Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.16 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Акатегориа:Иршьыз ауаа 14 27856 172483 165358 2026-08-23T13:29:29Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ашьра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ашьрақәҵара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172483 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Deaths from executions}} {{DEFAULTSORT:у}} [[Акатегориа:Ашьрақәҵара]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа зыхҟьаз ала]] [[Акатегориа:Ацәгьоурақәа рзы ахара здырҵаз ауаа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа]] fzi2q45r9fy8vlkbffnewfpxs0uguid Акатегориа:Ашьрақәҵара 14 27857 172484 108146 2026-08-23T13:29:45Z Fraxinus.cs 8381 172484 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Death penalty}} {{DEFAULTSORT:шьрақәҵара }} [[Акатегориа:Ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра зыхҟьаз]] n4d7y904v9sc7u3h9kc6cghu5wmd9qo 172485 172484 2026-08-23T13:29:55Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ашьра]] в [[Акатегориа:Ашьрақәҵара]] без оставления перенаправления 172484 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Death penalty}} {{DEFAULTSORT:шьрақәҵара }} [[Акатегориа:Ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра зыхҟьаз]] n4d7y904v9sc7u3h9kc6cghu5wmd9qo 172486 172485 2026-08-23T13:31:05Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Ашьрақәа ахкқәа рыла]]; +[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзанааҭ ала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172486 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Death penalty}} {{DEFAULTSORT:шьрақәҵара }} [[Акатегориа:Ахьырхәрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра зыхҟьаз]] [[Акатегориа:Ашьрақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рзанааҭ ала]] 26sg7nxiwe2ay01bcnoqx0djv1221wu Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи 0 30585 172591 164084 2026-08-24T11:48:29Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg|Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua 172591 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Қьалышь-беи Чачба |даҽа ахьӡ=Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба |афото= |амаҵура=[[Гәыма (атәылаҿацә)|Аҟәа (Гәыма) атәылаҿацә ахада]] |инаркны=[[1770]]|рҟынӡа=[[1780]]|аԥхьа иҟаз=атитул шьақәдырӷәӷәеит |аҭынха=[[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи Чачба]] |амаҵура2=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра аҳ]]|инаркны2=[[1780]] |рҟынӡа2=[[1808]] |абираҟ2=Abkhazia flag 1810.png |агерб2=Principality of Abkhazia coat of arms.svg |аԥхьа иҟаз2=[[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб Чачба]] |аҭынха2=[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа |Аслан-беи Чачба]] |ани аби=[[Чачба, Манча I |Манча Чачба]] Есма-ҳаным Аредԥҳа<br /> |ауацәа= |атәылауаҩра= |ахәыҷқәа= |аԥҳәыс=[[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным |Дыда-ҳаным Ӡаԥшьԥҳа]]<br/>[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын |Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]] (?-1783)<br/>[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]] (?-1820)<br/>[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]](?-1836) |адин=Аԥсылманра |аԥсра аҭыԥ=[[Аҟәа абаа |Аҟәа-Қале]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]]|аира аҭыԥ=[[Лыхны]], [[Бзыԥны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]] }} '''Қьалышь Аҳмаҭ-беи Чачба''' — ажәаатәи аҳ (1780-1808). == Ихәыҷра == Диит Қьалышь-беи 1747 шықәсазы, [[Аҟәа]] ма [[Сҭампыл]], [[Чачба, Манча I|аҳ Манчеи]] уи иԥшәмаԥҳәыси Есмеи-ҳаными рҭаацәараҿы. 1758 шықәсазы [[Чачба, Манча I|аҳ Манча]] иҭаацәареи, иашьцәеи [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәылаҟа]] иахыган, уа аԥсылманра рыдыркылеит. Ихәыҷра шықәсқәа раан асулҭан ихан аҟны дызҳауан, уа араԥ бызшәеи, ҭырқә бызшәеи иҵеит. == Аԥсныҟа ахынҳәра == 1778 ш. Қьалышь-беи Аԥсныҟа дхынҳәоит. [[Жәандрыԥшь|Жәындрыԥшь]] ақыҭан Ӡаԥшьааи иареи аиқәшаҳаҭ-ра рнапаҵаркуеит. Уи ашьҭахь, иабшьа аҳ изыҳәарала, ԥҳәысс дааигоит [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным (Мариам) Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2014|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Қьалышьбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2289-gumba_m_keledhbey_2014.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. Иабшьа [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]] иаҳараан [[Гәыма (атәылаҿацә)|атәылаҿацә Аҟәа]]<ref>Абри атәылаҿацә Аҟәа, даҽакала иуҳәозар [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәыма]] ауп.</ref> дахагылан.   1780 шықәсазы иабшьа аҳ Зураб дықәигоит. Уи нахыс иара аҳраура далагоит<ref name=":0" />.   == Аҳра аура == === Алагамҭа === Иара имчра аан [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] еилаҳаны иҟан. Дал, Ҵабал, [[Мырзаҟан]], [[Саӡны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадҵеит. Қьалышь еиликаауан [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] еидимкылыр, ишыӡо<ref name=":0" />. Далагоит [[Абжьутәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ала<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2010|Ажәла=Кәакәасқьыр|Ахьӡ=Ирина|Астатиа ахьӡ=Аԥсны аҭоурых (жәытәнатә аахыс иахьа уажәраанӡа)|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/1980-kuakuaskir_i_istoriya_abkhazii_5_9_klassy_2010.html|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref>. [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] дахагылан аҭауад Беқьыр-беи (Қьалышь-беи иуа). Беқьыр-беи Қьалышь-беи дидҵарц игәы иҭан. Қьалышь ари аниаҳа, ирр еидкыланы [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуа]] ддәықәлоит. Ирр иаанкылоит [[Аҭара]] ақыҭан, Кәыдрытәи Абаа азааигәара<ref name=":0" />. Уи аамҭазы Беқьыр-беи уа даан<ref>Уа даан избан акәзар Кәыдрытәи абаа иара иаҳҭынрақәа ируакәын.</ref>. Имчымхара иибоит, уи азы иқәшаҳаҭра иааирԥшуеит<ref name=":1" />. Аха Қьалышь-беи еиликаауан Беқьыр, ианакәызаалакгьы, иԥҳәыс, аҳкәажә Ачԥҳа, лаамсҭаашәара дшақәгәыӷуаз. Иӡбоит иԥҳәыс зынӡа димхны дигарц<ref name=":0" />. Беқьыр уи ашьҭахь инырра ицәыӡуеит. Аполитика аган ала, уажәшьҭа иаанхоит [[Саӡны|Саӡныи]], Ҵабали Далеи. Ҵабал [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] иадларц азыҳәан Қьалышь ԥҳәысс дааигоит ҵабалтәи анырра ду змоу аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа-[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]<ref name=":2">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа Чачаа рышьҭра|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Универсал}}</ref>. Анаҩс аҳԥҳацәеи Селмагьына-ҳаными Гамедина-ҳаными ирҳәоит ҵабалтәи аҭауадацәа, Селмагьына ԥҳәысс дигоит Алы-беи Амаршьан, Гамедина ԥҳәысс дигоит Алы-беи иашьа, Мысоусҭ Амаршьан<ref name=":2" />. 1794 ш. Қьалышь [[Мырзаҟан]] дақәлоит. [[Бедиатәи аберҭыԥ|Агәыбедиа]] иигоит (усҟантәи аамҭақәа раан [[Мырзаҟан]] ахадацәа аҳҭынрас ирыман ақ. [[Агәы-Бедиа|Агәыбедиа]])<ref name=":0" />. === Аԥсынтәылеи Урыстәылеи === 1802 ш. [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] аҟны иалагоит аҩныҵҟатәи аибашьра. Аҳцәа Манчеи [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәалеи]] аҳра ауразы еибашьуан. [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-бет диҳәоит ацхыраара иҭарц азы. Қьалышь-беи ари асаламшәҟәы аниоуа, 20.000 нызқьуаа арр еизганы [[Гыртәыла аҳра|Агыртәылахь]] ддәықәлоит. [[Жәыргьыҭ]] амацәаз иҭаикуеит, ашьҭахь Манча дхырцоит. Ари ацхыраара ду азы, [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] Қьалышь-беи ашас дииҭоит иԥа [[Адиан, Леуан V|Леуан (V)]], насгьы абаа Акреи<ref name=":0" />. Ари аамышьҭахь еидгылаҩцәахеит. 1803 ш. Агыртәыла [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Уажәшьҭа [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсныи]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылеи]] ҿыла еиԥылеит. 1804 шықәсазы [[Адиан, Гьыргәал Кац-иԥа|Гьыргәал]] иԥсҭазаара далҵоит (аиаша уҳәозар, иԥҳәыс [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|Нино]] ахәшә иҭаны дылшьит). Агыруа агәыргьан згоз [[Адиан, Леуан V|Леуан]] Аԥсны дыҟан. Урыстәылатәи ахадара Қьалышь-беи иҳәон [[Адиан, Леуан V|Леуан]] дирҭарц, Қьалышь-беи мап ацәиимкит, аха ицымхәрас иҭахын аурысцәа ирҭарц 1820 нызқь мааҭ<ref name=":0" />. Аурысцәа ари рҭахымхеит. Аԥсны иақәлеит, абаа Акра амацәаз иҭаркит, насгьы мырзаҟантәи ақыҭақәа Егры ааигәара иҟаз ирыблит<ref name=":0" />. Уи аамышьҭахь Қьалышь-беи, аурысцәа Леуан дриҭоит. 1804 шықәсазы Қьалышь-беи зықәранаӡахьоу иԥацәа еиуеиԥшым адгьылқәа рҟны анапхгаҩцәас иҟаиҵеит. Иԥа [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ииҭеит амазара Мархьаул<ref>1801 шықәсазы иашьеиҵбы Балхәыхә данԥсы ашьҭахь ари амазара Қьалышь-беи иахь иасит, анаҩс 1804 шықәсазы ари амазара иԥеиҳабы Аслан-беи ииҭоит.</ref>; [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] [[Бзыԥны|Бзыԥ]]<nowiki/>ны анапхгаҩыс дҟалеит<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Сефербеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/3623-Gumba_M_Seferbey_2017.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Қьалышь-беи [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиеи-ҳаным]] рыҷкәын [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] [[Мырзаҟан]] аҟны анапхгаҩыс дҟаҵан, избан акәзар, аҭауад [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] иқәрахь днеихьеит (~70 шықәса)<ref name=":3">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2012|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Астатиа ахьӡ=Ҳасанбеи|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2300-gumba_m_gasanbey_2012.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=}}</ref>. Аха [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] дгьылда даанымхеит, Ԥахәлан ақыҭа иҭан. Иԥа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] ([[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]] лҟынтә) [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи Агьежьыраҟны]] ахадас дҟарҵеит, иашьцәа еиҵбацәа<ref>Росҭом-беи, [[Чачба, Баҭал-беи|Баҭал-беи]], Ҭаир-беи.</ref> дырхылаԥшлароуп ҳәа аԥҟарақәа рыла<ref name=":3" />. 1805 ашықәс азы ачымазара иахҟьаны, аҳиԥа [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] иԥсҭазаара далҵит, ҩыџьа аԥацәа ааныжьны<ref name=":2" />. Анапхгаҩыс закәанда дҟалоит Манча Салуман-иԥа Чачба<ref name=":2" />. Уи ашықәсаан, ԥхынгәы 9 рзы 1805 шықсазы [[Мырзаҟан]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] иадлоит. Мырзаҟантәи аамсҭара Урыстәылатәи аимператор аҭоуба ирҭоит. 1806 шықәсазы ԥхынгәы 25 аҽны, Қьалышь-беи ҭырқәтәи асулҭан дицәҟьаҵуеит. Ари азы асулҭан Селым III имшынтә ирр Аԥсны иӡхыҵуеит. Қьалышь-беи ари идырны, 25.000 нызқьҩык аруаа еидкыланы асулҭан ирр дазыԥшын. Асулҭан ирр ари зегьы ианырба ихынҳәит. Ари аамышьҭахь Аԥсны ахьыԥшымра аиуеит. Аԥсны ихьыԥшымны иаанхоит аԥсҳа Қьалышь-беи иԥсра аанӡа<ref name=":0" />. [[Афаил:́ Кьалышь-беи иқьашана.jpg|мини|314x314пкс|''Қьалышь-беи иқьашана. 1912 ш.'']] == Аԥсра ==  Ауахаз лаҵарамза 2, 1808 шықәсазы [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи Абаа]] аҩныҵҟа дыршьоит Қалышь-беи<ref name=":2" />. Иара иаамышьҭахь иҷкәын [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] аҳ дҟалоит. Қьалышь-беи дызшьыз аӡәгьы издырӡом. Аха иҟоуп имаҷкәам аверсиақәа. Актәи версиа ала [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|аҳкәажә Нино Адиан-Багратиони]] лыуаа дыршьит, даҽа версиак ала (аурысцәа рверсиа) [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иоуп ҳәа.<ref>Аха Станислав Лакоба иусумҭаҿы ''"Асланбеи"'' хара шидым шьақәирӷәӷәеит. </ref> Қьалышь-беи дамадоуп [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абаа]] аҩныҵҟа<ref name=":0" />. == Аҭаацәа == Қьалышь-беи дыԥсылманын, аҳәса рацәа раагара азин иман. Иԥсы ҭанаҵы, аҳ ԥшьынтә ԥҳәысс аагара дцон. Раԥхьатәи иԥҳәыс, [[Ӡаԥшь-иԥҳа, Дыда-ҳаным|аҳкәажә Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]]<ref name=":2" /> лакәын, уи дихылҵит аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]]. Қьалышь-беи лареи ашьҭахь еилыҵуеит. Аҩбатәи иԥҳәыс, 1780 шықәсазы, нхаҩы [[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭын|Есма-ҳаҭун]] лакәын. Аха дыҟан даҽа ԥҳәыск, Ачԥҳа зыжәлаз<ref name=":0" /><ref>Абри аҳкәажә Ачԥҳа раԥхьа ԥҳәысс диман Беқьыр-беи Чачба, Абжьыуатәи Агьежьыра анапхгаҩы. Анаҩс Беқьыр-беи димҵарсны Ачԥҳа ԥҳәысс дааигоит Қьалышь-беи. </ref>. Иара убри ашықәсан длоуит аҭауад [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]]. Лыҷкәын диижьҭеи хышықәса ааҵуаны дыԥсит. 1783 шықәсазы Қьалышь ԥҳәысс дигеит Ҵабалтәи аҭауад Кац Амаршьан иԥҳа, аҳкәажә [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]. Анаҩс ԥҳәысс дааигоит [[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|аҳкәажә Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]]<ref name=":2" />. Иара убасгьы иман ауадалықь, хыԥхьаӡара рацәала аҳәсақәа зҭаз<ref name=":0" />. Иара убасгьы Қьалышь-беи ацәыбза диман, уи лҟынтә диит аԥа Ҳалыл-беи<ref name=":2" />. {| class="wikitable" |+ !Ахьӡ !Аира !Ачара !Аԥсра !Ахәыҷқәа !Дамадоуп |- |[[Ӡаԥшьиԥҳа, Дыда-ҳаным|Дыда-ҳаным Ӡаԥшь-иԥҳа]] |? |[[1778]] |[[1808|1808 ш-ӡа]] |[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|<small>аҳиԥа Аслан-беи</small>]] |? |- |Аҳкәажә Ачԥҳа |? |[[1780]] |? |<small>ахшара лымаӡамызт</small> |? |- |[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун|Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]] |? |[[1780]] |[[1783]] |[[Чачба, Сафар Алибеи|<small>аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)</small>]] |? |- |[[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа]] |? |[[1783]] |[[1820]] |[[Чачба, Меҳмед-беи|<small>аҳиԥа Меҳмед-беи</small>]] [[Чачба, Ҳасан-беи|<small>аҳиԥа Ҳасан-беи</small>]] [[Чачба, Баҭал-беи|<small>аҳиԥа Баҭал-беи</small>]] <small>аҳиԥа Ҭаир-беи</small> [[Чачба, Росҭом-беи|<small>аҳиԥа Росҭом-беи</small>]] <small>аҳԥҳа Селма-ҳаным</small> |[[Кәтол]] |- |[[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа]] |? |? |[[1836|1836 ш-ӡа]] |<small>аҳиԥа Шәлиман-беи</small> <small>аҳиԥа Зеқьыр-беи</small> <small>аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным</small> <small>аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным</small> <small>аҳԥҳа Гамедина-ҳаным</small> <small>аҳԥҳа Раби-ҳаным</small> [[Чачба, Росҭа-ҳаным|<small>аҳԥҳа Росҭа-ҳаным</small>]] <small>аҳԥҳа Назифа-ҳаным</small> |Ҭрабзан |} === Аԥацәа === * [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|аҳиԥа Аслан-беи]] (1778-1830) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1808-1810) * [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳиԥа Сафар-беи (Гьаргь)]] (1780-1821) - аҳиԥа, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳ]] (1810-1821) * [[Чачба, Меҳмед-беи|аҳиԥа Меҳмед-беи]] (1785-1805) - аҳиԥа, [[Мырзаҟан|Мырзаҟан ахада]] (1804-1805) * [[Чачба, Ҳасан-беи|аҳиԥа Ҳасан-беи]] (1786-1838) - аҳиԥа, [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи агьежьыра анапхгаҩы]] (1804-1805) * [[Чачба, Баҭал-беи|аҳиԥа Баҭал-беи]] (1787-1842) - аҳиԥа. * аҳиԥа Ҭаир-беи (1800-1832) - аҳиԥа * [[Чачба, Росҭом-беи|аҳиԥа Росҭом-беи]] (1804-1824) - аҳиԥа. * аҳиԥа Шәлиман-беи (1807-1808) - аҳиԥа, ихәыҷраан дыԥсит. * аҳиԥа Зеқьыр-беи - аҳиԥа. * Ҳалыл-беи-(?-1833) - ацәыбзахша, ақәылаҩ. === Аԥҳацәа === * аҳԥҳа Нафҭаина-ҳаным (?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Баҭымтәи абеи иԥҳәыс. * аҳԥҳа Селма-ҳаным - аҳԥҳа, лхәыҷраан дыԥсит. * аҳԥҳа Селмагьына-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Алы-беи Амаршьан иԥҳәыс. * аҳԥҳа Гамедина-ҳаным - аҳԥҳа, аҭауад Мсоусҭ Амаршьан иԥҳәыс. * аҳԥҳа Раби-ҳаным-(?-1836-нӡа) - аҳԥҳа, Ҭрабзынтәи асерасқьыр иԥҳәыс. * [[Чачба, Росҭа-ҳаным|аҳԥҳа Росҭа-ҳаным]]-(?- 02.05.1808) - аҳԥҳа, аӡы дагеит. * аҳԥҳа Назифа-ҳаным - аҳԥҳа, Ҳоџьа-оӷлы Гаџьы-беи иԥҳәыс. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1747 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа]] [[Акатегориа:Чачаа]] sdaolkl6z0jewl3ipnf4sggn485oo35 Аԥсуа аҳра (XV-XIX) 0 30671 172590 153878 2026-08-24T11:48:26Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg|Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua 172590 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аҭоурыхтә ҳәынҭқарра |ахьӡ=Аԥсуа Аҳра |даҽа ахьӡ= |афото = Abkhazia 1843.jpg |абираҟ = Abkhazia flag 1810.png |абираҟ ирызку адаҟьа = Аԥсны абираҟ |абираҟ2=Flag of Abkhazia (c. 1770-1864).svg |агерб = Principality of Abkhazia coat of arms.svg |агерб ирызку адаҟьа = Аԥсны агерб |аҳҭнықалақь=[[Аҟәа]], [[Лыхны]] (Соуқ-су;Зупу) |ашьақәгылара = 1462 |аӡра = 1864 |аофициалтә бызшәа = [[Аԥсуа бызшәа]], [[аҭырқәа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]] (1810 ш. ашьҭахь) |абызшәақәа=[[Аԥсуа бызшәа]], [[агыруа бызшәа]], [[ақырҭуа бызшәа]], [[абырзен бызшәа|абырзен]] (1431 ш. аҟынӡа), [[араб бызшәа]], [[аурыс бызшәа]] (1810 ш. ашьҭахь) |адин=[[Ақьырсианра]], [[аԥсылманра]], [[аԥсуаа ртрадициатә анцәахаҵара|аԥсуа анцәахаҵара]], |ауааԥсыра рхыԥхьаӡара=400-600нызқьҩы (XVI-тәи ашәыш.)<br />~200нызқьҩы (XVII-тәи ашәыш.) аԥсуаа |адинастиа=[[Чачаа]] (Шервашиӡе) }} '''Аԥсуа аҳра''' мамзаргьы '''Абаза аҳра''' (егьырҭ ажәларқәа рыбызшәала) ({{lang-ota|أباظستان [Abazistan]}}) — Кавказ иааиз аҳроуп. == Аԥсынтәыла 1414 шықәсазы == XIV ашә. аҵыхәтәа агырцәа раҳра – [[Гыртәыла аҳра|Сабедиано]] ишьақәдыргылоит.  Дгьылс иаман агырцәа рыдгьылқәа, насгьы Аладатәи Аԥсны адгьылқәа (Цхәымтәи арреи, Бедиатәи аҷҟәандарреи). Аԥсуа аҳцәа [[Чачба (аҵакырацәара)|Чачаа]] ирҭахӡамызт рыдгьылқәа агырцәа арыҭара. Урҭ адгьылқәа рзыҳәан аԥсуаа еиқәԥон. 1414 ш. агыруа аҳ Мамиа II Адиан Аԥсуа дгьыл дақәлоит. Ар ду еизганы иҭауадацәеи, иаамсҭацәеи иманы Аԥсуа аҳмадара дақәлоит<ref>Усҟантәи аамҭақәа рзы Аԥсны аҳмадара (аерисҭаура) еиԥш Қырҭтәылатәи аҳра иаҵанакуан.</ref>. Аха акгьы илымшеит, ир ҭахеит, иаанхаз ибналеит, Мамиа ихаҭа дыршьоит.  Агыртәыла ацхыраара аиҭоит мрагылара-қырҭтәи аҳ Алықьсандр I. Еидкылоу арра Аԥсны иақәлоит. Аҳмада (аерисҭау) [[Чачба, Аргәынаи|Аргәынаи Чачба]] иқәшаҳаҭра ааирԥшоит. == Гыртәылеи Аԥсынтәылеи реибашьрақәа == === Саӡны ақәлара === [[Афаил:Изображение WhatsApp 2024-08-10 в 18.17.03 cc295402.jpg|мини|К. де Кастелли — [[Чачба, Саҭеман|аҳ Саҭеман]].]] XVI ашә. аҩныҵҟа [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] ихьыԥшын Аладатәи Аԥсны. Уажәшьҭа рнапаҿы иҟан Аҩадатәи Аԥсынгьы ([[Саӡны]]). Иаҳҳәап: аҳамҭатә қьаад аҿы иануп Мамиа III Адиан [[Пицундатәи ауахәама]] ҳамҭас ишаиҭаз ааигәара иҟаз ақыҭақәа. Ишаҳбо ала агыруа аҳцәа ирҭахын рымчра [[Саӡны]] аҟны ишьақәдыргыларц. 1533 ашықәс азы Саӡны аҟны агырцәа ӷәӷәала иаҵахеит. Зегь реиҳа ихьшәашәаз аӡынразы, ажьырныҳәамза 30 амш аҽны Аԥсны агаҿахь иӡхыҵит. Аԥсуаа ргәы иаанагомызт аӡын азы аӷа амшын аганахьала дрықәлоит ҳәа, уимоу, абас хыԥхьаӡара рацәала. Агыруа аҳ Адиан, Гәриа аҳи иареи еидгыланы, зықәра наӡахьаз иԥацәа иманы, инапаҵаҟа иҟаз аҭауадцәеи аамсҭацәеи, апапцәеи аҷҟәандарцәеи иманы Арыҭқыҭахь (иахь. Адлер) иӡхыҵит. Аибашьра раԥхьатәи амш ақәылаҩцәа рзы иманшәалан. Аха аҩбатәи амш аҽны, уи ахәаша аныҟала, аԥсуаа аибашьра амҩа аадырҳәит. Уи иахҟьаны, Гыртәыла аҳ Мамиа Адиан ахьҭаҿы дҟьантазны дшьны, ихылаԥшыҩцәа рҿаԥхьа. Гәыриели иашьцәа рыхҩыки иареи рымаҭәақәа ршәырхын, иԥҟаны иршьит. Убасҵәҟьа ирыхьит ари ақәылара зықәныҳәаз аҷҟәандарцәагьы. Аибашьцәа рыр дырбгеит, еиҳаракгьы ықәххеит. Аԥсуа-Имереҭтәи ауахәама аиҳабы Акалҭакос Малакиа аиааира ахьыҟалаз аҭыԥ аҿы днеит, ''«ԥсы зхоу еиқәирхеит, иԥсыз ԥарала иааихәеит»'' ҳәа аҳәоит ақырҭуа ашықәснҵыра. === Ҩажәижәабашықәсатәи аибашьра === ==== Алагамҭа ==== 1580 ш. иԥсҭазаара далҵоит Аԥсны аҳ [[Чачба, Баслакәа I|Баслакәа I]]. Еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны Аԥсны еиҟәшеит ''Аҩадатәи Аԥсни Аладатәи Аԥсни'' ҳәа. Аԥсылман динхаҵара здызкылаз аҳ Ҟара-беи, иаб иԥсра ашьҭахь(1580) Аҩадатәи Аԥсны дахагылеит. 1600 шықәсазы Аҩадатәи Аԥсны дахагылеит ақьырсиан ӷәӷәа – аҳ Ԥуҭу. Ԥуҭу иаҳраан Аладатәи Аԥсны аҳҭнықалақь Аҟәа-Жәытә ахь иасоит. Уи аамҭазы, 1611 шықәсазы[[Гыртәыла аҳра|Агыртәылаҿы]] аҳс дҟалоит [[Адиан, Леуан II|Леуан II Адиан]]. Аԥсныи Агыртәылеи реилазаашьа бзиахарц иҭахын. Уи азыҳәан 1613 шықәсазы ԥҳәысс дааигот аҳ [[Чачба, Ԥуҭо|Ԥуҭу Чачба]] имоҭа, [[Чачба, Ҭанури|Ҭанури]]. Ашьҭахь [[Адиан, Леуан II|Леуан]] [[Чачба, Ҭанури|Ҭанури]] лахь агәеицәыхьшәашәахара аирԥшо далагеит. [[Адиан, Леуан II|Леуан]] игәы дҭан Дереџьан, иабшьа иԥҳәыс. Уи ԥҳәысс дигарц иҭахын, аха [[Чачба, Ҭанури|Ҭанури]] иареи елыҵракәын. Ацәыбза длымоуп ҳәа ҿыҵгас иганы лԥынҵеи ллымҳақәеи хыиҵәеит. Аха иаауп еиҳа игәымбылџьбароу версиак, уи излаҳәо ала, лыҷкәынцәеи лареи абзарбзанқәа ирҭаҵаны еихсны рыԥсыбаҩқәа еиԥхьдыртеит. [[Адиан, Леуан II|Леуан]] еиликаауан [[Чачба, Ԥуҭо|Ԥуҭу]] ари аниаҳалак, [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] дшақәло. Уи азы [[Адиан, Леуан II|Леуан]] раԥхьа Аԥсны дақәлоит. [[Чачба, Ԥуҭо|Ԥуту]] ир инаамҭаз изеидимкылаӡеит, ашьхарахь ддәықәлеит. Ҩышықәса рышьҭахь, 1630 ш. ибналаз [[Чачба, Ԥуҭо|Ԥуҭу]] дыԥсоит. Абас иалагеит аибашьрақәа, аҭоурых аҿы иаанхаз '''«Ҩажәижәабашықәсатәи аибашьра»''' -ҳәа. 1630 ш. Аԥсны иахагылоит Ԥуҭу иԥацәа: [[Чачба, Баслакәа II|Баслакәа II]], Салуан II, [[Чачба, Саҭеман|Саҭеман I]]. Рымчра аамҭан аибашьра мҩаԥысуан. 1650 шықәсазы аԥсуа аҳцәа аӡәаӡәала рыԥсҭазаара иалҵон. Саҭеман заҵәык иоуп ахшара аанзыжьыз. Саҭеман Ҭанури лыдагьы даҽа ҩыџьа аԥацәа иман [[Чачба, Гьаргь I|Гьаргьи]] Зегнаҟи. Раԥхьа аҳс дҟалоит [[Чачба, Гьаргь I|Гьаргь I]]. 1665 ш. егьы Аԥсны ахәҭаҿы аԥсҳас дҟалоит Зегнаҟ. === Ҩажәижәабашықәсатәи аибашьра анҵәамҭа. Аладатәи Аԥсны аахынҳәра. === 1657 ш. [[Адиан, Леуан II|Леуан II Адиан]] иԥсҭазаара далҵит. [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] аҿы иалагеит аҩныҵҟатә-аамсҭаратә еибашьра. [[Гыртәылатәи Аҳцәа|Агыртәи аҳцәа]] ари ирзаанымкылаӡеит. [[Аԥсуаа]], агырцәа ҭҟәаны иргон. 1670 шықәсазы иԥсҭазаара далҵоит Гьаргь. Уи ашьҭахь Зегнаҟ еидикылеит Аԥсны ҩхәҭак. XVII ашә. 70 ш. рҵыхәтәан аҵыхәтәан аҳ Шәарах Чачба, [[Чачба, Гьаргь I|Гьаргь I]] иԥа, ахақәиҭра аиҭеит Аладатәи Аԥсны адгьылқәа. Убасала, XVII ашә. аҵыхәтәан аԥсуа ҭауадацәеи аамсҭацәеи ирылшоит Аԥсны аидкылара. 1685 шықәсқәа раан Шәарах дыԥсуеит. Ашьҭахь Зегнаҟ идгьылеи Аладатәи Аԥсныи (Шәарахь идгьыл) еидикылоит. Иԥсҳараан Аԥсны еиду аҳрахеит. 1700 шықәсазы аҳ Зегнаҟ иԥсҭазаара далҵоит. Иҷкәынцәа (Ҟәаԥ, Дгьаша, Росҭом I) Аԥсны ххыкны иршоит: Бзыԥны (аҳ Росҭом), [[Абжьыуатәи Агьежьыра|Абжьыуатәи Аԥсны]] (анапхгаҩы Дгьаша), нас [[Мырзаҟан]] (анапхгаҩы Ҟәаԥ). Аха аҳаҭыр еиҳа измаз, еиҳа иӷәӷәаз аҳ ититул зауаз Росҭом I иакәын. Анаҩс аҳс дҟалоит Леуан (Ҳамыд). == Аԥсуа Аҳреи Ҭырқәтәылеи. == 1555 ш. аибашьра аамышьҭахь аҭырқәцәеи аџьаамцәеи аҭынчратә аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭра ала Аладатәи Кавказ [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] иадлеит. Усҟан Аԥсуа аҳра Имереҭ иадлан. Аха анаҩс 1462 ш. Имереҭ Аԥсны ахьыԥшымра аннаҭоит. Уи ашықәсаан аҳс дҟалоит [[Чачба, Рабиа Аргәынаи-иԥа|Рабиа Чачба]]. 1678 шықә-сазы асуҭан Маҳмеҭ IV иаан, иахьатәи Аҟәа аԥшаҳәа ахьыҟәоу, аҭырқәцәа идыргылеит Абаа ду – Аҟәа-Қале. Кавказ аԥшаҳәаҿы Аҟәа-Қале еиҳа идууз, иӷәӷәаз абаақәа иреиан. Аҳцәа ашәахтә ршәон. Ашәахәтә анырымшәоз, асулҭан ихымҩаԥигон абасала, аџьык-хышеи аихеи иааишьҭӡомызт. Аиталиантә ныҟәаҩы Д. Д’Асколи иҩҩуан: <blockquote>''Аҭырқәа сулҭан Аԥсны аԥшаҳәахь ӷбакгьы ааишьҭуам, избанзар Аԥсуа аҳцәа ашәахәтә ршәаӡом. Аха аԥсҳацәа инырзымчҳалак рыцҳаражәҳәаҩцәа ашәахәтә  рыҭаны Сҭамԥылҟа ирышьҭон. Уи аамышьҭахь ауп асулҭан аӷбақәа анааишьҭоз!'' </blockquote>[[Афаил:Scale 1200.jpg|мини|288x288пкс|Аҳ Аслан-беи Чачба. (1808-1810)|слева]] Аԥсны еилаҳауан, афеодалтә аимак иахылҵәҵәаауан. Ари аамҭа рхы иаадырхәеит агыруа аҳцәа [[Адиан|Адианаа]], [[Мырзаҟан]] иақәларц ргәы иҭан. Аԥсуаа ақәгыларақәа имҩаԥыргон ''1725, 1728, 1733'' шықәсқәа раан. 1733 ш. Аԥсны дақәлоит аԥашьа.  Раԥхьа аԥашьа ир [[Елыр|ақ. Елыр]] иақәлоит, [[Гьаргь ацқьа ихьӡала Елыр иҟоу ауахәама|Елыртәи Ауахәама]] былны ашьхарахь дцоит. [[Чачба, Манча I|Аҳ Манча]] (''1731-1758 шш.'') иқәшаҳаҭра иааирԥшоит. 1758 шықәсазы [[Чачба, Манча I|Манчеи]], иашьцәеи [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зурабеи]], Шьыруанеи [[Османтәи аимпериа|Ҭырқәтәылахь]] иахыргоит. Асулҭан илымшеит аҭамҵара, избанзар Манча иуа Хәҭын Чачба (?''-1757 шш.'') [[Мырзаҟан|Мырзаҟантәи анапхгаҩыи]] имереҭтәи аҳ Салуман I еицхырааны аҭырқәцәа ирҿагылоит. Ари аибашьраҿы Хәҭын фырхаҵарыла дҭахеит. Акыраамҭа Аԥсны ахадас даан асаӡуа ҭауад – Аслан-ԥашьа Гьач. Жәаҩа шықәса рышьҭахь, 1770 ш. Аԥсны [[Аҳмада|аҳмадас]] дҟарҵоит [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб Чачба]] (''1770-1780 шш.''). 1771 ш. Аԥсны иалагоит ақәгыларақәа. [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Аҳ Зурабеи]] [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуани]] ҭырқәа абаа [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қале]] рнапахьы иааргоит. Аха анаҩс, иалкаау хәык ала, [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] аҭырқәцәа [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қале]] риҭоит. Аҭырқәцәа усҟан ирылымшеит [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]] иамхра, ҳәарада аарлаҳәа [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қале]] рнапаҿы иаанрыжьит. Аҭырқәцәа ари зегь иацклаԥшуан, ирбон насгьы [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб]] имчра шыӷәӷәо. == Ихьыԥшым Аԥсуа аҳра == 1780 шықәсазы Зураб дықәыргоит. Аҳс дҟалоит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]]. 1806 шықәсазы ԥхынгәы 24 аҿны [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] аҭырқәа сулҭан дицәҟьаҵуеит. Ари азы асулҭан имшынтә ир Аԥсны ахь инаишьҭеит. [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] ари идырны, 20.000 нызқь арр еидкыланы асулҭан ирр дазыԥшын. Асулҭан ирр ари зегьы ианырба ихынҳәит. Ари аамышьҭахь Аԥсны ахьыԥшымра аиуеит. Аԥсны ихьыԥшымны иаанхоит аԥсҳа [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] иԥсра аанӡа. Лаҵарамза 2, 1808 ш. [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи Абаа]] аҩныҵҟа дыршьоит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қалышь-беи.]] Иара иаамышьҭахь иҷкәын [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] аԥсҳас дҟалоит. == Аԥсны ашашьа == * [[Мырзаҟан]] * [[Саӡны]] * [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәыма]] * [[Абжьутәи Агьежьыра|Абжьыуа]] * [[Бзыԥны]] * Дал-Ҵабал * [[Ԥсҳәы (атәылаҿацә)|Ԥсҳәы]] == Аҭауадшьҭра Чачаа рнапхгаҩцәа рсиа == * [[Чачба, Аргәынаи|Аргәынаи]] (аирасҭау/ерисҭави, аҳмада). * [[Чачба, Рабиа Аргәынаи-иԥа|Рабиа]] - (1459-1461) де-факто актәи ихьыԥшымоу аҳ. * [[Чачба, Салуман I|Салуман I]] - (1491-1495) * Арзаҟан - (1491-1520) * [[Чачба, Баслакәа I|Баслакәа I]] - (1550-1580) * [[Чачба, Ҟара-беи|Ҟара-беи]] - (1580-1530) * [[Чачба, Ԥуҭо|Ԥуҭо]] - (1580-1530) * [[Чачба, Баслакәа II|Баслакәа II]] - (1630-1650) * Салуман II - (1630-1650) * [[Чачба, Саҭеман|Саҭеман]] - (1630-1650) * [[Чачба, Гьаргь I|Гьаргь I]] -(1650-1665) * [[Чачба-Шервашиӡе, Шәарах|Шәарах]] (1660-1680?) * [[Чачба, Зегнаҟ|Зегнаҟ]] - (1665-1700) * Росҭом - (1700-?) * Леуан (Ҳамыд) - (?-1731) * [[Чачба, Манча I|Манча]] - (1731-1758) * [[Чачба, Зураб (Сореб-беи)|Зураб (Сореб-беи)]] - (1770-1780) * [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] - (1780-1808) * [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] - (1808- 1810) * [[Чачба, Сафар Алибеи|Гьаргь II]] - (1810-1821) * [[Адиан-ԥҳа, Ҭамара Кац-иԥҳа|Аҳкәажәду Ҭамар]] - (1821-1821) * Дырмит - (1821-1822) * Михаил - (1822-1864) * [[Шервашиӡе-Чачба, Гьаргь Михаил-иԥа|Гьаргь III]] - (1866) ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Аԥсны аҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурыхтә европатәи атәылақәа]] lwcv3oalwooo0apuvxux2f6noxx2bl1 Политковскаиа, Анна Степан-иԥҳа 0 37734 172467 172466 2026-08-23T12:42:14Z Fraxinus.cs 8381 + 13 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172467 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа }} '''Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа''' ({{lang-ru|Анна Степановна Политковская}}; {{date|30|8|1958}}, [[Ниу-Иорк]] – {{date|7|11|2006}}, [[Москва]]) – урыстәылатәи ажурналист, азинхьчаҩ. Нхыҵ Кавказ ирацәаны аус лухьан. Дыршьит 2006 шықәсазы. 2019 шықәсанӡа Анна Политковскаиа лҭархара иадҳәалаз аус аарԥшымызт, ацәгьаура ҟазҵаз ҳәа ирыԥхьаӡоз 2014 шықәсазы рус шырыӡбазгьы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == Анысмҩа == Анна Политковскаиа диит август 30, 1958 шықәсазы Ниу-Иорк, хылҵшьҭрала иукраинатәыз асоветтә ҭаацәараҿы. (Даҽа хыҵхырҭақәак рыла, Анна Политковскаиа диит Украина, Черниговтәи аобласт аҿы.) Анна Политковскаиа лыжәлаҵәҟьа Мазепа ауп. 1980 шықәсазы далгеит Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет. 1982–1993 шықәсқәа рзы аус луан агазеҭқәа «Известиа», «Воздушныи транспорт», арҿиаратә еилазаара «Ескарт», аҭыжьырҭа «Паритет», агазеҭ «Мегаполис-Експресс» ахҳәааҟаҵаҩыс.<ref>https://knigogid.ru/authors/5752-anna-politkovskaya</ref> 1994–1999 шықәсқәа рзы Анна Политковскаиа – «Обшьаиа газета» аҭагылазаашьа ҷыдақәа рыҟәша аредакторс дыҟан. [[1999]] шықәса ииун мза инаркны Политковскаиа журналистк лаҳасабала акырынтә дцахьан Даӷьсҭан аибашьра ахьцоз аҭыԥқәа рахь, дырҭаахьан ахҵәацәа рлагерқәа, анаҩс Ингәыштәыла, Чечентәыла. Лус хада инаҷыданы, Анна Политковскаиа убасгьы лнапы рылакын азинхьчаратә усқәа: аӡбарҭаҿы иҭахаз аруаа ранацәа дрыцхраауан, Чечентәыла иҟаз афедералтә архәҭақәа еидҵоу ргәыԥ акомандаҟаҵареи Атәылахьчара аминистрреи рҟны акоррупциа аҭҵаарақәа мҩаԥылгон. 1999 шықәса, декабр мзазы Анна Политковскаиа еиҿылкааит грозныитәи абыргцәа рыҩнаҿы инхоз ԥшьынҩажәи жәҩык ревакуациа, лара лыбзоурала урҭ зегьы Урыстәыла инырхан. Аха аԥхын 2000 шықәсазы, абыргцәа ҩажәи ҩыџьаҩык Грозныиҟа ирхынҳәын, «адунеи зегь иадырбарц Грозныи аԥсҭазаара шышьақәгылаз». Ауаа ирымамызт аӡы, ахәшәқәа, афатә, амаҭәа. 2000 шықәса август мзазы Анна Политковскаиа лаԥшьгарала «Новаиа газета» имҩаԥнагеит агәыҳалалратә акциа «Грозныи. Абыргцәа рыҩны» – еизган хә-нызқьи хәышә тонна аидареи хә-нызқь доллари.<ref>https://24smi.org/celebrity/3290-anna-politkovskaia.html</ref> [[2002]] шықәса, октиабр мзазы Анна Политковскаиа далахәын Москва Атеатралтә центр Дубровка иақәлаз «Риад ус-Салихин» абригада аҟынтәи ачечен еибашьцәа рыбжьацәажәара. Атеррористцәа зацәажәарц ирҭахыз ауаа рхыԥхьаӡараҿы лара лыхьӡгьы ҳәан. Октиабр 25, 2002 шықәсазы Политковскаиа днеит шасыс иргаз рхақәиҭтәразы еиҿкааз аштаб ахь, аибашьцәа ҭелла драцәажәеит, анаҩс адоктор Леонид Рошали лареи Атеатралтә центр ахыбрахь иҩналеит, атеррористцәа иаанкылан ирымаз аӡыржәтә рызналгеит. 2001 шықәса, февраль мзазы Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура аусзуҩцәа Политковскаиа ахара лыдырҵеит акомандаҟаҵаҩ Шамиль Басаев ицхраараз ашпионаж мҩаԥылгон ҳәа, хымш фатәыда, ӡырыжәтәда дҭакны дрыман. 2001 шықәса, сентиабр мзазы Анна Политковскаиа «Новаиагазета» аҿы илкьыԥхьит астатиа «Ибжьаӡуа ауаа», уаҟа еиҭалҳәоит Чечентәыла Ханты-Мансиисктәи ОМОН 2001 шықәса алагамҭазы идырбаандаҩыз, анаҩс хабарда ибжьаӡыз ачечен Зелимхан Мурдалов илахьынҵа атәы. Уи ашьҭахь лара лелектронтә почтахь аара иалагеит ақәмақарра зныԥшуаз ашәҟәқәа, Ханты-Мансиисктәи ОМОН аусзуҩы Сергеи Лапин иҟынтәи. Иара хаҭала Мурдалов даанкыланы иҿахәы иҿызхуаз иакәын. Лапин ахарадҵаидрыԥхьаӡалеит «ӷәӷәалаапҟареиимаҵуратәнапынҵақәархыҳәҳәареи» рзы астатиа ала, аха ԥыҭрак ашьҭахь урҭ зегьы ихыхын.<ref>https://regnum.ru/news/polit/717889.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иазгәаҭатәуп Анна Политковскаиа лҿы еихаркырц азы аҽазышәарақәа шыҟарҵахьаз уаанӡагьы. Сентиабр 1, 2004 шықәса, Беслан ауаа шасыс ианыргаз раԥхьатәи амш, Политковскаиа Нхыҵ Уаԥстәылаҟа иԥыруаз аҳаирплан дҭан, уаҟа илжәыз ачаи ашьҭахь лгәабзиара аҭагылазаашьа уадаҩхеит. Ас еиԥш аинцидент ажурналист лколлегацәа, иара убас Беслан, ауааԥсыра ахәшьара арҭеит заа иӡбаны лыԥсҭазаара ашәарҭа аҭаргылара иазкын ҳәа. Бесланҟа лара лцара хықәкыс иаман, ачечен жәлар рыҩныҵҟа илықәыз аҳаҭыр лхы иархәаны, Аслан Масхадови, Ахмед Закаеви, ашкол №1 аанызкылаз атеррористцәеи реицәажәара аиҿкаара. Аҳаирплан аҟынтәи Политковскаиа лхы лзымдыруа днаган Ростовтәи аобласттә хәышәтәырҭахь. Ари, ихьыԥшым ажурналистка лҭархаразы раԥхьатәи ҽазышәаран. Анна Политковскаиа «аурыс жәлари урыстәылатәи аҳәынҭқарреи раӷацәа» рсиа дахыԥхьаӡалан, уи аҩыза асиа шыҟаз аҳәамҭа ҟаиҵеит ЛДПР аҟынтәи адепутат Николаи Курианович 2006 шықәса, март мзазы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == А. Политковскаиа лҭархара == Октиабр 7, 2006 шықәсазы Анна Политковскаиа дҭахоит Москва, дахьынхоз аҩны аҵаларҭаҿы, ацәгьауаҩы инапала. А. Политковскаиа «Новаиа газета» аҿы аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭа «Карательныи сговор» - азкын афедералтә мчқәа ирыдгылан еибашьуаз ачечен отриадқәа реилазаареи русуреи. «Новаиа газета» анаҩстәи аҭыжьымҭаҿы ианыларан иҟан лыстатиа Чечентәыла ауаа рыргәаҟра иазкыз. Аматериал аҿы иарбан Чечентәыла аԥыза-министр Рамзан Кадыров ауаа рӷьычра далахәын ҳәа.<ref>https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml</ref> Анна Политковскаиа аҵыхәтәантәи линтервиу илҭеит «Кавказски узел» ахатәы корреспондент, лҭахара сааҭки бжаки шагыз. Уи хьӡыс иаман «Кадыров Чечентәыла ахадас дҟамлароуп» ҳәа. Октиабр 15, 2008 шықәса инаркны февраль 19, 2009 шықәсанӡа ицоз раԥхьатәи аӡбаратә процесс аҟны аӡбаҩцәа ариашаратә вердикт алыркааит, аха авердикт ԥсахын, аус ҿыц ахәаԥшрахь идәықәҵан. Аҩбатәи апроцесс иалагеит ииуль мза 2013 шықәсазы, 2012 шықәса октиабр мзазы, ԥасатәи амилициа аусзуҩы, ауаҩшьра алахәразы зҿы зқәыԥҽыз Дмитри Павлиученков 11 шықәса аниқәырҵа ашьҭахь.<ref>https://lenta.ru/news/2006/10/07/kill/</ref> Маи мза 20, 2014 шықәсазы аӡбаҩцәа рколлегиа Анна Политковскаиа лҭархаразы зус рыӡбоз рыхәҩыкгьы ахара рыдуп ҳәа азырыԥхьаӡеит. Дара ишырхароу ала рҿы рықәшаҳаҭымхеит. Ииун 9, 2014 шықәсазы Москватәи ақалақьтә усӡбарҭа Анна Политковскаиа лышьра аус ала азыӡба аднакылеит. Зус рыӡбоз Лом-Али Гаитукаеви Рустам Мухамедови рыԥсы ҭанаҵы аҭакра рықәҵан. Аишьцәа Ибрагими Џьабраили Махмудоваа жәаҩа, жәиԥшь шықәса аҭакра рықәҵан, Хаџьикурбанов иакәзар, ҩажәа шықәса иџьбароу арежим ала аколониахь дышьҭын. 2014–2015 шықәсқәа ирҭагӡаны ауаҩшьрзы аусҭҵаара шамахамзар имҩаԥыргомызт, Урыстәыла Иреиҳаӡоу аӡбарҭаҿы акәзар, зус ӡбаз рапеллиациазы аилатәарақәа цон. 2015 шықәса, март мзазы азинхьчаратә усбарҭақәа рҟны ахыҵхырҭақәа иаарыцҳаит аусҭҵаара иофициалтәым арбагақәа, урҭ ирықәыршәаны, Борис Немцови ажурналистка Анна Политковскаиеи рҭахашьа аҭагылазаашьақәа ахьеиԥшу рацәоуп.<ref>https://www.kommersant.ru/doc/711307</ref> 2014 шықәса, октиабр мзазы ажурналистка А. Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рышьақәыргылараз адҵа ҟарҵеит, Москва аредакциа «Новаиа газета» ахыбра аҿаԥхьа имҩаԥгаз агәаларшәаратә церемониа иалахәыз. 2015 шықәсазы иҭахаз ажурналистка лколлегацәеи илзааигәази агәынамӡара аадырԥшит аусҭҵаара амҩаԥысшьазы. «Новаиа газета» ажурналистцәа агәрагара аадырԥшит, Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шалшо азы. Азинхьчаҩцәа Олег Орлови Валери Боршьиови аҳәамҭа ҟарҵеит, Урыстәыла амчрақәа, абар жәышықәса Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шырҭахым аадырԥшуеит ҳәа. «Амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәа рыцәгьаурақәа ирызкыз аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭақәа ҳасаб рзуны, Политковскаиа лышьра еиҿызкааз Чечентәылатәзар алшоит ҳәа агәаанагара роуит. Аха аусҭҵаарақәа рымҩаԥгараан Чечентәылаҟа уназгоз арахәыцқәа ԥыҵәҵәан. Ацәгьаура еиҿызкаазгьы деилкаамхеит», – ҳәа ациҵоит Олег Орлов. 2019 шықәсанӡа А. Политковскаиа лышьра иадҳәалоу ауаа аарԥшымкәа иаанхоит. Ауаҩшьра ҟазҵаз рус анырыӡба инаркны, ацәгьаура еиҿызкааз ишьақәыргыларазы аусҭҵаара шьаҿакгьы ԥхьаҟа имцеит.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == ПАСЕ == 2007 шықәса ианар 25 рзы Страсбург имҩаԥысуаз ПАСЕ асессиаҿы иазыӡырҩын британиатәи адепутат Ендриу Макинтош иажәахә «Ажурналистцәа ргәаанагара аарԥшра рыԥсҭазаареи рхақәиҭреи ашәарҭара иҭанаргылоит». Ажәахә аҿы иҳәан ПАСЕ агәҭынчымра шаанарԥшуа «Европа ажурналистцәа рыԥсҭазаареи ражәа ахақәиҭреи иахьақәмақаруа» 2006 шықәсазы, иара убас ианармза 2007 шықәсазы, убри аан хазы иргәаладыршәеит Ҭырқәтәылан аерман журналист Грант Динк ишьреи Анна Политковскаиа лышьреи. Ажәалагала ҟаҵан арезолиуциа апроект аҿы иарбазарц апункт, уи аҟны ПАСЕ урыстәылатәи апарламентари рахь ааԥхьара ҟанаҵеит «Анна Политковскаиа лышьразы ихьыԥшым апарламенттә ҭҵаарақәа мҩаԥгазарц».<ref>https://www.newsru.com/world/24jan2007/pase_politkowskaya.html</ref> == Ахәшьарақәа == Анемец газеҭ Die Welt агәаанагарала, Политковскаиа «агәра улыргон акьыԥхь ажәа амчра ду шамоу». Арегионалтә еиҿкаара «Амилаҭтә еиқәырхара чечентәи аилак»: Нхыҵ Кавказ иаанхеит ирацәаҩны Анна Политковскаиа гәыкала илзыҟоу ауаа, лыԥсра зхатә хьаа еиԥш издызкылаз. Лара лыбзоурала ирацәаҩын згәы зҟажоз. Лара лыбзоурала анацәа, аеҳәшьцәа ргәырҩа атәы заҳаз маҷҩым. Анна Политковскаиа лыхьӡ ажурналисттә гәымшәареи аиашареи иадыркылоит. Москватәи Хьельсинктәи агәыԥ анапхгаҩы Лиудмила Алексеева лгәаанагарала, Политковскаиа даҿагылан азиндара, ақәымчра, амц. Лара ишьақәлырӷәӷәеит аӡәы ихалагьы аибашьра адәаҿы илшо шырацәоу. Иасен Засурски, МГУ ажурналистика афакультет адекан, Анна Политковскаиа рҵаҩыс илымаз, аҳәамҭа ҟалҵеит: «Лара лыԥсра – ааха ӷәӷәоуп ҳжурналистиказы, избанзар лара ҳжурналистика аламыс дахаҭарнакын. Сгәы иаанагоит, Анна Политковскаиа ҳара ҳгәалашәараҿы даанхоит зыламыс цқьоу, акоррупциеи ауаҩы изинқәа реилагареи ирҿагылаз аӡәы лакәны».<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/letters/letters-001.shtml</ref> == Ашәҟәқәа, афильмқәа, арепортажқәа == Анна Политковскаиа дравторуп Чечентәылеи Урыстәылеи аҭагылазаашьақәа ирызку адокументал-публицистикатә шәҟәқәа жәпакы. Урҭ рахьтә ирацәоуп аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рахь еиҭагоу. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы: «Путешествие в ад. Чеченски дневник», «Втораиа чеченскаиа», «Путинскаиа Россиа» уҳәа убас егьырҭгьы. Ирацәоуп Анна Политковскаиа илызку адокументалтә фильмқәеи арепортажқәеи: Анна Политковскаиа. Убить журналиста. Адокументалтә фильм РенТВ Совершенно секретно: Политковскаиа. Совершенно секретно: Муратов Политковскаиа лзы.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == Аҳамҭақәа == Анна Политковскаиа – дырлауреатуп урыстәылатәи жәларбжьаратәи ажурналисттә премиақәа. Чечентәылантәи арепортажқәа рсериазы 2000 шықәса, ианар мзазы лара иланашьан апремиа «Золотое перо России». Анна Политковскаиа иланашьан егьырҭ апремиақәагьы: Адиплом «Золотои гонг-2000» Чечентәылантәи аматериалқәа рсериазы. Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа «Добрый поступок – доброе сердце». Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа, акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара иазку аматериалқәа рзы: Вальтер Гамниус ипремиа (Берлин) – «Аграждантә фырхаҵаразы», ОБСЕ есышықәсатәи апремиа «Ажурналистикеи адемократиеи рзы» – «Чечентәыла ауаҩы изинқәа рҭагылазаашьазы апубликациақәа рзы».<ref>https://naviny.media/rubrics/abroad/2007/09/20/ic_news_118_277235{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҭаацәара == Анна Политковскаиа дҭаацәаран 1978 инаркны 2000 шықәсанӡа. Лара лыԥшәма – атележурналист Александр Политковски. Анна илҭынхеит ҩыџьа ахәыҷқәа: лыҷкәын Илиа, лыԥҳа Вера.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Нанҳәамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 7 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Иршьыз Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Мазепаа]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылаҿы иршьыз ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи адиссидентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи апацифистцәа]] [[Акатегориа:Украинатәи ахылҵшьҭра змоу аурысцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра акорреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Новая газета]] 1i4lofc5tx7lwggmic77ucqm2os5gy1 172518 172467 2026-08-23T15:50:40Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Урыстәылаҿы иршьыз ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Урыстәыла ишьыз ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172518 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа }} '''Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа''' ({{lang-ru|Анна Степановна Политковская}}; {{date|30|8|1958}}, [[Ниу-Иорк]] – {{date|7|11|2006}}, [[Москва]]) – урыстәылатәи ажурналист, азинхьчаҩ. Нхыҵ Кавказ ирацәаны аус лухьан. Дыршьит 2006 шықәсазы. 2019 шықәсанӡа Анна Политковскаиа лҭархара иадҳәалаз аус аарԥшымызт, ацәгьаура ҟазҵаз ҳәа ирыԥхьаӡоз 2014 шықәсазы рус шырыӡбазгьы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == Анысмҩа == Анна Политковскаиа диит август 30, 1958 шықәсазы Ниу-Иорк, хылҵшьҭрала иукраинатәыз асоветтә ҭаацәараҿы. (Даҽа хыҵхырҭақәак рыла, Анна Политковскаиа диит Украина, Черниговтәи аобласт аҿы.) Анна Политковскаиа лыжәлаҵәҟьа Мазепа ауп. 1980 шықәсазы далгеит Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет. 1982–1993 шықәсқәа рзы аус луан агазеҭқәа «Известиа», «Воздушныи транспорт», арҿиаратә еилазаара «Ескарт», аҭыжьырҭа «Паритет», агазеҭ «Мегаполис-Експресс» ахҳәааҟаҵаҩыс.<ref>https://knigogid.ru/authors/5752-anna-politkovskaya</ref> 1994–1999 шықәсқәа рзы Анна Политковскаиа – «Обшьаиа газета» аҭагылазаашьа ҷыдақәа рыҟәша аредакторс дыҟан. [[1999]] шықәса ииун мза инаркны Политковскаиа журналистк лаҳасабала акырынтә дцахьан Даӷьсҭан аибашьра ахьцоз аҭыԥқәа рахь, дырҭаахьан ахҵәацәа рлагерқәа, анаҩс Ингәыштәыла, Чечентәыла. Лус хада инаҷыданы, Анна Политковскаиа убасгьы лнапы рылакын азинхьчаратә усқәа: аӡбарҭаҿы иҭахаз аруаа ранацәа дрыцхраауан, Чечентәыла иҟаз афедералтә архәҭақәа еидҵоу ргәыԥ акомандаҟаҵареи Атәылахьчара аминистрреи рҟны акоррупциа аҭҵаарақәа мҩаԥылгон. 1999 шықәса, декабр мзазы Анна Политковскаиа еиҿылкааит грозныитәи абыргцәа рыҩнаҿы инхоз ԥшьынҩажәи жәҩык ревакуациа, лара лыбзоурала урҭ зегьы Урыстәыла инырхан. Аха аԥхын 2000 шықәсазы, абыргцәа ҩажәи ҩыџьаҩык Грозныиҟа ирхынҳәын, «адунеи зегь иадырбарц Грозныи аԥсҭазаара шышьақәгылаз». Ауаа ирымамызт аӡы, ахәшәқәа, афатә, амаҭәа. 2000 шықәса август мзазы Анна Политковскаиа лаԥшьгарала «Новаиа газета» имҩаԥнагеит агәыҳалалратә акциа «Грозныи. Абыргцәа рыҩны» – еизган хә-нызқьи хәышә тонна аидареи хә-нызқь доллари.<ref>https://24smi.org/celebrity/3290-anna-politkovskaia.html</ref> [[2002]] шықәса, октиабр мзазы Анна Политковскаиа далахәын Москва Атеатралтә центр Дубровка иақәлаз «Риад ус-Салихин» абригада аҟынтәи ачечен еибашьцәа рыбжьацәажәара. Атеррористцәа зацәажәарц ирҭахыз ауаа рхыԥхьаӡараҿы лара лыхьӡгьы ҳәан. Октиабр 25, 2002 шықәсазы Политковскаиа днеит шасыс иргаз рхақәиҭтәразы еиҿкааз аштаб ахь, аибашьцәа ҭелла драцәажәеит, анаҩс адоктор Леонид Рошали лареи Атеатралтә центр ахыбрахь иҩналеит, атеррористцәа иаанкылан ирымаз аӡыржәтә рызналгеит. 2001 шықәса, февраль мзазы Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура аусзуҩцәа Политковскаиа ахара лыдырҵеит акомандаҟаҵаҩ Шамиль Басаев ицхраараз ашпионаж мҩаԥылгон ҳәа, хымш фатәыда, ӡырыжәтәда дҭакны дрыман. 2001 шықәса, сентиабр мзазы Анна Политковскаиа «Новаиагазета» аҿы илкьыԥхьит астатиа «Ибжьаӡуа ауаа», уаҟа еиҭалҳәоит Чечентәыла Ханты-Мансиисктәи ОМОН 2001 шықәса алагамҭазы идырбаандаҩыз, анаҩс хабарда ибжьаӡыз ачечен Зелимхан Мурдалов илахьынҵа атәы. Уи ашьҭахь лара лелектронтә почтахь аара иалагеит ақәмақарра зныԥшуаз ашәҟәқәа, Ханты-Мансиисктәи ОМОН аусзуҩы Сергеи Лапин иҟынтәи. Иара хаҭала Мурдалов даанкыланы иҿахәы иҿызхуаз иакәын. Лапин ахарадҵаидрыԥхьаӡалеит «ӷәӷәалаапҟареиимаҵуратәнапынҵақәархыҳәҳәареи» рзы астатиа ала, аха ԥыҭрак ашьҭахь урҭ зегьы ихыхын.<ref>https://regnum.ru/news/polit/717889.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иазгәаҭатәуп Анна Политковскаиа лҿы еихаркырц азы аҽазышәарақәа шыҟарҵахьаз уаанӡагьы. Сентиабр 1, 2004 шықәса, Беслан ауаа шасыс ианыргаз раԥхьатәи амш, Политковскаиа Нхыҵ Уаԥстәылаҟа иԥыруаз аҳаирплан дҭан, уаҟа илжәыз ачаи ашьҭахь лгәабзиара аҭагылазаашьа уадаҩхеит. Ас еиԥш аинцидент ажурналист лколлегацәа, иара убас Беслан, ауааԥсыра ахәшьара арҭеит заа иӡбаны лыԥсҭазаара ашәарҭа аҭаргылара иазкын ҳәа. Бесланҟа лара лцара хықәкыс иаман, ачечен жәлар рыҩныҵҟа илықәыз аҳаҭыр лхы иархәаны, Аслан Масхадови, Ахмед Закаеви, ашкол №1 аанызкылаз атеррористцәеи реицәажәара аиҿкаара. Аҳаирплан аҟынтәи Политковскаиа лхы лзымдыруа днаган Ростовтәи аобласттә хәышәтәырҭахь. Ари, ихьыԥшым ажурналистка лҭархаразы раԥхьатәи ҽазышәаран. Анна Политковскаиа «аурыс жәлари урыстәылатәи аҳәынҭқарреи раӷацәа» рсиа дахыԥхьаӡалан, уи аҩыза асиа шыҟаз аҳәамҭа ҟаиҵеит ЛДПР аҟынтәи адепутат Николаи Курианович 2006 шықәса, март мзазы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == А. Политковскаиа лҭархара == Октиабр 7, 2006 шықәсазы Анна Политковскаиа дҭахоит Москва, дахьынхоз аҩны аҵаларҭаҿы, ацәгьауаҩы инапала. А. Политковскаиа «Новаиа газета» аҿы аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭа «Карательныи сговор» - азкын афедералтә мчқәа ирыдгылан еибашьуаз ачечен отриадқәа реилазаареи русуреи. «Новаиа газета» анаҩстәи аҭыжьымҭаҿы ианыларан иҟан лыстатиа Чечентәыла ауаа рыргәаҟра иазкыз. Аматериал аҿы иарбан Чечентәыла аԥыза-министр Рамзан Кадыров ауаа рӷьычра далахәын ҳәа.<ref>https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml</ref> Анна Политковскаиа аҵыхәтәантәи линтервиу илҭеит «Кавказски узел» ахатәы корреспондент, лҭахара сааҭки бжаки шагыз. Уи хьӡыс иаман «Кадыров Чечентәыла ахадас дҟамлароуп» ҳәа. Октиабр 15, 2008 шықәса инаркны февраль 19, 2009 шықәсанӡа ицоз раԥхьатәи аӡбаратә процесс аҟны аӡбаҩцәа ариашаратә вердикт алыркааит, аха авердикт ԥсахын, аус ҿыц ахәаԥшрахь идәықәҵан. Аҩбатәи апроцесс иалагеит ииуль мза 2013 шықәсазы, 2012 шықәса октиабр мзазы, ԥасатәи амилициа аусзуҩы, ауаҩшьра алахәразы зҿы зқәыԥҽыз Дмитри Павлиученков 11 шықәса аниқәырҵа ашьҭахь.<ref>https://lenta.ru/news/2006/10/07/kill/</ref> Маи мза 20, 2014 шықәсазы аӡбаҩцәа рколлегиа Анна Политковскаиа лҭархаразы зус рыӡбоз рыхәҩыкгьы ахара рыдуп ҳәа азырыԥхьаӡеит. Дара ишырхароу ала рҿы рықәшаҳаҭымхеит. Ииун 9, 2014 шықәсазы Москватәи ақалақьтә усӡбарҭа Анна Политковскаиа лышьра аус ала азыӡба аднакылеит. Зус рыӡбоз Лом-Али Гаитукаеви Рустам Мухамедови рыԥсы ҭанаҵы аҭакра рықәҵан. Аишьцәа Ибрагими Џьабраили Махмудоваа жәаҩа, жәиԥшь шықәса аҭакра рықәҵан, Хаџьикурбанов иакәзар, ҩажәа шықәса иџьбароу арежим ала аколониахь дышьҭын. 