Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Венера
0
3881
172626
172052
2026-08-24T13:30:13Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Венера]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172052
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Венера|Венера (мифологиа)}}
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Венера
| асимвол = Venus symbol (bold).svg
| bg = #CCbb99
| ахкы = апланета
| асахьа = Venus_from_Mariner_10.jpg
| асахьа ашәагаа = 280
| асахьа ахҵара = Венера иубарҭоуи аультрафиолеттәи лашараҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Маринер-10]]», жәабранмза 7, 1974 шықәсазы иҭнахыз
| аепоха = J2000.0
| аперигели = 107 476 259 км<br>0,71843270 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| афели = 108 942 109 км<br>0,72823128 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аҵәҩанбжа ду = 108 208 930 км<br>0,723332 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аексцентриситет = 0,0068
| асидертә период = 224,701 [[Сутки#Международная система единиц (СИ)|мшыҵх]]<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|title=Venus Fact Sheet|author=David R. Williams|date=2018-09-27|publisher=NASA|lang=en|access-date=2020-07-16|archive-date=2018-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20180511140851/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html|url-status=live}}</ref>
| асинодтә период = 583,92 мшыҵх
| аорбитатә ццакыра = 35,02 км/с
| аорбита анаара = 3,86° (амратә екватор иаҿырԥшны); 3,39458° (аеклиптика иаҿырԥшны); 2,5° (аинварианттә ҟьаҟьара иаҿырԥшны)
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 76,67069°
| аперицентр аргумент = 54,85229°
| амҩанызақәа = [[Спутники Венеры|нет]]
| абжьаратәи арадиус = 6051,8 ± 1,0 км<ref name="Archinal_2011"/>
0,9499 дгьылтә
| ақәӡара = 4,60{{e|8}} км²<br>0,902 дгьылтә
| аҭаӡара = 9,38{{e|11}} км³<br>0,857 дгьылтә
| акапан = 4,8675{{e|24}} кг<ref name="nssdc"/><br>0,815 дгьылтә
| ажәпара = 5,24 г/см³<ref name="nssdc"/>
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 8,87 м/с²<br>0,904 [[Ускорение свободного падения|g]]
| актәи акосмостә ццакыра = 7,328 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 10,363 км/с
| аҵәира аццакра = 6,52 км/сааҭ
| аҵәира апериод = 243,023±0,002 мшы<ref>{{статья|заглавие=Rotation period of Venus estimated from Venus Express VIRTIS images and Magellan altimetry|том=217|номер=2|страницы=474—483|bibcode=2012Icar..217..474M|doi=10.1016/j.icarus.2011.09.026|язык=en|тип=journal|автор=Mueller, N. T.; Helbert, J.; Erard, S.; Piccioni, G.; Drossart, P.|год=2012|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|issn = 0019-1035}}</ref>
| аҵәҩан анаара = 177,36°<ref name="nssdc"/>
| прямое восхождение = 18ш 11м 2с<br>272,76°<ref name="Archinal_2011"/>
| склонение = 67,16°<ref name="Archinal_2011"/>
| альбедо = 0,67 (агеометриатә), 0,77 (Бонда)<ref name="nssdc" />
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = −4,6<ref name="nssdc" />
| угловой диаметр = {{nowrap|9,7"–66,0"}}<ref name="nssdc" />
| аԥхарра хыхьтәи = 737К<ref name="nssdc"/><ref name="compare">{{cite web|title=Space Topics: Compare the Planets: Mercury, Venus, Earth, The Moon, and Mars|publisher=Planetary Society|url=https://www.planetary.org/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|url-status=dead|access-date=2007-04-12|archive-url=https://www.webcitation.org/616VoDl1i?url=https://www.planetary.org/explore/topics/compare_the_planets/terrestrial.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>(464°C)
| ақәыӷәӷәара = 9,3 МПа (93 бар)
| аилазаара = ~96,5% а[[Оксид углерода(IV)|рацәари адиоксид]] (CO<sub>2</sub>)~3,5% [[азот]] (N<sub>2</sub>)0,018% а[[Оксид серы(IV)|тыҩша адиоксид]] (SO<sub>2</sub>)0,007% [[аргон]] (Ar)0,003% а[[Аӡы|ӡы афақь]] (H<sub>2</sub>O)0,0017% а[[Оксид углерода(II)|рацәари амонооксид]] (CO)0,0012% а[[гелий|гели]] (He)0,0007% а[[неон]] (Ne) а[[хлороводород|хлорӡри]] ашьҭақәа (HCl), а[[фтороводород|фторӡри]] (HF), а[[криптон]] (Kr), а[[ксенон]] (Xe), уҳәа убас иҵегьы.
| атмосфера-ref = <ref name="ESS_2014_Venus_atm"/>
| асахьа ашәагаа = 270px
| приплюснутость = 0
}}
'''Венера''' — [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы [[Амра|Амра]] ацәыхарарала аҩбатәи, насгьы шәагаала афбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Меркури|Меркури]]и, [[Адгьыл|Адгьыл]]и, [[Марс]]и ирыцны, [[планеты земной группы|адгьылтә планетақәа ргәыԥ]] аҭаацәара иаҵанакуеит. [[Древний Рим|Ажәытәӡатәи римтәи]] абзиабара анцәахәы [[Венера|Венера]] лыхьӡ ахҵоуп<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/place/Venus-planet|title=Venus|website=Encyclopædia Britannica|access-date=2019-07-26}}</ref>. Аҟазшьақәа жәпакы ирыхҟьаны — иаҳҳәап, акапан, ашәагаа — Венера Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{книга|автор=Галкин И. Н.|заглавие=Внеземная сейсмология|год=1988|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|место=М.|серия=[[Планета Земля и Вселенная]]|isbn=502005951X|страниц=195|тираж=15000|страницы=165}}</ref>. Венера ашықәс 224,7 дгьылтә мшы иаҟароуп. Иара Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтәи иреиҳау [[период вращения|аҵәира аамҭа]] амоуп (бжьаратәла 243 дгьылтә [[Сутки|мши-ҵхи]] раҟара, 243,0212 ± 0,00006 мшыҵх<ref>{{cite web|url=https://ftimes.ru/285422-astronomy-utochnili-znachenie-dliny-dnya-na-venere.html|title=Астрономы уточнили значение длины дня на Венере|author=Сергей Кузнецов|website=Ftimes.ru|date=2019-10-21}}</ref>) насгьы апланетақәа реиҳарак рыҵәира ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭала иҵәиуеит.
Венера ԥсабаратә [[Спутник (космос)|мҩанызақәа]] амам. Адгьыл ажәҩан аҿы лашарала Венера Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара арлашара [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә ҩаӡара]]нӡа инаӡоит −4,6<sup>м</sup>, насгьы уахынла иубарҭоу [[Тень|агагақәа]] рыҟаҵаразы иазхартә иҟоуп. Венера уарла-шәарла ҽынлагьы блала ианубарҭахо ҟалалоит{{Аиасра|Астрономиатә ҟазшьарбақәа}}.
Венера 96% инареиҳаны [[Углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоу [[Атмосфера Венеры|атмосфера]] жәпа амоуп. Апланета ахҟьаҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 92-нтә еиҳауп, насгьы инықәырԥшшәа 900 метра аҵаулараҿы иҟоу аӡы ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Ақәыӷәӷәара ҳаракы иахҟьаны, атмосфера аҿықә азааигәара иҟоу арацәари адиоксид уажәшьҭа ирчӡам, аха агрегациатә ҭагылазаашьала [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп, убри аҟнытә атмосфера ари ахәҭа асуперкритикатә ҵәыҵәри акарбон ала иҟоу «ӡыбжа-газбжатә» океануп. Венера аҿықә абжьаратәи аԥхарра 735 K (+462°C) ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы иара зегь реиҳа ицоу планетоуп, Меркури Амра еиҳа ишазааигәоугьы. Венера ӷәӷәала аныԥшратә цәаҩақәа змоу аԥҭақәа рыла ихҟьоуп, уи абзоурала апланета ахҟьа ишиашоу иубарҭаӡам. Ахҟьаҿы аҳауа аԥхарра ҳаракы [[Парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] иахҟьоит{{Аиасра|Атмосфера}}.
Ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуаны, Венера ауаатәыҩсатә культураҿы акыр зҵазкуа элементны иҟалеит{{Аиасра|Акультураҿы}}. Ари раԥхьатәи апланета ауп, аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ажәҩан аҿы зныҟәара гәаҭахаз. Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоу апланета аҳасабала, Венера зааӡатәи [[Освоение космоса|апланетабжьаратәи аҭҵаарақәа]] рзы хықәкы хадас иҟан. Иара убасгьы ари раԥхьатәи планетоуп, зааигәа-сигәа Адгьыл аҿы иҟоу акосмостә ӷба («[[Маринер-2]]», 1962 шықәсазы) неиз, насгьы уи ахҟьа иқәтәаз («[[Венера-7]]», 1970 шықәсазы). Венера аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны иубарҭоу алашарала уи аҿықә абара залшом, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу уи аҿықә ахсаалақәа 1991 шықәсазы [[Магеллан (космический аппарат)|акосмостә ӷба «Магеллан»]] Венера азааигәара аорбита ианҭала ашьҭахь ауп ианыҟалаз, уи Венера аҿықә хаҭабзиара ҳаракыла арадиолокациатә ҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Венера аҿықәан еиҳа иуадаҩу аусқәа рынагӡара иазку апроектқәа ыҟоуп, [[планетоход|апланетаныҟәагақәа]] рхархәаралагьы уахь иналаҵаны, аха урҭ Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа уадаҩқәа рԥырхагоуп{{Аиасра|Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара}}.
== Азеиԥш дырраҭара ==
[[Файл:Venus_Rotation_Movie.gif|мини|Игьежьуа Венера амодель]]
Венера Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 108 миллион [[Километр|км]] (0,723 [[Астрономическая единица|AU]]) ыҟоуп. Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа абжьаӡара 38 инаркны 261 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уи [[орбита|аорбита]] агьежь иазааигәоуп — [[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0067 мацара ауп. Амра аакәырша аҵәира аамҭа 224,7 дгьылтә мшқәа ираҟароуп; абжьаратәи аорбитатә ццакыра — {{s|35 км/с}}. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 3,4° ауп. Венера шәагаала Адгьыл даара иазааигәоуп. Апланета арадиус 6051,8 км ыҟоуп (Адгьыл аҟынтәи 95%), акапан 4,87{{e|24}} кг (Адгьыл аҟынтәи 81,5%), абжьаратәи аилаӷәӷәара — 5,24 г/см³. [[Ускорение свободного падения|Зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] {{s|8,87 м/с²}} ыҟоуп, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — {{s|10,36 км/с}}<ref name="nssdc"/>.
Венера [[Планеты земной группы|Адгьыл еиԥшу]] апланета ҳәа иахәаԥшуеит, зны-зынлагьы «Адгьыл аиаҳәшьа» ҳәа азырҳәоит, избан акәзар урҭ аҩ-планетак шәагаалеи еилазааралеи еиԥшуп<ref name=":0">{{Cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview|title=Venus|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20211019035311/https://solarsystem.nasa.gov/planets/venus/overview/|url-status=live}}</ref>. Аха аҩ-планетак рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа даараӡа еиԥшым<ref name=":0" />. Адгьыл еиԥшу апланетақәа рҟынтә зегь реиҳа ижәпоу Венера [[Атмосфера|атмосфера]] еиҳарак [[Диоксид углерода|аҵәыҵәри адиоксид]] ала ишьақәгылоуп. Апланета аҿықә зегьы [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] [[облака|аԥҭақәа]] ирҵәахуеит, урҭ [[Видимое излучение|иубаратәы иҟоу алашара]]ҿы иалԥшӡом. Венера аԥсҭҳәа жәпақәа рыҵаҟа иҟоу азы аимак-аиҿакқәа XX-тәи ашәышықәсазы иҟан. Убри аамҭазы [[атмосфера Венеры|Венера атмосфера]] [[Дециметровые волны|дециметрк иҟоу арадио цәқәырԥақәа]] рзы иҵәцоуп, урҭ рыцхыраарала апланета [[рельеф|арелиеф]] ҭҵаахеит<ref>{{статья|автор=Ржига О. Н.|часть=Радиолокационная астрономия|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=552—559|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|archive-date=2022-04-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref>{{rp|554}}.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|thumb|left|Аиҿырԥшратә шәагаақәа (армарахьтә арӷьарахь) [[Меркури|Меркури]], Венера, [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]] ртәы]]
Венера аҿы иҟоу [[Атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] Адгьыл аҿы иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара аасҭа 92-нтә еиҳауп. Иҳаҩсыз 22 шықәса ирылагӡаны Венера аҿықә инҭырҳәыцааны ахсаалаҟаҵарақәа мҩаԥган — ҷыдала [[Магеллан (космический аппарат)|«Магеллан» апроект]] ала. Венера ахҟьаҿы еилыкка иубаратәы иҟоуп [[вулканизм на Венере|авулкантә усура]] адыргақәа, насгьы атмосфера [[Сера|атыҩша]] алоуп. Венераҿы авулкантә усура иахьагьы ишымҩаԥысуа ала адыргақәа ыҟоуп<ref>{{статья|автор=Filiberto J., Trang D., Treiman A. H., Gilmore M. S.|заглавие=Present-day volcanism on Venus as evidenced from weathering rates of olivine|ссылка=https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445|издание=Science Advances|год=2020|месяц=1|число=03|том=6|номер=1|doi=10.1126/sciadv.aax7445|язык=en|archive-date=2020-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200525221621/https://advances.sciencemag.org/content/6/1/eaax7445/}}</ref>. Уамашәа иубаратәы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рхыԥхьаӡара амаҷра Венера ахҟьа шқәыԥшу атәы аҳәоит: уи 500 миллион шықәса раҟара ахыҵуеит<ref name="ESS_2014_Venus_sur" />. Венера аҟны [[Тектоника плит|аплитатә тектоника]] ыҟаӡам (иҟалап, уи [[литосфера|алитосфера]], аӡы ахьыҟам иахҟьаны мыцхәы [[Вязкость|иҷабуазар]], убри аҟнытә иахьынӡахәҭоу еиҭамҵуазар), аха еиҵоу [[Тектоника|атектоникатә]] ҵысрақәа рышьҭақәа рацәоуп<ref name="Basilevsky_2003" />.
Венера аҵәҩан иакәшаны игьежьуеит, 177,36° рыла аорбиталтә ҟьаҟьарахь инааны, уи иахҟьаны, аеклиптика [[Полюс эклиптики|аҩадатәи аполиус]] аҟынтәи уанахәаԥшуа, апланета мрагыларахьтә мраҭашәарахь иҵәиуеит, даҽакала иуҳәозар, апланетақәа реиҳарак ахьыҵәиуа ахырхарҭа иаҿагыло ахырхарҭа ала. Зныктәи аҵәҩан акәшара аамҭала 243 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп<ref name="nssdc" />. Абарҭ аныҟәарақәа реилаҵара апланетаҿы амратә мшы аҵакы 116,8 дгьылтә мшқәа ираҟаранатәуеит<ref name="Venus">{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|title=Venus|first=Steven W.|last=Squyres|author-link=Steven W. Squyres|website=Encyclopædia Britannica Online|date=2016|access-date=2016-01-07|archive-date=2015-04-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150430000949/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/625665/Venus|url-status=live}}</ref>. Венера адгьыл иаҿырԥшны 146 мшы рыла аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи ареволиуциа ҟанаҵоит, насгьы [[синодический период|асинодтә аамҭа]] 584 мши-ҵхи ираҟаароуп, даҽакала иуҳәозар, ԥшьынтә еиҳауп<ref group="комм.">Адгьыл аҵәира акәакьтә ццакыра 0,986 градус/ҽны, Венера аҵәира 1,481 градус/ҽны. Аҵыхәтәантәи акәакьтә ццакыра 2,467 градус/ҽны. Мамзаргьы аикәагьежьра — 145,92 мшыҵх.</ref><ref name="nssdc" />. Убри аҟнытә, ҵаҟатәи еилалара цыԥхьаӡа (даҽакала иуҳәозар, Адгьыл иахьынӡауа ианазааигәахо аамҭазы) Венера Адгьыл ахь еснагь ганкахьала иԥшуеит. Макьаназы идырым, ари машәыршақәа иҟалоу, мамзаргьы Адгьыли Венереи рыбжьара [[Приливные силы|аӡхаларатә еинырра]] аус ауа.
== Венера Амратә системаҿы ==
=== Астрономиатә ҟазшьарбақәа ===
Венера — лашарала Амреи [[Амза|Амзеи]] рышьҭахь [[Адгьыл|Адгьыл]] ажәҩан аҿы ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит; уи амҽхак −4,6<sup>м</sup> инаӡоит<ref name="nssdc" />. Венера Адгьыл аасҭа [[Амра|Амра]] еиҳа иахьазааигәоу азы, Амра 47,8° еиҳаны ахаангьы иацәыхарахом (Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы изы)<ref group="комм.">Адәахьтәи агьежь аҟны иҟоу ҭыԥк аҟынтәи аҩныҵҟатәи агьежь ахь ахькьысра ҭаҳхуазар, усҟан r/R=sin(a), уаҟа а — агьежь маҷ ахь ицо ахькьысреи ари акәаԥи аҩгьежьыки рыгәҭақәеи ирылсны ицо ацәаҳәеи рыбжьара акәакь ауп. Адгьыл аперигели 147 098 нызқь км ыҟоуп, Венера афели — 108 942 нызқь км. Абри аҟынтәи иаҳбоит Амреи Венереи рыбжьара иреиҳау акәакь arsin (108 942/147 098)=47,8° шакәу</ref>. Убри азоуп Венера амра агылара аламҭалазы, мамзаргьы амра анҭашәалак ԥыҭрак ашьҭахь изубарҭоу, ишаԥу еиԥш уи «шарԥыеҵәа» ҳәа, иара убас «хәылԥыеҵәа» ҳәа иашьҭоуп<ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/venus2.html#ve2006|title=Venus: Twelve year planetary ephemeris, 1995–2006|website=NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA/Goddard Space Flight Center|access-date=2006-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20000817181616/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/venus2.html|archive-date=2000-08-17}}</ref>.
[[Файл:Venus-pacific-levelled.jpg|thumb|left|Венера еснагь еиҳа илашоуп зегь раасҭа илашоу аеҵәақәа раасҭа (Амра ада). Ари афотоҿы Венера [[Аокеан ҭынч|Аокеан ҭынч]] аӡқәа рҿы ианыԥшуеит.]]
Венера аилкаара мариоуп, избанзар уи еиҳа икәеицеиуа аеҵәақәа раасҭа еиҳа кырӡа илашоуп. Апланета алызкаауа даҽа ҷыдарас иамоу аԥштәы шкәакәа еизада ауп. Венера, [[Меркурий (планета)|Меркури]] еиԥш, ажәҩан аҿы Амра иацәыхараны иадҵуам. [[Элонгация (астрономия)|Аиҵыхраан]], Венера ҳаеҵәа 47° еиҳаны ацәыхарахара алшаӡом<ref name="ephemeris"/>. Меркури еиԥш, Венерагьы шьыжьымҭани хәылбыҽхеи ианубарҭоу аамҭақәа амоуп; ажәытәан [[Фосфор (мифология)|шьыжьтәии]] [[Геспер|хәылбыҽхатәи]] «Венерақәа» еҵәак акәымкәа, еиуеиԥшым еҵәақәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307|заглавие=Lore and Science in Ancient Pythagoreanism|издательство=[[Издательство Гарвардского университета|Harvard University Press]]|страницы=307|isbn=978-0-674-53918-1|язык=en|автор=Burkert, Walter|год=1972|access-date=2017-10-05|archive-date=2024-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240301160556/https://books.google.com/books?id=0qqp4Vk1zG0C&pg=PA307#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>.
[[телескоп|Ателескоп]] ала, уи хәыҷызаргьы, иубарҭоуп [[Фазы Венеры|апланета адиск афаза аԥсахрақәа]]. Раԥхьаӡа акәны уи гәеиҭеит 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]<ref name="sch1262"/>.
[[Файл:2012_Venus_Transit.gif|мини|Венера Амра иахагьежьуеит]]
=== Амра адиск иқәланы аныҟәара ===
[[Файл:2004 Venus transit UV.ogv|thumb|left|Венера Амра адиск аҟны. Авидео]]
[[Файл:Transit of Venus animation.ogg|thumb|left|Анимациа. Венера аҿықә амодель ҟаҵоуп. Анаҩс — Венера инаркны Адгьыл аҟынӡа иубарҭоу абжьаӡара. Анҵәамҭа — Венера Амра адиск иаҩсны ацара]]
{{main|Венера Амра адиск иахысны аиасра}}
Венера Адгьыл аасҭа Амра еиҳа иахьазааигәоу азы, Венера Амра адиск [[прохождение (астрономия)|ианхыҵуа]] Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Ари аҭагылазаашьаҿы, апланета лашарбага дуӡӡак аҵаҟа диск еиқәаҵәа хәыҷык аҳасабала иааԥшуеит. Аха ари ахҭыс лассы-лассы иҟало акәым: ҩ-шәышықәсаки бжаки рыҩныҵҟа ԥшьынтә иҟалоит — ҩба ԥхынҷкәынмзазы, ҩба рашәарамзазы. Аҵыхәтәантәи ҟалеит рашәарамза 6, 2012 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|last1=Boyle|first1=Alan|title=Venus transit: A last-minute guide|website=NBC News|date=2012-06-05|access-date=2016-01-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130618160933/http://cosmiclog.nbcnews.com/_news/2012/06/05/12056397-venus-transit-a-last-minute-guide|archive-date=2013-06-18}}</ref>. Анаҩстәи ахысра ҟалоит ԥхынҷкәынмза 11, 2117 шықәсазы<ref>{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=2004|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|title=Transits of Venus, Six Millennium Catalog: 2000 BCE to 4000 CE|website=Transits of the Sun|publisher=NASA|access-date=2009-05-14|archive-date=2019-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190502194403/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/VenusCatalog.html|url-status=live}}</ref>.
Венера Амра адиск ала аиасра раԥхьаӡакәны ԥхынҷкәынмза 4, 1639 шықәсазы игәарҭеит англыз астроном [[Хоррокс, Джереми|Иеремиа Хоррокс]]и (иаргьы афеномен аныҟалаша амш заа иҳәахьан) уи иҩыза [[Уильям Крабтри|Уилиам Крабтри]]и. Ахылаԥшрақәа рыбзоурала урҭ ирылшеит Венера ашәагаақәа рыхәшьара аиӷьтәра, насгьы Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара раамҭа иақәшәо ииашаны аәьақәыргылара<ref name="UCL-book2">{{книга|автор=Paul Marston|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|год=2004|язык=en|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37}}</ref>.
Анаҩстәи аиасра рашәарамза 6, 1761 шықәсазы иҟалоит ҳәа иԥхьаӡан, насгьы адунеи астрономцәа зегьы ргәы хыҭхыҭуа иазыԥшын. Адунеи аҿы еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟынтәи уи ахылаԥшра аҭахын [[параллакс|апараллакс]] аилкааразы, уи абзоурала англыз астроном [[Галлей, Эдмунд|Едмунд Галле]] иаԥиҵаз аметод ахархәарала Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоу абжьаӡара еилкаахар ауан<ref name="lom-769">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 769 (Примечания к работе 9).</ref>.
[[Файл:Lomonosov's drawings for his opening of Venus atmosphere 1761.jpg|thumb|right|[[М. В. Ломоносов|М. В. Ломоносов]] иҭыжьымҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра...» аҟынтә. 1761]]
Ари аиасра ахылаԥшрақәа мҩаԥган 40 ҭыԥ рҟны 112-ҩык алархәны. Урыстәыла адгьылҵакыраҿы урҭ реиҿкаара инапы алакын [[Михаил Васильевич Ломоносов|Михаил Уасил-иԥа Ломоносов]]. Уи иџьабаа иалҵшәаны иҟалеит [[Попов, Никита Иванович|Никита Иуан-иԥа Попов]] [[Иркутск|Иркутск]]ҟа, [[Румовский, Степан Яковлевич|Сҭеԥан Иаков-иԥа Румовски]] [[Новоселенгинск|Селенгинск]]ҟа аекспедициақәа рахь рдәықәҵара. Иара убасгьы уи илшеит Санкт-Петербургтәи Академиатә обсерваториаҿы [[Красильников, Андрей Дмитриевич|Андреи Дмитри-иԥа Красильников]]и [[Курганов, Николай Гаврилович|Николаи Гаврил-иԥа Курганов]]и ралахәхарала ахылаԥшрақәа реиҿкаара, уи адиректор [[Эпинус, Франц Ульрих Теодор|Франц Епинус]] аурыс ҵарауаа ахылаԥшрақәа рахь рынашьҭра шиҭахымызгьы. Ахылаԥшыҩцәа дҵас ирымаз Венереи Амреи реиқәшәара аамҭа икылкааны азгәаҭара акәын — рдискқәа рыҵкарқәа лабҿаба реихькьысра<ref name="lom-769" />.
Ломоносов ихаҭа, афеномен афизикатә ган зегь реиҳа аинтерес змаз, иҩнатә обсерваториаҿы ихьыԥшым ахылаԥшрақәа мҩаԥигон. Иара ҷыдала ахшыҩзышьҭра риҭеит аконтактқәа ирыцыз аоптикатә еффектқәа, урҭ рыӡбахә иҳәеит аусумҭа «Венера Амраҿы ацәырҵра, Санкт-Петербургтәи Аҭҵаарадыррақәа римператортә Академиаҿы лаҵарамза 26, 1761 шықәсазы игәаҭаз» аҟны, урысшәала икьыԥхьыз ԥхынгәымза 4, 1761 шықәсазы, иара уи ашықәсан нанҳәамзазы анемец бызшәахьы еиҭагаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 767—768 (Примечания к работе 9).</ref>.
Еффектк ҟалеит Венера адиск раԥхьаӡакәны Амра адиск иалакьысаанӡа: «... ҳаззыԥшыз аҭалара амратә ҵкар еилкаамхеит, насгьы ԥыҭрак еиқәтәеит»<ref name="lom-367">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 367.</ref>. Аеффект еиҭаҟалеит Венера амратә диск ианацрыҵуазгьы: «... Венера ашьҭахьтәи аҵыхәа Амра аҵыхәтәантәи акьысра аҭыҵырҭаҿыҵәҟьагьы иара убас маҷк еиҟәыҭханы амратә ҵкар еилкааӡамкәа иҟан». Ломоносов ихаҭа ари аеффект «Венера атмосфера амратә регион ахь аҭалара» иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref name="lom-368">''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368.</ref>, аха [[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Александр Иван-иԥа Лазарев]] 1978 шықәсазы иҳәеит уи зыхҟьо Венера атмосфера аҟынтәи Амра асаркьатә ныԥшылара шакәу, ачараазратә кәакь анмаҷу иҟало<ref name=":2">{{Статья|автор=[[Лазарев, Александр Иванович (физик)|Лазарев А. И.]]|заглавие=Второе «явление Ломоносова»|год=1978|язык=ru|издание=Земля и Вселенная|тип=журнал|номер=4|страницы=33—35}}</ref>. Раԥхьа даҽа еффекткгьы убаратәы иҟан, Венера Амра адиск инагӡаны ианҭалоз аамҭазы ицәырҵыз «ахцәхәыц еиԥш ипоу аццеира» еиԥш. Ломоносов ишинарбаз ала, аццеира Амра иҭамлацыз Венера адиск ахәҭак аҟәнаҭхеит<ref name="lom-367" />, аха уи агәаанагара ииашамызт (иҵегьы анаԥшҩцәа жәпаҩык 1874, 1882 шықәсқәа рзы Венера анаҩстәи Амра ахысрақәа раангьы убасҵәҟьа агха ҟарҵеит). Абри аеффект еиҳа ииашаны ахылаԥшра ҟаҵан Венера амратә диск аҟынтәи амҩахыҵра алагамҭазы<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 770 (Примечания к работе 9).</ref>. Ломоносов иазгәеиҭеит Венера аҩныҵҟантәи амратә диск аҵкарахь ианнеиуаз иалҵыз «Амра аҵкараҿ акылчаара, уи Венера еиҳа-еиҳа иазааигәахацыԥхьаӡа еиҳа еиӷьны иааԥшуан»<ref name="lom-368" />. Ари еффект Ломоносов ииашаны еиликааит, Венера атмосфераҿы амра ашәахәа аԥҽра иалҵшәоуп ҳәа, шәагаала Адгьыл атмосфера иаҵамхоз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 368—370.</ref><ref name=":2" />. Ашьҭахь уи «[[Явление Ломоносова|Ломоносов ицәырҵра]]» ҳәа ахьӡ аҭан<ref name=":2" /><ref>{{Книга|автор=Зверева С. В.|заглавие=В мире солнечного света|год=1988|часть=Явление Ломоносова|место=Л.|издательство=Гидрометеоиздат|страницы=115—116|страниц=160|isbn=5-286-00078-9}}</ref>.
Венереи Амреи реиқәшәара аамҭақәа ирыцыз оптикатә еффектқәа 1761 шықәсазы ахысра аамҭазы егьырҭ ахылаԥшыҩцәагьы иазгәарҭон, ҷыдала Степан Румовски, [[Шапп д’Отерош|Шапп д'Отерош]], [[Бергман, Торберн Улаф|Тоберн Бергман]]. Аха Ломоносов иоуп раԥхьаӡа урҭ рыҟазаара Венера атмосфера еилаӷәӷәа ала аилыркаара ҟазҵаз<ref>''Ломоносов М. В.'' Полное собрание сочинений. Т. 4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744—1765 гг. М.; Л.: Издательство Академии наук СССР, 1955. С. 771—772 (Примечания к работе 9).</ref>.
=== Амҩанызақәа ===
{{main|Венера амҩанызақәа}}
[[Файл:ClementineObservesTheMoonSolarCoronaAndVenus.jpg|thumb|справа|Венера Амра азааигәара, Амза иаҵәахыз. «[[Клементина (космический аппарат)|Клементина]]» аппарат аҭыхымҭа]]
Венера [[Меркури|Меркури]] еиԥш [[естественный спутник|аԥсабаратә мҩанызақәа]] змам планетоуп<ref name="icarus202">{{статья|заглавие=A Survey for Satellites of Venus|том=202|номер=1|страницы=12—16|doi=10.1016/j.icarus.2009.02.008|bibcode=2009Icar..202...12S|arxiv=0906.2781|автор=Sheppard, Scott S.; Trujillo, Chadwick A.|месяц=7|год=2009|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>.
XIX-тәи ашәышықәсазы иҟан агипотеза, ажәытәан Венера амҩаныза Меркури акәын, анаҩс уи Венера «иацәыӡит» ҳәа<ref name="Язев">''С. А. Язев''. «Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие», — СПб: Лань, 2011, С. 57-75. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{Cite web|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|title=Бывший спутник Венеры?|access-date=2019-12-02|archive-date=2017-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593|url-status=live}}</ref>. [[1976|1976]] шықәсазы [[Том ван Фландерн]]и Р. С. Харрингтони ахыԥхьаӡаратә симуляциақәа рхы рхы иархәаны ари агипотеза Меркури аорбита ацәхьаҵра дуқәа ([[эксцентриситет|аексцентриситет]]) ибзианы ишҳаилнаркаауа аадырԥшит, иара убас иаадырԥшит Амра акәшара арезонанстә ҟазшьа, иара убас Меркурии Венереи [[Момент силы|рыгьежьратә импульс]] ацәыӡра. Иара убас реилыркаара ҟаҵоуп Аамратә системаҿы ихадоу агьежьра иаҿагылоу агьежьра Венера аиура, апланета ахҟьа арԥхара, насгьы атмосфера жәпа ацәырҵра<ref>{{статья|автор=T. C. van Flandern, R. S. Harrington|заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus|том=28|год=1976|страницы=435—440|doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0|bibcode=1976Icar...28..435V|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref>.
[[Спутники Венеры|Венера амҩанызақәа]] рыԥшаара иазкны анкьа ирацәаны аҳәамҭақәа ҟаҵан, аха урҭ еснагь имцу ашьаҭа роууан. Раԥхьаӡатәи арҭ реиԥш аҳәамҭақәа [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] иаҵанакуеит. [[1770|1770]] шықәсанӡа 120 шықәсатәи аамҭа ацыԥҵәаха иалагӡаны, зегьы ианреиҵаха 20-ҩык астрономцәа 30-нтә инареиҳаны амҩаныза шырбаз ала адырра ҟарҵеит. 1770 шықәсазы Венера амҩанызақәа рыԥшаара зегьы шамахамзар иаанкылан — еиҳарак уаанӡатәи ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа дырҩеигь раиура ахьрылымшоз, насгьы [[1761]], [[1769|1769]] шықәсқәа рзы [[прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иаҩсны ацараан]] амҩанызақәа рыҟазааразы шьақәырӷәӷәарак ахьыԥшаамыз азы.
Венера (Марси Адгьыли реиԥш) иамоуп [[квазиспутник|аквази-мҩаныза]], [[астероид]] [[(524522) Зоозве]], убасала Амра иакәшо, иареи Венереи рыбжьара [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ҟаларатәы, уи иахҟьаны агьежьра аамҭа ацыԥҵәахақәа жәпакы раангьы апланета иазааигәаны иаанхоит<ref>[http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml Discovery of the first quasi-satellite of Venus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160303235035/http://www.astro.utu.fi/tuorla/new/venusqs.shtml |date=2016-03-03 }} {{In lang|en}}</ref>.
== [[Планетология|Апланетологиа]] ==
=== Ахҟьеи аҩнуҵҟатәи ашьақәгылашьеи ===
{{main|Венера агеологиа}}
[[Файл:Venus structure.jpg|thumb|left|180px|Венера аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]]
Венера аҿықә аҭҵааразы алшара ҟалеит [[радиолокация|арадиолокациатә методқәа]] рыҿиара абзоурала. Еиҳа инарҭбаау ахсаала ҟанаҵеит америкатәи акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]», апланета ахҟьа 98% зымҽхазкыз. Ахсаалаҟаҵарала Венера аҟны аҳаракыра дуқәа аарԥшуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа идуу [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и роуп, шәагаала адгьыл аматерикқәа ирыҿурԥшыртә иҟоу. Венераҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] маҷуп. Апланета аҿықә аиҳарак геологиала иқәыԥшуп (500 миллион шықәса раҟара). Апланета аҿықә 90% ихьшәашәаз [[базальт|абазальттә]] [[лава]] ала ихҩоуп.
2009 шықәсазы иҭыҵит Венера аладатәи агьежьбжа ахсаала, аппарат «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» ахархәарала еиқәыршәаз. Ари ахсаала аҟынтәи адыррақәа рышьаҭала ажәытәан Венера аӡытә океанқәеи атектоникатә усура ӷәӷәеи ыҟан ҳәа агипотезақәа цәырҵит<ref>{{cite web|url=http://www.rian.ru/science/20090714/177403770.html|title=На Венере в прошлом были океаны и вулканы — учёные|date=2009-07-14|publisher=[[РИА Новости]]|archive-url=https://www.webcitation.org/616VpANeW?url=https://ria.ru/science/20090714/177403770.html|archive-date=2011-08-21}}</ref>.
Венера аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодельқәа акымкәа иҟаҵоуп. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа аиаша иазааигәоу инақәыршәаны, Венера хы-хҩак амоуп. Актәи — ацәа ауп, уи 16 км рҟынӡа ажәпара амоуп. Анаҩс иҟоуп амантиа, 3300 км рҟынӡа зыҵаулара наӡоу асиликаттә хҩа, аихатә гәыцә змоу аҳәаа аҟынӡа инеиуеит, уи акапан апланета зегьы акапан аԥшьбатәи ахәҭа шьақәнаргылоит. Апланета ахатә мҳалдызтә ҭыԥ ахьыҟам азы, аихатә гәыцә аҿы еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рныҟәара ыҟам ҳәа ԥхьаӡатәуп — амҳалдызтә ҭыԥ зырҿио афымцатә ток, убри аҟнытә, агәыцә аҿы аматериа аныҟәара ыҟам, даҽакала иуҳәозар, уи икьакьаӡа иҟоуп. Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 14 г/см³ инаӡоит.
Венера арелиефтә хәҭаҷқәа реиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетаҿы [[горы Максвелла|иреиҳау ашьхеибаркыра]] алаҳамҵозар, [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]] аҿы [[плато Лакшми|Лакшмитәи ашьхеибаркыра]] азааигәара иҟоу, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Джеимс Максвелл]] ихьӡ зыхҵоу.
==== Арелиеф ====
[[Файл:PIA00083-cropped.jpg|thumb|180px|Венера аҟны а[[Ударный кратер|ҿасратә кратер]]]]
[[Файл:Mgn f45n019 1.gif|thumb|200px|left|Акосмостә ӷба «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» иҟанаҵаз алаватә цәқәырԥақәа ррадартә ҭыхымҭа Венера аҟны]]
1970-тәи ашықәсқәа рзы Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Пионер-Венера-1]]» арадар Венера аҿықә 150–200 км рыла ахаҭабзиара змаз асахьа ҭнахит. Асоветтә зондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]», 1983–1984 шықәсқәа рзы арадар ахархәарала 1–2 км рыла аҩадатәи агьежьбжа аиҳарак [[картография Венеры|ахсаала ҟарҵеит]], раԥхьаӡакәны [[список тессер на Венере|атессерақәеи]] [[список венцов на Венере|агәыргьынқәеи]] анҵаны. 1989 шықәса инаркны 1994 шықәсанӡа америкатәи «Магеллан» еиҳа инарҭбааны (300 м рыла) апланета аҿықә ахсаала ҟанаҵеит. Уаҟа иаарԥшын зқьыла ажәытәтәи авулканқәа, алава зҭыҵуаз, шәкыла акратерқәа, [[арахноид|арахноидқәа]], [[горы|ашьхақәа]]. Хыхьтәи ахҟьа (ацәа) даара иҵаӷоуп; аҳауа аԥхарра ӷәӷәа иахҟьаны иԥсыҽу, уи алава адәахьы ацәцара уамак изаԥырхагахом. Венератәи аконтинентқәа ҩба — [[Земля Иштар|Иштар Лыдгьыл]]и [[Земля Афродиты|Афродита Лыдгьыл]]и —ҭбаарала Европа аасҭа имаҷым, аха урҭ раасҭа оурала [[каньоны Парнгэ|Парнге аҩхаақәа]] еиҳауп, [[Ненцы|аненеццәа]] рҟны абна аҳкәажә лыхьӡ зху, Венера арелиеф аҟны иреиҳау хәҭаҷны иҟоу. Аокеантә ҭаҳарақәа иреиԥшу алаҟәырақәа Венера аҿы адгьыл афбатәи ахәҭа мацара ауп иааныркыло. Иштар Лыдгьыл аҿы иҟоу [[Горы Максвелла|Максвелл ишьхақәа]] абжьаратәи аҩаӡара аасҭа 11 км рыла иҳаракуп. Максвелл ишьхақәеи, [[Область Альфа|Альфа]], [[Область Бета|Бета]] ррегионқәеи роуп Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла ахьӡҵаратә ԥҟарақәа ирыҵанамкуа. Венера егьырҭ аҭыԥқәа зегьы аҳәса рыхьӡқәа рыҭоуп, аурыс хьӡқәагьы уахь иналаҵаны: ахсаалаҿы иуԥылоит [[Земля Лады|Лада Лыдгьыл]], [[Равнина Снегурочки|Асҭыԥҳа лыдәкаршәра]], [[каньон Бабы-Яги|Баба-Иага леиҩхаа]]<ref>{{cite web|lang=en|url=https://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|title=Venus gazetteer|archive-url=https://web.archive.org/web/20070829160637/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/miscellaneous/planetary/magellan/venus_gazetteer.txt|archive-date=2007-08-29|url-status=dead}}</ref>.
Аҿасратә кратерқәа — Венератәи аландшафт аҿы уарла-шәарлатәи елементуп: урҭ 1000 цыра раҟара роуп апланета зегьы аҿы иҟоу. Арӷьарахьтәи асахьаҿы Адывар акратер, здиаметр {{s|30 км}} раҟара. Аҩныҵҟатәи ахәҭа ишәыз ахрақәа рыла иҭәуп. Акратер иаакәыршаны иҟоу «ахәҵәқәа» шьақәгылоуп уи ашьақәгылараан иҟалаз атҟәацра иҭнацаз ахра ахәашақәа рыла.
==== Аноменклатура аҷыдарақәа ====
Аԥсҭҳәақәа Венера аҿықә блала ахәаԥшра аҟнытә иахьырҵәахуа азы, уи [[Радиолокация|радиолокациатә]] знеишьала мацара ауп аҭҵаара шыҟало. Раԥхьатәи Венера ахсаалақәа еиқәыршәан 1960-тәи ашықәсқәа рзы, Адгьыл аҟынтәи [[Радиолокация|арадиолокациа]] амҩаԥгара шьаҭас иҟаҵаны. Арадио адиапазон аҿы илашо, зышәага шәкылеи зқьылеи километрла иҟаз ахәҭақәа инықәырԥшәа ахьӡқәа роуит, уи аамҭазы ас еиԥш иҟаз адыргаҟаҵаратә системақәа акымкәа-ҩбамкәа иҟан, ас еиԥш инарҭбааны ахархәара рыманы акәымкәа, ҭыԥ-ҭыԥла аҵарауаа ргәыԥқәа ахархәара зырҭоз. Џьоукы рхы иадырхәон абырзен алфавит аҟнытә анбанқәа, даҽа џьоукы — алаҭын нбанқәеи аԥхьаӡацқәеи, џьоукых — [[римские цифры|римтәи аԥхьаӡацқәа]], егьырҭ — афымцатехникеи арадионџьнырреи рҿы аус зуаз еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа ([[Гаусс, Карл Фридрих|Гаус]], [[Герц, Генрих Рудольф|Герц]], [[Попов, Александр Степанович|Попов]]). Арҭ адыргақәа (акы-ҩба рыда) уажәы аҭҵаарадырратә хархәара рцәыӡит, аха урҭ уажәгьы астрономиа иазку алитератураҿы иуԥылоит. Аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит Альфа арегион, Бета арегион, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Максвелл]] ишьхақәа, урҭ қәҿиарала еиҿырԥшны еилкаан акосмостә радиолокациала ироуз ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла<ref name="Имя">{{cite web|url=http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|title=Имена на карте Венеры (galatreya.ru)|archive-url=https://web.archive.org/web/20111012070454/http://www.galatreya.ru/astrology/archives/IMENABOGIN/|archive-date=2011-10-12|url-status=dead}}</ref><ref name="Род">{{Cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|title=''Ж. Ф. Родионова'' «Карты Венеры»|access-date=2011-11-13|archive-date=2011-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908224405/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_ven/Map_ven.htm|url-status=live}}</ref>.
[[Файл:Venus quadrangle layout.gif|thumb|right|Венера ахсаала абӷьыцқәа рыла аихшара асхема (доусы рзы алфавит-цифратә хьӡи алаҭын хьӡи рыла арбагақәа ҟаҵоуп иалкаау арелиефтә хәҭаҷқәа рыла)]]
Венера ахҟьа арадиолокациа адыррақәа рыла раԥхьатәи ахсаала еиқәнаршәеит [[Геологическая служба США|ЕАА Агеологиатә усбарҭа]] [[1980|1980]] шықәсазы. Ахсаалаҟаҵаразы арадиозонд «[[Пионер-Венера-1]]» еизнагаз адыррақәа хархәара рыҭан, Венера аорбитаҿы 1978 шықәса инаркны 1992 шықәсанӡа аус зуаз.
