозеф Мари Жаккар]] иаԥиҵеит ихьӡ захьӡу [[ткацкий станок|асыга станок]], уи аџьоуҳар ариашара иацхраауан, аба аҭыжьра аус арццакуан. Амашьына иҭнажьуаз амаҭәа ауааԥсыра зегьы аахәара еиҳа ирзымариахеит. Уи аԥхьа аматериал џьаџьақәа рыла иҟаҵаз амаҭәа акәын еиҳарак иҟаз (аматериал бзиақәа ирылхыз амаҭәа аристократцәеи амал змаз ауааи ракәын иныҟәызгоз). [[Файл:StateLibQld 1 207213 A. G. Murray, 1901.jpg|thumb|right|150px|[[классический костюм|Аклассикатә костҩм]] зшәу ахаҵа — апалта шкәакәа, ахамы шкәакәа, агалстук, ҩ-цәаҳәак аҳәынҵәрақәа змоу аӡараҭаршә, аџьыба сааҭ, ачабра шкәакәа, аиқәа. [[1901|1901]]]] Ари апериод аан, ҳаамҭазтәи ауааԥсыра рхы иадырхәо амаҭәа хкқәа цәырҵуа иалагеит: амаӷра кьаҿқәа змоу, уцәа иадшәало амаҭәа, аԥхынтәиқәа аӡынтәиқәа, еиҳарак еиқәароу абақәа ирылхыз. Асанитартә- ацқьаратә ҭагылазаашьақәа анеиӷьха, иара убас аекономикатә ҭагылазаашьақәагьы, Европеи Аҩадатәи Америкеи руааԥсыра раӷьырак ҵаҟатәи ацәамаҭәақәа рышәҵара иалагеит. XIX-тәи ашәышықәса аҟынӡа, иӡахны иҟоу амаҭәақәа раахәара залшомызт— урҭ аахәаҩцәа рхала ирӡахуан, ма аӡахҩы иҟны иҿарҵон; ҿырԥштәыс иаагозар, [[Гамильтон, Александр|Александр Гамильтон]] 1791 азы иҟаиҵаз «Аалыҵқәа рзы ажәахә» аҿы иазгәаиҭон, Америка инхо ауааԥсыра рымаҭәақәа рахьтә аԥшьбатәи аҟынтә ахәбатәи ахәҭа рхала ирӡахуеит ҳәа. Абеиацәа ракәын аӡахҩы иҿы амаҭәа ҿазҵоз. Ихиоу ашәҵатәы аҭыжьра аҿиара анаиуз XIX-тәи ашәышықәса актәи азбжаҿы ауп. Раԥхьа зегь раасҭа зыхә лаҟәыз амаҭәақәа ракәын иааухәоз. Аӡахра ааглыхра аҿиара аиуаанӡа, аҭирахь инаргоз шамахамзар ашәҵашәых маҭәақәа ракәын, насгьы аӷарцәа еиҳарак амал змаз ауаа рышәҵашәых акәын иаархәоз. АXIX-тәи ашәышықәса агәҭаны [[швейная машина|аӡахыга машьына]] мҽхакы ҭбаала ахархәара аиуит. Уи адагьы, аба аԥҟаразы амыруга ҿыц абзоурала, знык ала жәаа ҿыгҳара аба аԥҟара алыршахеит. Уи аӡахра аус акырӡа иарманшәалеит. [[Гражданская война в США|Еиду Америкатәи Аштатқәа рграждантә еибашьраан]], шә-нызқьҩыла асолдаҭцәа армаҭәа ршәырҵар акәхеит. Арратә маҭәа аҭахра астандартизациа аҿиара иацхраауан. Ар рымаҭәа аӡахразы ианҿарҵоз, еиҳа ахархәара змаз ашәагаақәа азгәарҭон. Убри аҟнытә, аӡахратә ааглыхраҿы астандартқәа рыла иӡахыз амаҭәа инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит. 1880 шықәсазы Еиду Аштатқәа рҿы ахацәа рымаҭәақәа рыбжеиҵарак ракәын афабрикақәа рҿы ирӡахуаз, аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы шамахамзар ахацәа зегьы иӡахны ирҭиуаз амаҭәақәа ныҟәырго иалагеит. Уаанӡа аӡахҩцәа рҿы амаҭәақәа ҿазҵоз амалуаагьы уажәшьҭа зыхә ҳараку адәқьанқәа рҟыны иаархәо иалагеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/books/americanci-demokraticheskiy-opit/demokratichnost-odezhdi.php |title=Американцы: Демократический опыт: Пер. с англ. /Под общ, ред. и с коммент. В. Т. Олейника. — М.: Изд. группа «Прогресс» — «Литера», 1993. — 832 с. |access-date=2018-04-12 |archive-date=2018-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412212256/http://www.grinchevskiy.ru/books/americanci-demokraticheskiy-opit/demokratichnost-odezhdi.php |url-status=live }}</ref> === Ашәҵатәы аҿиараҿы иахьатәи атенденциақәа === ;Аунисекс астиль: {{Main|Аунисекс}} [[унисекс|Аунисекс]] астиль Мраҭашәараҟны аҿиара иалагеит [[1960-е|1960-тәи ашықәсқәа]] рзы, [[общество|ауаажәларраҿы]] аҳәсеи ахацәеи ррольқәа рҽырыԥсахуа иахьалагаз иабзоураны. Ари [[стиль одежды|астиль иаҵанакуа]] амаҭәақәа зегьы ихаданы ирызҷыдахаз, урҭ зтәу дхаҵоу дыԥҳәысу ахьыузеилмыргоз акәын. Раԥхьаӡа еизакны иҭрыжьыз ус еиԥш иҟаз амаҭәа [[джинсы|аџьынсқәа]] ракәхеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.irstyle.com/?ind=202 |title=Стили. Унисекс. Статья портала IRstyle |access-date=2012-08-21 |archive-date=2013-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130321101841/http://www.irstyle.com/?ind=202 |url-status=live }}</ref> == Амаҭәа ахкқәа == Ашәҵатәы еихыршоит:<ref name="ГОСТ 17037—85" /><ref>{{Книга |автор = Силаева М. А. |заглавие = Пошив изделий по индивидуальным заказам: Учебник для [[Начальное профессиональное образование|НПО]] |издание = 7-е изд., перераб. |место = М. |издательство = [[Издательский центр «Академия»]] |год = 2012 |страницы = 6 |страниц = 528 |isbn = 978-5-7695-5673-9 }}</ref><ref> {{Книга |автор = Радченко И. А. |заглавие = Основы конструирования и моделирования одежды: Учебник для [[Начальное профессиональное образование|НПО]] |издание = 1-е изд. |место = М. |издательство = [[Издательский центр «Академия»]] |год = 2012 |страницы = 11 |страниц = 464 |isbn = 978-5-7695-8444-2 }}</ref> === Ауаҩы ицәеижь ахәҭақәа ирҿырԥшны === * Ажәҩахыртә маҭәа — ацәеижь хыхьтәи ахәҭаҿы иҟоу амаҭәа ауп, иара ауаҩы ихәамци ихәдеи еибазыркуа ацәаҳәақәа рыла иԥкуп, ҵаҟа -абӷеи агәыи еимаздо ацәаҳәақәа рыла рыла: [[пальто|апалта]], [[полупальто|апалта кьаҿ]], [[плащ|аплашь]],[[пелерина|ажәҩаҭарԥа]], [[куртка|акуртка]], аблуза, [[пиджак|акостиум]], [[жакет|акьаҿ]], [[джемпер|аџьемпер]], [[жилет|аӡараҭаршә]], [[свитер|асвитер]], [[комбинезон|акомбинезон]], [[полукомбинезон|акомбинезонбжа]], [[ползунки|аҳәазага]], [[платье|аҵкы]], [[халат|ахалаҭ]], [[блузка|аблузка]], [[Кофта|акәафтачка]], [[верхняя сорочка|хыхьтәи асорочка]], [[нижняя сорочка|ҵаҟатәи асорочка]], [[фартук|аԥыраҳәа]], [[Комбинация (одежда)|акомбинациа]], [[распашонка|амшәхарԥ]], [[фуфайка|афуфаика]], [[майка|амаика]], [[купальник|аҽыкәабага]]. * Амаҟаҿаҳәаранӡатәи амаҭәа — ацәеижь ҵаҟатәи ахәҭа иаҵанакуа амаҭәа, хыхь аӡара аҟынӡа иԥку, ҵаҟа- ауҭәақәа рҿынӡа: [[брюки|аиқәа]], [[шорты|ашорҭқәа]], [[рейтузы|ареитузқәа]], [[юбка|аиԥка]], [[нижняя юбка|ҵаҟатәи аиԥка]], [[трусы|аиқәа кьаҿ]], [[плавки|аӡиқәакьаҿ]], [[кальсоны|анармеиқәа]], [[панталоны|апанталонқәа]].<ref>Товароведение и әкспертиза непродтоваров. — Поясная одежда. — С. 100.</ref> === Афункциатә ҷыдарақәа рыла === * [[Нательное бельё|Аҵаҟатәи амаҭәа]] — ацәеижь азы иахәҭоу ацқьаратә ҭагылазаашьақәа раԥҵаразы иҟоу аалыҵ ауп: амаика, аиқәа кьаҿ, апанталонқәа, уҳәа убас иҵегьы. * Акорсеттә аалыҵ ҳәа изышьҭоу аӡахратә ма атрикотажтә аалыҵ ауп, ацәеижь ахәҭақәа аформа рыҭаразы иршәырҵо, иара убасгьы ақалԥадқәа раанкыларазы: [[бюстгальтер|аилақь]], [[Грация (одежда)|аграциа]], аграциабжа, [[корсет|акорсет]], акорсетбжа, [[пояс для чулок|ақалԥадқәа рзы амаҟа]]. * [[Верхняя одежда|Хыхьтәи амаҭәа]] — ари акорсет иалху амаҭәа ахыхь иршәырҵо, аҩныҵҟамаҭәа, ма акостиумқәеи аҵыкқәеи ргәыԥ иаҵанакуа амаҭәақәа роуп: акуртка, апалта, аплашь, уҳәа убас иҵегьы. * [[Головной убор|Ахы иахарҵо]] — иӡаху ма итриктажтәу аалыҵуп, ауаҩы ихы хызҩо: [[шапка-ушанка|алымҳаҵәқәа змоу ахылԥа]], [[кепи|абыз змоу ахылԥа]], [[шапка|ахылԥа]], [[берет|аберет]], [[шлем|акәылӡхылԥа]], [[жокейка|ажокеика]], [[пилотка|апилотка]], [[капор|акапор]], [[чепчик|ачепец]], [[фуражка|абызхылԥа]], [[бескозырка|абыз змам ахылԥа]], [[тюбетейка|атиубетеика]]. * Ақалԥадқәа - ашьапқәа ирышьарҵо атрикотажтә аалыҵ ауп. Урҭ хаз-хазы ашьапқәа рҵәахуеит, ашьаргәыҵақәагьы налаҵаны: [[подследники|ушьапы иаҵоуҵақәо]], [[чулки|ақалԥадқәа]], [[получулки|ақалԥадбжақәа]], [[гетры|агетрқәа]], [[колготки|аколготкақәа]]. * Анапҭарԥақәа — иӡаху ма итрикотажтәу аалыҵуп, анапы ҵаҟатәи ахәҭеи ажәҩахыр аԥхьатәи ахәҭеи хызҩо: [[варежки|анапхазқәа]], [[перчатки|анапҭарԥақәа]], анапҭарԥақәа, анапхазқәа. * Ашьал-ахәдақәыршәқәа — иӡаху ма итрикотажтәу аалыҵ, ахыи (мамзаргьы) ахәдеи хызҩо[[платок|: ашьал]], [[косынка|акасы]], ахәдақәыршә * [[Обувь|Ашьапымаҭәа]] адәахьтәи аныррақәа рҟынтә ашьапқәа зыхьчо, аутилитартәи аестетикатәи функциақәа змоу аалыҵуп.<ref>ГОСТ 23251—83 Обувь. Термины и определения</ref> === Ахацәеи, аҳәсеи, ахәыҷқәеи ртәқәа рыла еихшаны. === * Ахацәа * [[Женская одежда|Аҳәса]] * [[Детская одежда|Ахәыҷтәы]] ** Ҿыц ииз ахәыҷқәа рзы - 9 мзы рҟынӡа зхыҵуа рзы ** ахәыҷбаҳча ахәыҷӡақәа ргәыԥ иаҵанакуа ахәыҷқәа рзы - 9 мзы инаркны 3 шықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷқәа рзы ** Ашколқәранӡа имнеиц ахәыҷқәа рзы — 3 шықәса инаркны 7 шықәса рҟынӡа зхыҵуа рзы ** Ашкол аиҵбыратә гәыԥ иаҵанакуа ахәыҷқәа рзы - 7 шықәса инаркны 12,5 шықәса зхыҵуа аҷкәынцәеи 7 шықәса инаркны 11,5 шықәса аҟынӡа зхыҵуа аӡӷабцәеи рзы. ** Ашкол аиҳабыратә гәыԥ ахәыҷқәа рзы - аҷкәынцәа 12,5 инаркны 15,5 шықәса рҟынӡа зхыҵуа рзы, аӡӷабцәа 11,5 инаркны 14,5 рҟынӡа зхыҵуа рзы. ** Ахбыџқәа ргәыԥ азы - 15,5 инаркны 18 шықәса рҟынӡа зхыҵуа аҷкәынцәеи 14,5 инаркны 18 шықәса рҟынӡа зхыҵуа аӡӷабцәеи рзы. === Аҳауатә ҟазшьарбагақәа рыла === * Аԥхын * Аӡын * Аамҭахәҭатәи - ааԥын-ҭагаларатәи аамҭақәарзы амаҭәа * Аамҭахәҭақәа зегьы рзы- ианаамҭазаалакгьы ашықәс аҩныҵҟа иршәырҵо амаҭәа === Ахархәаратә ҷыдарақәа рыла === * Абзазаратә ** Аҩнымаҭәа — аусуразы иршәырҵо абзазаратә маҭәа, аҩны аԥсшьара аамҭазы иныҟәырго амаҭәа. *** Аусуратә - аҩнымаҭәа абзазаратә ҭагылазаашьақәа рҿы аусуразы ** Есыҽнытәи амаҭәа — есыҽны иныҟәырго абзазаратә маҭәа. ** Агәырӷьаратә - абзазаратә маҭәа, агәырӷьаратә усмҩаԥгатәқәа раан иршәырҵо. ** Аспорттә маҭәа — аспорттә ҽазыҟаҵарақәа раан иныҟәырго абзазаратә маҭәа. ** Амилаҭтә — абзазаратә маҭәа,ажәлар рмилаҭтә культуреи рыбзазашьеи аҷыдарақәа аазырԥшуа. Уи есыҽны иныҟәыугар алшоит, аныҳәақәа раан, ма ақьабзтә усмҩаԥгатәқәа раангьы. * Ааглыхратә (абзазаратә ''усуратә маҭәа'' иахымҩашьалароуп) —анхамҩа еиуеиԥшым аусхкқәа рҿы иршәырҵо амаҭәа. ** [[Специальная одежда|Иҷыдоу]] (аусуратә маҭәа) —ишәарҭоу, аԥырхага змоу ааглыхратә факторқәа рҟынтәи аусуҩцәа рыхьчаразы амаҭәа ** Асанитартә - аусуҩ иҟынтәи аусуратә маҭәахәқәа рыхьчаразы, насгьы аусзуҩы азеиԥш ааглыхратә ҟьашьрақәа иацәыхьчаразы ааглыхратә маҭәа *** Атехнологиатә - аусугатә маҭәахәқәа рыхьчаразы асанитартә маҭәа хкы ** [[Униформа|Аформатә]] - арратә усзуҩцәа рымаҭәа, иҷыдоу аҟәшақәа русзуҩцәа, ауниформа ззаԥҵоу аҵаҩцәа рзы амаҭәа === Аизакызаара инақәыршәаны === * Хаз-хазы афункционалбжақәа змоу амаҭәақәа- егьырҭ амаҭәақәа ирыдымкылакәа, рхала ахархәара зылшо амаҭәақәа роуп. * Ашәҵатәқәа ркомплектқәа ҳәа изышьҭоу еиԥшу стильк ала иҟаҵоу амаҭәақәа роуп: [[костюм|акостиум]] (уахь иаҵанакуеит: [[мужской костюм|ахацәа ркостиум]], [[женский костюм|аҳәса ркостиум]]), [[брючный комплект|аиқәа зцу акомплект]], [[купальный костюм|аӡҭалага]], [[пляжный комплект|амшын аԥшаҳәаҿы иршәырҵо акомплект]], [[пижама|апижама]]. === Аӡахратә технологиа инақәыршәаны === * Иӡаху - аматерилқәа зегь ирылхны иӡаху амаҭәа, ашәҵарази,аҩныҵҟамаҭәеи,ацәарҭамаҭәеи ирзыку. * Атрикотажтә — атрикотаж иалху амаҭәа мамзаргьы иԥаны иҟаҵо. * Араԥаратә === Ааглыхра ахкы ала === * [[Поточное производство|Еизакны иҭрыжьуа амаҭәа]] — астандарттә цәеижьтә формақәа рзы амаҭәа, еидкыланы еиԥмырҟьаӡакәа иҭрыжьуа ** [[Прет-а-порте|Ашәҵара иазыхиоу]]; * Ҷыдала иҿаҵоу амаҭәа — ауаҩы ицәеижь ашәага-загақәеи ирыдгалоу амодели инарықәыршәаны иҟаҵоу амаҭәа ауп. === Аматериал хада инақәыршәаны === * Аба * [[Кожаные изделия|Асахҭан]] * [[Меховые изделия|Ахәы]] * Ахӡы- ахәы * Арезина-полимертә == Амаҭәа ашәагаақәа == {{main|Амаҭәа ашәагаақәа}}Ашәҵатәы ашәагаақәа ҳәа изышьҭоу анбантә ма ахыԥхьаӡаратә кодуп, уи ауаҩы ицәеижь ма ицәеижь ахәҭақәа рпараметрқәа ирықәшәоит, амаҭәа ахәҭаҷ зызку. Ауаюы инаало амаҭәеи ашьапымаҭәеи ралхра изымариахарц азы, урҭ ҭзыжьуа ашәагаа аарԥшразы асистема рхы иадырхәоит. Еиҳаракгьы ашәагаа амаҭәа иақу адыргацраҳәаҿы иануп, ашьапымаҭәаҿы уи ашьапаҵаҿы иҟазар алшоит. == Ашәҵатәы аибыҭашьа иазку азеиԥш дыррақәа == Ашәҵатәы аибыҭашьа шьаҭас иамоуп ахәҭақәа рформеи, рхыԥхьаӡареи, рыӡахырҭақәеи, реиқәҳәаларҭақәеи реишьҭагылашьа, рҭыԥ. Амаҭәа аиҿартәышьа аҟазшьа еиуеиԥшым арбагақәа рыла еилукаар алшоит: адәахьтәи аформақәа, Ахәҭақәа рыгәҵәы аконструктивтә еишьҭаргылашьа, Аӡахырҭақәа реимадарақәа рыхкы, аматериал ахкы. [[Силуәт (графика)|Асилует]] —ԥшшәык мацарала иаарҟьаҟьан иаарԥшу афигурақәа рпрофильқәа рсахьа. Ужәҩа иҭаурԥо амаҭәа аӡахышьа арбага хадақәа иреиуоуп амаӷра аԥҟашьа, арельиефқәа рыӡахышьа, алифи аиԥкеи аӡахырҭақәа рыла реимадара. Амаӷра ихадоу ԥҟашьаны иҟоуп аҭаӡахра, [[реглан|ареглан]], аматериал шеибгоу иӡахны. Иара убас иҭаӡаху амаӷра ҩ-еиԥшымзаарак амоуп: иаабаци ахарԥтәи ҭаӡахышьақәеи. === Амаҭәа ахәҭақәа арахәыцқәа рыла реимадара === Ашәҵатәы анаԥырҵо, ахәҭақәа реидҵаразы, насгьы аматериал ахқәа аус рыдуларазы еиуеиԥшым амҩақәа рхы иадырхәоит: [[Нитки|арахәыцтә]], [[Клеевое соединение|Аҷабра]], [[Сварка|Аидырҭәалара]], Аилаҵара Арахәыц аметод ала ахәҭақәа напыла ма машьынала иҭаӡахны еидҳәалоуп. Иҷабу аӡахырҭақәа рҿы, аматериал аҷабгала аплионка, аххыра, арахәыц иреиԥшны идырӷәӷәоит. Еиларҭәо аӡахырсҭақәа рҿы асинтетикатә, аплионкатә маҭәахәқәа ртермопластикатә ҟазшьақәа ахархәара роуеит. ---- * Агәыршьҭа — ари агәыри арахәыци рыла аматериал ҩ-кылҵәарак рыҭаны иҟауҵо аилазаашьа аелементқәа иреиуоуп. * Аҭаӡахырсҭа -еишьҭагылоу агәыршьҭрақәа роуп. * Аӡахырсҭа- ҳәа изышьҭоу аматериал аҿы еишьҭагылоу аӡахырҭақәа роуп. Аҭаӡахрақәеи агәыршьҭақәеи ҟалар алшоит: амашьына иҟанаҵаз, напыла, ибжьырҟьо, иҭаҵәахны иҟаҵо. == Ааглыхра == [[ателье|Ателие]] аҿы аусзуҩцәа рыбжьара [[разделение труда|аусутә аихшара]] еиҳараӡак абри аҩыза амҩала имҩаԥысуеит: [[закройщик|аԥҟаҩы]] аклиент ишәагаақәа ихихуеит, аалыҵ афасон иалацәажәоит, аескизқәа ҭихуеит, аматериалқәа алихуеит (аба, афурнитура), раԥхьатәии аҵыхәтәантәии агәаҭарақәа мҩаԥигоит; [[портной|Аӡахҩы]] аматериал ԥиҟоит, иӡахуеит. Ателиеқәеи хаҭалатәи анапҟазацәеи амаҭәақәа рыӡахраан рхы иадырхәоит амакетҟаҵара аметод, адизаин аметодқәа — еиҳарак “ Аконструкциаҟаҵара иаку аметод ЦОТШЛ”,насгьы “Миуллери иԥеи” ҳәа изышьҭоу аметодика. [[макетирование|Амакетҟаҵара аметод]] (“[[муляж|амулиажтә метод]]” мамзаргьы “ататуажтә метод” ҳәагьы еицырдыруеит) — аконструкциа иҭбаау аформа аиоуразы аманекен ма ауаҩы иқәдырҷабуеит ақьаадқәа, амакеттә материал, ма амаҭәа злырхуа аматериал. Уи апроцесс ашьҭахь иҭбаахаз аформа ауаҩы ма аманекен иашәырхуеит, иҟьаҟьоу акы иқәырҵоит, иԥырҟоит. Ииашаны иҟаҵоу амакет ауаҩы ицәеижь аҷыдарақәа зегьы азгәанаҭоит.Абри аметод ала амаҭәа апроект ҟаҵазар, абжьаратә гәаҭарақәа рыда иуӡахыр алшоит. * [[Детали швейных изделий|Иӡаху амаҭәақәа рыхәҭақәа]] * [[Швейная промышленность|Аӡахратә ааглыхра]] === Ашәҵатәы аныҟәгаразы азыҳәарақәа === Аексплуатациатә ҭахрақәа ирхыԥхьаӡалоуп аныҟәгара ианыманшәалоу, аалыҵ ахаҭабзиара аныҳараку. Аныҟәгараҿы иманшәалахоит амаҭәа ашәагаа ииашан ианалху, аматериал ахәҭақәа иахьрыхәҭо аҭыԥ анрымоу. Амаҭәа уақәӷәгәыӷыртә иҟалоит, даҽакала иуҳәозар,заа ихап ҳәа умшәакәа иныҟугартә, амаҭәа ахықәкы иақәшәо аматериал аналыухуа, иара убас атехникатә ус адулашьагьы азгәауҭар. Аестетикатә ҭахрақәа ирыҵаркуеит асахьаркыратә рхиашьа, аматериал аԥшшәы, иану асахьа, ишыӡаху, амаҭәа ахәҭақәа рпропорциақәа. Аарыхратә ҭахрақәа ззырхо амаҭәа аҭыжьраан аматериалқәа хшыҩркрала рхархәара иазхуыцуеит, насгьы аус аџьабаа рацәа шаҭаху азгәаҭоуп. Уи аалыҵ ахатә харџь армаҷреи ааглыхра ахаҭабзиара аизырҳареи иацхраауеит. Аматериалқәа рхархәаразы аекономикатә модел еиқәыршәахоит амодел адизаин аԥҵараан, аӡахырҭаҿы аалыҵ аус адулараан ацәыӡқәа анмаҷу, аџьабаа еиҵахоит атехнологиақәеи, аматериал ҿыцқәеи, насгьы хра злоу амыругақәеи рыла аус аныруа. Амаҭәа амодел атехникатә хҳәааҿы, аалыҵ азеиԥш ҟазшьарбагақәеи, аконструкциеи абас еишьҭаргыланы иаагоуп: * амодел ахки ахықәки * материал хада ахкы, аԥштәқәа ргамма * Асилует * Аԥҟара * Аибаркыга ахкы * ахәҭа хадақәа рҟазшьарбагақәа (аԥхьа, ашьҭахь, амаӷра, ахәда) * Аҩычара * агәыԥ зегьы ашәагааи ауреи рзы абжьгарақәа === Аекономика === 1997 азы имҩаԥгаз аҭҵаара инақәыршәаны, адәқьанқәа рҿы 10 [[евро]] ҳәа ирҭииз амаҭәақәа [[себестоимость|рхаҭаԥса]] 3 евро иреиҳамызт.<ref> {{книга | автор = Marie-Noëlle Boutin-Arnaud, Sandrine Tasmadjian | часть = | заглавие = Одежда | оригинал = Le vêtement | ссылка = | издание = | ответственный = | место = | издательство = Nathan | год = 1997 | том = | страницы = | страниц = | isbn = 2-0918-2472-0 }}</ref> Ашәҵатәқәа рыхәгьы абас еиԥш ишоит: {| class="wikitable" |- | Аӡеи амаҭәахәқәеи || 8% инаркны 14% рҟынӡа |- | Аулафахәы || 5% инаркны 14% рҟынӡа |- | Егьырҭ аныхтәқәа || 2% инаркны 3% рҟынӡа |- | Аҭыжьыҩ ихашәалахәы || 15% инаркны 17% рҟынӡа |- | Ахәаахәҭратә ахәцҵа || 55% инаркны 67% рҟынӡа |} Апроценттә ҳәаақәа рыдҳәалоуп ааглыхреи аҵыхәтәантәи ахархәаҩи рыбжьара абжьаҟазаратә знеишьақәа рхыԥхьаӡара. Убри аҟнытә, иҟоуп [[бренд|абрендқәа]] ахәԥса ахылаԥшра азҭо, ианыҭрыжьуа инаркны (рхатә зауадқәа налаҵаны) аларҵәараҿынӡа (рхатә дқьанқәақәа ма [[Интернет-торговля|интернетала]]) Атекстильтә аалыҵқәа реиҳарак [[Третий мир|ахԥатәи адунеи атәылақәа]] рҿы иҭрыжьуеит, ҷыдала [[Азиатско-Тихоокеанский регион|Азиа]]. Ашәҵатәқәа рыҟаҵаразы рхы иадырхәо аматериалқәа рҟынтә иҟоуп зегь реиҳа аҳауа зҟьашьуагьы. Уи адагьы, ари аусухкаҿы ихадоу аусзуҩцәа русуратә ҭагылазаашьақәеи руалафахәыи лассы-лассы даара илаҟәуп. : ''уахә. иара убас'': [[торговля|ахәаахәҭра]], [[бутик|абутик]], [[галантерея|агалантереиа]], [[секонд-хенд|ҩынтә ахархәара]] === Ааглыхраҿы аҿыцрақәа === [[Швейная промышленность|Аӡахратә усхкаҿы]] [[ИТ|АИТ-технологиақәа]] рхархәара ихадоу ахырхарҭақәа рахь иаҵанакуеит амаҭәа рмоделқәа автоматтә [[проектирование|проектҟаҵареи]], [[раскрой|автоматтә ԥҟарақәеи]]. Аҵыхәтәантәи аамҭазы, [[система автоматизированного проектирования|CAПР]] (computer-aided design, CAD) активла ахархәара аиуит —абазатә, амоделтә конструкциақәа ҟазҵо апрограмма. Ашәагаала еихыршоит, ҷD- амодель аспециалистцәа- атехнологцәа атехнологиатә документациа аԥҵараҿы ирыцхраауеит. Анаҩстәи автоматтә мыругақәа алекалои аԥҟареи дырмариоит: * [[дигитайзер|Афотодигитаизатор]] — акьыԥхьтә лекалоқәа аелектронтә формахь рыиагара алзыршо мыругоуп. * [[Бодисканер|Абодисканер]]- ҷD амодель аиқәыршәаразы ауаҩы ифигура асканер азызуа хархәагоуп. CAD иацҵаны, уи алшара унаҭоит хаҭалатәи астандартқәа рыла алекалоқәа рыҟаҵара. * Автоматтә ԥҟаратә комплекс — иадҵоу апрограмма инақәыршәаны алазер ма ароликтә ҳәызба ахархәарала,аматериал( аба, асахҭан) автоматтә ԥҟара алзыршо мыругоуп. Атрикотажтә маҭәа аҟаҵараан рхы иадырхәоит апрограмма змоу аԥагатә машьынақәа, урҭ амоделиер —аконструктор иус дырманшәалоит, насгьы еиҳа иуадаҩу асахьақәа раԥҵара алдыршоит. Уи иадҳәалоу аусхкгьы, асра -еснагь аиӷьхара иаҿуп, иԥсабаратәу ацыхә ҿыцқәа аус рыдырулоит (акалам, ахәац), аба аилазаара еиӷьнатәуеит, (иԥсабаратәуи асинтетикатәи ацыхәқәа реилаԥсара иалнаршоит амаҭәа аинтерес зҵоу афактура аиура, еиҳа иӷәӷәахоит,иҟәатахоит) аба аус адуларазы аилазаашьа ҿыцқәа аԥырҵоит(имҟәыҷырц, абааӡареи, аҟьашьреи рҟынтә иахьчаларц). == Ҳакәша-мыкәша иамоу анырра == Адунеи аҿы шаҟа рҭаху аасҭа еиҳаны амаҭәа ҭрыжьуеит, Убас, 2012 азы апланетаҿы иҭрыжьыз амаҭәақәа рҟынтә 60% раҟара шықәсқәак рыла икарыжьит, аӡәырҩы ахархәаҩцәа зхаҭабзиара ҳараку амаҭәақәа амодаҟынтә иқәҵит ҳәа ԥхьаӡаны икарыжьукеит. Икарыжьыз амаҭәақәа [[свалка|агәамсам еизгарҭарақәа]] рымҽхак дырҭбаауеит: Еиду Аштатқәа рҿы мацара есышықәса 10,5 миллион тонна абзазаратә атекстильтә цәынхақәа агәамсам кажьырҭақәа рахь идәықәырҵоит. Амода аиндустриа аҭакԥхықәра адуп адунеи аҿы [[Сточные воды|аӡцарҭақәа]] 20 процент, 10 процентк [[Углекислый газ в атмосфере Земли|арацәаҵәыҵәытә газ аушьҭра]]( жәларбжьаратәи аҳаиртә ԥыррақәа раасҭа). Атекстильтә ааглыхра Адунеи аокеан [[Пластиковое загрязнение|апластикатә маҭәарқәа]] рыла аҟьашьра иахыҵхыҭра хадоуп ҳәа ԥхьаӡоуп.. [[хлопководство|Абамбаӡа ааглыхра]] адунеи аҿы иҟоу [[инсектициды|аинсектицидқәа]] рҟынтә 24 процент ақәдырӡуеит, [[пестициды|апестицидқәа]] рҟынтә 11 процент рхы иадырхәоит, арахь уи адунеи аҿы изқәаарыхуа адгьылқәа рҟынтә 3 процентк мацара роуп иагоу.<ref>{{cite web |url=https://elementy.ru/kartinka_dnya/1777/Svalka_v_Atakame |title=Свалка в Атакаме |date=2023-09-01 |publisher=әлементы |access-date=2023-09-20 |archive-date=2023-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010084927/https://elementy.ru/kartinka_dnya/1777/Svalka_v_Atakame |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://unece.org/forestry/news/fashion-environmental-and-social-emergency-can-also-drive-progress-towards |title=Fashion is an environmental and social emergency, but can also drive progress towards the Sustainable Development Goals |date=2018-03-01 |publisher=United Nations Economic Commission for Europe |access-date=2023-09-20 |archive-date=2023-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921224612/https://unece.org/forestry/news/fashion-environmental-and-social-emergency-can-also-drive-progress-towards |url-status=live }}</ref> == Амаҭәа ацклаԥшра == [[Вешалка|Акнаҳага]]. == Аҩнытә ԥстәқәа рымаҭәа == [[Файл:Cheney's dogs dressed for halloween.jpg|thumb|right|Аԥстәқәа рзы [[Карнавал|акарнавалтә маҭәа]]]] XX-тәи ашәышықәсазы, [[Домашние животные|аҩнытә ԥстәқәа]] рымаҭәа модатә трендны иҟалеит, уи еиуеиԥшым аилахәырақәеи адизаинерцәеи рхы азыркит. Раԥхьаӡа абас еиԥш иҟоу амаҭәақәа зхәы кьаҿыз ма ахәы змам аҩнытә ԥстәқәа (иаҳҳәап, ашнауцерқәа) рырныҟәарақәа раан ахьҭа рацәыхьчара акәын изызкыз, аха аамҭа анца, уи адекоративтә функциагьы аанахәеит. Иара убас [[Акьанџьа|акьанџьақәа]] рзы амаҭәақәагьы рӡахуеит. == Шәахә. иара уб. == * [[Детская одежда|Ахәыҷтәы маҭәа]] * [[История одежды|Амаҭәа аҭоурых]] * [[Женская одежда|Аҳәса рымаҭәа]] * [[Модная фотография|Амодатә фотоҭыхымҭа]] * [[Мужская одежда|Ахацәа рымаҭәа]] * [[Портной|Аӡахҩы]] * [[Русский национальный костюм|Аурыс милаҭтә маҭәа]] <!-- Он не современный, но должна же быть на него ссылка из әтой статьи --> * [[Секонд-хенд|Аҩбатәи анапы]] * [[Теория моды|Амода атеориа]] * [[Устойчивая мода|Иҭышәынтәалоу амода]] * [[Швейная промышленность|Аӡахратә ааглыхра]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * ''[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]''. [https://www.academia.edu/93880529/ Теория моды: миф, потребление и система ценностей]. Санкт-Петербург; Москва: RUGRAM_Пальмира, 2023. 387 с. * ГОСТ 17037—85 (СТ СәВ 4827—87) Изделия швейные и трикотажные. Термины и определения * {{ВТ-әСБЕ|Одежда|[[Анучин, Дмитрий Николаевич|Анучин Д. Н.]]}} * {{ВТ-ЕәБЕ|Одежда|Гессен Ю.}} * Мерцалова М. Костюм разных времен и народов: в 4 т. М.: Академия моды, 2001. * {{книга |автор = С. Слоневский. |часть = Одежда |ссылка часть = |заглавие = [[Большая советская әнциклопедия]]. В 65 томах |оригинал = |ссылка = |викитека = |ответственный = гл. ред. [[Шмидт, Отто Юльевич|О. Ю. Шмидт]] |издание = 1-е изд |место = М. |издательство = [[Большая Российская әнциклопедия (издательство)|Советская әнциклопедия]] |год = 1939 |том = 42 (Нидерланды — Оклагома) |страницы = 720—726 |страниц = 832 |серия = |isbn = |тираж = 45500 }} * {{БСә3|заглавие=Одежда}} * Фукаи А., Суо Т., Ивагами М., Кога Р., Нии Р., Нишьяма Д. Мода XVIII—XX вв. Киотский институт костюма. Изд-во: «АСТ», «Астрель», «ОГИЗ», 2009. 