2014–2015 шықәсқәа ирҭагӡаны ауаҩшьрзы аусҭҵаара шамахамзар имҩаԥыргомызт, Урыстәыла Иреиҳаӡоу аӡбарҭаҿы акәзар, зус ӡбаз рапеллиациазы аилатәарақәа цон. 2015 шықәса, март мзазы азинхьчаратә усбарҭақәа рҟны ахыҵхырҭақәа иаарыцҳаит аусҭҵаара иофициалтәым арбагақәа, урҭ ирықәыршәаны, Борис Немцови ажурналистка Анна Политковскаиеи рҭахашьа аҭагылазаашьақәа ахьеиԥшу рацәоуп.<ref>https://www.kommersant.ru/doc/711307</ref> 2014 шықәса, октиабр мзазы ажурналистка А. Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рышьақәыргылараз адҵа ҟарҵеит, Москва аредакциа «Новаиа газета» ахыбра аҿаԥхьа имҩаԥгаз агәаларшәаратә церемониа иалахәыз. 2015 шықәсазы иҭахаз ажурналистка лколлегацәеи илзааигәази агәынамӡара аадырԥшит аусҭҵаара амҩаԥысшьазы. «Новаиа газета» ажурналистцәа агәрагара аадырԥшит, Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шалшо азы. Азинхьчаҩцәа Олег Орлови Валери Боршьиови аҳәамҭа ҟарҵеит, Урыстәыла амчрақәа, абар жәышықәса Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шырҭахым аадырԥшуеит ҳәа. «Амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәа рыцәгьаурақәа ирызкыз аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭақәа ҳасаб рзуны, Политковскаиа лышьра еиҿызкааз Чечентәылатәзар алшоит ҳәа агәаанагара роуит. Аха аусҭҵаарақәа рымҩаԥгараан Чечентәылаҟа уназгоз арахәыцқәа ԥыҵәҵәан. Ацәгьаура еиҿызкаазгьы деилкаамхеит», – ҳәа ациҵоит Олег Орлов. 2019 шықәсанӡа А. Политковскаиа лышьра иадҳәалоу ауаа аарԥшымкәа иаанхоит. Ауаҩшьра ҟазҵаз рус анырыӡба инаркны, ацәгьаура еиҿызкааз ишьақәыргыларазы аусҭҵаара шьаҿакгьы ԥхьаҟа имцеит.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == ПАСЕ == 2007 шықәса ианар 25 рзы Страсбург имҩаԥысуаз ПАСЕ асессиаҿы иазыӡырҩын британиатәи адепутат Ендриу Макинтош иажәахә «Ажурналистцәа ргәаанагара аарԥшра рыԥсҭазаареи рхақәиҭреи ашәарҭара иҭанаргылоит». Ажәахә аҿы иҳәан ПАСЕ агәҭынчымра шаанарԥшуа «Европа ажурналистцәа рыԥсҭазаареи ражәа ахақәиҭреи иахьақәмақаруа» 2006 шықәсазы, иара убас ианармза 2007 шықәсазы, убри аан хазы иргәаладыршәеит Ҭырқәтәылан аерман журналист Грант Динк ишьреи Анна Политковскаиа лышьреи. Ажәалагала ҟаҵан арезолиуциа апроект аҿы иарбазарц апункт, уи аҟны ПАСЕ урыстәылатәи апарламентари рахь ааԥхьара ҟанаҵеит «Анна Политковскаиа лышьразы ихьыԥшым апарламенттә ҭҵаарақәа мҩаԥгазарц».<ref>https://www.newsru.com/world/24jan2007/pase_politkowskaya.html</ref> == Ахәшьарақәа == Анемец газеҭ Die Welt агәаанагарала, Политковскаиа «агәра улыргон акьыԥхь ажәа амчра ду шамоу». Арегионалтә еиҿкаара «Амилаҭтә еиқәырхара чечентәи аилак»: Нхыҵ Кавказ иаанхеит ирацәаҩны Анна Политковскаиа гәыкала илзыҟоу ауаа, лыԥсра зхатә хьаа еиԥш издызкылаз. Лара лыбзоурала ирацәаҩын згәы зҟажоз. Лара лыбзоурала анацәа, аеҳәшьцәа ргәырҩа атәы заҳаз маҷҩым. Анна Политковскаиа лыхьӡ ажурналисттә гәымшәареи аиашареи иадыркылоит. Москватәи Хьельсинктәи агәыԥ анапхгаҩы Лиудмила Алексеева лгәаанагарала, Политковскаиа даҿагылан азиндара, ақәымчра, амц. Лара ишьақәлырӷәӷәеит аӡәы ихалагьы аибашьра адәаҿы илшо шырацәоу. Иасен Засурски, МГУ ажурналистика афакультет адекан, Анна Политковскаиа рҵаҩыс илымаз, аҳәамҭа ҟалҵеит: «Лара лыԥсра – ааха ӷәӷәоуп ҳжурналистиказы, избанзар лара ҳжурналистика аламыс дахаҭарнакын. Сгәы иаанагоит, Анна Политковскаиа ҳара ҳгәалашәараҿы даанхоит зыламыс цқьоу, акоррупциеи ауаҩы изинқәа реилагареи ирҿагылаз аӡәы лакәны».<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/letters/letters-001.shtml</ref> == Ашәҟәқәа, афильмқәа, арепортажқәа == Анна Политковскаиа дравторуп Чечентәылеи Урыстәылеи аҭагылазаашьақәа ирызку адокументал-публицистикатә шәҟәқәа жәпакы. Урҭ рахьтә ирацәоуп аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рахь еиҭагоу. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы: «Путешествие в ад. Чеченски дневник», «Втораиа чеченскаиа», «Путинскаиа Россиа» уҳәа убас егьырҭгьы. Ирацәоуп Анна Политковскаиа илызку адокументалтә фильмқәеи арепортажқәеи: Анна Политковскаиа. Убить журналиста. Адокументалтә фильм РенТВ Совершенно секретно: Политковскаиа. Совершенно секретно: Муратов Политковскаиа лзы.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == Аҳамҭақәа == Анна Политковскаиа – дырлауреатуп урыстәылатәи жәларбжьаратәи ажурналисттә премиақәа. Чечентәылантәи арепортажқәа рсериазы 2000 шықәса, ианар мзазы лара иланашьан апремиа «Золотое перо России». Анна Политковскаиа иланашьан егьырҭ апремиақәагьы: Адиплом «Золотои гонг-2000» Чечентәылантәи аматериалқәа рсериазы. Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа «Добрый поступок – доброе сердце». Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа, акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара иазку аматериалқәа рзы: Вальтер Гамниус ипремиа (Берлин) – «Аграждантә фырхаҵаразы», ОБСЕ есышықәсатәи апремиа «Ажурналистикеи адемократиеи рзы» – «Чечентәыла ауаҩы изинқәа рҭагылазаашьазы апубликациақәа рзы».<ref>https://naviny.media/rubrics/abroad/2007/09/20/ic_news_118_277235{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҭаацәара == Анна Политковскаиа дҭаацәаран 1978 инаркны 2000 шықәсанӡа. Лара лыԥшәма – атележурналист Александр Политковски. Анна илҭынхеит ҩыџьа ахәыҷқәа: лыҷкәын Илиа, лыԥҳа Вера.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Нанҳәамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 7 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Иршьыз Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Мазепаа]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла ишьыз ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи адиссидентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи апацифистцәа]] [[Акатегориа:Украинатәи ахылҵшьҭра змоу аурысцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра акорреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Новая газета]] q84hm2iz2zdb4h4u0koiibp55aet6an 172552 172518 2026-08-23T16:47:31Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Иршьыз Урыстәылатәи ажурналистцәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172552 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа }} '''Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа''' ({{lang-ru|Анна Степановна Политковская}}; {{date|30|8|1958}}, [[Ниу-Иорк]] – {{date|7|11|2006}}, [[Москва]]) – урыстәылатәи ажурналист, азинхьчаҩ. Нхыҵ Кавказ ирацәаны аус лухьан. Дыршьит 2006 шықәсазы. 2019 шықәсанӡа Анна Политковскаиа лҭархара иадҳәалаз аус аарԥшымызт, ацәгьаура ҟазҵаз ҳәа ирыԥхьаӡоз 2014 шықәсазы рус шырыӡбазгьы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == Анысмҩа == Анна Политковскаиа диит август 30, 1958 шықәсазы Ниу-Иорк, хылҵшьҭрала иукраинатәыз асоветтә ҭаацәараҿы. (Даҽа хыҵхырҭақәак рыла, Анна Политковскаиа диит Украина, Черниговтәи аобласт аҿы.) Анна Политковскаиа лыжәлаҵәҟьа Мазепа ауп. 1980 шықәсазы далгеит Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет. 1982–1993 шықәсқәа рзы аус луан агазеҭқәа «Известиа», «Воздушныи транспорт», арҿиаратә еилазаара «Ескарт», аҭыжьырҭа «Паритет», агазеҭ «Мегаполис-Експресс» ахҳәааҟаҵаҩыс.<ref>https://knigogid.ru/authors/5752-anna-politkovskaya</ref> 1994–1999 шықәсқәа рзы Анна Политковскаиа – «Обшьаиа газета» аҭагылазаашьа ҷыдақәа рыҟәша аредакторс дыҟан. [[1999]] шықәса ииун мза инаркны Политковскаиа журналистк лаҳасабала акырынтә дцахьан Даӷьсҭан аибашьра ахьцоз аҭыԥқәа рахь, дырҭаахьан ахҵәацәа рлагерқәа, анаҩс Ингәыштәыла, Чечентәыла. Лус хада инаҷыданы, Анна Политковскаиа убасгьы лнапы рылакын азинхьчаратә усқәа: аӡбарҭаҿы иҭахаз аруаа ранацәа дрыцхраауан, Чечентәыла иҟаз афедералтә архәҭақәа еидҵоу ргәыԥ акомандаҟаҵареи Атәылахьчара аминистрреи рҟны акоррупциа аҭҵаарақәа мҩаԥылгон. 1999 шықәса, декабр мзазы Анна Политковскаиа еиҿылкааит грозныитәи абыргцәа рыҩнаҿы инхоз ԥшьынҩажәи жәҩык ревакуациа, лара лыбзоурала урҭ зегьы Урыстәыла инырхан. Аха аԥхын 2000 шықәсазы, абыргцәа ҩажәи ҩыџьаҩык Грозныиҟа ирхынҳәын, «адунеи зегь иадырбарц Грозныи аԥсҭазаара шышьақәгылаз». Ауаа ирымамызт аӡы, ахәшәқәа, афатә, амаҭәа. 2000 шықәса август мзазы Анна Политковскаиа лаԥшьгарала «Новаиа газета» имҩаԥнагеит агәыҳалалратә акциа «Грозныи. Абыргцәа рыҩны» – еизган хә-нызқьи хәышә тонна аидареи хә-нызқь доллари.<ref>https://24smi.org/celebrity/3290-anna-politkovskaia.html</ref> [[2002]] шықәса, октиабр мзазы Анна Политковскаиа далахәын Москва Атеатралтә центр Дубровка иақәлаз «Риад ус-Салихин» абригада аҟынтәи ачечен еибашьцәа рыбжьацәажәара. Атеррористцәа зацәажәарц ирҭахыз ауаа рхыԥхьаӡараҿы лара лыхьӡгьы ҳәан. Октиабр 25, 2002 шықәсазы Политковскаиа днеит шасыс иргаз рхақәиҭтәразы еиҿкааз аштаб ахь, аибашьцәа ҭелла драцәажәеит, анаҩс адоктор Леонид Рошали лареи Атеатралтә центр ахыбрахь иҩналеит, атеррористцәа иаанкылан ирымаз аӡыржәтә рызналгеит. 2001 шықәса, февраль мзазы Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура аусзуҩцәа Политковскаиа ахара лыдырҵеит акомандаҟаҵаҩ Шамиль Басаев ицхраараз ашпионаж мҩаԥылгон ҳәа, хымш фатәыда, ӡырыжәтәда дҭакны дрыман. 2001 шықәса, сентиабр мзазы Анна Политковскаиа «Новаиагазета» аҿы илкьыԥхьит астатиа «Ибжьаӡуа ауаа», уаҟа еиҭалҳәоит Чечентәыла Ханты-Мансиисктәи ОМОН 2001 шықәса алагамҭазы идырбаандаҩыз, анаҩс хабарда ибжьаӡыз ачечен Зелимхан Мурдалов илахьынҵа атәы. Уи ашьҭахь лара лелектронтә почтахь аара иалагеит ақәмақарра зныԥшуаз ашәҟәқәа, Ханты-Мансиисктәи ОМОН аусзуҩы Сергеи Лапин иҟынтәи. Иара хаҭала Мурдалов даанкыланы иҿахәы иҿызхуаз иакәын. Лапин ахарадҵаидрыԥхьаӡалеит «ӷәӷәалаапҟареиимаҵуратәнапынҵақәархыҳәҳәареи» рзы астатиа ала, аха ԥыҭрак ашьҭахь урҭ зегьы ихыхын.<ref>https://regnum.ru/news/polit/717889.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Иазгәаҭатәуп Анна Политковскаиа лҿы еихаркырц азы аҽазышәарақәа шыҟарҵахьаз уаанӡагьы. Сентиабр 1, 2004 шықәса, Беслан ауаа шасыс ианыргаз раԥхьатәи амш, Политковскаиа Нхыҵ Уаԥстәылаҟа иԥыруаз аҳаирплан дҭан, уаҟа илжәыз ачаи ашьҭахь лгәабзиара аҭагылазаашьа уадаҩхеит. Ас еиԥш аинцидент ажурналист лколлегацәа, иара убас Беслан, ауааԥсыра ахәшьара арҭеит заа иӡбаны лыԥсҭазаара ашәарҭа аҭаргылара иазкын ҳәа. Бесланҟа лара лцара хықәкыс иаман, ачечен жәлар рыҩныҵҟа илықәыз аҳаҭыр лхы иархәаны, Аслан Масхадови, Ахмед Закаеви, ашкол №1 аанызкылаз атеррористцәеи реицәажәара аиҿкаара. Аҳаирплан аҟынтәи Политковскаиа лхы лзымдыруа днаган Ростовтәи аобласттә хәышәтәырҭахь. Ари, ихьыԥшым ажурналистка лҭархаразы раԥхьатәи ҽазышәаран. Анна Политковскаиа «аурыс жәлари урыстәылатәи аҳәынҭқарреи раӷацәа» рсиа дахыԥхьаӡалан, уи аҩыза асиа шыҟаз аҳәамҭа ҟаиҵеит ЛДПР аҟынтәи адепутат Николаи Курианович 2006 шықәса, март мзазы.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> == А. Политковскаиа лҭархара == Октиабр 7, 2006 шықәсазы Анна Политковскаиа дҭахоит Москва, дахьынхоз аҩны аҵаларҭаҿы, ацәгьауаҩы инапала. А. Политковскаиа «Новаиа газета» аҿы аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭа «Карательныи сговор» - азкын афедералтә мчқәа ирыдгылан еибашьуаз ачечен отриадқәа реилазаареи русуреи. «Новаиа газета» анаҩстәи аҭыжьымҭаҿы ианыларан иҟан лыстатиа Чечентәыла ауаа рыргәаҟра иазкыз. Аматериал аҿы иарбан Чечентәыла аԥыза-министр Рамзан Кадыров ауаа рӷьычра далахәын ҳәа.<ref>https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml</ref> Анна Политковскаиа аҵыхәтәантәи линтервиу илҭеит «Кавказски узел» ахатәы корреспондент, лҭахара сааҭки бжаки шагыз. Уи хьӡыс иаман «Кадыров Чечентәыла ахадас дҟамлароуп» ҳәа. Октиабр 15, 2008 шықәса инаркны февраль 19, 2009 шықәсанӡа ицоз раԥхьатәи аӡбаратә процесс аҟны аӡбаҩцәа ариашаратә вердикт алыркааит, аха авердикт ԥсахын, аус ҿыц ахәаԥшрахь идәықәҵан. Аҩбатәи апроцесс иалагеит ииуль мза 2013 шықәсазы, 2012 шықәса октиабр мзазы, ԥасатәи амилициа аусзуҩы, ауаҩшьра алахәразы зҿы зқәыԥҽыз Дмитри Павлиученков 11 шықәса аниқәырҵа ашьҭахь.<ref>https://lenta.ru/news/2006/10/07/kill/</ref> Маи мза 20, 2014 шықәсазы аӡбаҩцәа рколлегиа Анна Политковскаиа лҭархаразы зус рыӡбоз рыхәҩыкгьы ахара рыдуп ҳәа азырыԥхьаӡеит. Дара ишырхароу ала рҿы рықәшаҳаҭымхеит. Ииун 9, 2014 шықәсазы Москватәи ақалақьтә усӡбарҭа Анна Политковскаиа лышьра аус ала азыӡба аднакылеит. Зус рыӡбоз Лом-Али Гаитукаеви Рустам Мухамедови рыԥсы ҭанаҵы аҭакра рықәҵан. Аишьцәа Ибрагими Џьабраили Махмудоваа жәаҩа, жәиԥшь шықәса аҭакра рықәҵан, Хаџьикурбанов иакәзар, ҩажәа шықәса иџьбароу арежим ала аколониахь дышьҭын. 2014–2015 шықәсқәа ирҭагӡаны ауаҩшьрзы аусҭҵаара шамахамзар имҩаԥыргомызт, Урыстәыла Иреиҳаӡоу аӡбарҭаҿы акәзар, зус ӡбаз рапеллиациазы аилатәарақәа цон. 2015 шықәса, март мзазы азинхьчаратә усбарҭақәа рҟны ахыҵхырҭақәа иаарыцҳаит аусҭҵаара иофициалтәым арбагақәа, урҭ ирықәыршәаны, Борис Немцови ажурналистка Анна Политковскаиеи рҭахашьа аҭагылазаашьақәа ахьеиԥшу рацәоуп.<ref>https://www.kommersant.ru/doc/711307</ref> 2014 шықәса, октиабр мзазы ажурналистка А. Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рышьақәыргылараз адҵа ҟарҵеит, Москва аредакциа «Новаиа газета» ахыбра аҿаԥхьа имҩаԥгаз агәаларшәаратә церемониа иалахәыз. 2015 шықәсазы иҭахаз ажурналистка лколлегацәеи илзааигәази агәынамӡара аадырԥшит аусҭҵаара амҩаԥысшьазы. «Новаиа газета» ажурналистцәа агәрагара аадырԥшит, Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шалшо азы. Азинхьчаҩцәа Олег Орлови Валери Боршьиови аҳәамҭа ҟарҵеит, Урыстәыла амчрақәа, абар жәышықәса Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шырҭахым аадырԥшуеит ҳәа. «Амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәа рыцәгьаурақәа ирызкыз аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭақәа ҳасаб рзуны, Политковскаиа лышьра еиҿызкааз Чечентәылатәзар алшоит ҳәа агәаанагара роуит. Аха аусҭҵаарақәа рымҩаԥгараан Чечентәылаҟа уназгоз арахәыцқәа ԥыҵәҵәан. Ацәгьаура еиҿызкаазгьы деилкаамхеит», – ҳәа ациҵоит Олег Орлов. 2019 шықәсанӡа А. Политковскаиа лышьра иадҳәалоу ауаа аарԥшымкәа иаанхоит. Ауаҩшьра ҟазҵаз рус анырыӡба инаркны, ацәгьаура еиҿызкааз ишьақәыргыларазы аусҭҵаара шьаҿакгьы ԥхьаҟа имцеит.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == ПАСЕ == 2007 шықәса ианар 25 рзы Страсбург имҩаԥысуаз ПАСЕ асессиаҿы иазыӡырҩын британиатәи адепутат Ендриу Макинтош иажәахә «Ажурналистцәа ргәаанагара аарԥшра рыԥсҭазаареи рхақәиҭреи ашәарҭара иҭанаргылоит». Ажәахә аҿы иҳәан ПАСЕ агәҭынчымра шаанарԥшуа «Европа ажурналистцәа рыԥсҭазаареи ражәа ахақәиҭреи иахьақәмақаруа» 2006 шықәсазы, иара убас ианармза 2007 шықәсазы, убри аан хазы иргәаладыршәеит Ҭырқәтәылан аерман журналист Грант Динк ишьреи Анна Политковскаиа лышьреи. Ажәалагала ҟаҵан арезолиуциа апроект аҿы иарбазарц апункт, уи аҟны ПАСЕ урыстәылатәи апарламентари рахь ааԥхьара ҟанаҵеит «Анна Политковскаиа лышьразы ихьыԥшым апарламенттә ҭҵаарақәа мҩаԥгазарц».<ref>https://www.newsru.com/world/24jan2007/pase_politkowskaya.html</ref> == Ахәшьарақәа == Анемец газеҭ Die Welt агәаанагарала, Политковскаиа «агәра улыргон акьыԥхь ажәа амчра ду шамоу». Арегионалтә еиҿкаара «Амилаҭтә еиқәырхара чечентәи аилак»: Нхыҵ Кавказ иаанхеит ирацәаҩны Анна Политковскаиа гәыкала илзыҟоу ауаа, лыԥсра зхатә хьаа еиԥш издызкылаз. Лара лыбзоурала ирацәаҩын згәы зҟажоз. Лара лыбзоурала анацәа, аеҳәшьцәа ргәырҩа атәы заҳаз маҷҩым. Анна Политковскаиа лыхьӡ ажурналисттә гәымшәареи аиашареи иадыркылоит. Москватәи Хьельсинктәи агәыԥ анапхгаҩы Лиудмила Алексеева лгәаанагарала, Политковскаиа даҿагылан азиндара, ақәымчра, амц. Лара ишьақәлырӷәӷәеит аӡәы ихалагьы аибашьра адәаҿы илшо шырацәоу. Иасен Засурски, МГУ ажурналистика афакультет адекан, Анна Политковскаиа рҵаҩыс илымаз, аҳәамҭа ҟалҵеит: «Лара лыԥсра – ааха ӷәӷәоуп ҳжурналистиказы, избанзар лара ҳжурналистика аламыс дахаҭарнакын. Сгәы иаанагоит, Анна Политковскаиа ҳара ҳгәалашәараҿы даанхоит зыламыс цқьоу, акоррупциеи ауаҩы изинқәа реилагареи ирҿагылаз аӡәы лакәны».<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/letters/letters-001.shtml</ref> == Ашәҟәқәа, афильмқәа, арепортажқәа == Анна Политковскаиа дравторуп Чечентәылеи Урыстәылеи аҭагылазаашьақәа ирызку адокументал-публицистикатә шәҟәқәа жәпакы. Урҭ рахьтә ирацәоуп аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рахь еиҭагоу. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы: «Путешествие в ад. Чеченски дневник», «Втораиа чеченскаиа», «Путинскаиа Россиа» уҳәа убас егьырҭгьы. Ирацәоуп Анна Политковскаиа илызку адокументалтә фильмқәеи арепортажқәеи: Анна Политковскаиа. Убить журналиста. Адокументалтә фильм РенТВ Совершенно секретно: Политковскаиа. Совершенно секретно: Муратов Политковскаиа лзы.<ref>https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/</ref> == Аҳамҭақәа == Анна Политковскаиа – дырлауреатуп урыстәылатәи жәларбжьаратәи ажурналисттә премиақәа. Чечентәылантәи арепортажқәа рсериазы 2000 шықәса, ианар мзазы лара иланашьан апремиа «Золотое перо России». Анна Политковскаиа иланашьан егьырҭ апремиақәагьы: Адиплом «Золотои гонг-2000» Чечентәылантәи аматериалқәа рсериазы. Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа «Добрый поступок – доброе сердце». Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа, акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара иазку аматериалқәа рзы: Вальтер Гамниус ипремиа (Берлин) – «Аграждантә фырхаҵаразы», ОБСЕ есышықәсатәи апремиа «Ажурналистикеи адемократиеи рзы» – «Чечентәыла ауаҩы изинқәа рҭагылазаашьазы апубликациақәа рзы».<ref>https://naviny.media/rubrics/abroad/2007/09/20/ic_news_118_277235{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=March 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Аҭаацәара == Анна Политковскаиа дҭаацәаран 1978 инаркны 2000 шықәсанӡа. Лара лыԥшәма – атележурналист Александр Политковски. Анна илҭынхеит ҩыџьа ахәыҷқәа: лыҷкәын Илиа, лыԥҳа Вера.<ref>http://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml</ref> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Нанҳәамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Абҵарамза 7 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Урыстәылатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Мазепаа]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Урыстәыла ишьыз ауаа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра иаҿагыло активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи адиссидентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи апацифистцәа]] [[Акатегориа:Украинатәи ахылҵшьҭра змоу аурысцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи активистцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра акорреспондентцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]] [[Акатегориа:Новая газета]] jvsfsjs6ohutdprh0ug1fslpi7btywc Акатегориа:Испаниатәи атәылауаҩратә еибашьраҟны иҭахаз ауаа 14 39007 172510 138777 2026-08-23T15:27:35Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Испаниаҿы иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Испаниа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172510 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Casualties of the Spanish Civil War}} [[Акатегориа:1930-тәи ашықәсқәа рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа аибашьрақәа рыла]] [[Акатегориа:Испаниатәи атәылауаҩратә еибашьраҟны аиспанцәа|иҭахаз]] [[Акатегориа:Испаниа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа|тәылауаҩратә еибашьра]] dzlpcqlnpr6cze2batzc35f1bfvvrx3 Акатегориа:Испаниа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа 14 39031 172511 138805 2026-08-23T15:27:51Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Испаниаҿы иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа]] в [[Акатегориа:Испаниа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа]] без оставления перенаправления 138805 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Испаниаҿы иҟоу аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Испаниаҿы иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рҿы иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа]] fbvm96rx0479opne5n79itkah95c4l8 172512 172511 2026-08-23T15:29:03Z Fraxinus.cs 8381 172512 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҿы иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа]] gxjxtntiicaipbbao6s24jjz2u7f7hs 172513 172512 2026-08-23T15:30:12Z Fraxinus.cs 8381 172513 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] oy5nbshqtoags7quwvgmbxobc1b7zbh 172514 172513 2026-08-23T15:30:43Z Fraxinus.cs 8381 172514 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] b3kcfylo018ykmxtaekjl15e8ag5lfl Амаршьан, Рабиа-ҳаным 0 42806 172589 148276 2026-08-24T11:48:23Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg|Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua 172589 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы|ахьӡ=Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа|даҽа ахьӡ=Рабиа Кац-иԥҳа Амаршьанԥҳа|афото=Рабиа.jpg|аира арыцхә=?|аира аҭыԥ=Ҵабал, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]].|аԥсра арыцхә=[[1820]]|аԥсра аҭыԥ=[[Кәтол]], [[Абжьыуатәи Агьежьыра]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]].|аԥсыжра аҭыԥ=[[Кәтол]]|адин=аԥсылманра|ахаҵа=[[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи |Қьалышь-беи]]|амаҵура=аҳкәажә}}'''Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа''' - [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|аҳ Қьалышь-беи]] ахԥатәи иԥҳәыс. Анырра ду змоу аҳкәажә.<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Универсал|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа Чачаа рышьҭа}}</ref> == Аира == Рабиа-ҳаным Амаршьанԥҳа инықәырԥшны диит XVIII ашә. 60-тәи шықәсқәа аҵыхәтәа рзы [[Ҵабалтәи абаа|Ҵабал]] , анырра ду змаз ҵабалтәи аҭауад ''Кац Амаршьан'' иҭаацәараҿы. == Аҳ иԥҳәыс == 1783 шықәсазы Рабиа-ҳаным ԥҳәысс дигоит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|аҳ Қьалышь-беи Чачба]]<ref name=":0" />. Иара убри ашықәсан [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] иԥа [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] ааӡара дылгеит<ref name=":0" />. 1804 ш. Қьалышь-беи зықәранаӡахьоу иԥацәа адгьылқәа риҭон. Урҭ иреин Рабиа лԥацәа – [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беии]] [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беии]]<ref name=":1">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2012|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Азхьарԥш=https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=гасан%20бей&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-84yHxHqtfPkff_Oy8lHgVp-cm4yCK8lO1AyN28AYAa4jMcQsPuY--Ns0aRXq8_zhp0gPw8BW16Vt-fzMslOqtQpkTt2gdbpkCoF5rFW3Evwgcp4XXrN3ZNUP4f2b0s5ahe-5gQGkcKGupfgrDrzMu3KIetxNALN1kG5pYujN2bY-NqeQhGJfmTeg85XfeeIy8x8y6kmpvUQUjLmC8CKukFOrT-6jsiMIgnKhKf1qYcCUWVo7XEEkq3MHDFBrGcPZWo3jXUA8bcZ20S24NqqAnpDRKWq993HYu-YhcHUyzBZCY9DFcYcHcZtTZ7pGA_AVZD6ESJXfkq8qvcqiJf33UCzSjJUhTyxZveknM7h6rJozOrzo7mNbeXeEbpfoWPkk7qjUr7II8jXxI7ZR34bUG0a_6cZtkHXfpJZ9oSYjFgJ1IrJ3v6pROg_nrqoTB6DutIUCKxv4v9zCiYK5dyQ5A1OFgYqllcwZdo8k0TBH35ktvXgY_3NLlmkQ6L9LHl1ytmW_bCWkPzAox0aeFHZO7pSdzh4g7Hmo0nYYoRDbkcEzzH_zMJWmkWwdof-ZCXI-cjqMFbEFUPwRxnd2PNTpE-yH8G-xoZWbFUuYulHhTVa_JHUbYEzBXFdEMteo__Piu9hFvldmBbCV3IUxNr1568hxIf2thS3DHlntb22XBEvSDY5vltuLXpW4ULMHc6hPDZCHOeiIEayOimMtlP3AOABQygJyrCeqJGj8JDaQfx9dCP5t-hL-zt5ph66gykdHGM4WqPcr3HUVOfeOcLVoBbckZHH0Kg1FRtrV0ezRig3RD0xRcbQn5QAAOPlGGxXKtQroOEDViqXBlU2K0fkdFF662qgb04k_9j7ooPkNWoqQEMkplDn-evmn52GINeqFzZOKceoA0MxakdEbMqudQcOwIc1BZcWVO50ycVqvEUtMekBQHY1VI3eqTXXTvgdT0cVC5f83mQYTGfYr5CXz8J7bNrzm7itSXa9GQ141mnpAUKyZcWK32X0JFiwAfBwPI,&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLT3A4RFBRYllnUTNMZS01bGlEMUV5OFFwSDRwVF9qR3ZwODFBRDByVV9FdThEMjRwelNTck5fR1pMb1N4aDJxdGwybC1BR200aHlveWpjajh4Z2xOWGdzNVpqOTB4dll4Zyw,&sign=f8ade0d2bc8f7f1d7805db60a50079ac&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ2qzEDQR6n9zpdchXrzO7rLrSlsxqM8n3mjjj-bjV9xGlu8rw9ly3C0AOWwWw430_Dwod171c61lp921Uk3jCfy219s4FuqcLoZNysOQbe-Pt_Ytv5qEpqa&l10n=ru|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Ҳасан-беи}}</ref>. [[Чачба, Меҳмед-беи|Меҳмед-беи]] [[Мырзаҟан]] напгаҩыс дҟалеит, избанзар ԥыхьатәи анапхгаҩы [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан Чачба]] иқәрахь днеихьан. Убри иахҟьаны, [[Чачба, Леуан (Мырзаҟантәи)|Леуан]] [[Мырзаҟан]] анапхгаҩы имаҵура дамырхырц рыӡбеит, аха дгьылда даанырмыжьеит, [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] адгьыл ииҭеит Ԥаҳәлан ақыҭа<ref name=":0" />. Лԥа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] [[Гәыма (атәылаҿацә)|Аҟәа Агьежьыра]] анапхгаҩыс дҟалеит.<ref name=":1" /> == Аԥҳәысеибахара == 1808 шықәсазы лаҵарамза ҩба рзы [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи ахырӷәарҭаҿы]] дыршьит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|аҳ Қьалышь-беи]], Рабиагьы дыԥҳәысеибахеит<ref name=":2">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Азхьарԥш=https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p1,source,web&text=келешбей%20чачба&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MJFLGeIWZ-OPOeVwdfS0meQ,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-84yHxHqtfPkff_Oy8lHgVp-cm4yCK8lO1AyN28AYAa4jMcQsPuY--Ns0aRXq8_zhp0gPw8BW16Vt-fzMslOqtQpkTt2gdbpkCoF5rFW3Evwgcp4XXrN3ZNUP4f2b0s5ahe-5gQGkcKGupfgrDrzMu3KIetxNALN1kG5pYujN2bY-NqeQhGJfmTeg85XfeeIy8x8y6kmpvUQUjLmC8CKukFOrT-6jsiMIgnKhKf1qYcCUWVo7XEEkq3MHDFBrGcPZWo3jXUA8bcZ20S24NqqAnpDRKWq993HYu-YhcHUyzBZCY9DFcYcHcZtTZ7pGA_AVZD6ESJXfkq8qvcqiJf33UCzSjJUhTyxZveknM7h6rJozOrzo7mNbeXeEbpfoWPkk7qjUr7II8jXxI7ZR34bUG0a_6cZtkHXfpJZ9oSYjFgJ1IrJ3v6pROg_nrqoTB6DutIUCKxv4v9zCiYK5dyQ5A1OFgYqllcwZdo8k0TBH35ktvXgY_3NLlmkQ6L9LHl1ytmW_bCWkPzAox0aeFHZO7pSdzh4g7Hmo0nYYoRDbkcEzzH_zMJWmkWwdof-ZCXI-cjqMFbEFUPwRxnd2PNTpE-yH8G-xoZWbFUuYulHhTVa_JHUbYEzBXFdEMteo__Piu9hFvldmBbCV3IUxNr1568hxIf2thS3DHlntb22XBEvSDY5vltuLXpW4ULMHc6hPDZCHOeiIEayOimMtlP3AOABQygJyrCeqJGj8JDaQfx9dCP5t-hL-zt5ph66gykdHGM4WqPcr3HUVOfeOcLVoBbckZHH0Kg1FRtrV0ezRig3RD0xRcbQn5QAAOPlGGxXKtQroOEDViqXBlU2K0fkdFF662qgb04k_9j7ooPkNWoqQEMkplDn-evmn52GINeqFzZOKceoA0MxakdEbMqudQcOwIc1BZcWVOxJjv6GoyriXCL2KSH0OHkujoxg0yguXU5tsv8baGx0kv-RdU22rqXYNEA99O16mRvLWXT2i5Nxbn0BPu3Lr1lopDPx26SkaE,&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLUFJ6WUpJcTVZRzM5Y1ZIOVlHbGpuNDNtcm1oS1YzOUhTMjM2Wk8zM1djOUhYeVdnZy15TWNzSHVrdDJ6bHdjVl9WNG5fT1RpUU9ueUN1Ykczb1VSR3NpaGdiS3FWcEVBMCw,&sign=c13c5b5d4c12dccf49906a94fd123320&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ2qzEDQR6n9zoM-VZUJ87xFsnhl3IKUcveY5RsPuiXDXbW2Xme3gRxT0yXUD9BlFVnO0hMNWh8B-mO9CWtA-v-jL5rYh84cG8MKx24A2E_3sC4LpMSKaeF_TSsjrxo-bKJvBf6IZfbcw1R6IjKPH645XM3wVHt21_E,&l10n=ru|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Қьалышь-беи}}</ref>. Нанҳәа 10 аҽны аин. И.В. Гудович азин аиҭеит аҳиԥа [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] ацхыраара ирҭарц, [[Мырзаҟан]] анапхгаҩы ҿыц Манчеи Чачба [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|Агыртәыла аҳкәажәи]] (Агыруа-Леҷхәымтәи рырдыԥхьала) лыруааи, иара убас аурыс архәҭақәа ҩ-ҟәырак<ref name=":2" />. Урҭ аруаа иманшәалаз аҭыԥ аҿы ианнеи, [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ацхыраара ду изааит. [[Ԥаҭ|Ԥуҭтәи]] акомендант Қәычықә-беи Чачба (иабшьаиԥа) х-ӷбак рыла ар иманы абаагәарахь днеит, «абзарбзанқәеи аџьаԥҳаныи змаз асқьарцәа ргәыԥ», 300-ҩык рҟынӡа азыхәцәеи дгьылла иааит.<ref name=":2" /> Иара убас, аҭырқәа хәыцра змаз аԥсуа аамсҭара [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] идгылеит, урҭ дрылан иашьа гәакьа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]]. Уи аамҭазы Рабиеи лԥа [[Чачба, Баҭал-беи|Баҭал-беии]] Аҟәатәи ахырӷәарҭаҿ иаан. Абаа зынӡа дгьылла узаадгымлакәа иҟалеит. Ирылшоз аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара заҵә ракәын. Аха [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иҽирӷәӷәон. Дара ирылшеит Рабиа-ҳаными лыҷкәын [[Чачба, Баҭал-беи|Баҭал-беии]] реиқәырхара, урҭ рзыҳәан [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] ашасқәа ииҭеит<ref name=":3">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/3623-Gumba_M_Seferbey_2017.html|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=|Астатиа ахьӡ=Сафар-беи}}</ref>. == Лроль аполитикаҿ == [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қалеи]] агара арратә ҽазыҟаҵарақәеи, аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] имчраан [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] адлареи ирыцны, Урыстәыла Афинансқәа Рминистрра, аимператор ихьӡала аусԥҟа аиқәыршәара иалагеит – аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи (Гьаргь) Чачба]] шықәсыктәи ауалафахәы иҭаразы 2500 [[Амааҭ|мааҭ]] араӡынла, ианԥса, аҳкәажә, шықәсык ахь 1500 [[Амааҭ|мааҭ]] араӡныла<ref name=":3" />. Аурыс хадара, Аԥсны аҭынчразы еиԥш, иԥсыз [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] иԥҳәыс, Рабиа-ҳаным, ауалафахәы лыҭара азы аӡбара рыдыркылеит, избан акәзар лара еицырдыруа ҵабалтәи ҭауад, Ҵабал аҟны анырра ду змаз, иԥҳа лакәын. Адокумент аҿы иануп: <blockquote>''Ҵабалуаа Аԥсни Агыртәылеи ирзааигәоу жәларуп, аӡәгьы ихьыԥшым ҳәа ҳҳәар ҳалшоит... Аԥсныҵәҟьагьы ауаа лара (Рабиа-ҳаным) ҳаҭыр лықәырҵоит. Уи адагьы, хҩык аԥацәа лымоуп, урҭ рҟынтә ҩыџьа, уажәы рашьа еиҳабы Сефер Али-беи иҳәатәы иазыӡырҩуеит, аха зегьы ирзеиԥшу аҵашьыцра рымоуп''<ref name=":3" />. </blockquote>Аҟәа-Қале агара аҽазыҟаҵара ианаҿыз, аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] ихаҭа иҭыԥ уадаҩын. Имазара аҟынтәи хашәалахәык иоуӡомызт, ианԥсеи иареи (Рабиа-ҳаным) цхыраарак рымамызт. Абри аҭагылазаашьа аҳ Сафар-беи Урыстәылатәи ахадара аҟынтәи аԥаратә цхыраара даҳәартә иҟаиҵон: <blockquote>''... ианԥсеи иареи ирыҩсыз аамҭазы итәанчаҩхәы рышьҭразы...''<ref name=":3" />. </blockquote>Иҟалап аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] ихаҭагьы [[Гыртәыла аҳра|Агыртәыла]] даныҟаз, ииашаҵәҟьаны, хашәалахәык имоузар, мамзаргьы уи зынӡа имаҷны иҟазар. Аха Рабиа-ҳаным лганахьала уи ҟалашьа амамшәа убоит, избанзар аҳ [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] данԥсы ашьҭахь, [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абааш]] аҟынтәи лхы данақәиҭха ашьҭахь, лԥа, аҳиԥа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беии]] лареи ртәарҭа Кьалашәыртәи амазарахь ииаган (уи аҩбатәи аҳҭнықалақьны ишыҟаз ҳәа ҳҳәар ҳалшоит)<ref name=":1" />. Аинрал А.П. Тормасов аполковник Ф.Ф. Симанов адҵа ииҭоит атәанчаҩхәы ахԥатәи ахәҭа риҭарц, [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] 2500 [[Амааҭ|мааҭ]] араӡныла, иангьы 1500 [[Амааҭ|мааҭ]] раӡныла<ref name=":3" />. Убасҟан, аинрал [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] игәиҽаниҵоит, Аҳәынҭқар Аимператор ауалафахәы аҭара далагарц азы адҵа шиҭаз [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] аҿаԥхьа ҭоуба аныҟаиҵалак ашьҭахь, иара убасгьы иазгәеиҭоит иазалху аԥара ''«...ԥхьаҟатәи апансионат, насгьы динхаҵара здызкыло ауаа рацәа рышьақәгыларазы амҩақәа роурц азы...»''<ref name=":3" />. Нанҳәа мзазы [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қале]] иргахьан. Аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] икәша-мыкәша иҟаз ҳрылацәажәозар, иаҳгәалаҳаршәап акаԥдан-алеитенант Дото ицәыригаз аҳасабырба, уаҟа ианын урҭ ақалақь ианалала, ауаа рацәаҩны ишырԥылаз, урҭ рыбжьара дгылан Рабиа-ҳаными лԥацәеи Ҳасан-беии, Баҭал-беии<ref name=":3" />. Рабиа-ҳаным лцәырҵра абас ала еилыркаатәуп: ишдыру еиԥш, [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қалеи]] рымпыҵахалара маҷк ишагыз, лара уаанӡа Иҳараку ауалафахәы лырҭахьан, аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] аҭоуба ҟаиҵаанӡагьы, уи хәҭак алоура азин лыман. Афинансқәа Рминистрра «атәанчаҩхәы» аԥхьаӡараан, адокументқәа ишаадырԥшуа ала, Рабиа-ҳаным еицырдыруаз аҳ [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] иԥҳәыс лаҳасабала мацара акәымкәа, ''«раԥхьатәи анырра змаз Ҵабалтәи аҭауад иԥҳа»'' лаҳасабала аныррагь ду лыман, уи аамҭазы даара акыр зҵазкуаз. Убри аҟнытә, лара «Ҵабал ауааԥсыреи» Урыстәылатәи арратә еиҳабыреи реизыҟазаашьақәа рҿы абжьаҟазак лаҳасабала лхы алалырхәыр лылшон, насгьы анырра ҟалҵар лылшон<ref name=":3" />. Ахыҵхырҭа иазгәанаҭоит: <blockquote>''Ари ажәлар (ҵабалаа) рҿы анырра ду лымоуп... лҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа ирыхҟьаны, лажәақәа ҳаҭыр ду рықәҵоуп, аԥсуа жәларгьы даараӡа ҳаҭыр лықәырҵоит''<ref name=":3" />. </blockquote>Лымкаала ҳазлацәажәо аҳиԥа Ҳасан-беи иоуп, иан леиԥш, ажәлар рҿы аҳаҭыр ду змаз, ахьӡ-аԥша змаз иакәын. Абраҟа иазгәаҭатәуп аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абааш]] импыҵахаларазы раԥхьаӡа акәны иқәымҿиаз аҽазышәарақәа раан (1808) Рабиа-ҳаным лхы дақәиҭтәра шилшаз [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]], [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] хыԥхьаӡара рацәала ашасцәа ииҭарц акәхеит. Еилкаауп, уи ҵаҵӷәыда ишыҟамыз, убасҟангьы еилкаан, анырра ӷәӷәа змаз Рабиа-ҳаными лхәыҷцәеи, аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] имчра еиҳагьы иарӷәӷәаразы даара ишхәарҭоу. == Ҭырқәтәыла адгылара == 1812 шықәсазы ибналаз аҳ [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]], Ҭырқәтәыла ацхыраарала, аҭырқәа архәҭак иманы [[Ԥаҭ|Ԥуҭ]] дыӡхыҵит. Абраҟагьы иара илшеит хатәгәаԥхарала еибашьуаз агәыԥ хәыҷ еидкылара<ref name=":2" />. Убас, «амч дуқәа» еизганы, [[Гәдаа|Гәдааи]] [[Тамшь|Тамшьи]] рыла [[Аҟәа абаа|Аҟәаҟа]] ихы рханы дцоит. [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]], [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иҿагыларазы имч дақәымгәыӷкәа, дырҩегьых мчыла Кавказ иҟаз арр рхада аинрал Ртишьчов иахь ацхыраара даҳәар амуит. Аҵыхәтәантәи иҟаиҵаз адҵала, аполковник Мерлини игәыԥ, Агыруа аҭауад Никәала Адиан иаруаа еидгыланы, 15-тәи амаиор Егертәи аполк аҭауад Кутеев инапхгара аҵаҟа иҟаз ашьаҟаруаа рбаталиони артиллериагь рыла, [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳ Сафар-беи]] ицхрааразы ицеит<ref name=":2" />. Зегь реиҳа иуадаҩыз аиасрақәеи аӡиасқәеи ирхысны, иаалырҟьаны Аԥсны аҳәаақәа ирылаланы, [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] «ҭырқәа-зыхә» ир зынӡа еиладырҩынтит, реизаразы аамҭа рымҭакәа. Аибашьра ималагеит. Ари амч ӷәӷәа артиллериала ишааиуаз анырдыр, ҭырқәа гәыԥ еимырҵәеит. [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] хатәгәаԥхаралатәи агәыԥ еилеиган, Аԥсны шьхақәа рҿы иҽиҵәахырц акәхеит. Аԥсны иқәынхоз, [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] идгылаҩцәа, аҵахара роухьан, шьҭа иҟарҵашаз рыздыруамызт. Аӡәырҩы мчыла аҭамзаара шьҭарҵеит, аҳ [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] ҭоуба ирҭеит. Урҭ дреин аҳкәажә Рабиа-ҳаным, ларгьы даҳәаны ҭоуба ҟаҵаны, лыҷкәын аиҵбы (иҟалап уи Росҭом-беи, ма Баҭал-беи) ашасс [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи]] дилҭеит<ref name=":3" />. Амӡырҩра мзызс иамаз аҭырқәцәа «гәрагарала иаартра» ауп, уажәнатә иаҳдыруаз, уи инақәыршәаны Аԥсны инхоз: <blockquote>''... ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра инақәыршәаны, урҭ зегьы, [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қалеи]] абааш иацны, аҭырқәцәа ирыҭан. Еилкаауп, абри ажәабжь ауп Рабиа-ҳаным уаанӡа Урыстәыла аиҳабыра ирылҭахьаз аҭоуба аилагара мчыла изҭаз''<ref name=":3" />. </blockquote>Ас еиԥш иҟоу ацәгьаршратә ус иахҟьаны, аинрал-маиор Ф.Ф. Симанович Рабиа илоуз апенсион аҭара аанкыларазы адҵа ҟаиҵеит '''“абри ашьҭахь лара абри Аҳратә гәшаҭара даԥсам...”''' - ҳәа. == Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа == Аҳкәажә Рабиа лыԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа раан усда лыԥсҭазаара мҩаԥылгон. Еиуеиԥшым аныҳәақәа дрылахәын. Францыз аусдкылаҩ Пол Гибал ихыҵхырҭақәа рҟынтәи: <blockquote>''…Ҳасан-беи иан, аҳкәажә Ҳанымагьы, мшынла дааит. Абааш даназааигәаха, лара ԥыҭраамҭак ҭҟәацгала илԥылеит. Лара 40-ҩык аӡсаҩцәа зҭаз анышьа дақәтәан. Уи адагьы, лыцхырааҩцәа рыхәҭак уа иҟан. Урҭ зегьы аныҳәа рхы аладырхәырц, Сафир-беи иахь рхы дырхеит. Аҩганкгьы зыхә цәгьоу аҳамҭақәа еимырдеит, 20 мшы рыҩныҵҟа иҟалар акәын''<ref name=":3" />''.''</blockquote>Иажәабжь аҿы, Ҳасан-беи иан аҳкәажә «''Ҳаныма''» лыӡбахә аниҳәо, Рабиа-ҳаным длыхцәажәоит. Лыԥсра мышқәак шыбжьаз, [[Абжьыуатәи Агьежьыра]] даҭааит. 1820 шықәсазы, [[Кәтол|Кәтол ақыҭан]] лыԥсҭазаара далҵит. Данԥсы, 60 шықәса раҟара лхыҵуан. Анышә дамадоуп уаагь<ref name=":0" />. == Аҭаацәара == 1783 ш. Рабиа ԥҳәысс дааигоит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]]. Ари аибагарантә иит:<ref name=":0" /> * [[Чачба, Меҳмед-беи|аҭауад Меҳмед-беи]] (1785-1805) – [[Мырзаҟан]] анапхгаҩы. * [[Чачба, Ҳасан-беи|аҭауад Ҳасан-беи]] (1786-1838) – [[Гәыма (атәылаҿацә)|Гәымтәи Агьежьыра]] анапхгаҩы. * [[Чачба, Баҭал-беи|аҭауад Баҭал-беи]] (1787-1842) – аҳиԥа. * аҭауад Ҭаир-беи (1800-1832) – аҳиԥа. * аҭауад Росҭом-беи (1804-1824) – аҳиԥа. * аҳкәажә Селма-ҳаным – лхәыҷраан дыԥсит. А. Пахомов иҩымҭа ''«Аԥсны иазку аҭоурыхтә нҵамҭақәеи аҭ. Чачааи рышьҭреи»'' аҟны иҩуан:<blockquote>''Қьалышь-беи иԥсы анҭаз, иԥҳәыс Рабиа-ҳаным, Кац-иԥҳа Амаршьан, лыԥҳа Селма-ҳаным (лхәыҷраан иԥсыз) лзы анаӡеис дылгеит, уажәы Багажәиашаҭан инхоз, ашьнаҟәама Кьагәа Кәычба иан, Хәыранза зыхьӡыз, Амаршьанаа рхылаԥшра аҵҟа иаауп ҳәа иԥхьаӡан. Зны абри ааӡаҩ Кәычба Хәыранза Ҵабал, лыҩныҟны аҳкәажә длыдылкылеит, абри аҽны аҳамҭа бзиақәа лыҭаны, Рабиа лхаҵа, Кьагәа Кәычба иаб, инапаҵҟа даазарц длыҳәеит. Рабиа-ҳаным урҭ рыӡбаҳә лхаҵа Қьалышь-беи иалҳәеит, Қьалышь-беи, ашьнаҟәама Кәычба инапаҵаҟа дҟаҵаны, Ԥшаԥтәи амазараҿы анхаразы азин риҭеит, Кьагәа Кәычба маҵуҩыс дигеит, чубукчи баши ҳәа (аҭаҭыныжәга ныҟәгаҩыс). Абри аҭагылазаашьаҿы даныҟаз, Кьагәа Кәычба, данхәыҷыз, еиԥмырҟьаӡакәа шьапыла дыҩуан ицхаҵкы иазааигәара, аҭаҭыныжәга кны.''<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=2016|Ажәла=Инал-иԥа|Ахьӡ=Шалуа|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/inal_ipa_trudy_I_2016.pdf|Аҭыԥ=Аҟәа|Аҭыжьырҭа=Аԥсны Анаука|Астатиа ахьӡ=Аԥсуаа ребагара-ҭаацәара, рсоциалтә еизыҟазаашьақәа ретнографиа.}}</ref></blockquote>Араантәи иаҳдыруеит Рабиа-ҳаным аԥҳа Селма-ҳаным дышлымаз. == Азгәаҭқәа == {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1820 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсуаа]] [[Акатегориа:Маршьанаа]] 0bfxnzil4k46gps8tbi4ip9kfcw45ux Чачба, Сафар Алибеи 0 42903 172592 149278 2026-08-24T11:48:32Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Giorgi_II_of_abkhazia.jpg|Giorgi_II_of_abkhazia.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua|]]. 172592 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Гьаргь II Чачба |даҽа ахьӡ=Сафар Али-беи |афото= |амаҵура=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра аҳ]] |инаркны=[[1810]] |рҟынӡа=[[1821]] |абираҟ=Abkhazia flag 1810.png |агерб=Principality of Abkhazia coat of arms.svg |аԥхьа иҟаз=[[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] |аҭынха=[[Адиан-ԥҳа, Ҭамара Кац-иԥҳа |Ҭамара]] |амаҵура2=Бзыԥны ахада |инаркны2=[[1804]] |рҟынӡа2=[[1808]] |ани аби=[[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи Чачба]]<br />[[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун |Есма-ҳаҭун Леиԥҳа]] |аира арыцхә=[[1780]] |аира аҭыԥ=[[Лыхны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]] |аԥсра арыцхә={{date|7|2|1821|}} |аԥсра аҭыԥ=[[Лыхны]], [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX) |Аԥсуа аҳра]] |аԥсыжра аҭыԥ=[[Лыхнытәи ауахәама]] |аԥҳәыс=[[Адиан-ԥҳа, Ҭамара Кац-иԥҳа|Аҳкәажә Ҭамар]] |ауацәа=}} '''Гьаргь II Чачба (Сафар Али-беи)''' — 20-тәи аҳ (1810-1821). == Аԥсҭазаара == [[Афаил:Аԥсҳа Гьаргь Чачба иқьашана.jpg|альт=Аԥсҳа Гьаргь II Чачба иқьашана|мини|Аҳ Гьаргь II Чачба иқьашана]] Гьаргь (Сафар-беи) [[Чачба (аҵакырацәара)|Чачба]] диит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Аԥсҳа Қьалышь-беи]] иҭаацәараҿы, аҩбатәи иԥҳәыс [[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун|Есма-ҳаҭун]] лҟнытә<ref name=":0">http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf</ref>. Сафар-беи диит закәандарала, 1780 шықәсазы, избанзар иан Есма-ҳаҭун Леиԥҳа, анхаҩцәа рҭаацәараҿ диит<ref name=":1">https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p1,source,web&text=сефербей%20чачба&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MJFLGeIWZ-OPOeVwdfS0meQ,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-8EpN1foh00igXccj7K2NTZTGA4dTsFyh7-pIAtvgmLGscgBrj_j1mgYI4fE3zv_0fAolRkIYCTbPQLxKJkNBv_IYqxFTm3Nz_LPVMTPvW3j5b6FOy9ZY2r-kP6ZGekDBDCcAWus7W3FEmQruU7X1_ZS_VjV4t3Zxae7E8bXcnCCOXXPzwJFX7ROWIQcOewh4o2SmQmr-qS5M4aiNaktLNkxpPnE92tsCqVlf-VAYS3Icingo7BOdoHMugD7op1b0xt864bo62Glgr508vZLziIZO9eAOiwYf8gW-jqOHBlj_DEuDpGol_4YgCJxqfGLj3wI96iKvebAacp85SF4OrxmPMWm-YhtkysclZxzakb5_qh0AHb9B6nqLch2OIoZRuvQvzHNPixOxG6-HGbxmpgNTsOagVA7vJQMqQRjDNtOYLvRT2arJqK-yp2XeHRnGvXDSd6n_EMoLsD50p_K6PJIL8B7r4hv6J7uPiZYgeAwskEYx-NDzyfomelHwSuQW7IM-zIkaAlYyA7iOrwj05hCZcuoONtb05QUsXwUNHvryVwHdsaGcc4OKAknSD31SaNJ_PqIg4s9IPX7MA0E6jL0gCoTNjJ22z92SXYXoQX52mL4vWfm55hfhVzFG9CoKbhA6tuyvCtPr_ECGdwKmbSjjRA7bDeAJMK4ArELB9KUsd4Q8iyTdrSViinJ2j5ccDbWes0G2lxngOl7mmKzpQM8rGXou23dm1xga-kQFHjays_m5p8Q_izpTZ6hycLVly1fvbc9T99Gjl22FlLwqTbjP1GjiD0ShVq_K-TkpFkumoaxYWeS8COLcDNzL60VTKcMklst2W-cS20pdJw981i7HUB6e1vAM8UTYFKuXbnZA,,&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLUDZqUkJCZXQyZlV0T25wVnNlTlFIbWhIVXR5Y2E3elJwLWN1SVpnaDVzdTRyYzVPeWFTWS1Tek40S1VLVXc4TnltMFZyWF8xMTBxeGVEcEY1TWlWRWZrb09oOEdHM0F0cyw,&sign=14c1ce8c30020daf02c5c280a67991bd&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ324TB20YdtG9JXwdL1rlTmmRPlnimzY2Xoj48knocdzuu7VUqAaVI6ddQG0_0xQ_wDEoPiQ31SrKHTPAnDN1HcJtEM0P6DQ58yQQo2_UipMP538C22LwzG1KhDKAyIeEENm5-RCFkgSJbEOgIYNs4u82Up3nDeaZo,&l10n=ru</ref>. Сафар-беи, [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] азакәанқәала, Амаан Бежан иахь ддәықәырҵеит [[Мгәыӡырхәа|Мгәыӡырха]], ааӡаразы<ref name=":1" />. Иангьы дахьынтәааз [[Мгәыӡырхәа|Мгәыӡырхәа ақыҭан]]. 1783 ашықәс азы дыԥсит иан [[Леиԥҳа, Есма-ҳаҭун|Есма-ҳаҭун]]<ref name=":0" />. Иара убри ашықәсан [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]] ԥҳәысс дигеит<ref>https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=келешбей%20чачба&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-84yHxHqtfPkbg2yHxZJadlh9BXmik5K-hgeyhU1yJyUxUlAY2ikTTCnV0UThot3yQkPsZEee1cSiGKfms7Ee8UPAhKx5XMRuDdYINjyHWNRhhdNz2l5_w337jIcjsKBshqwKBlTZTfAcvX5E1iIaXNnpKZG46H5XzvPYazhF-NqV_7SV3LzBONe3f4q3kCeMRobPbf4IDZnbWl-ZHENmo55LqS2aQbkM2QzPB73W2ht7Ndklf1rAg7LrJcCEZ4VyBKclKgFbQ43bpxO5HMFsW5ZXZenxfGtrNZ2g4h9FXt1d9xIhN3zFHg1GbU7tBoYi-PeWEuvlZ-v3N89f3VqHC22MXk27OAj_jo1EtKJrSE4fny4ZlbA3FKXI4g8eVj0Oii2HCuzSwUt5U5kv5W73aGNXSptrwgSIPthVxFkmbo7scuY0uI4vFkoe-Gd-Oa1sydgsR_f1higNyWXzLpBwl-_8Bnh6cgl0l4PTGbBpW4GD_JzX0600Ea_3WqWi3BM6X5IsokyuL-aJOPGFQ2-5bkliBc3eQ95lxgofBzJmBl6zfvLj3weq5HDwbZAK5xQQsET1IrJ6Rdiu08Zy8y00NWNT6z-TaS5Wx-D7G9MqGEiLIsOABl0MbIUOXvntGQ_RJ6vYk_L6R4ZTIam6b7jmc5vmLlDksulmQOHYm1iB0MEN9px26glzaVqMefq773Spfn_YQqHMtyFZg_KOoGTT3T1XXT3_Unfx6RVREH0JbbZyUvQbjFjEZcc1Z0D773mbu55HPJa3qxkFXIXBgKe3n5KMZ3vPLoslYe_2pkrTc5Ib_CieoPCzoj&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLUFJ6WUpJcTVZRzM5Y1ZIOVlHbGpuNDNtcm1oS1YzOUhTMjM2Wk8zM1djOUhYeVdnZy15TWNzaGdSVUtmQzlOZXFnYklYTEdxM2dBd1VvVnBKcm1NMjJoaWQxUjY5bDV4VSw,&sign=1657b3c547c3641881098ab8a806c5be&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ2qzEDQR6n9zoM-VZUJ87xFsnhl3IKUcveY5RsPuiXDXbW2Xme3gRxT0yXUD9BlFVnO0hMNWh8B-mO9CWtA-v-jL5rYh84cG8MKx24A2E_3sC4LpMSKaeF_TSsjrxo-bKJvBf6IZfbcw1R6IjKPH645XM3wVHt21_E,&l10n=ru</ref>. Лара лакәын Сафар-беи дзааӡаз<ref name=":0" />. 1804 шықәсазы [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь]] зықәра наӡахьоу иԥацәа адгьылқәа ҭынхас ириҭеит<ref name=":2">https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=гасан%20бей&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-84yHxHqtfPkbg2yHxZJadlh9BXmik5K-hgeyhU1yJyUxUlAY2ikTTCnV0UThot3yQkPsZEee1cSiGKfms7Ee8UPAhKx5XMRuDdYINjyHWNRhhdNz2l5_w337jIcjsKBshqwKBlTZTfAcvX5E1iIaXNnpKZG46H5XzvPYazhF-NqV_7SV3LzBONe3f4q3kCeMRobPbf4IDZnbWl-ZHENmo55LqS2aQbkM2QzPB73W2ht7Ndklf1rAg7LrJcCEZ4VyBKclKgFbQ43bpxO5HMFsW5ZXZenxfGtrNZ2g4h9FXt1d9xIhN3zFHg1GbU7tBoYi-PeWEuvlZ-v3N89f3VqHC22MXk27OAj_jo1EtKJrSE4fny4ZlbA3FKXI4g8eVj0Oii2HCuzSwUt5U5kv5W73aGNXSptrwgSIPthVxFkmbo7scuY0uI4vFkoe-Gd-Oa1sydgsR_f1higNyWXzLpBwl-_8Bnh6cgl0l4PTGbBpW4GD_JzX0600Ea_3WqWi3BM6X5IsokyuL-aJOPGFQ2-5bkliBc3eQ95lxgofBzJmBl6zfvLj3weq5HDwbZAK5xQQsET1IrJ6Rdiu08Zy8y00NWNT6z-TaS5Wx-D7G9MqGEiLIsOABl0MbIUOXvntGQ_RJ6vYk_L6R4ZTIam6b7jmc5vmLlDksulmQOHYm1iB0MEN9px26glzaVqMefq773Spfn_YQqHMtyFax02GUQrCNB21mf_nuNRwIXeW_V66BrO3ZkkUlV73N9RHGXOL78bt9TSkfVW-ejj9-Ci5opxG2_FaTTO9NSU9uVdfoB_MYrj8jswgxSemyb&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLT3A4RFBRYllnUTNMZS01bGlEMUV5OFFwSDRwVF9qR3ZwODFBRDByVV9FdTRXMjk5Wmx2VzRacTFMUFlUMmtwLXZyMEU0bE5tVTFfbno2RF96OW9fOV92X1VVUldPd01mdyw,&sign=f22b60459ba84bb2907d13e8f03a1a6e&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ2qzEDQR6n9zpdchXrzO7rLrSlsxqM8n3mjjj-bjV9xGlu8rw9ly3C0AOWwWw430_Dwod171c61lp921Uk3jCfy219s4FuqcLoZNysOQbe-Pt_Ytv5qEpqa&l10n=ru</ref>. Убарҭ дыруаӡәкын Сафар-беи; анапхгаразы иоуит [[Бзыԥны|Бзыԥтәи Агьежьыра]]<ref name=":1" />. 1808 шықәсазы, лаҵарамза ҩба рзы, [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абааҿы]] иаб дыршьит. Сафар-беи, усҟан [[Лыхны]] иҟаз, ауаа зшьыз ззымбацыз, уимоу иззымдыруаз, иашьеиҳаб [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ахара идиҵеит<ref>https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=станислав%20лакоба%20асланбей&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-84yHxHqtfPkbg2yHxZJadlh9BXmik5K-hgeyhU1yJyUxUlAY2ikTTCnV0UThot3yQkPsZEee1cSiGKfms7Ee8UPAhKx5XMRuDdYINjyHWNRhhdNz2l5_w337jIcjsKBshqwKBlTZTfAcvX5E1iIaXNnpKZG46H5XzvPYazhF-NqV_7SV3LzBONe3f4q3kCeMRobPbf4IDZnbWl-ZHENmo55LqS2aQbkM2QzPB73W2ht7Ndklf1rAg7LrJcCEZ4VyBKclKgFbQ43bpxO5HMFsW5ZXZenxfGtrNZ2g4h9FXt1d9xIhN3zFHg1GbU7tBoYi-PeWEuvlZ-v3N89f3VqHC22MXk27OAj_jo1EtKJrSE4fny4ZlbA3FKXI4g8eVj0Oii2HCuzSwUt5U5kv5W73aGNXSptrwgSIPthVxFkmbo7scuY0uI4vFkoe-Gd-Oa1sydgsR_f1higNyWXzLpBwl-_8Bnh6cgl0l4PTGbBpW4GD_JzX0600Ea_3WqWi3BM6X5IsokyuL-aJOPGFQ2-5bkliBc3eQ95lxgofBzJmBl6zfvLj3weq5HDwbZAK5xQQsET1IrJ6Rdiu08Zy8y00NWNT6z-TaS5Wx-D7G9MqGEiLIsOABl0MbIUOXvntGQ_RJ6vYk_L6R4ZTIam6b7jmc5vmLlDksulmQOHYm1iB0MEN9px26glzaVqMefq773Spfn_YQqHMtyFb7JvxwMZHvOTLu4MFFZ7WIn6IRzmNAHz8LrsMMAloLeKtJaHrNaYzk42tpEANRqTPLs-dykpC3maHTC1FUyNhgDlcva5J7BmgqAs2Sw2eNn&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLUEhPX21ReFJuMWNQcWFMVEtTSWVldlFTLUpHNHBvZFY5WjJNS3Q3Y3BaQkR2d21FWVZydGdSNTdqQk9Pa0NqNkRkTVRGZFk2R3dqOGgtTGR1V2NfcnBuV1ExYXh0cG1yWSw,&sign=000317e7cb23b89e9ab7eaa5dddfeb49&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ324TB20YdtG9erf0Jg3Z0xxEBlHnNxdHe4dGMxA500__gd-mOu_DOf50r-KyyO2TvoPOGoBEP6d3ColTjhd-B2ZzFw7KEwBJzanRUeHszCxKxTP0iVrbUqjp1FoiZeSo-5SeTQGeiXye2tk31GMV6I5GtG6epZVrqCNvktomlvwqBC2Cmgr5qX6yxDrYlkoJzAo7IZDNicVPH042eBY5nYQV-A7zZizTRVciIQSPWojQ,,&l10n=ru</ref>. Иаразнакгьы ашәҟәы ишьҭит [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] аиҳабыра рахь. Дук мырҵыкәа Аԥсны ааныжьны [[Жәыргьыҭ]] анхара далагеит. Сафар-беи 1809 ш. нанҳәа 12 аҽны, Алықьсандр иахь иишьҭоит ашәҟәынҵа «''аҳәаратә пункҭқәа''» ҳә изышьҭоу<ref name=":1" />. Апунктқәа рҿы аимператор диҳәоит Аԥсны инапахьы иааигарц, иара ихаҭа Аԥсны аҳс дҟаиҵарц. == Аҳра аура == 1810 шықәсазы жәабранмза 17 азы аинрал А.