Апланета аҩадатәи агьежьбжа ахсаалақәа (ахҟьа ахԥатәи ахәҭа) еиқәдыршәеит [[1989|1989]] шықәсазы ({{s|1:5 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи Агеологиатә усбарҭеи]] [[Институт геохимии и аналитической химии им. В. И. Вернадского РАН|В. И. Вернадски ихьӡ зху Асоветтә геохимиеи аналитикатә химиеи Ринститути]] еицхырааны. Асовет радиозондқәа «[[Венера-15]]», «[[Венера-16]]» рҟынтәи адыррақәа рхы иадырхәеит. Венера аҿықәантәи ахсаала инагӡаны (аладатәи аполиартә регионқәа аламҵакәа) еиҳа инарҭбааны еиқәнаршәеит [[1997|1997]] шықәсазы ({{s|1:10 000 000}}, {{s|1:50 000 000}}) [[Геологическая служба США|Америкатәи агеологиатә усбарҭа]]. Уи аан арадиозонд «[[Магеллан (КА)|Магеллан]]» аҟынтәи адыррақәа хархәара рыҭан<ref name="Имя" /><ref name="Род" />.
Венера арелиеф ахәҭаҷқәа ахьӡқәа рыҭара аԥҟарақәа рыдыркылеит [[1985|1985]] шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XIX ассамблеиа Хадаҿы, [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла Венера арадиолокациатә ҭҵаарақәа рылҵшәақәа ахҳәаа аныҟаҵаха ашьҭахь. Аноменклатураҿы аҳәса рыхьӡқәа мацара рхархәара азы аӡбамҭа рыдыркылеит (хыхь зыӡбахә ҳәаз х-ҭоурыхтә ҷыдарақәак аламҵаӡакәа)<ref name="Имя" />:
* Венера аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратер]] дуқәа ԥсра зқәым еицырдыруа аҳәсақәа рыжәлақәа хьӡыс ирхырҵоит, акратер хәыҷқәа ракәзар — аҳәса рыхьӡқәа рхырҵоит. Адуқәа рҿырԥштәқәа: [[Ахматова, Анна Андреевна|Ахматова]], [[Барсова, Валерия Владимировна|Барсова]], [[Барто, Агния Львовна|Барто]], [[Волкова, Анна Фёдоровна|Волкова]], [[Голубкина, Анна Семёновна|Голубкина]], [[Данилова, Мария Ивановна|Данилова]], [[Дашкова, Екатерина Романовна|Дашкова]], [[Ермолова, Мария Николаевна|Ермолова]], [[Ефимова, Нина Яковлевна|Ефимова]], [[Клёнова, Мария Васильевна|Клионова]], [[Мухина, Вера Игнатьевна|Мухина]], [[Обухова, Надежда Андреевна|Обухова]], [[Орлова, Любовь Петровна|Орлова]], [[Осипенко, Полина Денисовна|Осипенко]], [[Потанина, Александра Викторовна|Потанина]], [[Кашеварова-Руднева, Варвара Александровна|Рудниова]], [[Русланова, Лидия Андреевна|Русланова]], [[Федорец, Валентина Александровна|Федорец]], [[Яблочкина, Александра Александровна|Иаблочкина]]. Ахәыҷқәа рҿырԥштәқәа: Аниа, Гульнара, Џьина, Џьоди, Исако, Катиа, Олиа, Света, Таниа, Хадича, Есмеральда, уҳәа убас иҵегьы<ref>{{cite web|url=http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|title=Имена харьковчан во Вселенной. Астероиды, кратеры на планетах | Харьковский планетарий|publisher=planetarium-kharkov.org|access-date=2019-09-19|archive-date=2020-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200925122120/http://planetarium-kharkov.org/?q=imena-kharkovchan-vo-vselennoy|url-status=live}}</ref>.<ref name="Имя" /><ref name="Род" />
Венера икратертәым арелиефтә формақәа амифтә, ажәабжьтә, алегендатә ҳәсақәа рыхьӡқәа рхырҵоит: аҳаракырақәа еиуеиԥшым ажәларқәа рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, арелиефтә лбаарақәа — еиуеиԥшым амифологиақәа рҟынтәи егьырҭ аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп:
* адгьылқәеи ашьхеибаркырақәеи абзиабареи аԥшӡареи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа роууеит; [[Список тессер на Венере|атессерқәа]] — алахьынҵа, анасыԥ, аманшәалара рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; ашьхақәа, [[купол (планетная номенклатура)|акуполқәа]], аҭыԥқәа еиуеиԥшым анцәахәыҳәсақәа, адауҳәсақәа, атитанидқәа рыхьӡқәа рхырҵоит; ақәцәқәа — амшын нцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; албаарҭақәа — аҩнтәи ахәышҭаара анцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; агәыргьынқәа — амарымажареи адгьылқәаарыхреи рынцәахәыҳәсақәа рыхьӡқәа; акыҷырақәа — аҳәса рперсонажцәеи ажәҩан анцәахәыҳәсақәеи рыхьӡқәа, амифқәа рҟны ажәҩани алаашареи ирыдҳәалоу;
* [[Борозда (планетная номенклатура)|Аҭаԥҟарсҭақәеи]] ацәаҳәақәеи аҳәса еибашьцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, аҩхаақәа — Амза, ашәарыцара, абна ирыдҳәалоу амифологиатә персонажқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп<ref name="Имя" /><ref name="Род" />.
==== Аиндукциатә мҳалдызасфера ====
Венера аиндукциатә [[магнитосфера|мҳалдызасфера]] иамоуп аҿасратә цәқәырԥа, амҳалдызхҟьа, [[Магнитопауза|амҳалдызаанҿас]], насгьы амҳалдызҵыхәа, афымцатә хҟьа змоу<ref name="Russell993">{{статья|автор=Russell, C.T.|заглавие=Planetary Magnetospheres|год=1993|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|номер=6|страницы=687—732|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R}}</ref><ref name="Zhang2007">{{статья|заглавие=Little or no solar wind enters Venus’ atmosphere at solar minimum|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/654|издание=Nature|том=450|страницы=654—656|doi=10.1038/nature06026|bibcode=2007Natur.450..654Z|pmid=18046399|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Zhang, T.L.; Delva, M.; Baumjohann, W.; et al.|год=2007}}</ref>.
Амраҵаҟатәи акәаԥаҿ аҿассратә цәқәырԥа 1900 км аҩадараҿы иҟоуп (0,3R<sub>v</sub>, уа R<sub>v</sub> —Венера арадиус). Ари абжьаӡара ршәеит 2007 шықәсазы [[Солнечная активность|амра аусура]] еиҵаӡа азааигәара<ref name="Zhang2007" />. Уи амаксимум азааигәара ари агылара акырынтә еиҵахар алшоит<ref name="Russell993" />. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿас]] 300 км ааҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="Zhang2007" />. Аионосфера аҩадатәи аҳәаа ([[ионопауза|аионаанҿас]]) 250 км азааигәара иҟоуп. Амҳалдызаанҿаси аионаанҿаси рыбжьара амҳалдызтә ԥынгыла ыҟоуп — [[Плазма|амратә плазма]] Венера атмосфера ҵауланӡа анеира иаԥырхагоу амҳалдызтә ҭыԥ аҭыԥантәи арӷәӷәара, иаҳҳәап, амратә усура аминимум азааигәара ианадамхагьы. Аԥынгылаҿы амҳалдызтә ҭыԥ арбага 40 [[Тесла (единица измерения)|нТл]] инаӡоит<ref name="Zhang2007" />. Амҳалдызасфера аҵыхәа апланета жәа-радиуск рҟынӡа еиҵыхуп. Ари Венера амҳалдызасфераҿы зегь реиҳа аус зуа хәҭоуп — араҟа [[магнитное пересоединение|амчтә цәаҳәақәа реиҭеидҳәалареи]] ахәҭаҷқәа рырццакреи мҩаԥысуеит. Амҳалдызасфераҿы иҟоу а[[электрон|електрон]]қәеи а[[ион|ион]]қәеи рымчхарақәа 100 [[Электронвольт|еВ]], насгьы 1000 еВ раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Barabash2007" />.
[[Файл:МагнитосфераВенеры.svg|thumb|center|Венереи амратә ԥшеи реидҳәалара. Иаарԥшуп аиндукциатә мҳалдызасфера ахәҭақәа]]
Венера ахатә мҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Экзосфера|аекзосфера]] аҵауларанӡа инаӡоит, уи [[Диссипация атмосфер планет|атмосфера ацәыӡ маҷқәа]] ахылҿиаауеит<ref>{{cite web|title=2004 Venus Transit information page|url=https://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm|url-status=dead|access-date=2026-07-14|archive-date=2013-05-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510125726/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/sunearthday/2004/vt_venus_planetary_2004.htm}}, Venus, Earth, and Mars, NASA</ref>. Ацәыӡқәа еиҳарак иҟалоит амҳалдызҵыхәа ала. Уажәтәи аамҭазы атмосфера иалҵуа аионқәа рыхкы хадақәа рахь иаҵанакуеит O<sup>+</sup>, H<sup>+</sup> иара убас He<sup>+</sup>. Аӡри аионқәеи аҵәыҵәрии реизыҟазаашьа 2 раҟара ыҟоуп (даҽакала иуҳәозар, и[[Стехиометрия|стеехиометриатә]]уп), уи еиԥмырҟьаӡакәа аӡы ацәыӡра атәы аҳәоит<ref name="Barabash2007">{{статья|заглавие=The loss of ions from Venus through the plasma wake|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/650|издание=Nature|том=450|страницы=650—653|doi=10.1038/nature06434|bibcode=2007Natur.450..650B|pmid=18046398|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Barabash, S.; Fedorov, A.; Sauvaud, J.J.; et al.|год=2007}}</ref>.
=== Атмосфера ===
{{main|Венера атмосфера}}
[[Файл:Venus_-_August_24_2016.png|thumb|[[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] 2016 азы иҭнахыз Венера [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥшшәа]]ҿы, а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә спектр]]и а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә спектр]]и (ацәқәырԥа аура 365, 283 нм).]]
Венера атмосфера еиҳарак [[углекислый газ|аҵәыҵәри адиоксид]] (96,5%), [[азот]] (3,5%) рыла ишьақәгылоуп. Егьырҭ арчқәа рыхәҭаа даара имаҷуп: [[Оксид серы(IV)|атыҩша адиоксид]] — 0,018%, [[аргон]] — 0,007%, аӡы афақь — 0,003%, егьырҭ ахәҭақәа зегьы еилаҵаны рхыԥхьаӡара иҵегьы еиҵоуп<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. 2011 шықәсазы, аппарат «[[Венера-экспресс|''Venus Express'']]» аус адызулоз аҵарауаа Венера азааигәара [[озоновый слой|аозонтә хҟьа]] рыԥшааит, уи 100 километрак аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="lenta.ru">{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|title=У Венеры нашли озоновый слой: Наука и техника: Lenta.ru|access-date=2017-03-08|archive-date=2014-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20140421214330/http://lenta.ru/news/2011/10/07/ozone/|url-status=live}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аозонтә хҟьа 15-20 километра аҳаракыраҿы иҟоуп, насгьы уа иҟоу аозонтә концентрациа магнитудала кырынтә еиҳауп<ref name="lenta.ru" />.
==== Аиҿкаашьа ====
Венера атмосфера аилазаашьаҿы анаҩстәи ахҩақәа алкаауп<ref name="Patzold2007">{{статья|заглавие=The structure of Venus’ middle atmosphere and ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=657—660|doi=10.1038/nature06239|bibcode=2007Natur.450..657P|pmid=18046400|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Patzold, M.; Hausler, B.; Bird, M.K.; et al.|год=2007}}</ref>:
* ''аекзосфера'' — атмосфера хыхьтәи аҳәаа, апланета адәахьтәи ахҩа 220-350 км аҳаракыраҿы;
* ''атермосфера'' — 120-220 км рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп;
* ''амезоаанҿасра'' — 95-120 км рыбжьара иҟоуп;
* ''хыхьтәи амезосфера'' — 73-95 км рыбжьара аҳәааҿы;
* ''ҵаҟатәи амезосфера'' — 62-73 км рыбжьара аҳәааҿы;
* ''атропоаанҿасра'' —50 км маҷк еиҳау, 65 км маҷк еиҵоу аҳәааҿы иҟоуп; Адгьыл аҿықәан иҟоу аҭагылазаашьақәа реиҳа иахьырзааигәоу аҭыԥ
* ''атропосфера'' — Венера атмосфера зегь реиҳа ижәпоу ахәҭа, зегь реиҳа илаҟәу аҵыхәтәантәи ахәҭа, [[CO2|CO<sub>2</sub>]] ала ишьақәгылоу, ақәыӷәӷәара дуи аҳауа аԥхарреи ирыхҟьаны иҟоу «аокеан» ауп.
[[Термосфера|Атермосфера]] иҵаӷоу, ӷәӷәала аионизациа зызу атмосфера ахҩа ауп. Адгьыл атермосферазы еиԥш, Венера атермосферазгьы еиуеиԥшым аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа ҷыдаҟазшьоуп. Атермосфера уахынлатәи аган аԥхарра 100 К (−173 °C) рҟынӡа инаӡоит. Ҽынлатәи аганаҿ аԥхарра 300–400 К (27 инаркны 127 °C) рҟынӡа еизҳауеит<ref name="Bertaux2007" />.
Венера [[Мезосфера|амезосфера]] 65-120 км рыбжьара аҳаракыраҿы иҟоуп. Венера амезосфераҿы ҩ-ҩаӡарак алкаазар ауеит<ref name="Patzold2007" />:
* хыхьтәи ({{s|73—95 км}});
* ҵаҟатәи (62-73 км)<ref name="Patzold2007" />.
Амезосфера хыхьтәи аҩаӡараҿы 95 км аҳаракыраҿы аҳауа аԥхарра 165 К (−108 °C) раҟара ыҟоуп.
Амезосфера ҵаҟатәи аҩаӡараҿы аҳауа аԥхарра еснагь 230 К (−43 °C) шьақәнаргылоит. Ари аҩаӡара аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа иашьашәалоит<ref name="Bertaux2007">{{статья|заглавие=A warm layer in Venus’ cryosphere and high-altitude measurements of HF, HCl, H<sub>2</sub>O and HDO|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/646|издание=Nature|том=450|страницы=646—649|doi=10.1038/nature05974|bibcode=2007Natur.450..646B|pmid=18046397|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Bertaux, Jean-Loup; Vandaele, Ann-Carine; Korablev, Oleg; et al.|год=2007}}</ref>.
[[Файл:Venusatmosphere-ru.svg|thumb|center|Аҳауа аԥхарра аҳаракыра ахьыԥшра]]
[[Тропопауза|Атропоаанҿасра]] — атропосфереи амезосфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа — {{s|50}} маҷк еиҳауи 65 км маҷк еиҵои аҭыԥ аҿы иҟоуп<ref name="Patzold2007" />. Асоветтә зондқәа («[[Венера-4]]» инаркны «[[Венера-14]]» аҟынӡа), иара убас америкатәи «[[Пионер-Венера-2]]» рҟынтәи адыррақәа рыла, 52,5 км инаркны 54 км рҟынӡа иҟоу атмосфератә хҟьа аҭыԥ аҿы аҳауа аԥхарра 293 К (+20 °C) инаркны 310 К (+37 °C) рҟынӡа иҟоуп, насгьы 49,5 км аҳаракыраҿы ақәыӷәӷәара Адгьыл аҟны [[Уровень моря|амшын аҩаӡараҟны]] иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟарахоит<ref name="Patzold2007" /><ref name="Profiles">{{cite web|url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|title=Venus Atmosphere Temperature and Pressure Profiles|publisher=Shade Tree Physics|archive-url=https://www.webcitation.org/655sQyHm7?url=http://www.datasync.com/~rsf1/vel/1918vpt.htm|archive-date=2012-01-31}}</ref>.
[[Тропосфера|Атропосфера]] апланета аҿықәан иалагоит, насгьы 65 км аҟынӡа инаӡоит<ref name="Basilevsky2003">{{статья|заглавие=The surface of Venus|издание=Rep. Prog. Phys.|том=66|номер=10|страницы=1699—1734|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0034-4885/66/10/R04|bibcode=2003RPPh...66.1699B|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.|год=2003|url-status=dead}}</ref><ref name="Patzold2007" />. Ицоу ахҟьа азааигәара аԥшақәа ԥсыҽуп, аха атропосфера хыхьтәи ахәҭаҿгьы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи адгьылтә рбагақәа рҟынӡа илаҟәуеит, аԥша аццакра 100 м/с рҟынӡа иацлоит<ref name="Svedhem2007">{{статья|заглавие=Venus as a more Earth-like planet|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/656|издание=Nature|том=450|страницы=629—632|doi=10.1038/nature06432|bibcode=2007Natur.450..629S|pmid=18046393|номер=7170|автор=Svedhem, Hakan; Titov, Dmitry V.; Taylor, Fredric V.; Witasse, Oliver|год=2007|язык=en}}</ref>.
Ахҟьаҿы иҟоу атмосфера аилаӷәӷәара {{s|67 кг/м<sup>3</sup>}}, даҽакала иуҳәозар Адгьыл аҿы иҟоу аӡы аилаӷәӷәара аҟынтәи 6,5%<ref name="Basilevsky2003" />. Венера аҿықәан иҟоу атмосфератә қәыӷәӷәара 92 бар раҟара ҟалоит, уи Адгьыл аҿы 910 метра аӡы аҵаҟа аҵаулараҿы иҟоу ақәыӷәӷәара иаҟароуп. Абас еиԥш иҟоу ақәыӷәӷәара ҳарак аҟны аҵәыҵәри адиоксид (уи акритикатә ҭыԥ — 31 °C, 73,8 бар) агрегациатә ҭагылазаашьала уаҳа ирчӡам, аха [[Сверхкритический флюид|суперкритикатә ӡ]]уп. Абасала, атропосфера ҵаҟатәи 5 км зыбжак ӡу зыбжак рчу аокеан ца [[Оксид углерода(IV)|CO<sub>2</sub>]] ауп. Абраҟа аԥхарра 740 К (467 °C) ыҟоуп<ref name="Basilevsky_2003" />. Уи Амра ҩынтә еиҳа иазааигәоу [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҿықәантәи аԥхарра аасҭа еиҳауп. Венераҿы ас еиԥш аҳауа аԥхарра аҳаракра мзызс иамоу аҵәыҵәри адиоксиди аԥсҭҳәа жәпақәеи ирхылҿиаауа [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ауп. Апланета ԥшьаала ишыгьежьуагьы, апланета ҽынлатәи уахынлатәи аганқәа рыбжьара аԥхарра аиԥшымзаара (иара убас аекватори аполиусқәеи рыбжьара) {{s|1—2 K}} раҟара ыҟоуп — атропосфера аԥхарратә инерциа убриаҟынӡа идууп<ref name="Basilevsky_2003" />.
==== [[Атмосферные явления|Атмосфератә цәырҵрақәа]] ====
===== Аԥшақәа =====
[[Общество Макса Планка|Макс Планк ихьӡ зху Аилазаара]] Амратә система аҭҵааратә Институт аусзуҩы Дмитри Титов (Германиа) апланета атмосфера иадҳәалоу иӡбам апроблемақәа ртәы иҳәеит<ref name="титов">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера — сведения|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=live}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}Шамахамзар уи атмосфера зегьы ԥшацәгьа дуӡӡак аҿы иҟоуп: уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәааҿы секундкахь 120-140 метра (432-504 км/сааҭ) аццакра аманы апланета иаакәшоит. Ҳара макьана зынӡаск иаҳзеилкаауам уи шыҟало, насгьы ари амч ду змоу аныҟәара иаҵгәо закәу. Даҽа ҿырԥштәык: Венера аҟны еиҳарак атыҩша злоу арчы атыҩша адиоксид шакәу еилкаауп. Аха акомпиутер аҿы атмосфератә химиа амодель аҟаҵара ҳаналагалак, усҟан еилаҳкаауеит геологиатә аамҭа кьаҿк иалагӡаны атыҩша адиоксид ахҟьа «иафар» шахәҭоу. Ари арчы ыӡыр ахәҭоуп, еиԥмырҟьаӡакәа изырҭәуа ыҟамзар. Еиҳарак уи авулкантә усура иадырҳәалоит.{{Ацитата алгара}}
Асуперротациатә ԥшақәа ирыхҟьаны Венера атмосфера адгьылтә мшқәа 4 рыла инагӡаны еикәагьежьуеит<ref>{{Cite web|url=https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|title=Understanding the «Superotation» Winds of Venus|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032326/https://www.universetoday.com/17606/understanding-the-superotation-winds-of-venus/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|title=Природа ветра: Суперротация|access-date=2017-09-16|archive-date=2017-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032231/https://www.popmech.ru/science/8075-priroda-vetra-superrotatsiya/|url-status=live}}</ref>. Венера атмосфера хыхьтәи ахәҭақәа рҿы уахынлатәи аганаҿ азонд [[Venus Express|''Venus Express'']] [[стоячие волны|игылоу ацәқәырԥақәа]] гәанаҭеит<ref>[https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed Venus’ mysterious night side revealed] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200811164501/https://earthsky.org/space/venus-mysterious-night-side-revealed |date=2020-08-11 }}, September 16, 2017</ref><ref>{{cite web|url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|title=Наблюдения ночной стороны Венеры позволяют глубже понять атмосферу планеты|archive-url=https://web.archive.org/web/20170917032155/http://www.astronews.ru/cgi-bin/mngold.cgi?page=news&news=10253|archive-date=2017-09-17}}</ref>.
===== Аԥсҭҳәақәеи аԥхарратә еффекти =====
{{See also|Аԥхарратә еффект}}
<div class="tright" style="clear:right;">
<div style="border:1px solid #c8ccd1; background:#f8f9fa; padding:3px; width:226px;">
[[Файл:Venus_-_December_23_2016.png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">{{date|23|12|2016}}</div>
[[Файл:Venus_-_October_24_2018.png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жьҭаарамза 24, 2018 шықәса</div>
[[Файл:Venus - February 27 2021 (52458187897).png|220px|center]]
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:2px 0;">Жәабранмза 27, 2021 шықәса</div>
<div style="font-size:88%; text-align:center; padding:3px 2px 0;"><small> Венера афотосахьақәа [[Условный цвет|иазааигәоу аԥшшәала]], а[[Ультрафиолетовое излучение|ультрафиалеттә спектр]] ( ацәқәырԥақәа роура 365, 283 нм), [[Акацуки (космический аппарат)|Акацуки]] иҟанаҵаз</small></div>
</div>
</div>
Аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ыҟоуп {{s|48—65 км}} аҳаракыраҿы. Венера аԥсҭҳәақәа даара ижәпоуп, насгьы урҭ [[Оксид серы(IV)|атыҩшатә рч]]и [[Серная кислота|атыҩшатә ҵәыҵәра]] ацәыкәбарқәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Krasnopolsky">{{статья|заглавие=Chemical composition of the atmosphere of Venus|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1981-08-13_292_5824/page/610|издание=Nature|том=292|номер=5824|страницы=610—613|bibcode=1981Natur.292..610K|doi=10.1038/292610a0|автор=Krasnopolsky, V.A.; Parshev V.A.|год=1981|язык=en}}</ref>. Иҟоуп егьырҭ ахәҭақәагьы рыҟазаара ашьҭақәагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Убас, иаҳҳәап, идыруп аԥсҭҳәа ахәҭаҷқәа ахлор шрылоу. Урҭ рыԥштәы хҩежьааа зыхҟьо атыҩша мамзаргьы [[Хлорид железа(III)|ахлортә еиха]] ахьрылоу акәзар ауеит<ref name="Basilevsky_2003" />.
Аԥсҭҳәатә хҟьа ажәпара зеиԥшроу ала амра алашара имаҷу ахәҭак мацара ауп ахҟьаҿы изынаӡо, насгьы Амра азенит аҿы ианыҟоу, алашара аҩаӡара 1000-3000 [[люкс|лиукс]] мацара ауп ишьақәнаргыло<ref name="Venera-8">{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|url-status=dead|title=Венера-8|publisher=Научно-производственное объединение им. С.А. Лавочкина|access-date=2011-04-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20120111133011/http://www.laspace.ru/rus/venera8.php|archive-date=2012-01-11}}</ref>. Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы ашәшьы аныҟоу амш азы алашара 1000 лиукс шьақәнаргылоит, амш анеилгоу, амра аныԥхо аамҭазы агагаҿы 10-25 нызқь лиукс ҟалоит<ref name="radfaq">Paul Schlyter. [http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 Radiometry and photometry in astronomy FAQ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131207065000/http://stjarnhimlen.se/comp/radfaq.html#10 |date=2013-12-07 }} (2006)</ref>. Ахҟьаҿы ацәаакыра 0,1% еиҵоуп<ref name="Koehler">{{статья|bibcode=1982S&W....21..282K|заглавие=Results of the Venus sondes Venera 13 and 14|издание=Sterne und Weltraum|том=21|страницы=282|автор=Koehler, H. W.|год=1982}}</ref>. Аԥсҭҳәақәа рыжәпареи [[Альбедо|рырлашара ӷәӷәеи]] ирыхҟьаны, апланета иаиууа [[Солнечная энергия|амратә мчхара]] зегьы Адгьыл иаиууа амчхара аҵкыс еиҵоуп.
Аԥсҭҳәа жәпақәа ирыхҟьаны [[видимое излучение|иубарҭоу алашарала]] аҟны ахылаԥшра залымшо иҟалоит. Урҭ ҵәцоуп а[[радиоволны|радио]]тәи а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥа]]тәи диапазонқәа рҿы мацара, иара убасгьы а[[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] иазааигәоу аҭыԥқәа рҿы<ref name="Shalygin_2013">{{книга|автор=Shalygin E.|заглавие=Study of the Venus surface and lower atmosphere using VMC images|ссылка=https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf|место=Berlin|год=2013|страницы=9|страниц=127|isbn=978-3-942171-71-7|archive-date=2016-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20160307131052/https://www.mps.mpg.de/3183913/Dissertation_2013_Shalygin__Eugene1.pdf}}</ref>.
«[[Галилео (КА)|''Galileo'']]» Венера ианавсуаз аамҭазы NIMS а[[инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]]тә [[спектрометр]] ала афотоҭыхра мҩаԥгахеит, аӡәгьы дшақәымгәыӷуаз ала еилкаахеит 1,02, 1,1, 1,18 микрон [[длина волны|аура змоу ацәқәырԥақәа]] рыҩаӡараҿы асигнал аҿықәтәи а[[топография|топографиа]] иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, уи иақәшәо аиҭаҟаларақәа рзы иҟоуп «аԥенџьырқәа», услыԥшны Венера ахҟьа убарҭоу.
А[[ультрафиолетовое излучение|ультрафиолеттә лашара]]ҿы аԥсҭҳәақәа рыхҩара ацәаҳәа лашақәеи ацәаҳәа лашьцақәеи ирылху амозаика еиԥш иааԥшуеит, урҭ аекваторахь имаҷу акәакь ала еиҵыхуп. Урҭ рхылаԥшрақәа иаадырԥшуеит аԥсҭҳәақәа рыхҩа ԥшьымш рыҩныҵҟа мрагыларахьтәи мраҭашәарахь ишыгьежьуа (аԥсҭҳәақәа рыхҩа аҩаӡараҿы аԥшақәа иасуа аццакра {{s|100 м/с}} ирымоу шьақәнаргылоит).
Аҵәыҵәри адиоксидтә арчытә океани атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәа жәпақәеи апланета аҿықәан [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ӷәӷәа ҟарҵоит. Урҭ Венера ақәыԥшылара Амратә системаҿы зегь реиҳа ицаны иҟарҵоит, Венера [[Амра|Амра]] ҩынтә еиҳа ихараны ишыҟоугьы, насгьы [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа ԥшьынтә еиҵаны амчхара шаиууагьы<ref name="ESS_2014_Venus_atm" />. Иара ахҟьа абжьаратәи аԥхарра 740 К (467°C) инаӡоит. Уи а[[Свинец|тса]] аҭәара аԥхарра аасҭа еиҳауп ({{s|600 К}}, 327°C), иара убас а[[Олово|олово]] ({{s|505 К}}, 232°C) а[[цинк]] ({{s|693 K}}, 420°C) рырҭәара аԥхарра аасҭагьы. Атропосфера жәпа иахҟьаны уахынлтәи ҽынлатәи аганқәа рыԥхарра аивгарақәа маҷуп, Венера аҟны [[солнечные сутки|амра амшқәа]] кырӡа ишаугьы: Адгьыл аҿы иҟоу амшқәа раасҭа 116,8-нтә еиҳа иауп<ref name="Basilevsky2003" />.
===== Адыдқәеи амацәысқәеи =====
Автоматикатә космостә станциақәа рҟынтәи ахылаԥшрақәа рыла Венера атмосфераҿы афымцатә усура гәаҭан, уи а[[гроза|дыдқәеи]] а[[молнии|мацәысқәеи]] ҳәа аҟазшьарба рыҭазар ҟалоит. Арҭ афеноменқәа раԥхьаӡакәны аппарат «[[Венера-2]]» ала игәаҭан арадиоеимадараҿы аԥырхагақәа раҳасабала. А[[видимое излучение|оптикатә диапазон]] аҿы ацәывҵҷҷаарақәа, амацәыс еиԥшыз, «[[Венера-9 и Венера-10|Венера-9]]», {{s|-10}} астанциақәеи, «[[Вега (АМС)|Вега-1]]», {{s|-2}} аеростаттә зондқәеи иҭарҩит. Афымцамҳалдызтә ҭыԥи арадиоимпульсқәеи рҿы аномалиатә еизҳарақәа, иҟалап урҭгьы амацәыс иахҟьазаргьы, «Пионер-Венера», иара убас албааратә аппарат «Венера-11», {{s|-12}} рыла иԥшаан<ref>''Кондратьев К. Я., Крупенио Н. Н., Селиванов А. С.'' Планета Венера. Л.: Гидрометеоиздат, 1987. С. 176, 219.</ref>, 2006 шықәсазы аӷба «[[Венера-Экспресс|Венера-експресс]]» Венера атмосфераҿы а[[Геликон (физика)|геликонқәа]] аԥшааит, урҭ амацәыс иалҵшәахаз ауп ҳәа аилыркаара ҟаҵахеит. Урҭ лассы-лассы иахьымлашо амш аусура аҟазшьа угәаланаршәоит. Амацәысқәа реиҭаҟалара зегьы ианреиҵаха Адгьыл аҿы иҟоу аиҭаҟалара абжак шьақәнаргылоит<ref name="Russell2007">{{статья|заглавие=Lightning on Venus inferred from whistler-mode waves in the ionosphere|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2007-11-29_450_7170/page/660|издание=Nature|том=450|страницы=661—662|doi=10.1038/nature05930|bibcode=2007Natur.450..661R|pmid=18046401|номер=7170|язык=en|тип=journal|автор=Russell, C.T.; Zhang, T.L.; Delva, M.; et al.|год=2007}}</ref>.
Аҵарауаа ргәаанагарала Венера аԥсҭҳәақәа Адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭҳәақәа рыпринцип ала амацәысқәа раԥҵара рылшоит. Аха Венера амацәысқәа убри ала иџьашьахәуп, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]], насгьы (еиҳарак) Адгьыл амацәысқәа реиԥш аӡытә ԥсҭҳәақәа иахьрыдҳәалам ала<ref name="Russell2007" />. Урҭ цәырҵуеит атыҩшатә ҵәыҵәра иалху аԥсҭҳәақәа рҿы<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|title=NASA Scientist Confirms Light Show on Venus|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-05-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210504071618/https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/venus-20071128.html|url-status=live}}</ref>.
===== Ақәақәа =====
Венера атропосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы, аамҭа-аамҭала атыҩшатә ҵәыҵәра иалху ақәоурақәа ҟалалоит, урҭ атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа рҿы аҳауа аԥхарра ахьыҳараку иахҟьаны, ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхоит (ари афеномен [[вирга]] ҳәа иашьҭоуп)<ref name="BBC">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|title=Planet Venus: Earth's 'evil twin'|publisher=BBC News|date=2005-11-07|access-date=2017-03-01|archive-date=2009-07-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20090718082154/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/4335628.stm|url-status=live}}</ref>.
==== Аҳауа ====
[[Файл:Venus2 mag big.png|thumb|left|200px|Венера атопографиатә хсаала]]
{{main|Венера аклимат}}
Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит аԥхарратә еффект ыҟамызҭгьы, Венера аҿықәан иреиҳау аԥхарра 80°C еиҳамхар шалшоз. Аиашазы, Венера аҿықәан аҳауа аԥхарра (апланета абжьаратәи арадиус аҩаӡараҿы) 750 К (477 °C) ыҟоуп, насгьы уи есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа зынӡа имаҷуп. [[Давление|Ақәыӷәӷәара]] 92 атм ҟалоит, а[[газ|рчы]] аилаӷәӷәара ҩ-еишьҭагылак рыла еиҳауп [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] аҟны аасҭа. Абарҭ афактқәа рышьақәыргылара аҵарауаа аӡәырҩы ргәы канажьит, урҭ ргәы иаанагон ҳара ҳапланета кырӡа иеиԥшу апланетаҿы аҭагылазаашьақәа [[каменноугольный период|ахаҳәрацәатә аамҭазы]] Адгьыл аҿы иҟаз аҭагылазаашьақәа ирзааигәоуп, убри аҟнытә, абри аҩыза а[[Абиосфера]] ыҟазар ауеит ҳәа. Аԥхарра раԥхьатәи агәаҭарақәа, азныказы, арҭ агәыӷрақәа нарыгӡарашәа иҟан, аха ашьақәырӷәӷәарақәа (албааратә аппаратқәа рхархәаралагьы уахь иналаҵаны) иаадырԥшит, Венера ахҟьа азааигәара иҟоу аԥхарратә еффект аҵыхәала аӡы аҟазаара ҟалашьа шамам.
Апланета атмосфераҿы абри аеффект, ахҟьа ӷәӷәала аԥхарахьы иназго, ара[[углекислый газ|цәаҵәыҵәтә рч]]и а[[водяной пар|ӡы афақь]]и ирыбзоураны иҟалоит, урҭ ишыз Венера ахҟьа иоунажьуа а[[Инфракрасные лучи|инфраҟаԥшьтә (аԥхарратә) шәахәақәа]] ӷәӷәала илбаардоит. Аԥхарреи ақәыӷәӷәареи раԥхьаӡа иргыланы еилеиуеит аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа. Иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра — 150-170 К (-125... -105°C) — еилкаауп {{s|60—80 км}} аҩадараҿы<ref>{{cite web|url=http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|url-status=dead|title=Колледж.ру|access-date=2008-06-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20081225101114/http://www.college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section3/paragraph2/theory.html|archive-date=2008-12-25}}</ref>, анаҩс еиҳа иҳаракхацыԥхьаӡа аҳауа аԥхаррагьы еизҳауеит, {{s|90—120 км}} аҳаракыраҿы 310-345 К (35-70°C) рҟынӡа инаӡаны<ref>{{Cite web|url=http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|title=Агентство РИА|access-date=2008-06-16|archive-date=2008-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20080601042019/http://www.rian.ru/science/20071129/90077395.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥша, даара иԥсыҽу апланета аҿықә азааигәара ({{s|1 м/с}} еиҳамкәа), аекватор арегион аҿы 50 км инареиҳаны аҳаракыраҿы {{s|150—300 м/с}} нӡа еизҳауеит.
Ажәытәӡа зны Венера убриаҟара ишит ҳәа иԥхьаӡоуп, Адгьыл аҟны иҟоу иреиԥшу уи иамаз аокеанқәа зегьы ҭабаратәы, аплита асахьақәа змоу абахәқәа змоу ацәҳәыратә пеизаж ааныжьны. Агипотезақәа руак излаҳәо ала амҳалдызтә ҭыԥ аԥсыҽра иахҟьаны аӡы афақь (амратә шәахәаркрақәа рыла елементқәа рыла еиҟәшахаз) амратә ԥша апланетабжьаратәи акосмос ахь иаманы ицеит. Ишьақәырӷәӷәоуп апланета атмосфера уажәгьы 2:1 еизыҟазаашьала аӡрии аҵәыҵәрии шацәыӡуа<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|title=Caught in the wind from the Sun|website=www.esa.int|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226093224/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Venus_Express/Caught_in_the_wind_from_the_Sun|url-status=live}}</ref>.
=== Амҳалдызтә ҭыԥ ===
Венера ахатәы [[магнитное поле|мҳалдызтә ҭыԥ]] даара иԥсыҽуп<ref name="Russell993" /><ref name="Zhang2007"/>. Уи зыхҟьо шьақәыргылам, аха иҟалап уи апланета иццакым аҵәира мамзаргьы а[[Планетарная мантия|мантиа]]ҿы а[[Конвекция|конвекциа]] ахьыҟам иадҳәалазар. Убри аҟнытә, Венера иамоуп аиндукциатә [[Магнитосфера|мҳалдызасфера]] мацара, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионтә хәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу<ref name="Russell993"/>. Ари апроцесс аԥынгыла иаакәыршаны ицо амчқәа рцәаҳәақәа реиԥш ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — абри аҭагылазаашьаҿы Венера.
== Аҭоурых аҭоурыхҭҵаара ==
=== Аоптикатә телескопқәа рыцхыраарала аҭҵаара ===
Раԥхьаӡакәны аоптикатә телескоп ала Венера дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы. Галилеи ишьақәиргылеит Венера афазақәа шаԥсахуа. Ганкахьала, уи ишьақәнарӷәӷәеит Амра аҟынтәи ианыҷҷало алашара ала ишылашо (иаԥхьанеиуаз аамҭазы астрономиаҿы уи еилкаамызт). Даҽа ганкахьалагьы, афазақәа рыԥсахрақәа реишьҭагылашьа агелиоцентртә система иашьашәалон: [[Птолемей|Птолеми]] итеориаҿы, Венера «ҵаҟатәи» апланета аҳасабала еснагь Адгьыл еиҳа иазааигәан, Амра аасҭа, насгьы «Венера ҭәы» ҟалашьа амамызт<ref name="sch1262">{{Cite web|url=http://sch1262.ru/planets/venera.html|title=Венера {{!}} Планеты Земной Группы|access-date=2011-08-08|archive-date=2011-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20111111163043/http://sch1262.ru/planets/venera.html|url-status=live}}</ref>.
1639 шықәсазы англыз астроном [[Джереми Хоррокс|Џьереми Хоррокс]] раԥхьаӡакәны Венера Амра адиск иқәланы ишцоз ибеит<ref name="UCL-book">{{книга|заглавие=Jeremiah Horrocks - young genius and first Venus transit observer|издательство=University of Central Lancashire|страницы=14—37|язык=en|автор=Paul Marston|год=2004}}</ref>.
Венера атмосфера ааиртит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|М.В. Ломоносов]] Венера [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ианцоз]] [[Рашәарамза 6|рашәарамза 6]], [[1761|1761]] шықәсазы (ҿыцла)<ref>{{статья|ссылка=https://pubs.aip.org/physicstoday/article-abstract/66/2/64/414321/Replicating-the-discovery-of-Venus-s-atmosphereThe|автор=Shiltsev V., Nesterenko I., Rosenfeld R.|заглавие=Replicating the discovery of Venus’s atmosphere|год=2013|язык=en|издание=Physics Today|месяц=2|том=66|выпуск=2|страницы=64—65|issn=0031-9228|doi=10.1063/PT.3.1894|access-date=2013-05-15}}</ref>.
=== Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа ===
{{Main|Венера аҭҵаара}}
[[Файл:Venera 13 Venus surface images.gif|мини|справа|220px|Албааратә аппарат «[[Венера-13]]» ала иҭыху Венера ақәыԥшылара афотосахьа]]
Венера рҽазҵәылхны иҭырҵаауан асоветтәии америкатәии акосмостә ӷбақәа 1960-1980-тәи ашықәсқәа рзы. Раԥхьаӡатәи Венера аҭҵаара иазкыз аппарат, 1961 шықәса жәабранмза 12 рзы идәықәҵаз асоветтә «[[Венера-1]]» акәын; ари аҽазышәара лҵшәадахеит. Уи ашьҭахь, апланетахь идәықәҵан асоветтә аппаратқәа рсериақәа «[[Венера (космическая программа)|Венера]]», «[[Вега (КА)|Вега]]», иара убас америкатәи «[[Маринер (КА)|Маринер]]», «[[Пионер-Венера-1]]», «[[Пионер-Венера-2]]». 1975 шықәсазы акосмостә ӷбақәа [[Венера-9 и Венера-10|«Венера-9», «Венера-10»]] Венера ахҟьа раԥхьатәи афотосахьақәа Адгьыл ахь иаарышьҭит; 1982 шықәсазы «[[Венера-13]]», насгьы «[[Венера-14]]» Венера ахҟьаҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәа аарышьҭит<ref group="комм.">Асоветтә ландерқәа рыла ироуз, насгьы Дон Митчел ҳаамҭазтәи иметодқәа рыла аус задулаз Венера аҿықә апанорамақәа [http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm абраҟа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100927194255/http://mentallandscape.com/V_DigitalImages.htm |date=2010-09-27 }}.</ref>. Аха Венера ақәыԥшылараҿы аҭагылазаашьа убас иҟоуп, акосмостә ныҟәагақәа зегьы ҩ-сааҭк еиҳаны апланетаҿы аус рзымуӡеит.
1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Венера аҭҵаарахьы иҟаз азҿлымҳара маҷк иеихсыӷьит, еиҳаракгьы Марс иаҿҳарԥшуазар. Аҵыхәтәантәи 30 шықәса ирылагӡаны Венера аус зуаз х-космостә аппарат заҵәык ракәын: америкатәи «[[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]]» (1989-1994), европатәи «[[Венера-экспресс|Венера-експресс]]» (2006-2014), иара убас иапониатәи «[[PLANET-C|Акацуки]]». Уи адагьы, Венера лассы-лассы ахархәара амоуп Амратә система аҩныҵҟатәии адәахьтәии егьырҭ апланетақәа рахь амҩаҿы а[[Гравитационный манёвр|гравитациатә маневрқәа]] рзы. Убас Венера иавсны ицахьан, ирымҩатәны уи ҭырҵаахьан америкатәи аппаратқәа «[[Галилео (космический аппарат)|Галилео]]» (1989 шықәсазы Иупитерҟа амҩа иқәыз), «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» (1997 шықәсазы Сатурнахь амҩа иқәыз), «[[Мессенджер (космический аппарат)|Мессенџьер]]» (2006, 2007 шықәсқәа рзы Меркури ашҟа амҩа иқәыз), иара убас амратә зонд «[[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]]» (2018, 2019 шықәсқәа рзы). Аҵыхәтәантәи ари аҩыза аԥыррақәа иҵегьы шықәсқәак имҩаԥнагалоит. Уи адагьы дук хара имгакәа Венера азааигәара инамҩатәны аҭҵааразы агравитациатә маневрқәа ҟанаҵалоит европа-иапониатәи Меркури амҩаныза [[BepiColombo]] (уажәнатә Венера ҩынтә иахыԥраахьеит 2020 шықәса жьҭаарамзази 2021 шықәса нанҳәамзази), иара убасгьы европатәи амратә [[Solar Orbiter]] (идәықәҵоуп 2020 шықәса жәабранмза 10 рзы, Венера лассы-лассы ахыԥраара азԥхьатәаҭоуп аеклиптика иаҿырԥшны аорбита анаара ацҵаразы)<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|title=Solar Orbiter launches on historic mission to study the sun's poles|lang=en|website=www.space.com|access-date=2020-02-11|archive-date=2020-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20200210100625/https://www.space.com/solar-orbiter-atlas-v-rocket-launch-success.html|url-status=live}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазгьы Венерахь азҿлымҳара ыҟоуп, акосмостә агентрақәакгьы венератәи акосмостә ӷбақәа рыпроектқәа рнапы рылакуп. Иаҳҳәап, [[Роскосмос]] артәагатә аппарат змоу «[[Венера-Д]]» апрограмма иаҿуп<ref>{{Cite web|url=https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|title=РФ запустит зонд к Венере не раньше 2024 г, к Меркурию — после 2031 г|access-date=2019-12-02|archive-date=2018-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20181120095438/https://ria.ru/science/20120407/620510655.html|url-status=live}}</ref>, [[Индийская организация космических исследований|Индиа]] — аорбитатә ӷба «[[Шукраян-1|Шукраиан-1]]»<ref>{{cite web|url=http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|title=Announcement of Opportunity (AO) for Space Based Experiments to Study Venus|date=2017-04-19|website=ISRO.gov.in|access-date=2017-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20170913183153/http://www.isro.gov.in/announcement-of-opportunity-ao-space-based-experiments-to-study-venus|archive-date=2017-09-13|url-status=live}}</ref>, НАСА — апроектқәа [[DAVINCI+]] и [[VERITAS (космический аппарат)|VERITAS]]<ref>{{Cite web|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|title=NASA Selects Four Possible Missions to Study the Secrets of the Solar System|date=2020-02-13|publisher=NASA/JPL|access-date=2020-03-23|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316085626/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7597|url-status=live}}</ref>, ЕКА — аппарат [[EnVision]]<ref>{{cite web|url=https://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|title=ESA selects three new mission concepts for study|access-date=2018-05-10|archive-date=2019-10-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20191013052421/http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/ESA_selects_three_new_mission_concepts_for_study|url-status=live}}</ref>. Абарҭ апроектқәа зегьы («Шукраиан-1» аламҵаӡакәа, здәықәҵара 2028 шықәсазы иазԥхьагәаҭоу) реиҿкаара зааӡатәи астадиаҿы иҟоуп, урҭ рынагӡара аҿҳәара — 2020-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа.