192 с. * Boucher F. 20,000 Years of Fashion: The history of costume and personal adornment. New York: Harry N. Abrams, 1987. * Mendes V. de La Hay A. 20th Century Fashion. London: Thames and Hudson, 1999. == Азхьарԥшқәа == * [https://www.youtube.com/watch?v=OJLpp7v1zHQ Моделирование и конструирование одежды (фильм)]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160414064822/https://www.youtube.com/watch?v=OJLpp7v1zHQ |date=2016-04-14 }} * ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский, С. В.]]'' [https://www.youtube.com/watch?v=7iH_VYKO8pI Как одевались наши предки? : лекция] — НаукаPRO {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:шәҵатәы}} [[Акатегориа:Амаҭәа]] 8w85k3rhbxear539z8npr5bq0x3rd7z Акатегориа:Асовет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа 14 55623 172345 172342 2026-08-22T12:00:50Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет атомгәы иаҿагыло активистцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Асовет атом агәыцә иаҿагыло активистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172345 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет атом агәыцә иаҿагыло активистцәа|бџьар]] [[Акатегориа:Асовет еибашьра иаҿагыло активистцәа|атомгәыцәтә бџьар]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла атомгәыцәтә программа|активистцәа]] pxrlniuc7nek37rirfxpdpq831pui39 172366 172345 2026-08-22T12:44:55Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Асовет еибашьра иаҿагыло активистцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагылоз асовет активистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172366 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет атом агәыцә иаҿагыло активистцәа|бџьар]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагылоз асовет активистцәа|атомгәыцәтә бџьар]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла атомгәыцәтә программа|активистцәа]] hvbcgac1w4vktvylmq99wh0qdsdz3yy Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла 14 55624 172344 2026-08-22T11:59:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар атәылақәа рыла| ]]» 172344 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар атәылақәа рыла| ]] tw3yqombe5tza26m0v3toz8uu0npwzb Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло активистцәа 14 55625 172346 2026-08-22T12:02:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа|*]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло аҵысра|активистцәа]]» 172346 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа|*]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло аҵысра|активистцәа]] 4nnpalqa2zex66phpzt8mj99e73v4iw Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа 14 55626 172347 2026-08-22T12:04:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Anti-nuclear activists}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра|+активистцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]]» 172347 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Anti-nuclear activists}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра|+активистцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]] s4ox4g2kczes8mlcfs0g0nblr2worsi Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра 14 55627 172348 2026-08-22T12:06:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Anti-nuclear movement}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә технологиа|+]] [[Акатегориа:Аԥсабаратә лагылазааратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа ахырхарҭақәа рыла]]» 172348 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Anti-nuclear movement}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Атомгәыцәтә технологиа|+]] [[Акатегориа:Аԥсабаратә лагылазааратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа ахырхарҭақәа рыла]] n6340z81oiyda838mee2t4jdjzb0gju Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа 14 55628 172349 2026-08-22T12:11:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Anti-war activists}} {{cat main|Аибашьра иаҿагыло аҵысра}} {{Category see also|Апацифистцәа|Амч ахархәара иаҿагыло адгылаҩцәа}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло аҵысра|активистцәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]]» 172349 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Anti-war activists}} {{cat main|Аибашьра иаҿагыло аҵысра}} {{Category see also|Апацифистцәа|Амч ахархәара иаҿагыло адгылаҩцәа}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло аҵысра|активистцәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]] 72wb4k64f23l7ev7eseutr8gb5bm9b4 Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар иаҿагыло аҵысра 14 55629 172350 2026-08-22T12:15:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра|*Атомгәыцәтә бџьар]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар]] [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Абџьар ахылаԥшра]]» 172350 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра|*Атомгәыцәтә бџьар]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә бџьар]] [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Абџьар ахылаԥшра]] jlwky9viwtrvspy548op66k61as4rzd Акатегориа:Абџьар ахылаԥшра 14 55630 172351 2026-08-22T12:20:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Arms control}} {{DEFAULTSORT:бџьар ахылаԥшра}} [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи азин]] [[Акатегориа:Ажәларбжьаратә шәарҭадара]] [[Акатегориа:Аҭынчра]] [[Акатегориа:Арратә дипломатиа]] [[Акатегориа:Абџьарқәа|=]] [[Акатегориа:Атехнологиақәа рырманшәалара]]» 172351 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Arms control}} {{DEFAULTSORT:бџьар ахылаԥшра}} [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи азин]] [[Акатегориа:Ажәларбжьаратә шәарҭадара]] [[Акатегориа:Аҭынчра]] [[Акатегориа:Арратә дипломатиа]] [[Акатегориа:Абџьарқәа|=]] [[Акатегориа:Атехнологиақәа рырманшәалара]] aeswgdog3bzk2qo206hvcrw96yxf9zz Акатегориа:Атехнологиақәа рырманшәалара 14 55631 172352 2026-08-22T12:22:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:технологиақәа рырманшәалара}} [[Акатегориа:Арманшәалара]] [[Акатегориа:Аполитикеи атехнологиеи]] [[Акатегориа:Ауаажәларра рах атехнологиа]] [[Акатегориа:Аинформациатә технологиақәа рзакәан]]» 172352 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:технологиақәа рырманшәалара}} [[Акатегориа:Арманшәалара]] [[Акатегориа:Аполитикеи атехнологиеи]] [[Акатегориа:Ауаажәларра рах атехнологиа]] [[Акатегориа:Аинформациатә технологиақәа рзакәан]] ftvx2umnjarv5551hxy8i9ia0im6lcx Акатегориа:Аинформациатә технологиақәа рзакәан 14 55632 172353 2026-08-22T12:23:44Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:информациатә технологиақәа рзакәан}} [[Акатегориа:Азин азҵаатәыла]] [[Акатегориа:Аинформациатә технологиа|закәан]]» 172353 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:информациатә технологиақәа рзакәан}} [[Акатегориа:Азин азҵаатәыла]] [[Акатегориа:Аинформациатә технологиа|закәан]] lt50ttaxnun6zi080mjlgoe7dxo9b1e Акатегориа:Аполитикеи атехнологиеи 14 55633 172354 2026-08-22T12:24:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:политикеи атехнологиеи}} [[Акатегориа:Аполитика азҵаатәқәа рыла|технологиа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра рах атехнологиа]]» 172354 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:политикеи атехнологиеи}} [[Акатегориа:Аполитика азҵаатәқәа рыла|технологиа]] [[Акатегориа:Ауаажәларра рах атехнологиа]] hnm79pif5owqhf2ccp7sceln35uer20 Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла 14 55634 172355 2026-08-22T12:26:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Anti-war activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа| ҭәылақәа]]» 172355 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Anti-war activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа| ҭәылақәа]] okpo9lzugamqiwukw5kl1dbyr5prr1w Акатегориа:Асовет атом агәыцә иаҿагыло активистцәа 14 55635 172356 2026-08-22T12:29:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет атом агәыцә иаҿагыло активистцәа}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа|атом агәыцә]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз атом агәыцә иаҿагыло аҵысра| активистцәа]]» 172356 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет атом агәыцә иаҿагыло активистцәа}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа|атом агәыцә]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз атом агәыцә иаҿагыло аҵысра| активистцәа]] gntpcfrlzp8mlfo68ivk3zv0kfh4kxu Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа атәылақәа рыла 14 55636 172357 2026-08-22T12:31:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Anti-nuclear activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аекоактивистцәа атәылақәа рыла| ]] Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло...» 172357 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Anti-nuclear activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Аекоактивистцәа атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра атәылақәа рыла|+активистцәа]] aoiy5ca23nlujvo8i9l9s8b6yz8e46h Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра атәылақәа рыла 14 55637 172358 2026-08-22T12:33:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Аенваиронментализм атәылақәа рыла|+]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә технологиа атәылақәа рыла| ]]» 172358 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Аенваиронментализм атәылақәа рыла|+]] [[Акатегориа:Атомгәыцәтә технологиа атәылақәа рыла| ]] miihely6xgyv9xmii3o0a39pwr564gd Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа атәылақәа рыла 14 55638 172359 2026-08-22T12:34:46Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҭынчратә ҵысрақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Апацифизм атәылақәа рыла| ҭынчратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла| ҭынчратә ҵысрақәа]]» 172359 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ҭынчратә ҵысрақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Апацифизм атәылақәа рыла| ҭынчратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла| ҭынчратә ҵысрақәа]] kbcix32v8sk80me01c7zyky9b93mde6 Акатегориа:Апацифизм атәылақәа рыла 14 55639 172360 2026-08-22T12:35:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Pacifism by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:пацифизм атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Апацифизм| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа атәылақәа рыла| пацифизм]]» 172360 wikitext text/x-wiki {{commons category|Pacifism by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:пацифизм атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Апацифизм| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа атәылақәа рыла| пацифизм]] t52vti5sj40n12i86nydz4owmobihqq Акатегориа:Апацифизм 14 55640 172361 2026-08-22T12:37:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Pacifism}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:пацифизм}} [[Акатегориа:Аҭынчра]] [[Акатегориа:Аполитикатә идеологиақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә теориақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло аҵысра]]» 172361 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Pacifism}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:пацифизм}} [[Акатегориа:Аҭынчра]] [[Акатегориа:Аполитикатә идеологиақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә теориақәа]] [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло аҵысра]] 60nzko7bzyjkxv86t2l3ujqvvst3yzb Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз атом агәыцә иаҿагыло аҵысра 14 55641 172362 2026-08-22T12:39:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз атом агәыцә иаҿагыло аҵысра}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз атомгәыцәтә технологиа|атом агәыцә иаҿагыло аҵысра]] Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз аҭынчратә ҵысрақәа...» 172362 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз атом агәыцә иаҿагыло аҵысра}} [[Акатегориа:Атом агәыцә иаҿагыло аҵысра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз атомгәыцәтә технологиа|атом агәыцә иаҿагыло аҵысра]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз аҭынчратә ҵысрақәа|атом агәыцә иаҿагыло аҵысра]] l85wborprv6o0zf8dip9rra6my00srm Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз аҭынчратә ҵысрақәа 14 55642 172363 2026-08-22T12:41:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз аҭынчратә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа| ҭынчратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз ауаажәларратә ҵысрақәа|ҭынчратә ҵысрақәа]]» 172363 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз аҭынчратә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Аҭынчратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа| ҭынчратә ҵысрақәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз ауаажәларратә ҵысрақәа|ҭынчратә ҵысрақәа]] drc03dtpj4ooler6d3il3rnb0z8tx1v Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз ауаажәларратә ҵысрақәа 14 55643 172364 2026-08-22T12:42:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз ауаажәларратә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|ҵысрақәа]]» 172364 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз ауаажәларратә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|ҵысрақәа]] j66vmw5w2dj3bor3qm9m9gqkh645bpr 172365 172364 2026-08-22T12:42:38Z Fraxinus.cs 8381 172365 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз ауаажәларратә ҵысрақәа}} [[Акатегориа:Ауаажәларратә ҵысрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла ауаажәларра|ҵысрақәа]] cuaxga1tzngz533qxmvef8uqltptku7 Акатегориа:Аибашьра иаҿагылоз асовет активистцәа 14 55644 172367 2026-08-22T12:46:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Anti-war activists from the Soviet Union}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла|совет]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа]]» 172367 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Anti-war activists from the Soviet Union}} [[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло активистцәа аҭәылақәа рыла|совет]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа]] guuev4orn2nnwxyjfmxmr5i3g3sz4b8 Акатегориа:Асовет демократиа активистцәа 14 55645 172369 2026-08-22T12:50:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет демократиа активистцәа}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи адемократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Европатәи адемократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа|демократиа]] Акатегориа:Асове...» 172369 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет демократиа активистцәа}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи адемократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Европатәи адемократиа активистцәа]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа|демократиа]] [[Акатегориа:Асовет персонақәа аполитикатә ориентациала|демократиа активистцәа]] jrqpdh2jg5hw4cj76vattle4xv7z7x5 Аладатәи Америка аҭоурых 0 55647 172379 2026-08-22T21:09:23Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:История Южной Америки]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Миланда Пониа. Nart17 translation team. 172379 wikitext text/x-wiki '''Аладатәи Америка аҭоурых''' еихьыԥшны иҩшар алшоит х-етапкны. Актәи — автохтонтә цивилизациақәа ([[инки|инкаа]] уҳәа убас иҵегьы) рышьақәгылара, рырҿиара, реилаҳареи аамҭоуп. Аҩбатәи — ари европатәи ампыҵахалареи ([[Конкиста]]) [[колониализм|аколониализми]] [[1500]]—[[1800]] шш. Рзы ауп, усҟан аконтинент еиҳаӡоу ахәҭа европатәи атәылақәа ([[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]]) анапаҵаҟа иҟан. Ахԥатәи — ахьыԥшымра анаиузтәи апериод ауп. == Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа == {{main|Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа}} {{see also|Америка ауаа рықәнырхара}} Иҟоуп агәаанагара, [[Аиндеицәа|аиндеицәеи]] [[эскимосы|аескимосцәеи]] рхылҵышьҭрақәа [[Америка]] нхара ииасит 15 нызқь ш. раԥхьа аҟара Аҩада-Мрагыларатәи [[Азиа|Азиантәи]], [[Берингово море|Берингатә амшын]]и [[Берингов пролив|Берингатә аӡыбжьахал]]еи ([[Берингия|Берингиа]])<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |title=Ученым удалось восстановить ДНК древних индейцев |access-date=2014-10-04 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225702/https://rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |url-status=live }}</ref> атәылаҿацә аҟынтәи. Раԥхьатәи аҿыцнхаҩцәа ркультура аҩаӡара Ажәытә Адунеи ихьшәоу [[палеолит|палеолиттәи]] [[мезолит|амезолиттәи]] акультурақәа ирышьашәалон. Аҩ-континентк рҿы аиндеицәа рынхара, насгьы адгьыл ҿыцқәа рышьҭкаара зқьышықәсала ицон. Y-хромосомтә гарлогруппа Q аҭҵаара агәаанагара амоуп, Аладатәи Америка анырхара 18 нызқь.ш. раԥхьа ишалагаз<ref name="PaulaBPazSepúlveda2022">''Paula B. Paz Sepúlveda'' et al. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 Human Y chromosome sequences from Q Haplogroup reveal a South American settlement pre-18,000 years ago and a profound genomic impact during the Younger Dryas] {{Wayback|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 |date=20220821110352 }}, August 17, 2022</ref>. [[Колонизация Америки|Европатәи аколонизациа]] аламҭалазы ([[XVI век|XVI ашәышықәса]]зы иалагаз), Аладатәи [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америка]] хыԥхьаӡара рацәала ахылҵышьҭрақәа ауаажәларратә шьақәгылашьаҿы еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы иҟан: шьоукы рҿы аҳра ауан [[материнский род|анратә ашьҭра]] ([[ирокезы|ирокезцәа]], [[мускоги|мускогцәа]], [[хопи (народ)|хопи]], иара убас аӡиас [[Амазонка|Амазонка]] аҵакыраҿы инхо ахылҵышьҭрақәа жәпакы уҳә.), егьырҭ рҿы ишьақәгылон абратә ашьҭра (Аҩадатәи Америка алада-мраҭашәаратәи, аҩада-мраҭашәаратәи ахылҵышьҭрақәа, иара убас [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] ахылҵышьҭрақәа жәпакы). Ажәлар рыхәҭак ашьҭратә аҟынтәи аклассратә уаажәларрахь аиасра еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы игылан. Аиндеицәа [[Центральная Америка|агәҭантәи]] Аладатәи Америка ([[ацтеки|ацтекаа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[инки|инкаа]]) нхон аклассратә уажәларрақәаны. == Аладатәи Америка аевропеиццәа рыла аколонизациа == [[1498|1498 шықәсазы]], [[Христофор Колумб|Колумб]] иекспедициа, уаанӡа уи ала иааиртыз Вест-Индиа адгьылбжьахалақәа наӡеит [[Ориноко]] аӡиас (иахь. [[Венесуела|Венесуела]]) аӡхыршшанӡа. [[1499|1499 шықәсазы]] егьи аныҟәаҩ [[Алонсо де Охеда]] [[Америго Веспуччи]] иареи [[Суринам|Суринам]] инаӡаны, анаҩс америкатәи аԥшаҳәа иаваланы Венесуелаҟа ииасит. [[1500|1500 шықәсазы]] португалтәи [[Кабрал, Педру Алвариш|амшынланыҟәаҩ Кабрал]] Бразилиа (Terra da vera Cruz) аӡхықәнӡа днаӡеит. 1509 шықәсазы Алонсо де Охеда иахьатәи [[Колумбиа|Колумбиа]] акарибтәи агаҿа ҭиҵааит. Убри аамҭазгьы Аладатәи Америкаҿы еиҿкаан раԥхьаӡатәи аиспан нырхара Сан-Себастиан. [[1513|1513 шықәсазы]] Охеда ицнагаҩ [[Нуньес де Бальбоа|Нуниес де Бальбоа]] Панамтәи адгьылбжьында дахысны Аокеан Ҭынч днаӡеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи еилыикааит алада атәыла беиа шыҟоу, уи ала иҽазыишәоит анаҩстәи аартрақәа рыҟаҵара. 1516 шықәсазы аныҟәаҩ [[Хуан Диас де Солис]] иахьатәи Аргентина агаҿанӡа днаӡоит. [[1529|1529 шықәсазы]] Испаниатәи акрал алада-америкатәи адгьыл аҿы иаԥиҵоит агубернаторра [[Новая Кастилия|Кастилиа Ҿыц]]. Аколонистцәа еиҿыркаауеит [[Асьенда|асиендқәа]], уахь аиндеиццәа ахәураҩцәа ([[Энкомьенда|Енкомиенда]]) ҳәа рыҽдыркуеит. [[1532|1532 шықәсазы]] [[Писарро, Франсиско|Франциско Писарро]] иахьатәи [[Перу|Перу]] адгьылҵакыраҽы иҟаз [[Испанское завоевание инков|Инкаа рҳәынҭқарра мпыҵаихалеит]]. Уи ашықәс азы апортугалцәа еиҿыркаауеит раԥхьатәи рынхарҭа [[Сан-Висенти (Сан-Паулу)|Сан-Винсенти]], португалтәи [[Колониальная Бразилия|Бразилиаҟны]] адгьылҵакыра еихшоуп афеодалтә [[Капитанства Бразилии|капитанрақәа]] рыбжьара. Ицәырҵуеит [[бандейранты|абандеирантцәа]], урҭ Бразилиа апортугалтә мазарақәа амҽхак дырҭбаауеит, насгьы аиндеиццәа [[фазенда|афазендақәа]] рҿы аус руларц азы тәцәас иҟарҵоит. 1535 шықәсазы Писсаро ақалақь [[Лима|Лима]] шьапаиркуеит, уи Аладатәи Америка испаниатәи амазарақәа иаҳҭнықалақьуп. [[1536|1536 шықәсазы]] [[Педро де Мендоса]] [[Новая Андалусия|Андалусиа Ҿыц]] губернаторс дҟалаанӡа ԥыҭрак шагыз, еиҿикаауеит ақалақь [[Буенос-Аирес|Буенос-Аирес]]. Аладатәи Америка иаԥҵахоит [[Католицизм|акатоликатә]] [[Архиепархия Куско|Архиепархиа Куско]]. [[1542|1542 шықәсазы]] Аладатәи Америка испаниатәи агубернаторрақәа еиҭашьақәыргылахоит [[Вице-королевство Перу|вице-ҳратәра Перу]] ҳәа. Аӡбаратә усқәа рыӡбаразы иаԥҵахоит [[Королевская аудиенсия|аудиенциақәа]]. Раԥхьаӡатәи испантәи вице-кралс дҟалоит [[Бласко Нуньес Вела|Бласко Нуниес Вела]]. 1551 шықәсазы Лима доминиканцәа руахәаматә школ ашьаҭала еиҿкаахоит [[Университет Сан-Маркос|ауниверситет Сан-Маркос]]. [[1555|1555]] ашықәсазы афранцызтә гугенотқәа рҽазыршәеит иқәҿиарамыз аҽазышәара [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] [[Антарктическая Франция|аколониа аиҿкаара]]. 1587 шықәсазы аиндеиццәа чикитосаа ([[Боливиа|Боливиа]]) рыдгьыл аҿы ицәырҵуеит [[Иезуитские миссии на землях индейцев чикитос|Иезуиттәи амиссиақәа]]. XVIII ашәышықәса абжьаразы ицәырҵуеит [[Война гуарани|гуарани Аибашьра]], уи иезуитцәа рорден азин амамзаарахь ицәырнагоит. == Ахьыԥшымразы аибашьра == {{main|Америка иҟаз Испаниатәи аколониақәа рхьыԥшымразы ақәԥара}} === Азԥхьаҭагылазаашьа === Аибашьра зыхьҟаз аметрополиа имҩаԥнагоз аполитика ауааԥсыра рыбжьара агҿынамӡара акәын: иҭбааз ақәиҭымтәра, азинеиҟарамра, ашәахтә ҳаракқәа, уи зегьы аколоника аекономикатә ҿиара арԥсыҽуан. Аибашьра алагара иара убас иацхрааит амилаҭтә хдырра аарԥшра, [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|ЕАА ахьыԥшымразы аибашьра]] анырра, [[Великая французская революция|афранцызтә револиуциа Ду]], [[Гаитянская революция|Сан-Доминго атәцәа рықәгылара]] ([[1791]]—[[1803]]). Аколониа лыԥшаахны иҟан ачынуаа, Испаниантәи иааԥхьаз аинралцәеи аофицерцәеи, урҭ Испаниантәи еиҳараӡак заа ихҵәаны иааз ахылҵышьҭрақәа — [[креолы|акреолцәа]] тәарымбон. Урҭ иреиҳаӡоу административтә маҵурахьы инарышьҭӡомызт. Акреолцәа иргәаԥхомызт аиспантә мчра азин ахьрырымҭоз аколониақәа егьырҭ атәылақәа рыбжьара ахәаахәҭра, уи аиспантә хәаахәҭыҩцәа ирынаҭон ртауарқәа ахә ашьҭыхра. [[Британиаду|Великобританиа]] Испаниантәи иаиурц аҭахын уи аколониақәа рҿы ахәаахәҭразы ахьыԥшымра. Убри азы акреолцәа испантәи амчра рҿагылараҿы урҭ рыцхыраара иақәгәыӷуан. Ахақәиҭратә ҵысра алахәылацәа рыбжьара иҟан еиуеиԥшым агәаанагарақәеи ахырхарҭақәеи. Ахақәиҭратә ҵысра ахаҟны игылеит акреолцәа-[[Аамсҭара|аамсҭацәа]] рҟынтәи аофицерцәа. Аха, ахақәиҭратә ҵысра еиҳау арадикалтә мчны иҟалеит [[Аиндеицәа|аиндеиццәеи]] [[метисы|аметисқәеи]] ирхылҵыз анхаҩцәеи анаптәыҩцәеи, урҭ ирҭахын наӡынла [[ростовщик|аԥара зҭиуеи]] [[помещик|аамсҭацәеи]] рықәыӷәӷәара аҟынтәи ахьыԥшымра роурц, рыдгьыл мпыҵакыҩцәаны иҟаларц, иара убас [[негры|араԥцәа]]-атәцәа иақәгәыӷуан ахьыԥшымра роурц<ref>Образование в Латинской Америке независимых государств (конец XVIII — первая половина XIX в.) // vsemirnaya-istoriya.ru</ref>. Аибашьра алагалара иацхрааит [[Испаниа|Испаниа]] [[1808]] ш. азы иҟалаз ахҭысқәа, уи иалҵшәахаз [[Пиренейская война|Наполеон ир ажәылара]], анаҩс уи [[Франциа|Франциантәи]] атәыла ахьыԥшымра аиурахь иаазгаз. [[1809]] ашықәсазы Чукисака (уажәы [[Сукре (город)|Сукре]]), [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], насгьы Ихыхьтәи Перу (уажәы Боливиа) егьырҭ аҭыԥқәа рҿы, Кито, Валиадолид (уажәы [[Морелия|Морелиа]], Мексика) ицәырҵит антииспантәи ачарҳәара. Аха, ақәгылаҩцәа ақәҿиарақәа џьаргьы изымнаӡеит, аколониақәа рҿы аҭагылазаашьа акырӡа иуадаҩхеит. Испантәи ар метрополиа раҵахара ([[1810]] ш. алагамҭа), насгьы афранцызцәа рыла атәыла еиҳау ахәҭа ампыҵахалара иаанагеит испантәи Америкаҿы бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларақәа рахь. === Венесуелтәи Ареспублика === [[Файл:Bust of Simon Bolivar in Teror.jpg|слева|174пкс|thumb|Гран-Канариа аҟны Боливар ибиуст]] [[Боливар, Симон|Боливар]] активла далахәын [[Венесуела|Венесуела]] Испаниа анапхгара ақәгараҿы ([[1810|1810 шықәса]] мшаԥымза 19 рзы) ихьыԥшым республиканы алаҳәара ([[1811|1811 шықәса]] ԥхынгәымза 5 рзы). Уи ашықәс азы, Боливар ареволиуциатә хунта ала (ажәлар реизара) Лондонҟа дрышьҭит Британиа аҳәынҭқарра ацхыраара даҳәарц. Аха, аҵыхәтәантәи, анеитралитет ааныркыларц рыӡбеит. Боливар иагент [[Лопес Мендес, Луи|Луис Лопес Мендес]] Лондон даанижьит, Венесуела ахьӡала аԥсахтәи аибашьцәа рхыхреи иазку аиқәшаҳаҭра бжьарҵарц, нас абџьар азна иманы дгьежьны дхынҳәырц. Иаарласны, Испантәи аинрал Монтеверде ацхыраара даҳәеит Венесуелатәи акаршәрақәа рҿы инхоз цқьа ибжьам анхацәа - “ллаnos” - агәымшәақәа “llaneros”рахь. Астуриатәи [[Бовес, Хосе Томас|Хосе Томас Бовес]], ахьӡҵас «Бовес Крикун» ҳәа изышьҭаз, еиԥҟьаны еиҿкааз лианерос ахаҟны дгылан... Аибашьра даараӡа игәымбылџьбаратәу аҟазшьа аанахәеит. Боливар иӡбеит убас еиԥш атҟәацәа зегьы рықәхразы адҵа ҟаиҵарц. Боливар ир испантәи аруаа ианрыҵаха ашьҭахь, иара [[1812|1812 шықәсазы]] Гранада Ҿыц (уажәы [[Колумбиа|Колумбиа]]) дтәеит, уаҟа иҩит «Картахенатәи [[Манифест из Картахены|аманифест]]», насгьы [[1813|1813 шықәса]] алагамҭазы иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. 