П.Тормасов аҭауад Сафар-беи иеилиркааит, Иаҳаракыра Аҳәынҭқар Аимператор ииҳәаз дшақәшаҳаҭыз, насгьы Сафар-беи аҳс дҟаҵазар шилшо<ref name=":1" />. [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қалеи]] агара арратә ҽазыҟаҵарақәеи, аҭауад Сафар-беи иҟны Аԥсны Урыстәыла адкылареи ирыцны, Урыстәыла Афинансқәа Рминистрра, аимператор ихьӡала аусԥҟа аиқәыршәара иаҿуп – аҭауад Сафар-беи (Гьаргь) Чачба шықәсыктәи ауалафахәы иҭаразы 2500 мааҭ араӡынла, иан, [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|аҳкәажә]], шықәсык ахь 1500 мааҭ араӡныла<ref name=":1" />. Аурыс хадара, Аԥсны аҭынчразы еиԥш, иԥсыз [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|Қьалышь-беи]] иԥҳәыс, [[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]], апенсион лыҭара азы аӡбара рыдыркылеит, избан акәзар лара еицырдыруа ҵабалтәи ҭауад, [[Ҵабалтәи абаа|Ҵабал]] аҟны анырра ду змаз, иԥҳа лакәын<ref name=":1" />. [[Аҟәа абаа|Аҟәа-Қале]] агара аҽазыҟаҵара ианаҿыз, аҭауад Сафар-беи ихаҭа иҭыԥ уадаҩын. Имазара аҟынтәи хашәалахәык иоуӡомызт, ианԥсеи иареи ([[Амаршьан, Рабиа-ҳаным|Рабиа-ҳаным]]) цхыраарак рымамызт. Абри аҭагылазаашьа аҳәынҭқар Сафар-беи Урыстәылатәи ахадара аҟынтәи аԥаратә цхыраара даҳәартә иҟанаҵоит ''«... ианԥсеи иареи ирыҩсыз аамҭазы итәанчаҩхәы рышьҭразы...»''<ref name=":1" />.1810 шықәсазы ԥхынгәы жәаҩа рзы [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абааш]] ргеит, Сафар-беи аҳ иакәхеит<ref name=":2" />. Гьаргь итәарҭа [[Аҟәа абаа|Аҟәа]] иаан, аха дук мырҵыкәа аҭауад итәарҭеи, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа Аҳра]] аҳҭнықалақьи [[Шервашиӡераа раҳҭынра|Лыхныҟа]] ииаигеит<ref name=":1" />. 1813 ш. анҵәамҭаз Ҭрабзантәи асерасқьыр, Шәлиман-ԥашьа, ҭырқәа арр Аԥсны иалиргалеит, [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ипартиа ацхыраара аиҭарц азы<ref name=":1" />. Аха асерасқьыр илымшит [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ицхраара, Ҭрабзанҟа дхынҳәит. Иалахәыз зегьы аҳамҭақәа ранашьан: аҳ Сафар-беи(Гьаргь) Чачба арраҿы аинрал-маиор ичын ианашьан, иԥшәмаԥҳәыс, аҳкәажә [[Адианԥҳа, Ҭамара Кац-иԥҳа|Ҭамара Кац-иԥҳа]] илоуит еиҵоу аџьар аҩбатәи аҩаӡара змоу Аԥшьа Екатерина лорден<ref name=":1" />. Аҳ Сафар-беи Аԥсны иԥсҭазаара гәырӷьарада имҩаԥысит, убри аҟнытә иаамҭа ахәҭак Агыртәылаҿ ихигеит, иԥҳәыс лҭынхацәа рыкәша-мыкәша, урҭ рҳәынҭқарцәа аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иара даниҿагылоз, идгылон. Иаԥҵаз аҭагылазаашьақәа маншәаламызт аҳ Сафар-беи ихаҿсахьала, Аԥсныҟны аурыстә напхгара амчра аныҟәгара. <blockquote>''Аԥсны имҩаԥнагоз аполитика ҵакыданы, гәыӷраданы ишыҟаз анырба, 1820 шықәсазы аҳәынҭқар иҳәынҭқарра иаӡбеит аурыс ар Аԥсны зынӡа иалцарц.''<ref name=":1" /></blockquote>Ари ақәҵара аҭауад Сафар-беи изы ихәарҭан, избанзар уи Урыстәылатәи арратә цхыраарала иԥсы акәын ишҭаз. == Аҭеиҭԥш == <blockquote>.''..Сафир-беи 65 шықәса раҟара зхыҵуа ахаҵа, игоуп, иҟәаҟәа ҭбаауп, делаҟацоуп, аха ихы-иҿы иагын, иблақәа аԥсы ҭан, иҟәышоуп, иԥынҵа дуӡӡоуп, иԥаҵа жәпоуп. Иқәра иазкны иныҟәашьа ласын. Иааизакны иуҳәозар, уи уаҩ ҟәымшәышәк, аамысҭашәа змаз уаҩын, аха ихы-иҿы мцык аныԥшуан. Иҭеиҭыԥш зегьы аамсҭашәарак аныԥшуан, аха имаҭәа-ишәҵатәы ианыԥшуамызт уи аҭауад шиаку.''<ref name=":1" /></blockquote> == Аԥсра == 1821 шықәсазы жәабранмза 7 азы агәҭынчымреи ачымазареи ирыхҟьаны дыԥсит аҳ Сафар-беи (Гьаргь). Ажәытәӡатәи [[Лыхнытәи ауахәама|Лыхнытәи ауахәамаҿы]] анышә дамардеит. Инышәынҭраҿы ауахәама ашьаҭа иаҟараны иқәыырҵеит ақьашана<ref name=":1" />. == Аҭаацәазара == 90 шш. рзы маӡала аҳ Сафар-беи (Гьаргь) Чачба диҳәоит [[Адианԥҳа, Ҭамара Кац-иԥҳа|Ҭамара Кац-иԥҳа Адиан]], ари агәыргьынхаҵара мҩаԥысит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беии]], аҳкәажәеи [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|Нино Адианԥҳеи]] рхылаԥшраан. Гьаргь (Сафар-беи) ахшара рацәа иман: фҩык аԥҳацәеи, ԥшьҩык аԥацәеи иман<ref name=":0" />. === Аԥацәа: === * ''Дырмит (Омар-беи), (1801-16.10.1822) – ԥҳәыс димамызт;'' * ''Михаил (Ҳамыҭ-беи), (1806-16.04.1866) - хынтә ԥҳәысс аагара дцон;'' * ''Кәасҭа (Кәаҵиа, Константин, Хәыршьыҭ-беи), (1813-18.11.1883); ԥҳәысс диман Алықьсандра Комаровеи Наталиеи Матвеи-иԥҳа д'Анлуа де ла Гарде.'' * ''Алықьсандр (Шәлиман-беи(ԥашьа), (1818-21.12.1875); ԥҳәысс диман Нина Хьрыԥс-иԥҳа Амаршьан-ԥҳа.'' === Аԥҳацәа: === * ''Мариа (Фатма-ҳаным), (1802-?) - Гәриатәи аҳ Вахҭанг Гуриели ԥҳәысс диман;  '' * ''Русудан (Инџьы-ҳаным), (1799-1875) – ҵабалтәи аҭауад Бабыш Амаршьан дицын;'' * ''Екатерина (Ребиа-ҳаным), (1803-о1858) – ҵабалтәи аҭауад Шьырын-беи Амаршан дицын;'' * ''Елизавета (Есма-ҳаным), (1811-?) – агыртәи аҭауад Гьаргь Џьаиани ԥҳәысс диман;'' * ''Анна (Дуда-ҳаным), (1816-15.02.1889) - имереҭтәи аҭауад Гьаргь Цулукиӡе ԥҳәысс диман;  '' * ''Нино (Фида-ҳаным), (1804-?) –гәриатәи аҭауад Гьаргь Гуриели дицын.'' ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:1780 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 7 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа]] [[Акатегориа:Чачаа]] qorszv3remz0mdiy9o18uc73n2idx0y Адианԥҳа, Ҭамара Кац-иԥҳа 0 42956 172593 149281 2026-08-24T11:48:51Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Giorgi_II_of_abkhazia.jpg|Giorgi_II_of_abkhazia.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua|]]. 172593 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Ҭамара Кац-иԥҳа Адианԥҳа |афото=Gerb Dadiani-Mingrelskii.svg |даҽа ахьӡ=Аҳкәажәду Ҭамар |амаҵура=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра аҳкәажәду]] |аԥхьа иҟаз=[[Чачба, Сафар Алибеи|Гьаргь II]] |аҭынха=Дырмит I |абираҟ=Abkhazia flag 1810.png |агерб=Principality of Abkhazia coat of arms.svg |инаркны={{date|18|02|1821}} |рҟынӡа={{date|30|11|1821}} |аира арыцхә=[[1778]] |аира аҭыԥ=[[Жәыргьыҭ]], [[Гыртәыла аҳра]] |аԥсра арыцхә=[[1852]] |аԥсра аҭыԥ=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] |ахаҵа=[[Чачба, Сафар Алибеи|Гьаргь II]] |ани аби=[[Адиан, Кац II|Кац II Адиан]]<br />Анна Пааҭ-иԥҳа Ҵулукиӡе }} '''Ҭамара Кац-иԥҳа''' — [[Чачба, Сафар Алибеи|аҳ Гьаргь II]] иԥҳәыс, аҳцәа Дырмити Михаилеи ран. Аԥсуа аҳра раԥхьатәи аҳкәажәду<ref name=":0">http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf</ref>. == Аҿара, аԥсуа аҳиԥа иԥҳәыс == Ҭамар Кац-иԥҳа Чачԥҳа, зыӡӷабжәлоу [[Адиан|Адианԥҳа]] – диит [[Жәыргьыҭ]], 1778 шықәсарзы, агыруа аҳ Кац II Адиани уи иԥшәмаԥҳәыс Анна Ҵулукиӡеи рҭаҳцәараҿ<ref name=":0" />. 90 шш. Рзы маӡала диццоит аҳиԥа [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар Алы-беи]], [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭбеи Манча-иԥа|аҳ Қьалышь-беии]], аҳкәажәеи [[Адианԥҳа, Нино Гьаргь-иԥҳа|Нино Адианԥҳаи]] рхылаԥш-раан<ref name=":0" />. 1813 ш. анҵәамҭаз Ҭрабзантәи асерасқьыр, Шәлиман-ԥашьа, аҭырқәа ар [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] иалиргалеит, [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ипартиа ацхыраара аиҭарц азы<ref name=":1">https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p1,source,web&text=сефербей%20чачба&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MJFLGeIWZ-OPOeVwdfS0meQ,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-_y8LbvG8HkTLqYVb0vgTYngqCTw5aMTIRbqGU8p7To3wGzUuVTUevHHlWAB9uJswMs0t8BxE2CV_zeeDCzm0lZSAh7W-_GLRtAwuIFUfyRiT-bl2T9OF47ciT81aiJq1a680mXd2dhQ044S4a8ClFWwWgkCCRyC6MikEBuhHaAQ1CSX2CMzvQjgnNfIT8YSTzu8sgs0N3-XRZ4VtE_ZDOO6d_c99hsVYbv9mqnuplHTuB2X5OBUzUwEEIKSCbXHqIN1rAP1hfNZKG1PIIU2IUorCWRu34haYED-kSAw4Ezplf0aez8_H7SpcT7H_RI5PjG7SqDXmtytIiWpLp7cHsR7KTSSyq9Sp6CyiicU_lHbqIpgLfzkSSpZIERwNRMlxSUQHtUhvS34I2h9M0i3ZTWyuDLcxL5Vl4Fkd6V5YcVLis0b2e-X5IrnL8j7RT7z3W6Xue8yfEc2QWnj1eFLNv0h4lSwgrOPaOcidoELmTznen_t4HaBnoRZDjUNHwhcvhEN3TRXJ0C7tajJLhnO09Qhe_osVjaYucXAuviZ85YCUUL2gPULVDh5QexsiaF2sCoAIOiq2ZF-ioAs6t643MMSeN5SqXKU72EN_2N9T8wour7kNrYyIABaKK18V345Uk0gCb12y9FKa90BsVSPvXSst2qOgvHCYLr6oybp2LA7KNSQQtlGeNeE7v7u4jMUMBgxPinqBK4XEcjLLxoXLPNsCmeSvQtB20Gsit2WwBNc_00-ptCkVg536VjOHVTlLIZIfn5Dbd2DnTqjlZW4C1YlMOqacCr0BvWWk2jBCiICxf_2--9o2sH5COdDetl9NwKZFdT84cs8G4vJHyYhEin&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLUDZqUkJCZXQyZlV0T25wVnNlTlFIbWhIVXR5Y2E3elJwLWN1SVpnaDVzdV9xeDBoVWZIVG50Ull6cFFuU2t3Z3ktQjUyeXluc1ZmWHc1LW1JcVgtNWZtcVhUM3pKeTR1ayw,&sign=1f8492f2d6a897e688f9b2838c23153c&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ324TB20YdtG9JXwdL1rlTmmRPlnimzY2Xoj48knocdzuu7VUqAaVI6ddQG0_0xQ_wDEoPiQ31SrKHTPAnDN1HcJtEM0P6DQ58yQQo2_UipMP538C22LwzG1KhDKAyIeEENm5-RCFkgSJbEOgIYNs4u82Up3nDeaZo,&l10n=ru</ref>. Аха асерасқьыр илымшит [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ицхраара, Ҭрабзанҟа дхынҳәит. Аиааиразы иалахәыз зегьы аҳамҭақәа ранашьан: [[Чачба, Сафар Алибеи|Аҳ Сафар-беи (Гьаргь) Чачба]] арраҿы аинрал-маиор ичын ианашьан, аҳкәажә Ҭамара Кац-иԥҳа илоуит еиҵоу аџьар аҩбатәи аҩаӡара змоу Аԥшьа Екатерина лорден<ref name=":1" />. == Аҳрауара == Жәабранмза 7, 1821 шықәсазы, ачымазара иахҟьыны, иԥсҭазаара далҵоит [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи (Гьаргь II)]]<ref name=":0" />. Адырҩаҽны, жәабранмза 8 азы, 200ҩык ауаа ааигәа иҟаз [[Ешыра]] ақыҭантәи аилаҩынтәра ҟарҵарц иааит<ref name=":1" />. Урҭ аурысцәа ргәыԥ иақәлеит, уи иахҟьаны аӡәы дҭахеит, ԥыҭҩыкгьы рхәит. Иара убри ашықәс жәабранмзазы, А.А. Велиаминов [[Адиан, Леуан V|Леуан Адиан]] иабжьагарала, [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи (Гьаргь)]] иԥҳәысеиба, аҳкәажә Ҭамара Адиан, [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] аҳкәажәдус дҟаиҵеит.  Уи ашьҭахь [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абааш]] ахь днарыԥхьоит «аԥсуа усқәа рылацәажәара» - ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны. Гәыҩбарак змамыз [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] дбаандыҩыртәит<ref>https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=гасанбей&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-_y8LbvG8HkTLqYVb0vgTYngqCTw5aMTIRbqGU8p7To3wGzUuVTUevHHlWAB9uJswMs0t8BxE2CV_zeeDCzm0lZSAh7W-_GLRtAwuIFUfyRiT-bl2T9OF47ciT81aiJq1a680mXd2dhQ044S4a8ClFWwWgkCCRyC6MikEBuhHaAQ1CSX2CMzvQjgnNfIT8YSTzu8sgs0N3-XRZ4VtE_ZDOO6d_c99hsVYbv9mqnuplHTuB2X5OBUzUwEEIKSCbXHqIN1rAP1hfNZKG1PIIU2IUorCWRu34haYED-kSAw4Ezplf0aez8_H7SpcT7H_RI5PjG7SqDXmtytIiWpLp7cHsR7KTSSyq9Sp6CyiicU_lHbqIpgLfzkSSpZIERwNRMlxSUQHtUhvS34I2h9M0i3ZTWyuDLcxL5Vl4Fkd6V5YcVLis0b2e-X5IrnL8j7RT7z3W6Xue8yfEc2QWnj1eFLNv0h4lSwgrOPaOcidoELmTznen_t4HaBnoRZDjUNHwhcvhEN3TRXJ0C7tajJLhnO09Qhe_osVjaYucXAuviZ85YCUUL2gPULVDh5QexsiaF2sCoAIOiq2ZF-ioAs6t643MMSeN5SqXKU72EN_2N9T8wour7kNrYyIABaKK18V345Uk0gCb12y9FKa90BsVSPvXSst2qOgvHCYLr6oybp2LA7KNSQQtlGeNeE7v7u4jMUMBgxPinqBK4XEcjLLxoXLPNsCmeSvQtB20Gsit2WwBNc0_O_OXj5_EoY7XrmOd89PY8RVJDIQp8UUrMJ-hW7nLBpdpttjN9_rtvLnDbZj2Vf8xT4ZvXHb8vAAmvtmq_s9osUTfa0I_sjSNdyKYx1JKM&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLT3A4RFBRYllnUTNMZS01bGlEMUV5OFFwSDRwVF9qR3ZwODFBRDByVV9FdXhlMVdxRkhzbkxJNkhnOVltSm5uOHlhUU0yWS1QdExTVGxOR1BmQmJaZDY1MFJWMnFaNVpsQSw,&sign=2ac0349d491618f42eaa147c90748c25&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ2qzEDQR6n9zpdchXrzO7rLrSlsxqM8n3mjjj-bjV9xGrTCm1zhkTkRdgOlN1gFc2eDwrIdlBZo5lmC-aW0nHYk6rNFn69maG2GBIxXX1VvsvdN3ZQhn6BG&l10n=ru</ref>. Иара убасгьы иуаа, ҩыџьа ҵабалаа, ҳәызбала иршьит. Абас [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] Сибраҟа дахыргеит. Арратә усбарҭа [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] аҩныҵҟатәи аусқәа ӷәӷәала рҽалагалара аԥсуа аамсҭара ргәы ԥнажәеит. Ҳасан-беи идгылаҩцәа, хыԥхьаӡара рацәала, аҳкәажә Ҭамар лҟны инеин, ихы дақәиҭыртәырц рҭаххеит. Иҟалаз дацәшәаны, аҳкәажә Ҭамара, ибзианы издыруаз ажәлар рҿы Ҳасан ихаҭара ибзианы ишаҵанакуаз, иаарласны аинрал А.А. Велиаминов иахь, иара убас лашьаиԥа [[Адиан, Леуан V|Леуан V Адиан]] иахь, Ҳасан-беи ихы дақәиҭыртәырц азы дрыҳәон, лԥеиԥш дацәшәаны, насгьы ''«лабхәанда Ҳасан-беи иҭакра иадҳәаланы, еиҳагьы ауадаҩрақәа ҟалар ҳәа дшәон»''<ref name=":2">https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=омарбей&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-_y8LbvG8HkTLqYVb0vgTYngqCTw5aMTIRbqGU8p7To3wGzUuVTUevHHlWAB9uJswMs0t8BxE2CV_zeeDCzm0lZSAh7W-_GLRtAwuIFUfyRiT-bl2T9OF47ciT81aiJq1a680mXd2dhQ044S4a8ClFWwWgkCCRyC6MikEBuhHaAQ1CSX2CMzvQjgnNfIT8YSTzu8sgs0N3-XRZ4VtE_ZDOO6d_c99hsVYbv9mqnuplHTuB2X5OBUzUwEEIKSCbXHqIN1rAP1hfNZKG1PIIU2IUorCWRu34haYED-kSAw4Ezplf0aez8_H7SpcT7H_RI5PjG7SqDXmtytIiWpLp7cHsR7KTSSyq9Sp6CyiicU_lHbqIpgLfzkSSpZIERwNRMlxSUQHtUhvS34I2h9M0i3ZTWyuDLcxL5Vl4Fkd6V5YcVLis0b2e-X5IrnL8j7RT7z3W6Xue8yfEc2QWnj1eFLNv0h4lSwgrOPaOcidoELmTznen_t4HaBnoRZDjUNHwhcvhEN3TRXJ0C7tajJLhnO09Qhe_osVjaYucXAuviZ85YCUUL2gPULVDh5QexsiaF2sCoAIOiq2ZF-ioAs6t643MMSeN5SqXKU72EN_2N9T8wour7kNrYyIABaKK18V345Uk0gCb12y9FKa90BsVSPvXSst2qOgvHCYLr6oybp2LA7KNSQQtlGeNeE7v7u4jMUMBgxPinqBK4XEcjLLxoXLPNsCmeSvQtB20Gsit2WwBNc0_O_OXj5_Eor-Y3Ni5PxVX8pcTMVD4MY3e1Od28hHHj-n50nhKfuTJ0n-ZmuPNuj_Hjik10rHhXWHuRiLBq10YJaJ4DInfpH0FZCu3lXxGw&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLT3o4QXg5VWlLQWZIVld3d3pJYTk5Yk4zVzVyZlJ1MzVzdmpoQ25rOXpEZTV3RUhtOTB2XzNRNDlhZ3hRbWgxVElxQndJVFVMbFd0dXdoc3hDUWpCRFQyLVN3eW5GN1FEMGpMVTl3XzU0OC1zQ0dmZ1hKdlV0RGlOdkpCSlhia0p6YUFKMnRUNWJINlEsLA,,&sign=c85c0f8f320a287325ccf1fe81bf195e&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ2qzEDQR6n9ztz1wA1iU8CZW2iYd7CFIhbHCgUCdOHODcu87xvMztoQ2SBOZ1G05OEBdfkwEQyufSSvzL44qF8COUVPiDSuBG2m99C3mwwGSA,,&l10n=ru</ref>''.'' [[Адиан, Леуан V|Леуан Адиан]] иахь, аҳкәажә Тамар илыҩуан: <blockquote>''Аҟәатәи акомендант Ҳасан-беи дбаандаҩитәит. Аԥсуаа уи адагьы ибааԥсуп, уажәшьҭацәҟьа ихагахеит. Иара(Ҳасан-беи) дыргазар, ирҳәоит дара(аԥсуаа), Аԥсны аҟынтә иқәҵны ишцо ҳәа. Сара Қарҭҟа исыҩҩит ақьаад аинрал Велиаминов иахь, уи исгәакьоу Амаан анагара инапы ианысҵеит. Бзиа сыжәбозар, ирзеиӷьышәшьозар сыеҭымцәа абзиара, усҟан ишәышьҭы сашьа Никәала исалам шәҟәы аҟны, шәашәхалагьы ишәыҩҩыз ақьаад, Ҳасан-беи доурышьҭырц азы. Сысалам шәҟәы нарымгар, усҟан, уи ашьҭахь, сара ара сзаанкылом, аҳаҭыр ақәышәҵа, сыжәга наҟ сареи сыеҭымцәеи''<ref name=":2" />''.''</blockquote>Аԥсуа ақәгылаҩцәа русқәа рырццакра дахәаԥшуа, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи]] аимператор Алықьсандр I, аинрал А.П. Ермолов иҳәарала, Аԥсны анапхгаҩыс, аполковник ичын змоу аҭауад Дырмит (Омар-беи) Чачба, икандидатура дшақәшаҳаҭу. Уи аамҭазы еибахаз аҳкәажә Ҭамар дрыҳәон урыстә хадара, иршәарц апенсион, лхаҵа рыцҳа, [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафар-беи(Гьаргь)]] ирҭоз, аха А.П. Ермолов игәаанагара ала, ирҳасабеит апенсион, ампыҵакҩы ҿыц иҭара «аҵкыс аҩнтәи аимак-аиҿак ҟалар, аԥара лнапы иануҵар аасҭа». Аҳкәажә лахь ирҳасабеит илыԥсоуаҳамҭақәа ашьҭра<ref name=":2" />. == Ҭамареи аҭауад Асланбеии реиқәԥара == === Ақәԥарақәа рылагамҭа === 1821 ш. ԥхынгәы аҵыхәтәа азы, аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] аамҭала илаҳәараны иаау аҳкәажәду Ҭамар лахь инаишьҭоит ицҳаражәҳәаҩцәа, длыҳәоит ''"аиқәшаҳаҭра рнапаҵаркырц, ҭынч Аԥсныҟа аҩсра азы, насгьы ашацәа рзоужьра"''<ref name=":2" />. Аҳкәажә Ҭамар [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иделегациа лыдалкылоит [[Аҟәа абаа|Аҟәатәи абаа]] аҟны, аиҿцәажәарақәа мҩыԥысуан акомендант Михин илатәазааран. Аделигациа иқәдыргылаз аҳәарақәа мап ацәылкит. Аха Михины лареи рхатә еицәажәараҿ, аҳәара илҭит [[Шервашиӡераа раҳҭынра|Лыхнытәи ахан]] азы ахьчацәа алхра, гәырҭәыла аиаша лҳәеит дшахьаҳәхьачуа лыуаа рыҵабыргазы. Акомендант Михин арратә мчымхра иахьҟьаны, лаҳәара мап ацәикит. Аха аҳкәажә Ҭамар лҭынчразы, [[Лыхны|Лыхныҟа]] инарышьтоит адәныцага, лхәычқәеи лареи еиманы [[Аҟәа абаа|Аҟәахь]] ииаргоит. Амала аҳкәажә илҭахымхаӡеит уа аанкылара «ажәлар умчымхара идумырбарц азы», илҳасабеит кәыдрытәи лмазара ахь адәықәлара. Ашьҭахь, нанҳәа 1 азы, ақәгылаҩцәа иргаз. Урҭ ирылан Росҭом-беии, Ҭаир-беии, насгьы аҭауадацәа Амаршьанааи<ref name=":2" />. Амацәаз аҭақра данақәшәа, аҳкәажә, лыгәрага, лхьыԥшы, ила акомендант Михин ацхыраара лиҭарц диҳәоит. Михин, аҳкәажә ашәарҭа дҭамгыларц азы, иҳасабеит аҵхтә аамҭа азы, аҳкәажә лахь инаишьҭоит адәныцага «Константин», уи аиҳабы алеитинант Хамутов ичартан ахь идикылоит Ҭамареи лхәаҷқәеи<ref name=":2" />. Ақәгылаҩцәа идыршәарц азы, арратә дәныцага акырынтә [[Гагра|Гагреи]] [[Аҟәа абаа|Аҟәеи]] аԥшаҳәа иԥыԥшуан. === Ҭамара лыблокада === [[Аҟәа абаа|Аҟәаҟа]] инеит. Акомендант аурыс гарнизон ахьчараҿы акыраамҭа дыҟазарц шиҳәазгьы, аҳкәажә ҩаԥхьа мап ацәылкит, “хыҭҳәаа ҭынчрак” лгәра лнаргеит Аҟәатәи абаагәара аҟынтәи 30 верст рыбжьара иҟоу кәыдрытәи лмазарахь дхынҳәырц. Нанҳәа 21 рзы, аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] кәыдрытә лтәарҭаҿы дгылан. Аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] зықьҩылатәи ирр анырба, Ҭамара лыдгылаҩцәа рыхәҭакгьы, аиҳараҩык, [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иганахь ииасуа иалагеит<ref name=":2" />. Ҩымчыбжь инареиҳаны лхала даныҟаз ашьҭахь, Аҳкәажә аблокада дахганы, адәныҟатәи адунеи лыҽлыламырхәкәа<ref name=":2" />. Аҳкәажә лҽанылҭа, дышиҵахаз анылҳәа, цәыббра 11 рзы аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] [[Аҟәа абаа|Аҟәа]] амацәаз иҭаикын, дук мырҵыкәа [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсны]] зегьы инапаҿы иааникылеит. жьҭаара 21, 1821 ш., аҭауад Дырмит [[Қәҭешь|Кәҭешьҟа]] дааиуеит, анаҩс аҭауад П.Д. Горчаков дицны [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсныҟа]] иҿынеихуеит. Убри аамҭаз, 1821 шықәсазы, жьҭаара 21 рзы, шамахамзар, Аԥсны зегьы аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] инапаҿы иҟан. Аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]], аҭауад Горчоков дышзааигәахаз анеиликаа, Кәыдрыҟа дыццакит, уи иманшәалаз ҭыԥны иԥхьаӡон<ref name=":2" />. 1821 шықәсазы абҵара 1 азы, [[Мырзаҟан]] аҳәааҿы, аҭауад Горчаков ажәабжь иоуит, аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] хнызқьҩык ашьхарыуаа иманы Кәыдры ахықәи Кьалашәыр ақыҭеи рыбжьара дгылоуп ҳәа. Аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] хықәкыс иқәиргылеит аурыс ирр [[Аҟәа абаа|Аҟәа]] иаламларц. Кәыдры аӡиас ахьынтә 4 верст раҟара бжьаны, Никәала Адиан напхгара зиҭоз агыртәылатәи аҽыуаҩцәа, авангард иашьҭаланы инеиуаз, раԥхьаӡа аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ирр иақәшәеит, ацәыӡ дугьы роуит. Аха дук мырҵыкәа, аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]], иааҟәымҵӡакәа илымҳа ҭызхуаз абзарбзанқәеи, хара ицоз ашәақьқәеи рыхысрақәа рыҵаҟа дхьаҵыр акәхеит<ref name=":2" />. === Лԥа, Дырмит, иаҳраура. Аслан-беи иқәгылара. === 1821 шықәсазы абҵара 30 азы [[Лыхны|Соуқ-су]] ақалақь аҿы азакәантә ҳәынҭқарс дрылаҳәан аҳ Дырмит I Чачба<ref name=":2" />. Аха уи аԥсуаа ирҭахыз напхгаҩымызт. Уи збызшәеи зқьабзқәеи зхашҭхьаз, аурыстәра змаз аԥсуа иакәын. Аҳкәажә Ҭамара жәабранмза 18 1821 ш. инаркны абҵарамза 30 1821 ш. рҟынӡа (9 мзы) аҳра напхгара азылуан. Дырмит аҳра аниуаз шықәсыкгьы ҵуамызт. 1822 шықәсазы жьҭаарамза 15-16-тәи аухазы, ҩажәа шықәса зхыҵуаз аҳ Дырмит Чачба иԥсҭазаара далҵит<ref name=":2" />. Аҳкәажә Ҭамара лгәы ԥжәаны, аҭауад Горчаков иахь асаламшәҟәы лыҩуеит: <blockquote>''1822 шықәсазы жьҭаарамза 16 рзы, еиҭаҳәашьа змам арыцҳара сақәшәеит: сԥа дысцәыӡны, саанхеит... 3 ԥаки ԥҳаки рыла. Уажәы сара сшәыҳәоит сыеҭымцәа рыцынхаразы амҩа сышәҭарц, насгьы стәыла анапхгара аҿы шәсыцхраарц. Шәара ишәзымдырӡои, ари адгьыл аҿы ауаа цәгьақәеи аӷьычцәеи шырацәоу, убри аҟнытә сара ишәасҳәоит, араҟа арр рыда ԥсҭазаара шзалымшо...''<ref name=":3">https://yandex.ru/clck/jsredir?from=yandex.ru%3Bsearch%2Fsite%2F%3Bweb%3B%3B%2Fsite%2Fweb%2Fitem%2Ftitle,pos,p0,source,web&text=гумба%20михаил&etext=&uuid=&state=p0xMUgUEWJtcZBIIioDH35SC_MTyxd4MhXjlnkyRLy6n6IuJbT5f9g,,&&cst=AiuY0DBWFJ4EhnbxqmjDhaqaPG8L_F3LkXZuk2AaHk-W__omMZw30pEhwqaQjAx89K-emxECO-_y8LbvG8HkTLqYVb0vgTYngqCTw5aMTIRbqGU8p7To3wGzUuVTUevHHlWAB9uJswMs0t8BxE2CV_zeeDCzm0lZSAh7W-_GLRtAwuIFUfyRiT-bl2T9OF47ciT81aiJq1a680mXd2dhQ044S4a8ClFWwWgkCCRyC6MikEBuhHaAQ1CSX2CMzvQjgnNfIT8YSTzu8sgs0N3-XRZ4VtE_ZDOO6d_c99hsVYbv9mqnuplHTuB2X5OBUzUwEEIKSCbXHqIN1rAP1hfNZKG1PIIU2IUorCWRu34haYED-kSAw4Ezplf0aez8_H7SpcT7H_RI5PjG7SqDXmtytIiWpLp7cHsR7KTSSyq9Sp6CyiicU_lHbqIpgLfzkSSpZIERwNRMlxSUQHtUhvS34I2h9M0i3ZTWyuDLcxL5Vl4Fkd6V5YcVLis0b2e-X5IrnL8j7RT7z3W6Xue8yfEc2QWnj1eFLNv0h4lSwgrOPaOcidoELmTznen_t4HaBnoRZDjUNHwhcvhEN3TRXJ0C7tajJLhnO09Qhe_osVjaYucXAuviZ85YCUUL2gPULVDh5QexsiaF2sCoAIOiq2ZF-ioAs6t643MMSeN5SqXKU72EN_2N9T8wour7kNrYyIABaKK18V345Uk0gCb12y9FKa90BsVSPvXSst2qOgvHCYLr6oybp2LA7KNSQQtlGeNeE7v7u4jMUMBgxPinqBK4XEcjLLxoXLPNsCmeSvQtB20Gsit2WwBNc1TRRbGQ2tOxqF_73xzuszbrujSnvEAWzi3jmaUVI5JLdXJCVxaT3By7-pCDPwv0G1z2sPlLPgdg_FRqpd5QajdvuAGan3Adz5NGQsga6cri&data=UlNrNmk5WktYejR0eWJFYk1LdmtxcXpNR21rU0dLU3l1c0x3bUlXNkNLTjJMRVJLekxkVkhXMDdxV01PQmQybTFrNWxBeS1HNmxjc0ZNQVkxeXg3OXN2SDEwaFdvQVUxbXBsY2ZFTW5icDdsMkhISHowaXF0WjhqXzlQRE9WQm4wbzljU19mZHpFT2x4WjYzVUZXLVRpNWl6RDVDNTBVZHpSTzBSQjFhWmNNV25xZFdrbkd5b2lkZFpXV1UxQjhG&sign=2e225bd5d0ede87f8254b3e5e65db093&keyno=0&b64e=2&ref=orjY4mGPRjk5boDnW0uvlrrd71vZw9kpbrDtwejfYZ2qzEDQR6n9zm0Lz8TMFmAK_L-GgzeHcHGM3XCB1EBndvYNYEyzXBvvOr5TV4rUBcaKwVeA5SwV_QEAm_Afqa3JlTn_70w3yd7uDC4SbmQqnRJDpqOelq1RCHInzJgqcOb4uqOIYAA01Q,,&l10n=ru</ref>''.''</blockquote>Аԥсны иҟаз аҭагылазаашьа иаарласны ахада ҿыц иҟаҵара азҵаара аӡбара аҭахын, избанзар аоппозициа, аҭ. [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] ихаҿсахьала, дара ианакәызаалакгьы аҭагылазаашьа рхы иархәаны, Аԥсны аҳәаанырцәтәи аҳра амчра иаҿагыланы ақәԥара ҿыц алагара рылшоит<ref name=":3" />. Агәҭынчымра змаз аҳкәажә Ҭамара, аинрал А.П. Ермолов иахь илҩыз асаламшәҟәаҿы ианын, аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] Ҭрабзан дшыҟаз, арратә мчы еизгаразы азыхәцәа рахь дцарц игәы ишҭаз, убри аҟнытә арратә цхыраара дшаҳәоз азы адырра ҟалҵеит. Кавказ иҟаз арр рнапхгара дырҩегьых иақәшәеит азҵаара ҵаҵӷәыс иамоуп, аҳра зҭынхода? Аԥшаара иалагеит Чачаа раҳҭынра иалаз рсиақәа, аха урҭ аусқәа Имереҭтәи аҳәынҭқар иусмҩаԥгарҭаҿ иуԥылаӡомызт. [[Лыхны|Соук-Сутәи]] арратә гәыԥ аиҳабы, аполковник В.О.Бебутов хаҭалатәи рдырра еизигар акәхеит, насгьы урҭ аинрал-леитенант Велиаминов инапы ианырҵар акәын<ref name=":3" />. Ԥыҭрак ашьҭахь Бебутов Велиаминов иахь ашәҟәы иҩуеит, аҳ итәарҭа ҭынхас хадас иҟоу, насгьы зегь реиҳа изааигәоу, иԥсыз Дырмит иашьа – Михаил Чачба шиакәу. Ашьҭахь аҳкәажә Ҭамар лахь иҩҩуеит, лыҷкәын Михаил Аԥсны аҳс дшаарҵо. Убри аан, уи аҳкәажә Ҭамара агәра лиргеит, аҳиԥа қәыԥш, лара иҟәыӷоу лымҩақәҵарақәа рыла, Аԥсуа аҳра аҳ бзиа иаҳасабала иҵегьгьы далкаара шилшоз – Аҳәынҭқар Ду иахь азиашарала<ref name=":3" />. === Лԥа, Михаил, иаҳраура. === 1822 шықәсазы лаҵарамза жәибжь рзы [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] аҳс дрыладырҵәеит аҳиԥа Михаил Чачба<ref name=":3" />. Аҳ қәыԥш иаҳра алагамҭазы аҳра еилаҩынтуан. Изааигәаз аӡәырҩы еилыкка иркын амилаҭтә фырхаҵа аҭауад [[Чачба, Асланбеи Қьалышь Аҳмаҭбеи-иԥа|Аслан-беи]] иган. Иан, аҳкәажә Ҭамара'', “лаамсҭашәам хымҩаԥгашьала, агәахәара змам ауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы иацлеит”''<ref name=":3" />. 1827 шықәсазы лаҵарамзазы [[Гыртәыла аҳра|Агыртәылантәи]] [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсныҟа]] дхынҳәит аҳ Михаил. [[Аҟәатәи астелла|Аҟәа]] ҳаҭыр дула дрыдыркылеит. Аурыс еибашьыга ӷбақәа амҩаду аҿы ихынҳәра артиллериатә салам ала иазгәеиҭеит. [[Лыхны|Лыхны (Сук-Су)]] даннеи, аҳәынҭқар қәыԥш иаалырҟьаны анхацәа иқәлеит, џьашьахәык ала ауп ианаамҭаз аҳ ируаа анааи, хырԥашьа змамыз аԥсра дацәиқәырхара рылшеит. Рҭагылазаашьа еицәамхарц азы иҟалаз ахҭысқәа зегьы рышьҭахь, аҳкәажә Ҭамареи уи лԥа, Аԥсны аҳ Михаили аҳәаратә шәҟәқәа рышьҭит Урыстәылатәи ачынуаа дуқәа рахь<ref name=":3" />. Урҭ рыҳәарақәа аҭак ҟаиҵеит, адәныҟатәи аусқәа рминистр аграф К.В. Несселроде, уи  аинрал И.Ф. Паскевич иахь изыҩҩуеит, 1827 шықәса рашәарамза 4 азы, аҭауад [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] дызҭаркыз, насгьы дызҭаркыз аилкааразы дҵаауеит. Уи иахҟьаны, хара имгакәа, 1828 ашықәс азы, [[Чачба, Ҳасан-беи|аҭауад Ҳасан-беи]] Томскынтә иԥсадгьыл ахь ахынҳәразы азин иоуит. 1834 шықәсазы рашәарамза 17 рзы аҳкәажә Ҭамара лԥа еиҵбы, аҳиԥа Алықьсандр, иӡбеит маӡала [[Мырзаҟан]] ирхынҳәырц.  Уи атәы еилыркааны, аимператор иусбарҭақәа ирыӡбоит Алықьсандр Аԥсны далцарцырц. Рашәарамза 25, 1834 ш. рзы борон Розен аҳкәажә Ҭамар лахь иҩҩуеит: [[Афаил:8v-PHes-ikE.jpg|альт=Аҳкәажә Ҭамар лԥа – Михаил Гьаргь-иԥа Чачба. (1806-1866)|мини|326x326пкс|Аҳкәажә Ҭамар лԥа – Михаил Гьаргь-иԥа Чачба. (1806-1866)]]<blockquote>''...шәыҷкәын еиҵбы, аҭауад Алықьсандр, иҳаҩсыз рашәарамза 17 рзы, маӡала иҩны аанрыжьны, ԥыҭҩык идгылаҩцәа иманы Ҵабалҟа ддәықәлеит, уаҟа, уажәы сара ишыздырыз, аӷьычцәа ргәыԥ еизиганы Мырзаҟантәи ақыҭақәа дрықәлеит...аҭауад Алықьсандр, абри иҽеим аус ашьҭахь, Аԥсны уаҳа даанхар илшом…''<ref name=":3" />.</blockquote>Аҳкәажә лыҷкәын, [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсны]] аҳ Михаил иман хҩык аҳәсацәа. 1829 ашықәс азы Акаиа Арыдԥҳа ԥҳәысс дигеит. Ари аибагара ҟалеит аҳкәажә Ҭамара лзин ала, избанзар Акаиа лаҳҭынраҿы дызҳауан<ref name=":0" />. Уи аибагара лҵшәадахеит, Михаил лара лахь ацәаныррақәа имамызт. Аҭаҳцәа еилеихеит Ҭамара лыпап. 1831 шықәсазы, ҩаԥхьа аҳкәажә Ҭамара лыдҵала, Михаили Акаиеи ианилыҵ ашьҭахь, лаҳәшьаԥҳа Мариам Никәала-иԥҳа Адианԥҳа дигарц лыӡбеит<ref name=":0" />. Ачара мҩаԥыргон азакәан иаҿагыланы, ачгара аан. Ахымш рыҽны, аҭауад қәыԥш дцеит, ҿыц еибагаз, лаб иҿы дааныжьны, ҟазшьала иахьеиԥшымыз азы. 1836 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы, Кәыдры ақыҭан, аҭауад Михаили [[Адианԥҳа, Алықьсандра Гьаргь-иԥҳа|аҳкәажә Алықьандреи]] рчара мҩаԥысит<ref name=":0" />. == Аԥсра == 1852 шықәсазы аҳкәажә Ҭамар лыԥсҭазаара далҵит, хынҩажәи жәиԥшь шықәса анылхыҵуаз<ref name=":0" />. == Аҭаҳцәа == Ҭамар илыхшеит жәаҩык ахәыҷқәа<ref name=":0" />. ===== Аԥҳацәа: ===== * Мариа (Фатма-ҳаным), (1802-?) – аҳԥҳа * Русудан (Инџьы-ҳаным), (1799-1875) – аҳԥҳа * Екатерина (Ребиа-ҳаным), (1803-о1858) – аҳԥҳа * Елизавета (Есма-ҳаным), (1811-?) – аҳԥҳа * Анна (Дуда-ҳаным), (1816-15.02.1889) – аҳԥҳа * Нино (Фида-ҳаным), (1804-?) – аҳԥҳа ==== Аԥацәа: ==== * Дырмит (Омар-беи), (1801-16.10.1822) – аҳиԥа, Аԥсны аҳ (1821-1822) * Михаил (Ҳамыҭ-беи), (1806-16.04.1866) – аҳиԥа, Аԥсны аҳ (1823-1864) * Константин (Хәыршиҭ-беи), (1813-18.11.1883) – аҳиԥа. * Алықьсандр (Сулеиман-беи/ԥашьа), (1818-21.12.1875) – аҳиԥа, Аԥсны аԥашьа (1854) ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:Ҭамара Кац-иԥҳа Адианԥҳа}} [[Акатегориа:1778 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1852 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа]] [[Акатегориа:Адианаа]] joa6t6a89162rqq399r7gu9onom0820 Гочуа 0 42971 172585 153245 2026-08-24T11:48:12Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:45721_603x354.jpg|45721_603x354.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua|]]. 172585 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы|ахьӡ=Гочуа|амилаҭра=[[аԥсуаа]]|амазара=[[Лӡаа]]|адин=[[Ақьырсианра]], [[Амырҭаҭра]]|амаҵура=[[Аныхаԥаҩ]]|даҽа ахьӡ=Аныхаԥаҩцәа Лӡаатәи|афото=5ll5pYEyQv0.jpg|ахҵара=Гочуаа ргерб}} '''Ажәла Гочуа''' — ижәытәӡатәиу аԥсуа ныхаԥаҩтә жәлақәа ируакуп. Абжь-ԥшьаҭыԥ хадақәак рныхаԥаҩцәа ракәзар алшон иалкааны иҟаз ажәлақәа, урҭ иреин ажәла Гочуа - Лӡаа-ныха аԥшьаҭыԥҿ иныҳәоз<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ажәла=Крылов|Ахьӡ=Алықьсандр|Астатиа ахьӡ="Аԥсуаа рдинхаҵареи рҵасқәеи" Ахы III|Аоригинал="Религия и традиции абхазов" Глава III|Ашықәс=2001|Аҭыԥ=Москва|Аҭыжьырҭа=ИВ РАН|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/949-krylov_a_religya_i_traditsii_abhazov.html}}</ref>. == Аҭоурых == Уажәы Гочуаа рыжәла Аԥсны ирацәам. Ҩажәижәаба ҭаацәара иреиҳам: амҳаџьырреи, нас Сталин ирепрессиақәа рыла аҭаацәара акырӡа имаҷхеит. Аҿапыцтә ҳәаамҭақәа излаҳәо ала, Гочуаа зегьы иихылҵит – Тыхь Гочуа. Иахьатәи аныхаԥаҩцәа рдинастиеи Гочуа рыжәла аҩныҵҟа хаз-хазы ирымоу абиԥарақәеи рышьаҭакҩы – Ибыгә Гочуа иоуп. Аныхаԥаҩцәа ракәын иԥа – Тыжь, имоҭа – Ҳмышьи ракәын. Аҵыхәтәантәи иҭаацәараҿ ахшара рацәа рыман, «жәааҩык ҩнык аҵаҟа»; урҭ рҟны еиҳа еиҳабыз Сылҭа (Саид) иакәын. Аныхаԥаҩ Сылҭа данԥсы ашьҭахь, асовет аамҭақәа раан, Лӡаа-ныха аныхаԥаҩс дҟалеит иԥа – Иасыф Гочуа, злахьынҵа хьанҭаз. 1930-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, аколлективизациа алагеит, Иасыф Гочуа, анхаҩцәа реиҳараҩык реиԥш, уи даараӡа иҽеимкәа имаз азнеишьа имҵәахит. 1931 шықәсазы аколнхара аргылара даҿагылоуп ҳәа дҭаркит, аха шықәсык ашьҭахь доурышьҭит, иқыҭа гәакьахь дхынҳәит. 1937 шықәсазы Иасыф дырҩегьых дҭаркит, убри аамҭазы Гочуаа рҭаацәараҿы зықәра наӡахьоу ахацәа зегьы ҭаркит. Уажәы уи зыхҟьаз Гочуа аныхаԥаҩцәа рыкласс дахьаҵанакуаз азы: аиҳабыра Иасыф «аныхаԥаҩс дыҟоуп, Лӡаа аԥшьаҭыԥ ахь анеира илшоит, уи ацаԥхагьы имоуп» ҳәа ахара идырҵеит (даҽакала иуҳәозар, «адинхаҵаратә ашьҭахара”). Уажәы аиҳабыра, ақыҭауаа рҟынтәи ироуз адыррақәа рыла (Гочуаа иҭаркыз рыуацәа рҟынтәигьы уахь иналаҵаны), аныхаԥаҩтә ҭаацәара аҭаҳмадцәеи ирызкны ахарадҵаратә материалқәа рацәаны реизгара рылшеит. Федор Гочуа(аныхаԥаҩцәа руӡәк) ишиҳәаз еиԥш: “Ашә иасуаз атәымуаа ракәмызт, аҭынхацәа ракәын.” Ахҵәара аҟынтәи аӡәгьы аҩныҟа дхынҳәӡомыз... Иҟалап урҭгьы еихсны иршьызҭгьы, ААЖәР (Аҩныҵҟатәи аусқәа жәлар ркомиссариат) аҭӡамцқәа рышьҭахь иҭаҳаз зегьы реиԥш. Дук мырҵыкәа Гочуаа рҭаацәаратә нышәынҭра ԥырҽит, абырзен бызшәала ианыз аҳаҭгәынқәа ԥыххааса иргеит. Анышәынҭрақәа рхаҭа иржит. Урҭ рҭыԥан ақырҭқәа рзы аҩнқәа дыргылон, ауҭраҭых баҳчақәагьы ҟаҵан. Зыхә ҳараку аныхабаақәа зҭаз абааш, иацны ашәҟәқәагьы рыылит, ауасхырынӡа аныҳәарҭа дырбгеит. Ажәытәӡатәи аԥсуа ԥшьаҭыԥаҿы Қырҭтәылантәи иааз анхацәа рзы аҩнқәа дыргылон. Анаҩс, 21-тәи ашәышықәса алагамҭазы, аԥшьаҭыԥаҿы арыцқьаратә усурақәа мҩаԥысит.<ref name=":0" /> == Аныхаԥаҩтә закәанқәа == Аныхаԥаҩ Федор иазгәеиҭеит, атрадициа инақәыршәаны, аныҳәарҭаҿы амаҵ зуа аныхаԥаҩ заҵәык иоуп, уи иԥсра ашьҭахь уи иусқәа аԥеиҳабы иахь ииасуеит. Аԥшьаҩы аԥа димамзар, аҭаацәаратә еизара аиҳабыра апринцип инақәыршәаны, рыҩныҵҟантә ҿыц далнархуеит. Аныхаԥаҩ дыԥсызар, иԥа даныхәҷыз, уи уеизгьы аныхаԥаҩс дҟалоит: иҭынхацәеи игәылацәеи иҟаиҵаша иарҳәоит, аха дара рхаҭақәа ахаангьы аԥшьаҭыԥҿы аныҳәара руӡом.<ref name=":0" /> == [[Аныҳәара]] амҩаԥгара == Ажәытәан, ари есышықәсатәи аныҳәара мҩаԥысуан ааԥынразы ма аԥхынра алагамҭазы - “ амжәа аргәыц аныҟалалак”. Уажәы уи мҩаԥысуеит ԥхынгәы 12 иазааигәоу аҳәахьаҽны. Аныҳәара аҽны аныҳәаҩ ашьыжь шаанӡа дҩагылоит, иҽиӡәӡәоит, ицқьоу амаҭәақәа ишәиҵоит. Ажәытәан уи зегь шкәакәан, ихымԥадатәиу хылԥак аханы – ахҭырԥа , ақалаҭ, абжьааԥны еиԥш, иҿаҳәамызт, аха рхы иақәиҭны ҵаҟа икнаҳан. Уажәы аԥҟарақәа ирмариоуп; Ажәытәан Лӡаа аԥшьаҭыԥ аҿы аԥсаҭатә иҟаҵаз аԥстәы аԥсыбаҩ анышә иқәырҵоз абӷьқәа рҿы иршьуан, уажәы уи ҟарҵоит ҷыдала иааргоз аԥҟаратә аишәақәа рҿы, урҭ ақьаадқәа рыла ихҩоуп; Аиҳабацәа аԥсыбаҩ ианԥырҟо, аиҵбацәа амца еиқәҵаны, ақьабзтә чыс ҟарҵаразы ачысмаҭәақәа еиқәдыргылоит. Раԥхьаӡа иргыланы аԥсаҭатә иҟарҵо ацә агәаҵәеи агәи иҭарҵоит, анаҩс акәац, анаҩс ахы, иаанхаз амгәарҭақәа (аванызеи, аҷаҷқәеи, арыԥҳақәеи, амгәеи). Ақьабзтә чыс аныҟарҵоз, ақьабз иалахәыз зегьы еизеит: ҩышәҩык рҟынӡа ҟәышла еилаҳәаз ахацәеи, аҳәсеи, ахәыҷқәеи (ажәытәан ахацәеи аҷкәынцәеи ракәын азин змаз), урҭ рыбжьара Лӡаа ақыҭан инхозгьы Аԥсны еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟынтәи иааз асасцәа. Иаабац ацуныҳәа акәымкәа, уи иалахәу аҭаацәа зегьы рхарџь ала акәымкәа, абри аҭагылазаашьаҿы аныҳәа ахарџь зегьы Гочуаа роуп изхырго, урҭ рыхьӡала аишәа дырхиоит, ԥсаҭатәк ма ҩба-хԥа рахә еиқәдыршәоит. Егьырҭ ақыҭауаа аҩы “цқьа” ааргар рылшон, даҽакала иуҳәозар, шьақарда иҟаҵоу аҩы. Акәац анжәлак, аныхаԥаҩ ашьтәа агәи агәаҵәеи аҳәызба иқәыргыланы, аџьыкхышгьы ақәиԥсон. Нас ашьхақәа рахь иҿы аарҳәны, иарӷьа напала аџьма ааимхны, иарма напала аҩы «цқьа» зҭаз амҿтәы ҵәыца (уи ԥасатәи аԥшьаҭыԥ арԥшӡара аҟынтәи иаанхаз аҵыхәтәантәи амаҭәарк акәын) днаҳәын Ҳазшаз диҳәон.<ref name=":0" /> == Архитеқтуратә баҟақәа Гочуаа рыдгьылқәа рҿы == Ишырҳәаз еиԥш, аԥшьаҭыԥ азааигәара аныҳәарҭа гылан, уи абааш ҳәа иашьҭан. Уаҟа иҟан акыр шықәса рыҩныҵҟа еизгаз анапылаҩырақәа - “архивқәа”. Гочуаа рахьынтә уи зыргылаз, иандыргылазгьы аӡәгьы издырӡомызт, аха абыргцәа изларҳәоз ала, рабдуцәеи, урҭ рабдуцәеи раамҭазы иргыланы ишыҟаз. Аныхаԥаҩ Федор даныхәыҷыз аахыс игәалашәон уи, ақәра иахҟьаны иеиқәаҵәахаз, ахыб ҵәҩанҵәы зхагылаз, аханы аџьар иқәыз ахьатәи ӷәы жәпақәа рыла иҟаҵаз. Аҩныҵҟа амҿтәы ныхабаақәа иҟан, урҭ рҩычара ма аихатә рамақәа рыда. Урҭ фба раҟара иҟан, џьоукы даара идуун, џьоукы еиҳа ихәыҷқәан. Аныхачаԥақәа зегьы хаҵак, ма ԥҳәыск заҵәык ракәын ианыԥшуаз, урҭ рыхьӡқәа Федор Гочуа издыруамызт, аха иара игәаанагарала, ахаҵа Анцәа Ҳазшаз ихаҿсахьа аанарԥшуан.<ref name=":0" /> == Аныхаԥаҩцәа рсиа == * ''Аныхаԥаҩ Тыжь'' * ''Аныхаԥаҩ Ҳмышь'' * ''Аныхаԥаҩ Салҭа (Сааид)'' * ''Аныхаԥаҩ Иасыф - (?-1937)'' * ''Аныхаԥаҩ Федор (1921-2004 ).'' * ''Аныхаԥаҩ Владимир.'' ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Гочуаа]] 7mpu848joxrbiio8ecyox425hlolwqg Аҳкәажәду Гәырандыхәт 0 42972 172583 148725 2026-08-24T11:48:06Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:1642861393_8-vsegda-pomnim-com-p-bediiskii-sobor-foto-9.jpg|1642861393_8-vsegda-pomnim-com-p-bediiskii-sobor-foto-9.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austi 172583 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик|ахьӡ=Аҳкәажәду Гәырандыхәт|даҽа ахьӡ=Қарҭли аҳкәажәду|афото=Queen Gurandukht. A sketch of carved relief from Kumurdo Cathedral, Georgia.jpg|амаҵура=Қарҭли аҳкәажәду|инаркны=[[975]]|рҟынӡа=[[982]]|ацаҳ=Гәыргьен Қырҭтәи|амаҵура2=[[Аԥсуа Аҳраду |Аԥсуа аҳраду арегент]]|инаркны2=[[975]]|рҟынӡа2=[[978]]|абираҟ2=Flag of Abasgeti.svg|аира арыцхә=?|аира аҭыԥ=[[Қәҭешь]], [[Аԥсуа аҳра |Аԥсуа аҳраду]]|аԥсра арыцхә=[[1000]]|аԥсыжра аҭыԥ=[[Бедиатәи аберҭыԥ |Агәы-Бедиатәи аныхабааш]]|аԥсра аҭыԥ=[[Аԥсуа аҳра |Аԥсуа аҳраду]]|ани аби=[[Гьаргь II |аԥсҳа Гьаргь II]] аҳкәажәду Елена|ахаҵа=Гәыргьен Қырҭтәи|ахәыҷқәа=[[Баграт III (Қырҭтәыла) |Баграт II]]|ауацәа=|аусура=|аԥхьа иҟаз=[[Леуан III]]}}'''Аҳкәажәду Гәырандыхәт —''' Қарҭли аҳмада (аҳкәажәду) (975-982), Аԥсуа аҳраду арегент (975-978). == Аԥсҭазаара == Аҳкәажәду Гәырандыхәт '''—''' диит [[Гьаргь II|аԥсҳа Гьаргьи II]] иԥшәмаԥҳәыси аҳкәажәдуи Еленеи рҭаацәараҿы. Гәырандыхәт диит арацәа ҭаацәараҿы, 4-ҩык иашьцәеи 2-ҩык иаҳәшьцәеи лыман. Урҭ рахьтә лашьцәа хҩык ([[Леуан III]], [[Дырмит III]], [[Феодоси III]]) Аԥсҳара рылшеит. 933 ш. лаб [[Гьаргь II]] иԥеиҳабы, ақәгылара ҟазҵаз аҳиԥа Константин дишьит. 957 шықәсазы лаб Гьаргь II иҭахын Кахьеҭ дақәларц. Аха ичымазара иахҟьаны, ар напхгара рзиуан иҷкәын, Қарҭли аҳма-да, аҳиԥа Леуан. Кахеҭ даннеи, Леуан еиликааит ажәабжь лахьеиқәҵага, иаб «Аԥсҳа Дуӡӡеи Анцәабзиабаҩи» [[Гьаргь II|Гьаргь]] дышԥсыз. Кахеҭ аҳ Ҳорепископ Квирке II иареи аиқәшаҳаҭра рыбжь-арҵарц акәын, ашьҭахь иаарласны Аԥсныҟа дхынҳәит. Аԥсны данааи, аҳра ауразы агәыргьын-хаҵара мҩаԥиргеит, Аԥсҳа Леуан III иакәны дҟалеит. 959 шықәсазы Гәырандыхәт ԥҳәысс дигоит Таик аҳ - Гәыргьен Багратион. 960 шықәсазы диит лԥа – [[Баграт III (Қырҭтәыла)|аҳиԥа Баграт]]. Лашьа [[Леуан III|Леуан]] ихаан, Гәырандыхәт Џьавахьеҭ ампыҵахалараҿы амаҵ луан, ари атәылаҿацә аҿы Звиад Марышь-иԥа аҳмадас иҟаҵараҿы лхы алалырхәит, уи иҭынха гәакьа Иуан (Иване) Марышьи ԥыҭрак ашьҭахь лԥа [[Баграт III (Қырҭтәыла)|аҳиԥа Баграт]] иалагалара дашьҭан амчрахь. 967 шықәсазы лашьа, Аԥсҳа Леуан иԥсҭазаара далҵоит. Аԥсҳас дҟалоит лашьа – Дырмит III. 968 ш. Дырмит ихьыԥшцәа адҵа риҭоит, иашьа еиҵбы – Феодоси дыркырц. Феодоси, [[Гәықыҭтәи аҳҭынра|Гәықыҭҟа]], Аԥсҳа иахь данаарга, Дырмит иԥсҳара ашәарҭадеитәарц азы, адҵа риҭеит, иашьа еиҵбы Феодоси иблақәа ҭырблаарц. Аԥсуа аамсҭара ари даара иргәамԥхеит. 7 шықәса рышьҭахь, хшара имамкәа дыԥсит Дырмит. Аԥсҳас дҟалоит Феодоси III Чала. 975 шықәсазы Қарҭли аԥшәмацәа, ишаԥу еиԥш, дырҩегьых аичарчаҩрақәа рыҟаҵара иалагеит, уимоу, Уԥлис-Цыхь, аԥсҳацәа раҳҭынра, иақәлеит. Ари абааш акәша-мыкәша иҟаз атәылақәа рыбжьара еицырдыруан, даараӡа иахьчоз, уаҩы дызҭамлоз ҳәа. Аха агьангьашцәа ақырҭцәа Накурдеви Сабоҭари рҟынтәи қахцәа раамсҭашәара ԥыҭҩык ачарҳәарахь ргәазҭарҵеит, Уԥлис-Цыхь ақәгылаҩцәа ирырҭеит, убри аамҭазгьы рыдгьылқәа рҟынтәи арратә агәыԥ ааӡеит. Абри ацәгьаршра иахҟьаны, Қарҭли Аҳәынҭқарԥҳәыси Гәырандыхәти, уи лхаҵа Гәыргьени, урҭ рыҷкәын – аҳиԥеи Баграти итҟәаны Кахеҭҟа иахыргеит. Уԥлис-Цыхь иҟалаз ақәгылара атәы Амагистр Дауҭ адырра шрырҭазҵәҟьа, иаразнак ируаа зегьы еизганы, аҩадатәи ахырхарҭахь иҿынеихеит. Аҳәынҭқар Самцхе днеины, Триалеҭ иҭыԥ иқәиргылеит, Кахьеҭ ақәлара иҽазыҟаиҵон, ақарҭцәеи каҳақәеи иаразнак рмиџьлисуаа Дауҭ иахь идәықәырҵеит аиқәшаҳаҭразы. Қарҭли аҳәынҭқарԥҳәыси Гәырандыхәти, уи лхаҵа Гәыргени, урҭ рыҷкәын аҳиԥа Баграти иоушьҭны, Уԥлис-Цыхьеи, Қарҭли ахаҭагьы рырхынҳәразы ажәа ирҭеит. Иара убри аамҭазгьы Кахеҭ ашәарҭадаразы акыр зҵазкуаз Қсани аиҩхааҿы иҟаз Ҵыркәалеи Груи абаахырӷәӷәарҭақәа аҩбагьы аҿагылаҩцәа рышьҭахьҟа иаанрыжьит. == Гәырандыхәт лрегентра. == Феодоси имчымхара збоз аԥсуа аамсҭашәара, Гәырандыхәти дареи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит, лыҷкәын, аҳиԥа, жәохә шықәса зхыҵуаз Баграт, Феодоси дицҳәынҭқархарц азы. Гәырандыхәт уи дақәшаҳаҭхоит, избанзар илдыруан Баграт иқәранамӡареи, лашьа Феодоси имчымхареи ирыхҟьаны, лара Аҳәынҭқарра арегент иаҳасабала Аԥсуа Аҳраду напхгара шалҭо. Лара лрегентраан қәгыларак ҟамлаӡеит, еибашьрак ҟамлаӡеит. Аамсҭара ари даара иргәаԥхон. Хышықәса, 975 инаркны 978 рҟынӡа, Гәырандыхәт Аԥсуа Аҳраду напхгара азылуан регент иаҳасабла. == Лԥа Баграт иԥсҳара. == Баграти Аԥснытәи иабшьа лашәи реицаҳра ашьҭахь, имҩаԥысит агәыргьынахаҵаратә ныҳәа. Ари ҟалеит 978 шықәсазы Аԥсны аҳәынҭқарра аҳҭнықалақь Қәҭешь аҟны, мамзаргьы еиҳа ииашаны иуҳәозар, аҳтә қыҭа Гәықыҭ аҟны. ''«Баграт инаркны, иалагеит Багратидцәа Раҳра аура Аԥсны аҟны. Егьырҭ Аԥсҳатә ҭаацәара аҳра руан 199 шықәса»''. Аԥсуа уаажәларра, еибашьуаз аганқәа рыцәгьаршрақәеи рыгәымбылџьбарарақәеи ргәы ԥнажәахьан, Баграт II дырҭахын, избанзар икандидатура дара рзыҳәан еиҳа иманшәалын. Феодоси иҳәынҭқарратә мчра анҵәамҭазы, Баграт II иабшьа иахь Таикҟа дишьҭоит, абс иҟарҵаз, Амагистр Дауҭ ихылаԥшра аҵаҟа. Зегь раԥхьаӡа иргыланы аҳ иӡбеит ақарҭцәа рҳәатәхамҵара аҵыхәтәа аԥҵара, урҭ рхатә ԥҟарақәа рыла инхон, аҳәынҭқарԥҳәыс Гәырандыхәт лҳәатәы иамӡырҩуа уҳәар алшоит. Аԥсҳа ари аҭагылазаашьа ибзианы идыруан. Баграт II Қарҭли далалеит, уи Ҭыгәа аҭыԥаҿы даанкылеит. Аԥсҳа хырԥашьа змам иаара рҽазыҟарҵо, Қарҭли аамсҭашәара напхгаҩыс далырхит - аамсҭа Ҟавҭар Ҵбели, иагьаҿагыларц рыӡбеит. Аӡиас Могриси ааигәара рымчқәа еизганы аибашьра рҽазыҟарҵеит. Аԥсҳа Баграт ирр ҿааиҭит, иеибашьцәа аӷа иҿалеит, аибашьрагьы иалагеит. Дук мырҵыкәа ақырҭцәа ҵысит, ибналеит. Аԥсуаа, аӷа данишьҭалаз, ирацәаҩны иҭахеит, ԥыҭ-ҩык итҟәаны иргеит. Аҩныҵҟатәи Қарҭли аамсҭашәара рҿаԥхьа аиааира ганы, Баграт Уԥлис-Цыхьынӡ днаӡеит, мышқәак уа дыҟан. Ахара зду, рыгәрагара иақәымшәоз иқәицеит, урҭ рҭыԥан ишьақәиргылеит зыҽзырҵабыргуаз, иҟәышыз ахылаԥшыҩцәеи зыгәра угартә иҟаз аҳҭынрауааи. [[Афаил:Аԥсҳа Баграт II.png|мини|Аҳкәажәду Гәырандыхәт лԥа ― [[Баграт III (Қырҭтәыла)|Аԥсҳа Баграт II]]|слева]] === Гәырандыхәт лполитикатә хҵәара. === Уи аамҭа иалагӡаны Баграти Гәырандыхәти еицәҳаит. Реимак мацара акәымкәа, иҟалап, ацәгьаршра аҽазыҟаҵараҿы гәҩарас иҟаиҵахьазҭгьы, уимоу, ицәыригазҭгьы. Ус анакәха, аҳкәажә Уԥлис-Цыхьынтә Қәҭеҭшьҟа лыхынҳәра амчра лымхра, ашьауӷа, ажәакала, аполитикатә хҵәара акәзар алшон. Баграт Гәырандыхәт диԥхьагыланы Уԥлис-Цыхьтәи абаа дынҭганы, Лыхтәи ахыҵырҭа днықәсны, Аԥсны аҳҭнықалақь ахықәан иҟаз Гегәыҭтәи иаҳҭынраҿы днаӡеит. Аха Аԥсҳа иан Гегәыҭ даанмыжькәа, харатәи атәылаҿацә ахь (Бедиа) дишьҭит. == Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа == Бедиатәи атәылаҿацә аҿы лара ауахәама аргылашьа дацклаԥшуан. Гәырандыхәт 988-999 шш. раан ахҵәара дыҟан. 999 шықәсазы Гәырандыхәт лԥеи лареи еинаалаеит, уи азы Бедиатәи аныхабаа Ахьтәы асандыҟәра ҳамҭас иарҭеит. 1002 шықәсанӡа Аҳкәажә Гәырандыхәт лыԥсҭазаара далҵит, дамадоуп Бедиатәи Аныхабаа аҩныҵҟа. {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:Гәырандыхәт}} [[Акатегориа:10-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1000 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥснытәи аҳкәажәцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылaтәи аҳкәажәцәа]] [[Акатегориа:10-тәи ашәышықәсазы аҳәса]] lkp0sp04htomt725ph5dctlpl4z1b5t Чачба, Баслакәа II 0 42976 172586 148099 2026-08-24T11:48:15Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Баслакәа.jpg|Баслакәа.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua|]]. 172586 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Баслакәа II |афото= |амаҵура=Аԥсҳа |инаркны=[[1630]] |рҟынӡа=[[1650]] |абираҟ=Flag of Principality of Abkhazia.jpg |агерб=Principality of Abkhazia coat of arms.svg |ацаҳ=Салуман II<br/>[[Чачба, Саҭеман |Саҭеман]] |ани аби=[[Чачба, Ԥуҭо |Ԥуҭо Чачба]]<br/>Шьахьынџьан-ҳаным |аира арыцхә=? |аира аҭыԥ=[[Аԥсны]] |аԥсра арыцхә=[[1650]] |аԥсра аҭыԥ=[[Аԥсны]] }} '''Баслакәа II Чачба''' — Аԥсны аҭауадцәа руаӡәк (1630-1650)<ref name=":0">Юрий Чиковани. Род Абхазских Князей Шервашидзе. 2007 год, Тбилиси.</ref>. == Абиографиа == Баслакәа — Аладатәи Аԥсны [[Чачба, Ԥуҭо|аҳ Ԥуҭо]] иԥшәмаԥҳәыси Шьахьынџьан-ҳаными рыҷкәын иоуп<ref name=":0" />. 1630 шықәсазы иаб Леван Адиан дишьит. Уи ашьҭахь иашьцәеи [[Чачба, Саҭеман|Саҭемани]] Салумани дрылагылоит. Урҭ Аԥсны Аҳраҿы раҳраура ианыҟала, иалагоит х-мчрак<ref name=":1">История Абхазии 5-9. Ирина Кокоскир. 2011 год, Сухум.</ref>. Аԥсны х-мчрак аныҟаз аамҭазы Агыртәылеи [[Аԥсны аҳратәра|Аԥсуа Аҳреи]] еибашьуан<ref name=":1" />. Баслакәа еиуеиԥшым ауаа идикылеит: Қристофор де Кастелли; Иерусалимтәи абеирҭыԥ анапхгаҩы Никәала Чолокашвили<ref name=":0" />. Никәалаҵәҟьа иоуп Баслакәа, 1650 шықәсазы Аԥсны данааи, аиааира азыҳәан дызныҳәаз. Баслакәа иԥсҭазаара далҵит 1650 шықәсазы, ахшара аанмыжькәа<ref name=":0" />. ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1650 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсуа аҳра ахцәа]] [[Акатегориа:Чачаа]] h288777876kja9972a79d625cn51chc Чачба, Росҭа-ҳаным 0 43319 172588 146353 2026-08-24T11:48:20Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg|Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua 172588 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Росҭа-ҳаным |аира арыцхә=? |аира аҭыԥ=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]] |аԥсра арыцхә={{date|2|5|1808}} |аԥсыжра аҭыԥ=[[Аҟәа абаа]] |адин=[[аԥсылманра]] }} '''Росҭа-ҳаным''' — [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] диԥҳан, иҟалап иԥҳәыс [[Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным|Афиза-ҳаным]] лҟынтәи. == Абиографиа == Росҭа-ҳаным диит [[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа аҳра]], Аԥсҳа [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] иҭаацәараҿы. Росҭа-ҳаным илызкны иаҳдыруа маҷуп. Иаҳдыруеит, ажәытәжәабжь излаҳәо ала, лара «Елыртәи аханаҿы, Еҭҳа-ҳаным лҟны, лаб иԥсра атәы еилылкааит, насгьы, еилаԥсаз леиԥш, ҩыџьа лыуаа лыманы арахь дыҩны дышнеиз». Азеиԥш дыррақәа ҳхы иаҳархәозар, Росҭа лаб иԥсра анеилылкаа ашьҭахь, иара иахь дцеит, аха амш бааԥсы иахҟьаны, аӡиас аԥшаҳәақәа ихыҵит, аӡымҩангага ӷәӷәан. Росҭа илзымчҳакәа, дкаҳан, аӡырҩра дагеит. Д.Мордовцев ишиҩуа ала, лаб иҿы анышә дамадоуп. Абас лыԥсра дахцәажәоит Д.Мордовец ишәҟәы “Прометеитәи аҭынхара” аҟны. <blockquote>''«Лхы-лҿы шкәакәа еиқәын, иаман хәыцракқәеи. лара лықәра иатәымыз: аԥсра акәын лхәыҷра еиԥш иҟаз лхы-лҿы аӡәгьы изымӡбоз ахәыцра ҭазҵаз. Қьилишь-беҟ иарӷьарахьтәи аган ала дамадан, хәыҷҵас лаб дидҳәалоушәа».''</blockquote>Абас ауп Д.Мордовцев ишәҟәы “Прометеитәи ашьҭра” аҿы уи дахцәажәоит. == Алитература == * {{Ашәҟәы|Ашықәс=1897|Ажәла=Мордовцев|Ахьӡ=Данил|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/prometeevo_potomstvo.pdf|Астатиа ахьӡ=Аԥсны ахақәиҭра аҵыхәтәантәи амшқәа раантәи аҭоурыхтә ароман.|Ахәҭа=Прометеитә шьҭра.|Адаҟьақәа=32-33|Аҭыԥ=Санкт-Петербург}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1808 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Лаҵарамза 2 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Чачаа]] 411ywcac10qbz1019uwjmjpmr9khak0 Инал-иԥҳа, Афиза-ҳаным 0 43320 172587 149274 2026-08-24T11:48:18Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg|Изображение_WhatsApp_2024-08-04_в_19.31.37_a2e7e739.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua 172587 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ауаҩы |ахьӡ=Афиза-ҳаным Инал-иԥҳа |афото=Gerb Inal-ipa.svg |аира арыцхә=? |аира аҭыԥ=[[Аԥсуа аҳра (XV-XIX)|Аԥсуа Аҳра]] |аԥсра арыцхә=[[1836]] ашьҭахь |аԥсра аҭыԥ=[[Ҭрабзан]], [[Османтәи аимпериа]] |адин=Аԥсылманра |ахаҵа=[[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] }} '''Афизе-ҳаным''' — [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи Чачба]] аԥшьбатәи иԥшәмаԥҳәыс, ихәыҷқәа ран лоуп.<ref name=":0">{{Ашәҟәы|Ашықәс=2007|Ажәла=Ҷкәан|Ахьӡ=Иури|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Chikovani_Rod_abkhazskih_kniazey_Shervashidze.pdf|Астатиа ахьӡ=Аԥсуа аҳцәа рышьҭра|Аҭыԥ=Қарҭ|Аҭыжьырҭа=Универсал}}</ref> == Абиографиа == Афиза-ҳаным аҭауадцәа [[Инал-иԥацәа]] рҭаацәараҿы диит. Ԥҳәысс дигеит [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] . Аԥсуа ақаԥдан - Нарчоу Инал-иԥа иҭынха лакәын. Уи лашьаԥҳа Тата Нарчоу-иԥҳа Инал-иԥҳа, [[Чачба, Қьалышь Аҳмаҭ-беи|Қьалышь-беи]] иԥа, аҳиԥа [[Чачба, Ҳасан-беи|Ҳасан-беи]] иԥҳәыс лакәын. == Ахәыҷқәа == Шаҟаҩы ахшара илоуз цқьа еилкаам, иҟалап урҭ аҳкәажәцәа ракәзар: ''Раби, Гамедина, Селмагьына, Назифа, [[Чачба, Росҭа-ҳаным|Росҭа]], Нафҭаина''. Аҳкәажәцәа ирҳәит анырра ду змаз ауаа. Нафҭаина-ҳаным Баҭымтәи абеи ԥҳәысс диман; Селмагьына-ҳаными Гамедина-ҳаными ҩыџьа аишьцәа аҭауадцәа ԥҳәысс иргеит: Алы-беии Мсоусҭеи Амаршьанаа; Назифа-ҳаным ԥҳәысс дигеит анырра ду змаз Ҳоџьа-оӷлы Ҳаџьи-беи; Раби-ҳаным ԥҳәысс дигеит Ҭрабзынтәи асерасқьыр Шәлиман-ԥашьа. Афиза Шәлиман-беии Зеқьыр-беии ран лакәзар ҟаларын. Шәлиман-беи дҭахеит Аҟәатәи абааҿы, аинрал Рыкгоф излаиҳәоз ала, Зиықьыр-беи изкны иҳамоу аинформациа маҷуп. Аха Пол Гибал иажәабжь аҿы ҭауадк изкны иҳәоуп:<blockquote>''Минуҭқәак рышьҭахь, [[Чачба, Сафар Алибеи|Сафир-беи]] иашьа дааит, 12 шықәса зхыҵуаз аҭауад, ахысреи аҽықәтәареи аҟны зеиԥш иҟамыз.''<ref>{{Ашәҟәы|Ашықәс=2017|Ажәла=Гәымба|Ахьӡ=Михаил|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/file/Gumba_M_Seferbey_2017.pdf|Астатиа ахьӡ=Сафар-беи|Аҭыԥ=Аҟәа}}</ref></blockquote>Аха ари Зеқьырбеи иакәу иакәым еилыкка иаҳзыҳәом. == Аԥсра == Афиза-ҳаным дыԥсит 1836 шықәса ашьҭахь, Ҭрабзан.<ref name=":0" /> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:18-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:1836 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Иналаа]] l6z7mlhwdsyiwiwxfa3wlxhy73ru6q3 Леуан III 0 43356 172584 148726 2026-08-24T11:48:09Z CommonsDelinker 120 Removing [[:c:File:Аԥсҳа_Леуан_III.jpg|Аԥсҳа_Леуан_III.jpg]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Gbawden|Gbawden]] because: per [[:c:Commons:Deletion requests/Austin.gochua|]]. 