==== Аишьҭагылашьа ====
Венера иазку адыррақәа зырҳаз акосмостә ӷбақәа қәҿиаралатәи рдәықәҵарақәа рсиа<ref>{{Cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|title=Chronology of Venus Exploration (NASA)|access-date=2019-12-02|archive-date=2020-02-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20200224035803/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/chronology_venus.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.kocmoc.info/dss.htm|url-status=dead|title=Космические пуски и события СССР и России (kocmoc.info)|archive-url=https://web.archive.org/web/20120103162105/http://www.kocmoc.info/dss.htm|archive-date=2012-01-03}}</ref>:
{| class="wikitable sortable"
! Атәыла мамзаргьы акосмостә агентра
! Ахьӡ
! Адәықәҵара
! Азгәаҭа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-2]] || data-sort-value="1962-08-27" | Нанҳәамза 27, 1962 || Аԥырраан аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-4]] || data-sort-value="1967-06-12" | Рашәарамза 12, 1967 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-5]] || data-sort-value="1967-06-14" | Рашәарамза 14, 1967 || Аԥырраан аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-5]] || data-sort-value="1969-01-05" | Ажьырныҳәамза 5, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-6]] || data-sort-value="1969-01-10" | Ажьырныҳәамза 10, 1969 || Албааратә аппааратла атмосфера аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-7]] || data-sort-value="1970-08-17" | Нанҳәамза 17, 1970 || Раԥхьатәи қәҿиаралатәи апланета ахҟьаҿы атәара тата
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-8]] || data-sort-value="1972-03-27" | Хәажәкырамза 27, 1972 || Итатоу атәара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Маринер-10]] || data-sort-value="1973-11-04" | Абҵарамза 4, 1973 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-9]] || data-sort-value="1975-06-08" | Рашәарамза 8, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху раԥхьатәи ахҟьа афотосахьақәа.
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-10]] || data-sort-value="1975-06-14" | Рашәарамза 14, 1975 || Атәара татеи Венера иԥсабаратәым амҩанызеи. Аиқәаҵәа-шкәакәала иҭыху ахҟьа афотосахьақәа.
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-1|Апионер-Венера-1]] || data-sort-value="1978-05-20" | Лаҵарамза 20, 1978 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, арадиолокациатә альтиметриа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Пионер-Венера-2|Апионер-Венера-2]] || data-sort-value="1978-08-08" | Нанҳәамза 8, 1978 || Албааратә аппаратқәа ԥшьба рыла атмосфератә ҭҵаара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-11]] || {{nobr|Цәыббрамза 9, 1978}} ||rowspan="2"| Венера ахаԥраара, албааратә аппарат атәара тата
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-12]] || {{nobr|Цәыббрамза 14, 1978}}
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-13]] || data-sort-value="1981-10-30" | Жьҭаарамза 30, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат атәара тата. Ахҟьаҿы абжьы раԥхьатәи аҭаҩра, агрунт акылҵәара, уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-14]] || data-sort-value="1981-11-04" | Абҵарамза 4, 1981 || Венера ахаԥырра, албааратә аппарат итатоу атәара. Агрунт акылҵәара, насгьы уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаара, аԥшшәы змоу апанораматә сахьа аашьҭра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-15]] || data-sort-value="1983-06-02" | Рашәарамза 2, 1983 ||rowspan="2"| Венера иԥсабаратәым амҩаныза, 30% ақәыԥшылара арадиолокациатә хсаала аԥҵара
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Венера-16]] || data-sort-value="1983-06-07" | Рашәарамза 7, 1983
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-1]] || data-sort-value="1984-12-15" | Ԥхынҷкәынмза 15, 1984 ||rowspan="2"| Атмосфера аҭҵаара азонд-аеростат ала, агрунт акылҵәареи уи ахимиатә еилазаара харантәи аҭҵаареи (Вега-2 мацара), аппарат Галлеи икометахь аԥырра
|-
| {{Флагификация|СССР}} || [[Вега-2]] || data-sort-value="1984-12-21" | Ԥхынҷкәынмза 21, 1984
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Магеллан (космический аппарат)|Магеллан]] || data-sort-value="1989-05-04" | Лаҵарамза 4, 1989 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза, ахҟьа арадолокациатә хсаала ҭбаа аԥҵара
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Галилео (КА)|Галилео]] || data-sort-value="1989-10-18" | Жьҭаарамза 18, 1989 || Иупитерҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Кассини-Гюйгенс|Кассини-Гиугенс]] || data-sort-value="1997-10-15" | Жьҭаарамза 15, 1997 || Сатурнҟа амҩан ахаԥраара, иамҩатәны аҭҵаарақәа
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[MESSENGER|Мессенџьер]] || data-sort-value="2004-08-03" | Нанҳәамза 3, 2004 || Меркуриҟа амҩан ахыԥраара, иамҩатәны аҭҵаара
|-
| [[Европейское космическое агентство|ЕКА]] || [[Венера-экспресс|Венера-експресс]] || data-sort-value="2005-11-09" | Абҵарамза 9, 2005 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза
|-
| {{Флагификация|Иапониа}} || [[PLANET-C|Акацуки]] || data-sort-value="2010-05-21" | Лаҵарамза 21, 2010 || Венера иԥсабаратәым амҩаныза
|-
| {{Флагификация|ЕАА}} || [[Паркер (солнечный зонд)|Паркер]] || data-sort-value="2018-08-12" | Нанҳәамза 12, 2018 || Аперигели аиҵагаларазы агравитациатә маниоврқәак, амҳалдызасфера аҿасратә цәқәырԥа инамҩатәны аҭҵаара
|}
== Акультураҿы ==
{{Main|Венера акультураҿы}}
Апланета Венера ажәларқәа жәпакы еиԥшым ҩ-жәҩантә цәеижьк реиԥш ирыдыркылон: акы — Венера шьыжьымҭан, аҩбатәи — ахәылбыҽха. Ари зыхҟьо апланета ашьыжьи ахәылбыҽхеи мацара иахьубарҭоу ауп, еснагь Амра иазааигәаны иахьыҟоу, ҽынла «илашацәоит», уахынла [[Горизонт|адгьылтә блабара]] анҭыҵ иҟоуп<ref>''М.Э. Рут'' Русская народная астронимия, Свердловск, 1987, стр.5</ref>. Еиуеиԥшым аорбитатә динамика иахҟьаны адгьыл аҟны иҟоу анаԥшҩы изы Венера еиҳа кыраамҭа «ишарԥыеҵәаны» иаанхоит (мраҭашәаратәи а[[Элонгация (астрономия)|иҵыхра]] ашьҭахь), «ихәылԥыеҵәаны» аасҭа (мрагыларатәи ашьҭахь). Мрагыларатәи аиҵыхра аҟынтәи мраҭашәаратәи ашҟа амҩан апланетеи Амреи «ҵаҟатәи реиԥшьра» ҳәа хьӡыс измоу адубалар ауеит (Венера Амра аасҭа иааигәоуп), иара убас Амра ажәҩан аҟны иубарҭоу шықәсыктәи аныҟәара иаҿырԥшны уи [[ретроградное движение|шьҭахьлатәи аныҟәара]].
Ажәытә бырзен астрономиаҿы ихадоу аартрақәа иреиуоуп апланета Венера иадҳәалоу — «[[Геспер]] ауп [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]». Ари «[[Нижние планеты|ҵаҟатәи]]» апланета Амра азааигәара еснагь иахьыҟоу абзоурала, амра агылара аламҭалазы уи зегь раасҭа илашоу еҵәаны иҟалоит («Шьыжьтәи аеҵәа» ҳәа — «Фосфор» / «Еосфор» ҳәа), мамзаргьы амра анҭашәалак ашьҭахь аамҭа кьаҿк («Ахәылбыҽхатәи аеҵәа» — «Геспер» ҳәа)<ref>в разгар дня Венера «засвечивается» Солнцем, ночами скрывается за горизонтом вместе с ним</ref>. [[Плиний Старший|Плинии]] [[Аристоксен|Аристоксен]]и изларҳәо ала, «Хәылбыҽхатәи» еиԥш «Ашьыжьтәи» ҳәа изышьҭоу «аеҵәақәа» раартра [[Пифагор]] идҳәалоуп, егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — [[Парменид]]<ref>{{Книга|автор=[[Жмудь, Леонид Яковлевич|Жмудь Л. Я.]]|заглавие=Наука, философия и религия в раннем пифагореизме|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5860500661|место=СПб.|издательство=ВГК-Алетейя|год=1994|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5860500661/page/n125 250]—252|isbn=5-86050-066-1|ссылка часть=http://www.sno.pro1.ru/lib/zhmud/15.htm|часть=Греческая астрономия и Восток}}</ref>.
{{Main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
Венера [[Марс]] ашьҭахь [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, алитературеи егьырҭ аҟазаратә жанрқәеи рҿы инанагӡо ароль ала<ref name="Gremlev">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Сестра Земли и планета бурь. Венера в представлении фантастов|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4134.htm|издание=[[Мир фантастики]]|год=2010, июнь|номер=82|archive-date=2014-07-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140706030120/http://mirf.ru/Articles/art4134.htm}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]]|часть=Venus|заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia|ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405|издательство=Routledge, Taylor & Francis Group|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n407 381]—382|страниц=758|isbn=0-415-97460-7}}</ref><ref>[https://sf-encyclopedia.com/entry/venus Venus] // The Encyclopedia of Science Fiction</ref>.
XX-тәи ашәышықәса актәи азбжазы/агәҭаны Венера аҿықә аҭагылазаашьа макьана инықәырԥшшәагьы еилкаамызт. Еснагь аԥсҭҳәақәа рыла ихҩоу апланета ахҟьа оптикатә телескопла ахәаԥшразы алшара ахьыҟамыз ашәҟәыҩҩцәеи арежиссиорцәеи аусуразы аҭагылазаашьа бзиа рзаԥнаҵеит. Уи аамҭазтәи аҵарауаа жәпаҩыкгьы Венереи Адгьыли рпараметрқәа реиԥшра шьаҭас иҟаҵаны, апланета ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирзааигәазар ауп ҳәа агәра ргон. Амра аҟынӡа абжьаӡара еиҳа иахьмаҷыз ҳасаб азуны, Венера еиҳа кырӡа иԥхарроуп ҳәа агәаанагара ыҟан, аха агәра ганы иҟан уаҟа аӡы ыҟазарц шалшо, убри аҟнытә а[[Абиосфера]] — иҟалап еиҳа иҳараку аԥстәқәагьы ацны — иҟазар ауеит ҳәа. Уи аганахьала апопулиарттә культура иаԥнаҵеит агәаанагара Венера адунеи Адгьыл «[[мезозойская эра|мезозоитәи аамҭа]]» еиԥшуп ҳәа — ицәааку атропикатә дунеи, а[[Динозавры|гәылшьаԥ дуӡӡақәа]] зқәынхо<ref name="Gremlev"/>.
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазыраԥхьатәи АПС Венера ианынаӡа, еилкаахеит урҭ агәаанагарақәа иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьа зынӡагьы ишеиԥшым. Ишышьақәыргылахаз ала Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа адгьылтә ԥсҭазаара еиԥшу аԥсҭазаара аҟазаара алыршара моу, атитани аџыри ирылху автоматикатә роботқәагьы кырӡа ԥынгыла рызнауеит<ref name="Gremlev"/>.
=== Венера амифологиаҿы ===
==== Ажәытәӡатәи асемиттә мифологиаҿы ====
Ажәытәтәи асемитцәарҟны атермин ''ˈa''с̱''тар'' апланета Венера ҩ-аспектк рахьтә акала иаанарԥшуан, ''ˈA''с̱''тар'' (шьыжьтәи аеҵәа, ахаҵатә персонаж) ҳәа ииаганы, насгьы ''ˈA''с̱''тарт'' (хәылбыҽхатәи аеҵәа, аԥҳәыстә персонаж)<ref>''Шифман И. Ш., Лундин А. Г.'' Астар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Астарта // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 115—116.</ref><ref>''Leick G.'' A dictionary of Ancient Near Eastern mythology. New York: Taylor & Francis, 2003. P. 96.</ref>. Абри ахьӡ аҟынтәи иаауеит аккадцәа рынцәахәԥҳәыс [[Иштар|Ишҭар]] лыхьӡгьы<ref>''Афанасьева В. К., Дьяконов И. М.'' Иштар // Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах / Гл. ред. С. А. Токарев. Т. 1 (А—К). М.: Советская Энциклопедия, 1991. С. 595.</ref>.
==== Вавилон аҟны ====
{{Аҵакырацәара|Дилбат|Дилбат (аҵакы)}}
[[Вавилон|Вавилонтәи]] астрономцәа апланета Венера даара азҿлымҳара арҭон.
Астрономиатә текст ҭаԥыҟҟақәа рҿы уи ''Дилбат'' ахьӡын, насгьы анцәахәԥҳәыс [[Иштар]] илыдкылан<ref name="pannekoek-35">''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 35 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref>. <!-- <ref name="Саггс" />.-->
Анаҩстәи апериод иаҵанакуа атекстқәа рҿы уи Амзеи [[Амра|Амреи]] ирыцны [[Триада (философия)|триадак]] шьақәдыргылоит. Џьоукы ргәаанагарала вавилонтәи астрономцәа ирдыруан, иреиҳау алашара аамҭазы ҵаҟатәи аиԥшьра ашьҭахь мамзаргьы аԥхьа Венера амагана аԥшра шамоу<ref name="pannekoek-35" />. Ари агәаанагара инақәыршәаны вавилонтәи астрономцәа Венера абриаҟара азҿлымҳара ахьарҭоз уи аҷыдара ауп изыдҳәалоу, избанзар уи аҷыдара Амза иаҳәшьаны иҟанаҵон. Убри аҟнытә, ажәытәтәи акультқәа рзы, вавилонтәи астрономцәа Венера лымкаала иацклаԥшуан, насгьы еиҳа ихьшәоу аамҭазы (ҳера ҟалаанӡа 1500-1000 шықәсқәа рзы) астрологиатә зԥхьагәаҭарақәа рыҟаҵаразы уи абжьаӡреи ацәырҵреи раамҭақәа рымҽхак ахархәара рҽазыршәон<ref>''Паннекук А.'' История астрономии. Ч. 1: Астрономия в Древнем Мире. М.: Наука, 1966. С. 36 (Глава 3. Знания о небе в Древнем Вавилоне).</ref>.
==== Ажәытәтәи Бырзентәыла ====
Афилософиатә школ зеиԥшроу еиԥш ажәытә бырзентә культураҿы апланетақәа ирызкны ҩ-гәаанагара хадак алкаазар ауеит — аԥсабара аматериалтә обиект аҳасабала (ажәҩантә сфераҿы ирӷәӷәоу ажәҩантә лашарбага), мамзаргьы анцәахәы ихаҭара аҳасабала. Убас ала, ажәытә бырзенцәа ркультураҿы апланета Венера лашарбагак еиԥш, мамзаргьы нцәахәык еиԥш иаарԥшын<ref>''Grant E.'' A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century. New York: Cambridge University Press, 2007. P. 7—8.</ref><ref>''Панченко Д. В.'' Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э. // Hyperboreus. 1996. Т. 2, № 1. С. 78—80.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции / Пер. с голл. И. Н. Веселовского. М., 1959. С. 179.</ref><ref>''Van der Waerden B. L.'' The Earliest Form of the Epicycle Theory // Journal of the History of Astronomy. 1974. Vol. 5. P. 177—178.</ref><ref>''Ван дер Варден.'' Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии. М.: Наука, 1991. С. 312.</ref>.
[[Цицерон]] излаиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа ашьыжьтәи аеҵәа «[[Фосфор (мифология)|Фосфор]]» ҳәа иашьҭан (ажәытә бырз. бызшәала Φωσφόρος — «алашара аазго») Амра аԥхьа ианцәырҵуаз, насгьы «Еосфор» ҳәа (ажәытә бырз. бызшәала ἑωσφόρος — «ашәаԥшьаагаҩ»), уи ашьҭахь ианцәырҵуаз<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>звезда Венеры, что называется по-гречески Φωσφόρος; (а по-латыни Lucifer), когда она восходит перед Солнцем, и Ἕσπερος, когда выходит после него.</blockquote></ref>.
Ажәытәан урҭ еиуеиԥшым апланетақәа ҳәа иԥхьаӡан.
Ахәылбыҽхатәи аеҵәеи Ашьыжьтәи аеҵәеи лашарбагак шакәу анышьақәыргылаха ([[Плиний Старший|Плинии]] излаиҳәо ала, ари аартра [[Пифагор]] итәын, даҽа хыҵхырҭақәак рыла — [[Парменид]])<ref name=":1">{{Cite web|lang=ru|url=https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|title=Веспер - вечерняя звезда (Венера)|author=Пишет mary_hr5mary_hr5 mary_hr5|website=mary-hr5.livejournal.com|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226195554/https://mary-hr5.livejournal.com/1472819.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://chrdk.ru/other/naming_planets|title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты|access-date=2019-08-03|archive-date=2019-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets|url-status=live}}</ref>, Фосфор [[Геспер|Гесперус]] диеиԥшыншьалан (ажәытә бырзен бызшәала Ἓσπερος; Ахәылԥа) — Венера, Хәылԥыеҵәа еиԥш иааԥшуа<ref name=":1" />;
==== Ажәытәӡатәи Рим аҟны ====
Иули Гигин иҩит ҳәа зыӡбахә ҳәоу антикатәи атрактат «Астрономиа» аҿы{{Ref+|Автор изкны иаадыруа ихьӡ заҵәык ауп, уи ихьӡҵәҟьа акәымзаргьы ҟалоит. «Астрономиа» автор [[Гай Юлий Гигин|Гаи Иули Гигин]], [[Гигин Громатик|Гигин Громатик (адгьылшәаҩы)]] рыдкылара, мамзаргьы ажәытәтәи аизга «Fables» ({{Lang-la|Fabulae}}) адкылара — уамак агәра угартә иҟам (''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 5—6).|комм.}} Венера [[Юнона|Иунона]] лыеҵәа ахьӡуп, иара убас [[Люцифер|Луцифер]], насгьы [[Геспер|Гесперус]] ҳәагьы, лымкаала иазгәаҭоуп арҭ ахьӡқәа рыҩбагьы планетак ишатәу<ref>''Гигин Юлий.'' Астрономия / Пер. с латин. и коммент. А. И. Рубана. М.: Алетейя, 1997. С. 84—85 (книга 1, 42.4).</ref>.
==== Маиаа рҟны ====
Венера [[майя (цивилизация)|Маиа]] ацивилизациа астрономцәа рзы зегь реиҳа ихадоу астрономиатә обиектын. Уи амзар [[Дрезденский кодекс|Дрездентәи акодекс]] 24-29-тәи адаҟьақәа рҿы иԥшаазар ауеит<ref>''Кинжалов Р. В.'' Культура древних майя. Л.: Наука, 1971 (Научные знания. Часть 1).</ref>. Урҭ апланета ''Ноҳ Ек'' — «Аеҵәа Дуӡӡа», мамзаргьы «Шуш Ек» — «Ашхырцәаӷь Аеҵәа» ҳәа иашьҭан<ref>{{книга|автор=Morley, Sylvanus G.|заглавие=Древние майя|оригинал=The Ancient Maya|издание=5-е изд|издательство=Stanford Univ. Press|год=1994|isbn=9780804723107}}</ref>. Урҭ агәра ргон Венера анцәахәы [[Кукулькан]] (ажәытәтәи Абжьаратәи Америка егьырҭ ахәҭақәа рҿы Гукумац ма [[Кетцалькоатль|Кетцалькоатл]] ҳәагьы изышьҭаз) ихаҿра аанарԥшуеит ҳәа. Маиаа [[Рукописи майя|рнапылаҩырақәа]] рҿы Венера аныҟәарақәа рцикл нагӡаны еиҭаҳәоуп<ref name="Dresden">{{cite web|url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|title=Дрезденский кодекс — книга астрономии майя|author=Böhm, Bohumil; Böhm, Vladimir|access-date=2009-01-10|archive-url=https://www.webcitation.org/669rr0wA4?url=https://www.volny.cz/paib/dresden_codex.htm|archive-date=2012-03-14}}</ref>.
=== Аоккультизм ===
А[[оккультизм|оккультизм]] аҿы Венера а[[Сфирот|сфра]] Нецах иадҳәалоуп. (шәахә.[[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]])<ref>{{книга|заглавие=Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор=Регарди И.|isbn=5-94698-044-0|год=2005|место=М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>.<!--
===== В мифологии народов доколумбовой Америки =====
=== Обозримое будущее ===
==== Терраформирование Венеры ====
{{main|Терраформирование Венеры}}
[[Файл:TerraformedVenus.jpg|thumb|right|240px|Терраформированная Венера]]
Венера — кандидат на [[терраформирование]]. По одному из планов предполагалось распылить в атмосфере Венеры [[Генетически модифицированный организм|генетически модифицированные]] [[цианобактерии]], которые, перерабатывая [[углекислый газ]] (составляющий 96 % атмосферы Венеры) в [[кислород]], значительно уменьшили бы [[парниковый эффект]] и понизили бы температуру на планете.
Однако для [[фотосинтез]]а необходима вода, которой на Венере практически нет (даже в виде паров в атмосфере). Поэтому для реализации такого проекта необходимо в первую очередь доставить на Венеру воду — например, посредством бомбардировки её водно-аммиачными астероидами или иным путём.
-->
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Жизнь на Венере|Венераҿы аԥсҭазаара]]
* [[Венера (космическая программа)|Венера (акосмостә программа)]]
* [[Терраформирование Венеры|Венера атерраформашьақәгылара]]
* [[Люцифер|Лиуцифер]]
* [[Денница|Шарԥыеҵәа]]
* [[Вечерница (мифология)|Хәылԥыеҵәа]]
* [[Фосфор (мифология)|Афосфор]]
* [[Геспер]]
* [[Правило Тициуса — Боде|Тициус-Боде иԥҟара]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|33em|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|27em|refs=
<ref name="Archinal_2011">{{статья
|заглавие=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009
|том=109
|номер=2
|страницы=101—135
|bibcode=2011CeMDA.109..101A
|doi=10.1007/s10569-010-9320-4
|ссылка=http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf
|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907030802/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011a.pdf
|archive-date=2015-09-07
|язык=en
|тип=journal
|автор=Archinal, B. A.; A'Hearn, M. F.; Bowell, E. et al.
|год=2011
|издательство=[[Springer Nature]]
|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]
}} ({{cite web |title = Erratum |url = http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20150907074216/http://aa.usno.navy.mil/publications/reports/Archinaletal2011b.pdf |archive-date = 2015-09-07 |url-status = dead }}, {{bibcode|2011CeMDA.110..401A}})</ref>
<ref name="nssdc">{{cite web
|url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
|title = Venus Fact Sheet
|publisher = NASA
|last = Williams
|first = David R.
|date = 2016-02-29
|access-date = 2016-03-10
|archive-url = https://www.webcitation.org/6ftO4K7lC?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/venusfact.html
|archive-date = 2016-03-10
}}</ref>
<ref name="ESS_2014_Venus_atm">{{книга
|часть =Venus: atmosphere
|автор =Taylor F. W., Hunten D. M.
|заглавие =Encyclopedia of the Solar System
|ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson
|издательство =Elsevier
|издание =3
|год =2014
|pages =305–322
|allpages =1336
|isbn =9780124160347
|ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA305
}}</ref>
<ref name="ESS_2014_Venus_sur">{{книга
|часть =Venus: Surface and Interior
|автор =Smrekar S. E., Stofan E. R., Mueller N.
|заглавие =Encyclopedia of the Solar System
|ответственный=T. Spohn, D. Breuer, T. Johnson
|издательство =Elsevier
|издание =3
|год =2014
|pages =323–342
|allpages =1336
|isbn =9780124160347
|ссылка часть =https://books.google.com/books?id=0bEMAwAAQBAJ&pg=PA323
}}</ref>
<ref name="Basilevsky_2003">{{статья
|заглавие=The surface of Venus
|издание=Reports on Progress in Physics
|том=66
|номер=10
|страницы=1699—1734
|doi=10.1088/0034-4885/66/10/R04
|bibcode=2003RPPh...66.1699B
|автор=Basilevsky, Alexandr T.; Head, James W.
|год=2003
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{статья |автор= [[Афанасьева, Вероника Константиновна|Афанасьева В. К.]], [[Дьяконов, Игорь Михайлович|Дьяконов И. М.]] |заглавие= Иштар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 595 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Афанасьева, Дьяконов}}
* {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]], [[Лундин, Авраам Григорьевич|Лундин А. Г.]] |заглавие= Астар |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман, Лундин}}
* {{статья |автор= [[Шифман, Илья Шолеймович|Шифман И. Ш.]] |заглавие= Астарта |ответственный= [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] |издание= Мифы народов мира. Энциклопедия в двух томах |место= М. |издательство=Советская Энциклопедия |год= 1991 |том= 1 (А—К) |страницы= 115—116 |isbn=5-85270-016-9 |ref=Шифман}}
* {{Книга|автор=Гигин Юлий|заглавие=Астрономия|ответственный=Пер. с латин. и коммент. {{s|А. И. Рубана}}. Вступ. ст. {{s|А. В. Петрова}}.|место=М.|издательство=Алетейя|год=1997|страниц=220|isbn=5-89329-017-8|серия=Античная библиотека. Античная история|ref=Гигин}}
* {{книга|автор=[[Кондратьев, Кирилл Яковлевич|Кондратьев К.Я.]], Крупенио Н.Н., Селиванов А.С.|заглавие=Планета Венера|издательство=[[Гидрометеоиздат]]|место=Л.|год=1987|страниц=276|ref=Кондратьев, Крупенио, Селиванов}}
* {{статья
|автор = Короновский Н. Н.
|заглавие = Морфология поверхности Венеры
|ссылка = http://window.edu.ru/resource/214/21214/files/0401_057.pdf
|издание = Соросовский образовательный журнал
|год = 2004
}}
* {{статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|заглавие=Венера: русская транскрипция названий|ссылка=http://www.planetology.ru/burbanomen.php|издание=Лаборатория сравнительной планетологии ГЕОХИ, май 2005 г|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20091217195219/http://www.planetology.ru/burbanomen.php|archive-date=2009-12-17}}
* {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука. Математика древнего Египта, Вавилона и Греции |место=М. |год=1959 |страниц=456 |ответственный=Пер. с голл. И. Н. Веселовского |ref=Ван дер Варден}}
* {{книга |автор=Ван дер Варден |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |год=1991 |издательство=Наука |ref=Ван дер Варден}}
* {{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов, Р. В.]]|заглавие=Культура древних майя|ссылка=https://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRHDfuEY3rI|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов}}
* {{Книга|ref=Ломоносов|ссылка=https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|автор=[[Ломоносов, Михаил Васильевич|Ломоносов М. В.]]|заглавие=Полное собрание сочинений|ответственный=ред. [[Кравец, Торичан Павлович|Т. П. Кравец]], [[Ченакал, Валентин Лукич|В. Л. Ченакал]]|год=1955|место=М.; Л.|издательство=Издательство Академии наук СССР|том=4: Труды по физике, астрономии и приборостроению. 1744-1765 гг.|страниц=834|archive-date=2025-11-11|access-date=2026-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20251111074606/https://runivers.ru/lib/book6882/192833/|url-status=dead}}
* {{книга|автор=[[Паннекук, Антон]]|часть=Часть 1. Астрономия в Древнем Мире|заглавие=История астрономии|ответственный=Перевод с английского Невской Н. И., под редакцией [[Кукаркин, Борис Васильевич|Кукаркина Бориса Васильевича]] и [[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовского Петра Григорьевича]]|место=М.|издательство=Наука|год=1966|ref=Паннекук}}
* {{статья|автор = Панченко Д. В. |заглавие =Фалес, солнечные затмения и возникновение науки в Ионии в начале VI в. до н. э |издание = Hyperboreus |ссылка = http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |том = 2 |номер = 1 |год = 1996 |страницы = 47—124 |ref = Панченко |archive-url = https://web.archive.org/web/20150218022358/http://bibliotheca-classica.org/sites/default/files/panchenko_1.pdf |archive-date = 2015-02-18}}
* {{книга |автор = Grant E.|заглавие = A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century|место = New York|издательство = Cambridge University Press|ref = Grant|год = 2007}}
* {{статья|автор = Van der Waerden B. L.|заглавие = The Earliest Form of the Epicycle Theory|издание = Journal of the History of Astronomy|язык = en|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1974JHA.....5..175V&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=45e26860ef28046|год = 1974|том= 5|ref = Van der Waerden|страницы= 175—185}}
* {{книга|автор = Leick G. |заглавие = A dictionary of Ancient Near Eastern mythology |ссылка = |место = New York |издательство = Taylor & Francis |год = 2003 |allpages = 241 |isbn= 0-203-02852-X |ref=Leick}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = Информация о Венере |url = http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20080604090454/http://xtronomy.altnet.ru/solarsyst/venus.htm |archive-date = 2008-06-04 |url-status = dead }} // на [[Архив Интернета|web.archive.org]]
* [https://astrogalaxy.ru/050.html Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Венера]
* ''Бурба Г. А.'' [http://www.meteorites.ru/menu/press/burba-ven.html Кривое зеркало Земли] // «[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]]», 2003, № 6
* {{cite web |title = Известия Науки — новая карта Рельефа Венеры |url = http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20090423054129/http://www.inauka.ru/space/article91603.html |archive-date = 2009-04-23 |url-status = dead }}
* [http://www.iki.rssi.ru/press/vex.doc «Венера-Экспресс»: итоги основной миссии]
* ''Родионова Ж. Ф.'' [http://www.delphis.ru/journal/article/venera-blizhaishaya-k-nam-planeta «Венера — ближайшая к нам планета»] // «Дельфис» № 39, 2004
* ''Алексей Левин, Дмитрий Мамонтов'' [https://elementy.ru/lib/430681 «Планета оранжевых сумерек»] // «[[Популярная механика]]» № 11, 2008
* [https://www.youtube.com/watch?v=wZyCky5W8Z8 Видео. Венера манит] // Телестудия Роскосмоса
* [http://www.mentallandscape.com/C_CatalogVenus.htm Снимки, сделанные советскими космическими аппаратами]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа}}
{{DEFAULTSORT:венера}}
[[Акатегориа:Венера| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
bl0mcolz0j8ikx5lhhmfwy8hfs7ggl3
Вергили
0
3944
172643
171826
2026-08-24T13:30:42Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Вергили]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171826
wikitext
text/x-wiki
{{Hatnote|Ари адаҟьа римтәи апоет Вергили изкуп. Ари ахьӡ егьырҭ аҵакқәа еилышәкаарц азы шәазааҭгыл астатиа [[Вергилий (имя)|Вергили (ахьӡ)]].}}
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Публи Вергили Марон
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Publius Vergilius Maro}}
| афото = Parco della Grotta di Posillipo5 (crop).jpg
| афото ахҵара = Вергили ибиуст Неаполь иҟоу иҵәахырҭа аҭаларҭаҿы (Тито Анџелини иусумҭа, 1930)
| ахатәы хьӡы = Публи Вергили Марон
| аира аҭыԥ = Андқәа, [[Мантуиа]] азааигәара, [[Цизальптәи Галлиа]]
| аԥсра аҭыԥ = [[Брундизи]], Италиа
| аусура = апоет
| ажанр = апасторалтә, адидактикатә, аҭоурых-мифологиатә епос
| magnum_opus = «Буколикқәа», «Георгикқәа», «Енеида»
}}
'''Публи Вергили Марон''' ({{lang-la|Publius Vergilius Maro}}; {{date|15|10|ҳ. ҟ. 70}} Андқәа, [[Мантуа]] азааигәара – {{date|21|9|ҳ. ҟ. 19}} [[Брундизи]], Италиа) — [[Древний Рим|римтәи]] апоет.
Ажәла ҳаракы иалымҵыз, аха ибзианы инхоз аҭаацәараҿы диит; иқәыԥшраан [[Медиолан|Медиоланҟа]] нхара диасит, анаҩс Италиаҟа. Вергили иԥсҭазаара аиҳарак [[Неаполь|Неапольи]] уи акәша-мыкәшеи ихигеит, зны-зынла Римгьы дцәырҵуан. Ажәеинраалақәа рыҩра далагеит ҳ.ҟ. 50-тәи ашықәсқәа рзы. Анаҩс еицырдыруа иҟалаз аизга ''[[Appendix Vergiliana]]'' иануп раԥхьатәи иусумҭа хәыҷқәа жәпакы, урҭ Вергили итәу-итәыму ҳәа аҵарауаа аӡәырҩы еимакуеит. Ҳ.ҟ. 39 шықәсазы иҭыҵит [[Буколики (жанр)|ахьчацәа ражәеинраалақәа]] рцикл «[[Буколики|Абуколикцәа]]», уи ақәҿиара дуқәа аиуит, насгьы автор иаамҭазы зегьы еицырдыруаз поетны дҟанаҵеит. Уи аамҭазы Вергили иҩыза [[Квинт Гораций Флакк|Квинт Гораци Флакки]] иареи [[Гай Цильний Меценат|Гаи Цильни Меценат]] иааикәыршаны еиҿкааз алитературтә кружок иалахәхеит; ари агәыԥ еиднакылон [[Октавиан Август|Октавиан]] иахь ирымаз азнеишьа, анаҩс ''Август'' ҳәа ахьӡ зоуз, Рим аграждантә еибашьра ахлымӡаахрақәа рҟынтәи еиқәзырхаз. Ҳ.ҟ. 29 шықәса рзы Публи [[Дидактическая литература|адидактикатә]] қыҭанхамҩатә епос «[[Георгики|Георгикқәа]]» далгеит, насгьы лаҭын бызшәала «[[Гомер]] изы аҭак» ҳәа иԥхьаӡаз Римтәи аҭоурых ахылҵшьҭрақәа ирызку ажәеинраала «[[Энеида|Енеида]]» аус адулара далагеит. Ари аусумҭа анагӡара дахьымӡеит, убри аҟынтә дыԥсаанӡа анапылаҩыра иблырц иҭахын, аха уеизгьы «Енеида» акьыԥхь абеит, Рим азы шьаҭанкылатәи милаҭтә епосны иагьыҟалеит.
Анаҩстәи аамҭақәа зегьы рзы Вергили Рим иреиӷьыз апоет иакәны дҟалеит. Х-поема дуӡӡак раԥҵаҩы иаҳасабала, иара абырзенцәа [[Феокрит]] («[[Буколики|Буколикқәа]]» ҩны), [[Гесиод]] («[[Георгики|Георгикқәа]]» аԥҵаны), [[Гомер]] («[[Энеида|Енеида]]» аԥҵаны) драԥысит. Иажәеинраалақәа Зааӡатәи Аимпериа аан ашколтә программа иалагалахеит, насгьы иара инырра алаҭын поезиа зегьы аҿиараҿы ихадаратәны иҟалеит. [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәеи]] [[Раннее Новое время|Зааӡатәи Аҿыц аамҭеи]] раан, «Енеида» ахархәараҿы иаанхаз ажәытәтәи атекстқәа иреиуан: уи иаԥхьон, еиҭадырҿыцуан, зны-зынлагьы [[Энеида (Котляревский)|апародиа алырхуан]]. Вергили аҟәыдырԥаҩ, [[психопомп|апсихопомп]] ҳәа ахьӡ ихылеит (ҷыдала, [[Данте Алигьери|Данте]] «[[Божественная комедия|Анцәатә комедиа]]» аҿы ԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаарахь амҩақәҵаҩыс иааирԥшыз иара иоуп). Аԥшьбатәи [[эклога (стихотворение)|аеклог]] «Буколикқәа» рҟынтәи, абжьарашәышықәсазтәи ахҳәааҟаҵаҩцәа Вергили [[Спасение (христианство)|Аиқәырхаҩ]] иира заа иазԥхьагәазҭаз [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] аԥхьагылаҩ иеиԥш ихәаԥшразы азы амзыз рнаҭеит. [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиареи]] [[барокко|абароккои]] раан [[Пасторальный роман|апасторалтә литература]] «Буколикқәа» ашьаҭала аҿиара аиуит, Европа амилаҭтә литературақәа рҿы аепикатә традициа аҿиараҿы «Енеида» анырра ду ҟанаҵеит. Вергили ирҿиамҭақәа рсиужетқәа активла ахархәара рыман аҿыханҵаҿгьы, аоператә жанр аҿгьы.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Statue of Virgil.jpg|мини|Вергили ибаҟа [[Мантуя|Мантуиа]]]]
=== Ахылҵшьҭреи зааӡатәи ашықәсқәеи ===
Публи Вергили Марон диит [[Цизальпийская Галлия|Цизальптәи [[Галлы|Галлиа]]]] ақалақь [[Мантуя|Мантуиа]] азааигәара. Ҳ.ҟ. 220 шықәса инаркны ари ақалақь римтәи аколонизациа ацентрқәа иреиуан, уаҟа х-жәларык еилалеит — римаа, галлцәа, [[Этруски|етрускцәа]]<ref name="buch1955_1037">Büchner, 1955, s. 1037.</ref>. Вергили ихаҭа уи атәы «[[Энеида|Енеида]]» аҿы иҩит: «Мантуиа, шәабдуцәа еиуеиԥшым ажәларқәа рҟынтәи иааит: // Абраҟа х-жәларык нхоит, доусы ԥшь-ҭаацәарак рымоуп; // Етрусстәи шьала иӷәӷәоуп, раҳҭнықалақьс Мантуиа ҟалеит»<ref name="verg2001_201_203">Вергилий, 2001, Энеида, X, 201—203.</ref>. [[Римские имена|Аномен]] ''Вергили'' (''Vergilius'') [[когномен|акогномен]] ''Марон'' (''Maro'') етрусктәи ахылҵшьҭра рымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп — ҷыдала, акогномен ажәа ''maru'' иадҳәалазар ҟалоит, аетрускцәа ус изырҳәон аныхаԥааҩ иусқәа назыгӡоз ақалақьтә чынуаҩ<ref name="bond2018_9">Бондаренко, 2018, с. 9.</ref>. Аха уи иаанагаӡом Вергили шьала детрускын ҳәа<ref name="buch1955_1037_1038">Büchner, 1955, s. 1037—1038.</ref>. Галлиа ари ахәҭаҿы инхоз ауаа римтәи атәылауаҩра инагӡаны ианроуз ҳ.ҟ. 49 шықәса рзы ауп, усҟан Публи деизҳахьан. Азеиԥш дыррақәа рмаҷзаара инамаданы, еилкаам иани иаби, иара ихаҭагьы абри аамҭанӡа [[Квириты|иквиритцәазу]], мамзаргьы мап<ref name="buch1955_1039_1040">Büchner, 1955, s. 1039—1040.</ref>.
Публи иан илыхьӡын ''Магиа Полла'' (альтернативақәа рыла баша ''Магиа'' мамзаргьы ''Маиа''). Еиқәхаз ахыҵхырҭақәа рҟны иаб [[Преномен|ипреномен]] арбаӡам. Џьоукы изларҳәо ала, Вергили аиҳабы нышәаԥшьҟаҵаҩын, даҽа шьоукы изларҳәо ала, ҽнактәи усуҩын, насгьы иус здызкылаз димаҳәхеит, «ибзиаз абнақәа аахәо, ашьхымза ааӡо» амал ирҳаит<ref name="gil2001_183">Гиленсон, 2001, с. 183.</ref><ref name="bond2018_10">Бондаренко, 2018, с. 10.</ref><ref name="albr2004_735">Альбрехт, 2004, с. 735.</ref><ref name="suet1999_1">Светоний, 1999, Вергилий, 1.</ref>. Ҭагалан ҽнак, Магиа/Маиа уажәымзар уажәы ахшара длоураны даныҟаз, хаҵеи-ԥҳәыси Мантуиантәи ааигәа иҟаз ақыҭақәа руак ахь уск азы ицеит; амҩан Вергили иԥҳәыс лгәы ҽеимхо далаган, Андқәа (''Andes'') ақыҭа азааигәара амҩаҿы иҟаз аӡҭачы ажраҿы арԥыс дылхылҵит. Ҿыц ииз аӡҟы дҵәыуомызт, «ихы-иҿы ҭынчын, иҟәымшәышәын», убри аҟынтә насыԥ змоу аԥсҭазаара шиоуаз заа изырҳәеит<ref name="suet1999_1_4">Светоний, 1999, Вергилий, 1—4.</ref>. Андқәа ахьыҟаҵәҟьаз еилкааӡам, аха абжьаратәи ашәышықәсақәа раан урҭ Пиетоле ақыҭа иадыркылон (XI-тәи ашәышықәсанӡа уа иаадырԥшуан уи аӡҭачыжра, уимоу иааигәаны амхурсҭа змаз ҩынхәыҷыкгьы, Вергили иаб иитәыз ҳәа иԥхьаӡаны)<ref name="suet1999_4">Светоний, 1999, Вергилий, прим. 4.</ref><ref name="bond2018_9">Бондаренко, 2018, с. 9.</ref>. Арыцхә ииашаҵәҟьаны еилкаауп: уи [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] Дуи [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красси]] раԥхьатәи [[Консул (Древний Рим)|рконсулра]] аантәи жьҭаарамзатәи [[иды|аидқәа]] роуп, даҽакала иуҳәозар ҳ.ҟ. жьҭаарамза 15, 70 шықәса<ref name="mart1994_67_5">Марциал, 1994, XII, 67, 5.</ref><ref name="suet1999_2">Светоний, 1999, Вергилий, 2.</ref><ref name="buch1955_1038">Büchner, 1955, s. 1038.</ref><ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref><ref name="suet1999_14">Светоний, 1999, Вергилий, 14.</ref><ref name="buch1955_1040">Büchner, 1955, s. 1040.</ref><ref name="bond2018_11">Бондаренко, 2018, с. 11.</ref>. Анаҩс, Вергили аиҵбы аишьцәа гәакьақәа Силони (иара дшыхәыҷыз дыԥсит) Флакки (иара деизҳаит, аха Публи иԥсы шҭаз иԥсҭазаара далҵит) иоуит<ref name="suet1999_37">Светоний, 1999, Вергилий, 37.</ref>. Аҵыхәтәаны, Вергили даҽа иашьак (анык илхылҵыз ракәзар ҟаларын) Валери Прокул захьӡыз, Публи дихаанхеит.