1813 шықәса нанҳәамзазы иар [[Каракас|Каракас]] ааныркылеит. Каракас ақалақь ахадара Боливар «Венесуела ахақәиҭтәҩы» (Ель Либертадор) ҳәа гәырӷьарала алаҳәара ҟаиҵеит. Аҩбатәи Венесуелтәи Ареспублика аԥҵан, уи напхгара азиуан Боливар. Венесуела Амилаҭтә Конгресс ишьақәнарӷәӷәеит иара иоуз Ахақәиҭҩы ҳәа атитул. Аха ҵаҟа иҟоу аклассқәа ринтересқәа рзы аиҭакрақәа ахьыҟаимҵаз азы, урҭ рыцхыраара анимоу [[1814|1814 шықәсазы]] даҵахоит. Пхынгәы 6, 1814 шықәсазы, испантәи ар ала иадыӷәӷәалаз Симон Боливар ир аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит… Боливар [[Иамаика|Иамаика]] мчыла аҽыҵәахырҭа иԥшаар акәхеит, цәыббрамзазы [[1815|1815 шықәсазы]] уаҟа иаарту ашәҟәы икьыԥхьит, уаҟа иаирбеит дшақәгәыӷуа иаарласны Испантәи Америка ахы ишақәиҭхо. === Колумбиа аиҿкаара === Аҵыхәтәаны [[Рабовладение в Южной Америке|амаҵуҩцәа]] рхы иақәиҭтәреи егьырҭ асоциалтә проблемақәа рыӡбареи шхымԥадатәиу еилкааны, Боливар [[Ҳаити|Гаити]] Апрезидент [[Сабес, Александр|А.Петион]] агәра ииргеит ақәгылаҩцәа арратә цхыраара риҭарц, насгьы [[1816|1816 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Венесуела|Венесуела]] аԥшаҳәаҿы дтәеит. Атәцәа рықәгара (1816), насгьы [[1817|1817 шықәсазы]] ахақәиҭратә арра аибашьцәаа адгьыл рыҭара азы иҭыҵыз аусԥҟа илнаршеит исоциалтә шьаҭа арҭбаара. «Лианерос» рыхәҭақәа Симон Боливар идгылеит, урҭ Бовес данԥсы ашьҭахь ([[1814|1814]]), напхгаҩы ҿыцк дроуит- [[Паэс, Хосе Антонио|Хосе Антонио Паес]], иара ихаҭа лианеро иакәын… Боливар иаку аплан ала аныҟәара азыҳәаны икәша-мыкәша ареволиуциа аԥхьагылаҩцәа аизгара иқәҿиарамхаз иҽазышәара ашьҭахь, голландтәи негоциант Брион ицхыраарала лаҵарамза 1817 шықәсазы Ангостура инапахьы иааигоит, анаҩс Испаниа даҿагыланы Гвиана зегьы шьҭыихуеит. Анаҩс, Боливар иҭиуеит адҵа ԥыхьатәи идгылаҩцәа Пиареи Маринои рҭакра (аԥхьатәи абҵара 16, 1817 шыкәсазы дыкнаҳан). Жәабранмза 1818 шықәсазы, Лондонтәи иаашьҭыз аибашьцәа-ақьырауаҩцәа рыбзоурала, уи илшеит аҿыц арра ашьақәырӷәӷәара. [[Венесуела|Венесуела]] иқәҿиараз ахҭысқәа рнаҩс, уи ир [[1819|1819]] ш. [[Новая Гранада|Гранада Ҿыц]] ахы иақәидыртәит. Ԥхынҷкәын 1819 ш. Ангосутра (иахьатәи [[Сьюдад-Боливар|Сиудад-боливар]]) иҟаз Амилаҭтә конгресс ала иаларҳәаз [[Колумбиа|Колумбиа]] Аҳәынҭқарра президентс далхын, уахь иалалеит Венесуелеи Гранада Ҿыци. [[1822|1822 шықәсазы]] колумбаа Колумбиа иалалаз Кито (иахьатәи [[Еквадор|Еквадор]]) апровинциа аҟынтәи иқәырцеит аиспантә мчқәа. === Колумбиатәи Афедерациа аилаҳара === Боливар игәҭакы ала, Аладатәи Еиду Аштатқәа (Sur de Estados Unidos) шьақәгылон, уахь иалалар акәын Колумбиа, Перу, Боливиа, Ла-Плата, Чили. 1826 шықәса рашәарамза 22 рзы Боливар Панама ақалақь аҿы абарҭ аҳәынҭқаррақәа зегьы рхаҭарнакцәа рыла Аконгресс еизигеит, аха хара имгакәа уи еилаҳаит. Панаматәи Аконгресс аиларбгара ашьҭахь, Боливар игәаҿы иҭыиҳәааит: "Сара абри аҟәараҿы дитәоу, ииасуаз аӷбақәа ркоманда ҟаҵара зҽазызшәоз абырзен еилаԥса сиеиԥшуп!.." Иаарласны, Боливар ипроект еицырдыруаны ианыҟала, уи инапаҵаҟа Наполеон ироль ахьынаигӡо аимпериа шьақәирӷәӷәарц агәаҳәара шимоу ҳәа ахара идҵара иалагеит. Колумбиаҿы иалагеит апартиатә ҭыӡшәақәа. Адепутатцәа рыхәҭа, аинрал Паес аԥхьа днаргыланы автономиа аларҳәон, егьырҭ Боливтәи аконгрес рыдыркыларц рҭахын. Боливар иаарласны Колумбиа дааит, насгьы адиктатортә мчрақәа ихы иархәаны, Оканиа ақалақь аҿы 1828 шықәса хәажәкырамза 2 рзы ажәлар реизара еизигеит, анаҩстәи азҵаара: «Аҳәынҭқарра аконституциа аиҭакра ахәҭоума?» аӡбаразы. Аконгресс аҵыхәтәантәи аиқәшаҳаҭра абжьаҵарахьы изымнеит, убри аҟнытә еиуеиԥшым аилатәарақәа рышьҭахь иаанкылан. Убри аамҭазы, Перууаа Боливиатәи Акодекс мап ацәыркит, насгьы Боливар дыҟанаҵтәи Аҳәынҭқарра Ахада ҳәа атитул имхит. Перуи Боливиеи рҿы амчра аныицәыӡ, Боливар, 1828 шықәса рашәарамза 20 рзы Богота далалеит, уаҟа Колумбиа анапхгаҩы ҳәа арезиденциа еиҿикааит. Аха 1828 шықәса цәыббрамза 25 рзы афедералистцәа иҳаҭгәын иҩналаны, ахьчаҩцәа ршьит, Боливар ихаҭа џьашьахәыла мацара ихы еиқәирхеит. Аха, ауааԥсыра реиҳараҩык иара иган ааныркылеит, уи ала Боливар илшеит авице-президент Сантандер напхгара ззиуаз ақәгылара аанкылара. Ачарҳәаҩцәа рхада раԥхьа ашьра иқәҵан, анаҩс 70 идгылаҩцәа ицҵаны атәыла далцан. Анаҩстәи ашықәс азы анархиа еиҳа иӷәӷәахеит. 1829 шықәса абҵарамза 25 рзы Каракас ахаҭаҿы 486 ҭауади-аамсҭеи иреиуоу атәылауаа алаҳәара ҟарҵеит Колумбиа Венесуела шадҵыз. === Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара === [[Файл:Independencia RMoreaux.jpg|thumb|left|200px|Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара, Р. Моро (1844) иусура]] Аладатәи Америка иҟаз апортугалцәа рмазарақәа рхьыԥшымра Испаниа аколониақәа раасҭа еиҳа шьакамҭәакәа ироуит. [[1808|1808 шықәсазы]] [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иар Португалиа иаҿагыланы аибашьра аналага, аҳи иаҳҭынреи [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеироҟа]] ииагатәуп ҳәа иӡбан, уаҟа [[1821|1821 шықәса]] рҟынӡа иаанхеит. Британиатәи аҳәынҭқарра уи аиасра аус ишиашоу аҽаланархәит. Дара Португалиа иҟаз иуадаҩыз аҭагылазаашьа рхы иархәаны, ахәаахәҭраҿы еиҳаны азинқәа роурц азы, аҳҭынратә ҭаацәара ииасырц азы иаҭахыз аӷбақәа зегьы рырҭеит. Дон [[Жуан VI]] Португалиатәи аҳәынҭқарратә усбарҭақәа Рио-де-Жанеироҟа ииаигеит, иара убас аҳратә библиотека, арратә академиа, амедицинатәи азакәантәи ашколқәа аԥиҵеит. 1815 шықәса ԥхынҷкәынмза 16 рзтәи иусԥҟала иара апортугалтә мазарақәа ирыиҭеит [[Объединённое королевство Португалии, Бразилии и Альгарвы|Португалиа, Бразилиа, Альгарва Еиду аҳратәрақәа]] ҳәа астатус, абасала Бразилиа Португалиа иҟараны иҟаиҵоит. 1811 шықәсазы, [[Аргентинская война за независимость|Испаниатәи Америка амилаҭтә хақәиҭратә ҵысра]] аамҭаан Ла-Плата араион аҟны аҭышҿынтәаламзаара ихы иархәаны, Жуан ир [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1811)|Мрагыларахьтәи ацәаҳәахьы иишьҭит]] (уажәтәи Уругваи), аха [[Британиаду|британтәи]] абжьаҟазара иабзоураны Лаҵарамза 26, 1812 шықәсазы иаҵаҩҩын [[трактат Эррера — Рэйдмэйкера|Еррера-Реидмеикертәи атрактат]]. Атрактат ахԥатәи ахәҭаҷ ишаҳәо ала, апортугалтә ар «испантәи адгьылҵакыра» аанрыжьыр акәын. Аха 1816 ашықәсазы Жуан ҿыц [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1816—1820)|Мрагыларатәи ацәаҳәахьы ар ишьҭит]], иагьымпыҵаихалеит 1817 ашықәсазы. [[1821|1821]] азы, аҳ Жуан VI Португалиа аполитикатә қәыӷәӷәара дақәшаҳаҭхны, Рио иҭынха Педро дааныжьны, уи арегент авице-крал ҳәа атитул ианашьаны [[Лиссабон|Лиссабонҟа]] дхынҳәырц акәхеит. Цәыббрамза 1821 шықәсазы Португалиатәи апарламент Бразилиа аҳреи Рио-де-Жанеиро иҟоу аҳратә еиҿкаарақәеи рыԥыхразы абжьыҭира мҩаԥнагеит, убас ала Бразилиа апровинциақәа зегьы хаҭала Лиссабон анапаҵаҟа иҟарцеит. Уи аамҭазы Бразилиаҟа арратә ҟәшақәа шьҭын, Бразилиатәи арратә ҟәшақәа зегьы Португалиа анапхгара аҵаҟа ииаган. Адҵа анагӡара мап ацәкны, [[1822|1822 шықәса]] [[Цәыббрамза 7|цәыббрамза 7]] рзы Дон Педро Бразилиа ахьыԥшымра алаиҳәеит, насгьы 1822 шықәса [[Жьҭаарамза 12|жьҭаарамза 12]] рзы уи раԥхьаӡатәи аҳ [[Педру I (император Бразилии)|Педро I]] ҳәа агҿыргьын ихарҵеит. == XX ашәышықәса == [[Файл:Map of South America (1898).jpg|thumb|right|300px|Аладатәи Америка аполитикатә хсаала (1898 шықәса)]] [[Файл:E Minas Geraes C.jpeg|thumb|right|300px|Бразилиатәи [[Минас Жерайс (линкор)|адредноут «Минас Жераис]]» 1909 шықәса инарзынаԥшуа, ихадоуахҭалашәара амыруга аԥышәара аан ачарҭтә аицҭырҟьа. Уи аӷба аргылара иалнаршеит Аладатәи-Америкатәи «дредноуттә еицлабра» алагара.]] XX ашәышықәса алагамҭа Аладатәи Америка аҿы иазгәаҭоуп [[Аргентина|Аргентинеи]], [[Бразилиа|Бразилиеи]], [[Чили|Чилии]] рыбжьара амшынтә бџьаршьҭыхратә еицлабра амҩаԥгара, уи [[1907|1907 шықәсазы]] иалагеит. Арра-мшынтә еиндаҭлара реиӷыӷкра мзызс иҟалеит Бразилиа [[Британиаду|Великобританиантәи]] иҟанаҵаз х-[[Дредноут (класс кораблей)|дредноутқәа]] рҿаҵа, урҭ уи аамҭазы иаадырԥшуан аӡхыхьтәи аӷбақәа ирыҵанакуа иҿыцӡоу аклаас, насгьы иреи әаӡоу амцатә мчы аман. Аргентинатәи-чилитәи бџьареибыҭарала (1887—1902), [[Бразильская старая республика|бразилиатәи амонархиа ахыбгалареи]] атәыла азеиԥш ҭышәынтәамлареи иақәшәаз, бразилиатәи афлот реиндаҭлаҩцәа хаҭабзиаралеи атоннажлеи ирзаҵахон. 1904 шықәсазы бразилиатәи аполитикцәа раԥхьаӡакәны ишьҭырхит амилаҭтә флот арӷәӷәара азҵаара ықәдыргылеит, урҭ Бразилиа адунеитә ҳәынҭқаррақәа руакахь ацәыргара азеиԥш хықәкы иашьҭан. 1905 шықәса анҵәамҭазы, акәылӡыӷбақәа хԥа рҿаҵа ҟаҵан, аха уи аҿаҵа иаарласны мап ацәкын 1906 шықәсазы, избанзар Великобританиа ареволиуцианны иҟалаз [[HMS Dreadnought (1906)|«Дредноут»]] дыргылеит. Акәылӡыӷбақәа рцынхәрас англызтәи [[Стапель (судостроение)|аӷбаргыларҭақәа]] рҿы ашьаҭа аркын [[Линейные корабли типа «Минас Жерайс»|«Минас Жераис» ахкеиԥш]] бразилиатәи адредноутқәа акорпусқәа ҩба, ҽааны даҽакы аргылара ҳәа аҽазышәара ҟаҵаны. Аргентинеи Чилии 1902 шықәсазы ирыбжьарҵаз амшынтә бџьарқәа рыԥкразы аиқәшаҳаҭра заа иаанкыланы, ҩ-ӷбак аҿаҵа ҟарҵеит: Аргентиназы [[Линейные корабли типа «Ривадавия»|«Ривадавиа» ҳәа изышьҭоу]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] еизыргеит, Чилитәи [[Линейные корабли типа «Альмиранте Латорре»|«Альмиранте Латорре» ҳәа изышьҭоу]] - Британиа еизыргеит. Убри аамҭазы Бразилиа ахԥатәи адредноут «[[HMS Agincourt (1913)|Рио-де-Жанеиро]]» аргылара аанкылан, еиҳа иӷәӷәаз аӷба аргылара ахьфеидо азы. Аҵыхәтәантәи апроект аргылараан акырынтә еиҭахәаԥшуан, аха апроект аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәара ашьҭахь, Бразилиа аҳәынҭқарраҿы еилыркааит аӷба ҿыц акырӡа иаҵахалоит уи аамҭазы ицәырҵхьаз супердредноутқәа. Ихыркәшамыз «Рио-де-Жанеиро» аукцион ахь иқәыргылан, хара имгакәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] иаанахәеит. Уи аҭыԥан, урҭ ргәы иҭан [[Armstrong Whitworth|Армстронгтәи аӷбаҟаҵарҭаҿы]] супер-дредноут «Риачуело» аргылара, аха хара имгакәа иалагаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] ари аплан анагӡара иаԥырхагахеит: Британиатәи аӷбаҟаҵаҩцәа аҳәаанырцәтәи адҵақәа рыла аусура иаҟәыҵит, рымчқәа зегьы [[Королевский военно-морской флот Великобритании|Аҳратә мшынтә флот]] аҭахрақәа ирзыркит. Чилитәи адредноутқәа рыҩбагьы Великобританиа иаанахәеит, насгьы уи амшынтә флот иахәҭакхеит. Анеитралтә Америкатәи Аидгылаҿы идыргылаз Аргентинатәи аӷбақәа ҩба 1915 азы аахәаҩ инапы ианырҵеит. Актәи Адунеизегьтәи еибашьра Алада-Америкатәи адредноуттә еицлабрақәа аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. === Аладатәи Америка адиктатурақәа === [[1912|1912]] ашықәсазы Аргентина маӡала абжьыҭирала [[Закон Саэнса Пеньи|зегьы рзы алхратә зин азы азакәан]] рыдыркылеит; уи атәылаҿы уаанӡа имҩаԥгақәаз рҟынтәи, ари зегь реиҳа ихадаз аполитикатә реформақәа акәын. Азакәан ҿыц иалнаршеит, еиҳарактәи апартиа, арадикалцәа, рԥыза [[Иполито Иригойен|Иполито Иригоиен]] аҳәынҭқарра ахадас иалхра. Иара анапхгара анимаз аамҭазы (1916—1922), аҳәынҭқарра асоциалтә еиқәыршәареи аҵареи рызҵаарақәа ахшыҩзышьҭра ду анаҭон. Иригоиен [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан]] [[Аргентина в Первой мировой войне|Аргентина анеитралитет]] ахьчара илшеит. 6 шықәса (1922—1928) даҽа радикал, адоктор [[Марсело Торкуато де Альвеар]] ипрезидентә напхгара ашьҭахь, Иригоиен 1928 шықәсазы ҿыц далхын. Иригоиен акризис аҭагылазаашьа ахьыҟаз атәыла анапхгара ахьилымшоз азы аҳәынҭкааратә ԥсахра аԥынгыланы иҟалеит; цәыббрамәа 1930 шықәсазы апрезидент дамхын. Ари аарҳәра мҩаԥган Аконсервативтә Партиа (зыхьӡ ԥсахыз Амилаҭтә Демократиатә Партиа ҳәа) иреиәазоу аофицерцәеи атәылауаҩратә ԥхьагылаҩцәеи, иара убас Арадикалтә партиа иалҵыз арадикалцәа роппазициатә ган рыла. Аҳәынҭқарра напхгара азиуан аинрал [[Хосе Феликс Урибуру]], авторитартә мчра адгылаҩ, уи акорпорациа дуқәа рзы афашисттә диктатура ашьақәыргылара иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. [[1931|1931 шықәсазы]] Урибару аҿагылаҩцәа аибашьцәа рхыԥхьаӡара аҟынтәи аинрал мчыла идырҟаҵеит алхрақәа мҩаԥигарц. Аха Арадикалтә партиа урҭ рылахәхара азин рымамызт, насгьы анапхгаратә коалициа иаҿагылаҩцәа хаданы иҟалеит еицықәгылоз асоциалистцәеи апрогрессивтә демократцәеи. 1932 шықәсазы аиааира игеит арадикал, аконсерваторцәа рыдгылара змаз аинрал Агустин Педро Хусто. Иара иҿҳәара анҵәамҭазы, акоалициа апрезидент иҭыԥ ахь днаскьаргеит акандидат — Роберто Марселино Ортис, авице-президент ипостахь — аконсерватор Рамон Кастилио. 1938 азы алхрақәа рҿы, алҵшәақәа реилахәара атәы зҳәоз хыԥхьаӡара рацәала адыррақәа шнеиуазгьы, урҭ аиааира ргеит ҳәа алаҳәара ҟаҵан. === Аладатәи Америка Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьраан === [[Файл:Graf Spee letzte Ruhe.jpg|thumb|right|190px|Буенос-Аирес ақалақь аҿы анемецтә креисер "Адмирал Граф Шпи" акомандаҟаҵаҩ Ганс Лангсдорф иԥсыжра. 1939 шықәса ԥхынҷкәынмза 21 рзы]] Европа аибашьрақәа анрылага ашьҭахь, цәыббрамза 4 рзы, Аргентина анеитралитет аланарҵәеит<ref name="kommersant">{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/576136|title=Все участники второй мировой|author=Ольга Калинина|date=2005-05-09|publisher=[[Ъ-Власть]]|lang=ru|access-date=2014-09-26|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113025959/https://www.kommersant.ru/doc/576136|url-status=live}}</ref>. Аҳәынҭқарра ахада [[Ортис, Роберто Мария|Роберто Мария Ортис]], алхрақәа раан абжьыҭира мцыла амчрахь иааз, [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз акоалициа]] дадгылан, аха арраҿы аоппазициа ахьыҟаз азы, Агәҵәы атәылақәа реимадара аҟҿыихӡомызт. Аха, Агәҵәы атәылақәа рбаӷәазақәа аанкыланы иҟаз Англо-Америкатәи афлот Аргентинеи Европеи ирыбжьаз аҳәаа ԥхасҭанатәит. Ашьҭаҵарҭақәа рҿы ақыҭанхамҩатә аалыҵ дуқәа реизгара иалагеит. Атәылаҿы ахәаахәҭра-економикатә ԥсҭазаара бжьысит. Аибашьра ҟалаанӡа аҳҭнықалақь абаӷәазахь есымыш 150 ахәаахәҭратә ӷбақәа неиуазгьы, аибашьратә хҭысқәа раԥхьатәи амзқәа рзы уи аԥхьаӡац лаҟәит мчыбжьык ахь 26 рҟынӡа<ref name="ermolaev388">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 388.</ref>. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Буенос-Аирес [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтони]] [[Лондон|Лондони]] рахь ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит<ref name="ermolaev384">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 384.</ref>. Уи адагьы, 1939—1940 ашықәсқәа рыҩныҵҟа аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит [[Латинская Америка|Латинтәи Америка арегион]] атәылақәа, иара убас [[Даниа|Даниеи]] Иапониеи. Ус анакәха, 1939 Латинтәи Америка атәылақәа рҟны 21% аҳәааҭыгара, 32% аҳәаанырцәынтәи аагара ыҟазгьи, 1945 шықәсазы, ари арбага иаҵанакуеит 49%, 61% иашьашәаланы<ref name="ermolaev390">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 390.</ref>. [[Файл:Rawson_y_Ramirez_en_Casa_Rosada_-Asumen-4JUN43-HIA-T8-15.jpg|thumb|right|190px|[[Росон, Артуро|Артуро Роусони]] [[Рамирес, Педро Пабло|Педро Рамиресеи]] [[Каса-Росада]] аҳәынҭқарра ахада ихан абарҵаҿы]] Анеитралтә (1940 рҟынӡа) Италиеи Франкоисттәи Испаниеи, иара убас [[Португалиа|Португалиеи]], Аргентинеи Германиеи рхәаахәҭратә еиҭасраҿы [[реэкспорт|ареекспортны]] иҟалаз, ԥыҭрактәи аекономика аиӷьтәра рылнаршеит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Иапониеи дареи иаарту рхәаахәҭра Гитлериҿагылаҩцәа ркоалициа атәылақәа рахьынтә аҽыԥныҳәарақәа роуа ианалага, аргентинатәи аалыҵқәа зҭаз аӷбақәа апортугалтәи аколониа [[Макао]] ахь аҿынанахеит. [[1939|1939 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 13|ԥхынҷкәынмза 13]] рзы [[Ла-Плата (эстуарий)|Ла-Плата аӡыбжьахалаҿы]], Аргентина апшаҳәаҿы иҟалеит раԥхьаӡатәи Идуу Адунеизегьтәи аибашьраан еиҳау амшынтә еибашьра — ихьанҭоу анемец креисер «[[Admiral Graf Spee (1934)|Адмирал граф Шпее]]» британиатәи аӷбақәеи дареи [[Битва у Ла-Платы|реибашьра]]. Абритантә ӷбақәа ааха ахьроуз, иуадаҩыз аибашьра ашьҭахь, [[карманный линкор|аџьыбатә линкор]] [[Монтевидео|Монтевидеоҟа]] ицеит, насгьы [[Ԥхынҷкәынмза 17|ԥхынҷкәынмза 17]] азы аӷба, Гитлер ихатә дҵала, иԥжәаны иагьӡаақәрылан аҭыԥрбага змаз анеитралтә ӡқәа рҿы{{coord|34|58|25|S|56|18|01|W}}. Акомандаҟаҵаҩ [[Лангсдорф, Ганс|Ханс Лангсдорф]] напхгара ззиуаз агәыԥ Буенос-Аирес иҭаркит, уаҟа [[Ԥхынҷкәынмза 20|20 ԥхынҷкәынмза]] Лангсдорф ихы деихсит. 1940 шықәсазы Аҳәынҭқарра Ахада Ортис ӷәӷәала дычмазаҩхеит, Аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩс [[Вице-президент Аргентины|авице-президент]] [[Кастильо, Рамон|Рамон Кастилио]] де-факто дҟалоит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Кастилио атәыла [[осадное положение|амацәазҭакратә ҭагылазаашьа]] шьақәиргылеит, уи аибашьра нҵәаанӡа иҟан<ref name="ermolaev398">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 398.</ref>. Британиатәи аԥшыхәратә ҭоурыхҭҵааҩы Е. Х. Кукриџь ишьақәирӷәӷәон, [[Государственный департамент США|ЕЕА Аҳәынҭқарратә департамент]] адокладқәа Кастилио [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]] иахь ишьҭыз Аргентина ЕЕА-еи Великобританиеи иаҿагыланы аибашьра иалаларц, абџьари аҳаирпланқәеи аарышьҭырц азы аарыцҳарақәа шааныикылаз атәы дышрыԥхьаз<ref name="kukridge36">Кукридж Е. Х. Тайны английской секретной службы. — М.: Воениздат, 1959. — С. 36.</ref>. Убри аамҭазы, Франциатәи Гвиана аҭыԥантәи анаԥхгара, аҭыԥантәи ауааԥсыра Шарль де Голль дышрыдгылазгьы, аколлаборационистцәа ррежим иадгылеит. Аха, 1943 шықәса хәажәкырамзазы ари администрациа амхын. Франциатәи Гвиана Ихьыԥшыму Франциа ааҵысра иалалеит<ref>{{cite web|url=http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|title=French Guinea turns from Giraud to be Gaulle|author=|date=1943|work=|publisher=The Canberra Times|access-date=|lang=en|archive-date=2015-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126005943/http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|url-status=live}}</ref>. Ажьырныҳәамза 1942 шықәсазы [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] ақалақь аҿы Америкатәи аҳәынҭқаррақәа рдәныҟатәи аусқәа рминистрцәа реилатәара мҩаԥысит. Уи анацисттә блок иаҵанакуа атәылақәеи дареи реизыҟазаашьақәа рыԥыхразы, насгьы урҭ рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа зегьы раанкыларазы абжьгара аҭан<ref name="stroganov77">Строганов А. И. Новейшая история стран Латинской Америки. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 77.