172584 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик |ахьӡ=Леуан III |даҽа ахьӡ=Леуан III Лаша́ |афото= |амаҵура=Аԥсҳа |инаркны=[[957]] |рҟынӡа=[[967]] |абираҟ=Flag of Abasgeti.svg |аԥхьа иҟаз=[[Гьаргь II]] |аҭынха=[[Дырмит III]] |ани аби=[[Гьаргь II]], аҳкәажәду Елена |ахәыҷқәа=Идырым иԥҳа |амаҵура2=Қарҭли аҳмада|инаркны2=[[932]]|рҟынӡа2=[[957]]|аҭынха2=[[Аҳкәажәду Гәырандыхәт]]|аԥхьа иҟаз2=[[Кәаста (Гьаргь II иԥа) |Аҳиаԥа Кәасҭа]]|аира арыцхә=?|аира аҭыԥ=[[Қәҭешь]], [[Аԥсуа аҳра]]|аԥсра арыцхә=[[967]]|аԥсра аҭыԥ=[[Қәҭешь]], [[Аԥсуа аҳра]]|аԥсыжра аҭыԥ=[[Мықәтәи ауахәама |Мықәтәи аныхабаа]]}} '''Леуан III Лаша''', иара убасгьы '''Аԥсҳа Анцәабзиабаҩ''' — аԥсуа аԥсҳа (957-967), Қарҭли [[аҳмада]] (933-957). == Абиографиа == === Ахылҵшьҭра === Леуан диит [[Гьаргь II|Аԥсҳа Гьаргьи]] аҳкәажәду Еленеи рҭаацәараҿы. === Қарҭли аҳмада === ==== Аҳраура алагамҭа. Қахьеҭ ақәлара ==== 933 шықәсазы Қарҭли [[Кәаста (Гьаргь II иԥа)|аҳмада Кәасҭа]] даныршь ашьҭахь, [[Гьаргь II]] Леуан [[Аҳмада|аҳмадас]] дҟаиҵеит. Леуан, иаб идҵала, арԥыза еиԥш еиҭах ир шьҭыхны Кахьеҭ дақәлеит. Аха [[Кәрыкь II Кахьеҭтәи|Кәрыкь II]] аҿагылара шилымшоз идыруан, днеит аԥсҳа иҿаԥхьа хырқьиара ҳәа, аха нас дыбналарц иақәикит. Леуан дааникылеит, диманы Кахьеҭ дигеит, иҭаацәагьы шьҭыхны дгьыжьырц. Аха урҭ бналеит, избанзар қарҭлитә аамсҭацәа ргәырҽанырҵахьан. Егьырҭ абаақәагьы ргеит, хԥа рыда: Нахҷаван, Боҷорма, Лоҵобан. Лоҵобан абаа Иуана Ариш-иԥа итәын. Уи кыр иҽирӷәӷәан, дызхьыҧшызгьы диҵыҵит. Идыргылеит Шурисцихе, аруаа рыла еибырҭеит. Марани абаа усҟан Хахәа инапаҿы иҟан, уигьы Ариш-иԥацәадреиуан – Иуана диашьан, иашьа диеиԥшны уигьы махәҿа ӷәӷәала икын ибаа. Нахҷаван абаа Кәрыкь-иҧа Фадла иакәын изтәыз. Уигьы ҩныҵҟала даара иҽирӷәӷәеит. [[Кәрыкь II Кахьеҭтәи|Қорепископ Кәрыкь]], имч шазымхо аниба, ажәа имихит иԥсы шеиқәирхо, уи азы Кахьеҭ-тәыла [[Гьаргь II|аԥсҳа Гьаргь]] ишииҭо. Аҳиԥа Леуан [[Кәрыкь II Кахьеҭтәи|Кәрыкь]] доуишьҭырц игәгьы иҭамшәеит, аха аб даҽакала дныҟәеит. [[Кәрыкь II Кахьеҭтәи|Кәрыкь]] ҳаԥыхьа аӡынразы имрымхырц Боҷорма абаа. Уи аҟнытә Нахҷаван абаагьы ргеит, шасысгьы иҷкәын аиҵбы Дауҭ димырхит. Уи Аиниара аҽны доурышьҭит. ==== Кахьеҭ ақәлара. Аԥсҳас аҟалара ==== Аӡын ишааӷыҵысыз еиҧш, еиҭах аԥсҳа ир дәықәиҵеит, Леуан ԥызас дрыҭаны. Дақәлеит уи Кахьеҭ, амца иаиргеит. Кахаа рыпҟара дшаҿыз аԥсырӡы иарҳәеит: [[Гьаргь II|Гьаргь дуӡӡа, Анцәа бзиа дызбоз]], иԥсҭазара дшалҵыз ала. Леуан иаразнак [[Кәрыкь II Кахьеҭтәи|ақорепископ Кәрыкь]] диԥхьеит, Базалеҭтәи аӡиа ахықәаҿ, наҟ-ааҟ аҽцәа аӡәи-аӡәи рываргыланы, хәлаанӡа лаԥш-ҿаԥшы еицәажәон. Убранӡа имҳәеит иаб дшыԥсыз. Бзиа дшибо агәра ирганы, иԥагьы маҳәыс дшиҭаху иҳәеит. [[Кәрыкь II Кахьеҭтәи|Кәрыкь]] уи атәы аниаҳа, дҽыжәԥан дхырхәеит, мыцхәы игәы иахәеит ас еиԥш аинышәара. Иаҳарак – ирыбжьарҵаран иҟаз аиуара. === Аԥсҳа Анцәабзиабаҩ. Аҳраура алагамҭа === ==== Џьавахьеҭ ампыҵахалара ==== Леуан III имчра инарҭбааны, Џьавахьеҭ инапаҿы иааигеит. Ари атәылаҿацә аҳмадас далихит илаҩ – Звиад Марышь-иԥа. Ермантәыла аҳәааҿы, иахьатәи Ахалкалаки иацәыхарамкәа, Аԥсуа Аҳраду мрагыларахьтәи аҳәаа ҳәа иҟалаз Џьавахьеҭ иара идҵала Кәымурдо ақыҭан аныҳәарҭа дыргылеит. Ари аныҳәарҭаҿы иҟоуп Леуан ихаҭеи, ари аҳмадара аҿы анапхгара зуаз Звиад Марышь-иԥеи рыхьӡқәа зну аргылатә ҩыра. 964 ашықәс азы ашьаҭаркыз аныҳәарҭаҿы еиқәырханы иҟоуп Леуан III, иаҳәшьа Гәырандыхәти лысабиеи (ԥхьаҟатәи Аԥсҳа Баграт II) ррелиефтә сахьақәа. Кәымурдо иҟоу ауахәама аҿы иануп: «Аҷҟәандар Иуана 964 шықәсазы лаҵарамзазы, Звиад иаҳмадараан, актәи амза асабшаҽны, аԥсҳа Леуан ихаан агәнаҳа змаз Сакоцари инапала ари ауахәама ауасхыр шьақәиргылеит». ==== Кахьеҭ ақәлара. Леуан иԥсра ==== Дгьыжьит Леуан, иаб иҭынхаз адгьылқәа инапаҿы иааигеит, итәыла аҩныҵҟатәи аиқәымшәарақәа рырҽеира иҽазикит, иара убасҟан [[Аԥсуа Аҳраду|Аԥсны]] дазыгьыжьит. Анцәа имч ала идгьылқәа еидикылеит, егьирҭбааит. Иаб иеиԥш Анцәа бзиа дибон, аҟазшьа бзиақәа илан, аԥсаҭа ирҳауан. Иԥсҳара аусқәа анирҽеи, Кәрыкь дзықәиргәыӷыз иажәа наигӡеит: иӡӷаб ҭацас дриҭеит. Аха аамҭа рацәак мҵыкәан Леуан иԥҳа дыԥсит. Еиҭах Леуан Кәрыкь ӷас дҟаиҵеит, Кахеҭгьы дақәларц иҿынеихеит. Ар дуӡӡа иманы ддәықәлеит Арагви ахықәахь, ихишьааит Мухнар, Херки, Базалеҭ. Уи ақәыларантә дгьежьын, игәы рахәымхан, дыҧсит. Анышә дамардеит аарлаҳәа иргыланы иааз [[Мықәтәи ауахәама|Мықәтәи аныхабааҿ]]. Аҳраду даҭынхеит [[Дырмит III]] === Аныхабаақәа аргылара === Ермантәыла аҳәааҿы, иахьатәи Ахалкалаки иацәыхарамкәа, Аԥсуа Аҳра амрагыларахьтәи аҵыхәантәи ҳәааны иҟалаз Џьавахеҭ иара идҵала Кәымырдо ақыҭан аныхабаа дыргылеит. 964 ашықәсазы иаԥҵаз аныхабааҿ иҟоуп Леуани иаҳәшьа [[Аҳәынҭқарԥҳәыс Гәырандыхәт|Гәырандыхәти]] ррельефтә сахьақәа. Аԥсны агәҭаны, [[Мықә]] ақыҭан, Леуан III идҟала нанҳәа лыхьӡала аныхабаа ссир иргылеит, уа аԥсқәабазгьы шьақәиргылеит. Ари аныхабаа аԥсуа архитектуратә ҵараиурҭа иреиҳаӡоу еихьӡараны иҟоуп, аҳәынҭқарра аекономикатәи акультуратәи ҩаӡара ҳаракны ишыҟоу арҵабыргуеит. ==Алитература== * {{Ашәҟәы|Ашықәс=2000|Ажәла=Чачхалиа|Ахьӡ=Денис|Астатиа ахьӡ=Аԥсҳацәа рыхроника|Аҭыԥ=Москва|Азхьарԥш=http://apsnyteka.org/2891-chachkhalia_d_khronika_abkhazskikh_tsarei_2000.html}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:10-тәи ашәышықәсазы ииз]] [[Акатегориа:967 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсҳацәа]] [[Акатегориа:Ачаа]] inlq6ofzf57mpxbqeco68j6j90qx0qr Акатегориа:Италиа агәабзиара 14 45388 172523 151431 2026-08-23T16:05:01Z Fraxinus.cs 8381 172523 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Health in Italy}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|гәабзиара]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Агәабзиара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] 93094oopciufsz6dy4aq0dfs9xqcqox Акатегориа:Агәабзиара европатәи атәылақәа рыла 14 45389 172524 151432 2026-08-23T16:05:20Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Агәабзиара Европатәи атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Агәабзиара европатәи атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 151432 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара Европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа агәабзиара| тәылақәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа| гәабзиара ]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла|!]] awr6oagn8uiruv99mpqcf7432u99j6d Акатегориа:Афатәи арыжәтәи атәылақәа рыла 14 55387 172521 171896 2026-08-23T16:02:26Z Fraxinus.cs 8381 нoвый ключ copтиpoвки для [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла]]: " фатәи арыжәтәи" [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172521 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Food and drink by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Афатәи арыжәтәи арегионқәа рыла}} [[Акатегориа:Афатәи арыжәтәи| тәылақәа]] [[Акатегориа:Акультура атәылақәа рыла| фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла| фатәи арыжәтәи]] [[Акатегориа:Акрыфара атәылақәа рыла| фатәи арыжәтәи]] 7o4s62v4y2z2ryayebtk0hjbm21h6vr Акатегориа:Урыстәылатәи ажурналистцәа 14 55692 172468 2026-08-23T12:45:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Journalists from Russia}} {{fooian fooers |Profession=Ажурналистцәа |Nationality=Аурысцәа |NationalityWithSuffix=Урыстәылатәи |Country=Урыстәыла |Supercategory=исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа |Supercategory2=амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа }} Акатегориа:Урыстәыла инхо ауаа р...» 172468 wikitext text/x-wiki {{commons category|Journalists from Russia}} {{fooian fooers |Profession=Ажурналистцәа |Nationality=Аурысцәа |NationalityWithSuffix=Урыстәылатәи |Country=Урыстәыла |Supercategory=исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа |Supercategory2=амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа }} [[Акатегориа:Урыстәыла инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|журналистцәа]] [[Акатегориа:Азиатәи ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Европатәи ажурналистцәа]] jpj60ykyfudlybamrt45w7a4xhoqa5c 172469 172468 2026-08-23T12:47:14Z Fraxinus.cs 8381 172469 wikitext text/x-wiki {{commons category|Journalists from Russia}} {{fooian fooers |Profession=Ажурналистцәа |Nationality=Аурысцәа |NationalityWithSuffix=Урыстәылатәи |Country=Урыстәыла |Supercategory=исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа |Supercategory2=амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа }} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|журналистцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} ажурналистцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=2nd=yes}} ажурналистцәа]] 3gutnin3lae1qz4u393skqxhk9j4yqe 172470 172469 2026-08-23T12:47:25Z Fraxinus.cs 8381 172470 wikitext text/x-wiki {{commons category|Journalists from Russia}} {{fooian fooers |Profession=Ажурналистцәа |Nationality=Аурысцәа |NationalityWithSuffix=Урыстәылатәи |Country=Урыстәыла |Supercategory=исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа |Supercategory2=амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа }} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа рзанааҭ ҳасабала|журналистцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} ажурналистцәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}} ажурналистцәа]] trbkbsy3fxxnagekcdn35vewzgfjj3s Акатегориа:Азиатәи ажурналистцәа 14 55693 172471 2026-08-23T12:48:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Азиатәи ашәҟәыҩҩцәа|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ажурналистика|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа|-]]» 172471 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Азиатәи ашәҟәыҩҩцәа|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ажурналистика|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа|-]] lr5rnais5uhg8trdal28vam741t90wf Акатегориа:Азиа иҟоу ажурналистика 14 55694 172472 2026-08-23T12:50:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Ажурналистика аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу амассатә информациа ахархәагақәа|журналистика]]» 172472 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ажурналистика аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу амассатә информациа ахархәагақәа|журналистика]] 7ls06mh8lot9tcb83k14affhtg299lg Акатегориа:Азиа иҟоу амассатә информациа ахархәагақәа 14 55695 172473 2026-08-23T12:51:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Mass media in Asia}} [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи акультура|!массатә информациа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аимадарақәа|массатә информациа]]» 172473 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Mass media in Asia}} [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи акультура|!массатә информациа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аимадарақәа|массатә информациа]] 9lspfgrmgcbgpo2st2vs0btilb27o8b Акатегориа:Азиа иҟоу аимадарақәа 14 55696 172474 2026-08-23T12:52:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аимадарақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырреи атехнологиеи|аимадарақәа]]» 172474 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аимадарақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа рҿы иҟоу аҭҵаарадырреи атехнологиеи|аимадарақәа]] d8mg9bjumrxrm5wsb30634818qsa46l Акатегориа:Ажурналистика аконтинентқәа рыла 14 55697 172475 2026-08-23T12:54:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:журналистика аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Ажурналистика| континентқәа]] [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аконтинентқәа рылаt| журналистика]]» 172475 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:журналистика аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Ажурналистика| континентқәа]] [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аконтинентқәа рылаt| журналистика]] 329a4j7ifsng4wgjt5se9otig22e7qf 172476 172475 2026-08-23T12:54:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аконтинентқәа рылаt]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аконтинентқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172476 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:журналистика аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Ажурналистика| континентқәа]] [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа аконтинентқәа рыла| журналистика]] 1v0y4dmdggm5esvds0uprm9cm3rwo3l Акатегориа:Европа иҟоу ажурналистика 14 55698 172477 2026-08-23T12:55:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Ажурналистика аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу амассатә информациа ахархәагақәа|журналистика]]» 172477 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ажурналистика аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу амассатә информациа ахархәагақәа|журналистика]] 9lad5lq1uaifc5zzl1398ykep8qbnxw Акатегориа:Европатәи ажурналистцәа 14 55699 172478 2026-08-23T12:57:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Европатәи ашәҟәыҩҩцәа|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ажурналистика|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа|-]]» 172478 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Европатәи ашәҟәыҩҩцәа|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ажурналистика|+журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа|-]] pmtqd8vvur7jjpfp4q7m2hs5vnpv9ld Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа 14 55700 172479 2026-08-23T13:17:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Assassinated people}} Аполитикатә, адинтә, ма аԥаратә мзызқәа рзы иналукааша ауаҩы ишьра иақәшәаз ауаа. {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа|-ирықәшәаз]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа|*политикатә]] Акатего...» 172479 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Assassinated people}} Аполитикатә, адинтә, ма аԥаратә мзызқәа рзы иналукааша ауаҩы ишьра иақәшәаз ауаа. {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа|-ирықәшәаз]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа|*политикатә]] [[Акатегориа:Атерроризм иахҟьаны аԥсрақәа]] 5f09mor34clnjzxez4vpdb5cggyvztt 172480 172479 2026-08-23T13:19:31Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172480 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Assassinated people}} Аполитикатә, адинтә, ма аԥаратә мзызқәа рзы иналукааша ауаҩы ишьра иақәшәаз ауаа. {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа|-ирықәшәаз]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа|*политикатә]] [[Акатегориа:Атерроризм иахҟьаны аԥсрақәа]] 1h9duzh007zctmw7muw1yvduzxor28f Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа 14 55701 172481 2026-08-23T13:24:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Assassination}} {{Cat main|Аполитикатә шьра аҽазышәара}} * Аполитикатә шьра ҳәа изышьҭоу ауаажәларратә усзуҩы хықәкыла ишьра ауп. * Ашьрақәа ҟалар алшоит аидеологиатә, аполитикатә, арратә, ма аԥаратә мзызқәа ирыхҟьаны. {{DEFAULTSORT:политикатә шьра аҽазышәара...» 172481 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Assassination}} {{Cat main|Аполитикатә шьра аҽазышәара}} * Аполитикатә шьра ҳәа изышьҭоу ауаажәларратә усзуҩы хықәкыла ишьра ауп. * Ашьрақәа ҟалар алшоит аидеологиатә, аполитикатә, арратә, ма аԥаратә мзызқәа ирыхҟьаны. {{DEFAULTSORT:политикатә шьра аҽазышәарақәа}} [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә цәгьаурақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә мчы ахархәара]] [[Акатегориа:Атеррористтә тактикақәа]] [[Акатегориа:Атеррористтә хҭысқәа]] 44p823agkbbdhae7rrwiuog3b4mfc0p Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа ахкқәа рыла 14 55702 172482 2026-08-23T13:26:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа ахкқәа рыла}} [[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа| хкқәа]] [[Акатегориа:Ашьрақәа ахкқәа рыла| ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]]» 172482 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа ахкқәа рыла}} [[Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа| хкқәа]] [[Акатегориа:Ашьрақәа ахкқәа рыла| ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа]] 0e4oti674hp89mzcke5kq5qbbr06dhl Акатегориа:Аӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа 14 55703 172487 2026-08-23T13:32:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Extrajudicial killings}} {{cat main}} {{Category see also|Мчыла арӡра|Апарамилитартә еиҿкаарақәа}} {{DEFAULTSORT:ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа}} [[Акатегориа:Ашьрақәҵара]] [[Акатегориа:Иҟьашьу аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Ашьрақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аполитикате репрессиа]] Ак...» 172487 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Extrajudicial killings}} {{cat main}} {{Category see also|Мчыла арӡра|Апарамилитартә еиҿкаарақәа}} {{DEFAULTSORT:ӡбарҭанҭыҵтәи ауаҩшьрақәа}} [[Акатегориа:Ашьрақәҵара]] [[Акатегориа:Иҟьашьу аибашьрақәа]] [[Акатегориа:Ашьрақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аполитикате репрессиа]] [[Акатегориа:Арратә цәгьоурақәа ахкқәа рыла]] chmvwdoyi3r4pm9ybqbbxxaf5sb2tdy Акатегориа:Атеррористтә тактикақәа 14 55704 172488 2026-08-23T13:36:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Terrorism tactics}} {{Cat main|Атеррористтә тактика}} {{DEFAULTSORT:террористтә тактикақәа}} [[Акатегориа:Атерроризм аметодқәа| тактикақәа]] [[Акатегориа:Апартизантә еибашьраҿы атактика]] [[Акатегориа:Ареволиуциатә тактика]]» 172488 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Terrorism tactics}} {{Cat main|Атеррористтә тактика}} {{DEFAULTSORT:террористтә тактикақәа}} [[Акатегориа:Атерроризм аметодқәа| тактикақәа]] [[Акатегориа:Апартизантә еибашьраҿы атактика]] [[Акатегориа:Ареволиуциатә тактика]] 8u3vgtbnxk6qr2zk007euceocy2a0zd Акатегориа:Атерроризм аметодқәа 14 55705 172489 2026-08-23T13:37:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:терроризм аметодқәа}} [[Акатегориа:Атерроризм| методқәа]]» 172489 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:терроризм аметодқәа}} [[Акатегориа:Атерроризм| методқәа]] 7pqoowz19u14jh08pwitis9t0lxflzf Акатегориа:Апартизантә еибашьраҿы атактика 14 55706 172490 2026-08-23T13:38:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Guerrilla warfare tactics}} {{DEFAULTSORT:партизантә еибашьраҿы атактика}} [[Акатегориа:Апартизантә еибашьра|тактика]] [[Акатегориа:Аибашьра ахкы ала арратә тактика]] [[Акатегориа:Ареволиуциатә тактика]]» 172490 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Guerrilla warfare tactics}} {{DEFAULTSORT:партизантә еибашьраҿы атактика}} [[Акатегориа:Апартизантә еибашьра|тактика]] [[Акатегориа:Аибашьра ахкы ала арратә тактика]] [[Акатегориа:Ареволиуциатә тактика]] 8ql6t6rn3rn4g055t29xq5fmfwuq5o5 Акатегориа:Ареволиуциатә тактика 14 55707 172491 2026-08-23T13:40:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Revolutionary tactics}} {{Category see also|Апропаганда атехника|Аԥсихологиатә еибашьра атехника}} {{DEFAULTSORT:револиуциатә тактика}} [[Акатегориа:Ареволиуциа|тактика]] [[Акатегориа:Атактика]]» 172491 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Revolutionary tactics}} {{Category see also|Апропаганда атехника|Аԥсихологиатә еибашьра атехника}} {{DEFAULTSORT:револиуциатә тактика}} [[Акатегориа:Ареволиуциа|тактика]] [[Акатегориа:Атактика]] mvihcp6ap5uqxa8wt6nrlrnzribxbw6 Акатегориа:Аибашьра ахкы ала арратә тактика 14 55708 172492 2026-08-23T13:41:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Military tactics by type of warfare}} [[Акатегориа:Арратә тактика| ]] [[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла|-]]» 172492 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Military tactics by type of warfare}} [[Акатегориа:Арратә тактика| ]] [[Акатегориа:Арратә ҿиара ахкқәа рыла|-]] 0klgclm2nip9hxiavpy3bsocfada19i Акатегориа:Атеррористтә хҭысқәа 14 55709 172493 2026-08-23T13:44:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Terrorist incidents}} {{DEFAULTSORT:террористтә хҭысқәа}} [[Акатегориа:Атерроризм|!хҭысқәа ]] [[Акатегориа:Ажәыларақәа]] [[Акатегориа:Антропогентә машәырцәгьақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҭоурых]]» 172493 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Terrorist incidents}} {{DEFAULTSORT:террористтә хҭысқәа}} [[Акатегориа:Атерроризм|!хҭысқәа ]] [[Акатегориа:Ажәыларақәа]] [[Акатегориа:Антропогентә машәырцәгьақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә ҭоурых]] t5lk9viroew72775q894m1uunh1boqb Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа 14 55710 172494 2026-08-23T13:48:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Deaths from murder}} *[[Ауаҩшьра]] иахҟьаны иҭахаз еицырдыруа ауаа. {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра|*иақәшәаз]]» 172494 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Deaths from murder}} *[[Ауаҩшьра]] иахҟьаны иҭахаз еицырдыруа ауаа. {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра|*иақәшәаз]] 86x0yjgh7eoxzbit2z39mgknbm3nucr 172495 172494 2026-08-23T13:50:06Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаҩшьра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172495 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Deaths from murder}} *[[Ауаҩшьра]] иахҟьаны иҭахаз еицырдыруа ауаа. {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа|*иақәшәаз]] hgt3x08sfgln9j4cz1g5i98fxry86xp Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа 14 55711 172496 2026-08-23T13:51:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Victims of crime}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:цәгьаура иақәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Ацәгьаура|иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Иалаӡыз ауаа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иадҳәалоу ауаа|иақәшәаз ауаа]]» 172496 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Victims of crime}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:цәгьаура иақәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Ацәгьаура|иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Иалаӡыз ауаа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иадҳәалоу ауаа|иақәшәаз ауаа]] tm333ji647yg6mw3kxs9dliut8zghnl Акатегориа:Атерроризм иахҟьаны аԥсрақәа 14 55712 172497 2026-08-23T13:56:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Иадҳәалоу акатегориа|Аибашьрақәа ирыхҟьаны аԥсрақәа}} {{DEFAULTSORT:терроризм иахҟьаны аԥсрақәа}} [[Акатегориа:Атерроризм иақәшәаз ауаа|-иахҟьаны аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Антропогентә машәырцәгьақәа ирыхҟьаны аԥсрақәа]...» 172497 wikitext text/x-wiki {{Иадҳәалоу акатегориа|Аибашьрақәа ирыхҟьаны аԥсрақәа}} {{DEFAULTSORT:терроризм иахҟьаны аԥсрақәа}} [[Акатегориа:Атерроризм иақәшәаз ауаа|-иахҟьаны аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Антропогентә машәырцәгьақәа ирыхҟьаны аԥсрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа]] 6afa2ovff5bhc63yj2u17jo0n9khf9v Акатегориа:Антропогентә машәырцәгьақәа ирыхҟьаны аԥсрақәа 14 55713 172498 2026-08-23T13:58:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа зыхҟьаз ала]] [[Акатегориа:Антропогентә машәырцәгьақәа рыхҟьаԥҟьақәа|-ԥсрақәа]]» 172498 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа зыхҟьаз ала]] [[Акатегориа:Антропогентә машәырцәгьақәа рыхҟьаԥҟьақәа|-ԥсрақәа]] gb0cinbduy189xi5g78qu5m0ffhx9ci Акатегориа:Атерроризм иақәшәаз ауаа 14 55714 172499 2026-08-23T13:59:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Victims of terrorism}} {{Cat main|Атерроризм}} {{Category see also|Атеррористтә хҭысқәа‎}} {{DEFAULTSORT:терроризм иақәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Атерроризм|иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа]]» 172499 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Victims of terrorism}} {{Cat main|Атерроризм}} {{Category see also|Атеррористтә хҭысқәа‎}} {{DEFAULTSORT:терроризм иақәшәаз ауаа}} [[Акатегориа:Атерроризм|иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа]] 3msmet2z2fvzm4p4k1vn6z98e9wuxub Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла 14 55715 172500 2026-08-23T14:03:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа| тәылақәа]] Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа ры...» 172500 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла| политикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьра аҽазышәарақәа атәылақәа рыла| уаа]] ly5yagll1iclpcrkmrqvam4lt1tjb98 Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла 14 55716 172501 2026-08-23T14:14:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Murder victims by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа| тәылақәа рыла]] Акатегориа:Ацәгьаура иақә...» 172501 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Murder victims by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа| тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла| уаҩшьра]] djwebk2w243xrp26zg7e7hehj2r3bqj 172505 172501 2026-08-23T14:19:32Z Fraxinus.cs 8381 172505 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Murder victims by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа| тәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла| уаҩшьра]] 0p3ghu9thsja8tssn95lucyyjy2e0gn Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла 14 55717 172502 2026-08-23T14:18:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Murdered people by country of location}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла}} Акатегориа:Ауаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа| цәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа ры...» 172502 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Murdered people by country of location}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа| цәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла| иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа]] ioxbq41i8iem7sunz44d1sm2d8flh15 172503 172502 2026-08-23T14:18:43Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172503 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Murdered people by country of location}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа| цәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла| иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа]] p8vp2cudiepv3udpzgoat9jlcirzt0e 172504 172503 2026-08-23T14:19:15Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла]] в [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла]] без оставления перенаправления 172503 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Murdered people by country of location}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа| цәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла| иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа иақәшәаз ауаа]] p8vp2cudiepv3udpzgoat9jlcirzt0e Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла 14 55718 172506 2026-08-23T14:48:03Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Murder by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] Акатегориа:Ацәгь...» 172506 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Murder by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура атәылақәа рылеи ахкқәа рылеи| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа| тәылақәа рыла]] tfj2esvat8yrwxgq2wwx237ky7liigh Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла 14 55719 172507 2026-08-23T15:23:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Death by country}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:ԥсра атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра| Country]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла| ԥсра]]» 172507 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Death by country}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:ԥсра атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра| Country]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла| ԥсра]] 3z8ya9k6kud2s4au8tgwrd4v9qy3kkz Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла 14 55720 172508 2026-08-23T15:25:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура аҭыԥқәа рыла]]» 172508 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура аҭыԥқәа рыла]] nnxp65vlizwm5s1r0ls27nyddfowb7p 172509 172508 2026-08-23T15:26:00Z Fraxinus.cs 8381 172509 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура аҭыԥқәа рыла]] nu4rwwyz7q33cc3f75bp4b1nvo6vu2y Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла 14 55721 172515 2026-08-23T15:32:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Амч ахархәара атәылақәа рыла| ]]» 172515 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Амч ахархәара атәылақәа рыла| ]] kb6m0kz6jvdollwris13axz3io7in9i Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла 14 55722 172516 2026-08-23T15:34:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Deaths by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа аҭыԥқәа рыла| тәылақәа]]» 172516 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Deaths by country}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа аҭыԥқәа рыла| тәылақәа]] dv3po4zhwmvfsq9poxysc3doqp41a3w Акатегориа:Аԥсрақәа аҭыԥқәа рыла 14 55723 172517 2026-08-23T15:35:44Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Deaths by location}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа аҭыԥқәа рыла}} [[Акатегориа:Акатегориақәа аҭыԥқәа рыла]] [[Акатегориа:Иԥсыз| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Ауаа аҭыԥқәа рыла]]» 172517 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Deaths by location}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа аҭыԥқәа рыла}} [[Акатегориа:Акатегориақәа аҭыԥқәа рыла]] [[Акатегориа:Иԥсыз| ҭыԥқәа]] [[Акатегориа:Ауаа аҭыԥқәа рыла]] hm9vnqn2oc3dms2uwlkdik39biyhpdi Акатегориа:Урыстәыла ишьыз ауаа 14 55724 172519 2026-08-23T15:56:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Category see also|Урыстәылатәи ауаҩшьра иақәшәаз ауаа|Асовет Еидгылаҟны ишьыз ауаа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ауаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Title country}} иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа|ишьыз а...» 172519 wikitext text/x-wiki {{Category see also|Урыстәылатәи ауаҩшьра иақәшәаз ауаа|Асовет Еидгылаҟны ишьыз ауаа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ауаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа ацәгьоура ахьыҟалаз атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа|ишьыз ауаа]] 6o1mf5wm4811c6vjtjbfngnc4mdhgs5 Акатегориа:Урыстәыла иҟоу ауаҩшьрақәа 14 55725 172520 2026-08-23T16:00:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|уаҩшьрақәа]] Акатегориа:{{Titl...» 172520 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсра|уаҩшьрақәа]] hz6ir6oqi9jbgidlu6xh9ul9oanfr7b Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аԥсра 14 55726 172522 2026-08-23T16:02:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Death in Russia}} [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} агәабзиара|ԥсра]]» 172522 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Death in Russia}} [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥсра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} агәабзиара|ԥсра]] nkf58btpm1hugms3vt38xtsbq3lgf9h Акатегориа:Урыстәыла агәабзиара 14 55727 172525 2026-08-23T16:05:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Health in Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}}|гәабзиара]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Агәабзиара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Агәабзиара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]]» 172525 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Health in Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}}|гәабзиара]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Агәабзиара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Агәабзиара {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] kmvk416f9y3y1p6lks1a8m2ie4k3vv3 Акатегориа:Агәабзиара азиатәи атәылақәа рыла 14 55728 172526 2026-08-23T16:06:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа агәабзиара| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа| гәабзиара ]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла|!]]» 172526 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:гәабзиара азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа агәабзиара| тәылақәа]] [[Акатегориа:Азиатәи атәылақәа| гәабзиара ]] [[Акатегориа:Агәабзиара атәылақәа рыла|!]] alsumm9wkvs4ywqjbccvzfts2g4phpg Акатегориа:Аԥсра азиатәи атәылақәа рыла 14 55729 172527 2026-08-23T16:08:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Агәабзиара азиатәи атәылақәа рыла| ԥсра]] [[Акатегориа:Азиа иәоу аԥсра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыл|*азиа]]» 172527 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Агәабзиара азиатәи атәылақәа рыла| ԥсра]] [[Акатегориа:Азиа иәоу аԥсра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыл|*азиа]] n7jl48trw6i6lap9niym6dwvkxw7spq 172528 172527 2026-08-23T16:08:12Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Азиа иәоу аԥсра]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172528 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Агәабзиара азиатәи атәылақәа рыла| ԥсра]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыл|*азиа]] ehj3ig1q8firrub2bfwo2buitht6cch 172529 172528 2026-08-23T16:08:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыл]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172529 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Агәабзиара азиатәи атәылақәа рыла| ԥсра]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла|*азиа]] h7449fbaz2m2lyitckzj99zvc3bmlr2 Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра 14 55730 172530 2026-08-23T16:09:28Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа агәабзиара|ԥсра]]» 172530 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа агәабзиара|ԥсра]] fji55j9p43b8n9x7d4vouq2p5tfnvyc Акатегориа:Европа иҟоу аԥсра 14 55731 172531 2026-08-23T16:10:09Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа агәабзиара|ԥсра]]» 172531 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа агәабзиара|ԥсра]] osrghnklwszbt77v8bopo6sch4835w4 Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла 14 55732 172532 2026-08-23T16:11:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Death by continent}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра| континентқәа]] [[Акатегориа:Агәабзиара аконтинентқәа рыла| ԥсра]]» 172532 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Death by continent}} {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра| континентқәа]] [[Акатегориа:Агәабзиара аконтинентқәа рыла| ԥсра]] rcintf696ctzi5a48aaqtkmikojz9cn Акатегориа:Аԥсра европатәи атәылақәа рыла 14 55733 172533 2026-08-23T16:12:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Агәабзиара европатәи атәылақәа рыла| ԥсра]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла|*европа]]» 172533 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсра европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Агәабзиара европатәи атәылақәа рыла| ԥсра]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсра| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра атәылақәа рыла|*европа]] ggwbx4f3kgyy7cicq54ym1hu931jafg Акатегориа:Ауаҩшьрақәа азиатәи атәылақәа рыла 14 55734 172534 2026-08-23T16:14:25Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу ауаҩшьрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра азиатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара азиатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] Акатегориа:Ауаҩш...» 172534 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу ауаҩшьрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра азиатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара азиатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла|+Азиа]] qaipz4vsahz5y57201zigxm99u213hn Акатегориа:Азиа иҟоу ауаҩшьрақәа 14 55735 172535 2026-08-23T16:15:56Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ацәгьаура|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу амч ахархәара|уаҩшьрақәа]]» 172535 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу ацәгьаура|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу амч ахархәара|уаҩшьрақәа]] ja878wjlxml8k6m627xbfuuep17vnor Акатегориа:Европа иҟоу ауаҩшьрақәа 14 55736 172536 2026-08-23T16:16:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ацәгьаура|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсра|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу амч ахархәара|уаҩшьрақәа]]» 172536 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу ацәгьаура|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсра|уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу амч ахархәара|уаҩшьрақәа]] i09rd093jj1tzu8jmoe4sju3vp0h3x2 Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла 14 55737 172537 2026-08-23T16:18:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла| континентқәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара аконтинентқәа рыла| уаҩшьрақәа]]» 172537 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа аҭыԥқәа рыла| континентқәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара аконтинентқәа рыла| уаҩшьрақәа]] ocay81jcdkeqlqa6rqn003gpx2ynve4 Акатегориа:Ауаҩшьрақәа европатәи атәылақәа рыла 14 55738 172538 2026-08-23T16:19:45Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу ауаҩшьрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра европатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара европатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] Акатегор...» 172538 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьрақәа европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу ауаҩшьрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра европатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара европатәи атәылақәа рыла| уаҩшьрақәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьрақәа атәылақәа рыла|+Европа]] is1269pa83kd45sk59uk1wczqe6cqkl Акатегориа:Урыстәыла иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа 14 55739 172539 2026-08-23T16:20:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] Акат...» 172539 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсрақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] haayxx4t7fa32zn93sqw8e5hgv5kq5a 172540 172539 2026-08-23T16:21:50Z Fraxinus.cs 8381 172540 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсрақәа|мчымхарылатәи]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}|2nd=yes}}}} атәылақәа рыла]] 0dcjo2dd8ptn3br04zeamrav6nyyk6l Акатегориа:Урыстәыла иҟоу аԥсрақәа 14 55740 172541 2026-08-23T16:22:55Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Deaths in Russia}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсра| ]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла]]» 172541 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Deaths in Russia}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аԥсра| ]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла]] a7j26rjuix96cxs1qwkz6bq8o2nmumf Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа азиатәи атәылақәа рыла 14 55741 172542 2026-08-23T16:25:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа азиатәи атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Амч ахархәара азиатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла|-Азиа]]» 172542 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа азиатәи атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Амч ахархәара азиатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла|-Азиа]] 6w0u6lekb2qf600zs9ag6oiaon2ppo8 Акатегориа:Аԥсрақәа азиатәи атәылақәа рыла 14 55742 172543 2026-08-23T16:26:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра азиатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла|.Азиа]]» 172543 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа азиатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра азиатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла|.Азиа]] 1uyuud9s27qpwukka9jvllot29x315s Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсрақәа 14 55743 172544 2026-08-23T16:29:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Азиауаа|ԥсрақәа]]» 172544 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсра| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Азиауаа|ԥсрақәа]] 8gqh08ymiq3gakopdnmhvpfcnwvbfy4 Акатегориа:Аԥсрақәа аконтинентқәа рыла 14 55744 172545 2026-08-23T16:30:25Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{commonscat|ԥсрақәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аҭыԥқәа рыла| континентқәа]] [[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа аконтинентқәа рыла]]» 172545 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{commonscat|ԥсрақәа аконтинентқәа рыла}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аҭыԥқәа рыла| континентқәа]] [[Акатегориа:Аԥсра аконтинентқәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа аконтинентқәа рыла]] 2pnnbw9obasl2y11yw83j7atpc4j9i9 Акатегориа:Европа иҟоу аԥсрақәа 14 55745 172546 2026-08-23T16:31:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсра| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аевропауаа|ԥсрақәа]]» 172546 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсра| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аевропауаа|ԥсрақәа]] d2m7dzjg3j9u2xy1m61izvr4mn4rhjl Акатегориа:Аԥсрақәа европатәи атәылақәа рыла 14 55746 172547 2026-08-23T16:32:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра европатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла|.Европа]]» 172547 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:ԥсрақәа европатәи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аԥсра европатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Аԥсрақәа атәылақәа рыла|.