Публи ихәыҷрашықәсқәа ирызкны иаҳдыруа маҷуп<ref name="buch1955_1038">Büchner, 1955, s. 1038.</ref>. Урҭ Мантуиа азааигәара ииасит, Вергили аиҳабы инхара хәыҷы ахьыҟаз; иҟалап, уи аамҭа иазкыз агәалашәарақәа Вергили иԥсы ҭанаҵы иааирԥшуаз аԥсабарахь имаз абзиабара иадҳәалазар<ref name="albr2004_735">Альбрехт, 2004, с. 735.</ref>. Агәаанагара шыҟоу ала, абри аҭыԥ актәи [[Эклога (стихотворение)|аеклог]] «[[Буколики|Буколикқәа]]» рҟны, насгьы «Ашәиԥхьыӡқәа» рҟны иарбоуп. Ахҳәаа шыҟоу ала уахәаԥшуазар, уи аӡиас аԥшаҳәаҿы, аӡиас [[Минчо|Минци]] аԥшаҳәа ӡмахрақәеи, аҵлақәа рыла ихҩаз иҳаракымыз абахәрақәеи рыбжьара ишьҭан. Вергилиаа рыдгьылқәа ирыҵанакуан адәқәа, адәкаршәрақәа, ахьшьырҭақәа, аӡахәа баҳчақәа, ашәырбаҳчақәа<ref name="bond2018_10_11">Бондаренко, 2018, с. 10—11.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәса инаркны Публи [[Кремона|Кремонатәи]] аграмматикатә школ аҿы аҵара иҵон<ref name="bond2018_15">Бондаренко, 2018, с. 15.</ref>. Иара 15 шықәса даналгаз амш аҽны, ҳ. ҟ. жьҭаарамза 15, 55 шықәсазы, адухара аазырԥшуаз [[Тога|зықәра наӡахьоу атога]] ишәҵеит. [[Светоний|Светони]] иазгәеиҭоит, усҟантәи аамҭазы аконсулцәа, Вергили данизгьы иҟаз ҩыџьа [[Нобилитет|анобильцәа]] шракәыз, насгьы аҵарауаа иазгәарҭоит, Вергили идуратә ԥсҭазаара уамашәа заа ишалагаз: римаа рзы ''[[Тога|toga virilis]]'' ашәҵара анорма 16—17 шықәса рзы акәын<ref name="buch1955_1039">Büchner, 1955, s. 1039.</ref>.
=== Аҿара ===
[[Файл:Mikhail Vrubel - The artist in the role of Virgil.jpg|thumb|265px|Вергили ироль аҟны иҟоу актиор. [[Врубель, Михаил Александрович|Михаил Врубель]] иҭыхымҭа, 1893 шықәса]]
Публи Кремонынтәи [[Медиолан|Медиоланҟа]] диасит, уаантәи — Римҟа<ref name="suet1999_7">Светоний, 1999, Вергилий, 7.</ref>. Иаб иԥа иреиӷьу аҵара иҭара иҽазишәеит, араҟа аҵарауаа уи аамҭазтәи иналукааша даҽа поетк— [[Гораций|Гораци]] — диҿдырԥшуеит<ref name="dur2000_121">Дуров, 2000, с. 121.</ref>. Иҟалап Вергили аиҳабы иԥа иқалақь гәакьаҿы аполитикатә кариера ҟаиҵоит ҳәа дгәыӷуазҭгьы, насгьы амуниципалтә аристократиа агәыԥ далалоит ҳәа<ref name="buch1955_1039_1040">Büchner, 1955, s. 1039—1040.</ref>. Медиолан, Рим, анаҩс [[Неаполь]] Публи иҵон ариторика, аграмматика, афилософиа, насгьы зегь реиҳа изааигәаз ахырхарҭа [[эпикуреизм|аепикуреизм]] акәхеит<ref name="gil2001_183">Гиленсон, 2001, с. 183.</ref>. Вергили ахәышәтәреи аматематикеи даара дрызҿлымҳан, аха ацәажәаратә ҟазараҿы уамак иқәымҿиеит (аполитика зҽалазырхәырц зҭахыз римтәи арԥыс изы ихадоу адисциплинақәа иреиуан). Еилкааны ишьақәыргылоуп иара знызаҵәык аӡбарҭаҿы ацәажәара ишҽазишәаз, аха зынӡаск ишиқәымҿиаз: «цәажаәарала мыцхәы дҿагәаҿасуан, насгьы акгьы ззымдыруа еиԥш дубон»<ref name="bond2018_79">Бондаренко, 2018, с. 79.</ref><ref name="suet1999_15_16">Светоний, 1999, Вергилий, 15—16.</ref>. Анаҩс, Публи ацәажәараҿы имаз ауадаҩрақәа зегьы ирдыруа иҟалеит<ref name="buch1955_1040">Büchner, 1955, s. 1040.</ref>. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] иперсонажцәа руаӡәк Вергили «иоратортә баҩхатәра» «даара иӷәӷәан» ҳәа аниҳәа, иажәақәа ччархәс иркит<ref name="macr2013_24_8_9">Макробий, 2013, I, 24, 8—9.</ref>.
Вергили иԥсҭазаара ари апериод азы еилыкка иҟоу ахронологиа ыҟаӡам. Идырым шаҟаамҭа Медиолана дынхоз, насгьы Рим, Неаполь иҵара ианациҵоз анбыкәыз ([[Гаспаров, Михаил Леонович|Михаил Гаспаров]] Римҟа уи инеира аамҭа ҳ.ҟ. 54/53 шықәса аирбоит<ref name="gasp1979_12">Гаспаров, 1979, с. 12.</ref>, Михаил Бондаренко игәаанагарала, апоет Неапольҟа дцеит ҳ.ҟ. 45 шықәсазы<ref name="bond2018_79">Бондаренко, 2018, с. 79.</ref>). Аҳҭнықалақь аҿы, Вергили еицырдыруа аритор [[Марк Эпидий|Марк Епиди]] иҟны аҵара иҵон, уи иусуразы аԥара ду имихуан<ref name="bond2018_15">Бондаренко, 2018, с. 15.</ref>, хыҵхырҭак иаҳәоит иара аҵара ициҵон ҳәа [[Октавиан Август|Гаи Октави]] қәыԥш, анаҩс уи Рим анапхгаҩы заҵә иакәны дҟалеит ''Гаи Иули Цезар Октавиан'' насгьы ''Август'' ҳәа ахьӡқәа иманы<ref name="bond2018_63">Бондаренко, 2018, с. 63.</ref>. Аха Октави Вергили быжьшықәса рыла диеиҵбын, насгьы анаҩстәи ахҭысқәа рыла урҭ ҩыџьа ҳ. ҟ. 40-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭанӡа еибадыруан ҳәа аҳәара ауам. Неаполь ақалақь аҟны Публи еицырдыруаз епикуреиатәи [[Филодем из Гадары|афилософ]] [[Сирон]] иҟны аҵара иҵон, иҟалап ааигәа иҟаз [[Геркуланум|Геркуланумтәи]] Гадаратәи Филодем ишколахьгьы дныҟәозҭгьы, насгьы Никеиатәи [[Парфений Никейский|Парфени]] ишкол аҟны ибырзен бызшәа еиӷьитәуазҭгьы. Убри аамҭазы ауп акритик [[Марк Плотий Тукка|Марк Плоти Туккеи]] апоет [[Луций Варий Руф|Луци Вари Руфи]] иареи реиҩызара ианалагаз, уи аиҩызара Вергили иԥсҭазаара далҵаанӡа ицын<ref name="bond2018_80_81">Бондаренко, 2018, с. 80—81.</ref>.
Аҵара данҭаз аамҭазы Вергили ажәеинраалақәа рыҩра далагеит. Светони излаиҳәо ала, Публи раԥхьатәи иусумҭа «ашкол арҵаҩы Баллиста изку акуплет ауп, хаҳәла иҟәыбаз, аӷьыч ҳәа дахьыԥхьаӡаз азы»:<ref name="suet1999_17">Светоний, 1999, Вергилий, 17.</ref><ref name="bond2018_12_13">Бондаренко, 2018, с. 12—13.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Абра, ахаҳәқәа рыҵаҟа, анышә дамадоуп Баллиста,
Амҩасҩы, уахгьы-ҽынгьы умҩа шәарҭадахеит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Вергили, 17.<ref name="suet1999_17">Светоний, 1999, Вергилий, 17.</ref>}}
Насшәа, абри ахыҵхырҭа ишаҳәо ала, Вергили иҩит «[[Смесь (стихи)|Аилаԥса]]» ҳәа хьӡыс измоу ажәеинраала хәыҷқәа рцикл, аепиграммақәа рцикл, ҩ-хәҭакны иҟоу [[Ламентация|алирикатә ҵәыуара]] «Лидиа», «[[Проклятия (стихотворение)|Ашәиԥхьыӡқәа]]», апоема кьаҿқәа «[[Скопа (поэма)|Оспреи]]», «[[Комар (поэма)|Акәыбры]]» уҳәа убас егьырҭ аусумҭақәагьы<ref name="suet1999_17">Светоний, 1999, Вергилий, 17.</ref>. Анаҩс урҭ атекстқәа зегьы еицырзеиԥшу ахьӡ рырҭеит «[[Appendix Vergiliana]]» («Appendix Vergiliana») ҳәа. Аҵарадырраҿы еицҿакны иҟам гәаанагарак Публи ииашаҵәҟьаны абарҭ атекстқәа зҩыз ҳәа дыԥхьаӡатәу-дыԥхьаӡатәыму иазкны; иҟалап урҭ зегьы ма урҭ рыхәҭак усҟантәи аамҭазы ма анаҩстәи аамҭазы еицырдыруаз, мамзаргьы уамак идырмыз апоетцәа ирҩымҭақәазаргьы<ref name="bond2018_62_63">Бондаренко, 2018, с. 62—63.</ref><ref name="gasp1979_11_12">Гаспаров, 1979, с. 11—12.</ref>.
Зырҿиарамҩа хацзыркуаз апоет иаҳасабала, Вергили «анеотерикцәа» («ановаторцәа») ҳәа изышьҭоу алитературатә кружок далалеит. Ари агәыԥ ахаҭарнакцәа алаҭын бызшәеи астильи [[Александрийская поэзия|Александриатәи апоезиа]] аҿырԥштәала арҿыцра иадгылеит, еиҳарак [[Каллимах из Кирены|Каллимахи]], [[Феокрит|Феокрити]], Родостәи [[Аполлоний Родосский|Аполлонии]] ирҿыԥшны. Урҭ рырҿиамҭақәа рҿы еиҳарак ахшыҩзышьҭра рырҭеит афырхацәа рхатә ԥышәеи есыҽнытәи аԥсҭазаара аарԥшреи, иаԥырҵон абзиабаратә лирикеи «аҭҵаарадырратә темақәа» ирызку аҩымҭақәеи<ref name="bond2018_59_60">Бондаренко, 2018, с. 59—60.</ref>. Урҭ рыбжьара дныҟәо, Вергили алитературатә ҟазара ирҳауан<ref name="gasp1979_11_12">Гаспаров, 1979, с. 11—12.</ref><ref name="bond2018_62">Бондаренко, 2018, с. 62.</ref>.
Публи уи аамҭазы иреиҳау апоет [[Тит Лукреций Кар|Тит Лукреци Кар]] диабадырыртә алшара имоуӡеит: уи иԥсҭазаара далҵит Вергили зықәра наӡахьоу атога анишәиҵаз аҽны<ref name="gasp1979_21">Гаспаров, 1979, с. 21.</ref><ref name="bond2018_180">Бондаренко, 2018, с. 180.</ref>. [[Гай Валерий Катулл|Гаи Валери Катуллгьы]] Публи Римҟа дцәырҵаанӡа иԥсҭазаара далҵзар ҟаларын, аха уеизгьы иара зааӡатәи ирҿиара анырра ду аҭара илшеит<ref name="buch1955_1043">Büchner, 1955, s. 1043.</ref>. Зырҿиара мҩа ианылоз апоет иҩызцәа, иқәлацәа рхыԥхьаӡараҿы хымԥада иҟан [[Гай Лициний Кальв|Гаи Лицини Кальв]] (12 шықәсала Вергили диеиҳабын), [[Гай Гельвий Цинна|Гаи Гельви Цинна]] (уигьы 10—15 шықәса рыла диеиҳабын), иқәлацәа [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]], [[Гай Корнелий Галл|Гаи Корнели Галл]], Луци Вари Руф<ref name="gasp1979_12">Гаспаров, 1979, с. 12.</ref>, иара убас [[Публий Валерий Катон|Публи Валери Катон]], Квинт Корнифици, [[Марк Фурий Бибакул|Марк Фури Бибакул]], [[Тицида]], Квинтили Вар<ref name="bond2018_59">Бондаренко, 2018, с. 59.</ref>. Ишаабо ала, абри аамҭазы Вергили иԥсҭазаара ззикшаз макьана имыӡбацызт: иаҳҳәап, ахәбатәи (V) ажәеинраала «Аилаԥса» аҿы апоет раԥхьа ариторика абзиараз ҳәа аиҳәоит, нас иҩызцәа, анаҩс [[Камены|акаменцәа]], даҽакала иуҳәозар, апоезиа<ref name="buch1955_1043">Büchner, 1955, s. 1043.</ref>: «анышь аԥрақәа // насыԥ змоу абаӷәазахь уажәы исырхеит, // Сирон ду иажәа ҟәыӷақәа срышьҭоуп»<ref name="verg1979">Вергилий, 1979, Смесь, V.</ref>. Иԥсҭазаара афилософиа иазикырц шиҭахыз ашьҭахьгьы далацәажәеит<ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref><ref name="aver1996_34">Аверинцев, 1996, с. 34.</ref>.
Уи аамҭазшәа (ҳ. ҟ. 55 инаркны 45 рҟынӡа) уаанӡа илашәхахьаз Публи иаб иԥсҭазаара далҵит, насгьы иан даҽазнык аҭаацәара далалеит<ref name="buch1955_1041_1042">Büchner, 1955, s. 1041—1042.</ref>.
=== Ахьӡ-аԥшахьы амҩа ===
[[Файл:Mantova-Virgilio in cattedra.jpg|thumb|265px|Мантуиатәи Вергили ирелиефтә портрет]]
Вергили данқәыԥшыз Римтәи аҳәынҭқарраҿы даараӡа иуадаҩыз ахҭысқәа мҩаԥысуан. Ҳ.ҟ. 50-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы аполитикатә система акризис инагӡаны иааԥшит, уи 49 шықәсазы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иули Цезари]] [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] Дуи рыбжьара [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантә еибашьрахьы]] ииасит. Аидыслара ӷәӷәақәа Адгьылбжьаратәи амшын зегьы аҿы ԥшьышықәса (ҳ.ҟ. 49—45 шықәсқәа) ицон. Амчра заҵә аанызкылаз Цезар дҭахеит ҳ.ҟ. 44 шықәсазы, уи ашьҭахь цезарианцәеи ареспубликанцәеи рыбжьара [[Гражданская война в Древнем Риме (44—42 до н. э.)|аграждантә еибашьра ҿыц]] ҟалеит, [[Проскрипции|апроскрипциатә шьрақәа]] (ҳ. ҟ. 43 шықәса анҵәамҭа), [[битва при Филиппах|Филиппы ааигәара имҩаԥысыз аибашьра]] ду (ҳ. ҟ. 42 шықәса, ҭагалан). Ари аибашьраҿы аиааира згаз [[Марк Антоний|Марк Антонии]] [[Октавиан Август|Октавиани]] (Цезар иԥаԥса) Рим амчра дара рыбжьара еиҟәыршеит, насгьы еибаргәааит; Марк иашьа [[Луций Антоний|Луци Антони]] Октавиан диҿагыланы [[Перузийская война|Перузиатәи аибашьра]] далагеит, уи Италиа агәҭеи аҩадатәи ахәҭеи рҟны, Вергили иԥсадгьыл азааигәара (ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа) имҩаԥысуан. Иаанхаз ахыҵхырҭақәа рҿы Публи абарҭ ахҭысқәа зегьы дрылахәын ҳәа акгьы рҳәом. Идырым апоет дзыдгылаз, насгьы аибашьрақәа ихы рылархәтәыс иқәшәоу, иқәымшәоу. Иара иқәрахь инеихьаз ауаа аррахь иаарыԥхьон аҩ-«партиакгьы» (Цезар илегионқәа Цизальптәи Галлиа еизигон, Помпеи аибашьра алагамҭазы [[Кампания (Италия)|Кампаниа]]), аха Вергили игәабзиара ахьыуашәшәыраз иахҟьаны дрымгазаргьы ҟалоит<ref name="buch1955_1043_1046">Büchner, 1955, s. 1043—1046.</ref>.
Публи иԥсҭазаараҿы аамҭа рацәа анҵы ашьҭахь раԥхьаӡакәны ирыцхәырку ахҭысқәа ҳ. ҟ. 41 шықәса иаҵанакуеит. Усҟан Октавиан цезариантәи ар рветеранцәа адгьыл рыҭара далагеит, Италиеи Цизальптәи Галлиеи рҿы ауаажәларратә еилазаарақәеи ахатәы ԥшәмацәеи ирымихуаз<ref name="brough1952_376">Broughton, 1952, p. 376.</ref>. Мантуа азааигәара иҟаз Вергили инхарҭагьы [[центурион|ацентурион]] Арриа изы имххеит, насгьы апоет имазара архынҳәрагьы иҽазишәеит. Ахыҵхырҭақәа уи иазкны еиуеиԥшым ажәабжьқәа рҳәоит. Версиак инақәыршәаны, Вергили идгьыл дырхынҳәит иҩызцәа ашәҟәыҩҩцәа Гаи Азини Поллион (усҟан Транспадантәи Галлиа анапхгаҩы), Гаи Корнели Галл (аграртә комиссиа алахәыла), иара убас итәылауаҩ [[Публий Альфен Вар (консул-суффект)|Публи Алфен Вар]] ([[Легат (Древний Рим)|легатс]] иҟаз). Даҽа версиак инақәыршәаны, Вергили [[Гай Цильний Меценат|Гаи Цильни Меценат]] ицхыраарала Октавиан ихаҭа иԥылара илшеит, насгьы уи иара ицхраара дақәшаҳаҭхеит. Аҵыхәтәан, [[Мавр Сервий Гонорат|Серви]] иҩуеит Публи идгьылқәа «Поллиони Меценати рыцхыраара абзоурала» ишиоуыз<ref name="servii2001">Сервий, 2001.</ref>. Насшәа Вергили имазара аҩынтәраан имырхит<ref name="buch1955_1048_1049">Büchner, 1955, s. 1048—1049.</ref>. Ахыҵхырҭақәа еиуеиԥшым адраматә детальқәа ааргоит: амазара 60-ҩык аветеранцәа рыбжьара еиҩшан; Арри ҽнак апоет дишьырц егьигымхеит, аха иара аӡиас иҽҭажьны ихы еиқәирхеит; зны [[примипил|апримипил]] Милиен Торон напхгара ззиуаз аветеранцәа ргәыԥ Вергили иҩны иҩналт, Клоди зыхьӡыз аруаҩгьы аҳәа аҿынаирхеит, аха Публи дыбналаны арацәаусзуҩы идәқьан аҟны иҽиҵәахит<ref name="mashki1949_220_221">Машкин, 1949, с. 220—221.</ref>. Иҟалап, абарҭ зегьы анаҩстәи аамҭақәа рахь иаҵанакуа хыҭҳәаазар<ref name="bond2018_94_97">Бондаренко, 2018, с. 94—97.</ref>. Еилкаам апоет иаб иҭынха аиқәырхара илшоу-илымшоу, аха ишыҟазаалакгьы иԥсадгьыл хәыҷы ашҟа уаҳа уи дзыхнымҳәит. Абри аамҭа инаркны Вергили илахьынҵа Абжьаратәии Аладатәии Италиа иадиҳәалеит<ref name="dur2000_121">Дуров, 2000, с. 121.</ref><ref name="gasp1979_7">Гаспаров, 1979, с. 7.</ref>.
Мантуантәи анхарҭа иадҳәалоу аепизод ала уахәаԥшуазар, ҳ. ҟ. 41 шықәсазы Публи поетк иаҳасабала апату ирҳаит, уи абзоуралагьы ахылаԥшыҩцәа дуқәа иоуит. Алитературтә гәыԥқәа рҿы иҭыԥ ӷәӷәахеит хышықәсатәи иусура алҵшәа — «Ахьча иажәеинраалақәа» мамзаргьы «Буколикқәа» ҳәа хьӡыс измоу аеклогқәа реизга анҭыҵ ашьҭахь (аҭҵааҩцәа ари ахҭыс ҳ. ҟ. 39 шықәса иадырҳәалоит)<ref name="buch1955_1051_1052">Büchner, 1955, s. 1051—1052.</ref><ref name="gasp1979_11">Гаспаров, 1979, с. 11.</ref><ref name="bond2018_97">Бондаренко, 2018, с. 97.</ref>. [[Аркадия (область Древней Греции)|Аркадиа]] имҩаԥысыз «Буколикқәа» шьаҭас ирыман, автобиографиатә материал, Светони уимоу иҳәоит, Вергили урҭ шииҩыз абзиара изызуз — Альфен Вар, Поллион, Галл — «рыхьӡ аҭгаразы» (Поллион иакәзаргьы ҟалап аизга аидеиагьы зтәу)<ref name="suet1999_19">Светоний, 1999, Вергилий, 19.</ref><ref name="bond2018_97">Бондаренко, 2018, с. 97.</ref>. Ҵабыргны арҭ ахьӡқәа аеклогқәа рҿы иуԥылоит. Апоет иҩуеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Ахьӡ, Вар, уара иутәу — Мантуа ҳара иаҳтәны иаанханда,
Мантуиа, мыцхәы, Кремона рыцҳа иазааигәоуп, -
Амшынпҟақәа рашәақәа рыла еҵәаџьаа рахь ушьҭырхуеит!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Буколикқәа, IX, 27—29.<ref name="verg1979_27_29">Вергилий, 1979, Буколики, IX, 27—29.</ref>}}
Афбатәи аеклога зегьы Вар изкуп. Аха аҵарауаа џьоукы ргәы иаанагоит, ари анобиль иаҳаҭыр азы аепикатә поема ду дақәгәыӷуан ҳәа, насгьы Вергили уи дыззыԥшыз ахьимоуз азы аҭамзаара шьҭеиҵар акәхеит ҳәа (абас ауп афбатәи аеклога алагамҭа аилкаара шалшо)<ref name="bond2018_108_109">Бондаренко, 2018, с. 108—109.</ref>. Ажәабатәи аеклогаҿы Вергили насыԥ змам абзиабара иахҟьаны Галл игәаҟрақәа дрыхьҵәуоит, аԥшьбатәи аҿы Поллион иӡбахә иҳәоит, иконсулатра ашықәс азы «ахьтәы аамҭа» алагара дақәыргәыӷуа; иара убас, актәи аеклогаҿы егьырҭ ахьчацәа ахҵәара ианцоз, ахьча Титир иԥсадгьыл аҿы даанхартә азин изҭаз «анцәа» иӡбахә иҳәоит<ref name="verg1979_11_12">Вергилий, 1979, Буколики, XI, 11—12.</ref><ref name="verg1979_6_10">Вергилий, 1979, Буколики, I, 6—10.</ref>. Антикатәи ахҳәааҟааҵаҩцәа Вергили Титир ихаҭа иҟны дырбон, Октавиан — «анцәа» иҟны<ref name="gasp1979_16">Гаспаров, 1979, с. 16.</ref><ref name="mezher1994_329">Межерицкий, 1994, с. 329.</ref><ref name="gil2001_186">Гиленсон, 2001, с. 186.</ref><ref name="albr2004_735">Альбрехт, 2004, с. 735.</ref><ref name="bond2018_100">Бондаренко, 2018, с. 100.</ref>.
«Буколикқәа» рҿы иаагоу аҭоурыхтә усзуҩцәа ртәы (иашаҵәҟьаны, иҵәахны) ргәалашәара аҟынтәи антикаҭҵааҩцәа алкаа ҟарҵоит Вергили Октавиан иааикәыршаны иҟаз ауаа ҳ.ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рылагамҭа инаркны дырзааигәаны дышрыдҳәалаз ала. Поллионгьы, Галлгьы, Варгьы уи аамҭазы Октавиан изааигәан. Публи урҭи реизыҟазаашьақәа еилыкка иерархиатәын: апоет хымԥада Вар иара иеиҳаны дышьҭихуан, Галл иара диаҟараны диԥхьаӡон, насгьы Поллион изкны даараӡа храӡарала дцәажәон, реизыҟазаашьа бзиақәа рыхьчара иҽазышәо<ref name="buch1955_1055">Büchner, 1955, s. 1055.</ref>. «Буколикқәа» равтор ахьӡ ду изааргеит (идыруп, урҭ ашәаҳәаҩцәагьы асценаҿы ишынарыгӡоз)<ref name="bond2018_113">Бондаренко, 2018, с. 113.</ref>. Урҭ ашықәсқәа рзы Гораци алитератураҿы ҿыц имҩа дықәлон, Поллиони Галли уажәшьҭа апоезиа аанрыжьуан, убри аҟнытә Вергили иаамҭазы иреиӷьыз поетс дазхаҵахеит. Иԥсы ҭанаҵы ус дыԥхьаӡан<ref name="gasp1979_18">Гаспаров, 1979, с. 18.</ref>.
=== Аизҳазыӷьара аамҭа ===
[[Файл:Bakalovich at Maecenas' reception.jpg|thumb|220px|слева|[[Аудитория Мецената|Меценат идкыларҭаҿы]]. [[Степан Бакалович|Сҭеԥан Бакалович]] иҭыхымҭа, 1890 шықәса.]]
Ҳ.ҟ. 40 шықәса анҵәамҭазшәа — 39 шықәса алагамҭазшәа<ref name="bond2018_115">Бондаренко, 2018, с. 115.</ref>, мамзаргьы 38 шықәсазы<ref name="dur2000_121">Дуров, 2000, с. 121.</ref> Октавиан изааигәаз даҽаӡәы — [[Гай Цильний Меценат|Гаи Цильни Меценат]] — Вергили диҩызахеит, дихылаԥшҩхеит. Ари анобиль икәша-мыкәша алитературтә кружок еиҿкаахеит, уи алахәылацәа Октавиан гәык-ԥсык ала ддырҽхәон, ашьаарҵәыратә граждантә еибашьрақәа рышьҭахь Рим аҭынчреи аизҳазыӷьареи азаазгаз политикк иаҳасабала<ref name="bond2016_168_169">Бондаренко, 2016, с. 168—169.</ref>. Вергилигьы уи агәыԥ далалеит, иҩыза Квинт Гораци Флаккгьы дицраԥишьит; ҳамҭас Меценат иҟынтәи иоуит Кампаниа иҟоу авилла, анаҩс Римтәи [[Эсквилин|Есквилинтәи абахә]] аҟны аҩны<ref name="bond2018_115_116">Бондаренко, 2018, с. 115—116.</ref>. Настәи иԥсҭазаара иара убас адәахьтәи ахҭысқәа рзы имаџьанан. Идыруп Публи еиҳарак Неаполь, Кампантәи ивилла аҟны, иара убас [[Сицилия (римская провинция)|Сицилиа]] (иҟалап уа даҽа ҭыԥк имазҭгьы<ref name="bond2018_150">Бондаренко, 2018, с. 150.</ref>) дшынхоз, зны-зынла аҳҭнықалақь аҿы дышцәырҵуаз<ref name="buch1955_1057">Büchner, 1955, s. 1057.</ref>, иаамҭа зегьы шамахамзар алитература ишазикуаз. ҳ.ҟ. 37 шықәсазы Гаи Цильни Грециаҟа дицны [[Брундизий|Брундизинӡа]] днаӡеит, насгьы уи аныҟәара иазку адыррақәа рхыҵхырҭа заҵәык Гораци исатирақәа руак ауп<ref name="goraci1993_5">Гораций, 1993, Сатиры, I, 5.</ref><ref name="bond2016_70">Бондаренко, 2016, с. 70.</ref><ref name="bond2018_122_124">Бондаренко, 2018, с. 122—124.</ref>.
Аԥсҭазаара абри ацыԥҵәахазы Вергили Октавиан диацәажәо далагеит, уи Публи иҟны иаҳра зырбеиоз аҟыбаҩ бзиа ибон, убри аҟнытә игәы шизҭоу ааирԥшуан, насгьы апоет ирҿиара иара ихатә интересқәа рзы анырра аҭара иҽазишәон<ref name="mezher1994_332">Межерицкий, 1994, с. 332.</ref>. Аха иара храӡарала ихы мҩаԥигон, Меценат ила<ref name="gil2001_183">Гиленсон, 2001, с. 183.</ref>. Аамҭак азы Меценат Вергили ақыҭанхамҩа иазку адидактикатә поема аԥҵара идигалеит («Уара, Меценат, иуадаҩыз аус анагӡара сыдуҵеит»<ref name="verg1979_41">Вергилий, 1979, Георгики, III, 41.</ref>, — ҳәа иҩит апоет ԥыҭрак ашьҭахь)<ref name="bond2018_177_178">Бондаренко, 2018, с. 177—178.</ref>. Италиа аграртә зҵаара ахьыхьанҭаз иахҟьаны, ари атема аҭахра ду аманы иҟан. Уи адагьы, адидактикатә жанр автор еиҳа арҿиаратә хақәиҭра инаҭон, амифологиатә сиужет змоу аклассикатә поема аасҭа, убри аҟнытә Публи уи дақәшаҳаҭхеит<ref name="gasp1979_19_20">Гаспаров, 1979, с. 19—20.</ref>. Ҵабыргны ишьақәыргылам, иара «[[Георгики|Георгикқәа]]» рыҩра даналагаз, аха Светони быжьышықәсатәи аусумҭа атәы иҩуеит<ref name="suet1999_25">Светоний, 1999, Вергилий, 25.</ref>, уи ҳ.ҟ. 29 шықәсазтәи аԥхын аасҭа ихьшәамкәа ихыркәшахар акәыз<ref name="buch1955_1057">Büchner, 1955, s. 1057.</ref>. Аҵарауаа шьоукы апоема атекст аҿы ирбоит ҳ.ҟ. 32—30 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз Октавиани Марк Антонии рыбжьара иҟаз аиҿагылара ҵәахны аарԥшра (урҭ ацәқәа реибашьреи ацхақәа рыԥсҳаи ирызку ажәабжьқәоуп)<ref name="verg1979_219_241">Вергилий, 1979, Георгики, III, 219—241.</ref><ref name="verg1979_93_94">Вергилий, 1979, Георгики, IV, 93—94.</ref><ref name="bond2018_188_189">Бондаренко, 2018, с. 188—189.</ref>. 29 шықәсазы ԥшьымш рыҩныҵҟа Вергили апоема Октавиан дизаԥхьон, уи [[Битва при Акции|Акци аҟны аиааира]] ганы Италиаҟа дхынҳәит<ref name="suet1999_27">Светоний, 1999, Вергилий, 27.</ref><ref name="bond2018_178">Бондаренко, 2018, с. 178.</ref>. Иара апоема даараӡа ахәшьара ҳаракы аиҭеит, аха ԥыҭрак ашьҭахь автор идиҵеит Корнели Галл иӡбахә анихырц, агәрагара зцәыӡны аҽышьра аҟынӡа инеиз. Вергили уи иҳәатәы дазыӡырҩит<ref name="gasp1979_26">Гаспаров, 1979, с. 26.</ref>.
«Буколикқәа» реиԥш акәымкәа, «Георгикқәа» поема дууп, ԥшьы-шәҟәык рыла ишьақәгылоуп, ҩ-нызқь цәаҳәа инарзынаԥшуа аҵанакуеит<ref name="bond2016_181">Бондаренко, 2016, с. 181.</ref>. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы уи Вергили иреиҳаӡоу иусумҭа ауп ҳәа ирыԥхьаӡоит, насгьы раԥхьаӡа иаԥхьаз рыбжьара ақәҿиара дуӡӡа аиуит<ref name="gasp1979_22_23">Гаспаров, 1979, с. 22—23.</ref><ref name="bond2018_191">Бондаренко, 2018, с. 191.</ref>. «Георгикқәа» анҭыҵ ашьҭахь, Публи ихьӡ-иԥша еиҳа иӷәӷәахеит; [[Тацит]] уимоу иҩуеит ҽнак зны «римтәи ажәлар рхаҭақәа, атеатр аҿы Вергили иажәеинраалақәа ианырзыӡырҩ, еидгыланы, ауаа рыбжьара иҟаз Вергили, Август ихаҭа иакәызшәа, аҳаҭыр шиқәырҵаз»<ref name="tacit1993_13">Тацит, 1993, Диалог об ораторах, 13.</ref><ref name="buch1955_1058">Büchner, 1955, s. 1058.</ref><ref name="aver1996_19">Аверинцев, 1996, с. 19.</ref>. Аҵыхәтәантәи (ахьӡ ''Август'' Октавиан ҳ.ҟ. 27 шықәса инаркны иман) [[Битва при Акции|Акци аҟны аибашьра]] ашьҭахь Римтәи аҳәынҭқарра зегьы данапхгаҩы заҵәны дҟалеит. Вергили «Георгикқәа» рҿы изныкымкәа уи иӡбахә иҳәоит, Цезар ҿыц нцәак иеиԥш имҵахырхәаразы аныҳәарҭа аргылара шиҭахыз далацәажәо<ref name="bond2016_181_182">Бондаренко, 2016, с. 181—182.</ref><ref name="verg1979_13_18">Вергилий, 1979, Георгики, III, 13—18.</ref>. Ахԥатәи ашәҟәаҿы Публи ажәа ҟаиҵоит Октавиан иҟаиҵаз афырхаҵарақәа рыҽхәаԥхьыӡ ахьҳәахо апоема шииҩуа:<ref name="gasp1979_25">Гаспаров, 1979, с. 25.</ref><ref name="bond2016_182">Бондаренко, 2016, с. 182.</ref><ref name="mashki1949_304">Машкин, 1949, с. 304.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Амала, иаарласны аибашьра мцақәа рыхьӡ-рыԥша аҳәара салагоит
Цезар, абриаҟара шықәса ирылганы ихьӡ назгалоит,
Иара Цезар ихаҭа [[Тифон|Тифонов]] иира шаҟантә еиҟәыҭхахьаз.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. «Георгикқәа», III, 46—48.<ref name="verg1979_46_48">Вергилий, 1979, Георгики, III, 46—48.</ref>}}
«Георгикқәа» рышьҭахьҵәҟьа, Вергили ииашаҵәҟьаны апоема ҿыц аҩра далагеит (Светони излеиҳәо ала, 11 шықәса аус адиулон, ус анакәха ҳ.ҟ. 30 шықәсазы далагеит)<ref name="suet1999_25">Светоний, 1999, Вергилий, 25.</ref>. Уи иазкыз аинформациа автор ирмаӡаны иман, ихааныз ауаа акыраамҭагьы агәра ганы иҟан, уи Октавиан/Август изку апанегирикатә епосны ишыҟало. [[Секст Проперций|Секст Проперци]] урҭ ашықәсқәа рзы ииҩыз иелегиақәа руак аҿы иҳәоит Вергили бзиа ишибо «Акциум аԥшаҳәақәа // [[Феб]] иихьчо, насгьы Цезар имшынуаа гәымшәақәа ртәы аҳәара»<ref name="proper2004_34_61_62">Проперций, 2004, II, 34, 61—62.</ref><ref name="aver1996_19">Аверинцев, 1996, с. 19.</ref>. Аха хәыҷы-хәыҷла апоет иҩызцәа рыла, ауаажәларраҿы ирылаҵәеит апоема ҿыц аҿы Август баша иӡбахә ҳәоуп аҟара шакәу: Рим ашьаҭаркра иаԥхьанеиуаз аамҭа харақәа ртәы ауп зыӡбахә ыҟоу. Ахаҿсахьа хада «Цезар» иакәымкәа, имифтә хылҵшьҭра, римаа зегьы рабду, зны [[Ахейцы|ахеиаа]] ирбылыз [[Троя|Троиантәи]] Италиаҟа ӷбала иааз [[Эней|Енеи]] иакәын. Ари атема алхрала, Вергили уажәтәи аамҭа аамҭа хара аҟынтәи ахәшьара аҭаразы алшара иоуит, раԥхьаӡакәны аепос аҳәаақәа ирҭагӡаны Рим азы акыр зҵазкуа амифологиатә персонажқәа еидкыланы. [[Актийская война|Ааигәа иҟалаз аграждантә еибашьра]] аҵабырг иара ипоемаҿгьы ианыԥшит: Енеии [[Карфаген (город)|Карфагентәи]] аҳкәажә [[Дидона|Дидонеи]] рыбзиабаратә ҭоурых аҿы раԥхьатәи аԥхьаҩцәа ирбар акәын [[Марк Антоний|Марк Антонии]] [[Клеопатра|Клеопатреи]] рыбзиабара ҵәахны ишаарԥшу<ref name="gasp1979_26_27">Гаспаров, 1979, с. 26—27.</ref>.
[[Файл:Lille Wicar Virgile.JPG|thumb|265px|Вергили Августи Октавиеи “Енеида” дырзаԥхьоит. [[Викар, Жан-Батист Жозеф|Жан-Батист Жозеф Викар]] иҭыхымҭа (1800 шықәсазшәа)]]
Апоема ҿыц атема зеиԥшразаалакгьы, ауаажәларра агәраганы иҟан даҽа шедеврк шииуа. Проперци ихаҭа иҩуан: «Римтәи ашәҟәыҩҩцәа, шәара абырзенцәагьы, амҩа ҭашәырцәы, // Абра [[Илиада]] аасҭа еиҳау акы аира иаҿуп»<ref name="proper2004_34_65_66">Проперций, 2004, II, 34, 65—66.</ref><ref name="suet1999_30">Светоний, 1999, Вергилий, 30.</ref>. Вергили зны-зынла «[[Энеида|Енеида]]» захьӡыз аҩымҭа ҿыц аҟынтәи цыԥҵәахақәак иҩызцәа дырзаԥхьон. Август иҭахын иаарласны апоема атекст аиура, ҿырԥштәыс иаагозар, [[Римская Испания|Испаниа]] иҟаз [[Кантабры|акантабрцәа]] [[Кантабрийские войны|данрабашьуаз]], «аҳәарақәа зныз ашәҟәқәа иҩуан, насгьы ахәмарратә гәҽанҵарақәа рыла, иара иажәақәа рыла, „раԥхьатәи аҭаҩрақәа ирыдамзаргьы, «Аенеида» аҟынтәи аәаҳәабжак иадамзаргьы изаарышьҭырц“»<ref name="suet1999_31">Светоний, 1999, Вергилий, 31.</ref>. Вергили еснагь мап ицәикуан<ref name="bond2018_199">Бондаренко, 2018, с. 199.</ref>. Август иахь ииҩыз асаламшәҟәқәа руак аҟынтәи [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] иааигоит:
{{Ацитата алагара}}
Аиашазы, шәара шәҟынтәи ирацәаны анҵамҭақәа соууеит... [[Геракл|Геркулес]] ихьӡала ҭоуба ҟасҵоит, уажәы шәара шәазыӡырҩырц иаԥсоу акы сымазар, хатәгәаԥхарала сара с-“Енеи” аҟынтә акы шәзысышьҭуан. Аха, [ари] убриаҟара ихыркәшам усуп, зны-зынла ас еиԥш иҟоу аусумҭа напы ахьасыркыз сҟәышра ахьмаҷыз азы ауп ҳәа сгәы иаанаго аҟынӡа...
{{Ацитата алгара|источник=Флави Феодоси Макроби. Сатурналиа, I, 24, 11.<ref name="macr2013_24_11">Макробий, 2013, I, 24, 11.</ref>}}
Анаҩс, ҳ.ҟ. 23 шықәсазы, Вергили дақәшаҳаҭхеит Август «Аенеида» ахәҭак изаԥхьара. Ажәеинраала аҩбатәи, аԥшьбатәи, афбатәи ашәҟәқәа апринцепс иҭаацәеи иареи дырзаԥхьеит. Антикатәи авторцәа еиҭарҳәоит, Август иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]] Аиҵбы, апоет ааигәа иԥсыз лԥа [[Марк Клавдий Марцелл (эдил 23 года до н. э.)|Марк Клавди Марцелл]] иӡбахә ахьҳәоу аҭыԥ данаԥхьоз далаԥсит ҳәа<ref name="verg2001_860_885">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 860—885.</ref>. Насшәа лара Вергили иҭабуп ҳәа иалҳәеит: Марцелл изку ажәеинраалақәа 18 зегьы рыцыԥхьаӡа рзы жәаба-жәаба нызқь [[Сестерций|сестерциа]] ианалшьеит<ref name="suet1999_32">Светоний, 1999, Вергилий, 32.</ref><ref name="bond2018_200_201">Бондаренко, 2018, с. 200—201.</ref>.
;Вергилии Батилли
[[Файл:Jean-Auguste-Dominique INGRES - Tu Marcellus Eris - Musée des Augustins - RO 124.jpg|thumb|265px|Вергили Августи Октавиеи “Енеида” дырзаԥхьоит. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Жан Огиуст Доминик]] Ингре иҭыхымҭа (1811 шықәса)]]
Даҽа епизодкгьы Вергили иԥсҭазаара ари аамҭахь иаҵанакуеит. Зны Август еиҿикааз ауаажәларратә хәмаррақәа ақәаршҩы ӷәӷәеи амацәыси ирыхҟьаны еиԥҟьеит. Ауха зегьы амш цәгьан, аха адырҩаҽны шьыжьымҭан Рим ажәҩан цқьан, убри аҟынтә ахәмаррақәа хацыркхеит. Уи ашьҭахь дук хара имгакәа, Август иаҳҭынра агәашәқәа рҿы ажәеинраала зныз апапирус цәырҵит:<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Аҵх зегьы ҵыхәаԥҵәарада ақәа леиуан, аха амш еилгеит:
Уи аамҭазы [[Октавиан Август|Цезари]] [[Юпитер (мифология)|Иупитери]] амш абас еихыршеит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Борухович В. Аплагиат аҭоурых аҟынтә (Август иаамҭазтәи Римтәи алитературатә ҵасқәа) // «Антикатә дунеии археологиеи». Аҭыжьымҭа 3. Саратов, 1977. С. 149.<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>}}
Ари ажәеинраала Август даараӡа игәы иахәеит, избанзар уи анцәахәы диҿнарԥшуан, уимоу Иупитер иаасҭагьы дҳаранакуан. Апринцепс иҭаххеит автор дыԥшааны аҳамҭа иҭара, аха егьи акыраамҭа ихы цәыригомызт; аҵыхәтәаны Батилл зыхьӡыз поетк ажәабжь ааицҳаит ажәеинраала зҩыз иара шиакәыз, уи азы аҳамҭагьы иоуит. Аха ииашаҵәҟьаны авторс иҟаз Вергили иакәын. Изинқәа ихьчарц азы, маӡала ацәаҳәақәа раԥхьатәи рыбжак мацара зныз ԥшь-цәаҳәак змаз апапирус убри аҭыԥ аҿы иҟаиҵеит. Аԥшь-ҭагылазаашьак рҿы абарҭ ажәақәа ракәын «Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…» (''sic vos non vobis''), насгьы ажәеинраала абас иҟан:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа…
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Борухович В. Аплагиат аҭоурых аҟынтә (Август иаамҭазтәи Римтәи алитературатә ҵасқәа) // «Антикатә дунеии археологиеи». Аҭыжьымҭа 3. Саратов, 1977. С. 149.<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>}}
Батиллгьы уахь дналаҵаны, аӡәгьы илымшеит ари ацуфара аӡбара, Август кырӡа зҿлымҳарас ишьҭихыз. Усҟан Вергили атекст зегьы аниҵеит, убас ала иара иавторрагьы шьақәирӷәӷәеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Арҭ ажәеинраалақәа равтор сара соуп, аха ахьӡ-аԥша даҽаӡәы итәхеит.