</ref>. ЕАА ақәыӷәӷәара шыҟазгьы, Аргентина, Британиа адгылара шамаз, ари абжьгара анагӡара мап ацәнакит<ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA_2">{{cite web |url = http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php |title = La Semana Trágica — El Historiador, tomado de Los mitos de la historia argentina III, de Felipe Pigna, |lang = es |publisher = Editorial Planeta, 2006. |access-date = 2011-02-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/6A0qhHAgL?url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php |archive-date = 2012-08-18 }}</ref>. Рашәарамза 1942 азы Ортис ичымазаҩра иахҟьаны имаҵура аанижьуеит, мызкы ашьҭахьгьы иԥсҭазаара далҵуеит. [[Файл:Aircraft_of_the_Royal_Air_Force_1939-1945-_Hawker_Hurricane._CH10223.jpg|thumb|left|190px|«Харрикеин» 164-тәи аескадрилиа]] Аргентинатәи хатәгәаԥхаралатәи аибашьцәа афронт аҩганк рҟны аибашьра рхы аладырхәит. Гитлер иҿагылаз акоалициа иазықәԥоз рҟынтә зегь реиҳа еицырдыруа иреиуан [[Данлоп, Морин|Морин Данлопи]] (англ. Maureen Dunlop) [[Чарни, Кеннет|Кеннет Чарнии]] (англ. Kenneth Charney). Морин [[Кильмес (город)|Кильмес]] далҵит, аԥырратә-цхыраагӡатә хәҭақәа АТА (анг. Air Transport Auxiliary) рҿы амаҵлуан - аибашьратә ҭыԥқәа рахь аҳаирпланқәа ииалгон. Лара деицырдыруаны дҟалеит ажурнал ''Picture Post'' аҿы икьыԥхьыз [[Fairey Barracuda]] ҳәа изышьҭоу аҳаирплан аҿаԥхьа иҭыхыз лфотосахьа абзоурала. Аибашьра ашьҭахь Аргентинаҟа дхынҳәит<ref name=TelgObit>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|title=Maureen Dunlop de Popp|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2012-06-15|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617103948/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|url-status=live}}</ref><ref name=InpObit>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|title=Maureen Dunlop: Pilot for the Air Transport Auxiliary who made the cover of Picture Post|author=Anne Keleny|publisher=[[The Independent]]|date=2012-06-11|access-date=2012-06-18|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817204811/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|url-status=live}}</ref><ref name=DMailObit>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|title=Pioneering female pilot who flew Spitfires during Second World War and became magazine cover girl dies aged 91|author=Lucy Waterlow|publisher=[[Daily Mail]]|date=2012-06-18|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618123708/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|url-status=live}}</ref>. Кеннет Чарни, уигьы Кильмес далҵит, [[Мальта|Мальта]] [[Битва за Мальту|ажәҩан аҿы дахьеибашьуаз]] азы ахьӡҵас "Мальтатәи Арыцар Еиқәа" иоуит. Иара имоуп 18 аиааира<ref name="PC2010">{{cite web|url=http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|title=ICM 1/48 Spitfire IX|author=Pablo Calcaterra|date=2010|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-date=2017-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211032612/http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|url-status=live}}</ref>. Аибашьра официалла иалалаанӡагьы, 600 Аргентинатәи ахатәгәаԥхарауаа, еиҳарак Англо-Аргентинатәи хылҵшьҭра змоу, Британиеи [[Канада|Канадеи]] рҳаиртә мчрақәа BBC ирылалеит<ref name="Fraga">{{cite web|url=http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|title=Вклад СССР в разгром фашизма был решающим - политолог Росендо Фрага|author=Александр Соловский|date=2009-09-01|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2014-03-01|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060053/http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|url-status=live}}</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара аҟынтәи [[Военно-воздушные силы Великобритании|Аҳратә ҳауатә мчқәа]] шьақәдыргылеит [[164-я (аргентинская) эскадрилья (Великобритания)|164-тәи аескадрилиа]]. [[1944|1944 шықәсазы]] ари аҟәша Нормандиа Аидгылаҩцәа ртәарақәа ирылахәын. Анаҩс, 21-тәи арратә гәыԥ [[Франциа|Франциеи]] [[Бельгиа|Бельгиеи]] рыҩадатәи ахәҭаҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирылахәын<ref>{{cite web|author=Jan Josef Safarik|url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/aces1/argentina-ww2.html|title=Air Aces: List of Argentine Participants|publisher=Math.fce.vutbr.cz|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/6AdjreQbz?url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/index.html|archive-date=2012-09-13}}</ref><ref>[http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm «Condecoran a aviadores argentinos que pelearon en la II Guerra para Gran Bretaña», Clarin, 08.04.2005] {{Wayback|url=http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm |date=20090614053406 }} {{oq|es|Report about the ceremony at St. Clement Danes church, remembering the Argentines (including approximately 600 pilots) that fought in World War II on the allied side}}</ref>. [[Бразилиа|Бразилиа]] [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]] иалахәын [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз Акоалициа]] иадгыланы [[1942|1942 шықәса]] [[Нанҳәамза 22|нанҳәамза 22]] инаркны аибашьра нҵәаанӡа. Бразилиа -[[континент|аконтинент]] аҿы иҟоу атәылақәа зегьы зныкымзар зны аибашьра ишалахәхозгьы, аибашьратә хҭысқәа рҿы зҽалазырхәыз [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] изаҵәу атәыланы иҟалеит. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]] 1939—1945 шш. Рзы ианалагаз, Бразилиа иҟаз [[Варгас, Жетулиу|Варгас]] аҳәынҭқарра иарымарыданы иаанхар залшомызт. Бразилиа аԥшаҳәа азааигәара иҟаз анемецтә ӷбақәа раӷатә маневрқәа рыла агәҭынчымра змаз ажәлар рмассақәа рықәыӷәӷәара ала, апрезидент анеитралитет аполитика нижьырц акәхеит. 1942 шықәса нанҳәамзазы Варгас Агәҵәы амчрақәа дырҿагылана аибашьра рылаиҳәеит. Бразилиа еиқәыршәан 25- зқьҩык рыла ишьақәгылоу [[Бразильский экспедиционный корпус в Италии|аекспедициатә мчқәа]] рыла, урҭ 5-тәи Америкатәи ар иацны Италиа еибашьуан. Бразилиа заҵәык акәын Латинтәи Америкатәи атәыла Европаҟа аибашьразы аруаа зышьҭыз. === Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь === Вашингтонтәи аконсенсус еиқәиршәан англыз економист Џьон Уильямсон 1989 шықәсазы [[Латинская Америка|Латинтәи Америка]] атәылақәа рзы аекономикатә политика аԥҟарақәа реизга ҳәа. Адокумент хықәкыс иамаз атәылақәа 1960—1970-тәиқәа рыекономикатә ҿиара акомандатә модель аҟынтәи ахыҵреи, насгьы еиҳарак иҿиахьоу атәылақәа ирзеиԥшу аекономикатә политика апринципқәа рыдкылара аарԥшреи акәын иамаз. Зыӡбахә ҳәоу апринципқәа, Уильямсон излаиҳәо ала, ЕАА анаԥхгареи, ихадоу ажәларбжьаратә финанстә еиҿкаарақәеи — [[МВФ|АМВФ]], [[Всемирный банк|Адунеизегьтәи абанк]], иара убасгьы Америкатәи ахшыҩзышьҭратә ҭыԥ хадақәа рзеиԥш позициа аанарԥшуан. Урҭ рҟәша хада Вашингтон иҟан, убри аҟынтәи ауп атермин «Вашингтонтәи аконсенсус» ахьынтәиаауа. «[[тэтчеризм|Тетчеризми]] [[Рейганомика|Реиганизми]] аамҭа ааит, аекономика аҳәынҭқарратә аҽалагалара анмаҷха, [[приватизация|априватизациа]] аналага», — иҳәеит апрофессор [[Ху Аньган|Ху Анганг]]<ref>[http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm Встреча<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Wayback|url=http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm |date=20131023061523 }}</ref>. Ихадоу ароль уи алахьынҵаҿы инарыгӡеит Мрагыларатәи Европеи, Асовет Еидгыла ашьҭахьтәи аҭыԥи рҿы иҟалаз аилаҩынтратә хҭысқәа, урҭ Уильямсон иҟаиҵаз аҳасабырба акьыԥхьра аамҭа иақәшәеит. Аплантә економика аџьармыкьахьәи ахь аиасра апроцесс аан ицәырҵыз аҳасабтәқәа, ареформаторцәеи, урҭ вашингтонтәи рконсультантцәа рзы ирнарбеит Вашингтонтәи аконсенсус и барц иаҭахыз ишреиԥшыз. 2011 шықәса мшаԥымзазы МВФ анапхгаҩы [[Доминик Стросс-Кан|Доминик Штраус-Кан]] арзаҳал ҟаҵаны дықәгылеит, “Вашингтонтәи аконсенсус” “ирмариоу аекономикатә хәаԥшышьақәеи аԥҟарақәеи рыла [[Мировой финансово-экономический кризис|адунеизегьтәи аекономикатә кризис]] аан еилаҳаит, насгьы ашьҭахьҟа иаанхеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |title=«Вашингтонский консенсус» не выдержал проверки экономическим кризисом |access-date=2014-09-27 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717191706/http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |title=Стросс-Кан признал деятельность МВФ ошибочной |access-date=2014-09-27 |archive-date=2011-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421042139/http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |url-status=dead }}</ref>” ҳәа. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|29em}} == Алитература == * {{книга | автор = {{nobr|Ермолаев В. И.}} | заглавие = Очерки истории Аргентины | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = [[Соцэкгиз]] | год = 1961 | том = | страниц = 588 | страницы = | isbn = | ref = Ермолаев }} * {{книга|автор=Кукридж Е. Х.|заглавие=Тайны английской секретной службы|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1959|страницы=|страниц=308| ref=Кукридж }} * {{книга | автор = {{nobr|Строганов А.&nbsp;И.}} | заглавие = Новейшая история стран Латинской Америки | ссылка = https://archive.org/details/isbn_5060028305 | ответственный = | место = М. | издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] | год = 1995 | том = | страницы = [https://archive.org/details/isbn_5060028305/page/n401 415] | страниц = | isbn = 5-06-002830-5 | ref = Строганов }} * {{книга | автор = {{nobr|Felipe Pigna}} | заглавие = Los Mitos de la Historia Argentina, 3 | ссылка = | ответственный = | место = | издательство = Planeta | год = 2006 | том = | страниц = | страницы = | isbn = 978-9504915447 | ref = Pigna }} {{DEFAULTSORT:ладатәи Америка аҭоурых}} [[Акатегориа:Аладатәи Америка аҭоурых| ]] p8huj98jqr0s0y6k9skrog69j4o9szl 172382 172379 2026-08-22T21:34:27Z Fraxinus.cs 8381 /* Аладатәи Америка Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьраан */ 172382 wikitext text/x-wiki '''Аладатәи Америка аҭоурых''' еихьыԥшны иҩшар алшоит х-етапкны. Актәи — автохтонтә цивилизациақәа ([[инки|инкаа]] уҳәа убас иҵегьы) рышьақәгылара, рырҿиара, реилаҳареи аамҭоуп. Аҩбатәи — ари европатәи ампыҵахалареи ([[Конкиста]]) [[колониализм|аколониализми]] [[1500]]—[[1800]] шш. Рзы ауп, усҟан аконтинент еиҳаӡоу ахәҭа европатәи атәылақәа ([[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]]) анапаҵаҟа иҟан. Ахԥатәи — ахьыԥшымра анаиузтәи апериод ауп. == Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа == {{main|Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа}} {{see also|Америка ауаа рықәнырхара}} Иҟоуп агәаанагара, [[Аиндеицәа|аиндеицәеи]] [[эскимосы|аескимосцәеи]] рхылҵышьҭрақәа [[Америка]] нхара ииасит 15 нызқь ш. раԥхьа аҟара Аҩада-Мрагыларатәи [[Азиа|Азиантәи]], [[Берингово море|Берингатә амшын]]и [[Берингов пролив|Берингатә аӡыбжьахал]]еи ([[Берингия|Берингиа]])<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |title=Ученым удалось восстановить ДНК древних индейцев |access-date=2014-10-04 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225702/https://rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |url-status=live }}</ref> атәылаҿацә аҟынтәи. Раԥхьатәи аҿыцнхаҩцәа ркультура аҩаӡара Ажәытә Адунеи ихьшәоу [[палеолит|палеолиттәи]] [[мезолит|амезолиттәи]] акультурақәа ирышьашәалон. Аҩ-континентк рҿы аиндеицәа рынхара, насгьы адгьыл ҿыцқәа рышьҭкаара зқьышықәсала ицон. Y-хромосомтә гарлогруппа Q аҭҵаара агәаанагара амоуп, Аладатәи Америка анырхара 18 нызқь.ш. раԥхьа ишалагаз<ref name="PaulaBPazSepúlveda2022">''Paula B. Paz Sepúlveda'' et al. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 Human Y chromosome sequences from Q Haplogroup reveal a South American settlement pre-18,000 years ago and a profound genomic impact during the Younger Dryas] {{Wayback|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 |date=20220821110352 }}, August 17, 2022</ref>. [[Колонизация Америки|Европатәи аколонизациа]] аламҭалазы ([[XVI век|XVI ашәышықәса]]зы иалагаз), Аладатәи [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америка]] хыԥхьаӡара рацәала ахылҵышьҭрақәа ауаажәларратә шьақәгылашьаҿы еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы иҟан: шьоукы рҿы аҳра ауан [[материнский род|анратә ашьҭра]] ([[ирокезы|ирокезцәа]], [[мускоги|мускогцәа]], [[хопи (народ)|хопи]], иара убас аӡиас [[Амазонка|Амазонка]] аҵакыраҿы инхо ахылҵышьҭрақәа жәпакы уҳә.), егьырҭ рҿы ишьақәгылон абратә ашьҭра (Аҩадатәи Америка алада-мраҭашәаратәи, аҩада-мраҭашәаратәи ахылҵышьҭрақәа, иара убас [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] ахылҵышьҭрақәа жәпакы). Ажәлар рыхәҭак ашьҭратә аҟынтәи аклассратә уаажәларрахь аиасра еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы игылан. Аиндеицәа [[Центральная Америка|агәҭантәи]] Аладатәи Америка ([[ацтеки|ацтекаа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[инки|инкаа]]) нхон аклассратә уажәларрақәаны. == Аладатәи Америка аевропеиццәа рыла аколонизациа == [[1498|1498 шықәсазы]], [[Христофор Колумб|Колумб]] иекспедициа, уаанӡа уи ала иааиртыз Вест-Индиа адгьылбжьахалақәа наӡеит [[Ориноко]] аӡиас (иахь. [[Венесуела|Венесуела]]) аӡхыршшанӡа. [[1499|1499 шықәсазы]] егьи аныҟәаҩ [[Алонсо де Охеда]] [[Америго Веспуччи]] иареи [[Суринам|Суринам]] инаӡаны, анаҩс америкатәи аԥшаҳәа иаваланы Венесуелаҟа ииасит. [[1500|1500 шықәсазы]] португалтәи [[Кабрал, Педру Алвариш|амшынланыҟәаҩ Кабрал]] Бразилиа (Terra da vera Cruz) аӡхықәнӡа днаӡеит. 1509 шықәсазы Алонсо де Охеда иахьатәи [[Колумбиа|Колумбиа]] акарибтәи агаҿа ҭиҵааит. Убри аамҭазгьы Аладатәи Америкаҿы еиҿкаан раԥхьаӡатәи аиспан нырхара Сан-Себастиан. [[1513|1513 шықәсазы]] Охеда ицнагаҩ [[Нуньес де Бальбоа|Нуниес де Бальбоа]] Панамтәи адгьылбжьында дахысны Аокеан Ҭынч днаӡеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи еилыикааит алада атәыла беиа шыҟоу, уи ала иҽазыишәоит анаҩстәи аартрақәа рыҟаҵара. 1516 шықәсазы аныҟәаҩ [[Хуан Диас де Солис]] иахьатәи Аргентина агаҿанӡа днаӡоит. [[1529|1529 шықәсазы]] Испаниатәи акрал алада-америкатәи адгьыл аҿы иаԥиҵоит агубернаторра [[Новая Кастилия|Кастилиа Ҿыц]]. Аколонистцәа еиҿыркаауеит [[Асьенда|асиендқәа]], уахь аиндеиццәа ахәураҩцәа ([[Энкомьенда|Енкомиенда]]) ҳәа рыҽдыркуеит. [[1532|1532 шықәсазы]] [[Писарро, Франсиско|Франциско Писарро]] иахьатәи [[Перу|Перу]] адгьылҵакыраҽы иҟаз [[Испанское завоевание инков|Инкаа рҳәынҭқарра мпыҵаихалеит]]. Уи ашықәс азы апортугалцәа еиҿыркаауеит раԥхьатәи рынхарҭа [[Сан-Висенти (Сан-Паулу)|Сан-Винсенти]], португалтәи [[Колониальная Бразилия|Бразилиаҟны]] адгьылҵакыра еихшоуп афеодалтә [[Капитанства Бразилии|капитанрақәа]] рыбжьара. Ицәырҵуеит [[бандейранты|абандеирантцәа]], урҭ Бразилиа апортугалтә мазарақәа амҽхак дырҭбаауеит, насгьы аиндеиццәа [[фазенда|афазендақәа]] рҿы аус руларц азы тәцәас иҟарҵоит. 1535 шықәсазы Писсаро ақалақь [[Лима|Лима]] шьапаиркуеит, уи Аладатәи Америка испаниатәи амазарақәа иаҳҭнықалақьуп. [[1536|1536 шықәсазы]] [[Педро де Мендоса]] [[Новая Андалусия|Андалусиа Ҿыц]] губернаторс дҟалаанӡа ԥыҭрак шагыз, еиҿикаауеит ақалақь [[Буенос-Аирес|Буенос-Аирес]]. Аладатәи Америка иаԥҵахоит [[Католицизм|акатоликатә]] [[Архиепархия Куско|Архиепархиа Куско]]. [[1542|1542 шықәсазы]] Аладатәи Америка испаниатәи агубернаторрақәа еиҭашьақәыргылахоит [[Вице-королевство Перу|вице-ҳратәра Перу]] ҳәа. Аӡбаратә усқәа рыӡбаразы иаԥҵахоит [[Королевская аудиенсия|аудиенциақәа]]. Раԥхьаӡатәи испантәи вице-кралс дҟалоит [[Бласко Нуньес Вела|Бласко Нуниес Вела]]. 1551 шықәсазы Лима доминиканцәа руахәаматә школ ашьаҭала еиҿкаахоит [[Университет Сан-Маркос|ауниверситет Сан-Маркос]]. [[1555|1555]] ашықәсазы афранцызтә гугенотқәа рҽазыршәеит иқәҿиарамыз аҽазышәара [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] [[Антарктическая Франция|аколониа аиҿкаара]]. 1587 шықәсазы аиндеиццәа чикитосаа ([[Боливиа|Боливиа]]) рыдгьыл аҿы ицәырҵуеит [[Иезуитские миссии на землях индейцев чикитос|Иезуиттәи амиссиақәа]]. XVIII ашәышықәса абжьаразы ицәырҵуеит [[Война гуарани|гуарани Аибашьра]], уи иезуитцәа рорден азин амамзаарахь ицәырнагоит. == Ахьыԥшымразы аибашьра == {{main|Америка иҟаз Испаниатәи аколониақәа рхьыԥшымразы ақәԥара}} === Азԥхьаҭагылазаашьа === Аибашьра зыхьҟаз аметрополиа имҩаԥнагоз аполитика ауааԥсыра рыбжьара агҿынамӡара акәын: иҭбааз ақәиҭымтәра, азинеиҟарамра, ашәахтә ҳаракқәа, уи зегьы аколоника аекономикатә ҿиара арԥсыҽуан. Аибашьра алагара иара убас иацхрааит амилаҭтә хдырра аарԥшра, [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|ЕАА ахьыԥшымразы аибашьра]] анырра, [[Великая французская революция|афранцызтә револиуциа Ду]], [[Гаитянская революция|Сан-Доминго атәцәа рықәгылара]] ([[1791]]—[[1803]]). Аколониа лыԥшаахны иҟан ачынуаа, Испаниантәи иааԥхьаз аинралцәеи аофицерцәеи, урҭ Испаниантәи еиҳараӡак заа ихҵәаны иааз ахылҵышьҭрақәа — [[креолы|акреолцәа]] тәарымбон. Урҭ иреиҳаӡоу административтә маҵурахьы инарышьҭӡомызт. Акреолцәа иргәаԥхомызт аиспантә мчра азин ахьрырымҭоз аколониақәа егьырҭ атәылақәа рыбжьара ахәаахәҭра, уи аиспантә хәаахәҭыҩцәа ирынаҭон ртауарқәа ахә ашьҭыхра. [[Британиаду|Великобританиа]] Испаниантәи иаиурц аҭахын уи аколониақәа рҿы ахәаахәҭразы ахьыԥшымра. Убри азы акреолцәа испантәи амчра рҿагылараҿы урҭ рыцхыраара иақәгәыӷуан. Ахақәиҭратә ҵысра алахәылацәа рыбжьара иҟан еиуеиԥшым агәаанагарақәеи ахырхарҭақәеи. Ахақәиҭратә ҵысра ахаҟны игылеит акреолцәа-[[Аамсҭара|аамсҭацәа]] рҟынтәи аофицерцәа. Аха, ахақәиҭратә ҵысра еиҳау арадикалтә мчны иҟалеит [[Аиндеицәа|аиндеиццәеи]] [[метисы|аметисқәеи]] ирхылҵыз анхаҩцәеи анаптәыҩцәеи, урҭ ирҭахын наӡынла [[ростовщик|аԥара зҭиуеи]] [[помещик|аамсҭацәеи]] рықәыӷәӷәара аҟынтәи ахьыԥшымра роурц, рыдгьыл мпыҵакыҩцәаны иҟаларц, иара убас [[негры|араԥцәа]]-атәцәа иақәгәыӷуан ахьыԥшымра роурц<ref>Образование в Латинской Америке независимых государств (конец XVIII — первая половина XIX в.) // vsemirnaya-istoriya.ru</ref>. Аибашьра алагалара иацхрааит [[Испаниа|Испаниа]] [[1808]] ш. азы иҟалаз ахҭысқәа, уи иалҵшәахаз [[Пиренейская война|Наполеон ир ажәылара]], анаҩс уи [[Франциа|Франциантәи]] атәыла ахьыԥшымра аиурахь иаазгаз. [[1809]] ашықәсазы Чукисака (уажәы [[Сукре (город)|Сукре]]), [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], насгьы Ихыхьтәи Перу (уажәы Боливиа) егьырҭ аҭыԥқәа рҿы, Кито, Валиадолид (уажәы [[Морелия|Морелиа]], Мексика) ицәырҵит антииспантәи ачарҳәара. Аха, ақәгылаҩцәа ақәҿиарақәа џьаргьы изымнаӡеит, аколониақәа рҿы аҭагылазаашьа акырӡа иуадаҩхеит. Испантәи ар метрополиа раҵахара ([[1810]] ш. алагамҭа), насгьы афранцызцәа рыла атәыла еиҳау ахәҭа ампыҵахалара иаанагеит испантәи Америкаҿы бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларақәа рахь. === Венесуелтәи Ареспублика === [[Файл:Bust of Simon Bolivar in Teror.jpg|слева|174пкс|thumb|Гран-Канариа аҟны Боливар ибиуст]] [[Боливар, Симон|Боливар]] активла далахәын [[Венесуела|Венесуела]] Испаниа анапхгара ақәгараҿы ([[1810|1810 шықәса]] мшаԥымза 19 рзы) ихьыԥшым республиканы алаҳәара ([[1811|1811 шықәса]] ԥхынгәымза 5 рзы). Уи ашықәс азы, Боливар ареволиуциатә хунта ала (ажәлар реизара) Лондонҟа дрышьҭит Британиа аҳәынҭқарра ацхыраара даҳәарц. Аха, аҵыхәтәантәи, анеитралитет ааныркыларц рыӡбеит. Боливар иагент [[Лопес Мендес, Луи|Луис Лопес Мендес]] Лондон даанижьит, Венесуела ахьӡала аԥсахтәи аибашьцәа рхыхреи иазку аиқәшаҳаҭра бжьарҵарц, нас абџьар азна иманы дгьежьны дхынҳәырц. Иаарласны, Испантәи аинрал Монтеверде ацхыраара даҳәеит Венесуелатәи акаршәрақәа рҿы инхоз цқьа ибжьам анхацәа - “ллаnos” - агәымшәақәа “llaneros”рахь. Астуриатәи [[Бовес, Хосе Томас|Хосе Томас Бовес]], ахьӡҵас «Бовес Крикун» ҳәа изышьҭаз, еиԥҟьаны еиҿкааз лианерос ахаҟны дгылан... Аибашьра даараӡа игәымбылџьбаратәу аҟазшьа аанахәеит. Боливар иӡбеит убас еиԥш атҟәацәа зегьы рықәхразы адҵа ҟаиҵарц. Боливар ир испантәи аруаа ианрыҵаха ашьҭахь, иара [[1812|1812 шықәсазы]] Гранада Ҿыц (уажәы [[Колумбиа|Колумбиа]]) дтәеит, уаҟа иҩит «Картахенатәи [[Манифест из Картахены|аманифест]]», насгьы [[1813|1813 шықәса]] алагамҭазы иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. 1813 шықәса нанҳәамзазы иар [[Каракас|Каракас]] ааныркылеит. Каракас ақалақь ахадара Боливар «Венесуела ахақәиҭтәҩы» (Ель Либертадор) ҳәа гәырӷьарала алаҳәара ҟаиҵеит. Аҩбатәи Венесуелтәи Ареспублика аԥҵан, уи напхгара азиуан Боливар. Венесуела Амилаҭтә Конгресс ишьақәнарӷәӷәеит иара иоуз Ахақәиҭҩы ҳәа атитул. Аха ҵаҟа иҟоу аклассқәа ринтересқәа рзы аиҭакрақәа ахьыҟаимҵаз азы, урҭ рыцхыраара анимоу [[1814|1814 шықәсазы]] даҵахоит. Пхынгәы 6, 1814 шықәсазы, испантәи ар ала иадыӷәӷәалаз Симон Боливар ир аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит… Боливар [[Иамаика|Иамаика]] мчыла аҽыҵәахырҭа иԥшаар акәхеит, цәыббрамзазы [[1815|1815 шықәсазы]] уаҟа иаарту ашәҟәы икьыԥхьит, уаҟа иаирбеит дшақәгәыӷуа иаарласны Испантәи Америка ахы ишақәиҭхо. === Колумбиа аиҿкаара === Аҵыхәтәаны [[Рабовладение в Южной Америке|амаҵуҩцәа]] рхы иақәиҭтәреи егьырҭ асоциалтә проблемақәа рыӡбареи шхымԥадатәиу еилкааны, Боливар [[Ҳаити|Гаити]] Апрезидент [[Сабес, Александр|А.Петион]] агәра ииргеит ақәгылаҩцәа арратә цхыраара риҭарц, насгьы [[1816|1816 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Венесуела|Венесуела]] аԥшаҳәаҿы дтәеит. Атәцәа рықәгара (1816), насгьы [[1817|1817 шықәсазы]] ахақәиҭратә арра аибашьцәаа адгьыл рыҭара азы иҭыҵыз аусԥҟа илнаршеит исоциалтә шьаҭа арҭбаара. «Лианерос» рыхәҭақәа Симон Боливар идгылеит, урҭ Бовес данԥсы ашьҭахь ([[1814|1814]]), напхгаҩы ҿыцк дроуит- [[Паэс, Хосе Антонио|Хосе Антонио Паес]], иара ихаҭа лианеро иакәын… Боливар иаку аплан ала аныҟәара азыҳәаны икәша-мыкәша ареволиуциа аԥхьагылаҩцәа аизгара иқәҿиарамхаз иҽазышәара ашьҭахь, голландтәи негоциант Брион ицхыраарала лаҵарамза 1817 шықәсазы Ангостура инапахьы иааигоит, анаҩс Испаниа даҿагыланы Гвиана зегьы шьҭыихуеит. Анаҩс, Боливар иҭиуеит адҵа ԥыхьатәи идгылаҩцәа Пиареи Маринои рҭакра (аԥхьатәи абҵара 16, 1817 шыкәсазы дыкнаҳан). Жәабранмза 1818 шықәсазы, Лондонтәи иаашьҭыз аибашьцәа-ақьырауаҩцәа рыбзоурала, уи илшеит аҿыц арра ашьақәырӷәӷәара. [[Венесуела|Венесуела]] иқәҿиараз ахҭысқәа рнаҩс, уи ир [[1819|1819]] ш. [[Новая Гранада|Гранада Ҿыц]] ахы иақәидыртәит. Ԥхынҷкәын 1819 ш. Ангосутра (иахьатәи [[Сьюдад-Боливар|Сиудад-боливар]]) иҟаз Амилаҭтә конгресс ала иаларҳәаз [[Колумбиа|Колумбиа]] Аҳәынҭқарра президентс далхын, уахь иалалеит Венесуелеи Гранада Ҿыци. [[1822|1822 шықәсазы]] колумбаа Колумбиа иалалаз Кито (иахьатәи [[Еквадор|Еквадор]]) апровинциа аҟынтәи иқәырцеит аиспантә мчқәа. === Колумбиатәи Афедерациа аилаҳара === Боливар игәҭакы ала, Аладатәи Еиду Аштатқәа (Sur de Estados Unidos) шьақәгылон, уахь иалалар акәын Колумбиа, Перу, Боливиа, Ла-Плата, Чили. 1826 шықәса рашәарамза 22 рзы Боливар Панама ақалақь аҿы абарҭ аҳәынҭқаррақәа зегьы рхаҭарнакцәа рыла Аконгресс еизигеит, аха хара имгакәа уи еилаҳаит. Панаматәи Аконгресс аиларбгара ашьҭахь, Боливар игәаҿы иҭыиҳәааит: "Сара абри аҟәараҿы дитәоу, ииасуаз аӷбақәа ркоманда ҟаҵара зҽазызшәоз абырзен еилаԥса сиеиԥшуп!.." Иаарласны, Боливар ипроект еицырдыруаны ианыҟала, уи инапаҵаҟа Наполеон ироль ахьынаигӡо аимпериа шьақәирӷәӷәарц агәаҳәара шимоу ҳәа ахара идҵара иалагеит. Колумбиаҿы иалагеит апартиатә ҭыӡшәақәа. Адепутатцәа рыхәҭа, аинрал Паес аԥхьа днаргыланы автономиа аларҳәон, егьырҭ Боливтәи аконгрес рыдыркыларц рҭахын. Боливар иаарласны Колумбиа дааит, насгьы адиктатортә мчрақәа ихы иархәаны, Оканиа ақалақь аҿы 1828 шықәса хәажәкырамза 2 рзы ажәлар реизара еизигеит, анаҩстәи азҵаара: «Аҳәынҭқарра аконституциа аиҭакра ахәҭоума?» аӡбаразы. Аконгресс аҵыхәтәантәи аиқәшаҳаҭра абжьаҵарахьы изымнеит, убри аҟнытә еиуеиԥшым аилатәарақәа рышьҭахь иаанкылан. Убри аамҭазы, Перууаа Боливиатәи Акодекс мап ацәыркит, насгьы Боливар дыҟанаҵтәи Аҳәынҭқарра Ахада ҳәа атитул имхит. Перуи Боливиеи рҿы амчра аныицәыӡ, Боливар, 1828 шықәса рашәарамза 20 рзы Богота далалеит, уаҟа Колумбиа анапхгаҩы ҳәа арезиденциа еиҿикааит. Аха 1828 шықәса цәыббрамза 25 рзы афедералистцәа иҳаҭгәын иҩналаны, ахьчаҩцәа ршьит, Боливар ихаҭа џьашьахәыла мацара ихы еиқәирхеит. Аха, ауааԥсыра реиҳараҩык иара иган ааныркылеит, уи ала Боливар илшеит авице-президент Сантандер напхгара ззиуаз ақәгылара аанкылара. Ачарҳәаҩцәа рхада раԥхьа ашьра иқәҵан, анаҩс 70 идгылаҩцәа ицҵаны атәыла далцан. Анаҩстәи ашықәс азы анархиа еиҳа иӷәӷәахеит. 1829 шықәса абҵарамза 25 рзы Каракас ахаҭаҿы 486 ҭауади-аамсҭеи иреиуоу атәылауаа алаҳәара ҟарҵеит Колумбиа Венесуела шадҵыз. === Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара === [[Файл:Independencia RMoreaux.jpg|thumb|left|200px|Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара, Р. Моро (1844) иусура]] Аладатәи Америка иҟаз апортугалцәа рмазарақәа рхьыԥшымра Испаниа аколониақәа раасҭа еиҳа шьакамҭәакәа ироуит. [[1808|1808 шықәсазы]] [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иар Португалиа иаҿагыланы аибашьра аналага, аҳи иаҳҭынреи [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеироҟа]] ииагатәуп ҳәа иӡбан, уаҟа [[1821|1821 шықәса]] рҟынӡа иаанхеит. Британиатәи аҳәынҭқарра уи аиасра аус ишиашоу аҽаланархәит. Дара Португалиа иҟаз иуадаҩыз аҭагылазаашьа рхы иархәаны, ахәаахәҭраҿы еиҳаны азинқәа роурц азы, аҳҭынратә ҭаацәара ииасырц азы иаҭахыз аӷбақәа зегьы рырҭеит. Дон [[Жуан VI]] Португалиатәи аҳәынҭқарратә усбарҭақәа Рио-де-Жанеироҟа ииаигеит, иара убас аҳратә библиотека, арратә академиа, амедицинатәи азакәантәи ашколқәа аԥиҵеит. 1815 шықәса ԥхынҷкәынмза 16 рзтәи иусԥҟала иара апортугалтә мазарақәа ирыиҭеит [[Объединённое королевство Португалии, Бразилии и Альгарвы|Португалиа, Бразилиа, Альгарва Еиду аҳратәрақәа]] ҳәа астатус, абасала Бразилиа Португалиа иҟараны иҟаиҵоит. 