Европа]] c6yxakqivw46t5ydl8w2qtzvnlkbhs5 Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа европатәи атәылақәа рыла 14 55747 172548 2026-08-23T16:33:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа европатәи атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Амч ахархәара европатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа| тәылақәа]] Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла|-Ев...» 172548 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа европатәи атәылақәа рыла| ]] [[Акатегориа:Амч ахархәара европатәи атәылақәа рыла| ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Европа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа атәылақәа рыла|-Европа]] jgvhndm5xg0cndxepr88gmbu8b5s5mx Акатегориа:Европа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа 14 55748 172549 2026-08-23T16:35:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсрақәа|мчымхарылатәи]] [[Акатегориа:Европа иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]]» 172549 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Европа иҟоу аԥсрақәа|мчымхарылатәи]] [[Акатегориа:Европа иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]] imh2czyh67am4k79fos2u9z55auc8io Акатегориа:Азиа иҟоу мчымхарылатәи аԥсрақәа 14 55749 172550 2026-08-23T16:35:45Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсрақәа|мчымхарылатәи]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]]» 172550 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азиа иҟоу аԥсрақәа|мчымхарылатәи]] [[Акатегориа:Азиа иҟоу амч ахархәара|ԥсрақәа]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа аконтинентқәа рыла]] 6rlgcxvpq1qcomjymr6ibazt0vz71kx Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа аконтинентқәа рыла 14 55750 172551 2026-08-23T16:37:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аконтинентқәа рыла| ]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара аконтинентқәа рыла| ԥсрақәа]]» 172551 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсрақәа аконтинентқәа рыла| ]] [[Акатегориа:Мчымхарылатәи аԥсрақәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Амч ахархәара аконтинентқәа рыла| ԥсрақәа]] e2rueg97gzoy9gt3s1frl6ai64na8d4 Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Урыстәылатәи ажурналистцәа 14 55751 172553 2026-08-23T16:49:25Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз аурысцәа|журналистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәз ажурналистцәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Иршьыз {{Title country}}тәи ажурналистцәа]]» 172553 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз аурысцәа|журналистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәз ажурналистцәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Иршьыз {{Title country}}тәи ажурналистцәа]] cg7tv51yzh8igo6kitd9j71hsu0wo71 172564 172553 2026-08-23T17:21:26Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәз ажурналистцәа атәылақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа атәылақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172564 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз аурысцәа|журналистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа атәылақәа рыла|{{Title country}}]] [[Акатегориа:Иршьыз {{Title country}}тәи ажурналистцәа]] 276euxd4r4t44fkvw3byuqv0i87djnl Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз аурысцәа 14 55752 172554 2026-08-23T16:52:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Category see also|Урыстәыла иҟоу аполитикатә шьра аҽазышәарақәа}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз аурысцәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла|урысцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩшьра иақәшәаз ауаа]]» 172554 wikitext text/x-wiki {{Category see also|Урыстәыла иҟоу аполитикатә шьра аҽазышәарақәа}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз аурысцәа}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла|урысцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩшьра иақәшәаз ауаа]] butnbw3b20nz02capcq8n4407t064q6 Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩшьра иақәшәаз ауаа 14 55753 172555 2026-08-23T16:54:16Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Category see also|Урыстәыла ишьыз ауаа}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ацәгьаура иақәшәаз ауаа|уаҩшьра иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла]]» 172555 wikitext text/x-wiki {{Category see also|Урыстәыла ишьыз ауаа}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ацәгьаура иақәшәаз ауаа|уаҩшьра иақәшәаз ауаа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла]] trppr1ne89swjn9tazq5rau5asz8ale Акатегориа:Урыстәылатәи ацәгьаура иақәшәаз ауаа 14 55754 172556 2026-08-23T17:06:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа азинтә статусқәа рыла|цәгьаура иақәшәаз ауаа]]» 172556 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} инхо ауаа азинтә статусқәа рыла|цәгьаура иақәшәаз ауаа]] 2b37jj45zgvhyeonpvpwn9zhu4v7woe Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла 14 55755 172557 2026-08-23T17:09:31Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:цәгьаура иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Иалаӡыз ауаа атәылақәа рыла| цәгьаура]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла| иақәшәаз ауаа]]» 172557 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:цәгьаура иақәшәаз ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ацәгьаура иақәшәаз ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Иалаӡыз ауаа атәылақәа рыла| цәгьаура]] [[Акатегориа:Ацәгьаура иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла| иақәшәаз ауаа]] 0e166naoqc7fqr6d27cdpb1c1vn26wk Акатегориа:Иалаӡыз ауаа атәылақәа рыла 14 55756 172558 2026-08-23T17:12:33Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Иалаӡыз ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи]]» 172558 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Иалаӡыз ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи]] 80px2z5faenbnosekc6xgmvp7ily5oj Акатегориа:Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи 14 55757 172559 2026-08-23T17:13:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| статусқәа]]» 172559 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рыла| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| статусқәа]] la4bao36kx48uhtb662rvxq6bb4puo6 Акатегориа:Ацәгьаура иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла 14 55758 172560 2026-08-23T17:15:26Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:цәгьаура иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ацәгьаура иадҳәалоу ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура атәылақәа рыла| цәгьаура иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| цәгьаура иадҳәалоу ауаа]]» 172560 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:цәгьаура иадҳәалоу ауаа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Ацәгьаура иадҳәалоу ауаа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ацәгьаура атәылақәа рыла| цәгьаура иадҳәалоу ауаа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| цәгьаура иадҳәалоу ауаа]] 7scmd4mz64tpdfcoh1mzz8adf2atrot Акатегориа:Урыстәыла инхо ауаа азинтә статусқәа рыла 14 55759 172561 2026-08-23T17:16:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи азинтә статусқәа рылеи]] [[Акатегориа:Аурысцәа| зинтә статусқәа]]» 172561 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи азинтә статусқәа рылеи]] [[Акатегориа:Аурысцәа| зинтә статусқәа]] pq21p37i6oyr7258lc2mxsshqs109nb Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи азинтә статусқәа рылеи 14 55760 172562 2026-08-23T17:18:48Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа азинтә статусқәа рылеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи азинтә статусқәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи| зинтә]] [[Акатегориа:Ауаа азинтә статусқәа рыла| тәылақәа]]» 172562 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа азинтә статусқәа рылеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи азинтә статусқәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи| зинтә]] [[Акатегориа:Ауаа азинтә статусқәа рыла| тәылақәа]] n43eonfydd7fcx4rkj2iw4hj9s7sugz Акатегориа:Ауаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи 14 55761 172563 2026-08-23T17:19:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| статусқәа]] [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рыла| тәылақәа]]» 172563 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ауаа астатусқәа рылеи атәылақәа рылеи}} {{DEFAULTSORT:уаа атәылақәа рылеи астатусқәа рылеи}} [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла| статусқәа]] [[Акатегориа:Ауаа астатусқәа рыла| тәылақәа]] rz9579tsw9ublz69ewlvsy41chkabqs Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа атәылақәа рыла 14 55762 172565 2026-08-23T17:25:55Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ишьыз ажурналистцәа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа| тәылақәа]] Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәш...» 172565 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{Category see also|Ишьыз ажурналистцәа атәылақәа рыла}} {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа атәылақәа рыла| журналистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ажурналистцәа атәылақәа рыла| политикатә шьрақәа]] sz8qi1skjqzn2r7fshbkkiux7slcbnv Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа 14 55763 172566 2026-08-23T17:31:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Assassinated journalists}} * Ари акатегориа иаҵанакуеит аполитикатә, адинтә, ма аԥаратә мзызқәа ирыхҟьаны иҭадырхаз ажурналистцәа рымацара. {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа}} [[Акатегориа:Иршьыз ажурналистцәа| политикатә шьрақәа]] Ак...» 172566 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Assassinated journalists}} * Ари акатегориа иаҵанакуеит аполитикатә, адинтә, ма аԥаратә мзызқәа ирыхҟьаны иҭадырхаз ажурналистцәа рымацара. {{DEFAULTSORT:политикатә шьрақәа ирықәшәаз ажурналистцәа}} [[Акатегориа:Иршьыз ажурналистцәа| политикатә шьрақәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз ауаа рзанааҭ ала|журналистцәа]] [[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз амассатә информациа ахархәагақәа русзуҩцәа|журналистцәа]] 3a0e12xyymyjar6acdfwdnidvrgp8xb Акатегориа:Иршьыз ажурналистцәа 14 55764 172567 2026-08-23T17:39:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Journalists by cause of death]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа рзанааҭ ала|журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа ирҿагыланы амч ахархәара]]» 172567 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Journalists by cause of death]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа рзанааҭ ала|журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа ирҿагыланы амч ахархәара]] 0jlaxk1j3amny7h9kslgorrev62b9bm 172568 172567 2026-08-23T17:47:12Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Journalists by cause of death]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Ажурналистцәа аԥсра зыхҟьаз ала]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172568 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Ажурналистцәа аԥсра зыхҟьаз ала]] [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа рзанааҭ ала|журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа ирҿагыланы амч ахархәара]] 3a20d60balgn7sts44el6d1ipeubfqm Акатегориа:Ажурналистцәа аԥсра зыхҟьаз ала 14 55765 172569 2026-08-23T17:48:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсра зыхҟьаз азанааҭ ала]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа| ԥсра зыхҟьаз]]» 172569 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аԥсра зыхҟьаз азанааҭ ала]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа| ԥсра зыхҟьаз]] cx7u9di8si3ingos13dgrjevqf9bbj8 Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа рзанааҭ ала 14 55766 172570 2026-08-23T17:50:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа рзанааҭ ала}} [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа| занааҭ]] [[Акатегориа:Аԥсра зыхҟьаз азанааҭ ала| уаҩшьра иақәшәаз]]» 172570 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:уаҩшьра иақәшәаз ауаа рзанааҭ ала}} [[Акатегориа:Ауаҩшьра иақәшәаз ауаа| занааҭ]] [[Акатегориа:Аԥсра зыхҟьаз азанааҭ ала| уаҩшьра иақәшәаз]] rj8ionvouesdsx4fog26fj7bclikyql Акатегориа:Ажурналистцәа ирҿагыланы амч ахархәара 14 55767 172571 2026-08-23T17:53:24Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:журналистцәа ирҿагыланы амч ахархәара}} [[Акатегориа:Ажурналистцәа|мч ахархәара]] [[Акатегориа:Aмч ахархәара aхықәкыла]] [[Акатегориа:Акьыԥхь ахақәиҭра]]» 172571 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:журналистцәа ирҿагыланы амч ахархәара}} [[Акатегориа:Ажурналистцәа|мч ахархәара]] [[Акатегориа:Aмч ахархәара aхықәкыла]] [[Акатегориа:Акьыԥхь ахақәиҭра]] erowgqmnpl281o696mgmc1epqynk0oo Акатегориа:Aмч ахархәара aхықәкыла 14 55768 172572 2026-08-23T17:55:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мч ахархәара aхықәкыла}} [[Акатегориа:Aмч ахархәара| хықәкыла]] [[Акатегориа:Ацәҟьара|+мч ахархәара]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ахкқәа рыла]]» 172572 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мч ахархәара aхықәкыла}} [[Акатегориа:Aмч ахархәара| хықәкыла]] [[Акатегориа:Ацәҟьара|+мч ахархәара]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ахкқәа рыла]] h352tl8q4bpr9psh4cn9pnggz587s99 172573 172572 2026-08-23T17:55:34Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Aмч ахархәара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Амч ахархәара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172573 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:мч ахархәара aхықәкыла}} [[Акатегориа:Амч ахархәара| хықәкыла]] [[Акатегориа:Ацәҟьара|+мч ахархәара]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ахкқәа рыла]] 7i6hbnp4jrzrsohz0kzajt02kfed6iw Акатегориа:Ацәҟьара 14 55769 172574 2026-08-23T18:26:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Targets and targeting}} {{DEFAULTSORT:цәҟьара}} [[Акатегориа:Адинамика]] [[Акатегориа:Аиашареи аиԥмыршәареи]]» 172574 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Targets and targeting}} {{DEFAULTSORT:цәҟьара}} [[Акатегориа:Адинамика]] [[Акатегориа:Аиашареи аиԥмыршәареи]] 1vh7c9l54o4vxjfqy34by0iqz8zn9bp Алахәыла:Nart17/sfn-anchor-test 2 55770 172575 2026-08-24T09:29:23Z Nart17 17397 sandbox probe: does {{sfn}} resolve against {{книга|ref=}} on ab.wiki 172575 wikitext text/x-wiki Атекст актәи{{sfn|Гидденс|2005|с=26}} аҩбатәи{{sfn|Scott et al.|2006|pp=135―136}}. == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Гидденс, Энтони]].|заглавие=Социология|издание=2-е изд.|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|год=2005|страниц=632|isbn=5-354-01093-4|ref=Гидденс}} * {{книга|автор=Scott, John|заглавие=Sociology: The Key Concepts|место=L., N.Y.|издательство=Routledge|год=2006|isbn=978-0-203-48832-4|ref=Scott et al.}} 735slvk7hpjo2ou4epq80z50zlkjevx 172578 172575 2026-08-24T09:51:45Z Nart17 17397 апроба нҵәеит — {{Delete}} 172578 wikitext text/x-wiki {{Delete|Апробатә даҟьа, аусура нҵәеит}} Аӡбахә: {{sfn}} ab.wiki аҟны аиашаратә анкер ԥшаам ҳәа аарԥшразы иҟаҵаз апроба. ixpwsuzvu9m608k01blxatwn205yora Асоциологиа 0 55772 172580 2026-08-24T10:01:57Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Социология]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Шарытхуа Тания. Nart17 translation team. 172580 wikitext text/x-wiki [[Файл:P Society violet.png|безрамки|right|250px]] '''Асоциологиа''' ({{lang-la|socius}} аҟынтәи, иара убас {{lang-grc|λόγος}}) ― ауаа ргәыԥқәеи реилазаарақәеи реицынхара иазку аҭҵаарадырра. Асоциологцәа [[Социальная реальность|асоциалтә лабҿабара]] аҭҵаара еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит: џьоукы уи аилазаарақәа реизак аҳасабала иахцәажәоит, даҽа џьоукых — аиндивидцәа рхымҩаԥгашьеи реинырреи иалҵшәаны. Иалыркаауеит теориатә традициақәак: [[Социальная система|асоциалтә системаҿы]], [[Социальная структура|аструктуратә]] функционализм [[Социальная интеграция|асоциалтә интеграциа]] аҵакы анаҭон афункциақәеи, азеиԥш нормақәеи, аҵакдуқәеи реиҟәыҭхара ашьаҭала; аимактә знеишьа иалнакаауан [[Социальный класс|аклассқәеи]] агәыԥқәеи рыбжьара антагонизмқәеи, аиҿагыларақәеи, аиҟарамреи; [[Понимающая социология|аинтерпретативтә социологиа]] — асоциалтә усқәа рҵакқәеи рхықәкқәеи реилкаара. Асоциологиа Мраҭашәара ицәырҵит XVIII—XIX ашәышықәсақәа ирыҵаркуа [[Социальные изменения|асоциалтә еиҭакрақәа]] рконтекст ала, уи ашьаҭа ркит [[Маркс, Карл|Маркс]], [[Дюркгейм, Эмиль|Диуркгеим]], [[Вебер, Макс|Вебер]]. Аҭҵаарадырр аҿиара иаҵанакуан аинституционалнӡатәи аетап, аинституционализациеи азанааҭдырреи раамҭа, алеишәашьҭахьтәи иахьатәи аетап. Асоциологиа ахатәы кадемиатә статус шьақәнарӷәӷәеит XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы. Асоциологиа лассы-лассы иахьатәи ауаажәларра, арационализациа, асоциалтә еихшара, [[капитализм|акапитализм]], [[глобализация|аглобализациа]] уҳәа реиԥш иҟоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара аҳасабала иахәаԥшуеит. Асоциологцәа асоциалтә структурақәа, [[Социальный институт|аинститутқәа]], аилазаарақәа, аиҿкаарақәа, аҵысрақәа, асоциалтә ԥсҭазаара ахырхарҭақәа, есҽнытәи аинырра, аҭаацәа, аҵара, адин, [[Амассатә информациа ахархәагақәа|амассмедиа]], аҭҵаарадырра реиԥш иҟоу рхыԥхьаӡаратәи рхаҭабзиаратәи ҭҵаарақәа мҩаԥыргоит. Аҵарауаа [[Социализация|асоциалтәи]] акультуратәи еиԥшымзаарақәа анализ рзыруеит, асоциалтә еиҟарамреи уи аформақәеи — акласси [[Социальный статус|астатуси]], иара убас аӷарреи, [[гендер|агендери]], егьырҭ ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит; [[Социальная стратификация|асоциалтә стратификациеи]] асоциалтә еиҭаҵреи рызҵаарақәа. Асоциализациеи ахатәреи рыхәаԥшра аҳәаақәа ирҭагӡаны иҭырҵаауеит аиндивидцәа акультуратә нормақәеи ҵакдурақәеи шышьҭыркаауа, ишышьақәдыргыло, ишеиҭарҳәо, мамзаргьы ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьаҿы ишынаскьо. Асоциологиа астатуси, амаҭәари, ахыдҵақәеи, аметодқәеи рыкәша-мыкәша лассы-лассы аиҿцәажәарақәа мҩаԥысуан. Зҽызыԥсахуа еиуеиԥшым асоциологиа атеориақәеи аметодологиатә знеишьақәеи асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рыҿиара акыр анырра арҭон, иагьарҭоит. XXI ашәышықәса алагамҭазы еиҳа ахархәара змоу [[Эпистемология|епистемологиатә]] знеишьоуп [[социальный конструктивизм|асоциалтә конструктивизм]], уи асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҳәаа иҭагӡаны асоциалтә феноменқәа рҭыжьреи реиҭарҿиареи рзы азнеишьақәа анализ рзнауеит. Асоциологцәа, асоциалтә лабҿаба еиӷьны ахцәажәара ишашьҭалатәугьы, реиҳараҩык ахәшьаратә неитралра аҟынӡа анаӡара залшом ҳәа ирыԥхьаӡоит. Асоциологиа ахыдҵақәа ируакуп ауаҩы социалтә ҟаларак аҳасабала ихдырра ацхраара, аҵабыргхаҭа критикала адкылара ашьақәыргылара. == Асоциологиатә дырра == === Ахылҵшьҭрақәа === [[Файл:Auguste Comte2.jpg|thumb|слева|210px|[[Конт, Огюст|Огиуст Конт]]]] Ауаа еснагь асоциалтә ԥсҭазаара иазхәыцуан, асоциологиа ахыҵхырҭақәа ауаҩытәыҩсатә ҭоурых алагамҭа иахылҿиаауеит<ref name="ritzer-stepnisky2014-2">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 2.</ref>, зны-зынла [[Конфуци|Конфуци]], [[Фукидид]], [[Платон]], [[Полибий|Полибиа]] ирылацәажәоит<ref name="sica2012-2627">Sica, 2012, pp. 26—27.</ref>. Араб хәыцҩы Ибн Ҳальдун ауаажәларра ҭҵаарадыррала рыҭҵаара иҽазишәон, асоциалтә цәырҵрақәа зыхҟьаз дашьҭан, еиуеиԥшым ацивилизациақәа еиҿирԥшуан<ref name="ritzer-stepnisky2014-3">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 3.</ref>. Ажәа «асоциологиа» ихәыцит Огиуст Конт — иара еиԥишьит алатын ажәа "socius" (аспутник, аҩыза), абырзен ажәа "λόγος" (ажәа, ажәаҳәа). Мшаԥымза 27<ref name="Un">{{cite web|url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/sociologie-histoire/|title=Sociologie ― Histoire|last=Lallement|first=Michel|publisher=[[Энциклопедия Универсалис|Encyclopædia Universalis]]|lang=fr|access-date=2022-02-17|archive-date=2022-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217172143/https://www.universalis.fr/encyclopedie/sociologie-histoire/|url-status=live}}</ref>, 1839 шықәса — [[Конт, Огюст|Конт]] ажәа ҿыц ихы ианаирхәаз амш — асоциологиа «аофициалтә» цәырҵра арыцхә ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="sica2012-25">Sica, 2012, p. 25.</ref>. Асоциологианӡатәи адырра иаҵанакуеит есҽнытәи аԥышәа, аҟазара, [[Социальная философия|асоциалтәи]] [[Политическая философия|аполитикатәи философиа]]<ref name="shtompka2005-1214">Штомпка, 2005, с. 12—14.</ref>. Асоциалтә теориа аполитикатә теориа аҟәыҭхара XVIII ашәышықәса иаҵанакуеит, «аҳҭынратә уаажәларра» аилаҳареи атәылауаҩратә уаажәларра, мамзаргьы ус «ауаажәларра» рцәырҵреи, асоциалтә ҳәынҭқарратә ма ахатәы усхкқәа анҭыҵ иҷыдоу лабҿабак аҳасабала аартреи рыҽрымардоит<ref name="delanty2009-4607">Delanty, 2009, p. 4607.</ref>. Асоциологиа — аҭҵаарадырра ҿа<ref name="masionis2004-39">Масионис, 2004, с. 39.</ref><ref name="shtompka2005-32">Штомпка, 2005, с. 32.</ref>, XIX ашәышықәса ахылҵшьҭра<ref name="giddens-satton2021-9">Гидденс, Саттон, 2021, с. 9.</ref>; уи ашьақәгылара аконтекст: аполитикатә револиуциақәа, акапитализм, аполитикатә зинқәа, адемократиатәи асоциалисттәи идеиақәа риндустриатә ҿиареи рцәырҵреи, [[Феминизм|афеминисттә]] ҵысрақәа рцәырҵра, [[урбанизация|аурбанизациа]], адинхаҵараҿы аиҭакрақәа, абиологиеи, афизикеи, ахимиеи рыҿиара<ref name="masionis2004-3738">Масионис, 2004, с. 37—38.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-58">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 5—8.</ref>. Заатәи асоциологиа анырра анаҭеит Аҵаралашара афилософиа, ауаа адунеи еилыркаар, насгьы ахшыҩи аемпирикатә ҭҵаареи рыла напхгара арҭар рылшоит ҳәа изыԥхьаӡоз; арккаҩцәа [[Монтескьё, Шарль де|Монтескиеи]] [[Руссо, Жан-Жак|Руссои]], зидеиақәа («азакәанқәа рдоуҳаи» «азеиԥш гәаҳәареи») асоциологиатә теориақәа жәпакы ираԥыҩлоз, XVII ашәышықәсазтәи [[Декарт, Рене|Декарт]], [[Гоббс, Томас|Гоббс]], [[Локк, Джон|Локк]], [[Ньютон, Исаак|Ниутон]] рфилософиеи рҭҵаарадырреи рнырра иампыҵакын<ref name="ritzer-stepnisky2014-89">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 8―9.</ref><ref name="delanty2009-46074608">Delanty, 2009, pp. 4607—4608.</ref>. Асоциологиа ашьақәгылара апозитивизми [[Эволюционизм (социальные науки)|аеволиуционизми]] ирыдҳәалан, уи еиҳарак Конт иҿы иааԥшит<ref name="bottomore2006-646">Bottomore, 2006, p. 646.</ref>. Конт амаҭәар ҿыц аҿы аҭҵаарыдарра иаша ибон, асоциалтә дунеи абстракттә закәанқәа рнапаҵаҟа иҟоуп, ашьклаԥшреи, аиҿырԥшреи, аԥышәеи рыла игәоуҭаша аемпирикатә дыррақәа иацклаԥшны реизгарала ҳәа иԥхьаӡон<ref name="giddens2005-2122">Гидденс, 2005, с. 21—22.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-15-18">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 15, 18.</ref>; асоциологиа аҭоурыхтә ҿиара х-етапк ирылҵшәахеит — атеологиатә, аметафизикатә, аҭҵаарадырратә<ref name="masionis2004-39" />. XIX ашәышықәсазтәи аеволиуционизм (Г.[[Спенсер, Герберт|Спенсер]], Џь. Фрезер, У. [[Самнер, Уильям Грэм|Самнер]]) асоциокультуратә ҿиара адәахьтәи алагылазаара аҽанраалара аҳасабала иахәаԥшуан, иԥсабаратәу алԥшаара (Спенсер иҟны «иӷәӷәаӡоу реиқәхара») аҵакы анаҭон, асоциалтә еволиуциа хшыҩрҵаратә «ԥхьацароуп» ҳәа иаԥхьаӡон<ref name="kuipers-sell2008-661">Kuipers, Sell, 2008, p. 661.</ref>. Аеволиуционизм афункционализм аҭыԥ анаҭеит, хәҭа-хәҭала уахь иалалеит<ref name="scott-et-al2006-199">Scott et al., 2006, p. 199.</ref>. === Атрадициақәеи атеориатә знеишьақәеи === [[Файл:Emile Durkheim.jpg|мини|справа|[[Дюркгейм, Эмиль|Емиль Диуркгеим]]]] Маркс, Вебер, Диуркгеим еиҳарак асоциологиа аклассикцәа хадақәа ҳәа ирышьҭоуп, асоциологиатә ԥҟара ԥсахрада ишыҟамгьы. Вебери Диуркгеими аканонизациа рызун 1930-тәи ашықәсқәа рзы Т.[[Парсонс, Толкотт|Парсонс]] имчала, 1970-тәи ашықәсқәа рзы Спенсер ихаҭыԥан ашьаҭаркыҩцәа рхыԥхьаӡара дацҵан Маркс (Е. [[Гидденс, Энтони|Гидденс]] ибзоурагьы убрахь иналаҵаны), анаҩс жәашықәса рышьҭахь — [[Зиммель, Георг|Зиммель]]<ref name="delanty2009-4607" />. XX ашәышықәсазы асоциологиа аклассикцәа Парсонси, Р. [[Мертон, Роберт Кинг|Мертони]] роуп<ref name="shtompka2005-22-581">Штомпка, 2005, с. 22, 581.</ref>. Анаҩс иахьатәи аклассикцәа ирхыԥхьаӡалан П. [[Бурдьё, Пьер|Бурдио]], З. [[Бауман, Зигмунт|Бауман]], Н. [[Луман, Никлас|Луман]], Иу. [[Хабермас, Юрген|Хабермас]], М. [[Фуко, Мишель|Фуко]], иара убас Н. [[Элиас, Норберт|Елиас]]<ref name="delanty2009-4607" />. Аҵарауаа реиҳараҩык ргәаанагарала, асоциологиа ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала ашьақәыргылараҿы еиҳа алагала Ҟаиҵеит Диуркгеим<ref name="kuipers-sell2008-660">Kuipers, Sell, 2008, p. 660.</ref>. Асоциологиа ― [[Мультипарадигмальность социологии|мультипарадигматә]] ҭҵаарадырроуп<ref name="ritzer-stepnisky2014-a-11">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. A-11.</ref>. Атеориатә парадигма ― ари ахшыҩҵаки аҭҵаареи рымҩаԥысшьа ҳәаақәызҵо ауаажәларра аханатәтәи рхәаԥышра ауп<ref name="masionis2004-42">Масионис, 2004, с. 42.</ref>. Асоциологиа еихыршоит амакросоциологиеи амикросоциологиеи ҳәа аҭҵаара амакро - ма амикроҩаӡара зеиԥшроу еиԥш. Амакросоциологиа иҭнаҵаауеит асоциалтә системақәа, аинституционалтә шьақәгылашьа, асоциалтә стратификациа, амикросоциологиа — ахаҭара, аинырра, агәыԥтә динамика<ref name="kuipers-sell2008-662">Kuipers, Sell, 2008, p. 662.</ref>. Асоциологиа иаҵанакуеит хԥа ма ԥшьба апарадигма хадақәа, мамзаргьы атрадициақәа. Классификациак ала, ари аструктуратә функционализм (ма афункционализм) ауп; асоциалтә конфликт апарадигма; [[символический интеракционизм|асимволтә интеракционизм]], мамзаргьы аинтеракционизм назлоу асоциалтә ус атеориа<ref name="masionis2004-42" /><ref name="giddens2005-2930">Гидденс, 2005, с. 29—30.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661662">Kuipers, Sell, 2008, pp. 661―662.</ref>. Раԥхьатәи апарадигмақәа ҩба амакросоциологиа иаҵанакуеит, ахԥатәи — амикросоциологиа<ref name="masionis2004-46">Масионис, 2004, с. 46.</ref>. Џь. Ритцер иклассификациа инақәыршәаны, асоциалтә фактқәа рпарадигма иаҵанакуеит аструктуратә функционализм, аимак атеориа, асистемақәа ртеориа; арҿиара атеориа, асимволтә интеракционизм, [[этнометодология|аетнометодологиа]] аҵанакуеит асоциалтә ҳәаақәҵара апарадигма; ахԥатәи апарадигма ― асоциалтә хымҩаԥгашьа (еиҳа аҵакы змоу атеориа — аиҭныԥсахлара атеориа<ref name="ritzer-stepnisky2014-a-11a-12">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. A-11—A-12.</ref>). Р. [[Коллинз, Рэндалл|Коллинз]] Диуркгеим итрадициа хаданы иԥхьаӡоит, егьырҭ ахԥа ― аимак атрадициа (Маркси Вебери), амикроинтеракционизм, аутилитартә традициа<ref name="kollinz2009-1215">Коллинз, 2009, с. 12—15.</ref>. Аимак атрадициа цәырҵит Германиа, афункционализм ― Франциа, амикроинтеракционизм — ЕАА рҿы; ԥыҭрак ашьҭахь атрадициақәа еилаӡҩеит<ref name="kollinz2009-298301">Коллинз, 2009, с. 298—301.</ref>. [[Органицизм|Аорганикатә]] метафора, Конт, Спенсер, Диуркгеим ридеиақәа ирхылҿиаауаз аструктуратә функционализм апарадигма, америкатәи асоциологиаҿы аԥыжәара аман аибашьра ашьҭахьтәи аамҭазы 1960-тәи ашықәсқәа рҟынӡа<ref name="scott-et-al2006-205">Scott et al., 2006, p. 205.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661" />; ауаажәларра, асоциалтә еидгылареи, аибакапанреи, аҭышәынтәалареи алзыршоз, еидҳәалоу аелементқәа рсистема уадаҩ аҳасабала иахәаԥшуан. Афункционалистцәа (Парсонс, Мертон уҳәа уб. иҵ.) [[социальный порядок|асоциалтә еиҿкаареи]] иҭышәынтәалоу асоциалтә структурақәеи ҭырҵаауан, мраҭашәаратәи аилазаарақәа иҭышәынтәалоу институционалтә системақәаны ирыхәаԥшуан<ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-85">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 85.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="scott-et-al2006-205" />. Аструктуратә функционализм ишьақәнаргылон асоциологиатә еимакқәа рхырхарҭа хадақәа: мраҭашәаратәи аилазаарақәа рыҩныҵҟа ақәшаҳаҭра аҟазаара (ма аҟамзаара), атехнологиақәа рышьаҭала абзанхара аизырҳара амҩала ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ахь ҭынч рнеира, ауаажәларра рыҩныҵҟа иҟалар зылшо аиҿагыларақәа ирыхҟьаны апрогресс апроблематәра<ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-85" />. Апарадигма еилаҳаит, избанзар азааибагареи аилалареи рроль иацнаҵацәон<ref name="scott-et-al2006-158">Scott et al., 2006, p. 158.</ref>, асоциалтә еиҭакрақәеи асоциалтә класси<ref name="scott-et-al2006-163">Scott et al., 2006, p. 163.</ref>, агендери, арасеи, аетникареи рҵакы аилыркаара алымшеит<ref name="kuipers-sell2008-661" />. Аструктуратә функционализм иалиааит асистематә теориа (ихьшәоу Парсонс, Луман) 1980-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз афункционализмҿыц (Џь. Александер уҳәа уб. иҵ.), асоциалтә системақәа рсхематә гәыԥтә еиҿагылареи амчреи назлоу. Луман итеориаҿы, ауаажәларра иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иаҷыданы ахеиҿкаареи ([[аутопоэзис|аутопоезис]]), зхахьы ихынҳәуа аимадарақәеи реицҵалыҵ аҳасабала еилкаан<ref name="scott-et-al2006-201-206207">Scott et al., 2006, pp. 201, 206—207.</ref><ref name="urri2012-18">Урри, 2012, с. 18.</ref>. Аинтерпретативтә социологиа алагоит ауаҩытәыҩсатә рҿиара аҭҵаарала (ус ирыԥхьаӡон Вебери Зиммельи, Маркси Диуркгеими реиԥш акәымкәа)<ref name="giddens2005-26">Гидденс, 2005, с. 26.</ref><ref name="scott-et-al2006-135136">Scott et al., 2006, pp. 135―136.</ref>, асоциалтә структурақәа ракәымкәа, хазы актор исубиективтә ҵакы аинтерпретациала (ахыҵхырҭақәа — [[герменевтика|агерменевтика]], [[феноменология|афеноменологиа]], [[прагматизм|апрагматизм]]). Урҭ асимволтә интеракционизм, аетнометодологиа, Вебер ишьҭанеицәақәаки роуп. Асимволтә интеракционизм У.[[Джеймс, Уильям|Џьеимс]] ипрагматизми Зиммель иусумҭақәеи ирхылҿиаауеит, ашьаҭа ркит Џь. Г. Миди Ч [[Кули, Чарльз|Кулии]]; атермин автор — Г. [[Блумер, Герберт|Блумер]]<ref name="scott-et-al2006-204-206">Scott et al., 2006, pp. 204, 206.</ref>. Мид исимволтә интеракционизм, Чикаготәи ашкол (Р. [[Парк, Роберт Эзра|Парк]], У. [[Томас, Уильям Айзек|Томас]] уҳәа уб. иҵ.) XX ашәышықәса актәи ахбарак азы{{#tag:ref|[[Чикагская школа социологии|Чикаготәи ашкол]] асоциалтә феномен маҷқәа рыхәаԥшразы азнеишьа анырра аиҭеит Зиммель.<ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="ritzer-stepnisky2014-31">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 31.</ref>|group=К}}, ЕАА рсоциологиаҿы аҭыԥ хада ааннакылон<ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="bottomore2006-646" />, аагарҭақәа рзы агәыԥтә еиҿагыларақәеи ақәԥарақәеи, ақалақьтә ҵакырақәа, аетникара, ацәгьоурақәеи аԥсшьареи ҭнаҵаауан. Асимволтә интеракционизм аҿы аинырра динамикала аԥҵареи асоциалтәра аҵакқәа рыҭареи раҳасабала иҳәаақәҵан; ари атрадициа иадҳәалоуп Г.[[Беккер, Говард|Беккери]] И. [[Гофман, Ирвин|Гофмани]]<ref name="scott-et-al2006-197-206">Scott et al., 2006, pp. 197, 206.</ref>. Аетнометодологцәа, Парсонс иструктуратә функционализми, насгьы есымшатәии асоциализациеи иазнеишьа амаркит (Г. [[Гарфинкель, Гарольд|Гарфинкель]] уҳәа уб. иҵ<ref name="scott-et-al2006-199" />.). Арҭ ахырхарҭақәа, ахшыҩзцареи апрактикатә хшыҩхәыцрақәеи (аетнометодологиа) рыла еилукаауа, аиндивидцәа иааиԥмырҟьаӡакәа еиҭазхәаԥшуа (аинтеракционизм) асоциалтә еиҿкаашьа ауашәшәырреи аҭышәнамтәалареи азгәарҭон<ref name="urri2012-1718">Урри, 2012, с. 17―18.</ref>. Аетнометодологиа ашьаҭала ицәырҵит [[конверсационный анализ|аконверсациатә анализ]] ― аиндивидцәа ркоммуникативтә компетенциақәеи есҽнытәи ацәажәарақәа рсоциалтә шьақәгылашьеи рыҭҵаара<ref name="scott-et-al2006-198">Scott et al., 2006, p. 198.</ref>. А. [[Шюц, Альфред|Шиуц]], П. [[Бергер, Питер|Бергери]] Т. [[Лукман, Томас|Лукмани]] рфеноменологиатә социологиа аиндивидуалтә хдырра афеноменқәа «адырра асоциалтә ҭаҵәах» аҳасабала иахәаԥшуан. Арационалтә алхра атеориаҿы рхы иадырхәон аекономикатә модельқәа, асоциалтә усқәа рформақәа зегьы рационалтәуп ҳәа иԥхьаӡан (Г. [[Беккер, Гэри|Беккери]] Џь. Коулмани, аиҭныԥсахлара атеориақәа Џь. Хоманси П.[[Блау, Питер|Блауи]]), 1980-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы ицәырҵыз аекономикатә социологиа ҿыц (М. [[Грановеттер, Марк|Грановеттер]] уҳәа уб. иҵ.) [[Экономический мейнстрим|амеинстримтә економикатә теориа]] иаҿагылан<ref name="fararo2009-13211322">Fararo, 2009, pp. 1321—1322.</ref><ref name="scott-et-al2006-202-204">Scott et al., 2006, pp. 202, 204.</ref><ref name="shtompka2005-23">Штомпка, 2005, с. 23.</ref>. [[Файл:Karl Marx.jpg|thumb|[[Карл Маркс]]]] Аимак апарадигма иахәаԥшуеит асоциалтә еиҟарамра аформақәа, еиуеиԥшым агәыԥқәа рыбжьара аимакқәа, асоциалтә ҽыԥсахрақәа<ref name="masionis2004-46" />. Заатәи асоциологиаҿы ирыхәаԥшуан акласстә еиҿагыларақәа (Маркс), мамзаргьы алыԥшаахқәеи [[Массы|амассақәеи]] рыбжьара аимакқәа (Г. [[Моска, Гаэтано|Москеи]] В. [[Парето, Вильфредо|Паретои]] рылԥшаахқәа ртеориақәа<ref name="scott-et-al2006-197">Scott et al., 2006, p. 197.</ref><ref name="bottomore2006-647">Bottomore, 2006, p. 647.</ref>). Ԥыҭрак ашьҭахь аимак атеориақәа рыдыргалон Л. [[Козер, Льюис|Козер]], Р. [[Дарендорф, Ральф|Дарендорф]] уҳәа уб. иҵ. XX ашәышықәса раԥхьатәи ажәашықәсақәа рзы<ref name="scott-et-al2006-197" />, 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа европатәи асоциологцәа рӷьырак марксизми дареи реимак-еиҿакқәа ирылахәын, 1960-тәи ашықәсқәа рзы ҩаԥхьа актәи аҭыԥ аанызкылаз. Амарксизм инаҵшьны иазгәанаҭон аарыхра аматериалтә факторқәеи акласстә еизыҟазаашьақәеи, иарбанзаалак асоциалтә структура абазис аҳасабала, аидеологиатәи аполитикатәи хагылазы урҭ рҵакы. Ф. [[Энгельс, Фридрих|Енгельси]], К. [[Каутский, Карл|Каутскии]], В. [[Ленин, Владимир Ильич|Ленини]] аортодокстәи адетерминисттәи рдунеихәаԥшышьақәа рхаҭыԥан иааит аполитикатәи акультуратәи цәырҵрақәа азыҟашьатә автономиа рызҭоз акритикатәи арефлексивтәи знеишьақәа (Г. [[Лукач, Дьёрдь|Лукач]], А. [[Грамши, Антонио|Грамши]], [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]]; ԥыҭрак ашьҭахь — Л. [[Альтюссер, Луи|Альтиуссер]] иструктуралисттә марксизм). Ч. Р. [[Миллс, Чарльз Райт|Миллс]] исоциалтә идеиақәа рполитизациеи асоциалтә еиҭакрақәеи ирықәҿызҭуаз, Франкфурттәи ашколи Иу. Ҳабермасоми иреиԥшныршьало [[Критическая теория|акритикатә теориа]], амчреи аҳреи рҟынтәи аџьеи аинырреи рыла [[Эмансипация (социология)|аемансипациа]] дҵас иаԥхьаӡон, иацәтәыму ахдырра иеиҭаҳәахо аформақәа ирыхәаԥшуан<ref name="scott-et-al2006-198-200201">Scott et al., 2006, pp. 198, 200―201.</ref><ref name="bottomore2006-646649">Bottomore, 2006, pp. 646―649.</ref><ref name="delanty2009-4612">Delanty, 2009, p. 4612.</ref>; Ҳабермас иконцепциақәа амарксизм иацәыхарахеит<ref name="scott-et-al2006-200">Scott et al., 2006, p. 200.</ref><ref name="urri2012-17">Урри, 2012, с. 17.</ref>. [[Структурализм|Аструктурализм]] (К. [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]]) иаанарԥшуан асоциалтә еинырреи аизыҟазаашьақәеи аилыркаара рызҭо аилазаарақәа (аиуара асистемақәеи амифқәеи). [[Семиотика|Асемиотика]] (Р. [[Барт Ролан|Барт]]) асоциалтә ԥсҭазаара акультуратә еиҿкаара аганахьала аԥҟарақәа ма акодқәа рыла ишьақәгыло адыргақәа рсистема аҳасабала иахәаԥшуан. [[Постструктурализм|Апостструктурализм]] иазгәанаҭон акультуратәи атексттәи конструктқәа (Фуко) рҵакы<ref name="scott-et-al2006-203206">Scott et al., 2006, pp. 203—206.</ref>. [[Постколониализм|Апостоколониализм]], адырра шьақәгылоит аҳра зуа асоциалтә гәыԥқәа рпозициақәа рышьаҭала, [[субалтерн|асубалтернқәа]] (иргәаҟу) ажәа рыҭара иашьҭоуп ҳәа иаԥхьаӡоит. Атеоретикцәа гәыԥҩык иазырыԥхьаӡоит асоциалтә теориа «[[постмодерн|апостмодернтә]]» (аклассикцәа «амодернтә» социалтә теориақәа ирҿагыланы) акәзароуп ҳәа<ref name="scott-et-al2006-202203">Scott et al., 2006, pp. 202—203.</ref>, акритика азыруеит абызшәа аобиективра, аилккара, аҭҵаарадырреи аполитикеи реиҟәыҭхара<ref name="kuipers-sell2008-663">Kuipers, Sell, 2008, p. 663.</ref>. Еиуеиԥшым афеминисттә теориақәа ([[Либеральный феминизм|алибералтә]], [[Радикальный феминизм|арадикалтә]] уҳәа уб.иҵ.) цәырҵит 1960-70-тәи ашықәсқәа рзы афеминизм аҩбатәи ацәқәырԥа ашьаҭала; ԥыҭрак ашьҭахь аҳәса рыԥсабара иаҿагылоз апостструктурализми апостколониализми ридеиақәа ахархәара роуит. Афеминизм, асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҿы, ахацәа ринтересқәа ([[патриархат|апатриархат]]) аҳәса ринтересқәа раасҭа аҳра шыруа азхьаԥшра анаҭоит; азнеишьа аҳәса рхақәиҭтәразы аидгыла иадҳәалоуп<ref name="kuipers-sell2008-663" /><ref name="scott-et-al2006-199200">Scott et al., 2006, pp. 199―200.</ref>. Иҿиауа атеориақәа иреиуоуп [[квир-теория|квир-теориа]], арасеи арасизми акритикатә теориақәа, [[акторно-сетевая теория|актор-ҳатә теориа]]; арҭ ахырхарҭақәа иаларҵеит азнеишьақәа жәпакы, апостструктурализм надкыланы<ref name="ritzer-stepnisky2014-656-671">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 656, 671.</ref>. Асоциологиа аҭоурых аҿы авторцәақәак еиуеиԥшым аконцепциақәа асинтез рзыруан, даҽа авторцәақәак иаку, зегьы зҵазкуа атеориа алыршара мап ацәыркуан; атеориақәа лассы-лассы аклассикатә социологиа акритикеи аиааиреи рформа рыдыркылон<ref name="kachanov2007-15">Качанов, 2007, с. 15.</ref>. Конт асоциологиа «ҭҵаарадырра хаданы» аҟаҵара иҽазышәара нагӡамызт, аха аӡәырҩы ауаажәларра ирызку иаку аҭҵаарадырра аԥҵара рҽазыршәон<ref name="delanty2009-4608">Delanty, 2009, p. 4608.</ref>. Аинтеракционистцәа рхырхарҭа егьырҭ асоциологиатә знеишьақәа рыдагьы апсихологиеи акультуратә антропологиеи альтернативас ирыԥхьаӡон<ref name="turner2012-20">Turner, 2012, p. 20.</ref>. Џь. Ритцер ихәшьарала, XX ашәышықәсазы акыр зылшо атеориақәеи азнеишьақәеи жәпакы ишрылацәажәогьы, адгылаҩцәа шрымоугьы, атеориатә социологиаҿы аҭагылазаашьа лассы-лассы иахьеицаркуа алагалатә рҵага шәҟәқәа рҿы ишаарԥшугьы ма иршәуп, ма иактуалтәым («зомби-атеориақәа»). Урҭ, хәҭакахьала, аструктуратә функционализм, афункционализм альтернатива аҳасабала акыр иҟаз аимак атеориа, амарксизм ахырхарҭақәа жәпакы, афеноменологиатә социологиа{{#tag:ref|Аструктуралисттә марксизм, Гегельтәи амарксизм, аекономикатә детерминизм.|group=К}}, [[бихевиоризм|абихевиоризм]], хәҭа-хәҭала асимволтә интеракционизм роуп<ref name="ritzer-yagatich2012-99-105106">Ritzer, Yagatich, 2012, pp. 99, 105―106.</ref>. П. [[Штомпка, Пётр|Штомпка]] ихәшьарала, XXI ашәышықәса алагамҭазы аԥыжәара амоуп асоциалтә феноменқәа реилкаареи реилыркаареи шьаҭас измоу аинтерпретативтә парадигма<ref name="shtompka2005-23" />. === Асоциологиа амаҭәари аспецификеи === Асоциологиа амаҭәар азы аҵарауаа еимаркуеит: «асоциалтә», «асоциалтә ԥсҭазаара», «ауаажәларра» уҳәа Е. Гидденс иҳәаақәҵарала<ref name="turner2012-9">Turner, 2012, p. 9.</ref>, ари "агәыԥқәеи ауаа реилазаарақәеи рсоциалтә ԥсҭазаара иазку ҭҵаарадырроуп"<ref name="giddens2005-17">[[Гидденс, Энтони|Гидденс]], 2005, с. 17.</ref>; Џь. Деланти иҩуеит, иара амаҭәар ― асоциалтә еизыҟазаашьақәа реизак, мамзаргьы уи ахәҭақәа имариоу реицҵалыҵ ахь ииагам еилазаароуп ҳәа<ref name="delanty2009-4606">Delanty, 2009, p. 4606.</ref>, иазгәеиҭоит асоциологиа ҳаамҭазтәи ауаажәларра рцәаҩашәатә проблемақәа ирыхәаԥшуа адырра аформа аҳасабала ишцәырҵыз, иара иазкугьы социалтә ҭҵаарадырроуп<ref name="delanty2009-46064607">Delanty, 2009, pp. 4606―4607.</ref>. Еимактәуп асоциологиа аҳәаақәагьы<ref name="turner2012-9" /><ref name="delanty2009-46064607" />, аҭҵаарадырра амаҭәар иаҿыгоу иаҿыгаму, иахәҭаку, мамзаргьы аполитикатә усурала аҽаманадоу<ref name="delanty2009-46064607" />. Диуркгеим асоциологиа аусхк аликааит ҳәа иԥхьаӡоуп: аԥсихикатәи аматериалтәи цәырҵрақәа иреиԥшым, ихьыԥшым ("sui generis") асоциалтә лабҿаба («ауаажәларра<ref name="giddens-satton2021-29-44">Гидденс, Саттон, 2021, с. 29, 44.</ref><ref name="schepanskiy1969-14">Щепаньский, 1969, с. 14.</ref>»). Асоциологцәа асоциалтә реалра аелементқәа ралкаараҿы еицҿакым: асоциалтә структурақәа ма аиндивидцәа, аҩбатәи азнеишьаҿы асоциологиа амаҭәар ― асоциалтә рҿиароуп<ref name="delanty2009-4606" />. [[Файл:Max Weber 1894.jpg|thumb|225px|[[Вебер, Макс|Макс Вебер]]]] Ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа рыҭҵаара аспецифика зхылҿиаауа ауаҩытәыҩсатә усқәа реилкаареи ауаҩы ирефлексивреи роуп. Аԥхьа иргыланы, аҭҵаара иамаҭәаруп, инстинктла зхы мҩаԥызго ракәымкәа, аидеиақәа, асимволқәа, адыргақәа рыла зхымҩаԥгашьақәа аҵакқәеи ахықәеи рызҭо ауааԥсыра. Ҩбагьы, ауаа рхымҩаԥгашьа иааиԥмырҟьаӡакәа аинститутқәеи ауаажәларреи аԥсахуеит: ауаа, аԥсабаратә обиектқәа реиԥш акәымкәа, ирылшоит асоциалтә дунеи иалало асоциалтә дырра адкылара, уи аҭак аҟаҵара, анашьара, ахархәара<ref name="giddens2005-550">Гидденс, 2005, с. 550.</ref><ref name="giddens-satton2021-5961">Гидденс, Саттон, 2021, с. 59―61.</ref><ref name="shtompka2005-2123">Штомпка, 2005, с. 21―23.</ref><ref name="turner2012-15">Turner, 2012, p. 15.</ref><ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-93">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 93.</ref>. Арефлексивра еиднаҳәалоит адырреи ауаажәларреи, асоциологи аҭҵаара аобиекти, уи аарԥшуп асоциалтә акторцәа рхи рсоциалтә контексти рахь рхырхарҭала<ref name="giddens-satton2021-68">Гидденс, Саттон, 2021, с. 68.</ref>. Аҵарауаа ишиашоу аҭҵаара аобиект иазхьаԥшуеит, ашьҭахьтәи аимадареи, ус анакәха, еиҳа ииашоу алҵшәақәеи роуеит; уи асоциологиа аԥыжәара амоуп ҳәа иԥхьаӡазар алшоит, убас Вебер иара аҭҵаарадырратәра шьақәирӷәӷәон. Арефлексивра ауадаҩрақәа цәырнагоит, избанзар ауаа ишҭырҵаауа дырны рхымҩаԥгашьа рыԥсахыр рылшоит<ref name="giddens-satton2021-6061">Гидденс, Саттон, 2021, с. 60―61.</ref><ref name="masionis2004-6566">Масионис, 2004, с. 65―66.</ref>. Маркс раԥхьа иазгәеиҭеит асоциалтә дырра аидеологиатә ҵакы шамоу, уи «ишааилак материалтә мчны иҟалоит... иашаалшалак … амассақәа атәнатәуеит»; ԥыҭрак ашьҭахь Р. Мертон иҩуан, рыгәра ргозар, ауаа рхымҩаԥгашьа, имцу атеориатә зыԥхьагәаҭарақәагьы, анагӡара шрырҭо<ref name="giddens-satton2021-69">Гидденс, Саттон, 2021, с. 69.</ref><ref name="shtompka2005-22">Штомпка, 2005, с. 22.</ref>. Асоциологиа астатус азы аимак-аиҿак ахы ыҵнахуеит XIX ашәышықәса анҵәамҭазтәи афилософиатә еимакрақәа рҿы, аҭҵаарадырратә методқәеи, аҭҵаарадырратә дырра аиашахаҭареи, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа иреиԥшу асоциалтә ҭҵаарадыррақәа алҵшәа иашақәа роуразы рылшарақәеи ианрылацәажәоз<ref name="giddens-satton2021-59">Гидденс, Саттон, 2021, с. 59.</ref>. XX ашәышықәса алагамҭазы еилкаахеит амзызтә еимадарақәеи, азакәанқәа разԥхьагәаҭареи раартра шзалымшо<ref name="turner2012-922">Turner, 2012, pp. 9―22.</ref>. Асоциологиатә дырра азнеишьа хадақәа кантиантәи кантианҿыцтәи аҭынха иадҳәалоуп{{#tag:ref|Кант ауаҩы адунеи аахтны издырӡом, аилкаарақәеи, акатегориақәеи, аобиектқәеи еиҿикаауеит ҳәа иԥхьаӡон. Ари ауниверсалисттә тезис [[Неокантианство|анеокантианраҿы]] иҿиан: аҭҵаарадырра аҵакы логикалеи еилкааралеи, иерархиала еидҳәалоу, ашьақәырӷәӷәарақәа реизак ала иҳәаақәҵахоит.<ref name="turner2012-922" />|group=К}}. Асоциологиа аҿиара аилкаарақәеи аидеиа хадақәеи ирызку аимакқәа рҭоурых ауп ([[релятивизм|арелиативизм]] атенденциа), фактқәак еиуеиԥшым атеориақәа (адетерминацианамгӡа) ирыдгылоит<ref name="turner2012-922" />. Кантиантәи аидеиақәа ирыдҳәалан ауаа ргәыԥқәа, ма реилазаарақәа азеиԥш шьақәгылашьақәа шрыцеиҩыршо, рдунеихәаԥшышьақәа шеиԥшым (аидеологиақәа, апарадигмақәа, [[Эпистема (Фуко)|аепистемақәа]], [[Габитус (социология)|агабитус]] уҳәа уб.иҵ.) аартра. Арҭ адунеихәаԥшышьақәа акультура шьақәдыргылоит. Аилазаарақәеи акультурақәеи еиԥшым, убри аҟынтә асоциологиа аԥҟарақәа иуниверсалтәу аҭҵаарадырратә ҵакы рымоу ирымаму (Диуркгеими Парсонси), мамзаргьы культурацыԥхьаӡа ахатәы ҭҵаарадырра ыҟоу иҟаму (Вебер) еилкаам; акультура адунеихәаԥшышьақәеи аидеиеи мап рыцәкызар алшоит (асимволтә интеракционизм<ref name="turner2012-922" />). XX ашәышықәсазы апозитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны иқәдыргылон еиуеиԥшым аверификациеи [[Фальсифицируемость|афальсификациеи]] рпрограммақәа{{#tag:ref|Инарҭбааны "апозитивизм" ҳәа лассы-лассы иҽеим аҵакала иазырҳәоит, ахазхаҭалатә уси асубиективтә ҵакқәеи ранализ иаԥырхаганы, ахыԥхьаӡаратә методқәа ма аемпиризм рроль ацҵацәара. Иҭшәоу аҵакала апозитивизм — Ари Конти еиҳаракгьы Диуркгеими рметодологиатә знеишьақәа роуп, уи аобиективреи аемпиризми, аидеологиатә елементқәа раԥыхреи дашьҭан.<ref name="scott-et-al2006-202">Scott et al., 2006, p. 202.</ref>|group=К}}, аиндукциеи адедукциеи рметодқәа<ref name="giddens-satton2021-59" />, аха амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа ирылгоу иҟалаша азакәанқәа аарԥшымызт<ref name="masionis2004-65">Масионис, 2004, с. 65.</ref><ref name="turner2012-1012">Turner, 2012, pp. 10―12.</ref>. Парсонс асоциологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала ишьақәирӷәӷәеит афункционализм ала: анормақәа ауаажәларра иалдыршоит зегьы ирҿагыланы зегьы рабашьра гоббстәи апроблема аӡбара<ref name="delanty2009-4612" />, ауаҩытәыҩсатә ус анормативра асоциологиа егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ирылнакаауеит. 1970 ашықәсқәа раахыс аҭҵаарадырратә статус азҵаара актуалра ацәыӡит; асоциологцәа рыхәҭак асоциологиа ҭҵаарадырроуп ҳәа ирыԥхьаӡоит инеиԥынкыланы афактқәеи аемпирикатә ҭҵаарақәеи ишрыдҵаало, адыррақәа анализ шырзыҟарҵо, атеориа ишаҿу, иҭырҵаауа азҵаарақәа рзы еиуеиԥшым агәаанагарақәеи аконцепциақәеи логикала ахәшьара шрырҭо еиԥш ала<ref name="giddens-satton2021-59" /><ref name="giddens2005-550" /><ref name="turner2012-17">Turner, 2012, p. 17.</ref>. Егьи ахәҭа, аҭҵаарадырратә методи астатуси рызҵаарақәа еиҳа иактуалтәым ҳәа иаԥхьаӡоит, асоциологиеи агуманитартә маҭәарқәеи еизааигәанатәуеит. 1980 ашықәсқәа рзы аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа реиԥштәра аҽазышәарақәа аанкылахеит<ref name="giddens-satton2021-62">Гидденс, Саттон, 2021, с. 62.</ref><ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-83">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 83.</ref>, агәрамгара змоу асоциологцәагьы аҭҵаара аметод аҵакала иџьбароу, инеиԥынкыланы ианымҩаԥырго, ареалра иреиӷьу ахцәажәара аҟынӡа инаӡоит ҳәа ишырыԥхьаӡогьы<ref name="giddens-satton2021-59" /><ref name="giddens-satton2021-62" />. Иҟалап асоциологиатә ҭҵаарақәа рҿы еиҳа ахархәара змоу асоциалтә конструктивизм асоциалтә феноменқәа рыҟазаара аганахьала анеитралтә позициа ааннакылозар, урҭ рҭыжьшьақәеи асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҳәаа иҭагӡаны иааиԥмырҟьаӡакәа аиҭакрақәеи анализ рызнауазар. Аконструктивистцәа реиҳараҩык иазхарҵоит адәахьтәи ареалра аҟазаара (аконструктивизм «иԥсыҽу» аформа), иҟоуп ауаажәларратә феноменқәа рахь аилкаарақәеи атеориақәеи рҳәаа узҭыҵуам ҳәа изыԥхьаӡо (аконструктивизм «иӷәӷәоу» аформа). Аконструктивизм ҩ-хыҵхырҭак рыла иазҳаит: еиуеиԥшым асоциалтә проблемақәеи аҭҵаарадырратә дыррақәеи асоциологиеи рҵакы иазку аиҿцәажәарақәа рыла. 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз акритикатә реализм, апозитивизм ахь хынҳәрада аконструктивизм аверсиа ӷәӷәа иаманакуеит: амодельқәа иҟаҵәҟьоу иаахтны ишаадмырԥшуагьы, адәныҟатәи адунеи аҭҵаарадырратә ҭҵаарала еилкаахоит<ref name="giddens-satton2021-7276">Гидденс, Саттон, 2021, с. 72—76.</ref>. Асоциалтә дунеи амзызтә еимадарақәа асоциалтә структурақәа ираҟарартәуеит<ref name="scott-et-al2006-6367-198">Scott et al., 2006, pp. 63―67, 198.</ref><ref name="giddens-satton2021-6367">Гидденс, Саттон, 2021, с. 63—67.</ref>. Абжьааԥны асоциологиа ииашоуи [[Гуманитарные науки|агуманитартә маҭәарқәеи]] рыбжьара «ахԥатәи» ҭҵаарадырроуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи амаҭәар, Деланти ихәшьарала, аҭоурых, ма аполитологиа еиԥш инҭкааны иҳәаақәҵаӡам, аметодқәеи аметодологиатә знеишьақәеи реиуеиԥшымра аҭҵаарадырра аекономикеи антропологиеи алнакаауеит<ref name="delanty2009-4606" />. Заатәи асоциологиа аекономика, апсихологиа, афилософиа, азин, аҭоурых рҟынтәи аидеиақәа жәпакы адаптациа рызнауит; асоциологиазы ишьаҭарку аусумҭақәа жәпакы асоциологцәа ракәӡам иаԥызҵаз; асоциологиа адәахьала анырра иацҵахоит (Фуко). Асоциологиатә методологиақәеи азнеишьақәеи асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа акыр ирныруан, ирныруеит, [[История культуры|акультуратә ҭоурых]], [[Социальная география|асоциалтә географиа]], иахьатәи аҭоурых, cultural studies налаҵаны — асоциологиа хәҭа-хәҭала иаԥнаҵаз аҟәша; аҭҵаарадырра иазааигәахеит иахьатәи аилазаарақәа рахь зхы зырхаз антропологиа<ref name="delanty2009-4607-4611-4613-4615">Delanty, 2009, pp. 4607, 4611, 4613, 4615.</ref>. [[Культурный поворот|Акультуратә хаҵәира]] иахҟьаны асоциологиатә ҭҵаарақәа жәпакы мҩаԥысуеит арҭ амаҭәарқәа рҳәаа иҭагӡаны, иара убас [[Криминология|акриминологиа]], [[Демография|адемографиа]], аҳәса рыҭҵаарақәа, аҿиара аганахьала аҭҵаарақәа<ref name="delanty2009-4607-4613">Delanty, 2009, pp. 4607, 4613.</ref>, [[Геоурбанистика|агеоурбанистика]] уҳәа уб.иҵ. === Адилеммақәа === Асоциологиа ихадоу адилеммақәа, еиуеиԥшымкәа ишеилыркаауагьы, атеориақәеи атрадициақәеи зегьы рҿы ирзааҭгылоит<ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-87">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 87.</ref>. Адилемма хада ― ахақәиҭреи адетерминизми, асубиективизми аобиективизми, амикрои амакрои рызҵаарақәа ирыҵаркуа"аилазаара ― арҿиара" ауп. Ауаа рхатә ԥсҭазаара аҭагылазаашьақәа напхгара рырҭома, мамзаргьы рхымҩаԥгашьа адәныҟатәи асоциалтә мчрақәа (аилазаарақәа) иҳәаақәырҵома? Ауаажәларра зхы иақәиҭу ауаҩытәыҩсатә усқәа ирылҵшәоума, мамзаргьы уи аиндивидуалтәи агәыԥтәи гәҭакқәеи ахымҩаԥгашьазы алшарақәеи цәырнагома? Арҭ азҵаарақәа асоциологиа анцәырҵ инаркны еиуеиԥшымкәа рҭак ҟарҵон<ref name="bottomore2006-649">Bottomore, 2006, p. 649.</ref><ref name="giddens-satton2021-4347">Гидденс, Саттон, 2021, с. 43—47.</ref><ref name="giddens2005-572574">Гидденс, 2005, с. 572—574.</ref>. Аҩбатәи адилемма аконсенсуси аимак-аиҿаки еиуеиԥшым азнеишьақәа ирыдҳәалоуп. Асоциологцәа рыхәҭак ауаажәларраҿы аханатәтәи аиҿкаареи, аишьашәалареи, азааибагареи, ашьҭрамадареи постулатркуеит. Егьи ахәҭа излашьақәнарӷәӷәо ала, ауаажәларра — ари, аҿагыларақәа, аиҳара иҵәаху, еиуеиԥшым аинтересқәа реидысларақәа рқәыԥшылароуп<ref name="giddens2005-572">Гидденс, 2005, с. 572.</ref>. Даҽа дилеммак ― асоциалтә еилазаашьеи аҭоурыхтә еиҭакрақәеи, иахьатәи аилазаарақәа рсоциалтә ҿиара апроблема<ref name="bottomore2006-649" />. Е. Гидденс иаликаауеит иахьатәи ауаажәларрақәеи (Маркси уи ишьҭанеицәеи) асоциалтә, акультуратә, ма аполитикатә ҭагылазаашьақәа аԥхьа иахьцәырыргоз амарксисттә концепциақәеи рцәырҵра аекономикатә хәаԥшра аиҿагылара, иара убас агендер дилемма — уи иашьашәалоу аилкаара апроблема<ref name="giddens2005-572" />. === Асоциологиатә ҭҵаара. Асоциолог ироль === [[Файл:C.W. Mills.jpg|thumb|225px|[[Миллс, Чарльз Райт|Чарльз Раит Миллс]]]] Адунеи асоциологиатә хәаԥшра иаԥу агәаанагарақәа иреиԥшӡам: ари ахатәы аҿы азеиԥш агәаҭара (П.Бергер), «игәыԥҵәагоу аҿы зеиԥшыҟам абара», азеиԥш категориақәа ахатә ԥсҭазаара ишаныруа аилкаара алшара ауп. Дарбанзаалак ауаҩы егьырҭ дышреиԥшымгьы, иҟоуп ауаа ирзеиԥшу ахымҩаԥгашьатә модельқәа<ref name="masionis2004-2527">Масионис, 2004, с. 25—27.</ref><ref name="giddens2005-17" />; иаагозар, аилыҵра, ма аусурҭадара хаҭалатәи адагьы, азеиԥш тенденциақәа аазырԥшуа уаажәларратә проблемақәоуп. Асоциологиатә хыҭҳәаа (аилкаара алеигалеит Ч. Р. Миллс) иалнаршоит есҽнытәи аԥсҭазаара аԥышәа абстракциа азура, иубарҭоу аусқәа ҿыцла ахәшьара рыҭара, уи иахҟьаны лассы-лассы иуԥыло агәаанагарақәа мап рыцәкра (иаагозар, ауаҩытәыҩсатә хымҩаԥгашьа анс акә, арс акә ахымҩаԥгара аӡбарала ауп ишҳәаақәҵоу). Ари аҩыза ахаҿаагара асоциалтәи акультуратәи еиԥшымзаарақәа зхацәырҵуа аилкаара иацхраауеит; аԥсҭазааратә лшарақәеи аԥынгылақәеи ахәшьара рыҭара; асоциалтәи, атәылауаҩратәи, аполитикатәи активра агәазҭаҵара; егьырҭ ауаа рыԥсҭазаашьа аилкаара<ref name="giddens2005-1720">Гидденс, 2005, с. 17—20.