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа, ацәаӷәагақәа шәырҳәазоит, ацәқәа;
Убри аҟнытә шәаргьы, шәхазы акәымкәа, ашьхыцқәа, ацха аажәгоит;
Убри аҟнытә шәаргьы, ауасақәа, шәхазы акәымкәа, аласа аажәгоит;
Ус анакәха шәаргьы, шәхазы акәымкәа, аҵарақәа, аҩны шәыргылоит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Борухович В. Аплагиат аҭоурых аҟынтә (Август иаамҭазтәи Римтәи алитературатә ҵасқәа) // «Антикатә дунеии археологиеи». Аҭыжьымҭа 3. Саратов, 1977. С. 149.<ref name="bor1977_149">Борухович, 1977, с. 149.</ref>}}
=== Аԥсра ===
Ҳ.ҟ. 19 шықәсазы «Енеида» шамахамзар аҵыхәанӡа иҩын. Вергили иӡбеит хышықәса Бырзентәылеи [[Азия (римская провинция)|Азиеи]] дцарц, уаҟа «Енеида» аҵыхәтәантәи аԥшра аиҭарц»; абри ашьҭахь аҩра ааныжьны, иԥсҭазаара аҵыхәтәа афилософиа иазикырц иҭахын. Ари аҩыза аныҟәара апоет игәы иҭеикхьан ҳ.ҟ. 23 шықәсазгьы (ари еилкаауп Гораци Вергили иӷба иазку алафтә ода абзоурала<ref name="goraci1993_3">Гораций, 1993, Оды, I, 3.</ref>), аха нас уи ахшыҩҵак ԥыҭраамҭак иаанижьит. Публи [[Афины]] ақалақь аҟынӡа днаӡеит, аха уа Август диқәшәан, иара дицны Римҟа дхынҳәырц иӡбеит. [[Мегара]] дышныҟәоз амра ихы иасит аҟнытә, Вергили дычмазаҩхеит. Аӷбаҿы ичымазара еиҳагьы иӷәӷәахеит, Брундизи дышьҭалеит, даннеи ашьҭахь мышқәак анҵы иԥсҭазаара далҵит. Уи [[Календы|ҟалеит]] «жьҭаарамзатәи акалендқәа ҟалаанӡа 11 мшы шагыз, [[Гай Сентий Сатурнин (консул 19 года до н. э.)|Гаи Сенти]], [[Квинт Лукреций Веспиллон|Квинт Лукреции]] рконсулра аамҭазы»<ref name="suet1999_35">Светоний, 1999, Вергилий, 35.</ref>, даҽакала иуҳәозар, ҳ.ҟ. цәыббрамза 21, 19 шықәсазы. Публи анышә дамардеит Неаполь, [[Путеолы|Путеолтәи]] амҩаҿы аҩбатәи ахаҳә аҿы, насгьы иԥсыжырҭаҿы ииҩыз аепитафиа анырҵеит<ref name="suet1999_36">Светоний, 1999, Вергилий, 36.</ref><ref name="bond2018_249_251">Бондаренко, 2018, с. 249—251.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Мантуа сиит, [[Калабрия|калабраа]] рҟны сыԥсҭазаара салҵит, анышә самадоуп
[[Неаполь|Парфенопеиа]]; аҳәырҭақәа, ақыҭақәа, аԥызацәа рзы ашәа сҳәон.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Апоетцәа ирызкны. Вергили, 36.<ref name="suet1999_36">Светоний, 1999, Вергилий, 36.</ref>}}
Идырны еилкаауп, Вергили Бырзентәылаҟа дцаанӡагьы, иҩыза Луци Вари Руф иара акы ихьыр «Енеида» анапылаҩыра иблырц дышиҳәоз. [[Плиний Старший|Плини]] Аиҳабы игәаанагарала, апоет ахӡырымгара ииааиуан, Макроби ифырхацәа руаӡәк иажәақәа рыла, иҩыз алитературатә ҟазшьа ҳаракқәа рзы агәра ганы дыҟамызт<ref name="plinii114">Плиний Старший, VII, 114.</ref><ref name="macr2013_24_6_7">Макробий, 2013, I, 24, 6—7.</ref>. Аҭоурыхҭҵаараҿы иҟоуп агәаанагара, Вергили ахаангьы игәы иҭаӡамызт «Енеида» акьыԥхьра ҳәа, уи иқәымҿиараны иԥхьаӡаны<ref name="osher1972_328_329">Ошеров, 1972, с. 328—329.</ref>. Публи аԥсра данхықәгылаз, инапылаҩырақәа иара ихаҭа иблырц азы дрыҳәеит; уи аниадымраӡа, Варии Плоти Туккеи ауасиаҭ рниҵеит, «иара ихаҭақәа иҭимыжьыз акгьы рымкьыԥхьырц» азы. Анаҩс урҭ ҩыџьа Август идҵала ари ажәа еиларгеит<ref name="suet1999_39_41">Светоний, 1999, Вергилий, 39—41.</ref><ref name="gil2001_184">Гиленсон, 2001, с. 184.</ref><ref name="bond2018_251_252">Бондаренко, 2018, с. 251—252.</ref><ref name="dur2000v7">Дуров, 2000, Вергилий.</ref>. Ари атема иазкны Карфагентәи [[Сульпиций Карфагенянин|Сульпици]] иажәеинраалақәа еиқәхеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Амцабз ццакы апоема абылраны иҟан —
Убас адҵа ҟаиҵеит Вергили, [[Фригия|Фригиатәи]] аԥхьагылаҩ иашәа ҳәаны.
Туккеи Варии аҿагылоуп; уара, аҵыхәтәан, зегьы уреиҳауп
Цезар [[Лаций|Лаци]] иҭоурых еиқәирхеит иара иԥкрала.
Аҩбатәи амцабз иахҟьаны, анасыԥдара змаз [[Троя|Пергам]] дҭахарц егьигымхеит,
[[Илион]] ҩ-ԥсыжратә мцак дрықәшәарц егьигымхеит
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Апоетцәа ирызкны. Вергили, 38.<ref name="suet1999_38">Светоний, 1999, Вергилий, 38.</ref>}}
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
[[Файл:Vergilio mosaico de Monno Landesmuseum Trier3000.jpg|thumb|265px|Вергили [[Трир]] иҟоу Монн имозаикаҿы (III-тәи ашәышықәса)]]
Антикатәи авторцәа изларҳәо ала, Вергили урала дҳаракын, ицәеижь дуун, ицәа цәиқәаҵәаан, убри аҟынтә анхаҩы диеиԥшын. Уи егьырҭ ауаа дрылнакаауан ихыраӡара, иԥхашьара: аҩны дтәан, асасцәа рыдкылара дазгагамызт (иҩызцәагьы лассы-лассы ибомызт), насгьы машәырла амҩан дыздыруаз рҟынтәи, иаразнак раԥхьаӡа дзықәшәаз аҩнаҿы иҽиҵәахуан. Публи аҳәса дрыцныҟәомызт<ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref><ref name="bond2018_192_193">Бондаренко, 2018, с. 192—193.</ref>. Иҟан ауҳәансҳәанқәа, ибзиабаҩ Плотиа Гиериа (Буколикқәа рҿы Амариллида лыпрототип) лакәын ҳәа, аха [[Асконий Педиан|Аскони Педиан]] иажәақәа рыла, уи аԥҳәыс лхаҭа илҳәеит Луци Вари Руф лара длыцынхаларц Вергили идигалеит ҳәа, аха иара мап икит. Светони ишииҩуа ала, Публи «[[Гомосексуальность в Древнем Риме|аҷкәынцәа бзиа ибон]]» — ҷыдала Цебети Александри, Буколикқәа рҿы ''Алексид'' ҳәа хьӡыс змоу<ref name="suet1999_8_11">Светоний, 1999, Вергилий, 8—11.</ref>. Аха Серви иҳәоит Вергили «ацәеижьтә бзиабара зынӡаск ишизымычҳауаз»<ref name="servii2001">Сервий, 2001.</ref>. Убри аҟнытә, неапольаа апоет «Парфени» ҳәа хьӡыс ирҭеит — «аӡӷаб» мамзаргьы «акьымс»<ref name="suet1999_7v2">Светоний, 1999, Вергилий, прим. 7.</ref><ref name="bor1977_148">Борухович, 1977, с. 148.</ref><ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref>.
Иҟоуп агәаанагара, Гораци исатирақәа руак аҿы Вергили иаабац, иҟәымшәышәу, аха уи аамҭазгьы даара абаҩхатәра змоу, аҟазшьа бзиақәа змоу уаҩуп ҳәа дышихцәажәаз<ref name="bond2018_193">Бондаренко, 2018, с. 193.</ref>. Апоет иҩуеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
«Ари агәымбылџьбара, ирҳәоит, алаф маҷгьы ичҳауам ҳәа».
Ааи! ашьапы анацәкьарақәа рҟынӡа икнаҳау атога ҟьашь ахыхьгьы; Икьаҿӡаны
Ахахәы аԥҟара; Ашьапымаҭәа ҭбаақәа урхыччар улшоит:
Аха уи диашоуп, дразуп, иара иеиӷьу уаҩгьы дыҟаӡам!
Аха иара зҽызымԥсахуа ҩызоуп; аха уи адәахьтәи аџьбара аҵаҟа
Иҳараку аҵәахратә ҟәышреи адоуҳатә ҟазшьа џьашьахәқәеи!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Квинт Гораци Флакк. Асатирақәа, I, 3, 29—34.<ref name="goraci1993_3_29_34">Гораций, 1993, Сатиры, I, 3, 29—34.</ref>}}
Вергили ибзианы дызцәажәомызт, аха убри аамҭазгьы иажәеинраалақәа ибзианы дрыԥхьон (апрофессионалтә ажәахәҟаҵаҩцәагьы иҵашьыцуан). Иҟалап уи агәкаҳара ицәаҩазҭгьы, насгьы аԥсра акыр дазхәыцуазҭгьы<ref name="albr2004_736">Альбрехт, 2004, с. 736.</ref>. Публи иԥсы ҭанаҵы игәабзиара еснагь иуашәшәыран: Светони иажәақәа рыла, «еиҳарак имгәа, ихәда, ихы ддыргәамҵуан, лассы-лассы ишьа ишьҭуан»<ref name="suet1999_8">Светоний, 1999, Вергилий, 8.</ref>. Иҟалап апоет атуберкулиозгьы имазҭгьы<ref name="bond2018_193">Бондаренко, 2018, с. 193.</ref>. Алитературтә усура Публи жәа-миллион [[Сестерций|сестерциак]] рҟынӡа амал ду изаанагеит, иара убасгьы Есквилин аҩни Кампаниа авиллеи; Абарҭ ахәарҭақәеи ахьӡ-аԥша дуи шимазгьы, Вергили апоет иԥсҭазаарахь ихон, афилософиа азы зегьы мап ацәикырц иҭахын, аха заа иԥсҭазаара иалҵра иахҟьаны уи аамҭа имаӡеит<ref name="suet1999_13">Светоний, 1999, Вергилий, 13.</ref><ref name="gasp1979_6">Гаспаров, 1979, с. 6.</ref>.
== Арҿиара ==
=== Абызшәа, астиль, акомпозициа ===
Ахыҵхырҭақәа рҿы Вергили иусумҭақәа дшырзыҟаз иазкны еиуеиԥшым адыррақәа ыҟоуп.
{{Ацитата алагара}}
Ирҳәоит, «Георгикқәа» аниҩуаз, есышьыжь ажәеинраалақәа рацәаны иаԥиҵон, диктантла иҩуан, нас ҽынла урҭ ԥсахрақәак рыла ирмаҷуан, хшыҩҵаррала иазгәаҭо, ипоема, амшә еиԥш, ацәаҳәақәа иахәҭоу аформа роуаанӡа иширбзо.
{{Ацитата алгара|источник=Гаи Светони Транквилл. Апоетцәа ирызкны. Вергили, 22.<ref name="suet1999_22">Светоний, 1999, Вергилий, 22.</ref>}}
Светони иажәабжь шьақәирӷәӷәоит [[Авл Геллий|Авл Гелли]], иара иҳәоит: «Ари аԥстәы аԥшра змам ахәыҷы шахылҵуа, анаҩс ирбзо уи ацәеижь аформа шанаҭо еиԥш, убасҵәгьа (Вергили) агени иаԥиҵоз аханатә улахь иааиуамызт, аха насшәа, аус адулареи аиӷьтәреи рынахыс ахаҿи аформеи аанахәон<ref name="avlgel2008_9_2">Авл Геллий, 2008, XVII, 9, 2.</ref>. Вергили раԥхьаӡа «Енеида» прозала иҩит, нас апоезиатә бызшәахьы ииаигон, насгьы еиҿкаамкәа ихы мҩаԥигон, «ианиҭахыз ииҭахыз» ҩуа<ref name="bond2018_198">Бондаренко, 2018, с. 198.</ref><ref name="osher1972_328">Ошеров, 1972, с. 328.</ref>. «Агәаҳәара даԥырхагамхарц азы, руакы инагӡамкәа иаанижьуан, егьырҭ мариала иҩыз ажәеинраалақәа рыла мацара азгәаҭақәа ҟеиҵон, лафла иазгәаҭо, иӷәӷәоу аколоннақәа ргылахаанӡа, иус ацхрааразы ашьаҟақәа рҭыԥан урҭ шышьақәиргыло»<ref name="suet1999_23_24">Светоний, 1999, Вергилий, 23—24.</ref>.
Публи лассы аус иуамызт, ажәацыԥхьаӡа даара икылыршәшәаны иалихуан. Зны-зынла иҩызцәа иҩымҭа дырзаԥхьон, егьырҭ ауаа ргәаанагара иаҳарц азы, зегь рыла инаӡаны агәра ганы дыҟамыз аҭыԥқәа алихуан. Вергили ихы иақәиҭитәыз Ерот игәалаиршәон, ус еиԥш иҟоу аԥхьарақәа руак аан, апоет «Енеида» ҩ-цәаҳәак рҵыхәтәақәа шиԥшааз, насгьы иаразнак урҭ атекст ианырҵарц адҵа шыҟаиҵаз<ref name="suet1999_33">Светоний, 1999, Вергилий, 33.</ref>. Публи иажәеинраалақәа рҿы иреиҳау акьаҿра, амариара, аҽынкылара бзиа ааирԥшуан, насгьы иара иаамҭазтәи ацәажәашьа еиҳа еиӷьишьон, зны-зынла мацара архаизмқәа ихы иархәо — уи хымԥада иаҭахуп ҳәа аниԥхьаӡоз. [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] апоет есыҽнытәи ажәаҳәа мыцхәы ахархәаразы диқәыӡбон<ref name="suet1999_44">Светоний, 1999, Вергилий, 44.</ref>, аха уи иашамызт: Вергили истиль еснагь аԥшӡареи аҳаракреи рыла иалкаауп<ref name="albr2004_756">Альбрехт, 2004, с. 756.</ref>. Уи адагьы, Публи ипоезиа аҟазшьатә еиԥшымрақәа рахь иаҵанакуеит атекст асимволикатә беиареи абжьытә сахьақәа реилыккареи<ref name="slovar1989">Словарь античности, 1989.</ref>, ажәа ҿыцқәа рхархәара, узқәымгәыӷуа аиҿырԥшрақәеи аметафорақәеи, урҭ зны-зынла еицырдыруа аклассикатә модельқәа ишиашоу ирҿагылоу акы аадырԥшуеит. Убас, Гомер иҩымҭа “Илиадаҿы” ажәлар реизара еилашуа амшын иаҿырԥшхозар<ref name="gomer2008_144_149">Гомер, 2008, Илиада, II, 144—149.</ref>, «Енеида» актәи ашәҟәаҿы<ref name="verg2001_148_153">Вергилий, 2001, Энеида, I, 148—153.</ref> еилашуа амшын ажәлар реизара иаҿырԥшуп<ref name="gasp1979_29_30">Гаспаров, 1979, с. 29—30.</ref>.
Вергили лассы-лассы [[Аллитерация|аллитерациа]] ихы иаирхәон, аха мыцхәгьы ахархәара иҽацәихьчон. Иаҳҳәап, [[Квинт Энний|Квинт Енни]] еицырдыруа ицәаҳәа «At tuba terribili sonitu taratantara dixit» («Гәҭынчымратә шьҭыбжьыла тарантар абыкь абжьы ҭганы иаҳәеит») иара даҽакала еиҭеиҳәеит: «At tuba terribilem sonitum procul aere canoro // increpuit» («Ашәара ахылҵуа, абыкь џьаз бжьыла иаҳәон»)<ref name="verg2001_503">Вергилий, 2001, Энеида, IX, 503.</ref>. Досу аҭагылазаашьақәа зегьы рҟны Публи иҽазишәон ажәеинраалақәа рыбжьы рҵакы иашьашәало аҟаҵара. Иара иџьабаа абзоурала алаҭын поезиа иреиҳау аилыккара аиуит<ref name="dur2000v8">Дуров, 2000, Вергилий. Стиль и язык.</ref>.
Вергили даара аҵара змаз поетын, убри азоуп ажәытәан римтәи адинхаҵареи иԥшьоу азакәани рзы иналукааша специалистс дзырыԥхьаӡоз. «Вергили зегьы ҵарала дҭәуп», — ҳәа Серви уи иазкны иҩит<ref name="bond2018_199">Бондаренко, 2018, с. 199.</ref>. Публи абырзентәи римтәи апоезиеи, адраматургиеи, иҷыдоу алитературеи рзы адырра бзиақәа иман, насгьы еиуеиԥшым авторцәа русумҭақәа хыҵхырҭас ихы иаирхәон<ref name="bor1976_196">Борухович, 1976, с. 196.</ref>. Иара итекстқәа рҿы егьырҭ ауаа ражәеинраалақәа рцәаҳәақәа зегьы, мамзаргьы еиҳа идуу ацыԥҵәахақәа рылаҵара илшон, урҭ иузымдыруа аҟынӡа аус рыдулара илшон, иусумҭақәа агәалашәарақәеи иҵәаху аллиузиақәеи рыла игәылирҭәаауан. Вергили ипоемақәеи иара иаԥхьа иҟаз рҩымҭақәеи рыбжьара иҟоу атексттә еизааигәара зынӡа иубарҭамхартә аҟаҵара иҽазишәомызт. Ахыҵхырҭақәа аус рыдулара еиҳарак аицлабра еиԥшуп, уи аан апоет иигаз аматериал иҿыцу аконтекст аҟны иҭаиртәон, аԥштәы ҿыцқәа рыла ирхәмаруан. Ахыҵхырҭақәа Публи идырҳәалоит, иара «Еннитәи ауац аҟны ахьы иԥшаауеит» ҳәа аҳәамҭа, даҽакала иуҳәозар, иусумҭаҿы ихы иаирхәоит архаикатә лаҭын бызшәала иҩыз Квинт Енни иҩымҭа «Анналқәа» рҟынтәи иреиӷьу, реиҳа ианаалоу ажәақәа (иаҳҳәап, [[Квинт Фабий Максим Кунктатор|Квинт Фаби Максим Кунктатор]] изку ажәақәа — «уара ара уҟоуп, мыццакрала аҳәынҭқарра ҳзеиқәзырхаз»)<ref name="verg2001_846">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 846.</ref><ref name="albr2004_756">Альбрехт, 2004, с. 756.</ref>. Вергили итекстқәа рҿы Гомер иахь ахьаԥшрақәа рацәоуп, насгьы апоет аплагиат азы ахарадҵарақәа абри аҩыза аҭак рзыҟеиҵон: «Дара рхаҭақәа абас еиԥш иҟоу аӷьычра аҟаҵара рыҽзазырымшәозеи? Усҟан дара еилыркаауеит [[Геракл|Геркулес]] иҟынтәи апалица аӷьычра Гомер иҟынтәи ажәеинраала аӷьычра аасҭа еиҳа ишымариоу»<ref name="suet1999_46">Светоний, 1999, Вергилий, 46.</ref>.
Вергили ипоемақәа [[Эпиллий|аепиллиа]] иеиԥшу, хазы-хазтәи аепизодқәа реизга акәны иҟалоит, урҭгьы ахала аҟазааразы алшара рымоуп, аха убри аамҭазгьы акы еиднакылоит<ref name="gil2001_191">Гиленсон, 2001, с. 191.</ref>. Апоемақәа еиуеиԥшым рыхәҭақәа еидҳәалоуп ҵакылатәи асимволикатәи апараллельқәа рыла, урҭ рхыԥхьаӡара кырӡа ирацәазаргьы ҟалоит<ref name="albr2004_745_747">Альбрехт, 2004, с. 745—747.</ref>. Иара убас еиуеиԥшым апоемақәа аимадара рымоуп: еиԥшу асахьақәеи асиужеттә мотивқәеи ҩымҭак аҟынтәи даҽа ҩымҭакахь ииасуеит, рҽырыԥсахуеит. Убас, “Буколикқәа” рҿы ашьхымзақәа рыбжьы аидиллиатә ҵабырг азы ихымԥадатәу хәҭоуп, «Георгикқәа» рҿы урҭ ахәаҷа-маҷақәа аԥстәқәа рдунеи иреиӷьу ахәҭак аҳасабала иаарԥшуп, “Енеидаҿы” урҭ раԥхьаӡа карфагенаа, нас римаа ирҿырԥшуп. Вергили лассы-лассы автоцитатақәа ихы иаирхәоит, насгьы, иааизакны иуҳәозар, аԥхьаҩцәа еиуеиԥшым иусумҭақәа акны ирыдыркылоит ҳәа агәыӷра имоуп<ref name="albr2004_751_755">Альбрехт, 2004, с. 751—755.</ref>.
Публи ипоемақәа рҟны асиужет хада аҭоурыхи амифологиеи, апеисажтә нҵамҭақәеи, алирикатә хьаҵрақәеи рыла ихаирҭәаауеит. Убри иабзоураны, иусумҭақәа еиҳа илахҿыхны рыҟаҵара илшоит<ref name="slovar1989">Словарь античности, 1989.</ref><ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref>.
=== Appendix Vergiliana ===
Апоезиатә текстқәа ркомплекс ''[[Appendix Vergiliana]]'' («Вергили иацҵамҭа») иаҵанакуеит Серви еиқәиԥхьаӡаз аа-усумҭак: «Кирис» («[[Скопа (поэма)|Скопа]]»), «[[Этна (поэма)|Етна]]», «[[Комар (поэма)|Акәыбры]]», «Приапеиа», «Каталептон» («[[Смесь (стихи)|Аилаԥса]]»), «[[Эпиграммы (Вергилий)|Аепиграммақәа]]», «[[Трактирщица (стихотворение)|Асасааирҭа аԥшәма]]», «[[Проклятия (стихотворение)|Ашәиԥхьыӡқәа]]»<ref name="servii2001">Сервий, 2001.</ref>. Светони урҭ рахьтә фба рыӡбахә иҳәоит, хаз-хазы аҩымҭақәа рыӡбахә рҳәоит егьырҭ антикатә авторцәагьы. Ари асиа аҟынтәи Вергили иитәу атекстқәа рзы аҭҵаарадырраҿы еицҿакны гәаанагарак ыҟам<ref name="gasp1979_11_12">Гаспаров, 1979, с. 11—12.</ref><ref name="dur2000">Дуров, 2000, «Appendix Vergiliana».</ref>. Агиперкритика аамҭазы, Публи «Аилаԥса» (V, VI) аҟынтәи ҩ-ажәеинраала заҵәык ракәын ииҩыз, егьырҭ еилкаам апоетцәа, ихаантәиқәа, мамзаргьы анаҩстәи аамҭа ахаҭарнакцәа русумҭақәа ракәын ҳәа агәра ганы иҟан. XX-тәи ашәышықәса азбжа инаркны аҭагылазаашьа еиҳа иуадаҩхеит: иҟоуп ҩ-хәаԥшышьак (Карл Биухнер напхгара зиҭоз анемец ҭҵааҩцәа аӡәырҩы агиперкритика иадгылан; италиаа реиҳараҩык агәра ргоит ''Appendix'' зегьы ииашаҵәҟьаны Вергили ишиҩыз) насгьы акы акомпромисс, уи инақәыршәаны Вергили иусумҭақәа ииашоу рсиа ҩ-пунктк раасҭа еиҳаны иаҵанакыр ауеит, егьырҭ зегьы убри алитературтә кружок алахәылацәа ирҩыр рылшон, уи инақәыршәаны, уигьы апоет инысымҩазы акраҵанакуеит<ref name="gasp1979_529_530">Гаспаров, 1979, с. 529—530.</ref>.
Апоема кьаҿ «Акәыбры», Светони излаиҳәо ала, Публи иҩит жәаф шықәса анихыҵуаз (ҭҵааҩцәак изларҳәо ала, аҵыхәтәантәи иалшо арыцхә — ҳ.ҟ. 44 шықәса азбжа)<ref name="bond2018_63">Бондаренко, 2018, с. 63.</ref>. Уи афырхаҵа амра аҵаҟа иамхацәаз ахьча иоуп, амаҭ иара иахь иҳәазаны ишааиуа имбаӡакәа. Акәыбры ахьча ицҳауеит, иара дҿыхоит, акәыбры ишьуеит, амаҭгьы гәеиҭоит. Уигьы шьны, ауаҩы иеиқәырхаҩ анышә иамаданы, аҳаҭгәын аҟны ажәеинраалатә епитафиа аниҵоит<ref name="dur2000">Дуров, 2000, «Appendix Vergiliana».</ref>. Аҭҵаааҩцәа реиҳараҩык ари апоемаҿы ирбоит Вергили ацәажәаратә ҟазара изырҵоз аритор Епиди истиль апародиа; [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Зелински]] иҳәеит ари абырзен бызшәа аҟынтәи еиҭагоуп ҳәа<ref name="gasp1979_530_531">Гаспаров, 1979, с. 530—531.</ref>. Апоема Гаи Октави/Октавиан изкызҭгьы ауан: иҟалап Вергили изныкымкәа «аҷкәын ԥшьа» ҳәа ххиҳәоз иара иакәызҭгьы («Аҷкәын ԥшьа, ари ашәа уара узы ауп…»)<ref name="bond2018_63_64">Бондаренко, 2018, с. 63—64.</ref><ref name="bond2018_63">Бондаренко, 2018, с. 63.</ref><ref name="verg1979_26">Вергилий, 1979, Комар, 26.</ref>. Аха ари агипотеза иаҿагыло абжьқәа ыҟоуп<ref name="mezher1994_330">Межерицкий, 1994, с. 330.</ref>. Аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит ари апоема «[[Тиберий|Тибери]]—[[Клавдий|Клавди]] рхаан» инхоз еилкаам апоет иҩит ҳәа<ref name="albr2004_777">Альбрехт, 2004, с. 777.</ref>.
Апоема «Кирис» ма «Скопа» аҿы зыӡбахә ҳәо [[Скилла (дочь Ниса)|Скилла]] лоуп, лара [[Крит|Криттәи]] аҳ [[Минос]] иахь илымаз абзиабара иахҟьаны лаб дылшьит, уи ашьҭахь дҵысхеит. Хазы игоу цәаҳәақәак рҿы «Енеида» еилыкка ианыԥшуеит, уи апоема Вергили иԥсра ашьҭахь ишҩыз азы иаргументуп<ref name="gasp1979_535">Гаспаров, 1979, с. 535.</ref>. Версиак инақәыршәаны, Вергили уи аҩра далагеит, нас даҽа поетк инаигӡеит, уи ихьӡ ҳәамкәа иаанхеит<ref name="bond2018_64">Бондаренко, 2018, с. 64.</ref>. Иҳараку аҟазаратә ҩаӡараҿы иҩыз ажәеинраала «Ашәиԥхьыӡ» Публи аамҭала Мантуантәи имазара ацәыӡра иадҳәалазар ауеит: алирикатә фырхаҵа иаанижьыр акәхаз «еимыжәжәаз идгьылқәа» ишәиуеит, насгьы иԥсадгьыл аҿы иаанхаз бзиа иибоз Лидиа дигәалаиршәоит<ref name="gasp1979_542">Гаспаров, 1979, с. 542.</ref><ref name="verg1979_2">Вергилий, 1979, Проклятие, 2.</ref><ref name="bond2018_67">Бондаренко, 2018, с. 67.</ref>. Ари аҭагылазаашьаҿы автор «неотерик» Публи Валери Като иакәзар ҟалоит<ref name="mashki1949_248">Машкин, 1949, с. 248.</ref>. Ҳера I-тәи ашәышықәса ашьҭахь иҩызҭгьы ҟаларын адидактикатә поема «Етна», иара убас ажәеинраала «Асасааирҭа аԥшәмаԥҳәыс»; «Етна» Вергили итәуп ҳәа зырҳәаз, «Енеида» аҟны [[Этна|ари авулкан]] ԥштәы рацәала иахьаарԥшу азоуп<ref name="bond2018_68">Бондаренко, 2018, с. 68.</ref><ref>{{Cite web |url=http://my-dict.ru/dic/enciklopediya-antichnyh-pisateley/1410836-appendix-vergiliana |title=Appendix Vergiliana |access-date=2019-03-10 |archive-date=2019-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190314002546/http://my-dict.ru/dic/enciklopediya-antichnyh-pisateley/1410836-appendix-vergiliana |url-status=live }}</ref>.
«Аилаԥса» еиҿкаам ажәеинраала кьаҿқәа реизга ауп, урҭ реиҳарак Вергили иқәыԥшраан иҩызар ҟаларын (акы заҵәык апоет «Енеида» анииҩуаз аамҭахь иаҵанакуеит). ''Appendix Vergiliana'' аҟынтәи даҽа усумҭак ауп апоема «[[Завтрак (поэма)|Шьыжьхьа]]» (''Moretum'')<ref name="bond2018_66_68">Бондаренко, 2018, с. 66—68.</ref>. Ари аидеализациа ҟамҵакәа анхаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара аазырԥшуа нхашьаарԥшратә епосуп. Хазы игоу ацәаҳәақәа рыла уахәаԥшуазар, «Шьыжьхьа» аԥҵан «Георгикқәа» рышьҭахь, насгьы аҭҵааҩцәа шьоукы ргәы иаанагоит, аҩ-поемак раԥҵаҩцәа ақыҭанхацәа рџьабаа аҵакы аганахьала еиԥшу агәаанагарақәа рыман ҳәа, даҽа шьоукы ргәы иаанагоит «Шьыжьхьа» зҩыз Вергили дихыччоит ҳәа<ref name="osher1988_124">Ошеров, 1988, с. 124.</ref>.
=== «Буколикқәа» ===
Вергили раԥхьаӡатәи иҩымҭа ду иҩит усҟантәи римтәи алитератураҿы иҿыцыз ажанр ала. Абарҭ «ахьчацәа ражәеинраалақәа» роуп: урҭ ахҭысқәа мҩаԥысуеит ихыҭҳәаау аидиллиатә дунеи аҿы, аԥсабара агәаҿы, ахьчацәа абзиабаратә ҭагылазаашьақәа иахьрылацәажәо, ашәаҳәараҿы иахьеицлабуа, «ахьтәы шәышықәса» иазку ажәабжьқәа иахьырзыӡырҩуа. Публи хыҵхырҭас ихы иаирхәеит ҳ.ҟ. III-тәи ашәышықәсазы инхоз, аха ҩышә шықәса рышьҭахь ауаа зегьы еицырдырыз абырзен [[Феокрит]] иажәеинраалақәа<ref name="albr2004_742">Альбрехт, 2004, с. 742.</ref><ref name="gil2001_185">Гиленсон, 2001, с. 185.</ref><ref name="mashki1949_235">Машкин, 1949, с. 235.</ref>. Аханатә иара иаԥхьа иҟаз деиҭеигон (иаҳҳәап, «Буколикқәа» III-тәи аеклог аҿы Феокрит иҟынтәи 40 жәеинраала инареиҳаны иҟоуп), анаҩс еиуеиԥшым еиҭеигаз ахәҭақәеи аоригиналтә текстқәеи еициҵо далагеит, аҵыхәтәан, «ахьчаҩ» итемақәа рзы ихатә вариациақәа раԥҵарахьы диасит<ref name="grabar1958_225_226">Грабарь-Пассек, 1958, с. 225—226.</ref>. Иара Феокрит иҟынтәи аперсонажқәа ԥыҭҩык ааигеит ([[Дафнис]], Титир, Тирсис, Амариллис, Коридон уҳәа убас иҵегьы) насгьы ихадоу асиужеттә еиҿагыларақәа, аха ахҭыс [[Сицилия|Сицилиеи]] адгьылбжьаха [[Кос|Коси]] рҟынтәи Аркадиаҟа ииаигеит, уи иара иаарԥшраҿы лакә тәылак еиԥш, мамзаргьы «аԥсы апеизаж» еиԥш иааԥшуеит. Агеографиа зеиԥшразаалак, уахьынтәи шьапыла Римнӡа унаӡар улшоит, уаҟа амшын аԥшаҳәа ыҟоуп, ихарацәамкәа аӡиас [[Минчо|Минци]] цоит (абри аӡиас аҿы ишьҭоуп апоет иԥсадгьыл Мантуиа), амхурсҭақәа рҟны аамҭаказы ицәаӷәоит, иагьҭаргалоит<ref name="gasp1979_14_15">Гаспаров, 1979, с. 14—15.</ref>. «Буколикқәа» рҿы иҟоу Аркадиатәи апеизажқәа Галлиатәи абаҳча дуқәеи ацәаӷәаратә мхурсҭақәеи Сицилиатәи ахрақәеи ашьхатә бнарақәеи еиднакылоит<ref name="grabar1958_226">Грабарь-Пассек, 1958, с. 226.</ref>.
Вергили ихьчацәа Феокрит ифырхацәа раасҭа еиҳа иидеалтәу, еиҳа иаабац персонажқәоуп. Публи урҭ рыԥсҭазаашьа ааирԥшӡом, аччархә мотивқәа мап рцәикуеит, еиуеиԥшым еиԥшым Феокриттәи аперсонажқәа акны еидикылоит (иаҳҳәап, ауаа гәымбылџьбарақәа Коматеи Лакони, аҟазшьа бзиа змоу алахҿыхқәа Коридони Батти), убри аҟнытә аперсонажқәа еилыкка раарԥшра залшом. Асахьақәа еиҳа иуадаҩхоит, астиль еиҳа имаҷны имариахоит, еиҳа иныҳәаратәны иҟалоит, аха уи атекст иааизакны аҩныҵҟатәи агармониа ԥырхага анаҭом<ref name="grabar1958_226">Грабарь-Пассек, 1958, с. 226.</ref><ref name="gasp1979_14_15">Гаспаров, 1979, с. 14—15.</ref>. Вергили Феокрит ипоетика еиуеиԥшым аелементқәа ҿыцла еиҿикаауеит, урҭ ихатә хықәкқәа рынагӡара рылнаршоит: иара инагӡараҿы ажәеинраалақәа реизга раԥхьаӡакәны иуадаҩу акзаара аҳасабала еиқәыршәоуп, ҵакылатәи аформалтәи апаралельқәа рыла еидкыланы<ref name="albr2004_745">Альбрехт, 2004, с. 745.</ref>.
[[Файл:An English Version of the Eclogues of Virgil MET DP114126.jpg|thumb|265px|[[Палмер, Сэмюэл|Самуел Палмер]], асахьа "Буколикқәа" азы]]
Аханатә аеклогқәа хазы-хазы иҭыҵуан, ишииҩуаз еиԥш, урҭ зегьы рхатәыхьӡқәа рыман, ахаҿсахьа хада ихьӡ ала («Титир», «Алексис», «Палемон», «Поллион», «Дафнис», «Вар»/«Силен», «Коридон»/«Мелибеи», «Алаԥшхырԥаҩ», «Морис», «Галл»)<ref name="bond2018_101_112">Бондаренко, 2018, с. 101—112.</ref>. ҳ. ҟ. 39 шықәсазы Вергили урҭ еидикылеит инагӡоу аҭыжьымҭа азы еиҿкаара ҿыцла: диалогтә формала иҩу аеклогқәа I, III, V, VII, IX аномерқәа роуит, ажәабжьеиҭаҳәаратә формала иҩу — II, IV, VI, VIII, X аномерқәа<ref name="bond2018_99_100">Бондаренко, 2018, с. 99—100.</ref>. Ахԥатәи, ахәбатәи, абжьбатәи ашәаҳәаратә еицлабрақәа роуп; актәи аеклог аҿы ҩыџьа ахьчацәа абзиараз ҳәа еибырҳәоит, руаӡәк ахҵәара дцоит, ажәбатәи аеклог аҿгьы ари атема цәырҵуеит<ref name="mezher2001_79">Межерицкий, 2001, с. 79.</ref>; афбатәи аеклогеи ажәабатәии еиднакылоит Гаи Корнели Галл ихаҿсахьа, аԥшьбатәи аеклог иаднакылоит автор иҟнытә Гаи Азини Поллиони Публи Алфен Вари иҭабуп ҳәа раҳәара<ref name="albr2004_745">Альбрехт, 2004, с. 745.</ref>. Аҩбатәии аабатәии рҿы афырхацәа ҭак змам абзиабара иазгәаҟуеит, аԥшьбатәи аҿы ԥхьаҟатәи аамҭа, афбатәи аҿы — иҳаҩсыз аамҭа ирылацәажәоит, агәҭантәи, ахәбатәи аеклогақәа рҿы «адгьылтәии анцәатәии» еидҵоуп: уи иаҳәоит Дафнис қәыԥш дыԥсны дшыбзахо, дынцәаны дшыҟало. Дафнис ихаҿсахьаҿы, «Буколикқәа» рыхҳәааҟаҵаҩцәа, антикатә аамҭа инаркны ирбеит Гаи Иули Цезар ихаҿсахьа, ҳ. ҟ. 42 шықәсазы анцәахәқәа ирхыԥхьаӡалаз<ref name="mashki1949_235_236">Машкин, 1949, с. 235—236.</ref><ref name="bond2018_108">Бондаренко, 2018, с. 108.</ref><ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>. Вергили иаарԥшраҿы Дафнис/Цезар ауаҩытәыҩса зегьы рзы дынцәахәны дҟалоит, избанзар аҭынчра ашьақәыргылара иҽазишәоит, иара иԥа Октавиан (актәи аеклогаҿы) — апоети ахьчацәеи рзы дынцәоуп, избан акәзар рыдгьылқәа атәым қәымчрақәа ирцәихьчоит. «Буколикқәа» зегьы рзы леитмотивс иҟоуп абзиабара, аха Дафнис уи даиааиуеит, автор иреиҳау абзиара аҭынчра («аҭынчра») шакәу еиликаарц азы, насгьы ари атезис арӷәӷәоит ааигәа иҟоу афбатәи аеклога, уа [[Пан (мифология)|Пан]] ахьчацәа ириҭоит амифологиа аҟынтәи иаагоу агәаҟратә гәазыҳәарақәа рҿырԥштәқәа рацәаны<ref name="gasp1979_13_16">Гаспаров, 1979, с. 13—16.</ref>.
Аԥшьбатәи аеклога «Буколикқәа» рҿы иҷыдоу аҭыԥ ааннакылоит (антикаҭҵааҩы [[Альбрехт, Михаэль фон|Михаил фон Альбрехт]] иажәақәа рыла, «адунеи алитератураҿы зегь раасҭа абзиара иазшоу, зегь раасҭа ихәыцраҵаулатәу аԥҵамҭақәа иреиуоуп»)<ref name="albr2004_738">Альбрехт, 2004, с. 738.</ref>. Уа еиҭаҳәоуп иаарласны ажәытәтәи азԥхьагәаҭарақәа шынаӡахо, насгьы зеиԥшыҟам асаби иира иадҳәалоу «ахьтәы шәышықәса» шалаго<ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>.
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Аҵыхәтәантәи аикәшара ааит [[Сивилла|Кумскаиа аԥааимбарԥҳәыс]] лдырраҭара ала,
Уажәшьҭантәи аишьҭагылашьа дуӡӡа ҿыц иалагоит,
Аҭыԥҳа ҩаԥхьа ҳара ҳахь даауеит, [[Сатурн (мифология)|Сатурн]] иаҳра ааиуеит.
Даҽазныкгьы ажәҩан ҳаракқәа рҟынтәи абшьҭра ҿыц аашьҭхоит.
Асаби иахь бгәы ҳалалыз, уи ицны
Аихатә жәла аҭыԥан, ахьтәы жәла адгьыл иахыҵәоит,
Аҭыԥҳа [[Люцина (мифология)|Лусина]]!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Буколикқәа, IV, 4—10.<ref name="verg1979_4_10">Вергилий, 1979, Буколики, IV, 4—10.</ref>}}
Ари ахәыҷы, Вергили излеиҳәо ала, анцәахәқәа дырԥоуп, аха уи аамҭазгьы идгьылтәу аҭаацәагьы имоуп<ref name="bond2018_104">Бондаренко, 2018, с. 104.</ref>. Иара адунеи напхгара азиулоит, насгьы инапхгара аҵаҟа адгьыл ахала имарымажахалоит, ауаҩы ицхыраарада; алымқәа аԥстәқәа ирԥырхагахом, насгьы афырхацәа ҩаԥхьа [[Колхида|Колхидаҟа]] Ахьтәы уасцәа [[Аргонавты|иашьҭаланы ицоит]], [[Троянская война|Троиа ргоит]], уи ашьҭахь азеиԥш еизҳазыӷьара аамҭа иалагоит. Ари ажәеинраала аҵакы раԥхьатәи аԥхьаҩцәа рзгьы илашьцан, насгьы дарбан хәыҷу зыӡбахә ҳәоу аганахьала еиуеиԥшым агипотезақәа цәырҵит. Иҟан агәаанагара, ари Гаи Азини Поллио иԥацәа дыруаӡәкын ҳәа (аҵыхәтәантәи IV аеклога изкуп), [[Скрибония|Скрибониа]] дыззыԥшыз, аха уаҳагьы илхылымҵыз [[Октавиан Август|Октавиан]] иԥа, [[Октавия Младшая|Октавиа Еиҵбы]] лҟынтә Марк Антони иԥа, Октавиан ихаҭа ма иашьа иԥа [[Марк Клавдий Марцелл (эдил 23 года до н. э.)|Марк Клавди Марцелл]]. Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Вергили [[Иаса Қьырса]] иира заа ибахьан ҳәа аамҭаказы агәра ргон<ref name="gil2001_186_187">Гиленсон, 2001, с. 186—187.</ref><ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала уи еиҳарак метафоран: асаби ихаҿала апоет иааирԥшыр илшон «ахьтәы шәышықәса», [[Брундизийский мир|Брундизиатәи адунеи]], нцәахәык (абырзентә, мамзаргьы Мрагыларатәи)<ref name="mezher2001_79">Межерицкий, 2001, с. 79.</ref><ref name="gasp1979_17_18">Гаспаров, 1979, с. 17—18.</ref><ref name="bond2018_104_105">Бондаренко, 2018, с. 104—105.</ref><ref name="mashki1949_239_246">Машкин, 1949, с. 239—246.</ref>.
Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, «Буколикқәа» абырзен «хьча» поезиа аԥышәа зынӡаск еиҭазхәыцыз оригиналтә усумҭаны иҟалеит. Ҳаамҭеи алакәтә Аркадиеи, абырзентәи римтәии акультурақәа релементқәа, иидеалтәу аперсонажқәеи ареалисттә пеизажқәеи, аидиллиатә сиужетқәеи азеиԥш меланхолиатә гәалаҟазаареи еилаҵо, Вергили илшеит зынӡа иҿыцу акы аԥҵара, акомпозициа аргылараҿы имаз аҟазареи астиль ацәанырреи аарԥшны<ref name="bond2018_99">Бондаренко, 2018, с. 99.</ref><ref name="bond2018_113">Бондаренко, 2018, с. 113.</ref><ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref><ref name="gil2001_187">Гиленсон, 2001, с. 187.</ref><ref name="bond2018_114">Бондаренко, 2018, с. 114.</ref><ref name="dur2000v2">Дуров, 2000, «Буколики».</ref>.