1811 шықәсазы, [[Аргентинская война за независимость|Испаниатәи Америка амилаҭтә хақәиҭратә ҵысра]] аамҭаан Ла-Плата араион аҟны аҭышҿынтәаламзаара ихы иархәаны, Жуан ир [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1811)|Мрагыларахьтәи ацәаҳәахьы иишьҭит]] (уажәтәи Уругваи), аха [[Британиаду|британтәи]] абжьаҟазара иабзоураны Лаҵарамза 26, 1812 шықәсазы иаҵаҩҩын [[трактат Эррера — Рэйдмэйкера|Еррера-Реидмеикертәи атрактат]]. Атрактат ахԥатәи ахәҭаҷ ишаҳәо ала, апортугалтә ар «испантәи адгьылҵакыра» аанрыжьыр акәын. Аха 1816 ашықәсазы Жуан ҿыц [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1816—1820)|Мрагыларатәи ацәаҳәахьы ар ишьҭит]], иагьымпыҵаихалеит 1817 ашықәсазы. [[1821|1821]] азы, аҳ Жуан VI Португалиа аполитикатә қәыӷәӷәара дақәшаҳаҭхны, Рио иҭынха Педро дааныжьны, уи арегент авице-крал ҳәа атитул ианашьаны [[Лиссабон|Лиссабонҟа]] дхынҳәырц акәхеит. Цәыббрамза 1821 шықәсазы Португалиатәи апарламент Бразилиа аҳреи Рио-де-Жанеиро иҟоу аҳратә еиҿкаарақәеи рыԥыхразы абжьыҭира мҩаԥнагеит, убас ала Бразилиа апровинциақәа зегьы хаҭала Лиссабон анапаҵаҟа иҟарцеит. Уи аамҭазы Бразилиаҟа арратә ҟәшақәа шьҭын, Бразилиатәи арратә ҟәшақәа зегьы Португалиа анапхгара аҵаҟа ииаган. Адҵа анагӡара мап ацәкны, [[1822|1822 шықәса]] [[Цәыббрамза 7|цәыббрамза 7]] рзы Дон Педро Бразилиа ахьыԥшымра алаиҳәеит, насгьы 1822 шықәса [[Жьҭаарамза 12|жьҭаарамза 12]] рзы уи раԥхьаӡатәи аҳ [[Педру I (император Бразилии)|Педро I]] ҳәа агҿыргьын ихарҵеит. == XX ашәышықәса == [[Файл:Map of South America (1898).jpg|thumb|right|300px|Аладатәи Америка аполитикатә хсаала (1898 шықәса)]] [[Файл:E Minas Geraes C.jpeg|thumb|right|300px|Бразилиатәи [[Минас Жерайс (линкор)|адредноут «Минас Жераис]]» 1909 шықәса инарзынаԥшуа, ихадоуахҭалашәара амыруга аԥышәара аан ачарҭтә аицҭырҟьа. Уи аӷба аргылара иалнаршеит Аладатәи-Америкатәи «дредноуттә еицлабра» алагара.]] XX ашәышықәса алагамҭа Аладатәи Америка аҿы иазгәаҭоуп [[Аргентина|Аргентинеи]], [[Бразилиа|Бразилиеи]], [[Чили|Чилии]] рыбжьара амшынтә бџьаршьҭыхратә еицлабра амҩаԥгара, уи [[1907|1907 шықәсазы]] иалагеит. Арра-мшынтә еиндаҭлара реиӷыӷкра мзызс иҟалеит Бразилиа [[Британиаду|Великобританиантәи]] иҟанаҵаз х-[[Дредноут (класс кораблей)|дредноутқәа]] рҿаҵа, урҭ уи аамҭазы иаадырԥшуан аӡхыхьтәи аӷбақәа ирыҵанакуа иҿыцӡоу аклаас, насгьы иреи әаӡоу амцатә мчы аман. Аргентинатәи-чилитәи бџьареибыҭарала (1887—1902), [[Бразильская старая республика|бразилиатәи амонархиа ахыбгалареи]] атәыла азеиԥш ҭышәынтәамлареи иақәшәаз, бразилиатәи афлот реиндаҭлаҩцәа хаҭабзиаралеи атоннажлеи ирзаҵахон. 1904 шықәсазы бразилиатәи аполитикцәа раԥхьаӡакәны ишьҭырхит амилаҭтә флот арӷәӷәара азҵаара ықәдыргылеит, урҭ Бразилиа адунеитә ҳәынҭқаррақәа руакахь ацәыргара азеиԥш хықәкы иашьҭан. 1905 шықәса анҵәамҭазы, акәылӡыӷбақәа хԥа рҿаҵа ҟаҵан, аха уи аҿаҵа иаарласны мап ацәкын 1906 шықәсазы, избанзар Великобританиа ареволиуцианны иҟалаз [[HMS Dreadnought (1906)|«Дредноут»]] дыргылеит. Акәылӡыӷбақәа рцынхәрас англызтәи [[Стапель (судостроение)|аӷбаргыларҭақәа]] рҿы ашьаҭа аркын [[Линейные корабли типа «Минас Жерайс»|«Минас Жераис» ахкеиԥш]] бразилиатәи адредноутқәа акорпусқәа ҩба, ҽааны даҽакы аргылара ҳәа аҽазышәара ҟаҵаны. Аргентинеи Чилии 1902 шықәсазы ирыбжьарҵаз амшынтә бџьарқәа рыԥкразы аиқәшаҳаҭра заа иаанкыланы, ҩ-ӷбак аҿаҵа ҟарҵеит: Аргентиназы [[Линейные корабли типа «Ривадавия»|«Ривадавиа» ҳәа изышьҭоу]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] еизыргеит, Чилитәи [[Линейные корабли типа «Альмиранте Латорре»|«Альмиранте Латорре» ҳәа изышьҭоу]] - Британиа еизыргеит. Убри аамҭазы Бразилиа ахԥатәи адредноут «[[HMS Agincourt (1913)|Рио-де-Жанеиро]]» аргылара аанкылан, еиҳа иӷәӷәаз аӷба аргылара ахьфеидо азы. Аҵыхәтәантәи апроект аргылараан акырынтә еиҭахәаԥшуан, аха апроект аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәара ашьҭахь, Бразилиа аҳәынҭқарраҿы еилыркааит аӷба ҿыц акырӡа иаҵахалоит уи аамҭазы ицәырҵхьаз супердредноутқәа. Ихыркәшамыз «Рио-де-Жанеиро» аукцион ахь иқәыргылан, хара имгакәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] иаанахәеит. Уи аҭыԥан, урҭ ргәы иҭан [[Armstrong Whitworth|Армстронгтәи аӷбаҟаҵарҭаҿы]] супер-дредноут «Риачуело» аргылара, аха хара имгакәа иалагаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] ари аплан анагӡара иаԥырхагахеит: Британиатәи аӷбаҟаҵаҩцәа аҳәаанырцәтәи адҵақәа рыла аусура иаҟәыҵит, рымчқәа зегьы [[Королевский военно-морской флот Великобритании|Аҳратә мшынтә флот]] аҭахрақәа ирзыркит. Чилитәи адредноутқәа рыҩбагьы Великобританиа иаанахәеит, насгьы уи амшынтә флот иахәҭакхеит. Анеитралтә Америкатәи Аидгылаҿы идыргылаз Аргентинатәи аӷбақәа ҩба 1915 азы аахәаҩ инапы ианырҵеит. Актәи Адунеизегьтәи еибашьра Алада-Америкатәи адредноуттә еицлабрақәа аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. === Аладатәи Америка адиктатурақәа === [[1912|1912]] ашықәсазы Аргентина маӡала абжьыҭирала [[Закон Саэнса Пеньи|зегьы рзы алхратә зин азы азакәан]] рыдыркылеит; уи атәылаҿы уаанӡа имҩаԥгақәаз рҟынтәи, ари зегь реиҳа ихадаз аполитикатә реформақәа акәын. Азакәан ҿыц иалнаршеит, еиҳарактәи апартиа, арадикалцәа, рԥыза [[Иполито Иригойен|Иполито Иригоиен]] аҳәынҭқарра ахадас иалхра. Иара анапхгара анимаз аамҭазы (1916—1922), аҳәынҭқарра асоциалтә еиқәыршәареи аҵареи рызҵаарақәа ахшыҩзышьҭра ду анаҭон. Иригоиен [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан]] [[Аргентина в Первой мировой войне|Аргентина анеитралитет]] ахьчара илшеит. 6 шықәса (1922—1928) даҽа радикал, адоктор [[Марсело Торкуато де Альвеар]] ипрезидентә напхгара ашьҭахь, Иригоиен 1928 шықәсазы ҿыц далхын. Иригоиен акризис аҭагылазаашьа ахьыҟаз атәыла анапхгара ахьилымшоз азы аҳәынҭкааратә ԥсахра аԥынгыланы иҟалеит; цәыббрамәа 1930 шықәсазы апрезидент дамхын. Ари аарҳәра мҩаԥган Аконсервативтә Партиа (зыхьӡ ԥсахыз Амилаҭтә Демократиатә Партиа ҳәа) иреиәазоу аофицерцәеи атәылауаҩратә ԥхьагылаҩцәеи, иара убас Арадикалтә партиа иалҵыз арадикалцәа роппазициатә ган рыла. Аҳәынҭқарра напхгара азиуан аинрал [[Хосе Феликс Урибуру]], авторитартә мчра адгылаҩ, уи акорпорациа дуқәа рзы афашисттә диктатура ашьақәыргылара иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. [[1931|1931 шықәсазы]] Урибару аҿагылаҩцәа аибашьцәа рхыԥхьаӡара аҟынтәи аинрал мчыла идырҟаҵеит алхрақәа мҩаԥигарц. Аха Арадикалтә партиа урҭ рылахәхара азин рымамызт, насгьы анапхгаратә коалициа иаҿагылаҩцәа хаданы иҟалеит еицықәгылоз асоциалистцәеи апрогрессивтә демократцәеи. 1932 шықәсазы аиааира игеит арадикал, аконсерваторцәа рыдгылара змаз аинрал Агустин Педро Хусто. Иара иҿҳәара анҵәамҭазы, акоалициа апрезидент иҭыԥ ахь днаскьаргеит акандидат — Роберто Марселино Ортис, авице-президент ипостахь — аконсерватор Рамон Кастилио. 1938 азы алхрақәа рҿы, алҵшәақәа реилахәара атәы зҳәоз хыԥхьаӡара рацәала адыррақәа шнеиуазгьы, урҭ аиааира ргеит ҳәа алаҳәара ҟаҵан. === Аладатәи Америка Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьраан === [[Файл:Graf Spee letzte Ruhe.jpg|thumb|right|190px|Буенос-Аирес ақалақь аҿы анемецтә креисер "Адмирал Граф Шпи" акомандаҟаҵаҩ Ганс Лангсдорф иԥсыжра. 1939 шықәса ԥхынҷкәынмза 21 рзы]] Европа аибашьрақәа анрылага ашьҭахь, цәыббрамза 4 рзы, Аргентина анеитралитет аланарҵәеит<ref name="kommersant">{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/576136|title=Все участники второй мировой|author=Ольга Калинина|date=2005-05-09|publisher=[[Ъ-Власть]]|lang=ru|access-date=2014-09-26|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113025959/https://www.kommersant.ru/doc/576136|url-status=live}}</ref>. Аҳәынҭқарра ахада [[Ортис, Роберто Мария|Роберто Мария Ортис]], алхрақәа раан абжьыҭира мцыла амчрахь иааз, [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз акоалициа]] дадгылан, аха арраҿы аоппазициа ахьыҟаз азы, Агәҵәы атәылақәа реимадара аҟҿыихӡомызт. Аха, Агәҵәы атәылақәа рбаӷәазақәа аанкыланы иҟаз Англо-Америкатәи афлот Аргентинеи Европеи ирыбжьаз аҳәаа ԥхасҭанатәит. Ашьҭаҵарҭақәа рҿы ақыҭанхамҩатә аалыҵ дуқәа реизгара иалагеит. Атәылаҿы ахәаахәҭра-економикатә ԥсҭазаара бжьысит. Аибашьра ҟалаанӡа аҳҭнықалақь абаӷәазахь есымыш 150 ахәаахәҭратә ӷбақәа неиуазгьы, аибашьратә хҭысқәа раԥхьатәи амзқәа рзы уи аԥхьаӡац лаҟәит мчыбжьык ахь 26 рҟынӡа<ref name="ermolaev388">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 388.</ref>. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Буенос-Аирес [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтони]] [[Лондон|Лондони]] рахь ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит<ref name="ermolaev384">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 384.</ref>. Уи адагьы, 1939—1940 ашықәсқәа рыҩныҵҟа аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит [[Латинская Америка|Латинтәи Америка арегион]] атәылақәа, иара убас [[Даниа|Даниеи]] Иапониеи. Ус анакәха, 1939 Латинтәи Америка атәылақәа рҟны 21% аҳәааҭыгара, 32% аҳәаанырцәынтәи аагара ыҟазгьи, 1945 шықәсазы, ари арбага иаҵанакуеит 49%, 61% иашьашәаланы<ref name="ermolaev390">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 390.</ref>. [[Файл:Rawson_y_Ramirez_en_Casa_Rosada_-Asumen-4JUN43-HIA-T8-15.jpg|thumb|right|190px|[[Росон, Артуро|Артуро Роусони]] [[Рамирес, Педро Пабло|Педро Рамиресеи]] [[Каса-Росада]] аҳәынҭқарра ахада ихан абарҵаҿы]] Анеитралтә (1940 рҟынӡа) Италиеи Франкоисттәи Испаниеи, иара убас [[Португалиа|Португалиеи]], Аргентинеи Германиеи рхәаахәҭратә еиҭасраҿы [[реэкспорт|ареекспортны]] иҟалаз, ԥыҭрактәи аекономика аиӷьтәра рылнаршеит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Иапониеи дареи иаарту рхәаахәҭра Гитлериҿагылаҩцәа ркоалициа атәылақәа рахьынтә аҽыԥныҳәарақәа роуа ианалага, аргентинатәи аалыҵқәа зҭаз аӷбақәа апортугалтәи аколониа [[Макао]] ахь аҿынанахеит. [[1939|1939 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 13|ԥхынҷкәынмза 13]] рзы [[Ла-Плата (эстуарий)|Ла-Плата аӡыбжьахалаҿы]], Аргентина апшаҳәаҿы иҟалеит раԥхьаӡатәи Идуу Адунеизегьтәи аибашьраан еиҳау амшынтә еибашьра — ихьанҭоу анемец креисер «[[Admiral Graf Spee (1934)|Адмирал граф Шпее]]» британиатәи аӷбақәеи дареи [[Битва у Ла-Платы|реибашьра]]. Абритантә ӷбақәа ааха ахьроуз, иуадаҩыз аибашьра ашьҭахь, [[карманный линкор|аџьыбатә линкор]] [[Монтевидео|Монтевидеоҟа]] ицеит, насгьы [[Ԥхынҷкәынмза 17|ԥхынҷкәынмза 17]] азы аӷба, Гитлер ихатә дҵала, иԥжәаны иагьӡаақәрылан аҭыԥрбага змаз анеитралтә ӡқәа рҿы{{coord|34|58|25|S|56|18|01|W}}. Акомандаҟаҵаҩ [[Лангсдорф, Ганс|Ханс Лангсдорф]] напхгара ззиуаз агәыԥ Буенос-Аирес иҭаркит, уаҟа [[Ԥхынҷкәынмза 20|20 ԥхынҷкәынмза]] Лангсдорф ихы деихсит. 1940 шықәсазы Аҳәынҭқарра Ахада Ортис ӷәӷәала дычмазаҩхеит, Аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩс [[Вице-президент Аргентины|авице-президент]] [[Кастильо, Рамон|Рамон Кастилио]] де-факто дҟалоит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Кастилио атәыла [[осадное положение|амацәазҭакратә ҭагылазаашьа]] шьақәиргылеит, уи аибашьра нҵәаанӡа иҟан<ref name="ermolaev398">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 398.</ref>. Британиатәи аԥшыхәратә ҭоурыхҭҵааҩы Е. Х. Кукриџь ишьақәирӷәӷәон, [[Государственный департамент США|ЕАА Аҳәынҭқарратә департамент]] адокладқәа Кастилио [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]] иахь ишьҭыз Аргентина ЕАА-еи Великобританиеи иаҿагыланы аибашьра иалаларц, абџьари аҳаирпланқәеи аарышьҭырц азы аарыцҳарақәа шааныикылаз атәы дышрыԥхьаз<ref name="kukridge36">Кукридж Е. Х. Тайны английской секретной службы. — М.: Воениздат, 1959. — С. 36.</ref>. Убри аамҭазы, Франциатәи Гвиана аҭыԥантәи анаԥхгара, аҭыԥантәи ауааԥсыра Шарль де Голль дышрыдгылазгьы, аколлаборационистцәа ррежим иадгылеит. Аха, 1943 шықәса хәажәкырамзазы ари администрациа амхын. Франциатәи Гвиана Ихьыԥшыму Франциа ааҵысра иалалеит<ref>{{cite web|url=http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|title=French Guinea turns from Giraud to be Gaulle|author=|date=1943|work=|publisher=The Canberra Times|access-date=|lang=en|archive-date=2015-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126005943/http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|url-status=live}}</ref>. Ажьырныҳәамза 1942 шықәсазы [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] ақалақь аҿы Америкатәи аҳәынҭқаррақәа рдәныҟатәи аусқәа рминистрцәа реилатәара мҩаԥысит. Уи анацисттә блок иаҵанакуа атәылақәеи дареи реизыҟазаашьақәа рыԥыхразы, насгьы урҭ рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа зегьы раанкыларазы абжьгара аҭан<ref name="stroganov77">Строганов А. И. Новейшая история стран Латинской Америки. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 77.</ref>. ЕАА ақәыӷәӷәара шыҟазгьы, Аргентина, Британиа адгылара шамаз, ари абжьгара анагӡара мап ацәнакит<ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA_2">{{cite web |url = http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php |title = La Semana Trágica — El Historiador, tomado de Los mitos de la historia argentina III, de Felipe Pigna, |lang = es |publisher = Editorial Planeta, 2006. |access-date = 2011-02-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/6A0qhHAgL?url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php |archive-date = 2012-08-18 }}</ref>. Рашәарамза 1942 азы Ортис ичымазаҩра иахҟьаны имаҵура аанижьуеит, мызкы ашьҭахьгьы иԥсҭазаара далҵуеит. [[Файл:Aircraft_of_the_Royal_Air_Force_1939-1945-_Hawker_Hurricane._CH10223.jpg|thumb|left|190px|«Харрикеин» 164-тәи аескадрилиа]] Аргентинатәи хатәгәаԥхаралатәи аибашьцәа афронт аҩганк рҟны аибашьра рхы аладырхәит. Гитлер иҿагылаз акоалициа иазықәԥоз рҟынтә зегь реиҳа еицырдыруа иреиуан [[Данлоп, Морин|Морин Данлопи]] (англ. Maureen Dunlop) [[Чарни, Кеннет|Кеннет Чарнии]] (англ. Kenneth Charney). Морин [[Кильмес (город)|Кильмес]] далҵит, аԥырратә-цхыраагӡатә хәҭақәа АТА (анг. Air Transport Auxiliary) рҿы амаҵлуан - аибашьратә ҭыԥқәа рахь аҳаирпланқәа ииалгон. Лара деицырдыруаны дҟалеит ажурнал ''Picture Post'' аҿы икьыԥхьыз [[Fairey Barracuda]] ҳәа изышьҭоу аҳаирплан аҿаԥхьа иҭыхыз лфотосахьа абзоурала. Аибашьра ашьҭахь Аргентинаҟа дхынҳәит<ref name=TelgObit>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|title=Maureen Dunlop de Popp|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2012-06-15|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617103948/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|url-status=live}}</ref><ref name=InpObit>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|title=Maureen Dunlop: Pilot for the Air Transport Auxiliary who made the cover of Picture Post|author=Anne Keleny|publisher=[[The Independent]]|date=2012-06-11|access-date=2012-06-18|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817204811/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|url-status=live}}</ref><ref name=DMailObit>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|title=Pioneering female pilot who flew Spitfires during Second World War and became magazine cover girl dies aged 91|author=Lucy Waterlow|publisher=[[Daily Mail]]|date=2012-06-18|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618123708/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|url-status=live}}</ref>. Кеннет Чарни, уигьы Кильмес далҵит, [[Мальта|Мальта]] [[Битва за Мальту|ажәҩан аҿы дахьеибашьуаз]] азы ахьӡҵас "Мальтатәи Арыцар Еиқәа" иоуит. Иара имоуп 18 аиааира<ref name="PC2010">{{cite web|url=http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|title=ICM 1/48 Spitfire IX|author=Pablo Calcaterra|date=2010|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-date=2017-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211032612/http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|url-status=live}}</ref>. Аибашьра официалла иалалаанӡагьы, 600 Аргентинатәи ахатәгәаԥхарауаа, еиҳарак Англо-Аргентинатәи хылҵшьҭра змоу, Британиеи [[Канада|Канадеи]] рҳаиртә мчрақәа BBC ирылалеит<ref name="Fraga">{{cite web|url=http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|title=Вклад СССР в разгром фашизма был решающим - политолог Росендо Фрага|author=Александр Соловский|date=2009-09-01|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2014-03-01|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060053/http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|url-status=live}}</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара аҟынтәи [[Военно-воздушные силы Великобритании|Аҳратә ҳауатә мчқәа]] шьақәдыргылеит [[164-я (аргентинская) эскадрилья (Великобритания)|164-тәи аескадрилиа]]. [[1944|1944 шықәсазы]] ари аҟәша Нормандиа Аидгылаҩцәа ртәарақәа ирылахәын. Анаҩс, 21-тәи арратә гәыԥ [[Франциа|Франциеи]] [[Бельгиа|Бельгиеи]] рыҩадатәи ахәҭаҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирылахәын<ref>{{cite web|author=Jan Josef Safarik|url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/aces1/argentina-ww2.html|title=Air Aces: List of Argentine Participants|publisher=Math.fce.vutbr.cz|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/6AdjreQbz?url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/index.html|archive-date=2012-09-13}}</ref><ref>[http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm «Condecoran a aviadores argentinos que pelearon en la II Guerra para Gran Bretaña», Clarin, 08.04.2005] {{Wayback|url=http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm |date=20090614053406 }} {{oq|es|Report about the ceremony at St. Clement Danes church, remembering the Argentines (including approximately 600 pilots) that fought in World War II on the allied side}}</ref>. [[Бразилиа]] [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] иалахәын [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз Акоалициа]] иадгыланы [[1942|1942 шықәса]] [[нанҳәамза 22]] инаркны аибашьра нҵәаанӡа. Бразилиа - [[аконтинент]] аҿы иҟоу атәылақәа зегьы зныкымзар зны аибашьра ишалахәхозгьы, аибашьратә хҭысқәа рҿы зҽалазырхәыз [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] изаҵәу атәыланы иҟалеит. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] 1939—1945 шш. Рзы ианалагаз, Бразилиа иҟаз [[Варгас, Жетулиу|Варгас]] аҳәынҭқарра иарымарыданы иаанхар залшомызт. Бразилиа аԥшаҳәа азааигәара иҟаз анемецтә ӷбақәа раӷатә маневрқәа рыла агәҭынчымра змаз ажәлар рмассақәа рықәыӷәӷәара ала, апрезидент анеитралитет аполитика нижьырц акәхеит. 1942 шықәса нанҳәамзазы Варгас Агәҵәы амчрақәа дырҿагылана аибашьра рылаиҳәеит. Бразилиа еиқәыршәан 25- зқьҩык рыла ишьақәгылоу [[Бразильский экспедиционный корпус в Италии|аекспедициатә мчқәа]] рыла, урҭ 5-тәи Америкатәи ар иацны Италиа еибашьуан. Бразилиа заҵәык акәын Латинтәи Америкатәи атәыла Европаҟа аибашьразы аруаа зышьҭыз. === Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь === Вашингтонтәи аконсенсус еиқәиршәан англыз економист Џьон Уильямсон 1989 шықәсазы [[Латинская Америка|Латинтәи Америка]] атәылақәа рзы аекономикатә политика аԥҟарақәа реизга ҳәа. Адокумент хықәкыс иамаз атәылақәа 1960—1970-тәиқәа рыекономикатә ҿиара акомандатә модель аҟынтәи ахыҵреи, насгьы еиҳарак иҿиахьоу атәылақәа ирзеиԥшу аекономикатә политика апринципқәа рыдкылара аарԥшреи акәын иамаз. Зыӡбахә ҳәоу апринципқәа, Уильямсон излаиҳәо ала, ЕАА анаԥхгареи, ихадоу ажәларбжьаратә финанстә еиҿкаарақәеи — [[МВФ|АМВФ]], [[Всемирный банк|Адунеизегьтәи абанк]], иара убасгьы Америкатәи ахшыҩзышьҭратә ҭыԥ хадақәа рзеиԥш позициа аанарԥшуан. Урҭ рҟәша хада Вашингтон иҟан, убри аҟынтәи ауп атермин «Вашингтонтәи аконсенсус» ахьынтәиаауа. «[[тэтчеризм|Тетчеризми]] [[Рейганомика|Реиганизми]] аамҭа ааит, аекономика аҳәынҭқарратә аҽалагалара анмаҷха, [[приватизация|априватизациа]] аналага», — иҳәеит апрофессор [[Ху Аньган|Ху Анганг]]<ref>[http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm Встреча<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Wayback|url=http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm |date=20131023061523 }}</ref>. Ихадоу ароль уи алахьынҵаҿы инарыгӡеит Мрагыларатәи Европеи, Асовет Еидгыла ашьҭахьтәи аҭыԥи рҿы иҟалаз аилаҩынтратә хҭысқәа, урҭ Уильямсон иҟаиҵаз аҳасабырба акьыԥхьра аамҭа иақәшәеит. Аплантә економика аџьармыкьахьәи ахь аиасра апроцесс аан ицәырҵыз аҳасабтәқәа, ареформаторцәеи, урҭ вашингтонтәи рконсультантцәа рзы ирнарбеит Вашингтонтәи аконсенсус и барц иаҭахыз ишреиԥшыз. 2011 шықәса мшаԥымзазы МВФ анапхгаҩы [[Доминик Стросс-Кан|Доминик Штраус-Кан]] арзаҳал ҟаҵаны дықәгылеит, “Вашингтонтәи аконсенсус” “ирмариоу аекономикатә хәаԥшышьақәеи аԥҟарақәеи рыла [[Мировой финансово-экономический кризис|адунеизегьтәи аекономикатә кризис]] аан еилаҳаит, насгьы ашьҭахьҟа иаанхеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |title=«Вашингтонский консенсус» не выдержал проверки экономическим кризисом |access-date=2014-09-27 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717191706/http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |title=Стросс-Кан признал деятельность МВФ ошибочной |access-date=2014-09-27 |archive-date=2011-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421042139/http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |url-status=dead }}</ref>” ҳәа. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|29em}} == Алитература == * {{книга | автор = {{nobr|Ермолаев В. И.}} | заглавие = Очерки истории Аргентины | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = [[Соцэкгиз]] | год = 1961 | том = | страниц = 588 | страницы = | isbn = | ref = Ермолаев }} * {{книга|автор=Кукридж Е. Х.|заглавие=Тайны английской секретной службы|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1959|страницы=|страниц=308| ref=Кукридж }} * {{книга | автор = {{nobr|Строганов А.&nbsp;И.}} | заглавие = Новейшая история стран Латинской Америки | ссылка = https://archive.org/details/isbn_5060028305 | ответственный = | место = М. | издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] | год = 1995 | том = | страницы = [https://archive.org/details/isbn_5060028305/page/n401 415] | страниц = | isbn = 5-06-002830-5 | ref = Строганов }} * {{книга | автор = {{nobr|Felipe Pigna}} | заглавие = Los Mitos de la Historia Argentina, 3 | ссылка = | ответственный = | место = | издательство = Planeta | год = 2006 | том = | страниц = | страницы = | isbn = 978-9504915447 | ref = Pigna }} {{DEFAULTSORT:ладатәи Америка аҭоурых}} [[Акатегориа:Аладатәи Америка аҭоурых| ]] ggkwp4ckvs5ls0k1p2o9cah2kd0l4un 172384 172382 2026-08-22T21:37:03Z Fraxinus.cs 8381 /* Алитература */ 172384 wikitext text/x-wiki '''Аладатәи Америка аҭоурых''' еихьыԥшны иҩшар алшоит х-етапкны. Актәи — автохтонтә цивилизациақәа ([[инки|инкаа]] уҳәа убас иҵегьы) рышьақәгылара, рырҿиара, реилаҳареи аамҭоуп. Аҩбатәи — ари европатәи ампыҵахалареи ([[Конкиста]]) [[колониализм|аколониализми]] [[1500]]—[[1800]] шш. Рзы ауп, усҟан аконтинент еиҳаӡоу ахәҭа европатәи атәылақәа ([[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]]) анапаҵаҟа иҟан. Ахԥатәи — ахьыԥшымра анаиузтәи апериод ауп. == Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа == {{main|Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа}} {{see also|Америка ауаа рықәнырхара}} Иҟоуп агәаанагара, [[Аиндеицәа|аиндеицәеи]] [[эскимосы|аескимосцәеи]] рхылҵышьҭрақәа [[Америка]] нхара ииасит 15 нызқь ш. раԥхьа аҟара Аҩада-Мрагыларатәи [[Азиа|Азиантәи]], [[Берингово море|Берингатә амшын]]и [[Берингов пролив|Берингатә аӡыбжьахал]]еи ([[Берингия|Берингиа]])<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |title=Ученым удалось восстановить ДНК древних индейцев |access-date=2014-10-04 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225702/https://rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |url-status=live }}</ref> атәылаҿацә аҟынтәи. Раԥхьатәи аҿыцнхаҩцәа ркультура аҩаӡара Ажәытә Адунеи ихьшәоу [[палеолит|палеолиттәи]] [[мезолит|амезолиттәи]] акультурақәа ирышьашәалон. Аҩ-континентк рҿы аиндеицәа рынхара, насгьы адгьыл ҿыцқәа рышьҭкаара зқьышықәсала ицон. Y-хромосомтә гарлогруппа Q аҭҵаара агәаанагара амоуп, Аладатәи Америка анырхара 18 нызқь.