</ref><ref name="masionis2004-2627-3536">Масионис, 2004, с. 26—27, 35—36.</ref>. Миллс иажәақәа рыла, уи еиднаҳәалоит ауаҩытәыҩсатә биографиеи, ауаажәларреи, аҭоурыхи<ref name="shtompka2005-3536">Штомпка, 2005, с. 35―36.</ref><ref name="delanty2009-4612" />. Асоциологиатә знеишьа ауаа еиҳа ироуеит [[Маргинальность|амаргиналра]] аамҭазы, мамзаргьы асоциалтә кризисқәа раан<ref name="masionis2004-3435">Масионис, 2004, с. 34—35.</ref>. Апрактикатә план ала асоциологиа иалнаршоит асоциалтә еизыҟазаашьақәа акритика рзура, асоциалтә еиӷьхарақәа ирыцхраауеит, ахәҭакахьала, иалкаау аполитика амҩаԥгараан акультуратә еиԥшымзаарақәа рызхәыцреи еиуеиԥшым аполитикатә усқәа рыхҟьаԥҟьақәа ахәшьара рыҭареи иацхраауеит<ref name="giddens2005-32">Гидденс, 2005, с. 32.</ref>. Асоциологцәа еиуеиԥшым азҵаарақәа рҭак аҟаҵара рҽазыршәоит: [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рыларҵәара ахҟьаԥҟьақәа зеиԥшрахозеи? Избан иахьатәи адунеи беиаҿы макьанагьы амлакра зыҟоузеи? Еилаҳауама аҭаацәара аинститут? Избан адинхаҵаратә гәаанагарақәа рмодельқәа рҽызырыԥсахуа? Избан зыԥсихика чмазаҩу аҩны еиҳа ирхәышәтәуа изалагаз? Аҭҵаара алагоит, аҭҵаараҿы абжьахақәа, аҭҵаарадырратә еимакқәа, мамзаргьы асоциалтә ԥсҭазаара апрактикатә зҵаарақәа рыла иҳәаақәҵахар зылшо апроблема ақәыргыларала<ref name="giddens2005-549-551-567">Гидденс, 2005, с. 549, 551, 567.</ref>. Аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит афактологиатә, аиҿырԥшратә, аеволиуциатә, атеориатә перспективақәа рыла<ref name="giddens2005-550" />. Зеиӷьыҟам хкуп «ицқьоу» аконструкт, асоциалтә цәырҵра аспект хадақәа рахьтә акык-ҩбак ралкаареи ареалтә дунеи афактқәа реиԥшрақәеи реиԥшымзаарақәеи рышьақәыргылара алзыршо знеишьоуп. Аилкаара Вебер аус адиулеит «еилызкаауа асоциологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны асоциологиатә метод аҳасабала, уи анализ амикро-макроҩаӡараҿы ахархәара аиур ҟалоит<ref name="giddens-satton2021-49">Гидденс, Саттон, 2021, с. 49.</ref><ref name="giddens2005-2627">Гидденс, 2005, с. 26—27.</ref>. Зеиӷьыҟам хкны иҟоуп асоциалтә дунеи ахьынтәубо агәаанагара, апозициа, аҭҵаара алагарҭа ҭыԥ акәны иҟоу; уи аемпирикатә гәаҭареи аицакреи ирхысӡом, ареалра еиӷьны аилкаара иазырхоуп<ref name="giddens-satton2021-4950">Гидденс, Саттон, 2021, с. 49—50.</ref>. Фуко асоциологиаҿы иусумҭақәа ирыбзоураны аларҵәара аиуит [[дискурс|адискурс]]: амаҭәар иазкны азеиԥш гәанагарақәа змоу, насгьы иара амаҭәар аилкааразы ахәаԥшреи анырра аҭареи ирызку. Апарадигмақәа реиԥш адискурс иҳәаақәнаҵоит амаҭәар иазкны иҳәоуи ишҳәоуи, иара аҭҵаара аҳәаақәа амаркерқәа рнаҭоит. Фуко асоциалтә ԥсҭазаара адискурсивтә ҳәаақәа рыла ишьақәгылоит ҳәа иԥхьаӡон, дара амчра иадиҳәалон<ref name="giddens-satton2021-1923">Гидденс, Саттон, 2021, с. 19—23.</ref><ref name="scott-et-al2006-57">Scott et al., 2006, p. 57.</ref>. Апозитивизм аҿы асоциолог аобиективтә наԥшҩуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Асоциологцәа рыхәҭак аҭҵааҩы ихатә неитралра иадгылоит, ари апозициа шьақәирӷәӷәеит Вебер: асоциолог изанааҭ ("beruf") иазԥхьагәанаҭон аҵакдуқәа рҟынтәи ахақәиҭра, аморалтәи аполитикатәи зҵаарақәа ралцара. Аҵарауаа реиҳараҩык уи шзалымшо азхарҵоит; ахәҭак аполитикатә аԥшьгарақәа рылахәхара хырԥашьа амаӡам ҳәа агәаанагара рымоуп, аха рхатәы позициеи рыҭҵааратә лҵшәақәеи рыцеиҩыршоит. Маркс афактқәеи аҵакдуқәеи реиҟәыҭхара залыршахом ҳәа иԥхьаӡон, ишьҭанеицәа ргәы иаанагон иарбанзаалак аҭҵаара еиуеиԥшым аҩаӡарала аполитикахь ииагоуп ҳәа. Ҵарауаақәак аиҟарамра аԥызхуа асоциалтә ҽыԥсахрақәа ирыдгылоит; даҽа ҵарауаақәак ироуз адыррақәа рышьаҭала иалкаау аполитика адгылара аҭахны ирыԥхьаӡоит<ref name="masionis2004-44-6465-6768">Масионис, 2004, с. 44, 64—65, 67—68.</ref><ref name="delanty2009-4611">Delanty, 2009, p. 4611.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-46">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 46.</ref><ref name="kuipers-sell2008-664">Kuipers, Sell, 2008, p. 664.</ref>. Асоциологиа ахыдҵақәа ируакуп ауаҩы социалтә ҟаларак аҳасабала ихдырреи аҵабыргхаҭа критикала адкылареи ацхраара<ref name="delanty2009-4615">Delanty, 2009, p. 4615.</ref><ref name="masionis2004-58">Масионис, 2004, с. 58.</ref><ref name="giddens2005-32-549">Гидденс, 2005, с. 32, 549.</ref>. === Аҭҵаара аметодқәа === Ахыԥхьаӡаратәи ахаҭабзиаратәи методқәа аҭҵаара еиуеиԥшым азнеишьақәа рыҽрымардоит. Аԥхьатәиқәа апозитивизм иахылҵуеит, аемпирикатә дыррақәа реизгареи асоциалтә феноменқәа рхыԥхьаӡаратә ҟазшьарбагақәа ршәареи иазырхоуп; аҩбатәиқәа аиндивид ихәыцшьеи аӡбамҭақәа рыдкылареи реиҭашьақәыргылара рҽазыршәоит<ref name="giddens-satton2021-53" /><ref name="masionis2004-68">Масионис, 2004, с. 68.</ref><ref name="schutt2012-55">Schutt, 2012, p. 55.</ref><ref name="giddens-satton2021-53">Гидденс, Саттон, 2021, с. 53.</ref>. Ахыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәа ралԥшаарақәа, шамахамзар, зхаҭабзиара ҳараку аҭҵаарақәа ралԥшаарақәа раасҭа акырӡа еиҳауп<ref name="giddens-satton2021-54">Гидденс, Саттон, 2021, с. 54.</ref>. XIX ашәышықәсазы ахыԥхьаӡаратә методқәа рыҽрымардон ииашоу, узықәгәыӷша ашәагақәа рзыԥшрақәа, аиҿырԥшратәи аҭоурыхтәи анализ алыршара. Диуркгеим еицырдыруа иҭҵаараҿы, аҽшьрақәа рыҩаӡара ашәаразы, аофициалтә статистика ихы иаирхәеит<ref name="giddens-satton2021-53" />. Апозитивистцәа асоциалтә дунеи ауадаҩра аарԥшразы ахыԥхьаӡаратә методқәа рхархәара дырҭбаауан, [[Постпозитивизм|апостпозитивистцәа]] анаԥшцәа рсубиективизм азхарҵон, аха аобиективтә адәахьтәи ареалра агәаанагара еиқәдырхон<ref name="schutt2012-57">Schutt, 2012, p. 57.</ref>. Ахаҭашьатә методқәа раԥхьа ахыԥхьаӡаратә методқәа хадырҭәаауан, ишьақәырӷәӷәахо иалагеит 1970 ашықәсқәа раахыс<ref name="giddens-satton2021-6870">Гидденс, Саттон, 2021, с. 68―70.</ref>. Ахыԥхьаӡаратә методқәа иалдыршоит адыррақәа, ахыԥхьаӡарақәа, ма апроцентқәа роура адыррақәа рзеиԥш лкаазы; иаагозар, машәыршақәтәи акәымкәа аҵабыргра, алԥшаара аҳәаақәа ирҭагӡаны агәыԥқәа реиԥшымзаарақәа<ref name="giddens-satton2021-54" />. Аҭҵаара аметодқәа еихшоуп ахықәкқәеи астратегиақәеи инарықәыршәаны: ашәагақәа рвалидра (иушәар зылшо аишара ашәараҿы)<ref name="masionis2004-61">Масионис, 2004, с. 61.</ref>, азеиԥштәра, амзызрбага аарԥшра<ref name="schutt2012-57" />. Ахархәара рымоуп [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтәи]] [[Индуктивное умозаключение|аиндуктивтәи]] стратегиақәа, иара убас еиҳа иԥку ахцәажәаратә стратегиа; астратегиақәа еилаӡҩар алшоит, ахыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәа реиҳарак рахь иаҵанакуеит ахцәажәара аелементқәа, адедуктивтә стратегиа — аиндукциа<ref name="schutt2012-58">Schutt, 2012, p. 58.</ref>. Авалидтә шәага-загаан иалкаау апроцедурала еизгоу адыррақәа изхәаԥшу афеномен аҿы аҽеиҭак аемпирикатә статус аадырԥшуеит<ref name="schutt2012-57" />. Аҽеиҭак — ари зҵакы аҽаԥсахуа, аиҿырԥшра зылшо еилкаароуп, иаагозар, ахә, асоциалтә класс, ақәра, ахашәалахәқәа, ма ацәгьоурақәа рыҩаӡара<ref name="giddens2005-567">Гидденс, 2005, с. 567.</ref><ref name="masionis2004-5859">Масионис, 2004, с. 58—59.</ref>. Аилкаара инҭкааны иҳәаақәҵахоит (аконцептуализациа: ауаажәларра, аҭаацәа), анаҩс аиҭакрала аоперационализациа мҩаԥысуеит ― аҳәаақәҵа еилыргахоит иалкаау хҭыск иазкны ишәатәу закәу ала (ахашәалахәқәа рыҩаӡара, азанааҭ ахьӡ-аԥша, мамзаргьы ашколтә ҵара аура), аҽеиҭак аҵакы аҭахаанӡа<ref name="schutt2012-57" /><ref name="masionis2004-6061">Масионис, 2004, с. 60—61.</ref>. Ашәагақәа иалдыршоит ауаа, агәыԥқәа уҳәа рзы азеиԥштәрақәа рыҟаҵара.[[Корреляция|Акоррелиациа]] — аҽеиҭакрақәа (ахҭысқәа рцәаҳәақәа) инеиԥынкыланы реимадара<ref name="schutt2012-63">Schutt, 2012, p. 63.</ref>, урҭ реицыԥсахра<ref name="masionis2004-62">Масионис, 2004, с. 62.</ref><ref name="giddens2005-553">Гидденс, 2005, с. 553.</ref>. Ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа аҽыԥсахра цәырыргоит, зҽызыԥсахуа ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ирныруеит<ref name="masionis2004-61" /><ref name="giddens2005-553554-567">Гидденс, 2005, с. 553―554, 567.</ref>. Амзыз-хылҿиаатәи еимадара иаҵанакуеит ҭагылазаашьак, ма хҭыск (аҽеиҭакрақәа) даҽа ҭагылазаашьак цәырнагоит ҳәа. Уи иазԥхьагәанаҭоит аҭагылазаашьақәа жәпакы: акоррелиациа, ихьыԥшу иаԥхьанеиуа ихьыԥшым аҽеиҭак, ахԥатәи акоррелиациазы адыррақәа рыҟамзаара<ref name="giddens2005-552-567">Гидденс, 2005, с. 552, 567.</ref><ref name="masionis2004-6164">Масионис, 2004, с. 61—64.</ref><ref name="schutt2012-67">Schutt, 2012, p. 67.</ref>. Иаагозар, аԥышәара аҽазыҟаҵара ахәшьара бзиақәа ахылҿиаауеит<ref name="masionis2004-61" />. [[Файл:Самоубийство (Дюркгейм, 1912), Диаграмма 1-1.png|thumb|250px|Диуркгеим иусумҭа аҟынтәи Франциа аҽшьрақәа рстатистика]] Амц коррелиациа — еижьагоуп, аҽеиҭакрақәа рыбжьара аидҳәалара шаргамоугьы<ref name="masionis2004-62" />; Диуркгеим ибеит аҽшьрақәа рхыԥхьаӡареи ашықәс аамҭеи ркоррелиациа<ref name="giddens2005-553" />. Имцу акоррелиациа аҿырԥштәы — аҿар рыбжьара азинеилагарақәа, аиҳарак иахьымҩаԥысуа ижәпоу аиланхарҭақәа рҿы ауп, аха ауаарацәара (ихьыԥшым аҽеиҭак) ацәгьоурақәа ирыхҟьом, имцу коррелиациоуп; уи зыхҟьо аӷарра ауп<ref name="masionis2004-62" />. Амц коррелиациеи амзызрбагеи раарԥшразы ҽеиҭакрақәак ԥсахрада иааныжьны егьырҭ рнырра иахәаԥштәуп (аҽеиҭакрақәа рхылаԥшра апроцедура<ref name="giddens2005-554-567">Гидденс, 2005, с. 554, 567.</ref><ref name="masionis2004-62" />). Аҿар рыцәгьоурақәа рҿырԥштәаҿы ахашәалахәқәа рыҩаӡара аҽеиҭак ахылаԥшра акоррелиациа ықәнагоит, избанзар аҭҵаарақәа раан излеилкаахаз ала, аҽеиҭакрақәа рыҩбагьы — ацәгьоуреи ауааԥсыра рыжәпареи — аӷарра иадҳәалоуп<ref name="masionis2004-63">Масионис, 2004, с. 63.</ref>. Иарбан коррелиациазаалак (иаагозар, ауаҩытәыҩсатә рҿиараҿы) амзыз рацәа рыла аилыркаара аҭазар ҟалоит<ref name="masionis2004-64">Масионис, 2004, с. 64.</ref>, акоррелиациақәа жәпакы, заарԥшра уадаҩу амзызтә еимадарақәа рымаӡам. Аҵарауаа абжьааԥны уаанӡатәи аусумҭақәа ирықәныҟәоит, аха амзызқәа зегьы ҳасаб рызууп ҳәа ахәдықәҵарақәа ыҟаӡам, еснагь агәыҩбара аанхоит<ref name="giddens2005-553554">Гидденс, 2005, с. 553—554.</ref><ref name="masionis2004-64" />. Иаагозар, аҵара бзиа ахашәалахәы ду ахылҿиаар алшоит, аха мзызс иамазар ҟалоит аҭаацәа иреиҳаӡоу рҵарагьы — усҟан иреиҳаӡоу ахатәы аҵара ҵакы амаӡам<ref name="schutt2012-58" /><ref name="giddens2005-553" />. Ауаҩытәыҩсатә усқәа шыҟалаша узҳәом; урҭ еиуеиԥшым ауаа ркатегориақәа ирхыԥхьаӡалазар алшоит<ref name="masionis2004-65" />. Иалкаау амзызтә еимадара аҭагылазаашьа инагӡаны аиҭаҳәара залшом<ref name="schutt2012-67" />. Азҵаарақәа шьақәгылоуп анкета-зҵаарақәа рыла, еиҳа идуу аизакыра алԥшаара [[Метод анкетирования|анкетаҟаҵара]] апроцедурала<ref name="giddens2005-567" />. Анкетаҟаҵара аҵарауаа рхаҭақәа имҩаԥыргоит, мамзаргьы (аелектронтә) ԥошьҭала ирышьҭуеит. Изазҵаауа ауаа ргәыԥ — аизакыра — акыр нызқь инаӡоит. Иарку ахкы змоу азҵаарақәа реизга иазԥхьагәанаҭоит аҭакқәа реизга маҷ (ааи, мап, исыздыруам), иаарту азҵаарақәа рыхкы аҭак азԥхьагәанаҭоит ареспондент ииҳәо алкааҟаҵараҿы, астандартркра ҟамҵакәа, иаҵанакыр алшоит иаԥыло азҵаарақәа<ref name="giddens2005-556">Гидденс, 2005, с. 556.</ref>. Аԥышәаратә гәаҭарақәа апроблемақәа ралкаара, азҵаарақәа ииашаны рышьақәыргылара иацхраауеит<ref name="giddens2005-557">Гидденс, 2005, с. 557.</ref>, шьаҭанкыла азҵаара ахаҭа шырымԥсахуагьы. Акогнитивтә интервиу ареспондентцәа иацырҵо аҵакқәа азгәанаҭоит, еилнаргоит<ref name="schutt2012-6061">Schutt, 2012, pp. 60—61.</ref>. Азҵаарақәа мҩаԥысуеит алԥшаара ашьаҭала ― азеиԥш хыԥхьаӡара (аизакыра хада) аҟынтәи ахәҭа маҷ имариоу аҟалашьатә шьаҭала. Азеиԥштәра алыршаразы алԥшаара машәыршақәзароуп, арбагатә ҟазшьа амазароуп<ref name="giddens2005-557" /><ref name="schutt2012-64">Schutt, 2012, p. 64.</ref>. Азҵаарақәа рметод акритика азыруеит хыхь-хыхьла азнеиреи иахьԥсабаратәыми рзы, адыррақәа ахьхаҭәаам азы, избанзар ауаа еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны иалахәӡам, иара убас аҭакқәа реиҳарак ахьмаҷу азы. Ауаа ргәаанагарақәаҵәҟьа шырҳәо агәрамгара ацуп<ref name="giddens2005-558-561">Гидденс, 2005, с. 558, 561.</ref>. Абжьаӡаратә зҵаараҿы аҭак ҟарҵоит 30% иреиҳамкәа ареспондентцәа<ref name="schutt2012-6465">Schutt, 2012, pp. 64—65.</ref>. Машәырла алԥшаара бжамҽамхар алшоит; астатистикатә лкаақәа ииашамкәа еилыргахар, ма ахархәара роур ҟалоит, урҭ аизакыра анҭыҵ азеиԥштәра ахархәара рымаӡам, аха лассы-лассы иҟаҵахоит<ref name="schutt2012-5758-64">Schutt, 2012, pp. 57―58, 64.</ref>. Ахцәажәаратә статистика иалнаршоит, иаагозар, ауаажәларраҿы аусуцәа рыкласс ахәҭа, қьырала аусура знапы алаку аҳәса рпроцент, [[Глобальное потепление|аглобалтә ԥхарра]] аҵабыргхаҭа иақәшаҳаҭу рхыԥхьаӡара уҳәа астатистикатә методқәа рҟынтәи еиҳарак ахархәара рымоуп агәҭантәи атенденциа ауснагӡатәқәеи акоррелиациа акоеффициентқәеи — еиуеиԥшым аҽеиҭакрақәа реимадара аҩаӡара<ref name="giddens-satton2021-54" />. Абжьаратә хышәаҵышәа ԥхьаӡоуп абжьаратә рифметикатә ҳәа, модак, [[Медиана (статистика)|медианак]] аҳасабала, [[Среднеквадратическое отклонение|астандартә хьаҵра]] ҳасаб азыруеит<ref name="masionis2004-59">Масионис, 2004, с. 59.</ref><ref name="giddens2005-562563">Гидденс, 2005, с. 562―563.</ref>. Аметодқәа рахь иаҵанакуеит адискриминанттә анализ, афактортә анализ, ашәагаарацәатә масштабркра, акластертә анализ. 1960-70-тәи ашықәсқәа рзы «апозитивизм азы аимак» аҳәаақәа ирҭагӡаны социологцәақәак рҽазыршәон астатистикатә дыррақәеи амзызрбагеи реидҳәалара<ref name="giddens-satton2021-54" />, азакәанқәа рылгара, адедуктивтә еимадарақәа рышьақәыргылара<ref name="schutt2012-61">Schutt, 2012, p. 61.</ref>{{#tag:ref|А, Б, Б, С рыбжьара аизыҟазаашьақәа А, С рыбжьара аизыҟазаашьа ӷәӷәа ҟарҵоит, Д аҟазаареи уи А азыҟазаашьеи разԥхьагәаҭара алдыршоит ҳәа аидеиа мцхеит<ref name="turner2012-13">Turner, 2012, p. 13.</ref>|group=К}}. Мертон атеориа дара-дара рыла еибаркыз ашьақәырӷәӷәарақәа реизак акәны иԥхьаӡон, азеиԥштәрақәа еиҳа рыҩаӡара шыҳаракыз шьақәирӷәӷәон, аха астатистикатә коррелиациақәа рҟынтәи уи ахь аиасра аарԥшра залмыршахеит<ref name="turner2012-1213-21">Turner, 2012, pp. 12―13, 21.</ref>. Асоциологиаҿы [[эксперимент|аекспериментқәа]] рхархәара аҵакыра маҷуп, избанзар ауаа алабораториатә ҭагылазаашьаҿы рхымҩаԥгашьа рыԥсахуеит (Готорн аеффект), зны-зынла ари аметод ишазхьаԥшуагьы. Еицырдыруа Ф.[[Зимбардо, Филип|Зимбардо]] иексперимент аҿы амцбахҭа аԥҵан, уаҟа алахәылацәа-астудентцәа аҷаԥшьаҩцәеи абаандаҩцәеи рфункциақәа нарыгӡон: аҵарауаа акразҵазкуа аиҭакрақәа ласӡаны ишыҟалаз азгәарҭеит, иагьыҟарҵеит алкаа, ахатә ҟазшьақәа ракәымкәа, абахҭаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ахымҩаԥгара ишаныԥшуа<ref name="giddens2005-558">Гидденс, 2005, с. 558.</ref><ref name="masionis2004-7273">Масионис, 2004, с. 72—73.</ref>. [[Файл:Students in the Sociology Study Rooms, 1951 (4108988842).jpg|thumb|слева|250px|Британиатәи астудентцәа социологцәа, 1950-тәи ашықәсқәа]] Зхаҭабзиара ҳараку аметодқәа рахь иаҵанакуеит [[Фокус-группа|афокус-гәыԥқәа]], [[Этнография|аетнографиатә]], иалагалоу, хаҭалатәи ахылаԥшра, ибжатоу, еиҿкаам азҵаарақәа, абиографиатә ҭҵаара (иара аҵарауаҩ ибиографиагьы налаҵаны), ҿаԥыцлатәи аҭоурыхқәеи аԥсҭазаара аҭоурыхқәеи<ref name="giddens-satton2021-70">Гидденс, Саттон, 2021, с. 70.</ref>, аҳәамҭақәа ранализ, атеориа лаҟәы<ref name="giddens-satton2021-55">Гидденс, Саттон, 2021, с. 55.</ref>. Арҭ аметодқәа иалдыршоит ауаа асоциалтә ԥсҭазаара шырныруа, ишрыдыркыло аилкаара. Зхаҭабзиара ҳараку аметодқәа ахархәара рымоуп ҩныда-гәарада аҟазаара, аҩнтәи ақәымчра, ахәыҷтәы гәҭыхақәа уҳәа рыҭҵаараҿы. Ас еиԥш аметодқәа Ԥыжәарас ирымоу ихьарҳәу аимадара ауп, аинтервиу зырҭо аҭҵаара иалацәажәоит, аҵарауаа рыхцәажәарақәа еилыркаауеит, ариашарақәа аларгалоит<ref name="giddens-satton2021-55" />. Адәынтәи аҭҵаараҿы аҵарауаҩ мызла, ма шықәсыла иҭиҵаауа агәыԥ, ма аилазаара гәеиҭоит. Асоциолог аилазаара алахәылацәеи иареи агәреибагаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьеиҵоит, есҽнытәи аԥсҭазаара далахәуп, аинтервиу игоит. Алаԥш «ҩныҵҟала» иалнаршоит асоциалтә ԥсҭазаара аусхк хәыҷқәа инарҵауланы рылалара, аха ари аҩыза аҭҵаара ԥкуп, азеиԥштәра алнаршом, иҭырҵаауа ауаа рганахьала агәрагара аҭахуп, абжьаӡара амаӡам<ref name="masionis2004-7980">Масионис, 2004, с. 79―80.</ref><ref name="giddens2005-555556-561-567">Гидденс, 2005, с. 555―556, 561, 567.</ref>. Атеориа лаҟә адедуктивтә метод аанарҳәуеит: адыррақәа реизгара (аинтервиу аҭаҩра) атеориақәеи аилкаарақәеи рышьақәыргылара иаԥхьанеиуеит<ref name="giddens-satton2021-55" />. Ахаҭабзиаратәи ахыԥхьаӡаратәи ҭҵаарақәа рыдгылаҩцәа иналаршә-ҩаларшәны акритика рзыруеит, аха аҵарауаа реиҳараҩык еилаԥсоу аметодқәа ирыдҵаалоит, аԥыжәара иалкаау аҭагылазаашьа иадҳәалоуп<ref name="giddens-satton2021-57">Гидденс, Саттон, 2021, с. 57.</ref>. Ахыԥхьаӡаратә методқәа XX ашәышықәса актәи азбжазы аасҭа еиҵоу ароль нарыгӡоит амзызрбага ашьақәыргылареи, иҭырҵаауа аобиектқәа реижәлантәымреи уҳәа рпроблемақәа ирыхҟьаны. Ашәага-зага азеиԥш проблема асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҷыдарақәа роуп<ref name="schutt2012-69">Schutt, 2012, p. 69.</ref>, избанзар иушәо аобиектқәа еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥш, акаҿгьы еиԥшым. Аҽеиҭак иушәо феноменӡам, ишиашоу ахылаԥшра аднакылом<ref name="schutt2012-5960">Schutt, 2012, pp. 59―60.</ref>. Иҳәоуп ашәарақәа, ахыԥхьаӡаратә методқәа рацәак аларҵәара шрымам, арыцхәқәеи астатистикеи ирыцәшәо, асоциологиа гуманитартә маҭәаруп ҳәа изыԥхьаӡо, ҿыц иалаго аҵарауаа рыҩныҵҟа ҳәа<ref name="giddens-satton2021-56">Гидденс, Саттон, 2021, с. 56.</ref>. Ахаҭабзиаратәи ахыԥхьаӡаратәи ҭҵаарақәа хәыҷы-хәыҷла еизааигәахоит: азҵаарақәа апозициақәеи агәаанагарақәеи еилдыргоит, зхаҭабзиара ҳараку аҭҵаарақәа рҿы ахархәара рымоуп [[Пакет прикладных программ|апрограмматә пакетқәа]] (иаҳҳәап, [[SPSS]]) адырра рацәа аус рыдуларазы; хыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәак рхы иадырхәоит ибжатоу аинтервиуқәа<ref name="giddens-satton2021-56" /><ref name="schutt2012-57" />. == Асоциалтә ԥсахрақәеи иахьатәи ауаажәларреи == === Ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рыҿиара === Ауаатәыҩса рҭоурых аҿы еиҳа ирылаҵәаны иҟан ашәарыцаҩцәа-аизгаҩцәа реилазаарақәа; 20 нызқь шықәса раҟара раԥхьа ауаа арахә рааӡареи адгьылқәаарыхреи иалагеит, ԥыҭрак ашьҭахь ицәырҵит арахәааӡаратәи ақыҭанхамҩатәи (адгьылқәаарыхратә) еилазаарақәа<ref name="giddens2005-4144">Гидденс, 2005, с. 41—44.</ref>. Зқьышықәсақәак раԥхьаҟа, аҿиара иалагеит ақалақь дуқәа ахьцәырҵыз раԥхьатәи ацивилизациақәа, аҩыра рхы иахьадырхәоз, аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи ахьеизҳауаз; арҭ ацивилизациақәа рӷьырак [[империя|аимпериақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, избанзар урҭ ампыҵахаларақәа рыла рыҽдырҭбаауан. Аиндустриа иатәымыз, мамзаргьы [[Традиционное общество|атрадициатә еилазаарақәа]] XIX ашәышықәсанӡа иҟан, анаҩс [[Индустриализация|аиндустриализациа]] иалаӡит<ref name="giddens2005-4244">Гидденс, 2005, с. 42—44.</ref>. Ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа рыҿиара аимак-аиҿак иамаҭәаруп<ref name="scott-et-al2006-107">Scott et al., 2006, p. 107.</ref>. Аҿиара аидеиа иазԥхьагәанаҭон аҵыхәтәантәи ахықәкы (Конт иҵоуроу иуаажәларра, мамзаргьы Маркс икоммунизм), апроцесс аҩныҵҟатәи хьыԥшызаара, еиуеиԥшым аетапқәа, иара убас [[прогресс|апрогресс]] аиӷьтәрақәеи, ахақәиҭтәреи, мамзаргьы ахаланагӡареи рымҩала ҵысрак аҳасабала ахшыҩрҵаратә дунеихәаԥшышьақәа<ref name="scott-et-al2006-22">Scott et al., 2006, p. 22.</ref>. Ауаажәларра рыҿиара анырра анаҭоит иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара, аполитикатә еиҿкаара, акультуратә аспектқәа<ref name="giddens2005-4849">Гидденс, 2005, с. 48—49.</ref>. Раԥхьатәи ацивилизациақәа цәырҵуан ибарақьаҭу арегионқәа рҿы, аԥхьаҟа еиҳа аҵакы аиуеит аполитикатә еиҿкаара ахкы, аполитикатәи аекономикатәи шьақәгылашьақәа ишиашоу реимадара шыҟамгьы. Акультуратә факторқәа иреиуоуп адинхаҵара, акоммуникациа асистемақәа, ауаажәларра рҭоурых аҿы ахаҭара иааннакыло аҭыԥ. Гидденс ишазгәеиҭо ала, асоциалтә еиҭакрақәа ршәага-зага хада асоциалтә институтқәа рҿы аиԥшымзаарақәа роуп<ref name="giddens2005-4850">Гидденс, 2005, с. 48―50.</ref>. Маркс аҭоурых аматериалисттә еилкаара дықәныҟәон: асоциалтә ҽыԥсахрақәа ҳәаақәырҵон аарыхра, аекономика аҿиара, аҵакдуқәа ма агәаанагарақәа ракәымкәа. Ауаатәыҩса рҭоурых аклассқәа рықәԥареи аарыхшьа еишьҭаргыланы аԥсахреи рҭоурых акәын<ref name="giddens2005-26" />. Вебер, аекономикатә детерминизм данаҿагылоз, аԥхьа иргылеит адинхаҵаратә идеиақәа<ref name="ritzer-stepnisky2014-27">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 27.</ref>. Ауаажәларра рыҿиара лассы-лассы еилкаан аилазааратәи афункционалтәи еихшара аизҳара аҳасабала, имариоу аҟынтәи иуадаҩу ахь<ref name="scott-et-al2006-22" />, еижәлантәу аҟынтәи агетерогентә ахь аеволиуциа аҳасабала<ref name="martuccelli1999-29">Martuccelli, 1999, p. 29.</ref>. Аструктурализм мап ацәнакуан асоциалтә еиҭакрақәеи аҿиареи рсоциологиатә теориақәа, аҭоурыхтә еилкаарақәа идеологиатә конструкциақәоуп ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="bottomore2006-649" />. Иахьатәи асоциологиа, адетерминизми афатализми мап рыцәкуа, асоциалтә ҽыԥсахрақәа рҿы ауаҩытәыҩсатә усқәа рроль азгәанаҭоит<ref name="scott-et-al2006-23">Scott et al., 2006, p. 23.</ref>. [[Файл:Ford assembly line - 1913 (restored).jpg|thumb|250px|Генри [[Форд, Генри|Форд]] ицәаҳәа ([[1913|1913 шықәсатәи]] апатреҭ)]] [[Эпоха модерна|Амодерн]], мамзаргьы иахьатәи аамҭа аепоха, Гидденси Ф.Саттони изларҳәо ала, XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны 1980-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭанӡа иаҵанакуеит<ref name="giddens-satton2021-24">Гидденс, Саттон, 2021, с. 24.</ref>, иаднакылоит арадикалтә економикатә, аполитикатә, акультуратә ҽыԥсахрақәа<ref name="giddens2005-48-5152">Гидденс, 2005, с. 48, 51―52.</ref>: арационализациа, [[Секуляризация (социология)|асекулиаризациа]], адемократизациа, аиндустриализациа, акапитализм ацәырҵра, аурбанизациеи [[Урбанизация|аурбанизми]], аемансипациа, аиндивидуализациа, аҭҵаарадырра ашьҭыҵра<ref name="giddens-satton2021-2428">Гидденс, Саттон, 2021, с. 24―28.</ref><ref name="scott-et-al2006-107108">Scott et al., 2006, pp. 107―108.</ref>. Асоциологцәа рыбжьара арҭ аиҭакрақәеи еиуеиԥшым афакторқәа рҵаки реилыркааразы ақәшаҳаҭра ыҟаӡам<ref name="giddens-satton2021-26">Гидденс, Саттон, 2021, с. 26.</ref>. Аклассикцәа инаҵшьны иазгәарҭон атрадициатә еилазаареи дареи реиԥҟьара: [[Механическая солидарность|амеханикатә]] аҟынтәи [[Органическая солидарность|аорганикатә еидгыларахь]] аиасра (Диуркгеим), [[феодализм|афеодализм]] аҟынтәи акапитализм ахь (Маркс), арационализациа апроцесс (Вебер<ref name="scott-et-al2006-107" />). [[Промышленная революция в Великобритании|Англиа]] ааглыхратә револиуциа XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы, анаҩс — Европеи Аҩадатәи Америкеи егьырҭ атәылақәа рҿы ауаҩытәыҩсатәи аԥстәқәеи рџьабаа машьынала иаԥсахит «зыԥсы ҭам» аенергиа ахыҵхырҭақәа (афымцалашара, ахылҩа-ԥсылҩа уҳәа уб.иҵ.) рхархәарала, ауаа рыԥсҭазаашьа шьаҭанкыла иаԥсахит, амассатә тауартә ҭыжьра алнаршеит. XIX ашәышықәсазы аурбанизациа ӷәӷәа амҩаԥгараан, ауаа ақыҭақәа рҟынтәи ақалақьқәа рахь ииасуан анаплак дуқәа рҿы аусуразы<ref name="giddens-satton2021-7880">Гидденс, Саттон, 2021, с. 78―80.</ref><ref name="giddens2005-44">Гидденс, 2005, с. 44.</ref>, [[Научно-технический прогресс|атехнологиатә прогресси]] аԥсабаратә ресурсқәа рхархәареи рышьаҭала ицәырҵит [[индустриальное общество|аиндустриатә еилазаара]]<ref name="giddens-satton2021-7879">Гидденс, Саттон, 2021, с. 78―79.</ref>. === Арационализациеи адифференциациеи === Вебер ила, «адунеи аҿыхраан» ― арационализациа амҩаԥгараан ― атрадициатә уаажәларра ридеиақәеи рхаҵарақәеи аметодикатә ԥҟарақәеи аформалтә хәыцреи аҭыԥ рырҭоит. Аформалтә рационалра аиндивид (актор) ихархәагақәеи ихықәкқәеи рхырхарҭа аҽаманадон{{#tag:ref|Вебер иаликаауан апрактикатә (апрагматика), атеориатә (ареалра азхәыцра), асубстанционалтә (аус азы ҵакы змоу реизга), аформалтә (аекономикатә ҳасаб) хшыҩркрақәа.<ref name="giddens-satton2021-3940">Гидденс, Саттон, 2021, с. 39―40.</ref>|group=К}}. Арационализациа иаҵанакуан аҭҵаарадырреи, атехникеи, абиурократиеи рыҿиара. Вебер еиҳа-еиҳа асоциалтә усхкқәеи аинститутқәеи ррационализациа, зда иахьатәи ауаажәларра реилкаашьа змам, дунеи-ҭоурыхтә процессны иԥхьаӡон, аха апрогресс иадиҳәаломызт, «аихатә хац» алшара ҟаҵо: аусқәа реиҭаҳәареи иҟалаша адырреи ахатәреи, ахақәиҭреи, аҵаки рцәыӡрахь унанагоит. Вебер иидеиақәа асоциологцәа аӡәырҩы идырҿион, ихәшьарақәа изныкымкәа ишеимаркхьазгьы<ref name="ritzer-stepnisky2014-2829">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 28―29.</ref><ref name="giddens-satton2021-25-3842">Гидденс, Саттон, 2021, с. 25, 38―42.</ref><ref name="shtompka2005-56-63">Штомпка, 2005, с. 56, 63.</ref><ref name="martuccelli1999-187189">Martuccelli, 1999, pp. 187―189.</ref><ref name="giddens2005-2829">Гидденс, 2005, с. 28―29.</ref>. Арационализациа адунеи ахгәаҭареи анапхгараҭареи реизырҳара, «ацивилизациа апроцесс» арҭбаара (Елиас) аҳасабала иахәаԥшуан; ауаҩы зегьы рыла ихылаԥшреи иеизышәареи, ахаҿыдатә обиективра аҳра ауреи рганахь аиҭаҵра аҳасабала (Г. [[Маркузе, Герберт|Маркузе]]<ref name="martuccelli1999-189191">Martuccelli, 1999, pp. 189―191.</ref>). Ҳабермас арационализациа иҽеим ахҟьаԥҟьақәа (аҵакы ацәыӡра) азхаҵаны арационалтә коммуникациаҿы ибон аемансипациазы алшарақәа (адемократиа шьаҭас иамоу аргументациала аиҿцәажәараҿы азааибагара аиура<ref name="martuccelli1999-190191-331336-351">Martuccelli, 1999, pp. 190―191, 331―336, 351.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-293294">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 293―294.</ref>). Фуко акритика азиуан асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҿы арационалра аҽырҭбаара, уи амчра атехникақәа реизҳареи асубиект ашьақәыргылареи («асубиективациа») ирыдиҳәалон<ref name="martuccelli1999-190191-289293">Martuccelli, 1999, pp. 190―191, 289―293.</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь агәыҩбара рыман аҳатә хкы змоу аиҿкаарақәа рҿы аформалтә рационалра шыҟоу еиԥш, аҿыхра аидеиагьы, избанзар адин XXI ашәышықәса алагамҭазы аиҭарҿиара ахнагон<ref name="giddens-satton2021-4142">Гидденс, Саттон, 2021, с. 41―42.</ref>. Иахьатәи аилазаарақәа шьаҭас ирымоуп аџьа аихшара, азанааҭқәеи азанааҭҷыдақәеи рхыԥхьаӡара аизҳара. Диуркгеим аџьа аихшара аларҵәара ― аханатә аарыхраҿы ахыдҵақәеи аҽазыҟаҵарақәеи реихшара ― аидгылара ахкы ҿыц ахь аиасра, аколлективизм аҟынтәи атрадициатә ԥсҭазааратә формақәа реихшамреи афункционалтә еихшареи арольқәа рзанааҭҷыдареи, ахатәы автономтә ԥҟарақәа рышьаҭала еиуеиԥшым аусхкқәа ралкаара, аиндивидуализм ахь аиасра иадиҳәалеит. Диуркгеим итәала, [[индивидуализм|аиндивидуализм]] коллективтә ҵакдураны иҟалоит, аекономикатә еихьыԥшра арҭбаара ашьаҭалагьы, асоциалтә еидҵара ахкы ҿыц аԥҵахоит<ref name="giddens-satton2021-137141">Гидденс, Саттон, 2021, с. 137―141.</ref><ref name="scott-et-al2006-5962">Scott et al., 2006, pp. 59―62.</ref><ref name="martuccelli1999-2931">Martuccelli, 1999, pp. 29―31.</ref>. Аихшара апроцесс аџьа, асоциалтә гәыԥқәа, акоммуникациақәа рыкаҭақәа, анормақәа, арольқәеи астатусқәеи, астратификациа уҳәа уб.иҵ. ирылакьысуеит. Диуркгеим асоциалтә еихшареи аидҵареи реимадара апроблема ықәиргылеит<ref name="martuccelli1999-29" />: азеиԥш ҵакқәа рахь ишԥанеитәу? автономтә хырхарҭақәа рыбжьара акоммуникациеи аиҭныԥсахлареи шԥеиқәыршәатәу? Уи иҭак функционалисттә ҭакын, аџьа аихшара аидкылара алнаршон<ref name="martuccelli1999-2931" />. Парсонс асоциалтә еилаҵәара абсолиуттә цәаҩашәатә критериа ахкахь ииаигеит, ари аҳасабтә иацгылон аихшара. Бурдие еиуеиԥшым асоциалтә усхкқәа реиҩдыраара аиндивидцәа адаптациа рзура ауадаҩрақәа ирыдиҳәалон, иахьатәи ауаажәларра рыгәҭа аимак-аиҿак рацәа емпирикала иҭиҵааит<ref name="martuccelli1999-3233">Martuccelli, 1999, pp. 32―33.</ref>. Асоциалтә системеиҵа автономиала аихшара аидеиа аҳәаа аҟынӡа инагоуп Луман иҟны: иахьатәи ауаажәларра цәаҩашәалатәи аԥҟарақәа рыла реидкылара ахьзалымшо аҟнытә, амашәыршақә азы мацара аҭыԥ ааннажьуеит<ref name="martuccelli1999-3334">Martuccelli, 1999, pp. 33―34.</ref>. === Акапитализм === [[Файл:Die protestantische Ethik und der 'Geist' des Kapitalismus original cover.jpg|thumb|225px|М. Вебер «[[Протестантская этика и дух капитализма|Апротестанттә етикеи акапитализм]] адоуҳаи»]] Мраҭашәара ицәырҵыз, аџьармыкьатә еиҭныԥсахлареи ахашәала аҭыжьреи шьаҭас измоу аекономикатә система лассы-лассы акапитализм ҳәа иашьҭоуп. Акапитализм атауартә ҭыжьра аларҵәара, аекономикатә еизыҟазаашьақәа рыҟәрышьтәра, аекономика асоциалтә ԥсҭазаара егьырҭ ахырхарҭақәа рахь аҽырҭбаарала иҳәаақәҵоуп. Акапитализм аелементқәа уаанӡагьы ишыҟазгьы (иаагозар, ахәаахәҭраҿы), акапиталисттә еизыҟазаашьақәа рышьақәгылара XVI—XVII ашәышықәсақәа рахь иадыркылоит<ref name="scott-et-al2006-16">Scott et al., 2006, p. 16.</ref>. Асоциологцәа акапитализм азы гәаанагарак рымаӡам, еиҳа анырра змоу знеишьаны иаанхоит акапитали (иарбанзаалак актив) қьырала аџьеи алзкаауаз Маркс итеориа, раԥхьатәи аизгара ароль, анаҩс аусура, аиҟарамра, аарыхра ахархәагақәа змоу аҳра зуа акласси ([[Буржуазия|абуржуазиеи]]) [[пролетариат|апролетариати]] рыбжьара ишиашоу аимак азгәаҭо<ref name="scott-et-al2006-1617">Scott et al., 2006, pp. 16―17.</ref><ref name="giddens-satton2021-117121">Гидденс, Саттон, 2021, с. 117―121.</ref>. Акапиталисттә ҭыжьра иахылҿиаауеит ацәыхаратәра ― аусуҩы аџьа апроцесс, аџьа аалыҵ, дара-дара, ахатәы «шьҭратә ҵакы» (аџьа ауаҩы ихаҭаратә ҟазшьоуп); ауаҩы амчыдареи аҟәыҭхареи иныруеит<ref name="giddens-satton2021-9295">Гидденс, Саттон, 2021, с. 92―95.</ref><ref name="scott-et-al2006-79">Scott et al., 2006, pp. 7―9.</ref>. Маркс изы абуржуазиатә еилазаара акоммунизм ааиаанӡа ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа рыҿиара хнаркәшон; иара аџьажәлар рреволиуциа зегьы рҭахрақәа назыгӡо еиҳа ауаҩра злоу аарыхра асистема ашьаҭа акуеит ҳәа иԥхьаӡон. Вебер альтернативтә знеишьаҿы, акапитализм ахылҵшьҭра апротестантизм адинхаҵаратә етика аҽаманадон, ахашәала аҽазышәара ― аскетизми алеишәеи; акапитализм «еиҳа имаҷу цәгьароуп» ҳәа иахәаԥшуан<ref name="scott-et-al2006-1617-89">Scott et al., 2006, pp. 16―17, 89.</ref><ref name="giddens-satton2021-117121" /><ref name="masionis2004-155">Масионис, 2004, с. 155.</ref>. Асоциологцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит Маркс акапитализм адаптивра иаҭәеимшьеит, ареволиуциеи акапитализм аилабгареи рзы иазԥхьагәаҭара намӡеит ҳәа; убри инамаданы Р. Дарендорф (1959) иазгәеиҭеит абуржуазиа акласс аԥсаҟьара, аԥсҭазаара аҩаӡара ашьҭыхра, аусуратә еиҿкаарақәа рхыԥхьаӡареи рнырреи реизҳара, азинтә хьчара арҭбаара. Асоциологцәа гәыԥҩык иазырыԥхьаӡоит Маркс ианализ актуалра ааннакылоит ҳәа<ref name="giddens-satton2021-117121" /><ref name="masionis2004-354355">Масионис, 2004, с. 354―355.</ref>. Акапитализм аҿиара иаҵанакуан XIX ашәышықәсазы аҭаацәаратә капитализм, анапхгараҭаратә капитализм, XX ашәышықәсазы зегьы рыбзазара акапитализм; иахьатәи аинституционалтә капитализм шьаҭас иамоуп — акорпорациақәа рҿы акциақәа наҟ-ааҟ рымазаара. XXI ашәышықәса алагамҭазы акапитализм ыҟан адунеи атәылақәа реиҳарак рҿы<ref name="giddens-satton2021-117121" />. Акапитализм иазку иахьатәи аимак-аиҿакқәа азгәаҭоуп еиҿагылоу ҩ-знеишьак, Ф.Хаеки К. [[Поланьи, Карл|Полании]] рныррала, урҭ ицәырыргон аџьармыкьатә (зхы иақәиҭу аџьармыкьа аидеиа), асоциалтә либерализм (Полани ҩынтәны аҵысреи асоциалтә ԥсҭазаараҿы аекономика аԥашәыркреи ирызку итезисқәа<ref name="antonio2012-569575">Antonio, 2012, pp. 569―575.</ref>). === Амодернизациа, амодернизм, апостмодернизм === XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ишьақәгылеит амодерн аинститутқәа<ref name="martuccelli1999-2223">Martuccelli, 1999, pp. 22―23.</ref>: аекономика активла зҽалазгало еизаку аҳәынҭқаррақәа, амонополиа зызуу аџьармыкьақәа, аарыхратәи афинанстәи наплак дуқәа, амассатә ҭыжьра, ахархәара, асоциалтә ҵысрақәа, акоммуникациақәа, акультура<ref name="scott-et-al2006-111">Scott et al., 2006, p. 111.</ref>. Амодерн тәылақәак рҿы амал даараӡа аизҳареи асоциалтә ԥсҭазаара ахырхарҭақәа жәпакы рҿы аиҟарара дуи аныԥшуеит<ref name="giddens-satton2021-25">Гидденс, Саттон, 2021, с. 25.</ref>. Аҵарауаа аӡәырҩы амодерн ауаажәларра ирҟазшьоуп ҳәа ирыԥхьаӡон адинамизм{{#tag:ref|Зиммель, Чикаготәи ашкол, Гофман, А. Турен, Гидденс.|group=К}}, адунеи ахаҿсахьақәеи аиндивид изку агәаанагарақәеи иааиԥмырҟьаӡакәа рыԥсахрақәа, аҭыԥи аамҭеи рыдкылара; ақалақь ду аҿы аԥсҭазаара лассы-лассы иадҳәалоу аԥсҭазаара аритм арццакра; асубиект аиҟәшареи ауаҩытәыҩсатә ԥсҭазаара аҟәырҷахеи; агәаанагарақәеи нкылашьа змам аҭагылазаашьақәеи рырацәара<ref name="martuccelli1999-369372">Martuccelli, 1999, pp. 369―372.</ref>. XX ашәышықәса азбжазы иҿиоу атәылақәа рҿы инарҭбааны ирылаҵәеит аконсиумеризм ― аԥсҭазаашьа{{#tag:ref|Аконсиумеризм ахы ыҵнахит Ааглыхратә револиуциа аепоха аан, раԥхьа иреиҳаӡоу аклассқәеи аристократиеи (ашьахәра аџьармыкьа) азнархон. Заатәи асоциологиаҿы ахархәара еиҳарак ахәшьара ҽеимкәа иарҭон (Маркс итауартә фетишизм, Т. Веблен иаартны ихархәара, Диуркгеим иморалтә ԥсадахара ашәарҭара уб. иҵ.). XX ашәышықәса анҵәамҭазы иара лассы-лассы коммуникативтә цәырҵрак, ахаҿсахьақәеи асимволқәеи реизак аҳасабала иахәаԥшуан «ахархәаратә культура ҿыц» ахь аиасра аконтекст ала.<ref name="giddens-satton2021-122126">Гидденс, Саттон, 2021, с. 122―126.</ref><ref name="scott-et-al2006-3840">Scott et al., 2006, pp. 38―40.</ref>|group=К}}, уи аарԥшуп иааиԥмырҟьаӡакәа аахәарақәеи аматериалтә стандарт ҳаракқәеи рҽазышәараҿы, аекономикеи хаҭалатәи ахалаҿиареи рзы ихәарҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аконсиумеризм алыршахеит акредитқәа рнеира иахҟьаны, 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны иазгәаҭоуп ауаажәларра аконсиумеризм ишахьыԥшу. Аконсиумеризм, аусура акәымкәа, еиҳа ахаҭара еиҿнакаауеит, алхра ахақәиҭра уныруеит, ахархәаратә тауарқәа рхархәараҿы акәымкәа, азыԥшреи, аԥшаареи, агәаҳәареи рҿы<ref name="giddens-satton2021-122126" /><ref name="scott-et-al2006-3840" />. Авторцәа гәыԥҩык иазгәарҭон «аарыхра апарадигма» аҟынтәи «ахархәара апарадигмахь» аиасра, амассатә ҭыжьра аҟынтәи еихышәшәо, еиҳа имаҷны истандартырку амодельқәа рахь ([[фордизм|афордизм]] инаркны [[постфордизм|апостфордизм]] ахь) аиасра, ари азнеишьа иамаркуан<ref name="giddens-satton2021-129-140">Гидденс, Саттон, 2021, с. 129, 140.</ref><ref name="giddens2005-341344-369-613">Гидденс, 2005, с. 341―344, 369, 613.</ref>. [[Файл:Anthony_Giddes_at_the_Progressive_Governance_Converence%2C_Budapest%2C_Hungary%2C_2004_october.jpg|thumb|слева|[[Энтони Гидденс|Ентони Гидденс]]]] 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵит аиндустриашьҭахьтәи ауаажәларра аконцепциа — мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы еиҳа-еиҳа ауаа амаҵзура ахкқәа ирҿуп — аҵарадырра, агәабзиарахьчара, афинансқәа рҿы, акомпиутертәи аинформациатәи технологиақәа рыҿиара, аемоциатә џьа ирымадоу. Иҟалап арҭ аиҭакрақәа ирыцҵацәазар, избанзар атехнологиақәа раԥҵара ааглыхратә ҭыжьра иадҳәалоуп<ref name="giddens-satton2021-7981">Гидденс, Саттон, 2021, с. 79―81.</ref><ref name="scott-et-al2006-90">Scott et al., 2006, p. 90.</ref>. Авторцәа рыхәҭак иазырыԥхьаӡоит, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы (ма 1970 ашықәсқәа раахыс) амодерн ауаажәларра рҟынтәи апостмодерн ахь аиасра ҟалеит ҳәа<ref name="giddens-satton2021-33">Гидденс, Саттон, 2021, с. 33.</ref><ref name="scott-et-al2006-111" />, уи иаанарԥшуеит еиҳа аплиурализми аиуеиԥшымзаареи<ref name="giddens-satton2021-33" />, адырра азыҟашьеи: акультуратә ҽыԥсахрақәа иҵыршәааит арационализациа апроцесси амодерн аинститутқәеи<ref name="scott-et-al2006-111112-203">Scott et al., 2006, pp. 111―112, 203.</ref>, аҭҵаарадырра агәрагареи аҳаҭыр ақәҵареи<ref name="giddens-satton2021-27">Гидденс, Саттон, 2021, с. 27.</ref>. Егьырҭ аҟазшьақәа — амилаҭтә ҳәынҭқаррақәеи аекономикақәеи рырԥсыҽра, ашәарҭара, аилымкаара, аконсиумеризми еицырдыруа акультуреи есҽнытәи рқәылара уҳәа. Убарҭ аҟазшьарбагақәа амодернгьы иадырҳәалоит, убри аҟнытә аилкаарақәа еишьашәалоу акакәны ирыхәаԥшызар ҟалоит<ref name="scott-et-al2006-112-203">Scott et al., 2006, pp. 112, 203.</ref>, иаагозар<ref name="giddens-satton2021-37">Гидденс, Саттон, 2021, с. 37.</ref>, ихьшәоу амодерн, амодерн «инагӡам апроект» (Ҳабермас){{#tag:ref|Гидденс, Бауман, У. Бек.<ref name="ritzer-yagatich2012-103">Ritzer, Yagatich, 2012, p. 103.</ref>|group=К}}, «икаҭәо» иахьатәи аамҭа (Бауман), «хыԥхьаӡара рацәала амодернқәа» (Ш. [[Эйзенштадт, Шмуэль|Еизенштадт]]) уҳәа уб. иҵ. рҳәаа иҭагӡаны. Арефлексивтә модернизациа атеориа (Гидденс<ref name="ritzer-stepnisky2014-227">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 227.</ref>, У. [[Бек, Ульрих|Бек]]) иазгәанаҭоит иахьатәи асоциалтә ԥсҭазаара арефлексивра шамоу<ref name="giddens-satton2021-2728-6869">Гидденс, Саттон, 2021, с. 27―28, 68―69.</ref>: ауаа рхи рыԥсҭазаареи ирызхәыцыр акәхоит ахьчамзаара аҭагылазаашьақәа раан<ref name="giddens-satton2021-69" /><ref name="martuccelli1999-371">Martuccelli, 1999, p. 371.</ref>. У.Бек иҩуан аиндустриатә еилазаара акласстә конфликтқәа рҟынтәи «адунеитә шәарҭаратә еилазаарахь» аиасра атәы. Ауаажәларра иааиԥмырҟьаӡакәа аус рыцыруеит амодернизациа, аҭҵаарадырреи атехнологиақәеи рхархәара зцу ақәымчрақәеи ашәарҭарақәеи: аԥсабара аҟьашьра, аглобалтә ԥхарра, аиадертә бџьар аларҵәара. Есҽнытәи аԥсҭазаараҿы ашәарҭареи аилымкаареи зхылҿиаауа аамҭакьаҿлатәи уарла-шәарлатәи аусзкра, аҭаацәеи аҭаацәалазаареи рыӷәӷәамра уҳәа уб. иҵ. Гидденс амодерн аҷыдара аамҭа аҭыԥ аҟәыҭхара иадиҳәалоит<ref name="giddens-satton2021-96100">Гидденс, Саттон, 2021, с. 96―100.</ref>, анаҩстәи агәрагара шьаҭас измоу абстракттә системақәа рглобализациа асоциалтә еизыҟазаашьақәа рыла ― асимволтәи (аԥара), аексперттәқәеи<ref name="martuccelli1999-517519-522">Martuccelli, 1999, pp. 517―519, 522.</ref>. Б. [[Латур, Бруно|Латур]] мап ацәикуан атрадициатә еилазаареи, амодерни, апостмодерни реиԥшымзаарақәа<ref name="ritzer-stepnisky2014-659">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 659.</ref>. === Жәларбжьаратәи аиҟарамреи аглобализациеи === XX ашәышықәсазы атәылақәа еихыршон Актәи, Аҩбатәи, Ахԥатәи адунеи ҳәа: иҿиоу аиндустриатә ҳәынҭқаррақәа (Европа, Еиду америкатәи аштатқәа, Австралазиа, Иапониа), [[коммунистические государства|акоммунисттә ҳәынҭқаррақәа]] (СССР-и Мрагыларатәи Европеи), иҿиауа атәылақәа (Африка, Азиа, Аладатәи Америка). Иҿиауа атәылақәа мраҭашәаратәи аилазаарақәа рполитикатә шьақәгылашьа иақәҭызхуа, рыҽрымадара иахҟьаны акыр ишьақәгылеит, дара рхатәы традициатә шьақәгылашьагьы еиланарбгеит<ref name="giddens2005-46">Гидденс, 2005, с. 46.</ref>. XX ашәышықәса азбжазы, ахақәиҭреи акоммунизм аларҵәара ашәарҭара аҭагылазаашьақәеи раан, иара аҩыза ацәаҳәатә модель змаз, [[теория модернизации|атеориа амодернизациа]] аԥыжәара аман (У. [[Ростоу, Уолт Уитмен|Ростоу]] уҳәа уб.и ҵ.): иҿырԥшыгаз «иҿиаз» атәылақәа ирыхьӡо, амилаҭтә ҳәынҭқаррақәа зегьы еиԥшу аетапқәа ирхысуан. «Иахьӡоз» атәылақәа ԥхьаҟатәи аизҳазыӷьаразы аинфраструктуреи, ааглыхра ҿыци, аԥхьагылара змаз атехнологиақәеи аинвестициақәа рыларгалар акәын ― ари амодель иақәшәон Аладатәи Кореиа, [[Сингапур|Сингапур]], ма [[Ҳонконг]] (аиндустриатә тәыла ҿыцқәа), аха Африка атәылақәа ракәымкәа. 1960-тәи ашықәсқәа рзы И. [[Валлерстайн, Иммануил|Валлерстаини]] А. Г. [[Франк, Андре Гундер|Франки]] (асистема-дунеии ихьыԥшу аҿиареи ртеориақәа) «иҿиоу» ацентр ("агәыцә") «еиҵахоу» "аперифериа" аусура адырбеит<ref name="giddens2005-47">Гидденс, 2005, с. 47.</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь, арҭ азнеишьақәа рҿгьы, аклассикцәа реиԥш, акритика рызун аекономоцентризм, амилаҭтә ҳәынҭқаррақәа рҵакы, ацәаҳәатәра, [[европоцентризм|аевропоцентризм]], иазааҭгылан ахархәара акәымкәа аперифериа амаргинализациа азура. Иахьатәи аҿиара акритикатә ҭҵаарақәа ("critical development studies") аиҳарак аҿиара акультуратә критика еицеиԥшны иҟоу акәны иаарԥшуп, аха аглобалтә капитализм аконтекст ала жәларбжьаратәи аиҟарамра азҵаарақәа ирызхьаԥшуам<ref name="scott-et-al2006-107110-193196">Scott et al., 2006, pp. 107―110, 193—196.</ref><ref name="giddens-satton2021-2527">Гидденс, Саттон, 2021, с. 25―27.</ref>. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы аарыхра иҿиоу атәылақәа рҟынтәи зыхә мариоу аусуратә мчы аманы иҿиауа рахь ииагахоит, аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аџьа аглобалтә економикатә еихшара азгәаҭоуп, акритикцәа рзанааҭтә дырра алаҟәреи рџьа аԥсадахареи шазгәарҭогьы<ref name="giddens-satton2021-81-137141">Гидденс, Саттон, 2021, с. 81, 137―141.</ref><ref name="scott-et-al2006-5962" />. XXI ашәышықәса алагамҭазы адунеитә хашәалахәқәеи, амали, аресурсқәеи реиҳарак иҿиаз атәылақәа ирықәшәон: адунеи ауааԥсыра 20% 86% атауарқәеи амаҵзурақәеи рхы иадырхәон. Еиуеиԥшым аизҳара атемпқәа аҭоурых аҿы иреиҳау аимҟьара ахылҿиааит: ЕАР адыррақәа рыла (1999), зегь реиҳа ибеиоу хә-тәылак рҿы абжьаратә хашәалахәы 74 рыла еиҳауп зегь реиҳа иӷару хәба рҿы ахашәалахәы аасҭа, иҿиауа аилазаарақәа рҿы ирылаҵәаны иҟоуп аӷарра (1,2 млрд рҟынӡа ауааԥсыра ахьынхо), ауаарацәара, аҵареи агәабзиарахьчареи ирыдҳәалоу ауадаҩрақәа<ref name="giddens2005-4647-7172">Гидденс, 2005, с. 46―47, 71―72.</ref>. Амарксистҿыццәа ргәы иаанагоит, акыр иӷару атәылақәа, иҿиоу атәылақәа рхьыԥшра еиқәдырхоит раагарҭақәеи зыхә мариоу русуратә мчи рыла ҳәа<ref name="giddens-satton2021-2627">Гидденс, Саттон, 2021, с. 26―27.</ref>. [[Файл:2015 World Urbanization Map.png|thumb|310px|Иахьатәи адунеи аҿы аурбанизациа]] XXI ашәышықәса алагамҭазы иҿиоу атәылақәа руааԥсыра 90% инареиҳаны, адунеи ауааԥсыра 50% ақалақьқәеи амегақалақьеи рҿы инхон; иахьатәи адунеи иазҷыдароуп иуадаҩу аполитикатә напхгараҭаратә системақәа, ааглыхратә технологиақәа инарҭбааны рхархәара, атранспорти аимадареи рыҿиара<ref name="giddens2005-4445">Гидденс, 2005, с. 44—45.</ref>. Аиндустриатә уаажәларра апланетаҿы 7 млрд инареиҳаны рҭахрақәа еибынаҭоит<ref name="giddens-satton2021-80">Гидденс, Саттон, 2021, с. 80.</ref>. XX ашәышықәса анҵәамҭа инаркны иалацәажәан аглобализациа — агеографиатә еиҟәыҭхара аиааирала аглобалтә уаажәларра ашьақәгылара, аилазаарақәа реимадара ӷәӷәақәа. Аглобализациа иацхрааит ахақәиҭра, атранснационалтә социалтә ҵакырақәа раԥҵара, ахаҭара рацәа аибыҭара алзыршо [[космополитизм|акосмополитизм]] аформа ҿыцқәа рцәырҵра. Иалкаахоит жәларбжьаратәи ахәаахәҭра аҿиара иадҳәалоу аекономикатә глобализациа, акультуратәи аполитикатәи; аглобалтәи алокалтәи елементқәа [[Глокализация|аглокализациаҿы]] еилаӡҩоит. Аекономикатә знеишьа аарԥшуп, иаагозар, адунеи-система аконцепциала; акультуратә знеишьа ҭнаҵаауеит амассмедиа (М. [[Кастельс, Мануэль|Кастельс]] иҳатә уаажәларра, [[Воображаемые миры (теория)|амедиаландшафт]] А. [[Аппадураи, Арджун|Аппадураи]]); асоциал-политикатә знеишьа аглобалтә капитализм ақәыԥшылареи аамҭеи ирыхәаԥшуеит (Гидденс, Д.[[Харви, Дэвид|Харви]]<ref name="scott-et-al2006-7678">Scott et al., 2006, pp. 76―78.</ref><ref name="giddens-satton2021-1416">Гидденс, Саттон, 2021, с. 14―16.</ref><ref name="giddens2005-72">Гидденс, 2005, с. 72.</ref>). Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа азгәаҭан аинтернет, [[социальные медиа|асоциалтә медиа]], [[цифровая революция|ацифратә револиуциа]] реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыла; «икаҭәо агендер», аҭаацәара аруадаҩра; [[мультикультурализм|амультикультурализм]], амиграциа аҵысра ҿыцқәа, аурбанизациа адунеизегьтәи атенденциа; ауаҩы иаԥиҵаз афинанстә кризисқәеи аглобалтә екологиатә проблемақәеи; атерроризм, аполитикатә еилаҩеиласрақәа, бџьаршьҭыхлатәи аимак аԥсабара аԥсахра; аира аҩаӡара алаҟәра, ирласны ажәра, иҿиоу атәылақәа рҿы ахыԥхьаӡара аиҵакра; аԥсҭазааратә мҩаҿы аиҭакрақәа: иазҳаз азыԥшрақәа, аҵарадырра, аҭаацәа, аусурҭа ҭыԥқәа реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рҿы аамҭалатәи аҳәаақәа реиуеиԥшымра<ref name="ritzer2012-5">Ritzer, 2012, p. 5.</ref><ref name="giddens-satton2021-9" />. == Асоциалтә еиҿкаарақәеи асоциалтә усурақәеи == Авторцәақәак иазырыԥхьаӡоит акторцәа рхымҩаԥгашьа асоциалтә ԥсҭазаара еиҿызкаауа асоциалтә структурақәа ԥнакуеит ҳәа, иаагозар, акласстә система, ма аҭаацәа. Егьырҭ зхылҿиаауа асоциалтә акторцәа (аиндивидцәа) раԥхьатәиреи урҭ еилкааны рхымҩаԥгашьеи роуп. Социологцәақәак асоциалтә еилазаашьа ҭырҵаауеит, амакроҩаӡараҿы, мҽхакы ҭбаала афеноменқәа ирыхәаԥшуеит, аиндивид ихымҩаԥгашьа аҭҵаара иалыргоит. Егьырҭ иҭырҵаауеит амикроҩаӡараҿы аусқәа, ахазхаҭалатә хымҩаԥгашьақәа<ref name="giddens-satton2021-4445">Гидденс, Саттон, 2021, с. 44—45.</ref><ref name="giddens2005-19-572574">Гидденс, 2005, с. 19, 572—574.</ref><ref name="bottomore2006-649" /><ref name="delanty2009-4606" />. === Аструктурақәа, асистемақәа, аинститутқәа === Асоциалтә еилазаашьа, шамахамзар, иаҵанакуеит аинститутқәеи асоциалтә еизыҟазаашьақәеи (иаагозар, аихьыԥшра, ари азнеишьа Зиммель ихылҿиаауеит)<ref name="scott-et-al2006-158159">Scott et al., 2006, pp. 158―159.</ref>; социологцәақәак аилкаара «асоциалтә еилазаашьа» азхарҵом, уи еиҿкаау аԥаршеира ауп ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="giddens-satton2021-4347-2">Гидденс, Саттон, 2021, с. 43―47.</ref>. Диуркгеим ауаажәларра иаднакылоит асоциалтә фактқәа ҳәа иԥхьаӡон, урҭ рахьынтәи ихадоу ― аколлективтә дунеихәаԥшышьақәа. Асоциалтә фактқәеи урҭ реимадарақәеи ― ари иматериалтәуи иматериалтәыми аструктурақәа (даҽакала иуҳәозар, акультуратә нормақәеи аҵакдуқәеи), аиндивидцәа ирхьыԥшым, ирныруа адәныҟатәи амчқәа роуп; социалтә фактқәак даҽа социалтә фактқәак рыла еилкаахоит<ref name="scott-et-al2006-33-158-167">Scott et al., 2006, pp. 33, 158, 167.</ref><ref name="schepanskiy1969-14" /><ref name="ritzer-stepnisky2014-19-7780">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 19, 77―80.</ref>. Диуркгеим ила, аколлективтә дунеихәаԥшышьақәа азыԥшрақәа еиҿыркаауеит, аинститутқәа шьақәдыргылоит, дара, ауаа реиқәгәыӷрақәа нормативла иԥыркаауеит, ауааи урҭ рхымҩаԥгашьеи реизыҟазаашьақәеи амзызтә еимадарақәеи ҳәаақәырҵоит{{#tag:ref|Убас, аекономикатә усура ҳәаақәҵахоит аекономикатә еизыҟазаашьақәа (аилаӡара аинститут) аҵакы рызҭо анормативтә шьақәгылақәа рыла.<ref name="scott-et-al2006-91">Scott et al., 2006, p. 91.</ref>|group=К}}. Арҭ асоциалтә еизыҟазаашьақәа ишьақәдыргылоит «аинституционалтә еилазаарақәа» — асоциалтә функциа ҷыдақәа змоу ауаажәларра рыхәҭақәа<ref name="scott-et-al2006-34-158">Scott et al., 2006, pp. 34, 158.