=== «Георгикқәа» ===
[[Файл:Meister des Vergilius Romanus 001.jpg|thumb|right|250px|«Георгикқәа», ашәҟәы III. ''[[Vergilius Romanus]]'' анапылаҩыра аҟынтәи аминиатиура. Ҳера V-тәи ашәышықәса.]]
Вергили аҩбатәи иусумҭа ду — адидактикатә поема «Георгикқәа» («Ақыҭанхамҩатә жәеинраалақәа») ауп. Публи иӡбеит ақыҭанхамҩа иазку аепос иҩырц, Меценат иҳәарақәа данырзыӡырҩ, насгьы уи аамҭазы иҟаз аҭахра хадақәа анидыр ашьҭахь. ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рзы Рим иҵаулоу асоциал-политикатә кризис алҵра иашьҭан, насгьы аӡәырҩы (Октавиани иҩызцәеи уахь иналаҵаны) ауаажәларра адгьыл маҷқәа рытәрахьы рырхынҳәра мҩас ирбон, уи иаҷыдаҟазшьоу аԥсҭазаашьа ацны — иаабац, агәабзиара зцу, амыцхәреи ахымҩаԥгашьа бааԥсреи рыда<ref name="gasp1979_19_20">Гаспаров, 1979, с. 19—20.</ref>. Ақалақьтә плебсқәеи аветеранцәеи адгьыл хәыҷқәа рзалхны, Октавиан уи аганахьала ашьаҿа ҟаиҵон, алитератураҿы акәзар ицәырҵит анхацәа рџьабаа аԥыжәарақәа ртәы зҳәо, аԥхьаҩцәа рҿы адгьыли аԥсабареи рахь абзиабара зырҿыхо аҩымҭақәа<ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref>. Абри аамҭазы ауп [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренци Варрон]] итрактат «[[О сельском хозяйстве (Варрон)|Ақыҭанхамҩа иазкны]]» аниҩыз, Вергилигьы — иҩымҭа «Георгикқәа» аниҩыз. Формалла, Публи апоема ааигәа адгьыл зоуз, уажәы уи иалырхыша ззымдыруа ауаа рахь ирхоит; ииашаҵәҟьаны иззикыз алитературатә гьама бзиа змаз амал зымпыҵакыз ақалақьуаа ракәын, урҭ апоет ақыҭанхамҩатә ԥсҭазаара иамоу аԥыжәарақәа рзеиҭеиҳәарц иҭахын<ref name="bond2018_180_181">Бондаренко, 2018, с. 180—181.</ref><ref name="mashki1949_266">Машкин, 1949, с. 266.</ref>.
«Георгикқәа» ԥшьы-шәҟәык рыла ишьақәгылоуп. Актәи амхурсҭатә усурақәеи аҳауа зеиԥшрахо азԥхьагәаҭарақәеи ирызкуп, аҩбатәи — аҵлақәеи аҵиаақәеи рааӡара, ахԥатәи — арахә рааӡара, аԥшьбатәи — ашьхымзааӡара<ref name="albr2004_738_739">Альбрехт, 2004, с. 738—739.</ref><ref name="gil2001_187">Гиленсон, 2001, с. 187.</ref><ref name="bond2018_179">Бондаренко, 2018, с. 179.</ref><ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>. Убасала, апоема актәи ахәҭа ԥсы зхам аԥсабара аӡбахә аҳәоит, аҩбатәи ахәҭа — ԥсы зхоу аԥсабара. Аҩ-хәҭакгьы ақыҭанцәахәқәеи Октавиани рахь ааԥхьара неиҵыхқәа рыла иалагоит, насгьы еиҟәшахоит еиҳа илашьцаз актәи ашәҟәы, еиҳа илашо аҩбатәи ашәҟәы ҳәа. Аԥхьатәи ашәҟәы аҵыхәтәаны Гаи Иули Цезар даныршь ашьҭахь иубаратәы иҟаз адырга бааԥсқәа рыӡбахә ҳәоуп, III ашәҟәы аҵыхәтәаны аԥстәқәа рыбжьара аепидемиеи аԥсра аиааиреи рыӡбахә ҳәоуп, аҩбатәи ашәҟәаҿы анхацәа рыԥсҭазаара «хынтә иныҳәаны» иаарԥшуп, насгьы апоема хыркәшахои ашьхымзаҭра ахала ашьақәгыларала, даҽакала иуҳәозар, аԥсҭазаара аиааира ала<ref name="verg1979_458_459">Вергилий, 1979, Георгики, II, 458—459.</ref>. Ақыҭанхамҩатә аамҭақәа реиҭныԥсахлара апоет изы аԥсабара акзаареи ацикли, иара убасгьы аԥсра ашьҭахь ҿыц аира шхымԥадатәиу рзы ишьақәырӷәӷәараны иҟалоит; абри ауп аҭҵааҩцәа апоема афилософиатә шьаҭас ирыԥхьаӡогьы. Уи адагьы, иааҳакәыршаны иҟоу зегьы зыԥсахуа аусура аморалтә ҵакы атәы зҳәоз агәаанагара Вергили изы акырӡа аҵанакуан<ref name="gil2001_188">Гиленсон, 2001, с. 188.</ref>. Иара иааирԥшуа анхаҩы аԥсабареи инагӡаҵәҟьаны далаҵәоуп, иҭынчу, ақьиара злоу, насыԥ зцу аԥсҭазаара ихигоит<ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>.
Адидактикатә епос даналага, Вергили Бырзентәыла реиҳа ижәытәӡоу, зыхьӡ-зыԥша ҳараку апоетцәа иреиуоу — «[[Труды и дни|Аусумҭақәеи амшқәеи]]» зҩыз [[Гесиод]] — диҿагылаҩхеит<ref name="gasp1979_20">Гаспаров, 1979, с. 20.</ref>. Убри аамҭазы, афакттә дыррақәеи аҿырԥштәқәеи ирхыҵхырҭақәахеит анаҩстәи ашәҟәыҩҩцәа русумҭақәа — ҷыдала, Солтәи [[Арат из Сол|Арат]] иҩымҭа «Аҳауа адыргақәа»<ref name="albr2004_742_743">Альбрехт, 2004, с. 742—743.</ref>, [[Эмпедокл|Емпедокл]] иҩымҭа «Аԥсабара иазкны», [[Эратосфен|Ератосфен]] иҩымҭа «Гермес», Колофонтәи [[Никандр Колофонский|Никандр]] иҩымҭақәа «Мелиссургика» насгьы «Георгика» (ари ашәҟәыҩҩы иҟынтәи Публи ихатә поема ахьӡ ааигеит), [[Ксенофонт]] иҩымҭа «Домострои», [[Аристотель]] иаԥҵамҭақәа, [[Теофраст]] иҩымҭа «Аҵиаақәа рҭоурых», [[Гай Юлий Гигин|Гаи Иули Гигин]] иҩымҭақәа «Ақыҭанхамҩа иазкны», «Ашьхыцқәа рзы», [[Марк Порций Катон Цензор|Марк Порци Катон Цензор]], Варрон, Карфагентәи [[Магон (писатель)|Магон]] рқыҭанхамҩатә трактатқәа<ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref>. Апоема «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» зҩыз Тит Лукреци Кар иҟаиҵаз анырра убаратәы иҟоуп: аҵарауаа ирыԥхьаӡеит «Георгикқәа» рҿы бжьаратәла ес 12 цәаҳәа цыԥхьаӡа Лукреци иҟынтәи реминисценциак ыҟоуп ҳәа<ref name="gasp1979_21">Гаспаров, 1979, с. 21.</ref>. [[Авл Геллий|Авл Гелли]] уи аганахьала иазгәеиҭеит «Вергили ажәақәа рымацара ракәымкәа, ажәеинраалақәа зегьы, иара убас Лукреци иажәақәа рацәаны дырзыӡырҩуан» ҳәа<ref name="avlgel2007_21_7">Авл Геллий, 2007, I, 21, 7.</ref>. «Георгикқәа» ртекст аҿы иара убас иаагоуп Гомер, Каллимах, Феокрит, Родостәи Аполлони, Парфени, Квинт Енни рҟынтәи ареминисценциақәа<ref name="bond2018_179_180">Бондаренко, 2018, с. 179—180.</ref>.
«Георгикқәа» агипотетикатә практикатә рҵагак аҳасабала аҵакы, ишаабо ала, уамак издухомызт: урҭ равтор ақыҭанхаҩы шиакәызгьы, ҭагылазаашьақәак рҿы ииашам аинформациа ааигоит (иаҳҳәап, ҵлак амахә иарбанызаалак даҽа ҵлак иахауҳар ауеит ҳәа ииҳәо), насгьы иааизакны иуҳәозар, иара иажәабжьеиҭаҳәара уамак исистематәӡам. Иаҳҳәап, Вергили амаслина ааӡара аасҭа ҩажәантә еиҳаны атекст азикуеит аӡахәааӡара, насгьы римаа рыбжьара еицырдыруаз акәтааӡара, аҳәақәа ранҵара, аԥсыӡқәа рааӡара, абаҳчақәа рыҟаҵара рыӡбахә зынӡагьы иҳәаӡом<ref name="bond2018_180">Бондаренко, 2018, с. 180.</ref>. Ус шакәугьы, антикатәи авторцәа аӡәырҩы ари апоема ахә ҳаракны иршьон, агрономиа аганахьалагьы, аҭҵаарадырраҿы иҟоуп агәаанагарақәа «Георгикқәа» Вергили ирҿиараҿы иреиҳаӡоу ҩаӡараны иҟоуп ҳәа<ref name="gasp1979_22_23">Гаспаров, 1979, с. 22—23.</ref><ref name="antich1999">Античные писатели, 1999.</ref><ref name="slovar1989">Словарь античности, 1989.</ref>. Апоет илшеит аԥсабарахь имаз абзиабара аазырԥшуа ақыҭанхацәа рџьабаа азы инаӡоу ахьыӡрашәа аԥҵара; адидактикатә епос арлахҿыхреи агәацԥыҳәареи аиуит, ақәаарыхратә усура иазку ажәабжь аԥсабара ахҳәаақәеи егьырҭ атемақәа ирызку абжьаргылақәеи (ажәҩантә дыргақәа, арахә рыԥсра, аҭоурыхтә хҭысқәа рахь азгәаҭақәа, [[Протей (мифология)|Протеи]] [[Орфей|Орфеи]] рҭоурых, уҳәа убас иҵегьы) реиҭныԥсахлара абзоурала, иара убас азеиԥш меланхолиатә гәалаҟазаара абзоурала<ref name="bond2018_179_191">Бондаренко, 2018, с. 179; 191.</ref>.
=== "Енеида" ===
Вергили иԥсҭазааратә усумҭа 12 шәҟәы рыла ишьақәгылоу аҭоурыхтә-мифологиатә сиужет ала апоема аԥҵара акәхеит. Ари аԥҵамҭа хыркәшамкәа иаанхеит: иамаӡам еилыкка иалкаау анҵәамҭа, 58 цәаҳәа хыркәшам, уи адагьы Публи апоема зегьы аредакциа азура игәы иҭан, аха уи дахьымӡеит. Иара иуасиаҭнагӡаҩцәа, Август идҵала, ԥсахрада «Енеида» ҭрыжьит, ҩ-ҭагылазаашьак рыда: ҩ-шәҟәык рҭыԥқәа рыԥсахит (еилкааӡам иарбанқәоу) насгьы раԥхьатәи аԥшь-цәаҳәак зынӡа ианырхит, уи ашьҭахь ажәеинраала уажәы еицырдыруа ажәақәа рыла иалагеит: «Аибашьрақәеи ахаҵеи ашәа рзысҳәоит…» («Arma virumque cano…»)<ref name="dur2000v7">Дуров, 2000, Вергилий.</ref><ref name="bond2018_254">Бондаренко, 2018, с. 254.</ref>.
[[Файл:Aeneae exsilia.svg|thumb|right|Вергили иҩымҭа “Енеида” инақәыршәаны Енеи иҟьаларақәа рыхсаала]]
Апоема афырхаҵа хада [[Эней|Енеи]], абырзенцәа рмифологиаҿы ахаҿсахьа хәыҷы, Троиатәи аҳцәа рыҩнаҭа иаҵанакуа, [[Ахейцы|ахеиаа]] Троиа аныргоз ахеиқәырхара зылшаз, нас мраҭашәарахь ицаз иеилазаара алахәылацәа ирԥызахаз. Реиҳа ианыхьшәаха ҳ. ҟ. III-тәи ашәышықәса инаркны иԥхьаӡан Енеи Лациа дынхеит ҳәа, насгьы иара ихылҵшьҭрақәа роуп Рим ашьаҭа зкыз ҳәа. [[Патриции (Древний Рим)|Апатрициқәа]] [[Юлии|Иулиаа]] рышьҭра иара иахь идырхон, аофициалтә пропагандала «Рим аҩбатәи ашьаҭаркҩы» Августгьы дызҵанакуаз; [[Нобилитет|анобилцәа]] аӡәырҩы Енеи иҩызцәа ирхылҵшьҭрақәаны рхы рыԥхьаӡон<ref name="gil2001_190">Гиленсон, 2001, с. 190.</ref><ref name="bond2018_201_202">Бондаренко, 2018, с. 201—202.</ref><ref name="mashki1949_569_570">Машкин, 1949, с. 569—570.</ref>. Абарҭқәа зегьы апоема абри аҩыза атема алхра ҷыдала иарманшәалон. Уи адагьы, Вергили иоуит алшара раԥхьаӡакәны аклассикатә лаҭын бызшәала Рим аԥхьатәи аҭоурых иазку асахьаркыратә еиҭаҳәа аԥҵаразы, ахыҵхырҭақәа рҟынтәи иаауаз адырра маҷқәа еидҳәаланы (иара иаԥхьа иҟаз [[Гней Невий|Гнеи Невии]] иҩымҭа «Пуниктәи аибашьра» насгьы [[Квинт Энний|Квинт Енни]] иҩымҭа «Анналқәа» ракәын, уаҟа ахҭысқәа Енеи ила иалагон)<ref name="gol1985_307">Голубцова, 1985, с. 307.</ref>. Рим макьана иҟаӡам «Енеида» аҟны, аха уи аԥеиԥш, заанаҵы иӡбаз, хәыҷы-хәыҷла атекст аҿы игәылыршәахоит, уаҟа Август мацара иакәымкәа, иара иҭынхазгьы рыӡбахә ҳәоуп; Рим аҭоурых шьҭахьла акәымкәа, еиҳа иҵаулоу ииасхьоу аамҭа аҟынтәи иахәаԥшуп, уи аҭҵааҩцәа амзыз рнаҭоит «Енеида» «ԥхьаҟатәи аамҭа иазку апоема» ҳәа ахьӡҵаразы, мҽхакыла Римтәи аҳәынҭқарра ахьӡ-аԥша иашьашәалоз<ref name="dur2000v4">Дуров, 2000, «Энеида».</ref><ref name="gasp1979_25_27">Гаспаров, 1979, с. 25—27.</ref><ref name="gil2001_189">Гиленсон, 2001, с. 189.</ref>.
[[Файл:Guérin Énée racontant à Didon les malheurs de la ville de Troie Louvre 5184.jpg|thumb|[[Герен, Пьер-Нарсис|Пиер-Нарцисс Герен]]. ''Енеии Дидонеи'', 1815 шықәса]]
Апоема алагамҭаҿы ԥшацәгьак Енеи иӷбақәа [[Древняя Ливия|Ливиа]] аԥшаҳәахьы инанагоит. [[Карфаген (город)|Карфагентәи]] аҳкәажә [[Дидона]] лҟынтәи адкылара бзиа аниоу, аныҟәаҩ илеиҳәоит Троиа аилабгара атәы, насгьы акыр аамҭа иныҟәарақәа ртәы — [[Крит]] анхара ишҽазишәаз, уантәи дшықәырцаз, насгьы [[пенаты|апенатцәа]] ԥхыӡла Италиаҟа дцарц шидырҵаз, уаҟа аҳәынҭқарра ҿыц ашьақәыргыларазы. Дидона асас бзиа дылбоит. Енеи лцәаныррақәа рҭак ҟаиҵоит, аха дук хара имгакәа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] имҩа иациҵарц адҵа ииҭоит, иаанрыжьыз аҳкәажә лакәзар лҽылшьуеит. Енеи Кампаниа аԥшаҳәа дазааигәахоит, насгьы адгьылҵаҟатәи адунеиахь дылбаауеит. Уаҟа иаб игага иԥылоит, Август иаамҭанӡа Рим аԥхьаҟатәи аԥеиԥш ду шаиууа иазҳәо. Анаҩс Енеи [[Тибр|Тибер]] аҟны дылбаауеит, насгьы еиликаауеит дзышьҭаз абри адгьыл шакәыз. Аҭыԥантәи аҳ [[Латин|Латини]] иареи аиҩызара рыбжьарҵоит, насгьы аҳ иԥҳа [[Лавиния|Лавиниа]] ԥҳәысс дигарц иҭахуп, аха ԥыхьатәи лҳәаҩы [[Турн]] аибашьра далагоит, уи ахҳәаа ажәеинраала аҩбатәи азбжа зегьы амҽханакуеит. Аҵыхәтәаны Енеи иаӷа аиқәԥараҿы дишьуеит, абри аҟны апоемагьы ҿахҵәоит<ref name="albr2004_741_742">Альбрехт, 2004, с. 741—742.</ref><ref name="gasp1979_28">Гаспаров, 1979, с. 28.</ref><ref name="dur2000v4">Дуров, 2000, «Энеида».</ref><ref name="gil2001_191_205">Гиленсон, 2001, с. 191—205.</ref><ref name="bond2018_206_249">Бондаренко, 2018, с. 206—249.</ref>.
Вергили “Енеида” аус анадиулоз ҿырԥшыс Гомер диман. “Илиадеи” “[[Одиссей|Одиссеиеи]]” рҿырԥшрала ауп апоема асиужетгьы зларгылоу. Аперсонаж хада, Одиссеи иеиԥш, атәым тәылаҿы дҟалоит, уаҟа аҭыԥантәи аҳ Троиа аилабгареи дзыниаз ахҭыс бааԥсқәеи ртәы изеиҭеиҳәоит; аамҭала џьанаҭҟа дылбаауеит; ихықәкы ахьы инеираан ԥҳәыск даанылкыларц лҽазылшәоит. Вергили иааирԥшуеит аӷа иҭыԥ ахь уахынлатәи ақәылара, аинышәара абжьаҵареи уи аилагареи, аԥсыжратә хәмаррақәа, анцәахәқәа рхеилак, [[Вулкан (мифология)|Вулкан]] ([[Гефест]]) ила афырхаҵа изы абџьарқәа рыҟаҵара, апоемаҿы аԥхьагылаҩцәа рсиа ааигоит, насгьы абарҭ аепизодқәа зегьы рыцыԥхьаӡа Гомер итекст аҟны апрототип рымоуп. Убри аан, Гомер иҿырԥшны иаҳҳәозар, ахҭысқәа уаҳәла-хыла имҩаԥысуеит: раԥхьа аныҟәарақәа, нас аибашьра. Убри инақәыршәаны, “Енеида” раԥхьатәи аф-шәҟәык «Римтәи Одиссеи» ҳәа иашьҭоуп, аҩбатәиқәа — «Римтәи Илиада» ҳәа<ref name="gasp1979_28">Гаспаров, 1979, с. 28.</ref><ref name="dur2000v6">Дуров, 2000, «Энеида». Главные темы.</ref><ref name="gil2001_191">Гиленсон, 2001, с. 191.</ref><ref name="bond2018_205">Бондаренко, 2018, с. 205.</ref>.
Аха иҟоуп шьаҭанкылатәи аиԥшымрақәагьы. Гомер ипоемақәа рҿы афырхацәа русқәа зегьы рхықәкы еилкаауп: ахеиаа Троиа агара рҽазыршәоит, аибашьрагьы урҭ рзы зегьы еицырзеиԥшу усуп, Одиссеи иакәзар иҭаацәа рахь ахынҳәра иҽазишәоит. Вергили иҟны акәзар ас еиԥш еилыкка иҟоу адҵа убарҭаӡам. [[Адгьылбжьаратәи амшын|Аҩныҵҟатәи Амшын]] ала иӡсо ишнеиуа, ианыӡхыҵуа, Енеи иҩызцәеи иареи абаӷәаза ҿыцқәа зегьы рҿы аныҟәара анҵәамҭа рбоит, насгьы Турн ианиабашьуа, еилыркаауеит аибашьра хырԥашьа амамкәа ишыҟамыз. Рлахьынҵа аилкаара рҽазыршәоит, уи иаразнак иҟалом. Аперсонаж хада, иԥеиԥш нагӡо, игәазыҳәарақәа мап рцәикыр акәхоит, урҭ абзиа иазкызаргьы: аӷацәа рҿагылара агәазыҳәара, иԥсадгьыли аԥҳәыси рахь имаз абзиабара; Карфаген, нас Сицилиа даанхарц иҭахуп, аха анцәахәқәа мчыла ԥхьаҟа дрышьҭуеит. Абасала, “Енеида” актәи ахԥатәи ахәҭа ацәхьаҵра иазку ажәабжьуп, аҵыхәтәантәи ахԥатәи ахәҭа — агәҭаны иарбоу ахықәкы анагӡараҿы иҟоу аԥынгылақәа риааира иазку ажәабжьуп<ref name="gasp1979_28_32">Гаспаров, 1979, с. 28—32.</ref>.
Гомер ипоемақәа рыдагьы, Вергили «Енеида» аус анадиулозтәи ахыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуан [[Киклики|ациклтә поемақәа]], [[Софокл|Софокли]] [[Еврипид|Еврипиди]] рытрагедиақәа, Родостәи [[Аполлоний Родосский|Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]» (иара иҩымҭаҿы Дидона ари апоема аҟынтәи [[Медея|Медеиа]] дызлалеиԥшу рацәоуп), [[Квинт Энний|Квинт Енни]] иҩымҭа «Анналқәа», Гнеи Невии иҩымҭа «Пуниктәи аибашьра», Марк Порци Катон Цензор иҩымҭа «Алагамҭақәа», Марк Теренци Варрон иҩымҭа «Ауаҩытәыҩсатәи анцәахәытәи ажәытәрақәа», [[Тит Ливий|Тит Ливи]] иҩымҭа «[[История Рима от основания города|Рим аҭоурых ақалақь ашьаҭаркра инаркны]]», Катул иажәеинраалақәа<ref name="albr2004_742_744">Альбрехт, 2004, с. 742—744.</ref><ref name="bond2018_198_199">Бондаренко, 2018, с. 198—199.</ref>.
«Енеида» афырхаҵа хада — литературатә персонаж хкы ҿыцуп. Енеи ажәытәтәи аепикатә фырхаҵа иҟазшьақәа имоуп (агәыԥжәара ирласны зҽазҭо, згәымшәарала егьырҭ ирылукаауа аибашьҩы); уи аамҭазгьы, иара имоуп иҷыдоу римтәи аҟазшьақәа — ''fides'' (ауалԥшьақәа рынагӡаразы аҭакԥхықәра, ҷыдала иҩызцәа рахь) еиҳаракгьы''[[pietas]]'' — анцәахәқәеи агәакьацәеи рахь ацқьара<ref name="gil2001_203">Гиленсон, 2001, с. 203.</ref>. Енеи еснагь анцәахәқәа рыдҵақәа дрықәныҟәоит, иаб, зықәрахь инеихьоу [[Анхиз]], амца зкыз Троиа иҟәаҟәа дықәҵаны далигоит, аҩнтәи анцәахәқәа ицны дыхҵәоит, ихылҵшьҭрақәа дырхылаԥшуеит<ref name="mashki1949_570">Машкин, 1949, с. 570.</ref>. Апоема афырхаҵа иааирԥшуеит агәыцқьара, ацәаныррақәа рыҵаӷара, аӷа иахь агәрыцҳашьара, аибашьраангьы. Даҽа ганкахьалагьы, Турни Дидонеи рахь иааирԥшуаз агәымбылџьбарара иахьатәи аԥхьаҩ изы иҵаҵӷәыдоуп<ref name="albr2004_748">Альбрехт, 2004, с. 748.</ref>. Енеи инагӡаны идҵа еиликаауеит — аҳәынҭқарра дуӡӡа ашьаҭа акра — убри азы игәазыҳәарақәа мап рцәикуеит, алахьынҵа анапы иану зынӡа ипассивтәу мыруганы дҟалоит<ref name="gil2001_207_208">Гиленсон, 2001, с. 207—208.</ref><ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref>. Абри аҟны ахцәажәаҩцәа Енеи ихаҿсахьа атрагедиа рбоит<ref name="bond2018_227">Бондаренко, 2018, с. 227.</ref>.
Аҩбатәи ацәаҳәаҿы иҟоу аперсонажқәа еиҳа еизгоуп, аха уи аамҭазгьы еиҳа исхематәуп. Турн, аханатә афырхаҵа бзиа, агәымшәара аҿырԥштәы, аԥсра ззыԥшу (Вергили уи Гомер иҩымҭа [[Гектор]] диҿырԥшны дааирԥшит); гәцаракра злоу Енеи иԥҳәыс [[Креуса (дочь Приама)|Креуса]] (Михаел фон Альбрехт лара «адунеитә литератураҿы зегь раасҭа иҟәымшәышәу асахьақәа ируаӡәку» ҳәа лзиҳәоит), Енеи иҩыза гәакьа [[Ахат]], ахацәа реиҩызара иаҿырԥштәны иҟалаз [[Евриал (сын Офельта)|Евриали]] [[Нис (сын Гиртака)|Ниси]], Анхиз — ԥхьаҟа аԥшра зылшоз абырг ҟәыӷа, агәымшәа ԥшӡа [[Асканий (мифология)|Аскани]] (Енеи иԥа), адинхаҵара злоу аҳ Латин<ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref><ref name="albr2004_749">Альбрехт, 2004, с. 749.</ref><ref name="gil2001_208">Гиленсон, 2001, с. 208.</ref>. Апоет зегь реиҳа иқәҿиеит Дидона лытрагедиатә хаҿсахьа. Аҳкәажә, афырхаҵа хада иеиԥш акәымкәа, ԥхьаҟатәи аԥеиԥш азы лгәазыҳәарақәа мап рыцәкра лылшом, насыԥ шылмоууа агәра анылгалак, лара лҽылшьуеит<ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref>. [[Ариадна|Ариаднеи]] [[Гипсипила|Гипсипилеи]] рлахьынҵа иеиԥшу лҭоурыхгьы Вергили ихәыцрақәа рыла иҟаҵоу ак акәны иҟоуп<ref name="grabar1966_73">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73.</ref>.
== Вергили игәаанагарақәа ==
=== Аҭоурых ===
Рим аҭоурых аҭыԥ ду ааннакылон зыԥсадгьыл иапатриот дуӡӡаз Вергили ирҿиараҿы<ref name="sergee1998_294">Сергеев, 1998, с. 294.</ref>. Рим иара Италиа зегьы иаҿирԥшит, 49 шықәса ҳ. ҟ. инаркны апоет иԥсадгьыл хәыҷгьы уахь иналаҵаны. «Сатурн идгьыл, аҽаҩра ан ду», — ҳәа апоет Италиа иахьӡиҵоит, адунеи аҿы зегь раасҭа ибеиоу тәыланы, «ауаа ӷәӷәақәа» — [[Сабины|асабинцәа]], [[Вольски|авольсианцәа]], [[Лигуры|алигурцәа]], [[Марсы|амарсцәа]] рыԥсадгьыл ҳәа аӡбахә иҳәоит<ref name="verg1979_173">Вергилий, 1979, Георгики, II, 173.</ref><ref name="mashki1949_265">Машкин, 1949, с. 265.</ref>. Публи Рим ҵакы ҭшәала зеиԥшыҟам қалақьны иԥхьаӡон. Аҭоурых амҩа шьақәзыргыло, ауаа мыругақәаны иҟазҵо анцәахәқәа, рыдгьылтә ҩныс, адунеи анапхгара азы Тибер аҿы анхарҭа ҭыԥ алырхит, егьырҭ ақалақь ӷәӷәақәа наџьнатә аахыс ишыҟазгьы (иаҳҳәап, Карфаген, [[Юнона|Иунона]] лгәыбылра здыз)<ref name="mezher1994_334">Межерицкий, 1994, с. 334.</ref>. Урҭ ақалақь ду ашьаҭаркҩцәа руаӡәк ироль идҵаны, амҩа дықәырҵеит, иааиԥмырҟьаӡакәа ихатә ԥеиԥш, насгьы иаԥиҵо ауаажәларра рԥеиԥш ду иазку аԥааимбаражәақәа иҭо<ref name="sergee1998_294_295">Сергеев, 1998, с. 294—295.</ref>.
Абарҭ азԥхьагәаҭарақәа зегьы «Енеида» афырхацәа рзы ихароу ԥхьаҟатәи аамҭеи, уи аԥхьаҩцәа рзы ииасыз ахҭысқәа ртәи рҳәоит. Автортә хьаҵрақәеи аҭоурыхтә зхьарԥшрақәеи ирыцны урҭ апоема аҿы убриаҟара идуу аҭыԥ ааныркылоит, антикатә аамҭазы уи «Gesta populi Romani» («Римтәи ажәлар русқәа») ҳәа азырҳәо аҟынӡа<ref name="mashki1949_571">Машкин, 1949, с. 571.</ref>. Ҽнак Енеи абырзен [[Эвандр (мифология)|Евандер]] дахьынхоз [[Тибр|Тибер]] ахыхьтәи абахәқәа дырҭаауеит; Вулкан Енеи изы иҟаиҵаз аԥырак аҿы анаҩстәи аамҭақәа рзы иҟалаз ахҭысқәа рацәаны иаарԥшуп, Акцитәи аибашьра аҟынӡа<ref name="gil2001_202">Гиленсон, 2001, с. 202.</ref><ref name="bond2018_203_204">Бондаренко, 2018, с. 203—204.</ref><ref name="aver1996_39">Аверинцев, 1996, с. 39.</ref>; адгьылҵаҟатәи адунеи аҿы афырхаҵа хада иаб диԥылоит, уи Рим ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ду аӡбахә изеиҭеиҳәоит. Анхиз излаиҳәо ала, егьырҭ ажәларқәа аҟазара, ма аҭҵаарадыррақәа ирыбзоураны еицырдыруа иҟалозар, Енеи ихылҵшьҭра адунеи зегьы аҳра азнаулоит<ref name="mashki1949_571">Машкин, 1949, с. 571.</ref>.
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Егьырҭ ирылшоит аџьаз ала зыԥсы ҭоу абаҟақәа раԥҵара,
Мамзаргьы еиӷьума амармалташь аҿы ахацәа рцәырҵра еиҭаҳҳәар,
Аусӡбара еиҳа еиӷьны имҩаԥысуеит, ажәҩан аҵысрақәагьы еиҳа ҟазарыла иҟоуп
Урҭ еилыркаазаргьы, мамзаргьы еҵәақәак ҳәа иашьҭазаргьы, — сара иамаскуам:
Уара, аримуаҩ! Иҵа ажәларқәа рнапхгара ҳәынҭқарратә мҩала —
Ари уара уҟазара ауп! — аҭынчратә ԥҟарақәа рышьақәыргылара,
Ахӡырымгацәа ррыцҳашьара, аҽхарззалацәа еибашьрала рырҭынчра!
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Енеида, VI, 847—853.<ref name="verg2001_847_853">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 847—853.</ref>}}
Аха аполитикатә мчра ҳамҭак аҳасабала иақәыргәыӷӡам. Анцәахәқәа римаа рымацара ирыцхраауеит, урҭ рхаҭақәа рхықәкы анагӡаразы аџьабаа ду рбар акәхоит<ref name="sergee1998_295">Сергеев, 1998, с. 295.</ref>. «Георгикқәа» аҟны иуаҳауеит иналукааша ауаа рыхьӡқәа, зыбзоурала Рим амчра еизҳауаз — «[[Деции|Дециаа]] зегьы, [[Гай Марий|Мариаа]], иӷәӷәоу [[Марк Фурий Камилл|Камиллаа]], [[[[Публий Деций Мус (консул 340 года до н. э.)|Публи]]й Корнелий Сципион Африканский|Сципионаа]], аибашьра ашьаҟақәа»<ref name="verg1979_167_169">Вергилий, 1979, Георгики, II, 167—169.</ref>. Анхиз рыхьӡқәа иҳәоит [[Тарквиний Древний|Тарквини]] Ажәытә, [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]], [[Тит Манлий Империоз Торкват|Тит Манли Империоз Торкват]], хҩык Публи Деци [[Публий Деций Мус (консул 279 года до н. э.)|Мусцәа]], [[Ливии Друзы|Ливи Друзаа]], Сципионаа, [[Марк Порций Катон Цензор|Марк Порци Катон Цензор]], [[Луций Эмилий Павел Македонский|Луци Емили]] Павел Македонтәи, [[Луций Муммий Ахаик|Луци Мумми Ахаик]], [[братья Гракхи|аишьцәа Гракхаа]]. Ари ахьӡынҵа Август ирԥшӡоит, иара инапхгара Римтәи аҭоурых зегьы логикала аиааирагара иалҵшәаны иаарԥшуп<ref name="gil2001_200">Гиленсон, 2001, с. 200.</ref><ref name="bond2018_204">Бондаренко, 2018, с. 204.</ref>.
[[Файл:Aeneas'_Flight_from_Troy_by_Federico_Barocci.jpg|thumb|250пкс|Енеи Троиантәи ибналара. [[Бароччи, Федерико|Федерико Бароччи]] исахьа, 1598 шықәса]]
Римаа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа рымоуп, урҭ рыбзоурала, Вергили игәаанагарала, рԥеиԥш нарыгӡар, анцәахәқәа рыбзиабара еиқәдырхар рылшоит. Урҭ рахь иаҵанакуеит адинхаҵара (''pietas''), агәымшәара (''virtus''), аџьабаа ду, ахӡырымгара, агәаԥхарақәа рымариара<ref name="bond2018_204_205">Бондаренко, 2018, с. 204—205.</ref>. Аиашазы, аамҭа цацыԥхьаӡа, арҭ аҟазшьақәа зегьы реиҳарак ыӡит, уи иахҟьаны аҩныҵҟатәи аиҿагылара ҟалеит, аграждантә еибашьрақәа рахь ииасыз; аха ажәытә мораль ашҟа ахынҳәра зегьы ариашар алшоит<ref name="sergee1998_295_296">Сергеев, 1998, с. 295—296.</ref>.
Апоет изы аҭоурых хықәкылатәи процессуп: Троиа аилабгара, Енеи иныҟәара, [[Лавиний|Лавини]] ашьаҭаркра — Римтәи аимпериа аҿиаразы ихымԥадатәииз шьаҿақәан, Римгьы адунеи еидкыланы аҭынчра анаҭар ауп. Убри инақәыршәаны, ахҭысқәа мҩақәызҵо заанаҵтәи аԥеиԥш, алахьынҵа, [[фатум|афатум]] аилкаара Вергили изы акырӡа аҵанакуеит. Аха, иара игәаанагарала, зегьы заа иӡбаӡам. Публи иконцепциаҿы ауаа рԥеиԥш рзымдырра, иара убасгьы анцәахәқәа ргәаҳәара аҟазаара, зны-зынла рԥеиԥш иаҿагылоу амашәырқәа рзы аҭыԥгьы ыҟоуп. Убас, “Енеидаҿы” Иунона аԥеиԥш даԥырхагаханы римаа рыла Карфаген ақәхра аԥхьырҟәҟәаара лҽазылшәоит, аха илықәҿиом: лара «Иупитер иԥеиԥш» («fatum Jovis») лиааиуеит, уи еиҳа иӷәӷәоуп, избан акәзар уи ахықәкы бзиа иашьҭоуп. Вергили антикатәи акультураҿы инарҭбааны иаларҵәаз ациклтә аамҭа мап ацәикуеит. Иара аҭоурых цәаҳәатә процессны иԥхьаӡоит; уи [[Ветхий Завет|Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭреи]] анаҩстәи ақьырсиантә ҵасқәеи еиҳа дрызааигәанатәуеит<ref name="osher1972_317_321">Ошеров, 1972, с. 317—321.</ref>.
=== Аполитика ===
Ҳ.ҟ. 40-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 30-тәи ашықәсқәеи рзтәи аграждантә еибашьрақәа раан иаԥҵаз иахьанӡа иаанхаз алитературатә баҟақәа иреиуоуп Вергили и«Буколикқәеи» и«Георгикқәеи» Урҭ апропагандатә усгьы нарыгӡар рылшон, аха формала зынӡа даҽакы иазкын. Аҭҵааҩцәа арҭ атекстқәа рҿы ҩ-мотив хадак алыркаауеит: аҩныҵҟатәи аимак-аиҿак адымкылара, насгьы Цезари Августи рырҳаракра. Аграждантә еибашьра ацәырҵра бааԥсқәа хаҭала дрықәшәаны, Публи ақәымчреи аконфискациеи дырҿагылоит, еибашьуаз арқәа рыруаа ақәхҩцәа, «аварварцәа», «анцәа дызмам аибашьцәа» ҳәа рыхьӡиҵоит, зҵыхәала аҭынч уааԥсыра рыԥсадгьыл ааныжьны аҩн ҿыц аԥшаара рықәшәо<ref name="mezher1994_330">Межерицкий, 1994, с. 330.</ref><ref name="verg1979_71_72">Вергилий, 1979, Буколики, I, 71—72.</ref>. Урҭ арыцҳарақәа шьаҭас ирымаз, апоет игәаанагарала, атәылауаа рыбжьара аҳәоуеиқәымшәара, амораль алаҟәра акәын<ref name="mashki1949_237_238">Машкин, 1949, с. 237—238.</ref><ref name="sergee1998_295_296">Сергеев, 1998, с. 295—296.</ref>.
[[Файл:Augustus Prima Porta Louvre Ma1247 n2.jpg|thumb|265px|[[Октавиан Август]] ибиуст, ҳера I-тәи ашәышықәса]]
Апоет иҟалаз азы цезариантәи «апартиа» ахара адиҵаӡом. Уи аҭыԥан: иара раԥхьаӡатәи алитераторцәа дыруаӡәкхеит, Цезари Августи рынцәахәтәра аполитика иадгылаз. «Буколикқәа» ахәбатәи аеклогаҿы «гәымбылџьбарала иԥсыз», аха уи ашьҭахь анцәахәқәа ирхыԥхьаӡалахаз Дафнис иӡбахә ҳәо, иҟалап Вергили дызҿыз Цезар иакәызҭгьы<ref name="verg1979_20">Вергилий, 1979, Буколики, V, 20.</ref>. Ажәбатәи аеклогаҿы иара аӡбахә иҳәоит «Цезар илашарбага», уи алашараҿы ажьқәа ҟаԥшьхоит; ара ҳазлацәажәо Гаи Иули иԥсра ашьҭахь дук хара имгакәа иҟалаз астралтә культ ауп<ref name="verg1979_47_49">Вергилий, 1979, Буколики, IX, 47—49.</ref>. Аҵыхәтәаны, актәи аеклогаҿы Публи Октавиан «аҭынчра аазгаз», насгьы иааиԥмырҟьаӡакәа изымҵахырхәоз анцәа ҳәа изиҳәоит<ref name="verg1979_6">Вергилий, 1979, Буколики, I, 6.</ref><ref name="verg1979_42_43">Вергилий, 1979, Буколики, I, 42—43.</ref>. Аиашазы, апоет еилыкка иҳәоит, ара ахаангьы зыхьӡ ҳәам Октавиан иара изы мацара дшынцәоу<ref name="mashki1949_236_238">Машкин, 1949, с. 236—238.</ref>. Анаҩс, «Георгикқәа» аҟны, Вергили еиҳагьы иалкааны Октавиан икульт далацәажәоит, иҟалап, иқәыԥшу Цезари Марк Антонии рыбжьара иҟаз аиҿагылара атәы иҵәахны далацәажәозаргьы, еилыкка актәи иган аанкыланы<ref name="mashki1949_265">Машкин, 1949, с. 265.</ref>. Публи Октавиан дизиашаны дшыҟаз шьақәирӷәӷәеит, Корнели Галл иӡбахә «Георгикқәа» рҟынтәи ианыхны<ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>. Анаҩс иара [[Актийская война|Актиатәи аибашьра]] иԥшьоу еибашьраны иааирԥшит, уа Цезар идгыланы еибашьуан италиитәи анцәахәқәа.<ref name="mashki1949_572">Машкин, 1949, с. 572.</ref>
Вергили Октавиан изку апанегириатә поема аҩра ахшыҩзцара мап ацәикит; уи зыхҟьаз, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, апринцепс игәамԥхо акы иҩыр ҳәа ашәара акәзар ауеит. Аха «Енеида» аҿгьы даара акрызҵазкуа аҭыԥ ааникылоит Рим анапхгаҩы. Иҟалап, Октавиан иакәызҭгьы апоема аидеиа зтәыз (Овиди «[[Скорбные элегии|Агәаҟратә елегиақәа]]» аҟны, иара иахь дхьаԥшны, ихы иаирхәоит «уара у-„Енеида“» ҳәа ажәеицааира)<ref name="mashki1949_569">Машкин, 1949, с. 569.</ref><ref name="ovidii533">Овидий, Скорбные элегии, II, 533.</ref>. Апоема алеитмотивқәа иреиуоуп Иулианцәа рынцәахәытә хылҵшьҭра, насгьы Август имиссиа ҳаракы, аханатәгьы иара изы иӡбаз, иаӷацәа аԥшьара иаӷрагыло ҳәа рыԥхьаӡара алзыршо<ref name="bond2018_202">Бондаренко, 2018, с. 202.</ref><ref name="stahl1993_177_178">Stahl, 1993, p. 177—178.</ref>.
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Абри ауаҩы иоуп лассы-лассы зыӡбахә уарҳәоз:
Август Цезар, анцәа иаб ила ирчоу, дырҩеигь
Аамҭа ахьтәы шәышықәса ирхынҳәуеит алаҭын цәаӷәарҭақәа рахь, ажәытәӡатәи аамҭақәа ахьыҟаз
[[Сатурн (мифология)|Сатурн]] ихаҭа аҳас дахьыҟаз, амчра аҳәаақәа еиҭеигоит.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Енеида, VI, 791—794.<ref name="verg2001_791_794">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 791—794.</ref>}}
Вергили игәаанагарала Рим ахеиқәырхаразы мҩак ауп иамоу. Ҳаҭыр зқәу, амчра змоу, анцәахәқәа ирхылҵыз, иҟазшьа бзиақәа рыла еицырдыруа атәылауаҩ, имчреи ихатә ҿырԥши рыла римаа ииашоу аҟазшьа бзиақәа рахь ихынҳәырц, аҭынчра ашьақәыргылареи, убри ала Рим наӡаӡатәи аизҳазыӷьареи рзы мчыла ирыдиҵароуп<ref name="sergee1998_296">Сергеев, 1998, с. 296.</ref>. Ари аҭоурых аҵыхәтәеи “ахьтәы шәышықәса” алагамҭеи ракәхоит, аихьӡара ҿыцқәа ҳҽырзымшәакәа, иҟаҵоу аиқәырхара мацара аҭаххоит<ref name="dur2000v6">Дуров, 2000, «Энеида». Главные темы.</ref>. Публи дазхиан абас еиԥш иҟоу атәылауаҩ Цезар аиҳабы иҿы ибара (уи анобиль апоет ҳәарада дигәаԥхон), насгьы игәыӷрақәа иԥаԥса иахь ииаигеит. Излаабо ала, апоет еиликаауан зыӡбахә ыҟоу ареспубликатә система автократиахь аеволиуциа шакәыз, насгьы уи апроцесс гәахәарыла адкылара дазхиан. Уи шьақәнарӷәӷәоит ««Георгикқәа»» аҟны ашьхымзаҭра атәы ахьҳәоу: уаҟа аҳәоуеиқәшәареи аицхырааратә усуреи аҳра руеит, ашьхыцқәа зегьы аҳ изы рыԥсы аҭира иазхиоуп, апоет изы уи ҳәарада аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа иаидеалуп<ref name="sergee1998_296_297">Сергеев, 1998, с. 296—297.</ref><ref name="dur2000v3">Дуров, 2000, «Георгики».</ref>. Иара ашьхыцқәа «аквирит хәыҷқәа» ҳәа рыхьӡиҵоит, убас ала Рим иаҿырԥшуа<ref name="verg1979_201">Вергилий, 1979, Георгики, IV, 201.</ref><ref name="sergee1998_296">Сергеев, 1998, с. 296.</ref>.