ш. раԥхьа ишалагаз<ref name="PaulaBPazSepúlveda2022">''Paula B. Paz Sepúlveda'' et al. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 Human Y chromosome sequences from Q Haplogroup reveal a South American settlement pre-18,000 years ago and a profound genomic impact during the Younger Dryas] {{Wayback|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 |date=20220821110352 }}, August 17, 2022</ref>. [[Колонизация Америки|Европатәи аколонизациа]] аламҭалазы ([[XVI век|XVI ашәышықәса]]зы иалагаз), Аладатәи [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америка]] хыԥхьаӡара рацәала ахылҵышьҭрақәа ауаажәларратә шьақәгылашьаҿы еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы иҟан: шьоукы рҿы аҳра ауан [[материнский род|анратә ашьҭра]] ([[ирокезы|ирокезцәа]], [[мускоги|мускогцәа]], [[хопи (народ)|хопи]], иара убас аӡиас [[Амазонка|Амазонка]] аҵакыраҿы инхо ахылҵышьҭрақәа жәпакы уҳә.), егьырҭ рҿы ишьақәгылон абратә ашьҭра (Аҩадатәи Америка алада-мраҭашәаратәи, аҩада-мраҭашәаратәи ахылҵышьҭрақәа, иара убас [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] ахылҵышьҭрақәа жәпакы). Ажәлар рыхәҭак ашьҭратә аҟынтәи аклассратә уаажәларрахь аиасра еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы игылан. Аиндеицәа [[Центральная Америка|агәҭантәи]] Аладатәи Америка ([[ацтеки|ацтекаа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[инки|инкаа]]) нхон аклассратә уажәларрақәаны. == Аладатәи Америка аевропеиццәа рыла аколонизациа == [[1498|1498 шықәсазы]], [[Христофор Колумб|Колумб]] иекспедициа, уаанӡа уи ала иааиртыз Вест-Индиа адгьылбжьахалақәа наӡеит [[Ориноко]] аӡиас (иахь. [[Венесуела|Венесуела]]) аӡхыршшанӡа. [[1499|1499 шықәсазы]] егьи аныҟәаҩ [[Алонсо де Охеда]] [[Америго Веспуччи]] иареи [[Суринам|Суринам]] инаӡаны, анаҩс америкатәи аԥшаҳәа иаваланы Венесуелаҟа ииасит. [[1500|1500 шықәсазы]] португалтәи [[Кабрал, Педру Алвариш|амшынланыҟәаҩ Кабрал]] Бразилиа (Terra da vera Cruz) аӡхықәнӡа днаӡеит. 1509 шықәсазы Алонсо де Охеда иахьатәи [[Колумбиа|Колумбиа]] акарибтәи агаҿа ҭиҵааит. Убри аамҭазгьы Аладатәи Америкаҿы еиҿкаан раԥхьаӡатәи аиспан нырхара Сан-Себастиан. [[1513|1513 шықәсазы]] Охеда ицнагаҩ [[Нуньес де Бальбоа|Нуниес де Бальбоа]] Панамтәи адгьылбжьында дахысны Аокеан Ҭынч днаӡеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи еилыикааит алада атәыла беиа шыҟоу, уи ала иҽазыишәоит анаҩстәи аартрақәа рыҟаҵара. 1516 шықәсазы аныҟәаҩ [[Хуан Диас де Солис]] иахьатәи Аргентина агаҿанӡа днаӡоит. [[1529|1529 шықәсазы]] Испаниатәи акрал алада-америкатәи адгьыл аҿы иаԥиҵоит агубернаторра [[Новая Кастилия|Кастилиа Ҿыц]]. Аколонистцәа еиҿыркаауеит [[Асьенда|асиендқәа]], уахь аиндеиццәа ахәураҩцәа ([[Энкомьенда|Енкомиенда]]) ҳәа рыҽдыркуеит. [[1532|1532 шықәсазы]] [[Писарро, Франсиско|Франциско Писарро]] иахьатәи [[Перу|Перу]] адгьылҵакыраҽы иҟаз [[Испанское завоевание инков|Инкаа рҳәынҭқарра мпыҵаихалеит]]. Уи ашықәс азы апортугалцәа еиҿыркаауеит раԥхьатәи рынхарҭа [[Сан-Висенти (Сан-Паулу)|Сан-Винсенти]], португалтәи [[Колониальная Бразилия|Бразилиаҟны]] адгьылҵакыра еихшоуп афеодалтә [[Капитанства Бразилии|капитанрақәа]] рыбжьара. Ицәырҵуеит [[бандейранты|абандеирантцәа]], урҭ Бразилиа апортугалтә мазарақәа амҽхак дырҭбаауеит, насгьы аиндеиццәа [[фазенда|афазендақәа]] рҿы аус руларц азы тәцәас иҟарҵоит. 1535 шықәсазы Писсаро ақалақь [[Лима|Лима]] шьапаиркуеит, уи Аладатәи Америка испаниатәи амазарақәа иаҳҭнықалақьуп. [[1536|1536 шықәсазы]] [[Педро де Мендоса]] [[Новая Андалусия|Андалусиа Ҿыц]] губернаторс дҟалаанӡа ԥыҭрак шагыз, еиҿикаауеит ақалақь [[Буенос-Аирес|Буенос-Аирес]]. Аладатәи Америка иаԥҵахоит [[Католицизм|акатоликатә]] [[Архиепархия Куско|Архиепархиа Куско]]. [[1542|1542 шықәсазы]] Аладатәи Америка испаниатәи агубернаторрақәа еиҭашьақәыргылахоит [[Вице-королевство Перу|вице-ҳратәра Перу]] ҳәа. Аӡбаратә усқәа рыӡбаразы иаԥҵахоит [[Королевская аудиенсия|аудиенциақәа]]. Раԥхьаӡатәи испантәи вице-кралс дҟалоит [[Бласко Нуньес Вела|Бласко Нуниес Вела]]. 1551 шықәсазы Лима доминиканцәа руахәаматә школ ашьаҭала еиҿкаахоит [[Университет Сан-Маркос|ауниверситет Сан-Маркос]]. [[1555|1555]] ашықәсазы афранцызтә гугенотқәа рҽазыршәеит иқәҿиарамыз аҽазышәара [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] [[Антарктическая Франция|аколониа аиҿкаара]]. 1587 шықәсазы аиндеиццәа чикитосаа ([[Боливиа|Боливиа]]) рыдгьыл аҿы ицәырҵуеит [[Иезуитские миссии на землях индейцев чикитос|Иезуиттәи амиссиақәа]]. XVIII ашәышықәса абжьаразы ицәырҵуеит [[Война гуарани|гуарани Аибашьра]], уи иезуитцәа рорден азин амамзаарахь ицәырнагоит. == Ахьыԥшымразы аибашьра == {{main|Америка иҟаз Испаниатәи аколониақәа рхьыԥшымразы ақәԥара}} === Азԥхьаҭагылазаашьа === Аибашьра зыхьҟаз аметрополиа имҩаԥнагоз аполитика ауааԥсыра рыбжьара агҿынамӡара акәын: иҭбааз ақәиҭымтәра, азинеиҟарамра, ашәахтә ҳаракқәа, уи зегьы аколоника аекономикатә ҿиара арԥсыҽуан. Аибашьра алагара иара убас иацхрааит амилаҭтә хдырра аарԥшра, [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|ЕАА ахьыԥшымразы аибашьра]] анырра, [[Великая французская революция|афранцызтә револиуциа Ду]], [[Гаитянская революция|Сан-Доминго атәцәа рықәгылара]] ([[1791]]—[[1803]]). Аколониа лыԥшаахны иҟан ачынуаа, Испаниантәи иааԥхьаз аинралцәеи аофицерцәеи, урҭ Испаниантәи еиҳараӡак заа ихҵәаны иааз ахылҵышьҭрақәа — [[креолы|акреолцәа]] тәарымбон. Урҭ иреиҳаӡоу административтә маҵурахьы инарышьҭӡомызт. Акреолцәа иргәаԥхомызт аиспантә мчра азин ахьрырымҭоз аколониақәа егьырҭ атәылақәа рыбжьара ахәаахәҭра, уи аиспантә хәаахәҭыҩцәа ирынаҭон ртауарқәа ахә ашьҭыхра. [[Британиаду|Великобританиа]] Испаниантәи иаиурц аҭахын уи аколониақәа рҿы ахәаахәҭразы ахьыԥшымра. Убри азы акреолцәа испантәи амчра рҿагылараҿы урҭ рыцхыраара иақәгәыӷуан. Ахақәиҭратә ҵысра алахәылацәа рыбжьара иҟан еиуеиԥшым агәаанагарақәеи ахырхарҭақәеи. Ахақәиҭратә ҵысра ахаҟны игылеит акреолцәа-[[Аамсҭара|аамсҭацәа]] рҟынтәи аофицерцәа. Аха, ахақәиҭратә ҵысра еиҳау арадикалтә мчны иҟалеит [[Аиндеицәа|аиндеиццәеи]] [[метисы|аметисқәеи]] ирхылҵыз анхаҩцәеи анаптәыҩцәеи, урҭ ирҭахын наӡынла [[ростовщик|аԥара зҭиуеи]] [[помещик|аамсҭацәеи]] рықәыӷәӷәара аҟынтәи ахьыԥшымра роурц, рыдгьыл мпыҵакыҩцәаны иҟаларц, иара убас [[негры|араԥцәа]]-атәцәа иақәгәыӷуан ахьыԥшымра роурц<ref>Образование в Латинской Америке независимых государств (конец XVIII — первая половина XIX в.) // vsemirnaya-istoriya.ru</ref>. Аибашьра алагалара иацхрааит [[Испаниа|Испаниа]] [[1808]] ш. азы иҟалаз ахҭысқәа, уи иалҵшәахаз [[Пиренейская война|Наполеон ир ажәылара]], анаҩс уи [[Франциа|Франциантәи]] атәыла ахьыԥшымра аиурахь иаазгаз. [[1809]] ашықәсазы Чукисака (уажәы [[Сукре (город)|Сукре]]), [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], насгьы Ихыхьтәи Перу (уажәы Боливиа) егьырҭ аҭыԥқәа рҿы, Кито, Валиадолид (уажәы [[Морелия|Морелиа]], Мексика) ицәырҵит антииспантәи ачарҳәара. Аха, ақәгылаҩцәа ақәҿиарақәа џьаргьы изымнаӡеит, аколониақәа рҿы аҭагылазаашьа акырӡа иуадаҩхеит. Испантәи ар метрополиа раҵахара ([[1810]] ш. алагамҭа), насгьы афранцызцәа рыла атәыла еиҳау ахәҭа ампыҵахалара иаанагеит испантәи Америкаҿы бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларақәа рахь. === Венесуелтәи Ареспублика === [[Файл:Bust of Simon Bolivar in Teror.jpg|слева|174пкс|thumb|Гран-Канариа аҟны Боливар ибиуст]] [[Боливар, Симон|Боливар]] активла далахәын [[Венесуела|Венесуела]] Испаниа анапхгара ақәгараҿы ([[1810|1810 шықәса]] мшаԥымза 19 рзы) ихьыԥшым республиканы алаҳәара ([[1811|1811 шықәса]] ԥхынгәымза 5 рзы). Уи ашықәс азы, Боливар ареволиуциатә хунта ала (ажәлар реизара) Лондонҟа дрышьҭит Британиа аҳәынҭқарра ацхыраара даҳәарц. Аха, аҵыхәтәантәи, анеитралитет ааныркыларц рыӡбеит. Боливар иагент [[Лопес Мендес, Луи|Луис Лопес Мендес]] Лондон даанижьит, Венесуела ахьӡала аԥсахтәи аибашьцәа рхыхреи иазку аиқәшаҳаҭра бжьарҵарц, нас абџьар азна иманы дгьежьны дхынҳәырц. Иаарласны, Испантәи аинрал Монтеверде ацхыраара даҳәеит Венесуелатәи акаршәрақәа рҿы инхоз цқьа ибжьам анхацәа - “ллаnos” - агәымшәақәа “llaneros”рахь. Астуриатәи [[Бовес, Хосе Томас|Хосе Томас Бовес]], ахьӡҵас «Бовес Крикун» ҳәа изышьҭаз, еиԥҟьаны еиҿкааз лианерос ахаҟны дгылан... Аибашьра даараӡа игәымбылџьбаратәу аҟазшьа аанахәеит. Боливар иӡбеит убас еиԥш атҟәацәа зегьы рықәхразы адҵа ҟаиҵарц. Боливар ир испантәи аруаа ианрыҵаха ашьҭахь, иара [[1812|1812 шықәсазы]] Гранада Ҿыц (уажәы [[Колумбиа|Колумбиа]]) дтәеит, уаҟа иҩит «Картахенатәи [[Манифест из Картахены|аманифест]]», насгьы [[1813|1813 шықәса]] алагамҭазы иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. 1813 шықәса нанҳәамзазы иар [[Каракас|Каракас]] ааныркылеит. Каракас ақалақь ахадара Боливар «Венесуела ахақәиҭтәҩы» (Ель Либертадор) ҳәа гәырӷьарала алаҳәара ҟаиҵеит. Аҩбатәи Венесуелтәи Ареспублика аԥҵан, уи напхгара азиуан Боливар. Венесуела Амилаҭтә Конгресс ишьақәнарӷәӷәеит иара иоуз Ахақәиҭҩы ҳәа атитул. Аха ҵаҟа иҟоу аклассқәа ринтересқәа рзы аиҭакрақәа ахьыҟаимҵаз азы, урҭ рыцхыраара анимоу [[1814|1814 шықәсазы]] даҵахоит. Пхынгәы 6, 1814 шықәсазы, испантәи ар ала иадыӷәӷәалаз Симон Боливар ир аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит… Боливар [[Иамаика|Иамаика]] мчыла аҽыҵәахырҭа иԥшаар акәхеит, цәыббрамзазы [[1815|1815 шықәсазы]] уаҟа иаарту ашәҟәы икьыԥхьит, уаҟа иаирбеит дшақәгәыӷуа иаарласны Испантәи Америка ахы ишақәиҭхо. === Колумбиа аиҿкаара === Аҵыхәтәаны [[Рабовладение в Южной Америке|амаҵуҩцәа]] рхы иақәиҭтәреи егьырҭ асоциалтә проблемақәа рыӡбареи шхымԥадатәиу еилкааны, Боливар [[Ҳаити|Гаити]] Апрезидент [[Сабес, Александр|А.Петион]] агәра ииргеит ақәгылаҩцәа арратә цхыраара риҭарц, насгьы [[1816|1816 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Венесуела|Венесуела]] аԥшаҳәаҿы дтәеит. Атәцәа рықәгара (1816), насгьы [[1817|1817 шықәсазы]] ахақәиҭратә арра аибашьцәаа адгьыл рыҭара азы иҭыҵыз аусԥҟа илнаршеит исоциалтә шьаҭа арҭбаара. «Лианерос» рыхәҭақәа Симон Боливар идгылеит, урҭ Бовес данԥсы ашьҭахь ([[1814|1814]]), напхгаҩы ҿыцк дроуит- [[Паэс, Хосе Антонио|Хосе Антонио Паес]], иара ихаҭа лианеро иакәын… Боливар иаку аплан ала аныҟәара азыҳәаны икәша-мыкәша ареволиуциа аԥхьагылаҩцәа аизгара иқәҿиарамхаз иҽазышәара ашьҭахь, голландтәи негоциант Брион ицхыраарала лаҵарамза 1817 шықәсазы Ангостура инапахьы иааигоит, анаҩс Испаниа даҿагыланы Гвиана зегьы шьҭыихуеит. Анаҩс, Боливар иҭиуеит адҵа ԥыхьатәи идгылаҩцәа Пиареи Маринои рҭакра (аԥхьатәи абҵара 16, 1817 шыкәсазы дыкнаҳан). Жәабранмза 1818 шықәсазы, Лондонтәи иаашьҭыз аибашьцәа-ақьырауаҩцәа рыбзоурала, уи илшеит аҿыц арра ашьақәырӷәӷәара. [[Венесуела|Венесуела]] иқәҿиараз ахҭысқәа рнаҩс, уи ир [[1819|1819]] ш. [[Новая Гранада|Гранада Ҿыц]] ахы иақәидыртәит. Ԥхынҷкәын 1819 ш. Ангосутра (иахьатәи [[Сьюдад-Боливар|Сиудад-боливар]]) иҟаз Амилаҭтә конгресс ала иаларҳәаз [[Колумбиа|Колумбиа]] Аҳәынҭқарра президентс далхын, уахь иалалеит Венесуелеи Гранада Ҿыци. [[1822|1822 шықәсазы]] колумбаа Колумбиа иалалаз Кито (иахьатәи [[Еквадор|Еквадор]]) апровинциа аҟынтәи иқәырцеит аиспантә мчқәа. === Колумбиатәи Афедерациа аилаҳара === Боливар игәҭакы ала, Аладатәи Еиду Аштатқәа (Sur de Estados Unidos) шьақәгылон, уахь иалалар акәын Колумбиа, Перу, Боливиа, Ла-Плата, Чили. 1826 шықәса рашәарамза 22 рзы Боливар Панама ақалақь аҿы абарҭ аҳәынҭқаррақәа зегьы рхаҭарнакцәа рыла Аконгресс еизигеит, аха хара имгакәа уи еилаҳаит. Панаматәи Аконгресс аиларбгара ашьҭахь, Боливар игәаҿы иҭыиҳәааит: "Сара абри аҟәараҿы дитәоу, ииасуаз аӷбақәа ркоманда ҟаҵара зҽазызшәоз абырзен еилаԥса сиеиԥшуп!.." Иаарласны, Боливар ипроект еицырдыруаны ианыҟала, уи инапаҵаҟа Наполеон ироль ахьынаигӡо аимпериа шьақәирӷәӷәарц агәаҳәара шимоу ҳәа ахара идҵара иалагеит. Колумбиаҿы иалагеит апартиатә ҭыӡшәақәа. Адепутатцәа рыхәҭа, аинрал Паес аԥхьа днаргыланы автономиа аларҳәон, егьырҭ Боливтәи аконгрес рыдыркыларц рҭахын. Боливар иаарласны Колумбиа дааит, насгьы адиктатортә мчрақәа ихы иархәаны, Оканиа ақалақь аҿы 1828 шықәса хәажәкырамза 2 рзы ажәлар реизара еизигеит, анаҩстәи азҵаара: «Аҳәынҭқарра аконституциа аиҭакра ахәҭоума?» аӡбаразы. Аконгресс аҵыхәтәантәи аиқәшаҳаҭра абжьаҵарахьы изымнеит, убри аҟнытә еиуеиԥшым аилатәарақәа рышьҭахь иаанкылан. Убри аамҭазы, Перууаа Боливиатәи Акодекс мап ацәыркит, насгьы Боливар дыҟанаҵтәи Аҳәынҭқарра Ахада ҳәа атитул имхит. Перуи Боливиеи рҿы амчра аныицәыӡ, Боливар, 1828 шықәса рашәарамза 20 рзы Богота далалеит, уаҟа Колумбиа анапхгаҩы ҳәа арезиденциа еиҿикааит. Аха 1828 шықәса цәыббрамза 25 рзы афедералистцәа иҳаҭгәын иҩналаны, ахьчаҩцәа ршьит, Боливар ихаҭа џьашьахәыла мацара ихы еиқәирхеит. Аха, ауааԥсыра реиҳараҩык иара иган ааныркылеит, уи ала Боливар илшеит авице-президент Сантандер напхгара ззиуаз ақәгылара аанкылара. Ачарҳәаҩцәа рхада раԥхьа ашьра иқәҵан, анаҩс 70 идгылаҩцәа ицҵаны атәыла далцан. Анаҩстәи ашықәс азы анархиа еиҳа иӷәӷәахеит. 1829 шықәса абҵарамза 25 рзы Каракас ахаҭаҿы 486 ҭауади-аамсҭеи иреиуоу атәылауаа алаҳәара ҟарҵеит Колумбиа Венесуела шадҵыз. === Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара === [[Файл:Independencia RMoreaux.jpg|thumb|left|200px|Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара, Р. Моро (1844) иусура]] Аладатәи Америка иҟаз апортугалцәа рмазарақәа рхьыԥшымра Испаниа аколониақәа раасҭа еиҳа шьакамҭәакәа ироуит. [[1808|1808 шықәсазы]] [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иар Португалиа иаҿагыланы аибашьра аналага, аҳи иаҳҭынреи [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеироҟа]] ииагатәуп ҳәа иӡбан, уаҟа [[1821|1821 шықәса]] рҟынӡа иаанхеит. Британиатәи аҳәынҭқарра уи аиасра аус ишиашоу аҽаланархәит. Дара Португалиа иҟаз иуадаҩыз аҭагылазаашьа рхы иархәаны, ахәаахәҭраҿы еиҳаны азинқәа роурц азы, аҳҭынратә ҭаацәара ииасырц азы иаҭахыз аӷбақәа зегьы рырҭеит. Дон [[Жуан VI]] Португалиатәи аҳәынҭқарратә усбарҭақәа Рио-де-Жанеироҟа ииаигеит, иара убас аҳратә библиотека, арратә академиа, амедицинатәи азакәантәи ашколқәа аԥиҵеит. 1815 шықәса ԥхынҷкәынмза 16 рзтәи иусԥҟала иара апортугалтә мазарақәа ирыиҭеит [[Объединённое королевство Португалии, Бразилии и Альгарвы|Португалиа, Бразилиа, Альгарва Еиду аҳратәрақәа]] ҳәа астатус, абасала Бразилиа Португалиа иҟараны иҟаиҵоит. 1811 шықәсазы, [[Аргентинская война за независимость|Испаниатәи Америка амилаҭтә хақәиҭратә ҵысра]] аамҭаан Ла-Плата араион аҟны аҭышҿынтәаламзаара ихы иархәаны, Жуан ир [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1811)|Мрагыларахьтәи ацәаҳәахьы иишьҭит]] (уажәтәи Уругваи), аха [[Британиаду|британтәи]] абжьаҟазара иабзоураны Лаҵарамза 26, 1812 шықәсазы иаҵаҩҩын [[трактат Эррера — Рэйдмэйкера|Еррера-Реидмеикертәи атрактат]]. Атрактат ахԥатәи ахәҭаҷ ишаҳәо ала, апортугалтә ар «испантәи адгьылҵакыра» аанрыжьыр акәын. Аха 1816 ашықәсазы Жуан ҿыц [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1816—1820)|Мрагыларатәи ацәаҳәахьы ар ишьҭит]], иагьымпыҵаихалеит 1817 ашықәсазы. [[1821|1821]] азы, аҳ Жуан VI Португалиа аполитикатә қәыӷәӷәара дақәшаҳаҭхны, Рио иҭынха Педро дааныжьны, уи арегент авице-крал ҳәа атитул ианашьаны [[Лиссабон|Лиссабонҟа]] дхынҳәырц акәхеит. Цәыббрамза 1821 шықәсазы Португалиатәи апарламент Бразилиа аҳреи Рио-де-Жанеиро иҟоу аҳратә еиҿкаарақәеи рыԥыхразы абжьыҭира мҩаԥнагеит, убас ала Бразилиа апровинциақәа зегьы хаҭала Лиссабон анапаҵаҟа иҟарцеит. Уи аамҭазы Бразилиаҟа арратә ҟәшақәа шьҭын, Бразилиатәи арратә ҟәшақәа зегьы Португалиа анапхгара аҵаҟа ииаган. Адҵа анагӡара мап ацәкны, [[1822|1822 шықәса]] [[Цәыббрамза 7|цәыббрамза 7]] рзы Дон Педро Бразилиа ахьыԥшымра алаиҳәеит, насгьы 1822 шықәса [[Жьҭаарамза 12|жьҭаарамза 12]] рзы уи раԥхьаӡатәи аҳ [[Педру I (император Бразилии)|Педро I]] ҳәа агҿыргьын ихарҵеит. == XX ашәышықәса == [[Файл:Map of South America (1898).jpg|thumb|right|300px|Аладатәи Америка аполитикатә хсаала (1898 шықәса)]] [[Файл:E Minas Geraes C.jpeg|thumb|right|300px|Бразилиатәи [[Минас Жерайс (линкор)|адредноут «Минас Жераис]]» 1909 шықәса инарзынаԥшуа, ихадоуахҭалашәара амыруга аԥышәара аан ачарҭтә аицҭырҟьа. Уи аӷба аргылара иалнаршеит Аладатәи-Америкатәи «дредноуттә еицлабра» алагара.]] XX ашәышықәса алагамҭа Аладатәи Америка аҿы иазгәаҭоуп [[Аргентина|Аргентинеи]], [[Бразилиа|Бразилиеи]], [[Чили|Чилии]] рыбжьара амшынтә бџьаршьҭыхратә еицлабра амҩаԥгара, уи [[1907|1907 шықәсазы]] иалагеит. Арра-мшынтә еиндаҭлара реиӷыӷкра мзызс иҟалеит Бразилиа [[Британиаду|Великобританиантәи]] иҟанаҵаз х-[[Дредноут (класс кораблей)|дредноутқәа]] рҿаҵа, урҭ уи аамҭазы иаадырԥшуан аӡхыхьтәи аӷбақәа ирыҵанакуа иҿыцӡоу аклаас, насгьы иреи әаӡоу амцатә мчы аман. Аргентинатәи-чилитәи бџьареибыҭарала (1887—1902), [[Бразильская старая республика|бразилиатәи амонархиа ахыбгалареи]] атәыла азеиԥш ҭышәынтәамлареи иақәшәаз, бразилиатәи афлот реиндаҭлаҩцәа хаҭабзиаралеи атоннажлеи ирзаҵахон. 1904 шықәсазы бразилиатәи аполитикцәа раԥхьаӡакәны ишьҭырхит амилаҭтә флот арӷәӷәара азҵаара ықәдыргылеит, урҭ Бразилиа адунеитә ҳәынҭқаррақәа руакахь ацәыргара азеиԥш хықәкы иашьҭан. 1905 шықәса анҵәамҭазы, акәылӡыӷбақәа хԥа рҿаҵа ҟаҵан, аха уи аҿаҵа иаарласны мап ацәкын 1906 шықәсазы, избанзар Великобританиа ареволиуцианны иҟалаз [[HMS Dreadnought (1906)|«Дредноут»]] дыргылеит. Акәылӡыӷбақәа рцынхәрас англызтәи [[Стапель (судостроение)|аӷбаргыларҭақәа]] рҿы ашьаҭа аркын [[Линейные корабли типа «Минас Жерайс»|«Минас Жераис» ахкеиԥш]] бразилиатәи адредноутқәа акорпусқәа ҩба, ҽааны даҽакы аргылара ҳәа аҽазышәара ҟаҵаны. Аргентинеи Чилии 1902 шықәсазы ирыбжьарҵаз амшынтә бџьарқәа рыԥкразы аиқәшаҳаҭра заа иаанкыланы, ҩ-ӷбак аҿаҵа ҟарҵеит: Аргентиназы [[Линейные корабли типа «Ривадавия»|«Ривадавиа» ҳәа изышьҭоу]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] еизыргеит, Чилитәи [[Линейные корабли типа «Альмиранте Латорре»|«Альмиранте Латорре» ҳәа изышьҭоу]] - Британиа еизыргеит. Убри аамҭазы Бразилиа ахԥатәи адредноут «[[HMS Agincourt (1913)|Рио-де-Жанеиро]]» аргылара аанкылан, еиҳа иӷәӷәаз аӷба аргылара ахьфеидо азы. Аҵыхәтәантәи апроект аргылараан акырынтә еиҭахәаԥшуан, аха апроект аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәара ашьҭахь, Бразилиа аҳәынҭқарраҿы еилыркааит аӷба ҿыц акырӡа иаҵахалоит уи аамҭазы ицәырҵхьаз супердредноутқәа. Ихыркәшамыз «Рио-де-Жанеиро» аукцион ахь иқәыргылан, хара имгакәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] иаанахәеит. Уи аҭыԥан, урҭ ргәы иҭан [[Armstrong Whitworth|Армстронгтәи аӷбаҟаҵарҭаҿы]] супер-дредноут «Риачуело» аргылара, аха хара имгакәа иалагаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] ари аплан анагӡара иаԥырхагахеит: Британиатәи аӷбаҟаҵаҩцәа аҳәаанырцәтәи адҵақәа рыла аусура иаҟәыҵит, рымчқәа зегьы [[Королевский военно-морской флот Великобритании|Аҳратә мшынтә флот]] аҭахрақәа ирзыркит. Чилитәи адредноутқәа рыҩбагьы Великобританиа иаанахәеит, насгьы уи амшынтә флот иахәҭакхеит. Анеитралтә Америкатәи Аидгылаҿы идыргылаз Аргентинатәи аӷбақәа ҩба 1915 азы аахәаҩ инапы ианырҵеит. Актәи Адунеизегьтәи еибашьра Алада-Америкатәи адредноуттә еицлабрақәа аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. === Аладатәи Америка адиктатурақәа === [[1912|1912]] ашықәсазы Аргентина маӡала абжьыҭирала [[Закон Саэнса Пеньи|зегьы рзы алхратә зин азы азакәан]] рыдыркылеит; уи атәылаҿы уаанӡа имҩаԥгақәаз рҟынтәи, ари зегь реиҳа ихадаз аполитикатә реформақәа акәын. Азакәан ҿыц иалнаршеит, еиҳарактәи апартиа, арадикалцәа, рԥыза [[Иполито Иригойен|Иполито Иригоиен]] аҳәынҭқарра ахадас иалхра. Иара анапхгара анимаз аамҭазы (1916—1922), аҳәынҭқарра асоциалтә еиқәыршәареи аҵареи рызҵаарақәа ахшыҩзышьҭра ду анаҭон. Иригоиен [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан]] [[Аргентина в Первой мировой войне|Аргентина анеитралитет]] ахьчара илшеит. 6 шықәса (1922—1928) даҽа радикал, адоктор [[Марсело Торкуато де Альвеар]] ипрезидентә напхгара ашьҭахь, Иригоиен 1928 шықәсазы ҿыц далхын. Иригоиен акризис аҭагылазаашьа ахьыҟаз атәыла анапхгара ахьилымшоз азы аҳәынҭкааратә ԥсахра аԥынгыланы иҟалеит; цәыббрамәа 1930 шықәсазы апрезидент дамхын. Ари аарҳәра мҩаԥган Аконсервативтә Партиа (зыхьӡ ԥсахыз Амилаҭтә Демократиатә Партиа ҳәа) иреиәазоу аофицерцәеи атәылауаҩратә ԥхьагылаҩцәеи, иара убас Арадикалтә партиа иалҵыз арадикалцәа роппазициатә ган рыла. Аҳәынҭқарра напхгара азиуан аинрал [[Хосе Феликс Урибуру]], авторитартә мчра адгылаҩ, уи акорпорациа дуқәа рзы афашисттә диктатура ашьақәыргылара иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. [[1931|1931 шықәсазы]] Урибару аҿагылаҩцәа аибашьцәа рхыԥхьаӡара аҟынтәи аинрал мчыла идырҟаҵеит алхрақәа мҩаԥигарц. Аха Арадикалтә партиа урҭ рылахәхара азин рымамызт, насгьы анапхгаратә коалициа иаҿагылаҩцәа хаданы иҟалеит еицықәгылоз асоциалистцәеи апрогрессивтә демократцәеи. 1932 шықәсазы аиааира игеит арадикал, аконсерваторцәа рыдгылара змаз аинрал Агустин Педро Хусто. Иара иҿҳәара анҵәамҭазы, акоалициа апрезидент иҭыԥ ахь днаскьаргеит акандидат — Роберто Марселино Ортис, авице-президент ипостахь — аконсерватор Рамон Кастилио. 1938 азы алхрақәа рҿы, алҵшәақәа реилахәара атәы зҳәоз хыԥхьаӡара рацәала адыррақәа шнеиуазгьы, урҭ аиааира ргеит ҳәа алаҳәара ҟаҵан. === Аладатәи Америка Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьраан === [[Файл:Graf Spee letzte Ruhe.jpg|thumb|right|190px|Буенос-Аирес ақалақь аҿы анемецтә креисер "Адмирал Граф Шпи" акомандаҟаҵаҩ Ганс Лангсдорф иԥсыжра. 1939 шықәса ԥхынҷкәынмза 21 рзы]] Европа аибашьрақәа анрылага ашьҭахь, цәыббрамза 4 рзы, Аргентина анеитралитет аланарҵәеит<ref name="kommersant">{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/576136|title=Все участники второй мировой|author=Ольга Калинина|date=2005-05-09|publisher=[[Ъ-Власть]]|lang=ru|access-date=2014-09-26|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113025959/https://www.kommersant.ru/doc/576136|url-status=live}}</ref>. Аҳәынҭқарра ахада [[Ортис, Роберто Мария|Роберто Мария Ортис]], алхрақәа раан абжьыҭира мцыла амчрахь иааз, [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз акоалициа]] дадгылан, аха арраҿы аоппазициа ахьыҟаз азы, Агәҵәы атәылақәа реимадара аҟҿыихӡомызт. Аха, Агәҵәы атәылақәа рбаӷәазақәа аанкыланы иҟаз Англо-Америкатәи афлот Аргентинеи Европеи ирыбжьаз аҳәаа ԥхасҭанатәит. Ашьҭаҵарҭақәа рҿы ақыҭанхамҩатә аалыҵ дуқәа реизгара иалагеит. Атәылаҿы ахәаахәҭра-економикатә ԥсҭазаара бжьысит. Аибашьра ҟалаанӡа аҳҭнықалақь абаӷәазахь есымыш 150 ахәаахәҭратә ӷбақәа неиуазгьы, аибашьратә хҭысқәа раԥхьатәи амзқәа рзы уи аԥхьаӡац лаҟәит мчыбжьык ахь 26 рҟынӡа<ref name="ermolaev388">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 388.