</ref>. Асистема аилкаара азхьаԥшра адҳәалан иаку асоциалтә хәаԥшра аиндивидуалтә усқәа аламҵакәа. Лассы-лассы еилало ҩ-знеишьак, афизикеи абиологиеи рҟынтәи асоциологиахь инеит. В. [[Парето, Вильфредо|Паретои]] Л. [[Уорд, Лестер|Уорди]] асоциалтә системақәа ирыхцәажәон амчқәеи, аенергиеи, аибакапанреи ртерминқәа рыла; Конт, Спенсер уҳәа ирыхәаԥшуан «асоциалтә цәеижьқәеи» урҭ «рфункционалтә» цәеижьхәҭақәеи рфизиологиа; иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара еиԥымҟьаӡо аиҭаҵрақәеи аиҭныԥсахлареи; структуратә ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аеволиуциа ма аҿиара. Диуркгеим афункционалтә еимадарақәа ирылигеит асоциалтә еидгылареи аинтеграциеи<ref name="scott-et-al2006-160163">Scott et al., 2006, pp. 160—163.</ref>. Парсонс Паретои Диуркгеими ридеиақәа еидикылеит: [[Социальная система|асоциалтә системақәа]] аибакапанреи аинтеграциеи рхықәкқәа рзы иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ааԥхьарақәа рҭак ҟарҵон, адаптациа асистемеиҵаҿы адырраҭарақәа аиаҭаҵрақәа алдыршон<ref name="scott-et-al2006-162163">Scott et al., 2006, pp. 162―163.</ref>. Асоциалтә система ҳәаақәнаҵон акторцәеи урҭ культурала изыбзоуроу иалкаау аҭагылазаашьақәа рҿы реиныррақәеи реизак аҳасабала<ref name="ritzer-stepnisky2014-245">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 245.</ref>. Ари азнеишьа [[Кибернетика|акибернетикеи]] асистемақәа рзеиԥш теориеи ирыцааиуан, асистемақәа ажәакала иаартуп (абиологиатә системақәа раҳасабала), аха аибакапанра аҭагылазаашьаҿы иаркуп ҳәа иԥхьаӡазар алшоит ҳәа аидеиа аҽаманадон. Ауаажәларра ― ари адәныҟатә ҭагылазаашьаҟынтәи иреиҳаӡоу ахатә гәазыҳәара змоу социалтә система хкуп<ref name="scott-et-al2006-163-167-206">Scott et al., 2006, pp. 163, 167, 206.</ref>. Асоциалтә еилазаашьа асоциалтә хымҩаԥгашьа еиҭаҳәоу, иҭышәынтәалоу амодельқәеи асоциалтә система аелементқәеи раарԥшышьа аҳасабала еилкаан<ref name="scott-et-al2006-157158">Scott et al., 2006, pp. 157―158.</ref>. [[Файл:TalcottParsons.jpg|thumb|240px|[[Парсонс, Толкотт|Талкотт Парсонс]]]] Парсонс, Вебери Ф. Тионниси ридеиақәа асинтез рзиуит, «атиптә ҽеиҭакрақәа» ирылеиҵеит арҿиара ашәагақәа зегьы: амотивқәа, арольқәа, ахәшьарақәа. Аиндивид «алхра адилеммақәа» рыӡбара ицхраауаз арҭ аҽеиҭакрақәа иахьатәи ауаажәларра рмодельқәеи атрадициатә культурақәеи алыркаауан; ахатә ҟазшьақәа рыхәшьарақәа рҟынтәи аеффективреи ақәҿиареи ршәага-загахь, аимпульсивтә мотивқәа рҟынтәи апрагматикатә мотивқәа рахь, азеиԥш гәаанагарақәа рҟынтәи иҷыдоу агәаанагарақәа рахь аиасра азгәаҭан уҳәа уб. иҵ. «арҿиара асистема» афункциақәа ԥшьба рахь иаҵанакуан адәахьтәи алагылазаара адаптациа азура{{#tag:ref|Ихаҭәаау аҽеиҭакрақәа хәба «арҿиара асистема» шьақәдыргылон: аффективра – аффекттә неитралра, ахахьы ахырхарҭа – аколлектив ахь ахырхарҭа, ауниверсализм – апартикулиаризм, аскрипциа – аихьӡара, аҷыдара — адиффузра.<ref name="martuccelli1999-7576">Martuccelli, 1999, pp. 75—76.</ref>|group=К}}<ref name="scott-et-al2006-186">Scott et al., 2006, p. 186.</ref><ref name="martuccelli1999-7576" />, аилибакаара, асистема аҩныҵҟа аимадарақәа рҭышәныртәаларала аинтеграциа, ацәырымгара аиндивидцәа рмотивациа асистема акультуратә модельқәа рыла адгылара аҭара аҳасабала. Афункциақәа ирықәшәон ахымҩаԥгашьатә, ахаҭаратә, асоциалтә, акультуратә системақәа, асистемеиҵақәа ԥшьба<ref name="ritzer-stepnisky2014-243">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 243.</ref><ref name="martuccelli1999-72">Martuccelli, 1999, p. 72.</ref>; аекономика хықәкыс иамоуп аџьа, аҭыжьра, аихшара (адаптациа), аполитика акторцәеи аагарҭақәеи ахы ианархәоит (азеиԥш хықәкқәа рынагӡаразы), афидуциартә система (ашкол, аҭаацәа) анормақәа (ацәырымгара) аанашьҭуеит, [[Социетальная система|асоциетикатә]] еилазаара (иаагозар, азин) ауаажәларра релементқәа (аинтеграциа) ҳәаақәнаҵоит<ref name="ritzer-stepnisky2014-247248">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 247–248.</ref>. Иаагозар, аекономикатә феноменқәа ирыхәаԥшуан (Парсонс, Н. [[Смелзер, Нил|Смелзер]]) аекономикеи аҭагылазаашьеи егьырҭ асистемеи адаптациеи аинырреи рпроцессқәа рҳәаа иҭагӡаны. Убас, аџьа хәшьарак аҳасабала ишьақәгылоит афидуциартә системаҿы, аекономикатә система иалоуп аџьатә еиқәшаҳаҭра аинститут иахьҭышәыннартәало аиҭныԥсахларала<ref name="fararo2009-13181323">Fararo, 2009, pp. 1318—1323.</ref>. Аинститутқәа — ари еидҳәалоу анормақәеи ахымҩаԥгашьатә ҿырԥшқәеи рсистемақәа роуп, урҭ азеиԥш беиарақәеи азыԥшрақәеи шьаҭас ирымоуп, насгьы иалкаау ауаажәларраҿы, ма агәыԥ аҿы ахымҩаԥгашьеи, ахәыцреи, ацәанырреи рзы коллективтә знеишьак аҳасабала иаарԥшуп. Аинститутқәа асоциалтә рольқәа шьақәдыргылоит, асоциалтә усура ахьымҩаԥысуа асоциалтә практикақәа цәырыргоит. Аинститутқәа асоциалтә еилазаашьаҿы ихадоу аҭыԥ ааныркылоит; институтқәаны иҟоуп ахатәы мал, аиқәшаҳаҭра, адемократиа, ажәа ахақәиҭра, атәылауаҩра, аҭаацәа, аҭаацәалазаара, аҵара, анра, апатриархат. Аҳәынҭқаррақәа, иаагозар, рахь иаҵанакуеит адемократиеи, [[суверенитет|асуверенитети]], атәылауаҩреи ринститутқәа<ref name="scott-et-al2006-9094">Scott et al., 2006, pp. 90―94.</ref><ref name="giddens-satton2021-132">Гидденс, Саттон, 2021, с. 132.</ref>. Парсон "инормативтә функционализм" (Мертон иҳәашьала) аилазаарақәа ринституционалтә аспектқәа азхьаԥшра рнаҭеит; аекономикатә, аполитикатә, адинхаҵаратә уҳәа аинститутқәа асоциалтә еилазаашьаҿы ахымҩаԥгашьа аҿырԥштәқәа шьақәдыргылоит, иалкаау ауаажәларраҿы иахәҭоу, азакәантә, ма иззыԥшу аусқәа, ма аизыҟазаашьақәа шьақәдыргылоит, уи иахҟьаны асоциалтә еиҿкаареи аконсенсуси алдыршоит, аиндивидцәа ринтеграциа ма адаптациа азыруеит<ref name="scott-et-al2006-9192-158">Scott et al., 2006, pp. 91—92, 158.</ref>. Асимволтә интеракционистцәа Парсонси дареи реимак аҿы аинститутқәа аиндивидцәа коллективла аусура алзыршоз ҵакытә ҳәаақәаны ирыԥхьаӡон<ref name="scott-et-al2006-9192">Scott et al., 2006, pp. 91―92.</ref>. Аимак атеоретикцәа аинституционалтә ҭышәныртәалараҿы аидеологиа иааннакыло аҭыԥ аадырԥшуан, Фуко аинститутқәа ирылсуа амчра аизыҟазаашьақәа ааирԥшит; Гофман иҩуан зегь рыла аинститутқәа — абахҭақәа, [[Психиатрическая больница|апсихиатриатә хәышәтәырҭақәа]], аконцлагерқәа, аберҭыԥқәа уҳәа Парсонс иҟны<ref name="scott-et-al2006-9293">Scott et al., 2006, pp. 92―93.</ref>, аструктурализм аҿы еиԥш, аилазаарақәагьы аусқәа мҩақәырҵон, иԥыркуан, иҳәаақәырҵон. XX ашәышықәса анҵәамҭазы инаҵшьны иазгәаҭан аструктурақәеи (аструктурализмшьҭахьтәи) хаз игоу асистемеи (Луман) рыԥсаҟьареи рыхәҭеи<ref name="scott-et-al2006-3-157-163164">Scott et al., 2006, pp. 3, 157, 163―164.</ref>. Аструктурациа атеориаҿы ауаажәларра, аструктуратә принципқәа рышьаҭала, аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы иҟоу аинститутқәа «реилачыра» ҳәа еилкаахоит<ref name="urri2012-18" />. === Аусреи аиҿцаареи === Асоциологиаҿы еиԥшым иалоу (акторцәа) ирымоу ахымҩаԥгашьеи ахымҩаԥгашьазы алшареи ([[агентность|агентра]]). Аус лассы-лассы асоциалтә еилазаашьа иаҿадыргылоит<ref name="scott-et-al2006-5-157">Scott et al., 2006, pp. 5, 157.</ref>. Иахьатәи аҭҵааҩы П. Штомпка иаликаауеит асоциологиатә категориақәа: ахымҩаԥгашьа{{#tag:ref|Иубар алшо, ауаа маха-шьахала рныҟәарақәа<ref name="shtompka2005-63">Штомпка, 2005, с. 63.</ref>|group=К}}, арҿиара, асоциалтә рҿиара, асоциалтә усура, асоциалтә еимадара, аинырра, [[социальные отношения|асоциалтә еизыҟазаашьақәа]]<ref name="shtompka2005-108109">Штомпка, 2005, с. 108―109.</ref>. Арҿиара — ари ҵакык змоу хымҩаԥгашьатә аамҭоуп; асоциалтә ус аҿы алахәыла иганахьала фактла ма иззыԥшу аус азԥхьагәаҭоуп<ref name="shtompka2005-4445-53">Штомпка, 2005, с. 44—45, 53.</ref>. Асоциалтә усура инагӡаны егьырҭ ауаа иҟарҵо ареакциақәа ирызкуп; асоциалтә еимадара-ари дара-дара ирзырхоу еиуеиԥшым акторцәа рсоциалтә усқәа ҩба роуп. Аинырра наҟ-ааҟтәи асоциалтә усқәа реишьҭагылашьа аҳасабала еиҭаҳәазар, иааиԥмырҟьаӡакәа, иҭышәныртәалазар алшоит; иҳәаақәҵоу аинырра амҩаԥысшьа асоциалтә нормақәеи аԥҟарақәеи рыла иҳәаақәҵоуп. Штомпка ила, иалкаау астатус змоу, урҭ ирыдҳәалоу арольқәа назыгӡо аиндивидцәа рыбжьара иҭышәынтәалоу аинырра, асоциалтә еизыҟазаашьақәа шьақәнаргылоит<ref name="shtompka2005-63-65-108-113">Штомпка, 2005, с. 63, 65, 108, 113.</ref>. Вебер асоциологиа иамаҭәарны иԥхьаӡон аилазаарақәа, аинститутқәа, аиҿкаарақәа уҳәа шьақәзыргыло аҵакы змоу ауаҩытәыҩсатә усқәа. Иара иалеигалеит асоциалтә ус аилкаара, уаҟа иаликааит ԥшь-хкык: аԥхьаӡара ашьаҭала ахықәкқәа рынагӡара иазырхоу ахықәкырационалтә ус; ахәшьара-рационалтә, ахәшьарақәа ирзырхоу; ацәанрратә ҭагылазаашьақәа рныррала иҟало аицрашәаратә ус; акраамҭатәи ашьцылараҿы зышьаҭа ӷәӷәоу атрадициатә ус<ref name="shtompka2005-5262">Штомпка, 2005, с. 52―62.</ref><ref name="scott-et-al2006-3">Scott et al., 2006, p. 3.</ref>. Апрагматизми асимволтә интеракционизми рҿы мап ацәыркуан ахықәкқәеи ахархәагақәеи рыла аус ахәаԥшра{{#tag:ref|Мид, Блумер, Гофман.|group=К}}, инаҵшьны иазгәаҭан уи арефлексиа<ref name="alexander-reed2006-114">Alexander, Reed, 2006, p. 114.</ref>, арефлексивтәра, акреативра. Кантиантҿыцтәии афеноменологиатәи традициақәа рҿы аҵакы рымоуп ҳәа иԥхьаӡан ашьақәгылақәа{{#tag:ref|Вебер, Шиуц, Бергери Лукмани, Гарфинкель иеҭнометодологиа.|group=К}}, адҵақәа, атипркрақәа; арҭ атрадициақәа акритика рзыруан аилазаарақәа рнырра ахә ахьырымшьаз азы<ref name="scott-et-al2006-4">Scott et al., 2006, p. 4.</ref>. Асимволтә интеракционистцәа иазырыԥхьаӡон ауаа асоциалтә еинырраҿы иаԥырҵо, анаҩс еилдырго аҵакқәа рышьаҭала аус руеит ҳәа<ref name="rogers-smith-lovin2012-122">Rogers, Smith-Lovin, 2012, p. 122.</ref>. Аус арационалтә знеишьа ҿиауан аиҭныԥсахлара атеориеи, хәҭакахьала, арационалтә алхра атеориеи рҿы: акторцәа аҩыџьагьы рационалла аус руеит, иреиҳау афеида иазҿлымҳауп (ари азнеишьа лассы-лассы [[Редукционизм|редукционисттә]] знеишьак аҳасабала акритика азыруан<ref name="scott-et-al2006-4" />). Араҟа аекономикатә модель асоциалтә ԥсҭазаара ахырхарҭақәа зегьы рахь ииагахоит, иҿырԥшыгоуп аахәара-аҭира аиқәшаҳаҭра. [[Альтруизм|Альтруисттә]] усқәа ҟаларгьы аиндивид акы иоурц дақәгәыӷуеит, аматериалтә формала ихымԥадатәиӡам<ref name="shtompka2005-7475">Штомпка, 2005, с. 74―75.</ref>. Асоциологиа лассы-лассы асоциалтә еинырра иазку ҭҵаарадыррак аҳасабала иҳәаақәҵоуп<ref name="shtompka2005-75">Штомпка, 2005, с. 75.</ref>. Еиҿаԥшуа аинырра ҭнаҵаауеит амикросоциологиа<ref name="giddens2005-98">Гидденс, 2005, с. 98.</ref>. Асоциологцәа иҭырҵаауеит есҽнытәи абжьааԥнызаара (амшеихшара, иҭышәынтәалоу ашьцыларақәа уҳәа уб. иҵ.) асоциалтә ԥсҭазаараҿы ауаа рхымҩаԥгашьа зегьы шеиҿнакаауа, ишышьақәнаргыло; ауаа рҿиарала аус шеицыруа, иҟаҵәҟьоу шеиҿыркаауа (ареалра асимволтә еибыҭара); есҽнытәи аинырра амакроеибаркырақәа, асоциалтә еиҿкаара аформа дуқәа ишырныруа<ref name="giddens2005-7980">Гидденс, 2005, с. 79―80.</ref>. Зиммель аинырра аформақәеи (аимак) алахәылацәа рыхкқәеи (иаагозар, атәымуаҩ) раԥхьа дрыхәаԥшит, иаликааит «анормативтә» ҵакы иахьыԥшым ихадоу «асоциалтә формақәа»<ref name="ritzer-stepnisky2014-3132">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 31—32.</ref><ref name="giddens-satton2021-201">Гидденс, Саттон, 2021, с. 201.</ref><ref name="scott-et-al2006-159">Scott et al., 2006, p. 159.</ref>: адиадеи (ҩыџьа) атриадеи (хҩык). Атриада асоциалтә структура дуқәа рылшарақәа алоуп: алахәылацәа руаӡәк егьырҭ аҩыџьа рыбжьара бжьаҟазаҩыс дҟалар илшоит, мамзаргьы ҩыџьа ахԥатәи амчра рымазар алшоит<ref name="ritzer-stepnisky2014-32">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 32.</ref>. Чикаготәи ашкол асимволтә интеракционизм аҿы ишьақәыргылан У. Томас иҭагылазаашьа аилкаара (1921): аҭагылазаашьа ауаҩы иҟаҵәҟьоу акакәны иҳәаақәиҵозар, уи ахҟьаԥҟьақәа рыла иҟаҵәҟьоуп. «Аобиективтә» ҭагылазаашьақәа ирыхьмырԥшыкәа аиндивидцәа аҭагылазаашьа субиективла, аха апсихологиа аҳәаақәа ирҭагӡаны ирыдыркылоит. Исубиективтәуп, иаагозар, азыҟашьатә ӷарра<ref name="scott-et-al2006-51">Scott et al., 2006, p. 51.</ref>. Томас аморалтә ԥҟарақәеи анормақәеи шьақәдыргылоит аҭагылазаашьа еишьҭанеиуа аҳәаақәҵақәа рыла ҳәа иԥхьаӡон. Аҩаӡараҿы хаҿыла ауаҩы иҭиҵаауеит уаҳа иҟоу, иҟарҵо, рхатә ус шышьақәыргылатәу. Г. Блумер аҭагылазаашьа аилкаара еснагь аиҭахәаԥшразы иаартуп ҳәа иԥхьаӡон: ауаа альтернативтә интерпретациақәа рхы иадырхәоит, мамзаргьы ргәырҽанӡамкәа рхы мҩаԥыргоит, уи егьырҭ рхымҩаԥгашьа анырра анаҭоит<ref name="scott-et-al2006-52">Scott et al., 2006, p. 52.</ref>. Аетнометодологиа иҭнаҵаауан ауаа есҽнытәи рыԥсҭазаараҿы рхы иадырхәо имариаӡоу азнеишьақәа (акомпетенциақәа, аҟазара, аморалтә хыдҵақәа), иҳәоу аҵаки егьырҭ рхымҩаԥгашьеи реилкааразы. Гарфинкель иааиртит «афонтә зыԥшрақәа» — адәахьала рацәак зҵазымкуа аҭагылазаашьақәа, урҭ ауаа ирыцхраауеит иаԥу аиҿцәажәарақәеи ацәажәарақәеи рҿы<ref name="giddens2005-8384-98">Гидденс, 2005, с. 83―84, 98.</ref><ref name="scott-et-al2006-4" />. Аетнометодологцәа иҭырҵааит, аполициа аҿари ҩныда-гәарада иҟоуи, аҭоубашьҭаҵаҩцәа русура, аныҟәарақәа рҟазара уҳәа уб. иҵ. ишрызныҟәо.<ref name="scott-et-al2006-42-199">Scott et al., 2006, pp. 42, 199.</ref> [[Файл:PASSENGERS WAITING IN LINE TO BUY SUBWAY TOKENS AT THE 8TH AVENUE LINE OF THE NEW YORK CITY TRANSIT AUTHORITY. IN... - NARA - 556682.tif|thumb|270px|слева|[[Нью-Йоркский метрополитен|Ниу-Иорктәи аметро]] аҿы ажетонқәа рзы араан. 1974]] Гофман идраматургиатә знеишьаҿы аинырреи асоциалтә ԥсҭазаареи аԥхьатәии ашьҭахьтәии апланқәа ахьыҟоу атеатр еиԥш иахәаԥшуан<ref name="giddens2005-98" />. Аԥхьатәи аплан — ари асоциалтә ҭагылазаашьақәа, мамзаргьы аусқәа асоциалтә рольқәа иахьрықәшәо аиԥыларақәа роуп («асценаҿы ахәмарра»); ашьҭахьтәи аплан аҿы, «акулисақәа рнаҩс», ауаа аинырра рҽазыҟарҵоит. Убас, аҭаацәа ахәыҷқәа рҿаԥхьа ақәшаҳаҭра аадырԥшуеит, ахәыҷқәа аныцәоу ауп акы анеимаркуа<ref name="giddens2005-91">Гидденс, 2005, с. 91.</ref>. Гофман ишиҳәо ала, ауаа иҟарҵо анырра напхгара арҭоит<ref name="scott-et-al2006-52" />, аха ақәгәыӷра хымԥадатәӡам<ref name="giddens2005-91" />. Аҵакқәа ирылоуп ԥшра-сахьала имаҷу аинырра аспектқәа жәпакы, иаагозар, атәылауаҩратә хшыҩзышьҭра еиԥш: ауаа адәахьы рылаԥшқәа еимырдоит, аха рыблақәа ирҭаԥшӡом; даҽаӡәы дшыҟоу шырдыруа деилыркаауа, аԥхамшьара рҽацәырыхьчоит. Икылкааны алаԥш иаанагар алшоит аиӷарагьы абзиабарагьы<ref name="giddens2005-79-97">Гидденс, 2005, с. 79, 97.</ref><ref name="shtompka2005-66">Штомпка, 2005, с. 66.</ref>. Иажәалатәым аицәажәара иаҵанакуеит агендертә аспект: ахацәеи аҳәсеи рзы абаратә еимадареи икылкааны ахәаԥшреи еиуеиԥшым аҵакы рымоуп<ref name="giddens2005-98" />. Аинырра аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы имҩаԥысуеит; ахатәы ҵакыра акоммуникациа алахәылацәа ирыбжьоуп<ref name="giddens2005-91-98">Гидденс, 2005, с. 91, 98.</ref><ref name="shtompka2005-68">Штомпка, 2005, с. 68.</ref>. Е. [[Холл, Эдвард (учёный)|Холл]] иаликааит аинтимтә еизааигәара абжьаӡара, ахатәы, асоциалтә, иаарту<ref name="giddens2005-92">Гидденс, 2005, с. 92.</ref><ref name="shtompka2005-68" />. Афокусркра змам аинырраҿы ауаа дара-дара шыҟоу адырра аадырԥшуеит, ажәала еимадаӡам, иаагозар, ашыкьымҭа асааҭқәа раан адәахьы, адкылараҿы, атеатр акулуарқәа рҿы уҳәа. Афокусркра змоу аинырра мҩаԥыргоит акоммуникациа иалахәу ҩыџьа, ма инареиҳаны ауаа, рҽыршоит аамҭа хҵәахақәа, ма ахазхҭысқәа рыла (Гофман итерминқәа рҿы ― «аиԥыларақәа»), ҵакы змам ацәажәарақәа, асеминар аҿы аимак-еиҿакқәа, аҭиҩцәеи, ахәыҭаҩцәеи реимадара злаҟалаша уҳәа уб. иҵ. «Амаркерқәа», иаагозар, адкылараҿы аиҿцәажәара аҭыԥи атони, аиԥыларақәа реишьҭагылашьа аадырԥшуеит, дара-дара, ашьҭахьтәи аплан аҿы афокусркра змам аинырра иалыркаауеит<ref name="giddens2005-8890-98">Гидденс, 2005, с. 88―90, 98.</ref>. Адихотомиа "аилазаара ― арҿиара" еиҳа еицырдыруа иахьатәи аҩбатәра аӡбамҭақәа иреиуоуп Гидденс иструктурациа атеориеи («апрактикатә хдырра») Бурдье исоциологиеи («[[Габитус (социология)|габитус]]»). Аконцепциақәа рыҩбагьы [[Социальная практика|асоциалтә практикақәа]] реилкаара акәша-мыкәша ишьақәыргылоуп, арахь иадуп Ҳабермас «иԥсҭазааратә дунеи аколонизациа». Гидденс аструктуреи аусуреи еихьыԥшуп ҳәа иԥхьаӡон («аилазаара аҩбатәра»), актәи аҩбатәи азы лшаратә ҭагылазаашьахоит, аусгьы асоциалтә еилазаараақәа шеиҭанаҳәогьы. Гидденс иҿы аилазаарақәа аԥҟарақәеи ааагарҭақәеи раҳасабала еилкаахоит; Бурдие итеориа излаҳәо ала, аиндивидцәа асоциалтә дунеи еилыркаауеит, инхоит габитус ала — асоциалтә позициа зеиԥшроу еиԥш, еиԥшым ахшыҩзцаратәи ацәеижьтәи еилазаарақәа рыла. Габитус ӷәӷәала иадҳәалоуп еиуеиԥшым акапитал хкқәа радыԥхьалара аҿагылара ахьымҩаԥысуа аҟәша — асоциалтә ԥсҭазаара аусхк (аполитика, аҵара, аекономика уҳәа<ref name="scott-et-al2006-45-7981">Scott et al., 2006, pp. 4―5, 79―81.</ref><ref name="giddens-satton2021-4647">Гидденс, Саттон, 2021, с. 46―47.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-224225">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 224―225.</ref>). Аҵыхәтәантәи азырхиарақәа, адинамикатә еизыҟазаашьақәа рыкаҭақәа рҿы акторцәа рхымҩаԥгашьа иахәаԥшуа, асоциалтә ҳақәа ранализ рҽамардоит; актантцәа рконцептуализациа (Б. Латур уҳәа уб. иҵ.) иаланагалоит иуаҩытәыҩсатәым аелементқәа, акоммуникациа асоциалтә ҵысрақәа, аԥара, акомпиутертә ҳақәа уҳәа уб. иҵ. Аекономикатә социологиа ҿыц инақәыршәаны<ref name="scott-et-al2006-45">Scott et al., 2006, pp. 4―5.</ref>, аекономикатә усқәа асоциалтәи акультуратәи еизыҟазаашьақәа рҿы рышьаҭа аркуп; акторцәа иалкааны [[Социальная сеть (социология)|асоциалтә ҳақәа]] рҿы еидҳәалоуп ма еидҳәалам. Убас, аструктуратә кылаарақәа рҿы аизыҟазаашьақәа хәҭа-хәҭала иҟаӡам, аизыҟазаашьақәа змоу акторцәа еидҳәалам аелементқәа рыбжьара «ацҳақәа» шьақәдыргылоит, адырраҭареи ахылаԥшреи рҿы (иаагозар, аинвестициақәа ралагалараҿы) аԥыжәарақәа роуеит<ref name="fararo2009-13181323" />. === Ауаажәларрақәа, агәыԥқәа, аиҿкаарақәа === Аилазаара, мамзаргьы азеиԥшра асоциологиаҿы аимактә еилкаарақәа ируакуп амҽхак ахьырацәоуи анормативтә коннотациеи ирыхҟьаны; ари асоциалтә интеграциа амодель иаҵанакуан ажәытәра аилазаара маҷқәа аидеализациа зызуу рхаҿсахьақәа рахь ааԥхьара. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы Ф. Тионнис аилазаареи ауаажәларреи еиҟәишеит ("Gemeinschaft", "Gesellschaft"): иҭыԥырку аорганикатә еилазаареи ихаҿыдатәу ауаажәларра дуӡӡеи. Аурбанизациеи аиндустриализациеи раан аҩбатәи хәыҷы-хәыҷла актәи ықәнацоит. Амодернизациа иахҟьаны аидгылара ацәыӡра инаҵшьны иазгәазҭоз Тионнис исхема зныкымкәа еиҭаҳәан, хәҭакахьала, Чикаготәи ашкол аусурақәа рҿы. XX ашәышықәса азбжазы аилазаарақәа еиҳа еилыркаауан аҵакыратә ма ақәыԥшыларатә ҵакы аҭаны, имҩаԥыргон ақалақьтә еилазаарақәа ирызкны (иаагозар, аетникатә) аемпирикатә ҭҵаарақәа рацәаны; ԥыҭрак ашьҭахь акцентқәа азеиԥш интересқәа, ма ахатәрақәа рахь ииасит. Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы ирылаҵәаны иҟоуп еиуеиԥшым аилазаарақәа ― [[ЛГБТ-сообщество|агеи-еилазаара]], [[Научное сообщество|академиатә еилазаара]], аилазаара еиқәаҵәа, аԥсылман еилазаара уҳәа рзы агәаанагарақәа. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аҭҵаара иалагеит [[Виртуальное сообщество|авиртуалтә еилазаарақәа]], аглобалтәи иҭыԥырку аилазаарақәа реизыҟазаашьа, агеографиатә еиҭаҵралшара анырра; альтернативтә концепцианы иҟалеит асоциалтә ҳақәа ранализ ― еиҳа имаҷны анормативтә ҟазшьа змоу, аҩныҵҟатәи аҟазшьарбагақәа ирхьыԥшым<ref name="giddens-satton2021-205209">Гидденс, Саттон, 2021, с. 205—209.</ref><ref name="scott-et-al2006-3538">Scott et al., 2006, pp. 35―38.</ref>. [[Файл:DigitalSocialNetworks.jpg|thumb|250px|[[Социальная сеть|Ацифратә социалтә еимадарақәа]]]] П.Штомпка иаликаауеит асоциалтә еилазаарақәа рыхкқәак, аидылара аҩаӡара зеиԥшроу еиԥш: апопулиациа (акқәа рацәаны), астатистикатә категориа (еиԥшу аҟазшьақәа рзеиԥшра), асоциологиатә категориа (аҵакы змоу аҷыдарақәа реиԥшра, еиԥшу аԥсҭазааратә ҭагылазаашьа, аинтересқәа, алшарақәа), асоциалтә категориа (азеиԥш ҵакы змоу аҟазшьақәа рыдагьы, азеиԥшреи аиԥшымзаарақәеи реилкаара), асоциалтә гәыԥ, асоциалтә еиҿкаара<ref name="shtompka2005-202-207">Штомпка, 2005, с. 202, 207.</ref>. Асоциалтә гәыԥ аҿы, еиҳа ихадоу азеиԥшра ахкы аҿы аус еицыруеит ҩыџьа ма инареиҳаны аиндивидцәа, урҭ асоциалтә гәыԥ алахәылацәа рыбжьара азеиԥш ҷыдарақәеи аколлективтә хаҿреи еиҳа интенсивла иааԥшуеит асоциалтә еизыҟазаашьақәа<ref name="shtompka2005-207">Штомпка, 2005, с. 207.</ref><ref name="shtompka2005-207208">Штомпка, 2005, с. 207―208.</ref><ref name="masionis2004-224">Масионис, 2004, с. 224.</ref>. Аԥхьатәи асоциалтә гәыԥқәа, иаагозар, аҭаацәа, ма аҩызцәа рыкәша-мыкәша, хаҭалатәи акраамҭатәи аизыҟазаашьақәа рымоуп; аҩбатәи асоциалтә гәыԥқәа ― идуу, ахаҿыдатә гәыԥқәа, урҭ рлахәылацәа хықәкык рымоуп, мамзаргьы иалкаау аусура иаҿуп<ref name="masionis2004-225227">Масионис, 2004, с. 225—227.</ref>. Агәыԥқәа аџьар иреиԥшӡам ― ақәԥшылараҿы зхала зҽеимаздо ауаа анонимтәи аамҭалатәи реизара<ref name="masionis2004-225">Масионис, 2004, с. 225.</ref><ref name="shtompka2005-183">Штомпка, 2005, с. 183.</ref>. Асоциологцәа аиҿкаарақәа аинститутқәа ирҿадыргылоит; урҭ асоциалтә ҭахрақәа рҭак ҟазҵо, иалкаау ауснагӡатәқәа назыгӡо социалтә гәыԥқәоуп, ма коллективқәоуп. Аиҿкаарақәа рахь иаҵанакуеит ауаа ргәыԥ маҷқәеи агәыԥ дуқәеи — [[Транснациональная компания|атранснационалтә корпорациақәеи]] милаҭрацәала еилоу аиҳабыратә хеидкылақәеи. Еиҳараӡак асоциологцәа иҭырҵаауеит аилазаара дуқәа — аиҳабырақәа, аҵаратәи амедицинатәи усҳәарҭақәа, аилахәырақәа, адинхаҵаратә еиҿкаарақәа, азанааҭеидгылақәа. Еиҳа ирылаҵәаны иҟоуп иҩу аԥҟарақәеи апроцедурақәеи реизга ашьаҭала аус зуа [[формальные организации|аформалтә еиҿкаарақәа]]. Аиҿкаарақәа иахьатәи рыҭҵаарақәа ирылагеит абиурократиа вебертәи анализ ала<ref name="giddens-satton2021-131136">Гидденс, Саттон, 2021, с. 131―136.</ref><ref name="scott-et-al2006-119120">Scott et al., 2006, pp. 119―120.</ref>. Вебер уи ацәырҵра акапитализми (аҳәаақәа ишырҭыҵуагьы) арационализациеи ирыдиҳәалон, насгьы зеиӷьыҟам ахкы дахцәажәеит. Абиурократиа — ари иҩу аԥҟарақәеи, аиқәшаҳаҭрақәеи, амчра аиерархиеи ацентрализациеи, аџьеи иҿиоу азанааҭи реиҟәыҭхареи рышьаҭала иформалтәу еиҿкаароуп. Иахьатәи ауаажәларраҿы абиурократиа анырра ахьынӡаҟоу ахәшьарақәеи уи ахаҭеи еиԥшым — иҵоуроу инадыркны иҵоурам рҟынӡа. Бауман игәы иаанагон [[Холокост]] рационалла анапхгараҭареи абиурократиеи рыда ҟалашьа амамызт ҳәа<ref name="scott-et-al2006-1415">Scott et al., 2006, pp. 14―15.</ref><ref name="giddens-satton2021-42-112116">Гидденс, Саттон, 2021, с. 42, 112―116.</ref>. XX ашәышықәса алагамҭазы Р. [[Михельс, Роберт|Михельс]] аиҿкаара дуқәа «аолигархиа аихатә закәан» иацныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон ― амчреи ахылаԥшреи хымԥада алыԥшаах маҷқәа рхы азырышьҭуеит. Афункционализм аҿы инаҵшьны иазгәаҭан аиҿкаарақәа аиндивидцәа ишырҟәыҭхоу, ихьшәоу аҭҵаарақәа хәҭа-хәҭала урҭ ахцәажәарақәа ирԥырҵит, аиҿкаарақәа рыҩныҵҟа аинтересқәеи ахықәкқәеи реимакқәа, амчратә еизыҟазаашьақәеи иформалтәым (хаҭалатәи) аимадарақәеи, аԥҟарақәа рабжьааԥнызаара азгәаҭо. Иахьатәи асоциологцәа лассы-лассы абиурократиа анҵәамҭа, мамзаргьы ианеиҵаха амодификациа иалацәажәоит, избанзар амассатә хархәара еиҳа имаҷны абиурократизациа зызуу аарыхра аҭаххеит<ref name="scott-et-al2006-1415" /><ref name="giddens-satton2021-131136-2">Гидденс, Саттон, 2021, с. 131—136.</ref>. Аимак атеоретикцәа (авеберианцәеи амарксистцәеи) рныррала аиҿкаарақәа рҿы арационалдареи алҵшәадареи рбо иалагеит; иахьатәи амодернӡатәи еиҿкаарақәа реиԥшымзаарақәа уиаҟара ишдумыз ааԥшит<ref name="scott-et-al2006-119120" />. === Аҭаацәара, аҵарадырра, амассатә хархәагақәа, адинхаҵара, аҭҵаарадырра === Асоциологцәа аҭаацәа иуниверсалтәу социалтә институтны, насгьы ауаа шьала-дала, ҭаацәалазаарала, ма ԥас рыҟаҵара, наҟ-ааҟтәи ахыдҵақәа рыла еидызҳәало социалтә гәыԥ маҷны иахәаԥшуеит. Аиуара аинститут иаҵанакуеит абиологиатә еимадарақәа ирықәырҵо асоциалтә еизыҟазаашьақәеи апрактикақәеи, зегь раԥхьаӡагьы, шьала-дала еизааигәоу. Аҩнаҭаҿы ауаа еицынхоит, анхамҩа еицымҩаԥыргоит, аха хымԥада еиуацәамзар амуа иҟаӡам. Ауаҩытәыҩсатә ҭоурых аҿы аҭаацәа ирызку агәаанагарақәа рҽырыԥсахуан, еиуеиԥшым акультурақәа рҿы иҟоуп аҭаацәа рформақәа рацәаны<ref name="masionis2004-580">Масионис, 2004, с. 580.</ref><ref name="giddens-satton2021-196200">Гидденс, Саттон, 2021, с. 196―200.</ref><ref name="scott-et-al2006-9395">Scott et al., 2006, pp. 93―95.</ref>. Аҭаацәарақәа абжьааԥны аҭаацәалазаара иалҵуеит — аекономикатә усеицуреи, асексуалтә еизыҟазаашьақәеи, ахәыҷқәа рааӡареи назлоу закәанла ишьақәырӷәӷәоу, акраамҭатәи аизыҟазаашьақәа; аҭаацәалазаара ахԥатәи ахаҿқәа ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="masionis2004-581">Масионис, 2004, с. 581.</ref>, иахьатәи аилазаарақәа рҿы ари ароль нанагӡоит аҳәынҭқарра<ref name="scott-et-al2006-9395" />. Аԥшәма ахы иақәиҭны иалхра еиҳа ирылаҵәоит<ref name="giddens-satton2021-196200" />. [[Нуклеарная семья|Ануклеартә ҭаацәара]] ҳәа иашьҭоуп ҩ-абиԥарак — аҭаацәеи ахәыҷқәеи рыла ишьақәгылоу имариаӡоу аформа<ref name="scott-et-al2006-9395" />; ануклеартә ҭаацәара аларҵәара аиуит амодерн аепоха аан<ref name="masionis2004-581" />. Аҭаацәа ҭбаа, ҭаацәарак аҿы х-абиԥараки егьырҭ ауацәеи аҵанакуеит<ref name="masionis2004-581" /><ref name="scott-et-al2006-9395" />. Егьырҭ аформақәа иреиуоуп ихарҭәаам аҭаацәа, аполигамиатә ҭаацәара, хшара дызмам аҭаацәара, еизаку аҭаацәа уҳәа егьырҭгьы<ref name="giddens-satton2021-196200" />. Аструктуратә функционалистцәа иазгәарҭон асоциализациазы аҭаацәа рроль, асексуалтә хымҩаԥгашьа аҭышәныртәаларазы, асоциалтә еиҿкаара аиҭарҿиаразы, аматериалтәи апсихологиатәи шәарҭадаразы; аимак атеоретикцәа аҭаацәа рыла асоциалтә еиҟарамра шьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон; амикросоциологиаҿы иахәаԥшуан аҭаацәа раԥҵара ацәанырратә аспектқәа (аинтеракционизм), мамзаргьы афеида аизыҟазаашьақәа (аиҭныԥсахлара атеориа<ref name="masionis2004-586589">Масионис, 2004, с. 586—589.</ref>). Аҵарадырра аинститут адыррақәеи, аҟазареи, ахымҩаԥгашьа анормақәеи рыҭара алнаршоит. XIX ашәышықәсанӡа ашколтә ҵара хатәы усын, анаҩс зегьы еицырзеиԥшхеит, ихымԥадатәины иҟалеит, избанзар ааглыхреи анапхгараҭареи ирҭахын аҩреи аԥхьаӡареи иазыҟаҵаз аусзуҩцәа<ref name="giddens-satton2021-127">Гидденс, Саттон, 2021, с. 127.</ref>. Афункционалистцәа азааҭгылеит аҵара змоу, ззанааҭдырра ҳараку ауааԥсыра рышьақәыргылара ауснагӡатәқәа: Диуркгеим аҵара ахәыҷқәа асоциалтә еидгылара аиқәырхаразы ихымԥадатәиу азеиԥш беиарақәа рыланаҵоит ҳәа иԥхьаӡон, Парсонс иазгәеиҭон аиндивидуалтә еихьӡарақәа зыԥсоу ашьҭкаара. Амарксистцәеи егьырҭ акритикцәеи аҵаратә институтқәа рҿы игәарҭон аԥсҭазааратә лшарақәа реиҟаратәра акәымкәа асоциалтә еиҟарамра иҵәаху аиҭарҿиара; 1960-тәи ашықәсқәа рзы Бурдие емпирикала анализ азиуит ашколи ауниверситети рыла акультуратәи асоциалтәи капитал абжьаратәии иреиҳау аҿыгҳарақәеи (амчреи аԥыжәарақәеи) шьҭралатәи рыҭара. Акритикатә знеишьақәа шьақәдырӷәӷәон хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарақәа рыла, ауаҩытәыҩсатә усура арҿиаратә аспектқәа рыхә шырымшьозгьы<ref name="scott-et-al2006-4546">Scott et al., 2006, pp. 45―46.</ref><ref name="giddens-satton2021-127130">Гидденс, Саттон, 2021, с. 127―130.</ref>. Амассмедиа — ари аудиториа амҽхак ду змоу акоммуникациа аформақәа роуп: акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа, арадио, ателехәаԥшра, акино. Асоциологцәа еиуеиԥшымкәа иахәаԥшуан массмедиа, лымкаала ателехәаԥшра: асоциализациа аколлективтә ԥышәа бзиа (афункционализм), аекономикатә мчра азакәантәра (акритикатә знеишьақәа), мамзаргьы бжьаратәла амцеизыҟазаашьа (аинтеракционизм) аҳасабала. Акритикатә теориаҿы ауаа пассивла амедиаеимадарақәа зауа ҳәа иԥхьаӡан: Ж. [[Бодрийяр, Жан|Бодриар]] игәы иаанагон, аҵабыргхаҭа ишахәҭоу аилкаара, ателехәаԥшра ааира уаҳа иалнаршом ҳәа; Луман иҳәашьала<ref name="giddens-satton2021-232236">Гидденс, Саттон, 2021, с. 232—236.</ref>, «ҳауаажәларра ирызкны иаадыруа ... амассмедиа абзоурала иаадыруеит<ref name="luman2005-8">Луман, 2005, с. 8.</ref>». Асоциологиаҿы цқьа иҭҵаамкәа иаанхоит амассмедиа аинтерактивтә револиуциа ҟазҵаз амобилтә еимадара, [[цифровое телевидение|ацифратә телехәаԥшра]], [[Видеоигра|авидеохәмаррақәа]], аинтернет реиԥш иҟоу [[цифровые технологии|ацифратә технологиақәа]]<ref name="giddens-satton2021-233">Гидденс, Саттон, 2021, с. 233.</ref>. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы ицәырҵит еицырдыруа ауаа ркультура (селебрити), аиндивидцәа амедиатә дыррала ахәшьара арҭоит, реихьӡарақәа рыла акәымкәа<ref name="giddens-satton2021-303">Гидденс, Саттон, 2021, с. 303.</ref>. [[Файл:An elderly Tibetan women holding a prayer wheel on Lhasa, Barkhor.jpg|thumb|слева|250px|Зықәрахь инеихьоу [[Тибетцы|Тибеттәи]] аԥҳәыс аныҳәараан]] Адинхаҵара ыҟан ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа зегьы рҿы; асоциологцәа азхьаԥшра арҭоит апатуқәҵара, ма ашәара узцәырызго асимволқәа рсистема, иара убас аритуалқәа, ма ақьабзқәа. Еиҳа идуу [[Монотеизм|амонотеисттә]] динхаҵарақәа хԥа — аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра; егьырҭ адинхаҵарақәа — аиндуизм, [[буддизм|абуддизм]], [[конфуцианство|аконфуцианра]], [[даосизм|адаосизм]]. Адинхаҵаратә еиҿкаара хкы хадақәа рахь иаҵанакуеит ауахәама, [[секта|асекта]], [[Деноминация (религия)|аденоминациа]], акульт<ref name="giddens2005-461466-493494">Гидденс, 2005, с. 461—466, 493—494.</ref>. Маркс адин ареалра иацәыбналаны, идеологианы, ҭоурыхтә цәырҵраны иԥхьаӡон; Вебер уи ауаажәларратә ҽыԥсахрақәа анырра бзиа рыҭара алнаршар ҟалоит ҳәа игәы иаанагон. Диуркгеим адин анҵыра шамоу азгәаҭо, уи социалтә феноменҵәҟьоуп, ауаажәларра рзы адырра формоуп ҳәа иԥхьаӡон; адинхаҵаратә ритуалқәа, ма ацеремониақәа асоциалтә еидгылареи аинтеграциеи ирыдгылоит. Диуркгеим адин [[Сакральное|асакралтә]] (ззин ыҟам) усқәа ирыҵаркуа, иаку уаҩышәаратә еилазаараны еидкылоу адинхаҵарақәеи апрактикақәеи иаку системаны ишьақәиргылон. [[Секуляризация (социология)|Асекулиаризациа]] апроцесс еимактәын, уи шәага-загақәаны иԥхьаӡоуп анцәахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциалтә престиж, ауаа рдинхаҵара аҩаӡара. Ганкахьала, адин, аклассикцәа ишырҳәоз еиԥш, иахьатәи ауаажәларраҿы ароль ацәыӡуан, даҽа ганкахьала, ицәырҵит адинхаҵаратә ҵысра ҿыцқәа рацәаны ― адоуҳатә гәыԥқәа, акультқәа, асектақәа. Адинхаҵаратә [[Афундаментализм|фундаменталистцәа]] агәра ргоит рдоктринақәа рышьаҭақәа рахь ахынҳәра шалшо<ref name="scott-et-al2006-140143">Scott et al., 2006, pp. 140―143.</ref><ref name="giddens-satton2021-141146">Гидденс, Саттон, 2021, с. 141―146.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-2021">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 20—21.</ref><ref name="giddens2005-467470-475476-482-493494">Гидденс, 2005, с. 467—470, 475—476, 482, 493—494.</ref>. Аҭҵаарадырреи атехникеи асоциалтә ԥсҭазаараҿы зехьынџьара иҟоуп, ауаҩы адунеии, ихи, ауаажәларреи рзы игәаанагарақәа шьақәдыргылоит. [[сциентизм|Асциентизм]] инақәыршәаны аҭҵаарадырра ― адырра иреиӷьу формоуп, аҭҵаарадырратә аартрақәеи апрогресси хырԥашьа рымаӡам. Аҭҵаарадырра џьбара иазхьаԥшуан асоциологиа аклассикцәа<ref name="erickson-webster2012-609610">Erickson, Webster, 2012, pp. 609—610.</ref>. Вебер раԥхьа иазгәеиҭеит аҭҵаарадыра асоциалтә контексти аҵарауаа рсоциалтә рольқәеи. Мертон (1942) иаликааит аҭҵаарадырратә еилазаара аҵакдуқәеи анормақәеи: ауниверсализм, аколлективизм, ахашьҭамлара, еиҿкаау аскептицизм; зеиӷьыҟам аҭҵаарадырратә метод ахкы, аексперимент, ииашоу, аҵакдуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу адырра аҽаманадон. Асциентизми [[технологический детерминизм|атехнологиатә детерминизми]] аԥыжәара рыман [[Научный реализм|ареализм]] аҟынтәи арелиативизм ахь<ref name="erickson-webster2012-611">Erickson, Webster, 2012, p. 611.</ref>, асоциалтә конструктивизм апарадигма ҿыц ахь аиасра аныҟала 1970-тәи ашықәсқәа рҟынӡа. Аҭҵаарадырра асоциалтә дунеи иахәҭакны иҭырҵаауа иалагеит (Д.[[Блур, Дэвид|Блур]] ипрограмма ӷәӷәа), ахәшьаратә неитралра гәрамгарҭас иҟаҵан; Б. Латур, С. Вулгар уҳәа иҭырҵааит афактқәеи, аҭҵаарадырратә дырреи, аҵабырги реибыҭара. Ицәырҵит аҭҵаарадырратә дырра асоциологиа, анаҩс ― аҭҵаарадырреи атехникеи рыҭҵаарақәа<ref name="erickson-webster2012-612615">Erickson, Webster, 2012, pp. 612—615.</ref>. [[Акторно-сетевая теория|Актор-ҳатә теориа]] еиднакылеит аҭҵаарадырреи атехникеи рыцеиҩызымшо азнеишьақәа жәпакы; иҭырҵаауеит ауааи аобиектқәеи реизыҟазаашьақәа рыкаҭақәа; аҭҵаарадырратә лҵшәақәа актантцәа (хымԥада ауаа ракәӡам) рхымҩаԥгашьеи ринтересқәеи ирылыргоит<ref name="erickson-webster2012-613615">Erickson, Webster, 2012, pp. 613—615.</ref>. == Асоциалтә еиҟарамра == === Акласси астатуси === Ахашәалақәеи, агәабзиареи, аҵареи, аҵаратә лшарақәеи реиҟарамра еиԥшым<ref name="scott-et-al2006-124">Scott et al., 2006, p. 124.</ref>. Асоциалтә еиҟарамра аҭҵаара ауаажәларра реиҿкааразы аполитикатә дунеихәаԥшышьақәеи хаҭалатәи агәаанагарақәеи ирхьысуеит<ref name="masionis2004-363">Масионис, 2004, с. 363.</ref>. Маркс инаиркны асоциалтә еиҟарамра аформа хаданы иԥхьаӡан [[социальный класс|акласс]] ― асоциалтә гәыԥ дуқәа рекономикатә позициа, аҽазыҟаҵарақәа рыжәла, ахатәтәреи аԥсҭазаашьеи рызнеишьа иахьыԥшу<ref name="giddens-satton2021-156-161">Гидденс, Саттон, 2021, с. 156, 161.</ref>. [[Социальный статус|Астатус]] ― ари аиндивид ихьӡ, ма анырра егьырҭ разхаҵара иадҳәалоу социалтә ҭагылазаашьоуп<ref name="giddens-satton2021-182">Гидденс, Саттон, 2021, с. 182.</ref><ref name="masionis2004-198">Масионис, 2004, с. 198.</ref>. Астатус асоциалтә хаҿра иахәҭакуп, егьырҭ рызнеишьа шьақәнаргылоит<ref name="masionis2004-199">Масионис, 2004, с. 199.</ref>. Асоциологцәа иалыркаауеит ирыдҵоу, ирыбжьарҵаз астатус: актәи иадҳәалоуп ахацәарԥар, ақәра, ма араса, аҩбатәи иаҵанакуеит, иаагозар, атлет, қьырала аус зуа, мамзаргьы иреиҳау аҵараиурҭа аушьҭымҭа рыстатусқәа. Астатус хада азеиԥш социалтә ҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит<ref name="giddens2005-91" />, аиндивид иԥсҭазаараҿы еиҳа ихадоуп. Еиҳараӡак уи аҽазыҟаҵарақәа рыхкы ауп, аха иара убас ачымазарагьы (иаагозар, акьыбачымазара), мамзаргьы аинвалидрагьы<ref name="masionis2004-199200">Масионис, 2004, с. 199—200.</ref>. Маркс акласс аарыхра ахархәагақәа ирыдиҳәалон, астатустә еиԥшымзаарақәа аҩбатәины иԥхьаӡон; Вебер акласс еиҳа инарҭбааны дахәаԥшуан, аиндивид иҟазареи изанааҭи, аџьатә џьармыкьаҿы ипозициеи дрызхәыцуан<ref name="scott-et-al2006-30">Scott et al., 2006, p. 30.</ref><ref name="giddens-satton2021-161-183">Гидденс, Саттон, 2021, с. 161, 183.</ref>. Маркс диҿурԥшуазар, Вебер акласстә еиԥшымзаарақәа асоциалтә конфликтқәа ирхыҵхырҭа хаданы иԥхьаӡомызт<ref name="giddens-satton2021-182" />. Уи ишәагаарацәатә стратификациа аконцепциа иалнакаауан аиҟарамра, асоциалтә гәыԥқәа реиҩдыраара х-аспектк: аекономикатә еиҟарамра, мамзаргьы акласс аҭагылазаашьа; асоциалтә престиж, ма ахьӡ аҿы иаарԥшу астатус; амчра аихшареи алыԥшаахқәа рҭыжьреи<ref name="masionis2004-356-363">Масионис, 2004, с. 356, 363.</ref><ref name="scott-et-al2006-175176">Scott et al., 2006, pp. 175―176.</ref>. Вебер астатустә еизыҟазаашьақәа аԥсҭазааратә лшарақәеи аԥсҭазааратә шьақәгылашьеи ирыдиҳәалон<ref name="giddens-satton2021-182" /><ref name="scott-et-al2006-176">Scott et al., 2006, p. 176.</ref>. 1980-тәи ашықәсқәа инадыркны акласс аидеиа еиҳа-еиҳа акритика азыруан, зны-зынла «акласс аԥсра» рыларҳәон. Акритикцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, иахьатәи ахархәаратә еилазаарақәа рҿы акласстә еиԥшымзаарақәа хәҭа-хәҭала иаԥыхуп: хаҭалатәи ахаҭара астатустә еиԥшымзаарақәа (урҭ зегьы аҵанакит), статусла еиҟароу аилазаара азеиԥш хаҿра шьақәзыргыло аԥсҭазаара астильқәеи агьамақәеи ирызкуп. Аха веберианааи акласс адгылаҩцәеи реимакқәа цоит: аҭҵаарақәа рацәаны изладырбо ала, ари акласс аԥсҭазааратә лшарақәеи асоциалтә еизыҟазаашьақәеи рзы фактор хаданы иаанхоит. Аклассқәа ыҟоуп, аха уаҳа ихадоу шәага-загоуп ҳәа иԥхьаӡаӡам. [[Интерсекциональность|Аинтерсекционалра]] акыр зылшо атеориа иаанарԥшуеит еиуеиԥшым аиҟарамра ахкқәа реихысырҭақәа: акласс, агендер, аетникара, араса, ма аинвалидра<ref name="giddens-satton2021-156157-161162-182-184185">Гидденс, Саттон, 2021, с. 156—157, 161―162, 182, 184―185.</ref><ref name="scott-et-al2006-2932">Scott et al., 2006, pp. 29―32.</ref>. === Аӷарра === [[Файл:Recife, the Brazilian capital of social inequality.jpg|thumb|300px|Хыҵакырҭа змам ауаа [[Ресифи]] (Бразилиа)]] Аӷарра — ихадоу (зда ԥсыхәа ыҟам амаҭәарқәа), мамзаргьы ишақәнагоу абзиарақәа рахь анеиразы аагарҭақәа, ма ахашәалахәы аҟамзаара ауп. Асоциологцәа еилдыргоит абсолиуттәи азыҟашьатәи ӷарра: актәи ахныҟәгаратә минимум ахь ухьанарԥшуеит, уи иалнаршоит иақәнагоу аԥсҭазаашьа аныҟәгара — абсолиуттә ӷарраҿы инхоит афатә-ажәтә, анхарҭа, амаҭәа ззымхо ауаа, иаагозар, Нигериа ма Руанда ауааԥсыра ахԥатәи рыхәҭа. Азыҟашьатә ӷарра асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш культуратә стандартқәа ирықәшәоит, избанзар аҟазааразы ихымԥадатәиу, ма амал азы агәаанагарақәа еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥшым. Аилкаарақәа рыҩбагьы еимактәуп: абсолиуттә ӷарра астандартизациа азура уадаҩуп, азыҟашьатә ӷарра ашәага-загақәа аамҭала рҽырыԥсахуеит. Атәылақәа жәпакы рҿы иҟоуп аӷарра аофициалтә ҟазшьа; ҵарауаақәак иазгәарҭоит астатистикеи асубиективтә критериақәеи, дара ауаа рӷарра иазку агәаанагарақәеи реиԥшымзаара. Аӷарра амзызқәа ма аиндивид иҭакԥхықәраҿы, мамзаргьы асоциалтә еилазаарақәа рҿы ирыԥшаауеит. Актәи агәаанагара XIX ашәышықәса инаркны еицырдыруеит, еиҭашьақәгылеит 1980-тәи ашықәсқәа рзы; О.[[Льюис, Оскар|Лиуис]] иконцепциа инақәыршәаны (1961) аӷарра акультура абиԥарала еимырдоит. Даҽа знеишьак аӷарра аобиективтә еилазааратә еиҿагыларақәа ирылнагоит, азхьаԥшра анаҭоит аресурсқәа еиҟарамкәа реихшара, асоциал-економикатә ҭагылазаашьақәа: аекономикатә шьҭыҵрақәеи аиҵахарақәеи, аҵарадырра аганахьала аполитика, асоциалтә шарақәа, аинвалидра. Зны-зынла аӷарра ацынхәрас [[Социальное исключение|асоциалтә мапцәкра]] иалацәажәоит — аӷарцәа атәылауаҩратә зинқәа рахь анеира ахьрымам<ref name="giddens-satton2021-147151">Гидденс, Саттон, 2021, с. 147―151.</ref><ref name="scott-et-al2006-123124">Scott et al., 2006, pp. 123—124.</ref><ref name="giddens2005-276278-281283-305">Гидденс, 2005, с. 276―278, 281―283, 305.</ref>. === Асоциалтә стратификациеи амобилреи === Асоциалтә стратификациа — ари ауаа ркатегориақәеи ауаа ргәыԥқәеи иерархиала еихызшо системоуп, еилаҵоу аиҟарамра аԥнаҵоит<ref name="giddens2005-251">Гидденс, 2005, с. 251.</ref><ref name="masionis2004-337">Масионис, 2004, с. 337.</ref>. Астратификациа ауаажәларра рахь иаҵанакуеит, аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәа ракәымкәа; аамҭала иҭышәынтәалоуп; иуниверсалтәуп, формала аҽшаԥсахуагьы; акультуратә гәаанагарақәа — аидеологиақәа адгылара арҭоит, урҭ уи дыриашоит, аиҟарамра ԥсабаратәуп, ииашоуп ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="masionis2004-337338-348-362">Масионис, 2004, с. 337—338, 348, 362.</ref>. Ҭоурыхла иҟан астратификациа аформақәа: атәра, акаста, ахылҵшьҭра, акласс<ref name="giddens2005-251" />. Аграртә еилазаарақәа ркастатә системаҿы асоциалтә ҭагылазаашьа рыдырҵоит (хылҵшьҭрала) — ауаҩы иалихӡом, иаагозар, аҭаацәара алазаараҿы азанааҭ, ма ахатә ҩыза<ref name="masionis2004-338-340-362">Масионис, 2004, с. 338, 340, 362.</ref>. Аиндустриатә еилазаарақәа рыкласстә система шьаҭас иамоуп ауаҩы ихылҵшьҭра еиԥш аиндивидуалтә еихьӡарақәагьы<ref name="giddens-satton2021-162">Гидденс, Саттон, 2021, с. 162.</ref>, иалоуп [[Меритократия|америтократиа]] аелементқәа<ref name="masionis2004-340341-362">Масионис, 2004, с. 340—341, 362.</ref>. Америкатәи асоциологиа амеинстрим (Парсонс) аҿы, асоциалтә стратификациа асоциалтә иерархиеи азеиԥш культуратә беиарақәеи рызҵаара аҳасабала иахәаԥшуан, анормативтә еизыҟазаашьақәа акласстә еизыҟазаашьақәа цәырыргон<ref name="scott-et-al2006-177">Scott et al., 2006, p. 177.</ref>. Аструктуратә функционализм аҿы ишьақәыргылан Девис—Мур итезис (1945): асоциалтә стратификациа хымԥадатәиуп, уи ауаажәларра хра рыманы ирныруеит, избанзар аекономикатә лыҵшәа иацхраауеит; еиҟарам аҳамҭа еиҳа абаҩхатәра злоу ауаа ауаажәларразы ихадоу аусура иаднаԥхьалоит<ref name="masionis2004-349351-362">Масионис, 2004, с. 349—351, 362.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-239242">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 239―242.</ref>. Астратификациа асистемала аиҭаҵра [[Социальная мобильность|асоциалтә еиҭаҵралшара]] ҳәа иашьҭоуп<ref name="giddens-satton2021-176">Гидденс, Саттон, 2021, с. 176.</ref>. Аиҭаҵралшара ииаалазар ҟалоит (иаагозар, агеографиатә еиҭаҵрақәа), мамзаргьы ҵәҩанҵәылатәизар (асоциоекономикатә позициақәа рыбжьара аҩада ма ҵаҟа аныҟәара), аҵыхәтәантәи ихало, илбаауа ҳәа аҽашоит. Аихамҩаҩныҵҟатәи аиҭаҵралшара иаанарԥшуеит ауаҩытәыҩсатә ԥсҭазаара иалагӡаны иерархиала аныҟәара, аихамҩабжьаратә еиҭаҵралшара ― ахәыҷқәа рҭаацәа ирҿырԥшны реихьӡарақәа<ref name="giddens-satton2021-176178">Гидденс, Саттон, 2021, с. 176―178.</ref><ref name="shtompka2005-356358">Штомпка, 2005, с. 356―358.</ref>. === Агендер, араса, амилаҭ === Агендер— ари ахаҵеи аԥҳәыси реиԥшымзаарақәа ирыдҳәалоу асоциалтә, акультуратә, аԥсихологиатә ҷыдарақәеи ахымҩаԥгашьеи роуп. Агендер анатомиатәи афизиологиатәи еиԥшымзаарақәа аазырԥшуа акәал иаҿадыргылоит; авторцәақәак ари ихадоу аиҟәыҭхара мап ацәыркуеит. Асоциологцәа реиҳараҩык агендер иуадаҩу социалтә конструктуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, зны-зынла уи аҭышәынтәаламзаара азгәаҭоуп. Агендертә социализациа асоциалтә агентцәа рыла агендертә рольқәа рышьҭкаара, агендертә еиԥшымзаарақәа реиҭарҿиара аҳасабала иахәаԥшуеит. Аклассикцәеи Парсонси агендертә еиԥшымзаарақәа зыхҟьоз аџьа аиҟәшареи, абиологиатә еиҭарҿиареи, аихшареи, ахацәеи аҳәсеи ррольқәа рыдкылареи ракәын. [[Гендерные исследования|Агендертә ҭҵаарақәа]] рцәырҵра афеминизм, афункционализм аиааира, агендертә еиҟарамра аартра аҽаманадоит. Арҭ аҭҵаарақәа анырра рнаҭеит Фуко, Гофман, Бурдие ридеиақәа — асубиективрақәа дискурсивла реибыҭареи, асоциалтә рольқәа рынагӡареи, асоциалтә практикақәа рҿы агендертә еизыҟазаашьақәа реиҭарҿиареи рыԥсахреи рзы (габитус ала). Д. [[Батлер, Джудит|Батлер]] агендер [[перформатив|перформативуп]] ҳәа иԥхьаӡоит — ауаа ргендер нарыгӡоит<ref name="giddens-satton2021-152155">Гидденс, Саттон, 2021, с. 152―155.</ref><ref name="scott-et-al2006-7275">Scott et al., 2006, pp. 72―75.</ref>. Афеминисттә теоретикцәа рганахьала, ахацәа еиуеиԥшым аинститутқәеи ауаажәларра рхырхарҭақәеи — [[патриархат|апатриархат]] — рҿы инеиԥынкыланы аҳәса раҳра мыӡит, иахьатәи аилазаарақәа рҿы иаанхоит, абызшәеи адискурси рыла имҩаԥысуеит<ref name="giddens-satton2021-166170">Гидденс, Саттон, 2021, с. 166―170.</ref>. Апатриархат аилазаарақәа ҭырҵааит ахшарауратә технологиақәа, асоциализациа, аҭаацәа, аҩнтәи ақәымчра, аџьатә усура, акультуратә [[Репрезентация|репрезентациақәа]] реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рҿы. Авир-теориа апостструктурализм арадикализациа азнауеит, агетеросексуалреи [[Бинарная гендерная система|агендертә ҩхәҭакны]] аилазаареи рышьақәыргыларақәа мап рцәнакуеит, асексуалтә категориақәа раартреи рҭышәынтәалареи шьақәнарӷәӷәоит<ref name="scott-et-al2006-200-204">Scott et al., 2006, pp. 200, 204.</ref>. Егьырҭ асоциалтә еиԥшымзаарақәа рыхкқәа арасеи [[этничность|аетникареи]] роуп. «Араса» иаанарԥшуеит абиологиатә ҟазшьарбагақәа ирыдҳәалоу аҷыдарақәа (ацәа аԥштәы, аԥынҵа аформа уб.иҵ.). Ацәа аԥшшәахәы аиԥшымзаарақәа рзы агәаанагарақәа ажәытәан ишрылаҵәазгьы, араса иахьатәи аидеиа («аҭҵаарадырратә расизм») XVIII―XIX ашәышықәсақәа рзы ишьақәыргылан, аколониализм ариашаразы рхы иадырхәон, анаҩс [[национал-социализм|анационал-социализм]] ма [[апартеид]] аидеологиақәа ханарҭәаауан. Арасизми [[Расиализация|арасиалркреи]] зыхҟьо — арасатә классификациақәа асоциалтә ҵакы рыҭара аҭоурыхтә процесс — аекономикатә, аполитикатә, акультуратә, адинхаҵаратә факторқәа рҿы игәарҭоит. Араса аилкаара асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҿы адискредитациа азууп, еиҳараӡак идеологиатә конструктк аҳасабала иахәаԥшуеит, асоциологиа аҳәаақәа ирҭагӡаны инарҭбааны ахархәара шамоугьы. «Аетникара» асоциалтә гәыԥ иаҵанакуеит, уи иамоуп еилыкка, хазы акультуратә хаҿра. Аетникатә гәыԥ еиднаҳәалоит азеиԥш ԥсҭазааратә шьақәгылашьа: абызшәа, адин, асоциалтә нормақәеи агәаанагарақәеи, азеиԥш ҭоурыхи аҭоурыхтә гәалашәареи. Аетникара анализ џьбараҿы ахархәара уадаҩуп еиуеиԥшым аконтекстқәа рҿы аиашамреи аҭышәынтәалареи ирыхҟьаны, уи азгәеиҭон Вебер; аконцепт араса аасҭа ипроблемазар ҟалап. Ацәырҵра ҿыц ― [[культурный расизм|акультуратә расизм]] — араса акультуратә аспектқәа аҵанакуеит, арасеи аетникареи рҳәаа ҵнаӡәӡәаауеит<ref name="giddens-satton2021-156-171175">Гидденс, Саттон, 2021, с. 156, 171―175.</ref><ref name="scott-et-al2006-69-131134">Scott et al., 2006, pp. 69, 131―134.</ref><ref name="giddens2005-220226">Гидденс, 2005, с. 220—226.</ref>. === Асоциалтә ҵысрақәеи аиҿагыларақәеи === [[Файл:WalkofthePeopleBelfast1985.jpg|thumb|слева|300px|Аибашьраҿагыларатә ҵысра активистцәа. Белфаст, 1985]] [[Общественное движение|Асоциалтә ҵысрақәа]] (азанааҭеидгылатә, аҳәса, аекологиатә уҳәа уб.иҵ.) коллективла аполитикатә институтқәа рҳәаа иҭагӡаны аус руеит, ауаажәларра рыԥсахра хықәкыс иҟаҵаны, азеиԥш интересқәа раарԥшра иашьҭоуп. Асоциалтә ҵысрақәа аԥсҭазааратә циклқәа ирхысуеит, еиҿкаамкәа ацәырҵра (агәыхыҭхыҭра) инаркны, аформалтә еиҿкаарақәа ирылсуеит аинституциализациа, ақәҿиара, ма аманшәаламхара рҟынӡа. Заатәи асоциологиаҿы асоциалтә ҵысрақәа аилаҩеиласрақәа, ажәлар, ма ареволиуциақәа ирыдырҳәалон, раԥхьаӡа акәны урҭ ҭнаҵаауа иалагеит Чикаготәи ашкол 1920-тәи ашықәсқәа рзы; Г.Блумер дара асоциалтә еиҭакрақәа рагентцәа ҳәа иԥхьаӡон. Асоциалтә ҵысрақәа рыҭҵаарақәа меинстрим аҿы ишьақәгылеит XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы. Н. [[Смелзер, Нил|Смелзер]] ифункционалисттә теориа (1950-тәи ашықәсқәа) излаҳәо ала, ауаажәларратә еилаҩеиласрақәа зыхҟьаз азыԥшрақәеи аҵабырги рыбжьара «аилазааратә еибарххараҿы» ишьҭан, урҭ рыҿиара еиуеиԥшым аетапқәа раан, аҵысрақәа еиуеиԥшым рыхәшьарақәа алкаан. Аресурсқәа рмобилизациа атеориа асоциалтә ҵысрақәа рактивистцәа рхымҩаԥгашьаҿы арационалреи ахықәкыхырхарҭеи ааннакылеит. 1960-80-тәи ашықәсқәа рзы атәылақәа жәпакы рҿы ицәырҵит [[Студенческое движение|астуденттә]] асоциалтә ҵысра ҿыцқәа, аҳәса рзинқәа рзы, зылшарақәа ԥку ауаа, асексуалтә еиҵарақәа, [[Движение в защиту окружающей среды|аекологиатә]], аиадертә бџьар аларҵәара иаҿагыланы. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, ЕАА рҿы, ацәеиқәаҵәақәа ртәылауаҩратә зинқәа рзы аныҟәара, арасатә сегрегациа закәанԥҵарала аԥыхра алнаршеит, афеминисттә ҵысра [[Гендерное неравенство|агендертә еиҟарамра]] армаҷра иацхрааит. Авторцәақәак арҭ аҵысрақәа ауаажәларра ирымбо апроблемақәа рзы асимволтә дунеихәаԥшышьақәа ныҟәызго ҳәа ирыԥхьаӡон, даҽа авторцәақәак урҭ рҿыцра мап ацәыркуан, мамзаргьы абиурократиатә бизнес-еиҿкаарақәа (иаагозар, [[Greenpeace]]) иреиԥшны рҽеиҭакра азгәарҭон<ref name="giddens-satton2021-329333">Гидденс, Саттон, 2021, с. 329―333.