Убасала, Вергили, ихаантәи Гораци [[Овидий|Овидии]] реиԥш, Ареспублика аҟынтәи [[Принципат]] ахь аиасра дазыразын. Уи зыхҟьо аганахьала аҵарауаа еицҿакны гәаанагарак рымаӡам. Аҵарауаа џьоукы Публи ари аҩыза игәаанагара ихатәы интересқәа ирыдырҳәалоит, иара убас Август иаамҭазтәи алитературатә патронат аӷәӷәара, апоет анапхгаҩы ицәымӷра иацәшәара, Вергили згәы аартым мыцҳәаҩны дыԥхьаӡо<ref name="bond2018_205">Бондаренко, 2018, с. 205.</ref><ref name="mezher1994_327">Межерицкий, 1994, с. 327.</ref>. Егьырҭ ргәы ишаанаго ала, аус злоу апоет аҭынчра иазықәԥара ауп: Италиа ауааԥсыра реиҳараҩык реиԥш, иара иарбан напхгара ӷәӷәазаалакгьы адгылара дазыхиан, аграждантә еибашьрақәа рҵыхәа аԥҵәара зылшоз. Ҳ.ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рзы уи Октавиан инапхгара акәын<ref name="mashki1949_305">Машкин, 1949, с. 305.</ref>. Вергили аҭынч ԥсҭазаара алагәырӷьара дахьӡеит, иԥсҭазаара дагьалҵит Аимпериахь аиасра иадҳәалаз аҩнуҵҟатәи аполитикатә еибарххарақәа алагаанӡа<ref name="albr2004_737">Альбрехт, 2004, с. 737.</ref>.
=== Адинхаҵареи афилософиеи ===
Данҿаз Вергили [[эпикуреизм|аепикуреи]] Сирон иҟны аҵара иҵон, аепикуреирагьы дазааигәан — афилософиатә ҵара, иреиҳаӡоу бзиараны аԥсҭазаара алагәырӷьара азхазҵоз; аха иаарласны Рим змода ыҟаз [[стоицизм|астоицизми]] [[Пифагор]] иҵарақәеи рахь дхьаԥшуа далагеит. «Георгикқәа» аҟны аҭҵааҩцәа ирбоит астоикцәа рҟазшьа змоу апоет апантеизм ахь имаз агәазыҳәара ацәырҵрақәа. Анаҩс “Енеида” аҟны Анхиз апантеисттә дунеи аилазаашьа далацәажәоит:<ref name="albr2004_759">Альбрехт, 2004, с. 759.</ref>
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Адгьыл, ажәҩан, аӡы зҭоу адәкаршәра,
Амза икаҷҷо ампыл, Титан имцабз, аеҵәақәа, —
Зегьы аԥсы иарчоит, аԥсы, ацәеижьхәҭақәа ирылоу,
Уи адунеи зегьы арҵысуеит, ицәеижь дуӡӡа иагәылсны.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Публи Вергили Марон. Енеида, VI, 724—727.<ref name="verg2001_724_727">Вергилий, 2001, Энеида, VI, 724—727.</ref>}}
Абырзен-римтәи апантеон анцәахәқәа “Енеидаҟны” ихаҿсахьақәаны иҟалеит. Гомер иҟны еиԥш, урҭгьы еснагь адгьыл аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа рыҽрыладырхәуеит, аизарақәа рылҵшәақәа инарықәыршәаны аӡбарақәа рыдыркылоит<ref name="gil2001_190_191">Гиленсон, 2001, с. 190—191.</ref>. Аха Публи иҟны урҭ ргәазыҳәарақәа рацәак ирзыӡырҩӡом, насгьы ахаҿы рымамкәа иҟоуп. Аҭҵааҩцәа шьоукы ргәы иаанагоит апоет урҭ ажәабжьҳәара иалеигалеит ҳәа аҵас ҳаҭыр ақәҵаразы мацара, аха уи аамҭазы иара ихаҭа урҭ рыгәра игомызт, уи аамҭазы аҵара змаз римаа реиҳараҩык реиԥш<ref name="dur2000v5">Дуров, 2000, «Энеида». Герои.</ref>. Егьырҭ аҵарауаа иазгәарҭоит Вергили анцәахәқәа Гомер иаасҭа еиҳа ҭакԥхықәрала дышрылацәажәо, иаахжәаны акәымкәа. Апоет Венера ҷыдала ҳаҭырла дылзыҟазар илшон, уи иара изы раԥхьаӡа иргыланы ''Venus Gentrix'', «Венера Ашаҩы», Иулиаа рхылҵшьҭра лоуп<ref name="mashki1949_571">Машкин, 1949, с. 571.</ref>. Антикатәи ахҳәааҟаҵаҩцәа аӡәырҩы апоет ҽыԥныҳәас ирҭон “Енеида” аҟны анцәахәқәа рцәырҵра, аха апоет изы уи хымԥадатәзар ҟаларын, ауаа напхгара рзызуа алахьынҵа амч ду аарԥшразы<ref name="gasp1979_30">Гаспаров, 1979, с. 30.</ref>. Уи моу, иара иажәақәа рҿы анцәахәқәа еиҳарак аԥсабаратә феноменқәа ирхаҿырбагақәаны иҟалоит, уи астоицизм иаҷыдароуп. Убас, Иунона аҳауа дахаҿырбагоуп, Вулкан — амца<ref name="albr2004_759_760">Альбрехт, 2004, с. 759—760.</ref>.
Зеиԥшла «Енеида» аҟны I-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. инхоз римаа рдинхаҵара аныԥшит, уи римтәии абырзентәии ажәларқәа рдинхаҵарақәа, Мрагыларатәи адинқәа рыхәҭақәа, абырзен философиа хазтәи ахырхарҭақәа реилаԥсара акәын<ref name="albr2004_761">Альбрехт, 2004, с. 761.</ref>. Еиуеиԥшым аҵарауаа «Буколикқәа» IV-тәи ашәҟәы аҿы иаагоу асаби џьашьахәы изку ажәабжь Мысратәи адинхаҵара (ҷыдала [[Гор (мифология)|Гор]] изку амиф), [[зороастризм|азороастризм]], Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭра амессианизм иадҳәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. «Иупитер илахьынҵа» «алахьынҵа бзиа» иахьеиԥшу аҵарауаа шьоукы рзы Вергили амонотеизм дшадгылаҩыз шьақәнарӷәӷәоит<ref name="osher1972_320_322">Ошеров, 1972, с. 320—322.</ref>.
== Агәалашәареи анырреи ==
=== Антикара ===
[[Файл:Affresco romano - Enea e di.jpg|thumb|right|Римтәи [[фреска|афреска]] "Енеи Дидонеи"]]
Ахыҵхырҭақәа рҿы еиқәхеит Публи ихаантәи ауаа рҟынтәи иара иганахь акритика. Уи аганахьала Светони иҩит еицырдыруа иҟалаз ажәа: «Вергили ицәгьаҳәацәа рыг маҷын, уи џьашьатәӡам: избанзар Гомергьы урҭ иман»<ref name="suet1999_43">Светоний, 1999, Вергилий, 43.</ref>. Убас, апоет [[Юлий Монтан (поэт)|Иули Монтан]] иҳәеит Публи иажәеинраалақәа рҟынтәи ирацәаны, автор данырмыԥхьо, «иҭацәны, еиҵаҟәаҟәаны» иаанхоит ҳәа<ref name="suet1999_29">Светоний, 1999, Вергилий, 29.</ref>. [[Нумиторий|Нумиторик]] икьыԥхьит «Антибуколикқәа», Вергили иеклогақәа ҩба рпародиақәа реизга; [[Карвилий Пиктор|Карвили Пиктор]] ашәҟәы «Енеи игәаҟра» иҩит, насгьы Еренни Публи иажәеинраалақәа рҿы иҟаз «агракәа» рсиа икьыԥхьит<ref name="suet1999_43_44">Светоний, 1999, Вергилий, 43—44.</ref>. Апоет акритика дадыргон амифологиатә сиужетқәа хақәиҭрала дахьрызнеиуаз азы, насгьы егьырҭ ауаа рҟынтәи ирацәаны ажәақәа ахьигоз азы, насгьы аиагара аконцепциа ахаҭа кырӡа инарҭбааны еилкаан. Иаҳҳәап, Дидона Енеи иахь илымаз абзиабара атәы раԥхьатәи аԥхьаҩцәа иргәаланаршәеит Родостәи Аполлони ииҩыз «Аргонавтика» аҟны Медеиа лыбзиабара иазку ажәабжь, убри аҟнытә «Енеида» IV ашәҟәы зегьы иоригиналтәым ҳәа иԥхьаӡан<ref name="suet1999_33v2">Светоний, 1999, Вергилий, прим. 33.</ref>. [[Квинт Октавий Авит|Квинт Октави Авит]] аа-шәҟәык рыла иҭижьит «Аиԥшрақәа» зыхьӡыз аусумҭа, уа ианын «Вергили иҟынтә иаагаз ажәеинраалақәа, урҭ рхылҵшьҭра азгәаҭаны». Еиҳарак лассы-лассы Публи иаҽԥнырҳәон «Илиадеи» «Одиссеии» ртекст ихы иахьаирхәоз азы; апоет ус еиԥш иҟоу ахарадҵарақәа рҿаԥхьа ихы ихьчон, аха иԥсра аԥхьатәи амҩа дықәлеит «ацәгьа зҭахыз ргәы иақәшәо зегь ҟаиҵарц азы»<ref name="suet1999_45_46">Светоний, 1999, Вергилий, 45—46.</ref><ref name="aver1996_19_20">Аверинцев, 1996, с. 19—20.</ref>.
Аха, акритика, аԥҟара иалкааны иҟазҭгьы ҟаларын. Вергили иусумҭақәа зегьы ауаажәларреи адырҩцәеи гәацԥыҳәарала ирыдыркылон, убри аҟнытә иԥсы анҭазгьы Рим аҭоурых аҿы иреиӷьу поетс дрыԥхьаӡахьан. Публи Гомери иареи еиҟараны изыргылоз Секст Проперци иҩуан иажәеинраалақәа дарбанызаалак аԥхьаҩ игәаԥхоит ҳәа<ref name="bond2018_113">Бондаренко, 2018, с. 113.</ref><ref name="proper2004_34_81_82">Проперций, 2004, II, 34, 81—82.</ref>. Овиди Публи ҳаҭыр дула иӡбахә иҳәон, насгьы уи дахьибахьаз, аха дахьизымдыруаз игәы иалан<ref name="bond2018_255">Бондаренко, 2018, с. 255.</ref><ref name="ovidii10_51">Овидий, Скорбные элегии, IV, 10, 51.</ref>. «Абзиабаратә елегиақәа» рҿы Овиди агәрагара ааирԥшит: «Титир, адгьыл ашәырқәеи Енеи ацәҳарақәеи, аԥхьаҩ // урҭ игәалашәалоит Рим адунеи аҿы амчра аманаҵы»<ref name="ovidii15_25_26">Овидий, Любовные элегии, I, 15, 25—26.</ref>. Иҩымҭа «[[Героиды|Героид]]» аҟны Дидона лҟынтәи Енеи иахь илҩыз асаламшәҟәы алеигалоит, уи еилыкка Вергили иныррала иҩыз ауп; иҩымҭа «Метаморфозы» аҿы иара еилыкка Публи диацлабуеит<ref name="grabar1966_73">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73.</ref><ref name="albr2004_765_766">Альбрехт, 2004, с. 765—766.</ref>.
Вергили ҳәаа змам амчра иман Луци Аннеи Сенекцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи — рзы<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. Ҳера I-тәи ашәышықәса азбжазы Публи илитературтә нырра убриаҟара идуун, [[Марк Анней Лукан|Марк Аннеи Лукан]], «[[Фарсалия|Фарсалиа]]» аҿы ихатә епикатә традициа аԥҵара зҽазызшәаз, еиҳарак «анти-Вергилиантәи апафос» напхгара азиуан: иара иҽазишәеит «Енеида» формалеи ҵакылеи ишиашоу иаҿагылоу акы аԥҵара<ref name="aver1996_21">Аверинцев, 1996, с. 21.</ref>. Аха Лукан иқәымҿиеит. [[Валерий Флакк|Валери Флакк]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Валерий Флакк)|Аргонавтика]]», [[Публий Папиний Стаций|Публи Папини Стаци]] иҩымҭа «[[Фиваида (Стаций)|Фиваида]]», [[Силий Италик|Сили Италик]] иҩымҭа «Пуниктәи аибашьрақәа» (I-тәи ашәышықәса анҵәамҭа) «Енеида» ишиашоу иаҿыԥшуаз аҩымҭақәа реиԥш иҩын, ахԥатәи аҭагылазаашьаҿы (иахьатәи аԥхьаҩ игәаанагарала) ииашаҵәҟьаны аплагиат атәы ҳҳәар ҳалшоит<ref name="shicha1991_230_231">Шичалин, 1991, с. 230—231.</ref><ref name="bond2018_255">Бондаренко, 2018, с. 255.</ref><ref name="albr2004_766">Альбрехт, 2004, с. 766.</ref><ref name="grabar1966_73_74">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73—74.</ref>. «Фиваида» афинал аҿы Стаци ихатә поемахь дхьаԥшуеит, аҳәара ҟаҵаны: «Анцәатә Енеида ацлабра уҽазыумшәан, // харантәи уашьҭаланы уцала, аҿырԥштәы ҳаҭыр ақәҵала»<ref name="stacii1991_816_817">Стаций, 1991, XII, 816—817.</ref>. Абуколиктә жанр аҿы Вергили ишьҭанеицәа рахь иаҵанакуан [[Кальпурний (поэт)|Кальпурни Сикул]] (I-тәи ашәышықәса) иара убас [[Немезиан (поэт)|Марк Аврели Олимпи Немезиан]] (III-тәи ашәышықәса)<ref name="bond2018_114">Бондаренко, 2018, с. 114.</ref><ref name="grabar1958_226_227">Грабарь-Пассек, 1958, с. 226—227.</ref><ref name="albr2004_769_770">Альбрехт, 2004, с. 769—770.</ref>.
[[Файл:Joseph Wright of Derby. Virgil's Tomb, with the Figure of Silius Italicus. 1779.jpg|thumb|[[Райт, Джозеф (художник)|Џьозеф Раит]]. [[Силий Италик|Сили Италика]] ихаҿсахьа зну [[Могила Вергилия|Вергили иҳаҭгәын]]. Џьозеф Раит исахьа, 1779]]
Сили Италик Вергили диҿыԥсаауа бзиа дибон. Иара аклассик иҳаҭгәын зҭаз адгьыл ааихәеит, ауахәама еиԥш уи даҭаауан, ҳаҭыр дула иҩны Публи иитәыз ашәҟәқәеи, асахьақәеи, астатуиақәеи рацәаны иҵәахны иман, иара иира амш иара ихатәы аасҭа иныҳәатәны иазгәеиҭон<ref name="plinii1982_7_8">Плиний Младший, 1982, III, 7, 8.</ref>. [[Марк Валерий Марциал|Марк Валери Марциал]] абри атәы ҩ-[[Эпиграммы (Марциал)|епиграммак]] рҿы иҩит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Ари аҳаҭгәын Марон игәалашәара ду ала ихьчоуп -
Сили [[Цицерон]] иитәыз адгьыл аԥшәма иоуп,
Егьырҭ аҭынхацәеи аԥшәмацәеи еиӷьишьом
Цицеронгьы Марогьы рыццышәқәеи рҭыԥқәеи рымаӡам.
[…]
Шамахамзар уажәшьҭа зегьы икарыжьыз Марон иццышәгьы
Изаҵәыз аӷар заҵәык иакәын иԥшьоу ахьӡ ҳаҭыр ақәызҵоз.
Сили иӡбеит бзиа иибоз агага дацхраарц,
насгьы еицәоу ашәаҳәаҩ уажәы ашәаҳәаҩ ҳаҭыр иқәиҵом.
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Марк Валери Марциал. Аепиграммақәа, XI, 48; 49.<ref name="mart1994_48_49">Марциал, 1994, XI, 48; 49.</ref>}}
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит Италик ихымҩаԥгашьа абжьааԥнытәи еиԥшымкәа ишырыԥхьаӡоз, аха иааизакны иуҳәозар, Вергили иахь имаз абзиабара уи аамҭазы аҟазшьа бзиа иадырган<ref name="shicha1991_230_231">Шичалин, 1991, с. 230—231.</ref>. Апоет искульптурақәа ашколқәеи ашәҟәыҵәахырҭақәеи рҟны игылан, исахьақәа жәпакы апоемақәа реиҭаҭыжьымҭақәа рҿы ианырҵон (Марциал ус еиԥш иҟоу апортреҭқәа руак иазкны иҩуеит: «Абас еиԥш иҟоу апергамент хәыҷы Марон дуӡӡа дакыр алшоит! // Иара ипортреҭгьы актәи абӷьыц аҿы иубарҭоуп»)<ref name="mart1994_186">Марциал, 1994, XIV, 186.</ref>. Вергили ирҿиамҭақәа рфырхацәа лассы-лассы авазақәа, ахьымаҭәақәа, афрескақәа, асахьақәа, арелиефқәа рҿы иаадырԥшуан. Апоемақәа рҟынтәи ацитатақәа амаҭәахәқәа рҿы, адыргақәа рҿы, аҳаҭгәынқәа рҿы, насгьы аҩнқәа рыҭӡамцқәа рҿгьы ианырҵон. Иазгәаҭатәуп [[Помпеи]] ақалақь аҿы иҟаз афуллон (ашәҵатәы ҟаҵаҩ) иҩны аҭӡамц аҿы иаанхаз аҩыра, уи «Енеида» алагамҭа иаҿыԥшуеит: «Афуллонцәеи ати ашәа рзысҳәоит, аибашьрақәеи ахаҵеи ракәымкәа». «Енеида» атекст аԥшразы ахархәара аиуит (еилкаауп аимператорцәа [[Адриан]], [[Александр Север]], [[Клавдий II|Клавди II]] аԥшра рхы ишадырхәоз)<ref name="vlaste1999_8">Властелины Рима, 1999, Адриан, II, 8.</ref><ref name="vlaste1999_5">Властелины Рима, 1999, Александр Север, XIV, 5.</ref><ref name="vlaste1999_4_6">Властелины Рима, 1999, Клавдий II, X, 4—6.</ref>. Вергили ирҿиамҭақәа лассы-лассы атеатр аҿы ирыԥхьон, мамзаргьы акәашаратә қәгыларақәа рзы шьаҭас иҟарҵон; Светони иажәақәа рыла, аимператор [[Нерон]] «аҵыхәтәантәи имшқәа раан иаартны дқәит, имчра аанхар, аиааира згаз рыхәмаррақәа рҿы … Вергили и-„Турн“ дшыкәашо»<ref name="bond2018_256_257">Бондаренко, 2018, с. 256—257.</ref><ref name="suet1999_54">Светоний, 1999, Нерон, 54.</ref>. Публи даниз Андқәа рҿы еиҭаҳаз аԥсаҵла аҭыԥантәи ауааԥсыра «Вергили иҵла» ҳәа ахьӡ арҭеит, насгьы зцәа зтәымыз аҳәсеи ахшара дзоураны иҟаз аҳәсеи иԥшьоу ҵлак еиԥш ҳаҭыр ақәырҵон<ref name="suet1999_5">Светоний, 1999, Вергилий, 5.</ref><ref name="bond2018_10">Бондаренко, 2018, с. 10.</ref>.
Публи ирҿиамҭақәа иаарласны ашколтә программа иалалеит<ref name="gol1985_302">Голубцова, 1985, с. 302.</ref>: раԥхьаӡакәны алаҭын грамматика урҭ рыла ишырҵоз ҳ. ҟ 26 шықәсазы иазгәаҭоуп, насгьы уи [[[[Квинтилиан|Квинт]] Цецилий Эпирота|Квинт Цецили Епирот]] ишкол иадҳәалоуп<ref name="aver1996_21_22">Аверинцев, 1996, с. 21—22.</ref><ref name="holter2013_1021">Hölter, 2013, s. 1021.</ref>. Ҳера I-тәи ашәышықәсазы уи, ҳәарада, алитературатә канон ахәҭа хадақәа иреиуан, Невиеи Еннии рпоемақәа рҭыԥ аанкыланы<ref name="aver1996_20_21">Аверинцев, 1996, с. 20—21.</ref>. [[Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] Публи «апоетцәа [[принцепс|рыпринцепс]]» ҳәа изиҳәоит<ref name="vellei1996_36_3">Веллей Патеркул, 1996, II, 36, 3.</ref>, Квинтилиан иҩуеит аԥхьара Гомери Вергилии рҟынтәи иалагатәуп ҳәа<ref name="kvinti4_5">Квинтилиан, I, 4, 5.</ref>. Макроби (V-тәи ашәышықәса) изы Публи «Мантуатәи Гомер» иоуп<ref name="macr2013_16_43">Макробий, 2013, I, 16, 43.</ref>, мамзаргьы баша «Апоет» иоуп<ref name="macr2013_2_7">Макробий, 2013, III, 2, 7.</ref>. [[Гай (юрист)|Гаи]] и-«Институциақәа» (II-тәи ашәышықәса) иануп ҩыџьа «Апоетцәа» шыҟоу агәрагара: абырзен, (Гомер) иара убас алаҭын (Вергили)<ref name="bond2018_256">Бондаренко, 2018, с. 256.</ref>. Публи ипоемақәа зегьы абырзен бызшәахьы еиҭаргеит ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы. Уи аамҭазы, римаа Гомер еиҳа-еиҳа имаҷны иԥхьон: еиҳа иԥшӡоу астиль змоу, еиҳа иааигәаз асиужет змоу «Енеида» хәыҷы-хәыҷла «Илиадагьы» «Одиссеигьы» рҭыԥ ааннакылеит. Убри иахҟьаны аҵара змаз ауаа лассы-лассы ахеиаа раасҭа троиаа ракәны рхы рыԥхьаӡон<ref name="grabar1966_73">Грабарь-Пассек, 1966, с. 73.</ref><ref name="albr2002_102">Альбрехт, 2002, с. 102.</ref>. Антикатә аамҭазы, анаҩс Европатәи акультура зегьы азы иканонтәыз Троиатәи аибашьра ахҳәаа уажәшьҭа иаҵанакуан [[Синон]] ицәгьаршра иазку аҭоурыхқәагьы (ахеиауаҩ, троиааи агәра дзыргаз иҩызцәа ӷбала ицеит ҳәа, [[Троянский конь|амҿтәы ҽы]] ҳамҭас ирзаанрыжьит ҳәа), иара убас [[Лаокоонт]], троиаа ргәырҽанҵара зҽазызшәоз, иҭахара ҿаасҭа атәы<ref name="grabar1966_72">Грабарь-Пассек, 1966, с. 72.</ref>. «Енеида» аҟынтәи еицырдыруа цәаҳәаны иҟалеит — «Аԥхьахәқәа аазго [[Данайцы|данаиаа]] шәрыцәшәа» («Timeo Danaos et dona ferentes»)<ref name="verg2001_49">Вергилий, 2001, II, 49.</ref>.
Антика ахыркәшаратә аамҭазы алитературтә хәмаррақәа моданы иҟалеит: апоетцәа [[центон|ацентонқәа]] аԥырҵон — ацитатақәа рыла ишьақәгылаз ажәеинраалақәа. Еиҳарак лассы-лассы ацентонқәа Вергили ицәаҳәақәа рыла еиқәыршәан. Абас еиԥш иҟоу аусумҭақәа рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа [[Авсоний|Дециме Магн]] Аусони иҩымҭа «[[Свадебный центон|Ачаратә центон]]» (368 шықәса) ауп, уаҟа «Буколикқәа», «Георгикқәа», «Енеида» рҿы иԥшаау ацәаҳәабжақәа аҭаацәара алалара иазку ажәабжь шьақәдыргылоит, анҵәамҭа рԥхашьаганы (аҵыхәтәантәи ахы «Адефлорациа» ахьӡуп). Автор иҷыдоу аҟазареи аҟәышреи ааирԥшит ари аиԥш атемазы аматериал алаҭын поетцәа рҟнытә зегь реиҳа иԥхашьоз итекстқәа рҿы иԥшааны<ref name="gasp1993_262">Гаспаров, 1993, с. 262.</ref>. «Ҳәарада, ԥхашьароуп, абас еиԥш иҟоу алафҳәаратә маҭәарла Вергили иашәақәа раҳаҭыр аларҟәра», — ҳәа иҩуеит Авсони аԥхьажәаҿы. — «Аха иҟаҵатәыз? Ус иҟан адҵа»<ref name="avsoni1993">Авсоний, 1993, Свадебный центон. Предисловие.</ref>. Гозиди Гета иаԥиҵеит атрагедиа «Медеиа», «Енеида» ацәаҳәақәа рыла<ref name="bond2018_257">Бондаренко, 2018, с. 257.</ref>.
ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны апоет инысымҩақәа рацәаны иҩын. Иааидкыланы аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡеит акьыԥхьра аԥхьатәи аамҭазы (1440 шықәсанӡа) 39 нысымҩа, насгьы даҽа 382 усумҭа, Вергили изку абиографиатә дыррақәа зныз (авторцәа реиҳараҩык еилкааӡам). Абарҭ атекстқәа зегьы шамахамзар II-тәи ашәышықәса алагамҭазы Гаи Светони Транквилл ииҩыз, насгьы «Апоетцәа ирызкны» захьӡу аизга иаҵанакуа Публи ибиографиа иахыҵхырҭоуп. Светонигьы ихы иаирхәеит Вергили иҩызцәа Луци Вари Руфи Марк Плоти Туккеи рышәҟәы, «иԥсабареи иҟазшьеи ирызкны»<ref name="bond2018_193">Бондаренко, 2018, с. 193.</ref><ref name="avlgel2008_10_2">Авл Геллий, 2008, XVII, 10, 2.</ref>. Иҟоуп агәаанагара, Светони итекст шамахамзар зегьы IV-тәи ашәышықәсазы еиқәыршәаз, иахьа уажәраанӡагьы еиқәхаз [[Элий Донат|Ели Донат]] иҩымҭа ''Vita Vergilii'' иаҵанакит ҳәа<ref name="holter2013_1021">Hölter, 2013, s. 1021.</ref>. Уи адагьы, антикатәи авторцәа аӡәырҩы Вергили ипоемақәа ирызкны ахҳәаақәа аԥырҵеит. Урҭ рахь иаҵанакуеит Квинт Цецили Епирот, Гаи Азини Поллион, Гаи Иули Гигин, [[Асконий Педиан|Аскони Педиан]], [[Луций Анней Корнут|Луци Аннеи Корнут]], [[Марк Валерий Проб|Марк Валери Проб]], [[Велий Лонг|Вели Лонг]], [[Эмилий Аспер|Емили Аспер]] уҳәа убас иҵегьы. IV-тәи ашәышықәсазы урҭ ртекстқәа рыла ахҳәаақәа рҩит Ели Донат, [[Псевдо-Проб]], [[Мавр Сервий Гонорат|Мавр Серви Гонорат]]<ref name="bond2018_257_258">Бондаренко, 2018, с. 257—258.</ref>.
;Асахьақәа
[[Файл:Virgil mosaic in the Bardo National Museum (Tunis) (12241228546).jpg|мини|Вергили (иҟалап) [[Клио|Клиои]] [[Мельпомена|Мельпоменеи]] дрыцны. Ахԥатәи ашәышықәса амозаика]]
[[Файл:Virgile et les muses 01.jpg|мини|Вергили дахьыҟоу ацыԥҵәаха]]
Антикатә аамҭазы Вергили лассы-лассы исахьа ҭырхуан. Еилкаауп, аимператор [[Калигула]] урҭ асахьақәа аилазааратә ҭыԥқәа рҟынтәи иқәихырц шиҭахыз, насгьы Публи «апоетцәа ры-[[Платон]]» ҳәа изызҳәоз [[Александр Север]] урҭ руак иларқәа ирылаҵаны иҵәахит<ref name="vlaste1999_31_4">Властелины Рима, 1999, Александр Север, 31, 4.</ref>. Ҳамшқәа рҟынӡа еиқәханы иааит биустқәак, Вергили иҭеиҭыԥш аазырԥшуа<ref name="holter2013_1026">Hölter, 2013, s. 1026.</ref>. Урҭ рахьтә акы заҵәык ауп ҩашьарада апоет иҭеиҭыԥш аазырԥшуа авизуалтә хыҵхырҭа; аха ихаҿсахьа иаагәоуҭартә еиӷьтәны иҟаҵоуп<ref name="bond2018_193_194">Бондаренко, 2018, с. 193—194.</ref>.
1896 шықәсазы [[Сус]] (ажәытәтәи [[Гадрумет]]) III-тәи ашәышықәса алагамҭазтәи амозаика рыԥшааит. Уа дтәоуп зыуаҩыбжара иҭагылоу, зхы-зҿы џьбароу ахаҵа, «Енеида» I-тәи ашәҟәы аҟынтәи ацәаҳәа зну абӷьыцеикәарҳә инапы ианҵаны; иааигәара игылоуп амузақәа [[Каллиопа|Каллиопеи]] [[Мельпомена|Мельпоменеи]]. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы уи ахаҵа Вергили иоуп ҳәа ргәы иаанагоит<ref name="bond2018_194">Бондаренко, 2018, с. 194.</ref>. «Монна имозаика» ҳәа изышьҭоу III-тәи ашәышықәса азбжахь иаҵанакуеит, Августа Треверов (иахьатәи [[Трир]]) иҟоу аҩнқәа руак адашьмаҿы еизгоу, уа Публи ипортреҭгьы ануп<ref name="holter2013_1026">Hölter, 2013, s. 1026.</ref><ref name="hafner1984_87">Хафнер, 1984, с. 87.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
[[Файл:RomanVirgilFolio100vAeneasDidoConviviumDetail.jpg|thumb|left|250px|[[Эней|Енеи]] Дидонеи рныҳәа. [[Vergilius Romanus]] анапылаҩыра аҟынтәи аминиатиура. Ҳера V-тәи ашәышықәса]]
[[Файл:Servius teaching - Georgiques - BM Dijon Ms493 f56.jpg|thumb|left|upright=1|«Георгикқәа» рзы асахьа (Франциа, XV-тәи ашәышықәса)]]
Ажәытәра аҟынтәи абжьаратәи ашәышықәсақәа рахь аиасра ашьҭахь, аԥхьаҩ ихы иаирхәо аклассикатә литературатә рҿиамҭақәа маҷӡаны иаанхеит. Абырзен авторцәа рыԥхьара шамахамзар иаҟәыҵит, насгьы римаа рыбжьара еиҭаркьыԥхьуан, ирыладырҵәон, рыӡбахә рҳәон еиҳарак [[Теренций|Теренци]], Овиди, Вергили рымацара<ref name="grabar1966_184">Грабарь-Пассек, 1966, с. 184.</ref>. Аҵыхәтәантәи антикатә шәҟәыҩҩцәа рахьтә зегь реиҳа деицырдыруа дҟалеит. Уи зыхҟьаз амзыз хадақәа иреиуан ажәытәтәи аҵаратә система аиқәырхара: абжьаратәи ашәышықәсақәа зегьы рзы Вергили ипоемақәа рыла алаҭын бызшәа аҵара иаҿын, раԥхьа аграмматикатә школқәа рҿы, анаҩс амонастырқәа рҿы<ref name="aver1996_22">Аверинцев, 1996, с. 22.</ref>. [[Блаженный Августин|Аԥшьа Августин]] игәалаиршәоит ихәыҷраан, аграмматикаҭҵааҩцәа рҟны аҵара аниҵоз аамҭазы, «Дидона дышлыхьҵәуоз»<ref name="avgust2013_20_21">Августин, 2013, Исповедь, I, 20—21.</ref>, насгьы иқәлацәа раасҭа еиӷьны, Иунона лыхьӡала ажәақәа шиҳәоз, «[[Тевкры|Тевкриантәи]] аҳ Италиа аҟынтәи дахьлызхьамырԥшуаз азы згәы ԥжәоз, игәырҩоз»<ref name="avgust2013_27">Августин, 2013, Исповедь, I, 27.</ref> (IV-тәи ашәышықәса). Абарҭ игәалашәарақәа ашьҭахьшәа дрыхьхәуан. VII-тәи ашәышықәсазы иҟаз [[Жития святых|аԥсҭазаарақәа]] руак автор иҿаԥхьа ариторикатә зҵаара ықәиргылоит: «Ирҭозеи апоетцәа цәгьақәа — Гомер, Вергили, [[Менандр]] — рышәақәа урҭ ирыԥхьо?»<ref name="goleni1972_136">Голенищев-Кутузов, 1972, с. 136.</ref><ref name="ukolov1989_183">Уколова, 1989, с. 183.</ref> Аха, абас еиԥш иҟоу ажәақәа шрымазгьы, Публи иԥхьон, насгьы изкны ахцәажәарақәагьы ҟарҵон. Убас, V-тәи ашәышықәсазы [[Юний Филаргирий|Иуни Филаргири]] икомментари цәырҵит<ref name="bond2018_258">Бондаренко, 2018, с. 258.</ref>, анаҩс Вергили дҭырҵааит, насгьы рҩымҭақәа рҿы ицитатақәа ааргеит [[Боэций|Боеци]]<ref name="ukolov1989_57">Уколова, 1989, с. 57.</ref>, [[Кассиодор]]<ref name="ukolov1989_132">Уколова, 1989, с. 132.</ref>, [[Исидор Севильский|Исидор Севильиатәи]]<ref name="ukolov1989_218">Уколова, 1989, с. 218.</ref>, [[Алкуин]], [[Оттон Фрейзингенский|Оттон Фреизингентәи]]<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. «Енеида» иаҿыԥшит абиблиатә епосқәа: [[Гай Веттий Аквилин Ювенк|Гаи Ветти Аквилин Иувенк]], уи Аевангелиеқәа рпоетикатә транскрипциа ҟаиҵеит (IV-тәи ашәышықәса), насгьы [[Целий Седулий|Цели Седули]]<ref name="albr2004_766">Альбрехт, 2004, с. 766.</ref>, уи V-тәи ашәышықәсазы «Амшаԥтәи ашәа» иҩит, ҭыԥқәак рҿы аклассик иҟынтәи ацәаҳәақәа шеибгоу иааганы<ref name="albr2005_1482">Альбрехт, 2005, с. 1482.</ref>; «Георгикқәа» ирҿыԥшит [[Валафрид Страбон|Валафрид Страбони]] Прумтәи [[Вандальберт Прюмский|Вандалберти]] (IX-тәи ашәышықәса)<ref name="albr2004_767">Альбрехт, 2004, с. 767.</ref>, «Буколикқәа» — [[Энделехий|Енделехи]] (400 шықәса раҟара) насгьы Аутунтәи [[Модоин Отенский|Модоин]] (IX-тәи ашәышықәса)<ref name="albr2004_770">Альбрехт, 2004, с. 770.</ref>.
XII-тәи ашәышықәсазы «Енеида» [[Рыцарский роман|арыцартә [[Роман об Энее|романқәа]]]] рзы асиужетқәа ирхыҵхырҭаны иҟалеит: хьыӡ змам «Енеи иазку ароман» францыз бызшәала иҩын, уи ашьҭахь иаразнак — [[Генрих фон Фельдеке]] иҩымҭа апоема «Енеида» немец бызшәала. Арҭ аҩымҭақәа аоригинал еиԥшымкәа иҟоуп афырхаҵа хадеи Лавиниеи рыбзиабаратә ҭоурых ацәаҳәашьақәгыла ала, иара убасгьы аперсонажцәа рҟазшьақәеи рҭоурыхтә ҵаҵӷәқәеи раарԥшраҿы иҟоу [[Анахронизм|анахронизм]] ала<ref name="grabar1966_207_208">Грабарь-Пассек, 1966, с. 207—208.</ref>.
Публи аамҭа ҿыц аҿы иактуалра аҩбатәи мзызс иамаз ақьырсиантә хәыцҩцәа иара иҩымҭа «Буколикқәа» рҟынтәи IV-тәи аеклога ҿыц аилкаара ауп. Зиира «ахьтәы шәышықәса» алагара аанагоз аџьашьахәытә саби иҿы урҭ [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] дырбеит, аеклога зҩыз иҿы — аԥааимбари ауаҩ иашеи<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref><ref name="aver1996_40">Аверинцев, 1996, с. 40.</ref>. Ари ахәҭа «Анцәа Иԥа иаара» иазку ажәабжьны раԥхьаӡа еилызкааз дыруаӡәкын [[Лактанций|Лактанци]] (IV-тәи ашәышықәса алагамҭа)<ref name="laktan2007_24_11_12">Лактанций, 2007, Божественные установления, VII, 24, 11—12.</ref>. Аимператор [[Константин Великий|Константин]] Дуӡӡа «Аԥшьацәа реидгылахь ииҩыз ажәа» аҟны Вергили «Италиа зегь раасҭа еицырдыруаз апоет» ҳәа изиҳәоит, уи «Аиқәырхаҩ изку иԥшьоу, ихьӡ-иԥша змоу амаӡа идыруан», аха амурҭаҭцәа гәымбылџьбарақәа рыргәаҟрақәа дрықәымшәарц азы уи еилкаам ажәақәа рыла аҳәара иқәшәеит<ref name="evsevi19">Евсевий, Слово, написанное к обществу святых, 19.</ref><ref name="bond2018_260_261">Бондаренко, 2018, с. 260—261.</ref>. Ақьырсиантә хҳәааҟаҵаҩцәа Вергили иԥааимбаражәа [[Абиблиа|абиблиатә]] «[[Книга Исаии|Исаиа Ишәҟәы]]» аиԥшзаара рбеит, уа иануп: «Абар, Аҭыԥҳа лцәа лтәымкәа дҟалоит, насгьы Аԥа длоуеит, хьӡысгьы Еммануил ирҭоит. Иара ахши ацхеи рыла дчалоит, ибааԥсу мап ацәкреи ибзиоу алхреи еиликаауа дҟалаанӡа»<ref name="biblii7_14_15">Библия, Книга Исаии, 7, 14—15.</ref>. Аԥшьбатәи аеклогаҟны (21—25) ажәеинраалақәак рҿы «Исаиа Ишәҟәы» 11-тәи ахы иақәшәо атекст ааԥшит: «Усҟан абгеи аӡыси еицынхалоит, абарси аџьмеи еицышьҭазаауеит; ацәҵыси, алым қәыԥши, ацәи еицны иҟалоит, ахәыҷгьы урҭ ныҟәигалоит<ref name="bond2018_105">Бондаренко, 2018, с. 105.</ref>. Ажәгьы амышәҳәыс иацыҳәлоит, рхәыҷқәагьы еицны ишьҭалоит, алымгьы ацә еиԥш аҭәа афалоит. Асабигьы амаҭ аҭра ахаҿы дыхәмарлоит, ахәыҷы инапы амаҭ аҭрахьы инеигалоит»<ref name="biblii11_6_8">Библия, Книга Исаии, 11, 6—8.</ref>.
Ақьырсианра ҟалаанӡатәи апоет, аԥааимбар иаҳасабала Вергили иӡбахә лассы-лассы иҳәоуп [[Отцы церкви|ауахәама абацәа]] русумҭақәа рҿы, еиҳаракгьы лассы-лассы [[Иероним Стридонский|Иероним Стридонтәи]] иҩымҭақәа рҟны<ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. Августин агәра ганы дыҟан Публи, Платони Цицерони реиԥш, Қьырсеи [[Ветхий завет|Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭра]] аԥааимбарцәеи дрыцны ажәҩан ахь дхалар шилшоз, избан акәзар Аиқәырхаҩ иааразы ацәанырра иман<ref name="ukolov1989_159">Уколова, 1989, с. 159.</ref>. VII-тәи ашәышықәсазы, Есихтәи [[Фульгенций Эсихский|Фулгенци]] итрактат ''«Interpretatio Christiana»'' аҟны, «Енеида» ақьырсиантә ҵарадырра иазку аллегориатә поемаҵас иааирԥшит; ари аусумҭа абжьаратәи ашәышықәсақәа зегьы рзы аҵакы аманы иаанхеит. Ақьырсианра иаԥхьанеиуаз иеиԥш, Вергили Ажәытәтәи Аиқәшаҳаҭра аперсонажцәа дрыцны ауахәамақәа рҿы дҭырхуан (иаҳҳәап, XII-тәи ашәышықәсазы Испаниа иҟаз [[Самора (Испания)|Самора]] аныхабаа аҿы, XV-тәи ашәышықәсазы [[Москва|Москватәи]] [[Благовещенский собор (Московский Кремль)|Благовещение аныхабаа]] аҿы)<ref name="bond2018_261">Бондаренко, 2018, с. 261.</ref><ref name="holter2013_1022">Hölter, 2013, s. 1022.</ref>. Иҟан агәрагарақәа, [[апостол Павел|Апостол Павел]], 60 шықәсазы Римҟа дышцоз, апоет ихаҭгәын даҭааны гәык-ԥсык ала дҵәыуон, избан акәзар Вергили иԥсы ҭаны дихаанымхеит, ақьырсианрахь дизыиамгеит азы ҳәа<ref name="bond2018_254">Бондаренко, 2018, с. 254.</ref>.
[[Высокое Средневековье|Иреиҳау абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан Вергили ихаҿсахьа аиҭакрақәа аиуит: апоет иҟынтәи аԥхьаҩцәа рзы еиуеиԥшым аџьашьахәқәа зхәыцуаз аҟәыӷа, аҟәыдырԥаҩ, анекромант иакәны дҟалеит. Уи зыхҟьоз амцқьацәа раамҭазы иҟаз Публи «ҵарала иҭәыз» уаҩык иаҳасабала ахьӡ ахьимаз, ишәҟәқәа рҟынтә аԥшрақәа ҟазҵоз, насгьы иан лыхьӡ («Магиа») ииашамкәа иахьеилыркаауаз ауп<ref name="holter2013_1024_1025">Hölter, 2013, s. 1024—1025.</ref>. Уи адагьы, Вергилии [[Апулей|Апулеи]] рцәеилаҩашьозар ауан, ихаантәи ауаа лаԥшхырԥаҩыс ирыԥхьаӡоз<ref name="gorelo2004_6">Горелов, 2004, с. 6.</ref>. [[Иоанн Солсберийский|Иоанн Солсберитәи]] иҩымҭа «Поликратик» (1159) аҟны Публи «Мантуатәи алаԥшхырԥаҩ» ҳәа изиҳәоит, насгьы Неапольнтәи егьырҭ амҵқәа зегьы ықәызцаз, убри ала ақалақь азҩа иацәызыхьчо амҵ шишаз атәы иҩуеит. [[Александр Неккам]] излеиҳәо ала, Вергили Неаполь ашьажәцәа рҟынтәи еиқәирхеит, уи адагьы, ақалақьтә џьармыкьаҿы акәац мбаауа иҟеиҵеит. Иара аҳауатә цҳа иргылан, ибаҳча иаакәыршаны имҵысуа аҳауа иалху аанда ҟаиҵеит. Рим Публи аџьаз ҽыуаҩ дызхагылаз ахан иргылеит; уи аҽыуаҩ Рим аибашьра ахьынтәиазаауааз аганахь дхьаԥшуан (XIV-тәи ашәышықәсазы уи асиужет «[[Деяния римлян|Римаа русқәа]]» ашҟа ииасит)<ref name="bond2018_264_265">Бондаренко, 2018, с. 264—265.</ref><ref name="gorelo2004_5_8">Горелов, 2004, с. 5—8.</ref><ref name="grabar1966_237_238">Грабарь-Пассек, 1966, с. 237—238.</ref><ref name="holter2013_1025">Hölter, 2013, s. 1025.</ref>.