</ref>. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Буенос-Аирес [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтони]] [[Лондон|Лондони]] рахь ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит<ref name="ermolaev384">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 384.</ref>. Уи адагьы, 1939—1940 ашықәсқәа рыҩныҵҟа аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит [[Латинская Америка|Латинтәи Америка арегион]] атәылақәа, иара убас [[Даниа|Даниеи]] Иапониеи. Ус анакәха, 1939 Латинтәи Америка атәылақәа рҟны 21% аҳәааҭыгара, 32% аҳәаанырцәынтәи аагара ыҟазгьи, 1945 шықәсазы, ари арбага иаҵанакуеит 49%, 61% иашьашәаланы<ref name="ermolaev390">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 390.</ref>. [[Файл:Rawson_y_Ramirez_en_Casa_Rosada_-Asumen-4JUN43-HIA-T8-15.jpg|thumb|right|190px|[[Росон, Артуро|Артуро Роусони]] [[Рамирес, Педро Пабло|Педро Рамиресеи]] [[Каса-Росада]] аҳәынҭқарра ахада ихан абарҵаҿы]] Анеитралтә (1940 рҟынӡа) Италиеи Франкоисттәи Испаниеи, иара убас [[Португалиа|Португалиеи]], Аргентинеи Германиеи рхәаахәҭратә еиҭасраҿы [[реэкспорт|ареекспортны]] иҟалаз, ԥыҭрактәи аекономика аиӷьтәра рылнаршеит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Иапониеи дареи иаарту рхәаахәҭра Гитлериҿагылаҩцәа ркоалициа атәылақәа рахьынтә аҽыԥныҳәарақәа роуа ианалага, аргентинатәи аалыҵқәа зҭаз аӷбақәа апортугалтәи аколониа [[Макао]] ахь аҿынанахеит. [[1939|1939 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 13|ԥхынҷкәынмза 13]] рзы [[Ла-Плата (эстуарий)|Ла-Плата аӡыбжьахалаҿы]], Аргентина апшаҳәаҿы иҟалеит раԥхьаӡатәи Идуу Адунеизегьтәи аибашьраан еиҳау амшынтә еибашьра — ихьанҭоу анемец креисер «[[Admiral Graf Spee (1934)|Адмирал граф Шпее]]» британиатәи аӷбақәеи дареи [[Битва у Ла-Платы|реибашьра]]. Абритантә ӷбақәа ааха ахьроуз, иуадаҩыз аибашьра ашьҭахь, [[карманный линкор|аџьыбатә линкор]] [[Монтевидео|Монтевидеоҟа]] ицеит, насгьы [[Ԥхынҷкәынмза 17|ԥхынҷкәынмза 17]] азы аӷба, Гитлер ихатә дҵала, иԥжәаны иагьӡаақәрылан аҭыԥрбага змаз анеитралтә ӡқәа рҿы{{coord|34|58|25|S|56|18|01|W}}. Акомандаҟаҵаҩ [[Лангсдорф, Ганс|Ханс Лангсдорф]] напхгара ззиуаз агәыԥ Буенос-Аирес иҭаркит, уаҟа [[Ԥхынҷкәынмза 20|20 ԥхынҷкәынмза]] Лангсдорф ихы деихсит. 1940 шықәсазы Аҳәынҭқарра Ахада Ортис ӷәӷәала дычмазаҩхеит, Аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩс [[Вице-президент Аргентины|авице-президент]] [[Кастильо, Рамон|Рамон Кастилио]] де-факто дҟалоит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Кастилио атәыла [[осадное положение|амацәазҭакратә ҭагылазаашьа]] шьақәиргылеит, уи аибашьра нҵәаанӡа иҟан<ref name="ermolaev398">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 398.</ref>. Британиатәи аԥшыхәратә ҭоурыхҭҵааҩы Е. Х. Кукриџь ишьақәирӷәӷәон, [[Государственный департамент США|ЕАА Аҳәынҭқарратә департамент]] адокладқәа Кастилио [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]] иахь ишьҭыз Аргентина ЕАА-еи Великобританиеи иаҿагыланы аибашьра иалаларц, абџьари аҳаирпланқәеи аарышьҭырц азы аарыцҳарақәа шааныикылаз атәы дышрыԥхьаз<ref name="kukridge36">Кукридж Е. Х. Тайны английской секретной службы. — М.: Воениздат, 1959. — С. 36.</ref>. Убри аамҭазы, Франциатәи Гвиана аҭыԥантәи анаԥхгара, аҭыԥантәи ауааԥсыра Шарль де Голль дышрыдгылазгьы, аколлаборационистцәа ррежим иадгылеит. Аха, 1943 шықәса хәажәкырамзазы ари администрациа амхын. Франциатәи Гвиана Ихьыԥшыму Франциа ааҵысра иалалеит<ref>{{cite web|url=http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|title=French Guinea turns from Giraud to be Gaulle|author=|date=1943|work=|publisher=The Canberra Times|access-date=|lang=en|archive-date=2015-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126005943/http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|url-status=live}}</ref>. Ажьырныҳәамза 1942 шықәсазы [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] ақалақь аҿы Америкатәи аҳәынҭқаррақәа рдәныҟатәи аусқәа рминистрцәа реилатәара мҩаԥысит. Уи анацисттә блок иаҵанакуа атәылақәеи дареи реизыҟазаашьақәа рыԥыхразы, насгьы урҭ рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа зегьы раанкыларазы абжьгара аҭан<ref name="stroganov77">Строганов А. И. Новейшая история стран Латинской Америки. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 77.</ref>. ЕАА ақәыӷәӷәара шыҟазгьы, Аргентина, Британиа адгылара шамаз, ари абжьгара анагӡара мап ацәнакит<ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA_2">{{cite web |url = http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php |title = La Semana Trágica — El Historiador, tomado de Los mitos de la historia argentina III, de Felipe Pigna, |lang = es |publisher = Editorial Planeta, 2006. |access-date = 2011-02-03 |archive-url = https://www.webcitation.org/6A0qhHAgL?url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php |archive-date = 2012-08-18 }}</ref>. Рашәарамза 1942 азы Ортис ичымазаҩра иахҟьаны имаҵура аанижьуеит, мызкы ашьҭахьгьы иԥсҭазаара далҵуеит. [[Файл:Aircraft_of_the_Royal_Air_Force_1939-1945-_Hawker_Hurricane._CH10223.jpg|thumb|left|190px|«Харрикеин» 164-тәи аескадрилиа]] Аргентинатәи хатәгәаԥхаралатәи аибашьцәа афронт аҩганк рҟны аибашьра рхы аладырхәит. Гитлер иҿагылаз акоалициа иазықәԥоз рҟынтә зегь реиҳа еицырдыруа иреиуан [[Данлоп, Морин|Морин Данлопи]] (англ. Maureen Dunlop) [[Чарни, Кеннет|Кеннет Чарнии]] (англ. Kenneth Charney). Морин [[Кильмес (город)|Кильмес]] далҵит, аԥырратә-цхыраагӡатә хәҭақәа АТА (анг. Air Transport Auxiliary) рҿы амаҵлуан - аибашьратә ҭыԥқәа рахь аҳаирпланқәа ииалгон. Лара деицырдыруаны дҟалеит ажурнал ''Picture Post'' аҿы икьыԥхьыз [[Fairey Barracuda]] ҳәа изышьҭоу аҳаирплан аҿаԥхьа иҭыхыз лфотосахьа абзоурала. Аибашьра ашьҭахь Аргентинаҟа дхынҳәит<ref name=TelgObit>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|title=Maureen Dunlop de Popp|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2012-06-15|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617103948/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|url-status=live}}</ref><ref name=InpObit>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|title=Maureen Dunlop: Pilot for the Air Transport Auxiliary who made the cover of Picture Post|author=Anne Keleny|publisher=[[The Independent]]|date=2012-06-11|access-date=2012-06-18|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817204811/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|url-status=live}}</ref><ref name=DMailObit>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|title=Pioneering female pilot who flew Spitfires during Second World War and became magazine cover girl dies aged 91|author=Lucy Waterlow|publisher=[[Daily Mail]]|date=2012-06-18|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618123708/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|url-status=live}}</ref>. Кеннет Чарни, уигьы Кильмес далҵит, [[Мальта|Мальта]] [[Битва за Мальту|ажәҩан аҿы дахьеибашьуаз]] азы ахьӡҵас "Мальтатәи Арыцар Еиқәа" иоуит. Иара имоуп 18 аиааира<ref name="PC2010">{{cite web|url=http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|title=ICM 1/48 Spitfire IX|author=Pablo Calcaterra|date=2010|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-date=2017-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211032612/http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|url-status=live}}</ref>. Аибашьра официалла иалалаанӡагьы, 600 Аргентинатәи ахатәгәаԥхарауаа, еиҳарак Англо-Аргентинатәи хылҵшьҭра змоу, Британиеи [[Канада|Канадеи]] рҳаиртә мчрақәа BBC ирылалеит<ref name="Fraga">{{cite web|url=http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|title=Вклад СССР в разгром фашизма был решающим - политолог Росендо Фрага|author=Александр Соловский|date=2009-09-01|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2014-03-01|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060053/http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|url-status=live}}</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара аҟынтәи [[Военно-воздушные силы Великобритании|Аҳратә ҳауатә мчқәа]] шьақәдыргылеит [[164-я (аргентинская) эскадрилья (Великобритания)|164-тәи аескадрилиа]]. [[1944|1944 шықәсазы]] ари аҟәша Нормандиа Аидгылаҩцәа ртәарақәа ирылахәын. Анаҩс, 21-тәи арратә гәыԥ [[Франциа|Франциеи]] [[Бельгиа|Бельгиеи]] рыҩадатәи ахәҭаҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирылахәын<ref>{{cite web|author=Jan Josef Safarik|url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/aces1/argentina-ww2.html|title=Air Aces: List of Argentine Participants|publisher=Math.fce.vutbr.cz|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/6AdjreQbz?url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/index.html|archive-date=2012-09-13}}</ref><ref>[http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm «Condecoran a aviadores argentinos que pelearon en la II Guerra para Gran Bretaña», Clarin, 08.04.2005] {{Wayback|url=http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm |date=20090614053406 }} {{oq|es|Report about the ceremony at St. Clement Danes church, remembering the Argentines (including approximately 600 pilots) that fought in World War II on the allied side}}</ref>. [[Бразилиа]] [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] иалахәын [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз Акоалициа]] иадгыланы [[1942|1942 шықәса]] [[нанҳәамза 22]] инаркны аибашьра нҵәаанӡа. Бразилиа - [[аконтинент]] аҿы иҟоу атәылақәа зегьы зныкымзар зны аибашьра ишалахәхозгьы, аибашьратә хҭысқәа рҿы зҽалазырхәыз [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] изаҵәу атәыланы иҟалеит. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] 1939—1945 шш. Рзы ианалагаз, Бразилиа иҟаз [[Варгас, Жетулиу|Варгас]] аҳәынҭқарра иарымарыданы иаанхар залшомызт. Бразилиа аԥшаҳәа азааигәара иҟаз анемецтә ӷбақәа раӷатә маневрқәа рыла агәҭынчымра змаз ажәлар рмассақәа рықәыӷәӷәара ала, апрезидент анеитралитет аполитика нижьырц акәхеит. 1942 шықәса нанҳәамзазы Варгас Агәҵәы амчрақәа дырҿагылана аибашьра рылаиҳәеит. Бразилиа еиқәыршәан 25- зқьҩык рыла ишьақәгылоу [[Бразильский экспедиционный корпус в Италии|аекспедициатә мчқәа]] рыла, урҭ 5-тәи Америкатәи ар иацны Италиа еибашьуан. Бразилиа заҵәык акәын Латинтәи Америкатәи атәыла Европаҟа аибашьразы аруаа зышьҭыз. === Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь === Вашингтонтәи аконсенсус еиқәиршәан англыз економист Џьон Уильямсон 1989 шықәсазы [[Латинская Америка|Латинтәи Америка]] атәылақәа рзы аекономикатә политика аԥҟарақәа реизга ҳәа. Адокумент хықәкыс иамаз атәылақәа 1960—1970-тәиқәа рыекономикатә ҿиара акомандатә модель аҟынтәи ахыҵреи, насгьы еиҳарак иҿиахьоу атәылақәа ирзеиԥшу аекономикатә политика апринципқәа рыдкылара аарԥшреи акәын иамаз. Зыӡбахә ҳәоу апринципқәа, Уильямсон излаиҳәо ала, ЕАА анаԥхгареи, ихадоу ажәларбжьаратә финанстә еиҿкаарақәеи — [[МВФ|АМВФ]], [[Всемирный банк|Адунеизегьтәи абанк]], иара убасгьы Америкатәи ахшыҩзышьҭратә ҭыԥ хадақәа рзеиԥш позициа аанарԥшуан. Урҭ рҟәша хада Вашингтон иҟан, убри аҟынтәи ауп атермин «Вашингтонтәи аконсенсус» ахьынтәиаауа. «[[тэтчеризм|Тетчеризми]] [[Рейганомика|Реиганизми]] аамҭа ааит, аекономика аҳәынҭқарратә аҽалагалара анмаҷха, [[приватизация|априватизациа]] аналага», — иҳәеит апрофессор [[Ху Аньган|Ху Анганг]]<ref>[http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm Встреча<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Wayback|url=http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm |date=20131023061523 }}</ref>. Ихадоу ароль уи алахьынҵаҿы инарыгӡеит Мрагыларатәи Европеи, Асовет Еидгыла ашьҭахьтәи аҭыԥи рҿы иҟалаз аилаҩынтратә хҭысқәа, урҭ Уильямсон иҟаиҵаз аҳасабырба акьыԥхьра аамҭа иақәшәеит. Аплантә економика аџьармыкьахьәи ахь аиасра апроцесс аан ицәырҵыз аҳасабтәқәа, ареформаторцәеи, урҭ вашингтонтәи рконсультантцәа рзы ирнарбеит Вашингтонтәи аконсенсус и барц иаҭахыз ишреиԥшыз. 2011 шықәса мшаԥымзазы МВФ анапхгаҩы [[Доминик Стросс-Кан|Доминик Штраус-Кан]] арзаҳал ҟаҵаны дықәгылеит, “Вашингтонтәи аконсенсус” “ирмариоу аекономикатә хәаԥшышьақәеи аԥҟарақәеи рыла [[Мировой финансово-экономический кризис|адунеизегьтәи аекономикатә кризис]] аан еилаҳаит, насгьы ашьҭахьҟа иаанхеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |title=«Вашингтонский консенсус» не выдержал проверки экономическим кризисом |access-date=2014-09-27 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717191706/http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |title=Стросс-Кан признал деятельность МВФ ошибочной |access-date=2014-09-27 |archive-date=2011-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421042139/http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |url-status=dead }}</ref>” ҳәа. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|29em}} == Алитература == * {{книга | автор = {{nobr|Ермолаев В. И.}} | заглавие = Очерки истории Аргентины | ссылка = | ответственный = | место = М. | издательство = [[Соцэкгиз]] | год = 1961 | том = | страниц = 588 | страницы = | isbn = | ref = Ермолаев }} * {{книга|автор=Кукридж Е. Х.|заглавие=Тайны английской секретной службы|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1959|страницы=|страниц=308| ref=Кукридж }} * {{книга | автор = {{nobr|Строганов А.&nbsp;И.}} | заглавие = Новейшая история стран Латинской Америки | ссылка = https://archive.org/details/isbn_5060028305 | ответственный = | место = М. | издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] | год = 1995 | том = | страницы = [https://archive.org/details/isbn_5060028305/page/n401 415] | страниц = | isbn = 5-06-002830-5 | ref = Строганов }} * {{книга | автор = {{nobr|Felipe Pigna}} | заглавие = Los Mitos de la Historia Argentina, 3 | ссылка = | ответственный = | место = | издательство = Planeta | год = 2006 | том = | страниц = | страницы = | isbn = 978-9504915447 | ref = Pigna }} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:ладатәи Америка аҭоурых}} [[Акатегориа:Аладатәи Америка аҭоурых| ]] oywk3beimk9kxccxgyv9abvbc351dkk Ахцәажәара:Аладатәи Америка аҭоурых 1 55648 172380 2026-08-22T21:09:35Z Nart17 17397 Аиҭагара азгәаҭа: ахыҵхырҭеи аиҭагаҩи 172380 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:История Южной Америки|аурыс Авикипедиа астатиа «История Южной Америки»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Миланда Пониа * '''Апроект:''' Nart17 translation team qybbyuhqkg0mh891vyvmq6ey10dv7ur Акатегориа:CS1 аиспан бызшәахь азхьарԥшқәа (es) 14 55649 172383 2026-08-22T21:35:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{CS1 абызшәахь азхьарԥшқәа}}» 172383 wikitext text/x-wiki {{CS1 абызшәахь азхьарԥшқәа}} h0qywhuwzexwrvpqxywju4d28jgdvi3 Акатегориа:Адемократиа активистцәа атәылақәа рыла 14 55650 172386 2026-08-23T08:29:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Democracy activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:демократиа активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] Акатегориа:Адемократиа аҭыԥқәа рыла|+тәыл...» 172386 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Democracy activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:демократиа активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Адемократиа аҭыԥқәа рыла|+тәылақәа]] 127qo4raxjay26z8ixn0jkf0ir41t6q Акатегориа:Адемократиа активистцәа 14 55651 172387 2026-08-23T08:31:51Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Democracy activists}} {{DEFAULTSORT:демократиа активистцәа}} [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]] [[Акатегориа:Адемократиа|активистцәа]] [[Акатегориа:Адемократиатә ҵысрақәа|:активистцәа]]» 172387 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Democracy activists}} {{DEFAULTSORT:демократиа активистцәа}} [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]] [[Акатегориа:Адемократиа|активистцәа]] [[Акатегориа:Адемократиатә ҵысрақәа|:активистцәа]] kz0kpc0baqipmnirlvhjuytpotp3olu Акатегориа:Европатәи адемократиа активистцәа 14 55652 172388 2026-08-23T08:33:30Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа|+]] [[Акатегориа:Европа инхо ауаа аполитикатә ориентациала|демократиа активистцәа]]» 172388 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа|+]] [[Акатегориа:Европа инхо ауаа аполитикатә ориентациала|демократиа активистцәа]] 558xgen64hs5qus7xq3b94c5uyigimo Акатегориа:Азиатәи адемократиа активистцәа 14 55653 172389 2026-08-23T08:34:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа|+]] [[Акатегориа:Азиа инхо ауаа аполитикатә ориентациала|демократиа активистцәа]]» 172389 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Адемократиа активистцәа|+]] [[Акатегориа:Азиа инхо ауаа аполитикатә ориентациала|демократиа активистцәа]] hqu9ewil1ktvwc0y3jk8g7afeluvpxy Акатегориа:Асовет персонақәа аполитикатә ориентациала 14 55654 172390 2026-08-23T08:37:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:совет персонақәа аполитикатә ориентациала}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа| политикатә ориентациала]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа|персонақәа аполитикатә ориентациала]] Акатегориа:Ауаа атәыла...» 172390 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:совет персонақәа аполитикатә ориентациала}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа| политикатә ориентациала]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа|персонақәа аполитикатә ориентациала]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи аполитикатә ориентациалеи]] [[Акатегориа:Азиа инхо ауаа аполитикатә ориентациала| совет Еидгыла]] [[Акатегориа:Европа инхо ауаа аполитикатә ориентациала| совет Еидгыла]] r6o119rcwviznd0wbu41bvoxo41xw74 Акатегориа:Асовет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа 14 55655 172393 2026-08-23T08:41:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа рзанааҭ ҳасабала|политика иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Аполитика иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла]] Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|+поли...» 172393 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аполитика иадҳәалоу ауаа}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа рзанааҭ ҳасабала|политика иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Аполитика иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла аполитика|+политика иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Азиатәи аполитика иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Европатәи аполитика иадҳәалоу ауаа]] hj1tnkko7f4x8dk57alhitfuugp2nub Акатегориа:Асовет диссидентцәа 14 55656 172394 2026-08-23T08:53:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Dissidents from the Soviet Union}} {{Cat main}} {{Category see also|Иахгоу асовет персонақәа|Урыстәылатәи адиссидентцәа}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:совет диссидентцәа}} [[Акатегориа:Адиссидентцәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|диссидент...» 172394 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Dissidents from the Soviet Union}} {{Cat main}} {{Category see also|Иахгоу асовет персонақәа|Урыстәылатәи адиссидентцәа}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:совет диссидентцәа}} [[Акатегориа:Адиссидентцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикате репрессиа|диссидентцәа]] [[Акатегориа:Асовет активистцәа|диссидентцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аоппозициа|диссидентцәа]] [[Акатегориа:Асовет персонақәа аполитикатә ориентациала|диссидентцәа]] 75q9zlbmi0p5g1ydm3dzvjyug026qkz Акатегориа:Адиссидентцәа атәылақәа рыла 14 55657 172395 2026-08-23T08:56:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Dissidents by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:диссидентцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адиссидентцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациалеи атәылақәа рылеи]]» 172395 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Dissidents by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:диссидентцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Адиссидентцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Ауаа аполитикатә ориентациалеи атәылақәа рылеи]] 8br6nugbsgjraaca051prpbivmpbr1d Акатегориа:Адиссидентцәа 14 55658 172396 2026-08-23T08:57:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Dissidents}} {{Cat main|Адиссидент}} {{DEFAULTSORT:диссидентцәа}} [[Акатегориа:Активистцәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Адиссидентра|:диссидентцәа]]» 172396 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Dissidents}} {{Cat main|Адиссидент}} {{DEFAULTSORT:диссидентцәа}} [[Акатегориа:Активистцәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Адиссидентра|:диссидентцәа]] o06lpq1cg7l3huqxy9jzzlhlubraib9 Акатегориа:Асовет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа 14 55659 172397 2026-08-23T09:01:56Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа}} [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа|исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]]» 172397 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа}} [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа|исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]] 4pinc08f2rkamep03exhjzen33h82oz 172398 172397 2026-08-23T09:03:01Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172398 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа}} [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет шәҟәыҩҩцәа|исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] 41vctd229g08tnfig1byfq4ioc55ikl Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла 14 55660 172399 2026-08-23T09:04:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| исахьаркыратәым]] Акатегориа:Исахьаркыратәым али...» 172399 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| исахьаркыратәым]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи]] 8n727jkw733ls1ffj66v63kf7kjvkgy Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа 14 55661 172400 2026-08-23T09:06:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|{{Title century}}th-century non-fiction writers}} {{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа|исахьаркыратәым ]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла]]» 172400 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|{{Title century}}th-century non-fiction writers}} {{Navseasoncats}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа|исахьаркыратәым ]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла]] grdto44u0e9r0dok2e7a132dqkv137z Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла 14 55662 172401 2026-08-23T09:07:56Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Non-fiction writers by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} *{{C|Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа}} {{C|Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла|ашәышықәсақәа рыла}}. [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа| шәышықәсақәа]] Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа а...» 172401 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Non-fiction writers by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} *{{C|Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа}} {{C|Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла|ашәышықәсақәа рыла}}. [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла]] swkj1mi0iqiqydviqj416w188rl04e7 Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла 14 55663 172402 2026-08-23T09:25:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Writers by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Алитература ашәышықәсақәа рыла| шәҟәыҩҩцәа]]» 172402 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Writers by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа аамҭақәа рыла| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Алитература ашәышықәсақәа рыла| шәҟәыҩҩцәа]] 1btwq62o6yodj82u8x180qr708ksk96 Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа аамҭақәа рыла 14 55664 172403 2026-08-23T09:26:53Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Writers by date}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәыҩҩцәа аамҭақәа рыла}} [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:Алитература аамҭақәа рыла|+шәҟәыҩҩцәа]]» 172403 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Writers by date}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:шәҟәыҩҩцәа аамҭақәа рыла}} [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:Алитература аамҭақәа рыла|+шәҟәыҩҩцәа]] 3ici3ua5h8pz2zd2cl8sjyjppfeorys Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа 14 55665 172404 2026-08-23T09:29:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|{{Title century}}th-century writers}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз алитература|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла]]» 172404 wikitext text/x-wiki {{Commons category|{{Title century}}th-century writers}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз алитература|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла]] b4huujyka59addg2lxuhji2u93upq7m Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы иҟаз алитература 14 55666 172405 2026-08-23T09:30:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз аҟазара|литература]] [[Акатегориа:Алитература ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҿатә аамҭа аҵыхәтәантәи алитература]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазы иҟаз алитература]]» 172405 wikitext text/x-wiki {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы иҟаз аҟазара|литература]] [[Акатегориа:Алитература ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Аҿатә аамҭа аҵыхәтәантәи алитература]] [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәсазы иҟаз алитература]] 82ri9uypzz8ieax3rhautmxga246idc Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла 14 55667 172406 2026-08-23T09:33:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рыл...» 172406 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи]] sbctjy0er8n4xgdwbafa0naiejsvm3k Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭлеи атәылақәа рылеи 14 55668 172407 2026-08-23T09:36:14Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла|...» 172407 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Navseasoncats}} {{Category see also|{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рылеи рзанааҭлеи}} [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа рзанааҭла| тәылақәа]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазы инхоз ауаа атәылақәа рыла| занааҭлеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәеи рзанааҭи, насгьы атәылақәеи рыла]] q2phu8fle12i9smc1z5wo9ocsy5fm40 Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи 14 55669 172420 2026-08-23T09:46:20Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:шәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭи ашәышықәсақәеи, насгьы атәылақәеи рыла]] Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа...» 172420 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:шәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭи ашәышықәсақәеи, насгьы атәылақәеи рыла]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| шәышықәсақәа]] 9bpbztbzijmtejzsdpotstooftzeffr Акатегориа:Ауаа рзанааҭи ашәышықәсақәеи, насгьы атәылақәеи рыла 14 55670 172421 2026-08-23T09:49:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Container category}} {{Category see also|People by occupation, nationality and century|People by century, nationality and occupation}} [[Category:People by occupation and century| Nationality]] [[Category:People by occupation and nationality| Century]] [[Category:People by century and nationality| Occupation]] {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа рзанааҭи атәылақәеи, насгьы ашәышықәс...» 172421 wikitext text/x-wiki {{Container category}} {{Category see also|People by occupation, nationality and century|People by century, nationality and occupation}} [[Category:People by occupation and century| Nationality]] [[Category:People by occupation and nationality| Century]] [[Category:People by century and nationality| Occupation]] {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа рзанааҭи атәылақәеи, насгьы ашәышықәсақәеи рыла|Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла}} {{DEFAULTSORT:уаа рзанааҭи атәылақәеи, насгьы ашәышықәсақәеи рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи| тәылақәеи]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи| шәышықәсақәеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи| занааҭи]] l2aakqc8fljlmu5prvbfft0brnkq3rn 172422 172421 2026-08-23T09:49:18Z Fraxinus.cs 8381 172422 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа рзанааҭи атәылақәеи, насгьы ашәышықәсақәеи рыла|Ауаа ашәышықәсақәеи атәылақәеи, насгьы рзанааҭи рыла}} {{DEFAULTSORT:уаа рзанааҭи атәылақәеи, насгьы ашәышықәсақәеи рыла}} [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭлеи ашәышықәсақәа рылеи| тәылақәеи]] [[Акатегориа:Ауаа рзанааҭ ҳасабалеи атәылақәа рылеи| шәышықәсақәеи]] [[Акатегориа:Ауаа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи| занааҭи]] l2k7cu9jdpa47mhfte52u8bzpdfo0n6 Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи 14 55671 172423 2026-08-23T09:57:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]] Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩ...» 172423 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рылеи ашәышықәсақәа рылеи}} [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла| шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа ашәышықәсақәа рылеи атәылақәа рылеи| ]] shuata57ulcfzzw3yogbpuppzj1b8vs Акатегориа:Асовет баандаҩцәа 14 55672 172424 2026-08-23T10:01:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет баандаҩцәа}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа|баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Абаандаҩцәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла|-]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи абаандаҩцәа]]» 172424 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет баандаҩцәа}} [[Акатегориа:Асовет персонақәа|баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Абаандаҩцәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла|-]] [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи абаандаҩцәа]] 1stuiprxwe221uxjz6blsra8d5j78wj Акатегориа:Абаандаҩцәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла 14 55673 172425 2026-08-23T10:06:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:баандаҩцәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азин аҭоурыхтә тәылақәа рыла| баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Абаандаҩцәа рыҭакра атәылақәа рыла|+ҭоурыхтә]] Акатегориа...» 172425 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:баандаҩцәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азин аҭоурыхтә тәылақәа рыла| баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Ауаа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Абаандаҩцәа рыҭакра атәылақәа рыла|+ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Абаандаҩцәа атәылақәа рыла|+ҭоурыхтә]] 7buvj2j1510amjgw08exd3qfu9r6hvb Акатегориа:Абаандаҩцәа рыҭакра атәылақәа рыла 14 55674 172426 2026-08-23T10:10:10Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Prisoners by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:баандаҩцәа рыҭакра атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Абаандаҩцәа атәылақәа рыла| ҭакра]] [[Акатегориа:Азинхьчаратә усура атәылақәа рыла| баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Абахҭақәа атәылақәа рыла|*баандаҩцәа]]» 172426 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Prisoners by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:баандаҩцәа рыҭакра атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Абаандаҩцәа атәылақәа рыла| ҭакра]] [[Акатегориа:Азинхьчаратә усура атәылақәа рыла| баандаҩцәа]] [[Акатегориа:Абахҭақәа атәылақәа рыла|*баандаҩцәа]] 617zce8mdt2er527cd59vhpb20c6uxn Акатегориа:Абахҭақәа атәылақәа рыла 14 55675 172427 2026-08-23T10:13:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Prisons by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:бахҭақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Абахҭақәа аҭыԥқәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Анхарҭатә хыбрақәа атәылақәа рыла| бахҭақәа]] ...» 172427 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Prisons by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:бахҭақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Абахҭақәа аҭыԥқәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкаарақәа асубиектқәа рылеи атәылақәа рылеи]] [[Акатегориа:Анхарҭатә хыбрақәа атәылақәа рыла| бахҭақәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә хыбрақәа атәылақәа рыла| бахҭақәа]] ah6k0urd0hqr9fd7q3izxgmwyjarm4n Акатегориа:Абахҭақәа аҭыԥқәа рыла 14 55676 172428 2026-08-23T10:15:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:бахҭақәа аҭыԥқәа рыла}} [[Акатегориа:Абахҭақәа| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи аҭыԥқәа рыла]]» 172428 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:бахҭақәа аҭыԥқәа рыла}} [[Акатегориа:Абахҭақәа| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи аҭыԥқәа рыла]] 586cy5ez76kdq7l5b0s5k3s8ztzmznv Акатегориа:Абахҭақәа 14 55677 172429 2026-08-23T10:20:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Prisons}} {{Cat main|Абахҭа}} {{DEFAULTSORT:бахҭақәа}} [[Акатегориа:Анхарҭатә хыбрақәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә хыбрақәа]] [[Акатегориа:Аҭакра ақәҵара]] [[Акатегориа:Ауаа рнызаарҭақәа]] [[Акатегориа:Абахҭа иҭакра]] [[Акатегориа:Апенологиа]] Акатегориа:Ашәар...» 172429 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Prisons}} {{Cat main|Абахҭа}} {{DEFAULTSORT:бахҭақәа}} [[Акатегориа:Анхарҭатә хыбрақәа]] [[Акатегориа:Аҳәынҭқарратә хыбрақәа]] [[Акатегориа:Аҭакра ақәҵара]] [[Акатегориа:Ауаа рнызаарҭақәа]] [[Акатегориа:Абахҭа иҭакра]] [[Акатегориа:Апенологиа]] [[Акатегориа:Ашәарҭадаратә нџьнырра]] [[Акатегориа:Азинхьчаратә усбарҭақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Атоталтә институтқәа]] [[Акатегориа:Ахыбрақәеи аргыламҭақәеи ахкқәа рыла]] bib6pg68zrnotrsrn4yjyzivocmnmzx Акатегориа:Атоталтә институтқәа 14 55678 172431 2026-08-23T10:23:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main|Атоталтә институт}} {{DEFAULTSORT:тоталтә институтқәа}} [[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкааратә ԥсихологиа]] [[Акатегориа:Амчра]] [[Акатегориа:Аконтроль]] [[Акатегориа:Ауаа рнызаарҭақәа]]» 172431 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Атоталтә институт}} {{DEFAULTSORT:тоталтә институтқәа}} [[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Аиҿкааратә ԥсихологиа]] [[Акатегориа:Амчра]] [[Акатегориа:Аконтроль]] [[Акатегориа:Ауаа рнызаарҭақәа]] 1r8ua7sl9qfwmzclcbm3k1yddrzeaal Акатегориа:Апенологиа 14 55679 172434 2026-08-23T10:25:45Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:пенологиа}} [[Акатегориа:Асоциологиа амаҭәарбжьаратә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Ашьаустә зин]] [[Акатегориа:Акриминологиа]]» 172434 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:пенологиа}} [[Акатегориа:Асоциологиа амаҭәарбжьаратә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Ашьаустә зин]] [[Акатегориа:Акриминологиа]] b4p4g50mwpfcb68kjzuwmksa3w8c1h4 Акатегориа:Абахҭа иҭакра 14 55680 172435 2026-08-23T10:27:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:бахҭа иҭакра}} [[Акатегориа:Ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Аҭакра ақәҵара|>бахҭа иҭакра]]» 172435 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:бахҭа иҭакра}} [[Акатегориа:Ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Аҭакра ақәҵара|>бахҭа иҭакра]] 4n6rf0wiax9x6uik3o3kfqtnukv9nrg Акатегориа:Асовет социалистцәа 14 55681 172441 2026-08-23T10:32:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет социалистцәа}} [[Акатегориа:Азиатәи асоциалистцәа]] [[Акатегориа:Европатәи асоциалистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз асоциализм| социалистцәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:Асовет персонақәа аполитикатә о...» 172441 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет социалистцәа}} [[Акатегориа:Азиатәи асоциалистцәа]] [[Акатегориа:Европатәи асоциалистцәа]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз асоциализм| социалистцәа]] [[Акатегориа:Асоциалистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет персонақәа аполитикатә ориентациала|социалистцәа]] mbwajvyq60e2wx55sz4celf4h25lruy Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз асоциализм 14 55682 172443 2026-08-23T10:37:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз асоциализм}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|социализм]] [[Акатегориа:Асоциализм аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу асоциализм]] [[Акатегориа:Европа иҟоу асоциализм]]» 172443 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз асоциализм}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|социализм]] [[Акатегориа:Асоциализм аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу асоциализм]] [[Акатегориа:Европа иҟоу асоциализм]] 1r9pzvzb2rp0mr9sz4e7d5ypb8n1ysy Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз акоммунизм 14 55683 172444 2026-08-23T10:38:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз акоммунизм}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|коммунизм]] [[Акатегориа:Акоммунизм аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу акоммунизм]] [[Акатегориа:Европа иҟоу акоммунизм]]» 172444 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз акоммунизм}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз аполитикатә ҵысрақәа|коммунизм]] [[Акатегориа:Акоммунизм аҭоурыхтә тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу акоммунизм]] [[Акатегориа:Европа иҟоу акоммунизм]] 8fqjfivn9elk3lpq7z8rf78riryo8rq 172445 172444 2026-08-23T10:39:45Z Fraxinus.cs 8381 ± 2 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172445 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет Еидгыла иҟаз акоммунизм}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟаз асоциализм|коммунизм]] [[Акатегориа:Акоммунизм атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу акоммунизм]] [[Акатегориа:Европа иҟоу акоммунизм]] rg59hjknvut7wyft6ni3c48qwck269n Акатегориа:Асоциализм аҭоурыхтә тәылақәа рыла 14 55684 172446 2026-08-23T10:41:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:социализм аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Асоциализм атәылақәа рыла| ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| социализм]]» 172446 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:социализм аҭоурыхтә тәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Асоциализм атәылақәа рыла| ҭоурыхтә]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҵысрақәа аҭоурыхтә тәылақәа рыла| социализм]] lkef1tav45siwdllk4kkdhkczwrd5c0 Акатегориа:Асовет реформаторцәа 14 55685 172449 2026-08-23T10:44:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет реформаторцәа}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ареформақәа|*реформаторцәа]] [[Акатегориа:Ареформаторцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа|реформаторцәа]]» 172449 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет реформаторцәа}} [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ареформақәа|*реформаторцәа]] [[Акатегориа:Ареформаторцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет политикцәа|реформаторцәа]] 9qu05qbk32rb14qdznam8xq3ezfvqp1 Акатегориа:Ареформаторцәа атәылақәа рыла 14 55686 172450 2026-08-23T10:45:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Reformers by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:реформаторцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ареформаторцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]]» 172450 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Reformers by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:реформаторцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ареформаторцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] 9dstwr6hmh7rhvkss667x55q9xrlm1x Акатегориа:Ареформаторцәа 14 55687 172451 2026-08-23T10:46:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Reformers}} {{DEFAULTSORT:реформаторцәа}} [[Акатегориа:Ареформақәа|>реформаторцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа ахкқәа рыла]]» 172451 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Reformers}} {{DEFAULTSORT:реформаторцәа}} [[Акатегориа:Ареформақәа|>реформаторцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа ахкқәа рыла]] c7ur4r23o4g18cqevwckl82z42p9pd4 Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа 14 55688 172452 2026-08-23T10:49:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:совет уаҩы изинқәа рзы активистцәа}} [[Акатегориа:Асовет активистцәа|уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзы активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа|активистцәа]]» 172452 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет уаҩы изинқәа рзы активистцәа}} [[Акатегориа:Асовет активистцәа|уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзы активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа|активистцәа]] 85sc3eer7ikaoop8fnkdzxlycd2xig4 172457 172452 2026-08-23T10:59:11Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзы активистцәа атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172457 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет уаҩы изинқәа рзы активистцәа}} [[Акатегориа:Асовет активистцәа|уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа|активистцәа]] 1e32vbwc7izrtosh2n0h4pcn3z65kwc 172461 172457 2026-08-23T11:00:20Z Fraxinus.cs 8381 172461 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа}} [[Акатегориа:Асовет активистцәа|уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа|активистцәа]] pficwdodbw5n63441yuh8ijkz68474w 172462 172461 2026-08-23T11:00:27Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рзы активистцәа]] в [[Акатегориа:Асовет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] без оставления перенаправления 172461 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:совет уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа}} [[Акатегориа:Асовет активистцәа|уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ауаҩы изинқәа|активистцәа]] pficwdodbw5n63441yuh8ijkz68474w Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла 14 55689 172453 2026-08-23T10:51:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Human rights activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рзы активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла| активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзы активистцәа| тәылақәа]] Акатегориа:Активистцәа атемақә...» 172453 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Human rights activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рзы активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла| активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзы активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] dk57jglvhn9oyd3ngbledj7vacw156o 172454 172453 2026-08-23T10:56:15Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзы активистцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172454 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Human rights activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рзы активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла| активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] cdwf1ygk2xkyie7zjy3vvhr1w154d91 172458 172454 2026-08-23T10:59:29Z Fraxinus.cs 8381 172458 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Human rights activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла| активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] tp753t2z933iu8do03vd90w03fht0n7 172459 172458 2026-08-23T10:59:37Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзы активистцәа атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 172458 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Human rights activists by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа атәылақәа рыла| активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рылеи атәылақәа рылеи]] tp753t2z933iu8do03vd90w03fht0n7 Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа 14 55690 172455 2026-08-23T10:56:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Human rights activists}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активизм| активистцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]]» 172455 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Human rights activists}} {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активизм| активистцәа]] [[Акатегориа:Активистцәа атемақәа рыла]] b5rsj13l7nor6lxrr6rv80xz8fe6zaz Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активизм 14 55691 172456 2026-08-23T10:57:47Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рыхьчаразы активизм}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа|>активизм]] [[Акатегориа:Активизм азанааҭ ала]]» 172456 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:уаҩы изинқәа рыхьчаразы активизм}} [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа|>активизм]] [[Акатегориа:Активизм азанааҭ ала]] a59x629jocgwslbg1znp8pbpkw5rhuf