</ref><ref name="scott-et-al2006-155156">Scott et al., 2006, pp. 155―156.</ref>. Аимак-аиҿак — ари аилибамкаарақәа, ма аиндаҭлара ирыдҳәалоу агәыԥбжьаратә қәԥароуп. Ауаатәыҩса рҭоурых аҿы аимакқәа еснагь иҟан, урҭ ауаҩы идунеи шьақәдыргылон, ауаатәыҩса апланета рыларҵәара иацхрааит, ампыҵахаларақәагьы уахь иналаҵаны. Аусуцәеи акапиталистцәеи рыбжьара акласстә еиҿагылара адгылаҩцәа уи хаданы ирыԥхьаӡон; Зиммель ари аимак аихьыԥшра аизыҟазаашьақәа ирылеиҵон, аимак еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа азхаҵара, акзаара аҟынӡа анаӡара алзыршо ауаҩытәыҩсатә еимадара аформа ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="giddens-satton2021-320">Гидденс, Саттон, 2021, с. 320.</ref>. Аимакқәа ирыхәаԥшуан амарксизм, авеберианра, афеминизм уҳәа уб. иҵ. Аимакқәа рыҭҵаарақәа инарҭбааны ирылаҵәеит 1960-тәи ашықәсқәа рзы, асоциологцәа Диуркгеими Парсонси рыстатикатә теориақәа рҟынтәи Маркси Вебери рахь рхы андырха<ref name="giddens-satton2021-320324">Гидденс, Саттон, 2021, с. 320―324.</ref>. Р. Дарендорф аимакқәеи аилибамкаарақәеи ахатә интересқәеи агәыԥтәи интересқәа рзы аиԥшымзаарақәа ирхылҿиаауеит ҳәа иԥхьаӡон<ref name="giddens2005-31">Гидденс, 2005, с. 31.</ref>. Еиҳараӡак иҭырҵаауеит аиҟарамра аформа хадақәа ирхылҿиаауа ауаажәларра рыҩныҵҟа аимакқәа: акласстә, аполитикатә, агендертә уҳәа уб иҵ. Аимактә знеишьа акритика азыруеит аимак-аиҿаки аиндаҭлареи реилаӡҩаразы<ref name="giddens-satton2021-320324" />. == Акультура == [[Файл:Punks on brick wall c1984.jpg|thumb|250px|[[Панки|Апанкқәа]] рсубкультура. Америка, 1980-тәи ашықәсқәа]] Асоциологцәа инарҭбааны еилыркаауеит акультура<ref name="schepanskiy1969-4142">Щепаньский, 1969, с. 41―42.</ref>, азеиԥш ҵакқәа рхырхарҭа аҳасабала<ref name="scott-et-al2006-34">Scott et al., 2006, p. 34.</ref>, уи иаҵанакуеит ахәшьарақәеи, агәрахаҵарақәеи, анормақәеи (иматериалтәым аелементқәа), иара убас аобиектқәеи атехнологиақәеи (аматериалтә аспектқәа). Акультура иаҵанакуеит агәрагара, астереотипқәа, амода, агьамақәа, аҟазшьақәа, аҵасқәа, ацеремониақәа, аԥсҭазаашьа, аҭаацәареи, аџьеи, аԥсшьареи рнормақәа<ref name="giddens2005-3334">Гидденс, 2005, с. 33—34.</ref><ref name="shtompka2005-241">Штомпка, 2005, с. 241.</ref>. Акультура асоциалтә ԥсҭазаара анырра анаҭоит асоциализациеи ахаҭара ашьақәыргылареи рыла, иаԥнаҵоит, иагьаланарҵәоит ахәшьарақәа, аусуреи ахымҩаԥгашьеи рҿырԥштәқәа, аинститутқәа рмодельқәа<ref name="schepanskiy1969-48">Щепаньский, 1969, с. 48.</ref>. Аҵакдуқәа рганахьала, аиндивидцәа ахәшьара апозициа ааныркылоит: урҭ адинхаҵаратә ҳаҭырқәҵаратә маҭәарқәа, аԥара, аҭҵаарадырратә дырра, ацәаҩашәатә наӡааӡара, мамзаргьы аполитикатә уснагӡатәқәа ракәзар ҟалоит. Ахәшьарақәа ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара ҵакылеи хықәкылеи идырҭәуеит, ауаҩытәыҩсатә ҽазышәарақәеи ахымҩаԥгашьеи ҳәаақәырҵоит, егьырҭ рхымҩаԥгашьақәа ахәшьара рыҭара алдыршоит<ref name="giddens2005-34">Гидденс, 2005, с. 34.</ref><ref name="schepanskiy1969-52">Щепаньский, 1969, с. 52.</ref>. Анормақәа — ари ахәшьарақәа ирыдҳәалоу есҽнытәи ахымҩаԥгашьеи ашьцылареи рыԥҟарақәа роуп. Анормақәеи аҵакдуқәеи рҽырыԥсахуеит, урҭ акультура аҩнуҵҟеи еиуеиԥшым акультурақәеи рҿы еиԥшым. Иаагозар, культурақәак рҿы асасдкылара ахә ҳаракны иршьоит, даҽа культурақәак рҿы — аиндивидуализми [[моногамия|амоногамиеи]], даҽа культурақәак рҿы — адин атрадициатә беиарақәа<ref name="giddens2005-3435">Гидденс, 2005, с. 34—35.</ref>. Культурала еижәлантәуп еиҳарак ауаажәларра маҷқәа; акультуратә хкырацәала еиԥшым ҳаамҭазтәи аиндустриатә еилазаарақәа. [[Субкультура|Асубкультурақәа]] аетникатә, абызшәатә, ма адунеихәаԥшратә ҷыдарақәа рыла иалкаахоит. Аҳра зуа аҵакдуқәеи анормақәеи мап рцәызкуа асубкультура [[Контркультура|аконтркультура]] ҳәа иашьҭоуп. Иахьатәи асоциологиаҿы [[этноцентризм|аетноцентризм]] иаԥынгылоу [[Культурный релятивизм|акультуратә релиативизм]] апринцип апостулациа азыруеит: акультурақәа еиԥшым, аха еиҟароуп, убри аҟнытә иалкаау акультура ахатәы беиарақәеи анормақәеи рганахьала иахәаԥшуеит<ref name="giddens2005-3536">Гидденс, 2005, с. 35—36.</ref>. Акультура иахәҭакуп ажәытәра аҟынтәи абиԥарақәа рыла иаарышьҭуа [[традиция|атрадициа]] азеиԥш гәалашәареи, агәаанагарақәеи, ахымҩаԥгашьатә ҵасқәеи. Атрадициа аҵакы аҽаԥсахыр алшоит, уи азакәантәра амодерн иаҿагыло [[традиционализм|атрадиционализм]] ҳәа иашьҭоуп<ref name="scott-et-al2006-185">Scott et al., 2006, p. 185.</ref>. Диуркгеим ахаҵарақәеи, аидеиақәеи, аҵакдуқәеи, асимволқәеи, азыԥшрақәеи аколлективтә дунеихәаԥшышьақәеи, иарбан культуразаалак шьаҭас иамоу ахшыҩзцаратә феноменқәеи ҳәа иԥхьаӡон. Ауаа аколлективтә дунеихәаԥшышьақәа еиҿыркаауеит аԥсабаратә дунеи аус адырулаларц, аицынхара еиҿыркааларц азы<ref name="schepanskiy1969-14" /><ref name="scott-et-al2006-33">Scott et al., 2006, p. 33.</ref>. Парсонс игәы иаанагон, акультура асоциалтә еиҿкаареи аинтеграциеи ирыдгылоит ҳәа. Амарксисттә знеишьақәеи аимак атеориеи акультура идеологиак, иерархиак, хархәарак, еиҟарамрак хәдықәҵара азнауан<ref name="alexander-reed2006-112">Alexander, Reed, 2006, p. 112.</ref>, акапиталисттә аарыхшьа ахаргыла ҳәа иахәаԥшуан. Франкфурттәи ашкол амарксистҿыццәа амассатә культура асоциалтә хылаԥшра аформа ҳәа ирыԥхьаӡон, акультура ҳараки акультура лаҟәи еилдыргон; атмодерншьҭахьтәи атеоретикцәа ари аиҟәыҭхара аԥырхит<ref name="giddens-satton2021-228">Гидденс, Саттон, 2021, с. 228.</ref>, уи зны-зынла емансипациак аҳасабала, насгьы еицырдыруа акультура аформақәа социологиала рыҭҵаара алыршарак аҳасабала еилыркаауан<ref name="giddens-satton2021-230">Гидденс, Саттон, 2021, с. 230.</ref>. Инеиԥынкыланы акультуратә еиҭарҿиара Бурдие анализ азиуит, уи атеориаҿы акапитал аилкаара еиднакылоит аекономикатә ҭагылазаашьеи, астатуси, ахьӡ-аԥшеи, акультуратә ҟазарақәеи (аҵареи). Акапитал аформақәа ― асоциалтә, акультуратә, асимволтә, аекономикатә — дара-дара еимырдар рылшоит. Бурдие акультуратә капитал асоциалтә гәыԥқәа ргьамақәеи рыԥсҭазаашьеи (аҟазараҿы, амузыкаҿы, акино уҳәа), асоциалтә иерархиаҿы аҭагылазаашьа, астатус аиура, акласстә позициа арӷәӷәара ирыдиҳәалон<ref name="scott-et-al2006-40-82">Scott et al., 2006, pp. 40, 82.</ref><ref name="giddens-satton2021-228229">Гидденс, Саттон, 2021, с. 228―229.</ref>. Амарксисттә традициа иадҳәалоуп аидеологиа аилкаара: ауаажәларраҿы лассы-лассы иуԥыло агәрахаҵарақәеи агәаанагарақәеи, урҭ еиқәдыршәоит, изакәанртәуеит, еснагь иаахтны акәымкәа, аҳра зуа агәыԥқәа ринтересқәа<ref name="giddens2005-606">Гидденс, 2005, с. 606.</ref><ref name="giddens-satton2021-222223">Гидденс, Саттон, 2021, с. 222―223.</ref>. Асоциологиаҿы еиҳа анырра змоу аидеологиа акритикатә еилкаара Маркс ихылҿиаауеит (еиҳа анеитралтә версиақәагьы шуԥылозгьы, иаагозар, К. [[Мангейм, Карл|Мангеим]] иҟны). Маркс излаиԥхьаӡоз ала, аҳра зуа аклассқәа ирылшоит аидеиақәа рнапхгараҭара, рҭагылазаашьа ҷыда азакәантәра; амарксистцәа иаадырԥшуан аиҟарамра зыриашо аидеологиатә еицакрақәа ақәашьдақәеи агәаҟцәеи ремансипациа ахықәкқәа рзы. XXI ашәышықәса алагамҭазы аидеологиатә анализ адискурс аконцепциа еиԥш активла ахархәара амамызт<ref name="giddens-satton2021-223226">Гидденс, Саттон, 2021, с. 223―226.</ref>. === Асоциализациа, ахаҭара, аԥсҭазааратә мҩа, асексуалра === Аԥсҭазаара зегьы аҿы имҩаԥысуа [[социализация|асоциализациа]] апроцесс аан, ауаҩы ауаажәларраҿы анхашьа иҵоит, ахымҩаԥгашьеи, ахәыцреи, ацәанырреи рҿы ахатә хаҿра (ахаҭара) еилыкка анырра аҟынӡа днаӡоит. Асоциализациа аилкаара абиԥарақәа рыла акультуратә беиарақәеи асоциалтә нормақәеи шаарышьҭуа аҳәоит. Асоциализациа ҩ-фазак рҿы аус руеит еиуеиԥшым "агентцәа": ауаҩы еиҳа интенсивла аҵара иҵоит аԥхьатәи асоциализациа аан, даныԥшқаз, даныхәыҷыз (абызшәеи аԥышәа хадақәеи), агент хадас аҭаацәа аныҟоу. Аҩынтәтәи асоциализациа мҩаԥысуеит ԥыҭрак ашьҭахь, ақәыԥшреи аду ԥсҭазаареи раан, ашкол, ақәлацәа, амассмедиа, аусурҭа аҭаацәа анырыԥсахуа. Ақәлацәа азеиԥш интересқәеи, асоциалтә ҭагылазаашьеи, ақәреи рыла еидкылоу «еиҟароу ргәыԥ» шьақәдыргылоит; уи аиндивид инырра иаԥызго асоциализациа ҳәа иашьҭоуп. Асоциализациа ахцәажәарақәа атеориақәа инарықәыршәаны еиԥшым: аструктуратә функционализм аҿы азхьаԥшра арҭон асоциализациа агентцәа рнырра, [[Фрейдизм|афреидисттәи]] аинтеракционисттәи знеишьақәа иазгәарҭеит ацәаныррақәеи аиҿагыларақәеи, аиндивидцәа активла рроль<ref name="giddens2005-3338">Гидденс, 2005, с. 33—38.</ref><ref name="giddens-satton2021-127-209213">Гидденс, Саттон, 2021, с. 127, 209―213.</ref><ref name="masionis2004-170171-183184">Масионис, 2004, с. 170—171, 183—184.</ref>. Асоциализациа амҩаԥгараан аиндивид [[Социальная роль|асоциалтә рольқәа]] иоуеит ― исоциалтә статус шьаҭас иҟаҵаны дзықәныҟәаша анормақәеи аҵакдуқәеи<ref name="shtompka2005-281">Штомпка, 2005, с. 281.</ref>. Афункционалистцәа, арольқәа акультура аҳәаақәа ирҭагӡаны ӷәӷәала адетерминациа рызууп, иҭышәынтәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡон: ауаҩы асоциалтә роль ииашаны анагӡашьа иҵоит, икәша-мыкәша активла анырра шаиҭогьы<ref name="giddens2005-3839">Гидденс, 2005, с. 38―39.</ref>. Парсонс асоциалтә рольқәа еибарку зыԥшрақәаны, акультуратә ҿырԥштәқәа раҳасабала иаликаауан, урҭ аиндивидцәа рзы ахырхарҭақәа шьақәдыргылоит аинырра иалкаау аконтекстқәа рҿы<ref name="scott-et-al2006-144145">Scott et al., 2006, pp. 144―145.</ref>. Аинтеракционистцәа ари азнеишьа иамаркуан: арольқәа ахымҩаԥгашьазы азеиԥш вектор шьақәдыргылоит, аха иалкаау аҭагылазаашьақәа раан аусқәа ҳәаақәырҵаӡом; Гофман ила, аиндивид иихәмаруа арольқәа дырҟәыҭхахоит арольтә бжьаӡарала<ref name="scott-et-al2006-144146">Scott et al., 2006, pp. 144―146.</ref>. Ауаҩы рольқәакгьы наигӡоит, избанзар статусқәак имоуп — Р. Мертон иалеигалеит аилкаара арольтә еизга, иалкаау астатус арольқәа реизак<ref name="masionis2004-201">Масионис, 2004, с. 201.</ref><ref name="scott-et-al2006-145">Scott et al., 2006, p. 145.</ref>. Иаагозар, данстуденту аудиториаҿы аиндивид иалкаау ароль наигӡалароуп, ԥак, ма ԥҳак лаҳасабала даҽакала ихы мҩаԥигалароуп<ref name="giddens-satton2021-183">Гидденс, Саттон, 2021, с. 183.</ref>. Арольтә еиҿагылара аҭыԥ амоуп ҩ-статуск, ма статусқәак ирықәшәо арольқәа рыбжьара (ауаҩы икариеразы аҭаацәа раԥҵара мап ацәикуеит), арольтә еибарххара ― статуск ишьақәырӷәӷәоу арольқәа рыбжьара (аиҳабы инапаҵаҟа иҟоу рыҿцәажәараҿы абжьаӡара еиқәирхоит, дареи иареи реиҩызаратә еизыҟазаашьақәа дырҿагыламзаргьы<ref name="masionis2004-201202">Масионис, 2004, с. 201—202.</ref>). Аиндивидцәа ма агәыԥқәа егьырҭ ирылызкаауа ахаҭара роуеит; хатәлатәи ахаҭара ― ари ауаҩы индивидк иаҳасабала ихы аилкаара ауп. Ахаҭара раԥхьатәи атеориақәа ируакны иаԥырҵеит Џь. Г. Миди Ч. Кулии. Асаркьатә теориа Сара Кули излаҳәо ала, ауаҩы егьырҭ ирҭо ахәшьара ихеилкаара анырра анаҭоит. Мид раԥхьа ишьақәиргылеит асоциалтә еинырраҿы иҿиауа ахатә шьақәгылара асоциологиатә теориа: ахәыҷқәа социалтә ҟаларақәаны иҟалоит аҿыԥшрала, анаҩс — арольқәа рыдкыларала; атеориа шьаҭас иамоуп «сара», «сара» (Me) ҳәа аихшара. Асоциалтә нормақәеи аҵакдуқәеи, ахәыҷы зроль наигӡо, еизыркәкәоу даҽа нормак аҳасабала идикылоит<ref name="masionis2004-178180">Масионис, 2004, с. 178—180.</ref><ref name="giddens-satton2021-218222-259262">Гидденс, Саттон, 2021, с. 218―222, 259―262.</ref>. Иахьатәи аҭҵаарақәа рҿы еиԥшым ахатә хаҿреи асоциалтә хаҿреи, иара убас аԥхьатәи асоциализациа анаҩстәи аԥхьатә (агендер, аетникара), асоциалтә рольқәеи, азанааҭи, астатуси ирыдҳәалоу. Ахатәрақәа лассы-лассы иҭышәынтәалам, зҽызыԥсахуа акакәны иахәаԥшуеит, Фуко иусумҭақәа рхырхарҭала; 1980-тәи ашықәсқәа инадыркны аколлективтә хаҿра иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп асоциалтә ҵысрақәа<ref name="giddens-satton2021-218222">Гидденс, Саттон, 2021, с. 218―222.</ref>. Иҿиоу аилазаарақәа рҿы ауаа бжьаратәла 75 шықәса инхоит, аԥсра ақәра аҽаманадоит. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынӡа ауаҩытәыҩсатә ԥсҭазаара еилыкка иҟоу абиологиатә етапқәа: асабира, ахәыҷра, ақәыԥшра, ашәра, ажәра, аԥсра рҟынтәи иуниверсалтәу ԥсҭазааратә циклны иахәаԥшуан. Иахьатәи асоциологиаҿы инаҵшьны иазгәаҭоуп аԥсҭазааратә мҩа асоциалтә еибыҭара{{#tag:ref|Атеоретикцәа шьоукы ауаҩы иԥсҭазаараҿы хаз-хазы иҟоу астадиақәа мап рцәыркуеит, уи континуумуп ҳәа ирыԥхьаӡоит.<ref name="giddens-satton2021-181">Гидденс, Саттон, 2021, с. 181.</ref>|group=К}}, ахәыҷра абиологиатә ма асоциалтә ԥсабара иазку аиҿцәажәарақәа шымҩаԥысуагьы. Иахьатәи ауаажәларраҿы ахәыҷра аԥышәа атрадициатә еилазаарақәа рҿи иареи еиԥшӡам{{#tag:ref|Ф. Ариес Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы «ахәыҷра» ыҟамызт ҳәа иԥхьаӡон<ref name="scott-et-al2006-23" /><ref name="giddens-satton2021-189">Гидденс, Саттон, 2021, с. 189.</ref>|group=К}}, ахәыҷра универсалтәымызт, аҵыхәтәантәи хышә шықәса рзоуп хазы етапны ианыҟалаз. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ицәырҵит аҿар ркультура, рыԥсынҵры иацлеит, ражәра аҟынӡа анаӡаразы алшарақәа шьҭыҵит (80 шықәса иреиҳаны<ref name="giddens-satton2021-187191">Гидденс, Саттон, 2021, с. 187―191.</ref><ref name="scott-et-al2006-2325">Scott et al., 2006, pp. 23―25.</ref>). [[Сексуальность|Асексуалра]] абиологиатәи асоциалтәи факторқәа иуадаҩу реицааира аҳасабала иахәаԥшуеит, урҭ ишьақәдыргылоит [[Сексуальная ориентация|асексуалтә ориентациа]] ― ауаҩы исексуалтә ма иромантикатә гәазыҳәара ахырхарҭа. Ауаа реиҳараҩык агетеросексуалтә ҟазшьа рымоуп, иҟоуп еиуеиԥшым асексуалтә хаҿрақәа шьақәзыргыло егьырҭ аориентациақәагьы. XIX ашәышықәса инаркны асексуалра ҭырҵаауан амедицинеи, абиологиеи, апсихологиеи рҿы; XX ашәышықәса азбжазы А. [[Кинси, Альфред|Кинси]] мҽхакы ҭбаала социологиатә зҵаараан иааирԥшит асоциалтә нормақәеи асексуалтә хымҩаԥгашьеи реиԥҟьара. Фуко иусумҭақәа рышьҭахь 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы асексуалра аибыҭареи, мап ацәкреи, ахәаҽреи ҭырҵаауа иалагеит; убас, ааигәанӡа Мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы [[гомосексуальность|агомосексуалра]] ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа аҽаманадон, аԥсихикатә еилагара ҳәа иԥхьаӡан. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы Мраҭашәара асексуалтә беиарақәа рлибералтәра ҟалеит, уи асексуалтә ԥсҭазаара аиҭарҿиара аҟәыҭхара еиԥш, еиуеиԥшым асексуалтә хымҩаԥгашьеи аориентациеи рформақәа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рҳәаа иҭагӡаны рыдкылара ду аҽаманадоит<ref name="giddens-satton2021-191196">Гидденс, Саттон, 2021, с. 191―196.</ref><ref name="scott-et-al2006-149152">Scott et al., 2006, pp. 149―152.</ref>. === Ацәхьаҵреи асоциалтә хылаԥшреи === Ацәхьаҵра иаанарԥшуеит ауаажәларра реиҳараҩык ирыдыркылаз анормақәеи, аҵакдуқәеи, азыԥшрақәеи ирҿагыло аиндивидцәа, ма агәыԥқәа рхымҩаԥгашьа, ргәаанагарақәа, рхаҵарақәа, рстильқәа; ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа ацәгьоуратә хымҩаԥгашьа иадҳәалоуп, аха уи иазкӡам. Асоциологиаҿы ацәхьаҵразы зааибагара ыҟаӡам; абиологцәеи апсихологцәеи иреиԥшымкәа, асоциологцәа анормеи ацәхьаҵреи реиҩдыраара аҟара, аҵыхәтәантәи асоциалтә еилазаарақәеи аҭагылазаашьақәеи ирҭарҵоит, аԥҟарақәа реилагара адагьы, урҭ шаԥырҵо, ишрықәныҟәо, ишеиҭарҳәо ҭырҵаауеит. Раԥхьаӡа акәны ацәырҵра дахәаԥшит ацәхьаҵрақәа (асоциалтә факт еиԥш) хырԥашьа рымаӡам, ауаажәларра рзы ганкахьала ихәарҭоуп ҳәа изыԥхьаӡоз Диуркгеим: аинновациақәа реиԥш, доусы еицрыдыркылахьоу анормақәа ргәаладыршәара алагьы<ref name="giddens-satton2021-277279">Гидденс, Саттон, 2021, с. 277―279.</ref><ref name="scott-et-al2006-53">Scott et al., 2006, p. 53.</ref>. Диуркгеимтәи аномиа аконцепциа инақәыршәаны ауаа ашәара{{#tag:ref|[[Аномия|Аномиа]] лассы-лассы Маркс ицәтәымхара иаҿадыргылоит.<ref name="scott-et-al2006-910">Scott et al., 2006, pp. 9―10.</ref>|group=К}}, агәкаҳара, ма агәҭынчымра рныруеит, атрадициатә ԥсҭазаашьеи, аморали, адинхаҵареи анеилаҳауа аилымкаара аамҭазы ахырхарҭақәа рцәыӡуеит; асоциалтә нормақәа аус руӡом, избанзар иахьатәи ауаажәларра ирласцәаны рҽырыԥсахуеит. Р. Мертон ацәгьоурақәеи ацәхьаҵреи аемпирикатә ҭҵаарақәа рзы аномиа аидеиа ихы иаирхәеит, иагьгәеиҭеит ауаажәларра ркультуратә хықәкқәа («[[американская мечта|америкатәи агәҭакы]]») хаз игоу аиндивидцәа урҭ рынагӡаразы рылшарақәа ишрықәымшәоз; акультуратә беиарақәеи ахатәы социалтә позициеи реиԥҟьара, асоциалтә еиҟарамреи аиҟәыҭхареи рыҩаӡара ҳаракы, илаҟәу аусуцәа рыкласс ахаҭарнакцәа ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьахь, ацәгьоурақәа рахь икылнагоит<ref name="giddens-satton2021-268272">Гидденс, Саттон, 2021, с. 268―272.</ref><ref name="scott-et-al2006-1112-53">Scott et al., 2006, pp. 11―12, 53.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-258259">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 258―259.</ref>. Ацәхьаҵрақәа ҳәа ирышьҭан 1950 шықәсқәа рызтәи аҿар рсубкультурақәа. Ауаа лассы-лассы ирыдыркылаз ахымҩаԥгашьатә нормақәа еиларгоит, аха абжьааԥны урҭ ирықәныҟәоит; мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы, аиндивидуализми хаҭалатәи алхреи рыхәшьарақәа рыманы, ӷәӷәала изықәныҟәо анормақәа рхыԥхьаӡара маҷуп, ҵаҟатәи ацәхьаҵра чҳаны иазнеиуеит. Е. Лемерт еиҟәиҭхеит ацәхьаҵра актәи (имаҷу аусқәа, иаагозар, амҩатә ԥҟарақәа), аҩбатәи, ауаҩы ацәхьаҵи иареи анеиԥшнишьало (адыргақәҵақәа рақәырҷабра). 1950-60-тәи ашықәсқәа рзы аинтеракционизм аҳәаақәа ирҭагӡаны аус зыдулаз адыргақәҵақәа рақәырҷабра атеориаҿы (Г. Беккер), ацәхьаҵра аинырра аҳасабала дахәаԥшуан, уи аан иара ҳәаақәырҵоит, еибырҭоит; аиндивидцәа, ма агәыԥқәа амчреи анырреи змоу рганахьала аиԥшыншьаларатә ҷыдарақәа рырҭоит, [[Социальная стигматизация|астигматизациа]] рзыруеит, аутсаидерцәас иҟалоит<ref name="scott-et-al2006-54">Scott et al., 2006, p. 54.</ref><ref name="giddens-satton2021-277281-286288">Гидденс, Саттон, 2021, с. 277―281, 286―288.</ref>. Астигма — ари ахьымӡӷи, ауаажәларратә ҽыԥхьакреи, азинеиҟарамреи рахь уназго, улазырҟәуа, мамзаргьы социалла иҟамло ҟазшьарбақәоуп. Гофман инеиԥынкыланы иҭиҵааит астигма аҭыжьреи аформақәеи (афизикатә, абиографиатә, аҟазшьардырратә), социалтә еизыҟазаашьак аҳасабала ишьақәиргылеит, иара ауаҩы егьырҭ разхаҵара имнахуеит, ихаҭара аԥсахуеит; аҿырԥштәқәа ― зус ӡбоу ацәгьоуцәа рыстатустә ԥсадахара (Гарфинкель), мамзаргьы ԥсихикала ичмазаҩу исоциалтә роль адкылара (Гофман) ауп. Аҵыхәтәантәи ҩынҩажәижәаба шықәса рзы аинвалидцәа, ма [[СПИД]] змоу рҭагылазаашьа бааԥс зыхҟьо рцәеижьтә гхақәа ракәӡам, згәы бзиоуи дареи реинырра, ахымхәара астигматизациа (аинвалидра асоциалтә модель) ауп<ref name="giddens-satton2021-255259-263264">Гидденс, Саттон, 2021, с. 255―259, 263―264.</ref><ref name="scott-et-al2006-5455">Scott et al., 2006, pp. 54―55.</ref>. Ацәаҩашәатә гәыҭҟьа-ԥсыҭҟьара ҳәа иашьҭоуп азеиԥшсоциалтә ма ацәаҩашәатә проблема аҷыдарақәа раҳасабала ирыдыркыло гәыԥк, ма хымҩаԥгашьак иацҵоу ареакциа<ref name="giddens-satton2021-282286">Гидденс, Саттон, 2021, с. 282―286.</ref>. [[Файл:Signs, Novosibirsk 1.JPG|thumb|250px|Административтә ԥкрақәа ― [[Социальный контроль|асоциалтә хылаԥшра]] аҿырԥшы]] Ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа ашьҭахьтәи аган [[социальный контроль|асоциалтә хылаԥшра]] ауп: иформалтәуи иформалтәыми, аҩныҵҟатәии адәныҟатәии амеханизмқәа, урҭ аҳәатәхаҵара алдыршоит. Асоциалтә хылаԥшра атеориақәа еихушар ҟалоит аҳәатәхаҵара аҭыжьреи ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа ахәаҽреи ирыхәаԥшуа ҳәа. Амарксистцәа аҳәынҭқарра, аусуцәа рыкласс ахылаԥшразы, аҭакԥхықәра адуп ҳәа ирыԥхьаӡон; Парсонс аҳәатәхаҵара абиԥарала изаарышьҭуазеи ҳәа азҵаара аҭак ҟаҵо (Гоббси Локки рфилософиа иалихуаз асоциалтә еиҿкаара апроблема) иазгәеиҭон ақәымчра акәымкәа асоциализациеи ахгәаҭареи рроль<ref name="delanty2009-4609">Delanty, 2009, p. 4609.</ref><ref name="giddens-satton2021-291295">Гидденс, Саттон, 2021, с. 291―295.</ref>. Ихьшәоу аинтеракционисттә теориақәа асоциалтә хылаԥшреи ацәхьаҵреи еиднаҳәалон, аҭҵаарақәа жәпакы иаадырԥшит ахылаԥшра арӷәӷәара уи арҭбаара ишацхраауа<ref name="giddens-satton2021-291295" />. Парсонс ачымазара амедицинала ауаажәларра хылаԥшра зырҭо ацәхьаҵра аформа ҳәа иԥхьаӡон<ref name="scott-et-al2006-100">Scott et al., 2006, p. 100.</ref>; ачымазаҩ асоциалтә зыԥшрақәеи ачымазаҩ ироли инарықәыршәаны ихы мҩаԥигалароуп, мамзар асанкциақәеи астигматизациеи дрықәшәоит. Ари амодель ицәырҵуа аҭагылазаашьақәа реимак, ауадаҩра, аилымкаара иаҭәанашьомызт; ачымазара бааԥсқәа рҟынтәи илаҽу рахь аиҭаҵра аҳақьыми апациенти рыбжьара аформалтә еизыҟазаашьақәа рыҵыӡәӡәаара еиԥш итрадициатәым амедицина алаҵәара аизҳарагьы ахылҿиааит, избанзар излаҽу ачымазцәа аҭҵаарадырратә хәышәтәышьа аметодқәа ргәы рыхшәоит<ref name="giddens-satton2021-242246-250254">Гидденс, Саттон, 2021, с. 242―246, 250―254.</ref><ref name="giddens2005-145147">Гидденс, 2005, с. 145―147.</ref>. Аимак-аиҿак иахьатәи амедицина (агәабзиара [[Биомедицина|абиомедицинатә]] модель) аԥсҭазаара астильқәа (аҭаҭын ахара<ref name="giddens2005-602">Гидденс, 2005, с. 602.</ref>, ацәеижь акапан, асексуалтә хымҩаԥгашьа уҳәа) рнырра цәырнагоит, избанзар [[медикализация|амедикалра]] ауаажәларратә хәарҭареи, ахатә ԥсҭазаареи, амчреи, ахылаԥшреи еиднаҳәалоит<ref name="giddens-satton2021-246250">Гидденс, Саттон, 2021, с. 246―250.</ref><ref name="scott-et-al2006-99">Scott et al., 2006, p. 99.</ref>. == Амчра, аполитикеи аҳәынҭқарреи == [[Политическая социология|Аполитикатә социологиеи]], амчреи, аполитикеи, аҳра аҭҵаареи рышьаҭа икит Вебер, уи изнеишьа актуалра аманы иаанхоит, еимактәызаргьы: амчра ҳәаақәнаҵоит аиндивидцәа, агәыԥқәа, ма аилазаарақәа ишырҭаху ахымҩаԥгара, мамзаргьы иаарту аимак аҭагылазаашьаҿы, мамзаргьы аӡбамҭақәа рыдкылараан адәныҟатәи аҿагылара ыҟазар ахықәкқәа рынагӡара рылшара аҳасабала. Амеинстримтә знеишьаҿы амчра аҳреи аҳәатәхаҵареи асимметриатә еизыҟазаашьақәа раҳасабала иахәаԥшуеит, уаҟа алахәылацәа рхықәкқәеи ринтересқәеи еиҿаҳауеит, автономтә еиҿкаарақәа: аҳәынҭқарра, анаплакқәа, аҵаратә усҳәарҭақәа уҳәа рҿы азинмчхарақәа рынагӡара аҽаманадоит. Вебер иаликааит зеиӷьыҟам "аҳра" ахкқәа: атрадициатә, [[Харизматическая власть|ахаризматикатә]], арационал-закәантә, акультуратә традициақәа рзакәантәра зеиԥшроу еиԥш (Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы адырра), аԥхьагыла ихатә ҟазшьақәа рыдгылара, ахаризма змоу ([[Иаса Қьырса|Христос]], [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]], ма М. [[Ганди, Махатма|Ганди]]), мамзаргьы аӡбамҭақәа рыдкылараан аформалтә ԥҟарақәеи, азакәани, арационалреи аԥыжәара рыҭара (иахьатәи абиурократиа). С. [[Льюкс, Стивен|Лиукс]] иконцепциа (1974) Вебер изнеишьа арҭбаауан, амчра ҩ-шәагаки х-шәагаки рыла еилкаан: агәыԥқәа рыбжьара иаарту ақәԥара адагьы Лиукс иазгәеиҭеит аконкурентцәа аполитикатә қәԥара ралцара, иара убас аҭахрақәеи агәаҳәарақәеи аманипулиациа рзура, уи иахҟьаны ауаа рхатә интересқәа ирҿагыланы аус руеит (ари азнеишьа Франкфурттәи ашкол иазааигәахон). Альтернативтә знеишьа инақәыршәаны{{#tag:ref|Еиуеиԥшым агәаанагарқәа аарԥшуп Грамши, Парсонс, Фуко рҿы уҳәа уб. иҵ.<ref name="scott-et-al2006-128">Scott et al., 2006, p. 128.</ref>|group=К}}, амчра ауаажәларраҿы иԥсаҟьоуп, насгьы иалкаау аиҿкаарақәа ирҟазшьам; Фуко итәала, амчра асоциалтә еизыҟазаашьақәа рыла иҭрыжьуеит, иарбанзаалак аиныррақәеи аинститутқәеи ирылсуеит, аҭҵаарадырратә дыррагьы налаҵаны<ref name="giddens-satton2021-296304">Гидденс, Саттон, 2021, с. 296―304.</ref><ref name="scott-et-al2006-127128-173174">Scott et al., 2006, pp. 127—128, 173―174.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-29">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 29.</ref>. М. [[Манн, Майкл (социолог)|Манн]] Маркси Вебери аҭоурыхтә социологиа аҳәаақәа ирҭагӡаны рызнеишьақәа асинтез рзиуит, асоциалтә мчра ашәагақәа ԥшьба аликааит: аидеологиатә, аекономикатә, аполитикатә, иара убас арратә<ref name="collins2006-2021">Collins, 2006, pp. 20—21.</ref>. Адемократиа политикатә шьақәгылашьак аҳасабала шьаҭас иамоуп атәылауаа аӡбамҭақәа рыдкылара ралахәхара, ишиашоу, мамзаргьы иалкаау ахаҭарнакцәа рыла. Иахьатәи ауаажәларраҿы адемократиа иалшоит ҳәа иԥхьаӡоуп аполитикатә еиҟарара, ахақәиҭра, азеиԥш интересқәа рыхьчара алыршара, атәылауаа рҭахрақәа рықәшәара, хра аманы аӡбамҭақәа рыдкылара, зегьы ринтересқәа рызхәыцра уҳәа уб. иҵ. Атәылауаҩра иазԥхьагәанаҭоит амилаҭтә ма аполитикатә еилазаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аиндивид изинқәеи истатуси. Атрадициатә еилазаарақәа рҿы иаԥу ауаа аполитикатә лахәразы хазхаҭалатәи азинқәеи алшарақәеи рымамызт; атәылауаҩра аконцепциа инақәыршәаны Т. Маршалл (1950), атәылауаа рзинқәа рыҿиашьа иаҵанакуан атәылауҩратә, аполитикатә, асоциалтә зинқәа роура аетапқәа; Маршалл иазгәеиҭон аҭакԥхықәрақәа рҟынтәи азинқәа рахь аиасра{{#tag:ref|Британиа ду аҭоурых аматериал аҿы; ихадоу х-стадиак XVIII, XIX, XX ашәышықәсақәа ирыҵаркуан.<ref name="scott-et-al2006-25">Scott et al., 2006, p. 25.</ref><ref name="giddens2005-297">Гидденс, 2005, с. 297.</ref>|group=К}}<ref name="giddens-satton2021-310319">Гидденс, Саттон, 2021, с. 310―319.</ref><ref name="scott-et-al2006-2526">Scott et al., 2006, pp. 25―26.</ref><ref name="giddens2005-297" />, асоциалтә зинқәа акапитали атәылауаҩреи еиндыршәар, хәҭа-хәҭала акласстә еиҟарамра астатусқәа реиҟарарала иаиааир рылшоит ҳәа иԥхьаӡаны. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы атәылақәа жәпакы рнапы аҵарҩит ауаҩы изинқәеи ахақәиҭра хадақәеи рыхьчаразы Аконвенциа, аекономикатәи, асоциалтәи, акультуратәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакт, атәылауаҩратәи аполитикатәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакт<ref name="scott-et-al2006-2526" />. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак аџьармыкьа аиҟарамреи анегативтә нырреи дырмаҷуеит аҵареи, агәабзиарахьчареи, анхарҭақәеи, аӷарреи аусурҭадареи рзы аԥаратә цхыраагӡақәеи уҳәа рганахьала аҳәынҭқарратә цхыраарала Г. Еспинг-Андерсен (1990) иаликааит зегьы рыбзазара змоу аҳәынҭқарра ахкқәа хԥа: асоциал-демократиатә (скандинавиатәи атәылақәа), аконсерватив-корпоративтә (Франциа ма Германиа), алибералтә (ЕАА<ref name="giddens2005-295298-306">Гидденс, 2005, с. 295―298, 306.</ref>). XX ашәышықәса анҵәамҭеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы, акоммунисттә режимқәа анкаҳа ашьҭахь [[либеральная демократия|алибералтә демократиа]] адунеи аҿы аԥыжәара амоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, уи ашьақәыргылара атенденциа хырԥашьа шамамгьы<ref name="giddens-satton2021-315317">Гидденс, Саттон, 2021, с. 315―317.</ref><ref name="giddens2005-376">Гидденс, 2005, с. 376.</ref>. [[Гражданское общество|Аграждантә уаажәларра]] иаҵанакуеит аҳәынҭқарра иахьыԥшым иарбанзаалак аформақәа: аиҿкаарақәа, акаҭақәа, аклубқәа, зхы иақәиҭу ахеидкылақәа уҳәа ҭҵааҩцәақәак атәылауаҩратә уаажәларраҿы игәарҭон адемократиа ахырӷәӷәарҭеи атәылауаҩратә хақәиҭразы ақәыԥшылареи, даҽа ҭҵааҩцәақәак ― аагарарҭақәа рзы ақәԥара; амарксистцәа уаҟа ирбон акапитализм аидеологиатә аҳра амеханизм. Атәылауаҩратә уаажәларра аҳәаақәа ҵыӡәӡәаауп: уи иахырыԥхьаӡалоит аҭаацәа ма абизнес, ма иахырыԥхьаӡалом; ахархәара амоуп аҳәынҭқарреи, аџьармыкьеи, аграждантә еилазаареи еиҟәызшо асхема<ref name="giddens-satton2021-305314">Гидденс, Саттон, 2021, с. 305―314.</ref>. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ЕАА рҿы атәылауаҩратә уаажәларра аилаҳара емпирикала ишазгәаҭазгьы, агәрагареи асоциалтә еимадарақәа рырԥсыҽреи ркризис иахҟьаны (Р.[[Патнэм, Роберт|Патнам]])<ref name="scott-et-al2006-28">Scott et al., 2006, p. 28.</ref>, лассы-лассы атәылауаа иаарту аполитикеи ауаажәларратә гәаанагареи азеиԥш интересқәа рзы рныршьа аҳасабала иахәаԥшуеит (Иу. Хабермас, Ч. [[Тейлор, Чарльз Маргрейв|Теилор]] уҳәа уб. иҵ<ref name="scott-et-al2006-2728">Scott et al., 2006, pp. 27―28.</ref>.). Иу. Хабермас еиҿаиргылеит иаарту аусхк ― ауаажәларратә ҵакы змоу азҵаарақәа рзы иаарту аиҿцәажәарақәа реиужьра ― акоммерциатә аихқәеи амассатә гәырҿыхагақәеи аполитикеи акультуратә ԥсҭазаареи иҽеим рнырра. Иара игәаанагарала, арационалтә еимакқәа хымԥадатәиуп адемократиатә процесс аҿиареи алахәхареи, аԥсҭазааратә лшарақәа реиҟаратәреи, агендертә еиҟарара аиуреи уҳәа уб.иҵ.; урҭ ирылшоит ауаажәларратә гәаанагара ашьақәыргылареи аполитика анырра аҭареи<ref name="giddens-satton2021-27-237241">Гидденс, Саттон, 2021, с. 27, 237―241.</ref>. Амилаҭ, амилаҭтә ҳәынҭқарра, [[национализм|анационализм]], амилаҭтә хаҿра рсоциологиаҿы алацәажәара еснагь еимактәуп. Аҳәынҭқарра абжьааԥны иаҵанакуеит афедералтәи арегионалтәи напхгараҭаратә усбарҭақәа, амаҵзуҩцәа, аӡбарҭақәа, аполициа, ар; еимактәуп аҳәынҭқарратә усбарҭақәа раҳасабала аус зур зылшо ашколқәа, азанааҭеидгылақәа, ауахәама, амассмедиа уҳәа уб. иҵ. Аҳәынҭқарра ахыдҵақәа ҳәа иԥхьаӡоуп аиҿкаареи адәныҟатәи аимадарақәеи реиқәырхара, абзанхара аиқәыршәара, мамзаргьы аекономика анапхгара афункциақәа еимаркуеит. Маркс аҳәынҭқарра аҳра зуа акласс (абуржуазиа) мыруганы иԥхьаӡон, Вебер иазгәеиҭон иалкаау аҵакыраҿы закәанла ақәымчра ахархәаразы [[Монополия на насилие|амонополиа]]. Иахьатәи аҳәынҭқаррақәа зегьы — милаҭтә ҳәынҭқаррақәоуп; урҭ аилазаара дуи (амилаҭи), аҵакыреи, аполитикеи еимаздо акультура политикатә хеидкылақәа роуп. Анационализм еиԥш амилаҭтә ҳәынҭқаррақәагьы цәырҵит ааигәа, XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы, аҳра зуаз аҭыԥ ааныркылеит арратә мчхара алзыршоз ақәымчреи ашәахтәқәҵареи рзы азинтәратә монополиа иабзоураны; урҭ рышьақәыргылара иацхрааит аҳәынҭқарратә бызшәа ашьаҭала амассатә ҵара. Амилаҭ, еилазаарангьы, ҳәынҭқаррангьы иҟамкәа, ауаа цәаныррала еиднаҳәалоит, ажәытәи аԥеиԥши, аполитикеи акультуреи, аетникареи атәылауаҩреи еиԥнашьуеит. Б. [[Андерсон, Бенедикт|Андерсон]] ишиҳәо ала, амилаҭқәа еиуеиԥшым агәыԥқәа ркультуратә акзааразы ргәаанагарақәа ирыдҳәалоу ихыҭҳәаау еилазаарақәоуп, убри аҟнытә аидеологиатә конструкт ауп; амилаҭқәа аетникара иаҵанакуеит культуратә ҵакыла егьырҭ ишрылыркаауа еиԥш. Уаанӡа аколонизациа зызуу мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаку амилаҭқәа лассы-лассы еиҿкаамкәа иҟалалон; арҭ атәылақәа аетникатә гәыԥқәеи зхы иақәиҭу аҳәынҭқарратә ҳәаақәеи реилаӡҩара акәын, культурала еижәлантәу Иапониа, ма Китаи иреиԥшымкәа<ref name="scott-et-al2006-117119-173174">Scott et al., 2006, pp. 117―119, 173―174.</ref><ref name="giddens-satton2021-310314-324328">Гидденс, Саттон, 2021, с. 310―314, 324―328.</ref>. == Аинституционалтә ҿиареи амаҭәар иахьатәи апроблемақәеи == [[Файл:Albion Woodbury Small.png|thumb|справа|[[Смолл, Албион Вудбери|Албион Вудбери Смолл]] — адунеи аҿы раԥхьатәи асоциологиа афакультет ашьаҭаркҩы]] Асоциологиа х-етапк ирхысит: аинституционал ҟалаанӡатәи (XX ашәышықәса алагамҭанӡа), аинституционализациеи алеишәатә занааҭи раамҭа, алеишәашьҭахьтәи иахьатәи аетап<ref name="delanty2009-46104611">Delanty, 2009, pp. 4610—4611.</ref>. Асоциологиа академиатә маҭәарны иҟалеит XIX—XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы. 1892 шықәсазы А. [[Смолл, Албион Вудбери|Смолл]] [[Чикагский университет|Чикаготәи ауниверситет]] аҿы асоциологиа актәи афакультет аԥиҵеит, 1895 шықәсазы ― раԥхьатәи аҭҵаарадырратә журнал (American Journal of Sociology). 1898 шықәса рзы Диуркгеим иаԥиҵеит ажурнал L ' Année sociologique. 1905 шықәса рзы иаԥҵан [[Американская социологическая ассоциация|Америкатәи асоциологиатә еилазаара]], 1909 шықәса рзы Вебер, Ф.Теннис, Зиммель иаԥырҵеит Анемец социологиатә еилазаара. 1919 шықәса рзы Вебер Германиа асоциологиа актәи акафедра (Миунхентәи ауниверситет) дахагылеит<ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="shtompka2005-11">Штомпка, 2005, с. 11.</ref>. Асоциологиа раԥхьа иҿиауан Мраҭашәаратәи Европеи Аҩадатәи Америкеи, 1930 шықәсқәа рзы ирылаҵәеит иҿиоу атәылақәа жәпакы рҿы{{#tag:ref|1959 шықәса инаркны ― Америкатәи асоциологиатә ассоциациа.<ref name="delanty2009-4610">Delanty, 2009, p. 4610.</ref>|group=К}}<ref name="delanty2009-4610" />, ЕАА налаҵаны, Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь ракадемиатә статус аҵыхәтәанынӡа ишьақәырӷәӷәаны. Британиа ду асоциологиа аҭыԥ раԥхьа иааннакылон Диуркгеим инырра зауз антропологиа<ref name="bottomore2006-646648">Bottomore, 2006, pp. 646―648.</ref><ref name="shtompka2005-1112">Штомпка, 2005, с. 11—12.</ref>. Германиа асоциологиа агуманитартә маҭәарқәеи, кантҿыцреи, амарксизми ирзааигәан; афранцызтәи заатәи америкатәи асоциологиа асоциалтә проблемақәеи аемпирикатә ҭҵаарақәеи ирызхьаԥшуан; анемецтәи афранцызтәи ҵарауаа асоциологиа иахьатәи ауаажәларра ирызку иаку ҭҵаарадырроуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref name="delanty2009-46084610">Delanty, 2009, pp. 4608―4610.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="bottomore2006-646647">Bottomore, 2006, pp. 646―647.</ref>. Асоциологиа жәларбжьаратәи аҳаҭыр ЕАА аштатқәа рҿы амаҭәар аинституционализациеи, уи азанааҭдырреи, аҿиареи ирыцхрааит Британиатәи (иаԥҵоуп 1951 шықәсазы) Америкатәи асоциологиатә ассоциациақәа. Жәларбжьаратәи асоциологиатә ассоциациа ыҟоуп 1949 шықәса раахыс. Аусхк ҿыцқәа рацәаны [[Социология города|ақалақь асоциологиеи]] ааглыхратә социологиеи инадыркны аҭоурыхтә, [[Политическая социология|аполитикатә]], [[Социология культуры|акультуратә]] усхкқәа рҟынӡа инаӡон<ref name="delanty2009-46104611-2">Delanty, 2009, pp. 4610―4611.</ref>. ЕАА рҿы, аибашьра ашьҭахьтәи аамҭазы ахыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәа ахьӡ-аԥша аизырҳаразы мҩаны еибабон, аҳәынҭқарра аԥара ззоунажьуа зымҽхак ҭбаау адемографиатә ҭҵаарақәеи азҵаарақәеи мҩаԥыргон<ref name="kuipers-sell2008-661" />. Аструктуратә функционализм агегемониа иаԥсахит апарадигмақәеи еиндаҭло ашколқәеи реиуеиԥшымра, 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны асоциологиа ирласны иҿиауан, аҽарҭбаауан, аҵарауаа иҭырҵаауа иалагеит асоциалтә еиҿагыларақәеи аиҭакрақәеи, [[Экономический рост|аекономикатә еизҳара]] асоциалтә аспектқәа, есҽнытәи аԥсҭазаараҿы амчра, агендер, араса, аетникара, [[социальные движения|асоциалтә ҵысрақәа]]<ref name="kuipers-sell2008-661662" /><ref name="bottomore2006-648">Bottomore, 2006, p. 648.</ref>; ишьақәгылеит [[криминология|акриминологиа]], ааглыхраҿы аизыҟазаашьақәа рыҭҵаара, ахәшьаратә ҭҵаарақәа<ref name="kuipers-sell2008-662" />. Аҭҵаарадырра аибашьра ашьҭахьтәи аекономикатәи асоциалтәи политика ныррак анаҭеит, азеиԥш бзазареи иҿиауа атәылақәеи рҳәынҭқарра аҿиара аҭҵаарала, асоциалтә проблемақәеи урҭ рыӡбамҭақәа рылҵшәеи рыҭҵаарала<ref name="bottomore2006-650">Bottomore, 2006, p. 650.</ref>. 1960-70-тәи ашықәсқәа рзы аҭҵаарадырра еиҳа-еиҳа азхаҵара аиуан иҿиаз атәылақәеи ганкахьала иҿиауа атәылақәеи рҿы. Иаԥырҵон асоциологиатә факультетқәа, ирызҳауан арҵаҩцәеи астудентцәеи рхыԥхьаӡара, тәылақәак рҿы амаҭәар ашкол аҿы дырҵара иалагеит. Асоциологиа хәыҷы-хәыҷла аполитикахь ииасит, 1980 шықәсқәа раахыс афеминисттә ҭҵаарақәа азхьаԥшра арҭеит акультуратә зҵаарақәеи, ахатәреи, абиографиақәеи<ref name="delanty2009-46114612">Delanty, 2009, pp. 4611―4612.</ref><ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-83" />. XX ашәышықәса анҵәамҭа инаркны аԥхьа ицәырҵит европатәи атеоретикцәа русумҭақәа; 1998 шықәса раахыс иҭыҵуеит ажурнал European Journal of Social Theory. 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи асоциологиаҿы аҵакы роуит [[экономическая социология|аекономикатә социологиа]] еиԥш иҟоу ахырхарҭақәеи атемақәеи; ауаҩы изинқәеи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи уҳәа рызҵаарақәа рзы иеиҳабыратәым аиҿкаарақәа; [[Иммиграция населения|аиммиграциеи]] аетникатә хаҿрақәеи; аҭҵаарадырреи атехникеи; аиҟарамреи [[социальный капитал|асоциалтә капитали]]<ref name="kuipers-sell2008-662" /><ref name="ritzer-stepnisky2014-225">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 225.</ref>. Џь. Ритцер иаликаауеит актуалтә ҭҵаарақәа абарҭ рхырхарҭақәа: агәыԥтәи аинституционалтәи процессқәеи аилазаарақәеи, алахәреи агәыԥтә хаҿреи; аинырраҿы ахаҭара аффектқәеи анапхгараҭареи; аиҿкаарақәа рҿы амчреи, аџьеи, аиҟарамреи; амедицина асоциологиа, асексуалреи ацәхьаҵреи рызнеишьа ҿыцқәа; акультуреи адинхаҵареи рсоциологиа уҳәа уб. иҵ. XXI ашәышықәса алагамҭазы ЕАА рҿы иҭыҵуан 200 журнал (American Journal of Sociology<ref name="ritzer2012-45">Ritzer, 2012, pp. 4―5.</ref><ref name="rogers-smith-lovin2012-122124">Rogers, Smith-Lovin, 2012, pp. 122―124.</ref>, American Sociological Review, Annual Review of Sociology уҳәа), аус руан 14000-ҩык асоциологцәа; астудентцәа рхыԥхьаӡара аекономикеи аҭоурыхи рҿы аҵара зҵоз иреиҳан ― 25 нызқьҩык<ref>{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/most-cited-authors-of-books-in-the-humanities-2007/405956.article|title=Most cited authors of books in the humanities, 2007|author=Times Higher Education|website=Times Higher Education|date=2009-03-26|publisher=TES Global|lang=en|access-date=2022-07-24|archive-date=2016-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408024854/https://www.timeshighereducation.com/news/most-cited-authors-of-books-in-the-humanities-2007/405956.article|url-status=unfit}}</ref>. «Thomson Reuters» адыррақәа рыла<ref name="delanty2009-4612" />, 2007 шықәсазы асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы еиҳа ацитатақәа аазго ашәҟәқәа равторцәа ирхыԥхьаӡалахеит асоциологиа аусхк иаҵанакуа фуко (1-тәи аҭыԥ), бурдье (2), Гидденс (5), Гофман (6), Хабермас (7), Вебер (8), Б. Латур (10), иара убас У. Бек, Диуркгеим, Б. Глезери Маркси. Џь. Деланти иаликаауеит аглобализациа аамҭазы амаҭәар аиҭаҳәаақәҵара апроблема, ахатә леишәареи ауаажәларратә ҵаки рызҵаарақәа<ref name="delanty2009-4614">Delanty, 2009, p. 4614.</ref>. XX ашәышықәсазы асоциологиаҿы хадара ауан, амилаҭтә ҳәынҭқарреи иалкаау аҵакыреи ирзырхоу, ауаажәларра диуркгеимтәи рконцепциа. Ари азнеишьа гәрамгарҭас иҟаҵан XX ашәышықәса аҵыхәтәантәи аԥшьбарак азы, асоциологцәа М.[[Тэтчер, Маргарет|Тетчер]] «ауаажәларра реиԥш иҟоу аус ыҟаӡам» ҳәа ииҳәаз акритика шазырузгьы. Д.[[Урри, Джон (социолог)|Урри]] ишьақәирӷәӷәон асоциологиа ахатәы маҭәар шамам, уи уаҳа ауаажәларра ирызку ҭҵаарадырраны иузыԥхьаӡом ҳәа<ref name="delanty2009-4613">Delanty, 2009, p. 4613.</ref><ref name="giddens-satton2021-2932">Гидденс, Саттон, 2021, с. 29—32.</ref><ref name="scott-et-al2006-167168">Scott et al., 2006, pp. 167―168.</ref><ref name="urri2012-1516-25">Урри, 2012, с. 15—16, 25.</ref>. Асоциологиагьы, егьырҭ асоциалтә ҭҵаарадыррақәа реиԥш, хымԥада, иахьатәи аиндустриатә ҳәынҭқарра ҭҵаарадырран, уи аимадара иацҵахозаргьы<ref name="delanty2009-4611-4614">Delanty, 2009, pp. 4611, 4614.</ref>. Еицырдыруа асоциологцәа акритика азыруан аинституционализациа (А. [[Гоулднер, Алвин Уорд|Гоулднер]] ма Ч.Р. Миллс)<ref name="delanty2009-4612" />, аҭҵаарадырра азанааҭ (Н. Елиас), аполитизациа, атеориа аныҟамла акеисқәа рметод ала аемпирикатә ҭҵаарақәа аԥыжәара шрымоу. Критикцәақәак ацәшәоит асоциологиа аметод акзаареи, аизакреи, ашьаҭақәеи ацәыӡыр, иаԥнаҵаз амаҭәарқәа (амаҭәаррашьҭахьтәи аҭагылазаашьа, уи асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҿы иуникалтәым) рыла иԥсахзар ҳәа, уаҟа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит «асоциологцәа социологиада<ref name="delanty2009-4607-4610-4613">Delanty, 2009, pp. 4607, 4610, 4613.</ref>». Игәаанагара иҳәоит (М. [[Буравой, Майкл|Бурава]]) аҭҵаарадырра азанааҭ ауаажәларратә ҵакы ацәыӡит ҳәа, «иаарту» азанааҭтә социологиеи реиԥҟьара иахҟьаны, Џь<ref name="delanty2009-4615" />. Ритцер иазгәеиҭоит аҵарадырра асоциологиеи арҵаратә политикеи реиԥҟьара<ref name="ritzer2012-5" />. == Акомментариқәа == {{Reflist|group=К}} == Азгәаҭақәа == {{Reflist|2}} == Алитература == * {{книга|автор=[[Гидденс, Энтони]].|заглавие= Социология|издание=2-е изд., доп. и перераб|место=М.|издательство=[[Едиториал УРСС]]|год=2005|страниц=632|isbn=5-354-01093-4|ref=Гидденс}} * {{книга|автор=Гидденс, Энтони. Саттон, Филип|заглавие=Основные понятия в социологии|ссылка=|издание=3-е изд.|место=М.|издательство=[[Высшая школа экономики|Изд. дом Высшей школы экономики]]|год=2021|страниц=336|isbn=978-5-7598-2337-7|ref=Гидденс, Саттон}} * {{статья|автор=Джонсон, Терри. Дандекер, Кристофер. Эшуорт, Клайв|заглавие=[https://igiti.hse.ru/data/096/314/1234/1_2_2John.pdf Теоретическая социология: условия фрагментации и единства]|издание=THESIS|место=М.|год=1993|номер=1|страницы=83—105|ref=Джонсон, Дандакер, Эшуорт}} * {{книга |автор=Качанов Ю. Л.|заглавие=Эпистемология социальной науки|место={{СПб}}|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]]|год=2007|страниц=232|серия= Gallicinium|isbn= 978-5-91419-015-3|ref=Качанов}} * {{книга|автор=[[Коллинз, Рэндалл]]|заглавие=Четыре социологических традиции|место=М.|издательство=Изд. дом «Территория будущего»|год=2009|страниц=320|isbn=978–5–91129–051–1|ref=Коллинз}} * {{книга|автор=[[Луман, Никлас]].|заглавие=Реальность массмедиа|место=М.|издательство=Праксис|год=2005|страниц=256|серия=Образ общества|isbn=5-901574-46-Х|ref=Луман}} * {{книга|автор=[[Масионис, Джон (социолог)|Масионис, Джон]]|заглавие=Социология. 9-е издание|место=СПб.|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=2004|страниц=752|isbn=5-94723-649-4|ref=Масионис}} * {{книга|автор=[[Урри, Джон (социолог)|Урри, Джон]].|заглавие=Социология за пределами обществ: виды мобильности для XXI столетия|ссылка=|издание=3-е изд.|место=М.|издательство=Изд. дом Высшей школы экономики|год=2012|страниц=336|isbn=978-5-7598-0824-4|ref=Урри}} * {{книга|автор=[[Штомпка, Пётр]]|заглавие=Социология. Анализ современного общества|место=М.|издательство=Логос|год=2005|страниц=664|isbn=5-98704-024-8|ref=Штомпка}} * {{книга |автор=[[Щепаньский, Ян (социолог)|Щепаньский, Ян]]|заглавие=[https://www.isras.ru/files/File/publ/Scan_2018/Shchepansky_Elementarnye_ponyatiya_sociologii_1969.pdf Элементарные понятия социологии]|ответственный=Пер. с польск. М. М. Гуренко под общ. ред. и послеслов. акад. [[Румянцев, Алексей Матвеевич|А. М. Румянцева]]|место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1969|страниц=240|ref=Щепаньский}} * {{статья|автор=[[Александер, Джеффри|Alexander, Jeffrey C.]] Reed, Isaac.|заглавие=Culture|автор ответственный=B. S. Turner (ed.)|издание=The Cambridge Dictionary of Sociology|место=Cambridge, etc.|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2006|pages=111—117|isbn=978-0-511-37145-5|ref=Alexander, Reed}} * {{статья|автор= Antonio, Robert J.|заглавие=After Neoliberalism: Whither Capitalism?|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|год=2012|pages=567—587|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Antonio}} * {{статья|автор=Bottomore, Tom.|заглавие=Sociology|ответственный=W. Outhwaite (ed.)|издание=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought. Second Edition|место=Oxford, etc.|издательство=Blackwell Publishing|год=2006|pages=646—650|isbn=978-1-40513456-9|ref=Bottomore}} * {{статья|автор=Collins, Randall.|заглавие=Mann’s transformation of the classic sociological traditions|автор ответственный=J. A. Hall, R. Schroeder (eds.)|издание=An Anatomy of Power. The Social Theory of Michael Mann|место=Cambridge, etc.|издательство=Cambridge University Press|год=2006|pages=19—32|isbn=978-0-511-14631-2|ref=Collins}} * {{статья|автор=Delanty, Gerard.|заглавие=Sociology|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Blackwell Encyclopedia of Sociology|место=Oxford|издательство=Blackwell Publishing|год=2009|pages=4606—4617|isbn=978-1-4051-2433-1|ref=Delanty}} * {{статья|автор=Erickson, Mark. Webster, Frank.|заглавие=Science and Technology. Now and in the Future |ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=609—625|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Erickson, Webster}} * {{статья|автор=Fararo, Thomas J.|заглавие=Economy (sociological approach)|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Blackwell Encyclopedia of Sociology|место=Oxford|издательство=Blackwell Publishing|год=2009|pages=1318—1323|isbn=978-1-4051-2433-1|ref=Fararo}} * {{статья|автор=Kuipers, Kathy J. Sell, Jane.|заглавие=Sociology|ответственный=W. A. Darity, Jr., editor in chief.|издание=International encyclopedia of the social sciences. 2nd edition|место=Detroit, etc.|издательство=Macmillan Reference USA|год=2008|volume=7|pages=660—664|isbn=978-0-02-866117-9|ref=Kuipers, Sell}} * {{книга|автор=Martuccelli, Danilo.|заглавие=Sociologies de la modernité|место=P.|издательство=[[Gallimard]]|год=1999|isbn=978-2-07-041050-7|ref=Martuccelli}} * {{книга|автор=Ritzer, George. Stepnisky, Jeffrey|заглавие=Sociological theory. 9th ed|ссылка=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000ritz_i6d4|место={{N. Y.}}|издательство=[[McGraw-Hill]]|год=2014|isbn=978-0-07-802701-7|ref=Ritzer, Stepnisky}} * {{статья|автор= Ritzer, George.|заглавие=Introduction|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=1—6|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Ritzer}} * {{статья|автор= Ritzer, George. Yagatich, William.|заглавие=Contemporary Sociological Theory|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=98—118|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Ritzer, Yagatich}} * {{статья|автор= Rogers, Kimberly B. Smith-Lovin, Lynn.|заглавие=Action, Interaction, and Groups|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=121—138|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Rogers, Smith-Lovin}} * {{статья|автор=Schutt, Russell K. |заглавие=Quantitative Methods|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=55—72|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Schutt}} * {{книга|автор=Scott, John|заглавие=Sociology: The Key Concepts|ответственный=J. Scott (ed.)|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2006|isbn=978-0-203-48832-4|ref=Scott et al.}} * {{статья|автор=Sica, Alan.|заглавие=A Selective History of Sociology|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=25—54|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Sica}} * {{статья|автор=Turner, Stephen.|заглавие=Philosophy and Sociology|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=9—24|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Turner}} == Азхьарԥшқәа == * {{cite web|url=https://www.isras.ru|title=Институт социологии РАН|publisher=|lang=ru|access-date=2022-02-12}} * {{cite web|url=https://www.isa-sociology.org/|title=International Sociological Association (ISA)|publisher=|lang=en|access-date=2022-02-12}} * {{cite web|url=https://www.asanet.org|title=American Sociological Association (ASA)|lang=en|access-date=2022-02-12}} {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{Наука}} {{DEFAULTSORT:социологиа}} [[Акатегориа:Асоциологиа| ]] ct3mhckgs2ltui86zxlo2igz0karjzw Ахцәажәара:Асоциологиа 1 55773 172581 2026-08-24T10:02:11Z Nart17 17397 Аиҭагаҩ иазкны азгәаҭа (Шарытхуа Тания) 172581 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Социология|аурыс Авикипедиа астатиа «Социология»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Шарытхуа Тания * '''Апроект:''' Nart17 translation team f8qww8muh9muj4e8keh3jomil5du2x8