[[Файл:Luca signorelli, cappella di san brizio, poets, virgilio.jpg|thumb|265px|Вергили. [[Лука Синьорелли]] иҟаиҵаз афреска [[Орвьето|Орвието]] аныхабаа аҟны, 1499-1502 шықәсқәа]]
[[Конрад Кверфуртский|Конрад Кверфурттәи]] (XII-тәи ашәышықәса анҵәамҭа) агәра ганы дыҟан Вергили Неаполь аҭӡамцқәа иргылеит ҳәа, уи аҭыԥ аҿы иҟаз амаҭқәа зегьы аихатә гәашәқәа ирҭакны, насгьы ахысҩы иџьаз статуиа ацхыраарала акыр аамҭа [[Везувий|Везуви]] ахыҵра ааникылон ҳәа. Тилберитәи [[Гервасий Тильберийский|Герваси]] (XIII-тәи ашәышықәса алагамҭа) иҩит Неапольҟа егьырҭ амҵқәа аазмышьҭуаз аџьаз мҵы аӡбахә, акәац ахьымбаауа аџьармыкьа нашана аӡбахә, апоет Нолаҟа ицо амҩа аҵаҟа ииҵәахыз амаҭқәа ртәы, иара убас «аматематикатә ҟазара» атәы, уи ацхыраарала Вергили иҟаиҵеит ашьха заҵәык агага аҿы ауаҩы ишьра амуа<ref name="bond2018_261_264">Бондаренко, 2018, с. 261—264.</ref>. [[Винсент из Бове|Винсент Боветәи]] иҩымҭа «[[Великое зерцало|Асаркьа ду]]» аҿы (XIII-тәи ашәышықәса азбжа) абас еиԥш иҟоу аҵасқәа рацәаны иҩит, насгьы раԥхьаӡакәны Публи алхимик иаҳасабала, насгьы «аҵабырг аҿаԥшыра» аԥҵаҩы иаҳасабала дааирԥшит — аԥҳәыс лхаҵа дизиашоу-дизиашаму аилкаара зылшоз амыруга. Ари ашәҟәыҩҩы ибзоурала Вергили алаԥшхырԥаҩк иаҳасабала изку агәаанагарақәа зегьы еицырдыруа иҟалеит. XV-тәи ашәышықәса алагамҭазы урҭ нарративк еиқәдыршәеит, уи Франциеи Англиеи Нидерландқәеи рҿы «Вергили иԥсҭазаареи иԥсреи ртәы зҳәо ашәҟәы» ҳәа ахьӡ аманы акырынтә еиҭакьыԥхьын<ref name="gorelo2004_5_8_21">Горелов, 2004, с. 5; 8—21.</ref>. Абри аганахьала, Публи [[Фауст, Иоганн Георг|доктор Фауст]] иаԥхьанеиҩыс дҟалеит<ref name="holter2013_1025">Hölter, 2013, s. 1025.</ref>.
Иаларҵәоу даҽа сиужетуп Вергилии бзиа иибози реизыҟазаашьақәа (хыҵхырҭак аҿы Нерон иԥҳа). Ари аԥҳәыс есыуаха Публи акалаҭ дҭартәаны луадахь дхалгалон. Ҽнак лара лыбзиабаҩ аԥенџьыр адәахьы дыкнаҳаны даанлыжьит, зегьы дырбарц азы, аха хара имгакәа Вергили ишьа иуит. Иара Рим зегь аҟны амца ирцәеит, насгьы «Нерон иԥҳа лхатә ҭыԥқәа рҟынтәи мацара амца агара алшара» ҟеиҵеит. Аимператор, игәы иақәымшәозаргьы, адҵа ҟаиҵар акәхеит «аҭыԥҳа лыцқьара ацәаԥҽразы» — ажәлар реизгара амца аиуразы. «Икнаҳау Вергили» лассы-лассы абжьарашәышықәсазтәи асахьаҭыхҩцәа даадырԥшуан, Игәҩану Абжьарашәышықәсазтәи ашәҟәыҩҩцәа ари асиужет рхы иадырхәон аҳәса ргәымбылџьбара иазку аморалтә жәабжьқәа рзы — [[Самсон|Самсони]] [[Далила|Далилеи]], [[Геракл|Геракли]] [[Омфала|Омфалеи]], [[Аристотель|Аристотели]] [[Кампаспа|Кампаспеи]] рҭоурыхқәа ирыцны<ref name="gorelo2004_19_20">Горелов, 2004, с. 19—20.</ref><ref name="holter2013_1025">Hölter, 2013, s. 1025.</ref><ref name="holl1996_126_127">Холл, 1996, с. 126—127.</ref>.
=== Данте иҩымҭа "Анцәатә Комедиа" ===
[[Файл:Delacroix barque of dante 1822 louvre 189cmx246cm 950px.jpg|мини|326x326пкс|[[Ладья Данте|Данте иладиа]], [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]], 1822]]
[[Файл:William Bouguereau - Dante and Virgile - Google Art Project 2.jpg|мини|326x326пкс|[[Данте и Вергилий в аду|Дантеи Вергилии џьаҳаным]], Уилиам Бугеро]]
Вергили [[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] иҩымҭа «[[Божественная комедия|Анцәатә комедиа]]» аҿы (XIV-тәи ашәышықәса алагамҭа) ахаҿсахьа хадақәа дыруаӡәкхеит. Данте мап ацәикит Вергили-алаԥшхырԥаҩ изку атрадициа: иара изы Публи ақьырсианра ажәабжьҳәаҩ, антикатә ҟәыӷара асимвол, иара убасгьы ажәеинраалақәа рыҩраҿы абжьгаҩ иакәын, «ҵа змам аӡыхь, // ашәақәа адунеи ахь иахьынтәилеиуаз»<ref name="grabar1966_247">Грабарь-Пассек, 1966, с. 247.</ref><ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref><ref name="dante1967_79_80">Данте, 1967, Ад, I, 79—80.</ref>. Данте Вергили иахь ихы нарханы иҩуеит: «Уара уоуп сырҵаҩы, бзиа избо сҿырԥшы; // Уара умацара уоуп исаназшьаз // ажәаҳәа ԥшӡа, зегьынџьара иҳараркуа»<ref name="dante1967_85_87">Данте, 1967, Ад, I, 85—87.</ref>. «Анцәатә комедиа» ишаҳәо ала, Публи данԥсы ашьҭахь [[Лимб (религия)|Лимб]] дақәшәеит, џьаҳаным актәи агьежь, иӡаахым ахәыҷқәеи ақьырсианра змам, аха ақьиара злоу ауааи ирызку. Уаҟа иара антикатәи апоетцәа дуқәа ԥшьҩык дрыцны дыҟоуп: Гомер, Лукан, Гораци, Овиди<ref name="goleni1967_470">Голенищев-Кутузов, 1967, с. 470.</ref>. Иара џьаҳанымтәи агәаҟрақәа ихигаӡом, аха иара дахьзымнеиуа жәҩантәи џьанаҭ иазку ахәыцрақәа ирыхҟьаны наӡаӡатәи агәырҩа ихигоит. [[Беатриче]] лыҳәарала Вергили Данте дицхраарц дыццакит, уи абгалаџ ӷәӷәа ақәылара ашәарҭара дҭагылан, насгьы бзиа иибоз дылԥыларц џьаҳаным ала дигеит, уи ахцәажәараҿы «Енеида» VI-тәи ашәҟәы анырра аныԥшуеит<ref name="goleni18">Голенищев-Кутузов, глава 18.</ref><ref name="grabar1966_253">Грабарь-Пассек, 1966, с. 253.</ref><ref name="goleni1967_475">Голенищев-Кутузов, 1967, с. 475.</ref>.
Ҩыџьа апоетцәа еицылбаауеит адгьыл аҵахь. “Акомедиа” автор, аҵаҩы арҵаҩы дышишьҭанеиуа еиԥш, гәрагарала Вергили дишьҭоуп, иаргьы имҩаныза дихылаԥшуеит: [[Цербер]] анышә асаса иҭажьны ирҭынчуеит, Данте [[Эринии|агәыԥжәарақәеи]] [[Медуза Горгона|Медузеи]] рҟынтәи дихьчоит, насгьы инапқәа дрынҵаны аӡҭачы дахигоит. Публи иоуп [[Одиссей|Улисс]] иацәажәо, Данте ииталиан бызшәа ззеилымкаар, мамзаргьы изҵаарақәа рҭак аҟаҵара мап ацәызкыр зылшоз<ref name="goleni18">Голенищев-Кутузов, глава 18.</ref>. Анаҩс аимҩалацәа [[Чистилище|Арыцқьаратә шьха]] ихалоит, уи аамҭазы урҭ дрыцлоит Стаци, ҳаҭыр дула Вергили иҿаԥхьа ихырхәо<ref name="shicha1991_227_228">Шичалин, 1991, с. 227—228.</ref>. Анаҩс еилкаахеит «Буколикқәа» IV-тәи аеклога Стаци ақьырсианра адкыларазы дшазыҟанаҵаз<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref><ref name="grabar1966_254_257">Грабарь-Пассек, 1966, с. 254—257.</ref>. Вергили изы џьанаҭҟа амҩа аркуп, убри аҟынтә “Анцәатә комедиа” аҩбатәи ахәҭа анҵәамҭазы Публи Данте даанижьуеит, амҩақәҵаҩ ироль Стаци иҭаны<ref name="shicha1991_228">Шичалин, 1991, с. 228.</ref>.
Данте иажәабжь асимволикатә гангьы амоуп. Вергили ихаҿсахьа еилкаатәуп автор агәнаҳа аҟынтәи (абгалаџ), [[Гвельфы|агвельф еиқәаҵәақәа]] (аҵарҭышагаҩцәа рыжраҿы иҟоу аџьнышцәа), амцтә хараҵарақәа рҟынтә, амцқәа, ақәымчра, ашәарҭара (Медузаи Фуриеи) рҟынтә дзыхьчо ақьиара зҵоу хдыррак аҳасабала. Аимҩалацәа ирԥылаз мамыршәагақәак Данте ихаан [[Флоренция|Флоренциеи]] Италиа зегьы рҿы иҟаз анархиа асимволра аадырԥшуазар ауеит. Апоет игәаанагарала, ари иҽеим ацәырҵра аиааира зылшоз Вергили дызхаҿсахьаз Римтәи аимпериа заҵәык ауп<ref name="goleni18">Голенищев-Кутузов, глава 18.</ref>.
=== Аиҭарҿиареи абароккои раамҭа ===
XIV-тәи ашәышықәсазы Италиа антикатәи акультура агәалашәара еиҭаҿио иалагеит. Данте ибзиабаҩцәа [[Франческо Петрарка|Франческо Петраркеи]] [[Джованни Боккаччо|Џьованни Боккаччои]], Вергили иреиҳаӡоу поетны дрыԥхьаӡон. Урҭ абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ирхашҭыз Публи иҳаҭгәын акыр аамҭа иашьҭан, насгьы аҵыхәтәаны Неаполь аҵкараҿ иҟаз аԥсыжратә урнақәа рзы 11 ҭыԥ ҭацә змаз [[колумбарий|аколумбари]] уи ауп ҳәа ирыԥхьаӡеит. Ари аҭыԥ ныҟәаратә обиектны иҟалеит. Боккаччо, иара излеиҳәоз ала, Вергили иԥсыжырҭаҿы ауп раԥхьаӡа апоетикатә гәацԥыҳәара ахьинырыз; Петрарка уа аҵла еиҭеиҳаит<ref name="bond2018_253_254">Бондаренко, 2018, с. 253—254.</ref>. Петрарка Вергили одақәак изикит, апоема «[[Триумфы|Атриумфқәа]]» дахаҿсахьаны дҟеиҵеит, антикатә культура егьырҭ ауаа реиԥш, асаламшәҟәгьы изиҩит<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref>. Ашәҟәыҩҩцәа аҩыџьагьы рҩымҭақәа рҿы рхы иадырхәеит «Буколикқәа» рсиужеттә мотивқәа<ref name="albr2004_770">Альбрехт, 2004, с. 770.</ref>.
;Алитература
[[Файл:Raffael 075.jpg|thumb|265px|Гомер, Данте, Вергили ([[Рафаэль|Рафаель]] иҭыхымҭа "Парнас" аҟынтәи ацыԥҵәаха, 1510—1511 шықәсқәа)]]
XV-тәи ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи Европа зегьы аҿы антикатә литература, ҷыдала Вергили ипоемақәа рахь аинтерес дырҩеигь аԥсы ҭало иалагеит. Арҭ апоемақәа ашколтә программа иахәҭакны иаанхеит; «Буколикқәа» актәи аеклога аҟынтәи аҵара змаз ауаажәларра апоезиа аилкаара иалагон. Уи аганахьала, анемец антикаҭҵааҩы [[Курциус, Эрнст|Ернст Курциус]] актәи аеклога Мраҭашәаратәи Европа апоезиатә традициа зегьы ацаԥха ҳәагьы ахьӡиҵоит<ref name="aver1996_22">Аверинцев, 1996, с. 22.</ref>. «Енеида» активла еиҭаргеит амилаҭтә бызшәақәа рахь: 1400 шықәсазы [[Гэльский язык|агаел бызшәахьы]], XV-тәи ашәышықәсазы — францыз бызшәалеи испан бызшәалеи (раԥхьа урҭ прозала еиҭаргоз ракәын). 1500 шықәсазы раԥхьаӡатәи апоетикатә еиҭага францыз бызшәала ицәырҵит, 1552 шықәсазы [[Дю Белле, Жоашен|Жоашен диу Белле]] IV-тәи ашәҟәы еиҭеигеит. «Енеида» еиҭаргеит англыз бызшәахьы (1513 шықәса), анемец бызшәахьы (прозала 1515 шықәсазы, жәеинраалала 1610 шықәсазы), аиталиа бызшәахьы (1581 шықәса). 1646 шықәсазы нидерландтәи адраматург [[Вондел, Йост ван ден|Иост ван ден Вондел]] апоема [[Нижненемецкий язык|ҵаҟатәи анемец бызшәахьы]] еиҭеигеит, 1770 шықәсазы аурыс бызшәахьы раԥхьаӡатәи аиҭага цәырҵит<ref name="albr2004_767_768">Альбрехт, 2004, с. 767—768.</ref><ref name="petrov1966_293">Петровский, 1966, с. 293.</ref>.
Вергили апоетцәеи адраматургцәеи аӡәырҩы анырра риҭеит. Иара иԥышәа ароль ду нанагӡеит Аамҭа Ҿыц аепикатә традициа ашьақәгылараҿы — амилаҭтә еиԥш, ауниверсал-қьырсиантәигьы. [[Лудовико Ариосто]] Публи иҟынтәи иҵеит ажәытәӡатәи афырхаҵаратә аамҭа абзоурала уажәтәи аамҭа арҳаракра («Игәаҟу Роланд», 1532 шықәса)<ref name="andree1993_502_503_522">Андреев, 1993, с. 502—503; 522.</ref>; [[Камоэнс, Луиш де|Луиш де Камоенс]] Португалиа аҭоурых зегьы Одиссеии Енеии рфырхаҵарақәа рыцҵара еиԥш иааирԥшит («Лузиадқәа», 1572 шықәса); [[Торквато Тассо]] «Енеида» астильи акомпозициеи абжьарашәышықәсазтәи асиужеттә материали еидикылеит («Зыхиақәиҭтәу Иерусалим», 1575 шықәса). [[Мильтон, Джон|Џьон Милтон]] иҩымҭа «[[Потерянный рай (поэма)|Ирӡыз аџьанаҭ]]» (1667шықәса) аҿы х-традициак еилаҵаны иаԥиҵеит — Вергилиантәи, Гомертәи, аԥшьаҩыратәи. Аклассикатә шьаҭала амилаҭтә епос аԥҵара анаҩстәи аҽазышәарақәа ([[Вольтер]] иҩымҭа «[[Генриада]]», 1728 шықәса, [[Херасков, Михаил Матвеевич|Михаил Херасков]] иҩымҭа «[[Россиада]]», 1779 шықәса) еиҳарак еихьӡара змам ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="albr2004_767_768">Альбрехт, 2004, с. 767—768.</ref>.
Енеии Дидонеи рҭоурых еицырдыруа иҟалеит XVI-тәи ашәышықәсазтәи адраматургиаҿы: ашәҟәыҩҩцәа зшьа еилашуаз Карфагентәи аҳкәажә, динхаҵарала згәы ҭәыз Енеи диҿадыргылон. Ари атема иазку апиесақәа аԥырҵеит [[Жодель, Этьен|Етиен Жодель]] (1555 шықәса), [[Кристофер Марло]] (1583 шықәса), [[Фришлин, Филипп-Никодим|Никодемус Фришлин]] (1581 шықәса), [[Кнауст, [[Генри Пёрселл|Генрих]]|Генрих Кнауст]] (1566 шықәса)<ref name="theiso2008_4_1">Theisohn, 2008, B.4.1.</ref>. Вергили и-Дидона [[Шеқспир, Уильиам|Уилиам Шекспир]] иҟны [[Клеопатра|Клеопатра]] лхаҿсахьа анырра анаҭеит (атрагедиа «[[Антоний и Клеопатра (пьеса)|Антонии Клеопатреи]]», 1600-тәи ашықәсқәа)<ref name="aver1996_32">Аверинцев, 1996, с. 32.</ref>. XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рзы ари атема иазку аоперақәа рацәаны ицәырҵит, урҭ рҟынтәи еиҳа иалкаауп [[Франческо Кавалли]] (1641 шықәса) иара убас Генри Пиорселл (1689 шықәса) ирҩыз. [[Пьетро Метастазио|Пиетро Метастазио]] 1724 шықәсазы иаԥиҵеит алибретто «Иаанрыжьыз Дидона», акомпозиторцәа аӡәырҩы рхы иадырхәоз<ref name="theiso2008_4_1">Theisohn, 2008, B.4.1.</ref>.
[[Файл:Eneida coin.jpg|thumb|right|140px|Украинатәи ахьтәы ԥараҿырп "[[Энеида (Котляревский)|Енеида]]" (2000 шықәса)]]
«Енеида» [[бурлеск|абурлесктә]] жанр ала иҩыз аусумҭақәа рзы аматериал иахыҵхырҭаны иҟалеит. Урҭ апоема ччархәқәа ракәын, урҭ рҿы Вергили ифырхацәа зеиԥшыҟам аҭагылазаашьақәа ирҭагылон. Афранцыз [[Скаррон, Поль|Поль Скаррон]] 1648—1653 шықәсқәа рзы иҩит Европа зегьы аҿы даараӡа еицырдыруа иҟалаз «[[Вергилий наизнанку|Вергили ҩныҵҟала]]»; уи иҿыԥшит Даниатәи [[Хольберг, Людвиг|Лудвиг Холберг]] (1754 шықәса), анемец [[Блумауэр, Алоиз|Алоиз Блумауер]] (1784—1788 шықәсқәа), аурыс [[Осипов, Николай Петрович (писатель)|Николаи Осипов]] (1791 шықәса), украинауаҩ [[Котляревский, Иван Петрович|Иван Котлиаревски]] (1798 шықәса), уҳәа убас егьырҭ ашәҟәыҩҩцәагьы ирацәаҩны<ref>[http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-3521.htm Травести] // Литературная энциклопедия.</ref>.
Абуколикатә традициа хра злоу аҿиара аиуит. Вергили иеклогақәа рсиужетқәеи рперсонажқәеи рхы иадырхәеит Петрарка, Боккаччо, [[Якопо Саннадзаро|Иакопо Саннаӡаро]] (ароман «Аркадиа», 1504 шықәса), [[Гарсиласо де ла Вега]], [[Клеман Маро]], Торквато Тассо (адрама «Аминта», 1573 шықәса), [[Сидни, Филип|Филип Сидни]], [[Сервантес, Мигель де|Мигель де Сервантес]] (ароман «[[Галатея (роман)|Галатеа]]», 1585 шықәса), [[Гуарини, Баттиста|Баттиста Гуарини]] («ахьча итрагикомедиа» «Ахьча иаша», 1601 шықәса). XVII-тәи ашәышықәсазы афранцыз [[пасторальный роман|пасторалтә роман]] абри аматериал ала ишәҭит: [[Юрфе, Оноре|Оноре д'Иурфе]] (ироман «Астреа» ақәҿиара дуқәа аиуит) насгьы [[Скюдери, Мадлен де|Мадлен де Скиудери]] ари ажанр аҿы аус руан. «Ахьчатә» поемақәа рыҩуан [[Мильтон, Джон|Џьон Милтони]] [[Поуп, Александр|Александр Поупи]], ахьчаратә проза — [[Гесснер, Соломон|Соломон Гесснер]]<ref name="grabar1958_227">Грабарь-Пассек, 1958, с. 227.</ref>. XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭаӡаз [[Андре Шенье|Андре Шение]] иаԥиҵеит иҩымҭа «Буколикқәа»<ref name="albr2004_770_771">Альбрехт, 2004, с. 770—771.</ref>.
«Георгикқәа» рныррала [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]], [[Фракасторо, Джироламо|Џьироламо Фракасторо]] («Сифилис, мамзаргьы Галлтәи ачымазара иазкны»), [[Вида, Марк Иероним|Марк Иероним Вида]], [[Ручеллаи, Джованни|Џьованни Ручеллаи]], [[Аламанни, Луиджи|Луиџьи Аламанни]] рдидактикатә поемақәа аԥырҵон. «Георгикқәа» џьашьахәыс ирбон [[Ронсар, Пьер де|Пиер де Ронсари]] [[Монтень, Мишель де|Мишель де Монтении]]; [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ари аусумҭа «иреиӷьу апоет иреиӷьу ипоема» ҳәа ахьӡиҵеит<ref name="albr2004_760">Альбрехт, 2004, с. 760.</ref>. Вергили иныррала, [[Томсон, Джеймс (поэт, 1700)|Џьеимс Томсон]] 1726—1730 шықәсқәа рзы иҩит апоемақәа рцикл «Ашықәс аамҭақәа», уи шьаҭас иазыҟалеит [[Гайдн, Йозеф|Иозеф Гаидн]] иораториа<ref name="albr2004_771_772">Альбрехт, 2004, с. 771—772.</ref>.
Романтәи атәылақәеи Англиеи рҿы, Вергили Аамҭа Ҿыц зегьы иалагӡаны даараӡа деицырдыруан, аха Германиа XVIII-тәи ашәышықәсазы уи иҭыԥ Гомер иааникылеит<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref>. [[Винкельман, Иоганн Иоахим|Иоганн Иоахим Винкельман]], Германиа антикатәи акультура аилкаараҿы анырра ду ҟазҵаз иҩымҭа «Ажәытәра аҟазара аҭоурых» аҿы (1764 шықәса), иҩит: «Гомер имҩақәҵареи Лукрециеи Катулли ржәытәтәи аамсҭашәареи, аҵара змам ахшыҩқәа рзы Вергили илашареи Овиди иҟазареи иаҿурԥшуазар, игәцаракраданы, иџьбараны иԥхьаӡоуп»<ref name="vinkel2000_166">Винкельман, 2000, с. 166.</ref>. Ишьақәыргылоуп [[Гете, Иоӷанн Вольфганг фон|Иоганн Вольфганг]] Гиоте Публи «инаимҩатәны, насгьы иқьышә дықәҵаны» дышихцәажәоз<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref>. Ус шакәызгьы, Публи [[Шиллер, Фридрих|Фридрих Шиллер]] бзиа иибоз апоетцәа дыруаӡәкын, уи «Енеида» II, IV ашәҟәқәа анемец бызшәахьы еиҭеигеит<ref name="aver1996_25">Аверинцев, 1996, с. 25.</ref>.
Иусумҭақәа зегьы еицырдыруа дшыҟазгьы, Вергили ихаҭа ашәҟәыҩҩцәа рылаԥш аниқәшәоз маҷын. Уи персонаж хәыҷык иаҳасабала дцәырҵуеит [[Джонсон, Бен|Бен Џьонсон]] ипьесақәа руак аҿы, Овиди ароль хада ахьынеигӡо (1601 шықәса), иара убас [[Филдинг, Генри|Генри Филдинг]] исатиратә роман “Анарцәыҟа аныҟәара” (1749 шықәса) аҟны; Филдинг иҟны Публи [[Аддисон, Джозеф|Джозеф Аддисон]] инапы кны [[Элизий|Елизи]] дҭалоит<ref name="holter2013_1023">Hölter, 2013, s. 1023.</ref>.
;Асахьаҭыхра
Вергили лассы-лассы иажәеинраалақәа рсахьаҭыхҩцәа ихаҿсахьа ҭырхуан. Абжьарашәышықәса ахыркәшамҭазы аамҭазы ҵасс ишышьақәгылаз еиԥш, Публи дҭырхуан, еиҳарак, ихы агәыргьын ахаргыланы, ишәҟәқәа руак инапы ианкны (уи азы ҿырԥштәыс иҟоуп 1508 шықәсазтәи [[Уанаҿа|Венециатәи]] аҭыжьымҭа). 1640 шықәсазтәи Парижтәи аҭыжьымҭа нага атитултә даҟьаҿы апоет агәыргьын ихеиҵоит [[Аполлон]]. 1502 шықәсазтәи [[страсбург|Страсбургтәи]] «Енеида» аҭыжьымҭа инаркны, еиуеиԥшым асахьақәа рциклқәа цәырҵуа иалагоит, урҭ еснагь анцәахәқәа зыкәшаны итәоу Вергили ипортреҭ ала иаатуан<ref name="holter2013_1026_1027">Hölter, 2013, s. 1026—1027.</ref>.
[[Файл:Simone Martini - Frontispice du Virgile.jpg|thumb|left|Симоне Мартини. [[Петрарка]] иитәыз Вергили инапылаҩыразы [[Фронтиспис|афронтиспис]]. [[Амброзианская библиотека|Амброзиантәи ашәҟәыҵәахырҭа]]. [[Милан]]]]
Иара убас асахьаҭыхҩцәа Вергили инысымҩа аҟынтәи хазы игоу ацыԥҵәахақәагьы рылаԥш рхын — аханатә ихыҭҳәааз. Апоет даадырԥшуан акалаҭ дҭакнаҳаны ([[Лука Лейденский|Лука Леидентәи]] 1514 шықәсазшәа, ахшараиура иаҿу аҳәса рзы Флоренциатәи [[Поднос для роженицы|асаанқәа]] раԥҵаҩцәа<ref name="holl1996_126_127">Холл, 1996, с. 126—127.</ref>), бзиа иибоз лшьа лызуа ([[Альбрехт Альтдорфер]], 1500 шықәсазшәа), егьырҭ апоетцәа дуқәа дрыцны — ҷыдала Гомер. [[Сандро Боттичелли]] раԥхьаӡакәны Публи «Анцәатә комедиа» (1492—1498 шықәсқәа) азы асахьаҭыхрақәа рҿы ҩыџьа аперсонаж хадақәа дыруаӡәкны дҟаиҵеит: иара иаарԥшраҿы аҩ-поетк еиԥмырҟьаӡакәа аԥсра ашьҭахьтәи адунеи иалаланы инеиуеит. Зны-зынла Вергили Петрарка дицны рсахьа ҭырхуан. Еицырдыруа апортреҭ [[Симоне Мартини]] 1338 шықәсазы иҭихит, Петрарка иитәыз Вергили ипоемақәа реизга — анапылаҩыратә ''Codex Ambrosianus'' — афронтисписазы. Уа даарԥшуп апоет, зықәрахь инеихьоу, агәыргьын зхагылоу, ашәҟәы кны аҵла амҵан дтәаны, иаԥхьа игылоуп аибашьҩы, анхаҩы, ахьча — ифырхацәа рсимволқәа<ref name="holter2013_1027_1029">Hölter, 2013, s. 1027—1029.</ref>.
Дарбанзаалак асахьаҭыхҩы еиҳа иналукааша апоетцәа рсахьа ҭихырц иӡбазар, Вергили хымԥада урҭ рсиа далахәхон. Иара ипортрети, Гомер ипортрети, [[Урбино]] ақалақь аҿы иҟоу аҳәынҭқар [[Федерико да Монтефельтро]] иаҳҭынраҟны аҵаратә уадаҿы икнаҳан (1470 шықәсазшәа); [[Рафаель Санти|Рафаель]] уи Дантеи Гомери рывараҿы [[Парнас (фреска)|афреска «Парнас]]» (1511 шықәса) аҟны дҭихит. Публи егьырҭ Парнас классикатә сахьақәа жәпакы рҿгьы дцәырҵуеит. Александр Поуп, иажәеинраалақәа руак аҿы (1715) имцырку астатуиақәа реизга далацәажәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы Вергили ихаҭара далацәажәоит<ref name="holter2013_1029_1030">Hölter, 2013, s. 1029—1030.</ref>.
«Енеида» Аиҭарҿиареи [[барокко|абароккои]] рсахьаҭыхҩцәа ирнаҭеит аҭахра дуӡӡа змаз асиужетқәа. Уи Енеи амца зкыз Троиантәи иаб зықәрахь инеихьаз иҟәаҟәа дықәҵаны ибналара, Енеи илшаз аԥшақәа рырҭынчра, Енеии [[Венера (мифологиа)|Венереи]] реиԥылара, Дидона лныҳәа, Енеии Дидонеи аҳаԥахьы рыбналара, Енеи ицара, Дидона лыԥсра, Сицилиа аԥсыжратә хәмаррақәа, Енеи нарцәтәи адунеи ахь илбаара, Паллантеиҟа инеира (ԥхьаҟатәи Рим аҭыԥ). Абарҭ атемақәа рыла асахьа ҭырхуан иналукааша аҟазацәа рацәаҩны, урҭ иреиуоуп [[Рафаель Санти|Рафаель]], [[Аннибале Карраччи]], [[Бароччи, Федерико|Федерико Бароччи]], [[Николя Пуссен|Николиа Пуссен]] уҳәа убас иҵегьы<ref name="theiso2008_4_2">Theisohn, 2008, B.4.2.</ref>.
=== XIX-XXI ашәышықәсақәа ===
;Алитературеи аҭҵаарадырреи
Аромантизм ааира инаркны Вергили зегьы еицазхарҵаз апоезиатә гени истатус ицәыӡит. Аромантикцәа, аԥсабаратәи аспонтантәи агәазыҳәарақәа рыла, Публи «иԥсабаратәым», иҿыԥшратәу апоемақәа зыҩуаз классикны дырбон, убри аҟнытә иара иаасҭа Гомер еиҳа деиӷьыршьон<ref name="aver1996_30">Аверинцев, 1996, с. 30.</ref><ref name="gasp1979_5">Гаспаров, 1979, с. 5.</ref>. Ус шакәызгьы, Публи [[Гюго, Виктор|Виктор Гиугои]] [[Гёльдерлин, Фридрих|Фридрих]] Гиольдерлини бзиа ирбоз апоетцәа дыруаӡәкын: Гиуго Вергили амза даҿирԥшуан, Гомер амра диҿирԥшуан, Гиольдерини иакәзар Евриали Ниси злаз аепизод анемец бызшәахьы еиҭеигеит<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref><ref name="aver1996_25_27">Аверинцев, 1996, с. 25—27.</ref>. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Пушкин]] ироман «[[Евгений Онегин|Евгени Онегин]]» аҿы, афырхаҵа хадеи [[Татьяна Ларина|Татианеи]] аҵыхәтәантәи реиқәшәара асценаҿы, еилыкка убарҭоуп Енеии Дидонеи нарцәтәи адунеи аҿы реиԥылара асцена аиԥшзаара. Вергили [[Бодлер, Шарль|Шарль Бодлер]], [[Валери, Поль|Поль Валери]], [[Теннисон, Альфред|Альфред Теннисон]], [[Тургенев, Иван Сергеевич|Иван Тургенев]] рырҿиарақәа ӷәӷәала анырра риҭеит<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref>. Вергилиантәи аԥсы зхоу апасторалтә елегиақәа аԥырҵон [[Шелли, Перси Биши|Перси Бише Шелли]], [[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]], [[Малларме, Стефан|Стефан Малларме]]<ref name="albr2004_771">Альбрехт, 2004, с. 771.</ref>.
[[Файл:Classical writers windows, Hill Bark.jpg|thumb|265px|Гомер, Есхил, Вергили, Гораци: аклассикатә поетцәа рсахьақәа авитражқәа рҿы Хилл Барк, Британиа Ду (XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭа)]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭа инаркны Публи иусумҭақәа еиҳа инарҭбааны рыԥхьара иалагеит, Данте еицдырра еизҳацыԥхьаӡа, насгьы ҭҵаарақәак ркьыԥхьра абзоурала. [[Гаспаров, Михаил Леонович|Михаил Гаспаров]] иажәақәа рыла “XX-тәи ашәышықәса, аромантизм иаҟәыҵны, апоезиаҿы иҟоу аԥсабаратә ҟазшьа шмифу еилнакааит, насгьы Римтәи ацивилизациа ауадаҩрақәеи аиқәымшәарақәеи ҳаамҭазы еиҳа ишеилкаау, — ҩаԥхьа Вергили иеилкаара, ихә ашьара алшеит”<ref name="gasp1979_5">Гаспаров, 1979, с. 5.</ref>. Публи ҩаԥхьа ус баша Апоет» ҳәа дҟалоит, насгьы аҟәыӷа иҟазшьақәа иманы<ref name="albr2004_769">Альбрехт, 2004, с. 769.</ref>. Еилкаауп уи ирҿиамҭақәа афранцыз поет [[Пеги, Шарль|Шарль Пеги]] ирҿиара анырра шарҭаз<ref name="aver1996_25_27">Аверинцев, 1996, с. 25—27.</ref>. [[Брох, Герман|Герман Брох]] иара изикит ароман “Вергили иԥсра” (1945 шықәса), [[Унгаретти, Джузеппе|Џьузеппе Унгаретти]] — ажәеинраалақәа рцикл (1950 шықәса)<ref name="aver1996_35_37">Аверинцев, 1996, с. 35—37.</ref><ref name="theiso2008_5">Theisohn, 2008, B.5.</ref>, [[Бродски, Иосиф Александр-иԥа|Иосиф Бродски]] иҩит ажәеинраала “Енеи Дидонеи”.
Алитературтә ҭоурыхҭҵааҩцәеи апублицистцәеи Вергили зегь раԥхьаӡа иргыланы Август изааигәаз «аимпериа азышәаҳәаҩ» иакәны дырбон, уи ихаҭареи иҟазареи рыхәшьарақәа анырра анаҭон. XIX-тәи ашәышықәсазы алибералцәа ацезаризм гәаӷшақә иахәаԥшуан, насгьы Август ипринципат автократиа ареспубликатә институтқәа рышьҭахь иаҵәахуаз ҩ-ганкахьалатәи политикатә системаны ирыԥхьаӡон; уи инақәыршәаны, урҭ Публи аҳҭынратә мҵақьақьаҩны иԥхьаӡара иазхиан. Ари азнеишьа XX-тәи ашәышықәсазы аҭҵаарадырраҿы иаанханы иҟан. Аҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәы иаанагон Вергили иҟазарала Август иполитикатә интересқәа рымаҵ иуан ҳәа, џьоукы уи иаԥсам акы акәны ирыԥхьаӡон, даҽа џьоукы уи аҭоурыхтә ҭахрақәеи аҿиареи рзы маҵурак аҳасабала ирыдыркылон. Италиатәи афашистцәеи Германиатәи анацистцәеи Публи амчра ӷәӷәа адгылаҩ иаҳасабала ҳаҭыр иқәырҵон; алитератураҿы ироль хәҭак ала ҿыц азхәыцра иацхрааит 1930 шықәсазы Вергили диижьҭеи 2000 шықәса аҵра азгәаҭара иадҳәалаз аилаҩынтра<ref name="vorms2003">Вормс, 2003.</ref>. 1945 шықәса ашьҭахь, антикаҭҵааҩы Карл Бухнер иҳәеит Вергилии афашизми еснагь еиҿагылаз алагерқәа рҿы ишыҟаз: иара [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] Анцәа ихшыҩ иаҿагылаз, уи азы ашьауӷа зықәҵаз Турн диҿирԥшит<ref name="aver1996_30_31">Аверинцев, 1996, с. 30—31.</ref>.
Иҟоуп иара убасгьы даҽа бжьаратә хәаԥшышьак, уи адгылаҩцәа алибералтәи аанти-либералтәи аргыларақәа мыцхәы ирмариоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Иҟалап Вергили ихатә политикатә программа имамызҭгьы, мамзаргьы ирҿиаразы уи ахадаратә ҵакы амамызҭгьы. Публи ипоемақәа рҿы ахаангьы иаахҵәаны дцәажәомызт, ифырхацәагьы рхатә иашара агәра ганы иҟам, аԥхьаҩ урҭ рлахьынҵа иаҳәо инақәыршәаны рхы мҩаԥыргоит ҳәа игәы иаанагаргьы. Убас, Енеи иара икаижьыз Дидона нарцәтәи аԥсҭазаараҿы данлықәшәо ахьааи аԥхашьареи изцәырҵуеит. Иара идыруеит анцәахәқәа иалырхыз аҳәынҭқарра аԥҵаразы Карфагенынтәи ӷбала дцар шакәыз, аха уеизгьы ихы изанажьуам. «Буколикқә» актәи аеклогаҟны ахьча Титир «анцәа» илыԥха иабзоураны аҩны дахьынхаз деигәырӷьоит, аха убри аамҭазы аиҳабыра рҟынтәи ацхыраара змоуз иҩыза дрыцҳаишьоит. Вергили абасеиԥш ала ихәаԥшра иадгыло еснагь ипоезиаҿы агәыҩбареи агәаҟреи рбоит<ref name="aver1996_31_35">Аверинцев, 1996, с. 31—35.</ref>.
Ҳаамҭазтәи аҭҵааҩцәа изларҳәо ала, Вергили ирҿиараҿы уи аамҭа иаҷыдаҟазшьамыз ахырхарҭала дцон — Александриатәи акомплексра аҟынтәи аклассикатә мариара ашҟа<ref name="albr2004_737_742_743">Альбрехт, 2004, с. 737; 742—743.</ref>. Урҭ “Енеида” европатәи акультура зегьы азы шьаҭанкылатәи текстны, адунеизегьтәи алитература иреиҳау аусумҭақәа иреиуаны ирыԥхьаӡоит, Публигьы Август иаамҭазы иреиҳау поетны ихәаԥшуеит, зыжәлар рыхдырра аепос аҳәаақәа ирҭагӡаны аарԥшра зылшаз<ref name="albr2004_737">Альбрехт, 2004, с. 737.</ref><ref name="kovalv2002_593_594">Ковалёв, 2002, с. 593—594.</ref><ref name="kum1990_273">Куманецкий, 1990, с. 273.</ref>. Аха уи Принципат официалла изышәаҳәаҩ ҳәа дыԥхьаӡатәым, Ареспублика аҵыхәтәантәи апоетцәа дыруаӡәкуп<ref name="gasp1979_10">Гаспаров, 1979, с. 10.</ref>.
;Аҿыханҵеи акинои
[[Файл:VirgilAeneidVI.jpg|thumb|250px|Вергили Августи Октавиеи Енеида дырзаԥхьоит. Жан-Жозеф Таилассон иусумҭа, 1787 шықәса.]]
Аромантизм аԥхьатәи аамҭазы, асахьаҭыхҩцәа Вергили инысымҩа ҵабырг аҟынтәи аепизодқәа раарԥшра иалагеит. [[Кауфман, Ангелика|Ангелика Кауфман]] асахьа «[[Вергилий, читающий «Энеиду» Октавии и Августу|Октавиеи Августи „Енеида“ ирзаԥхьо Вергили]]» аҟны раԥхьаӡакәны иҭылхит Светони зыӡбахә иҳәаз «Енеида» аԥхьара аепизод: Октавиа далаԥсуеит атекст аҿы иԥсыз лԥа ихьӡ анлаҳалак, Август апоет уаҳа ҿиимҭырц блала иирбоит (1790/1793 шықәса). Абри атема аус адырулон [[Тайлассон, Жан Жозеф|Жан Жозеф Таилассон]] (1787 шықәса), [[Викар, Жан-Батист Жозеф|Жан-Батист Жозеф Викар]] (1800 шықәсазшәа), [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Жан Огиуст Доминик Енгр]] (''[[Tu Marcellus eris]]'', 1812—1819 шықәсқәа). Кауфманн Вергили дызлаз даҽа ҩ-сахьак ҭихит. Акаҿы, апоет Августи [[Ливия Друзилла|Ливиеи]] «Енеида» дырзаԥхьоит, егьи аҟны — иԥсра ахықәаҿ дышгылоу иҳаҭгәын азы аепитафиа иҩуеит (1785 шықәса)<ref name="holter2013_1030_1032">Hölter, 2013, s. 1030—1032.</ref>.
Вергили дызлоу зегьы еицырдыруаз аҭыхымҭақәа иреиуан [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иусумҭа “[[Ладья Данте|Данте иладиа]]” (1822 шықәса), ҩыџьа апоетцәа [[Стикс]] иахьыруа. [[Бугро, Вильям|Адольф]] Уилиам Бугро иҭихит “[[Данте и Вергилий в аду|Дантеи Вергилии џьаҳаным аҟны]]” захьӡыз асазьа, “Анцәатә Комедиа” аҟнытә џьаҳаным аабатәи агьежь аҭоурых шьаҭас иҟаҵаны (1850 шықәса). “Анцәатә Комедиа” азы асахьаҭыхратә циклқәа ҟарҵеит [[Блейк, Уильям|Уилиам Блеик]] (1825—1827 шықәсқәа), [[Доре, Гюстав|Гиустав Доре]] (1860-тәи ашықәсқәа), [[Данте Габриэль Россетти|Данте Габриел Россетти]], [[Байрос, Франц фон|Франц фон Баирос]] (1921 шықәса), [[Дали, Салвадор|Сальвадор Дали]] (1950-тәи ашықәсқәа)<ref>{{Cite web |url=http://mir-dali.ru/dante/dante.html |title=«Божественная комедия» в иллюстрациях Сальвадора Дали |access-date=2019-04-07 |archive-date=2019-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190407072717/http://mir-dali.ru/dante/dante.html |url-status=live }}</ref>.
Мантуиа 1801 шықәсазы Вергили ибаҟа цәырҵит (Пиацца Вирџилиана аҟны). 1884 шықәсазы Публи дахьиз ажәытәтәи Андқәа ҳәа иԥхьаӡоу Пиетоле ақыҭаҿы апоет ибаҟа шьақәдыргылеит. Апоет ихаҿсахьа 500 [[Лира (денежная единица)|лира]] зҵазкуа италиатәи аԥарақәа рҿы, иара убас [[Ватикан|Ватикан]], [[Монако|Монако]], [[Тунис|Тунис]] рԥошьтатә маркақәа рҿы ицәырҵуан<ref name="holter2013_1030_1031">Hölter, 2013, s. 1030—1031.</ref>.
Акинематографиаҿы Вергили «Анцәатә комедиа» акиноадаптациақәа рҟны афырхаҵа иаҳасабала мацара ауп дышцәырҵуа<ref name="holter2013_1031">Hölter, 2013, s. 1031.</ref>. Урҭ рахьтә актәи, «Џьаҳаным», Италиа иҭыҵит 1911 шықәсазы<ref>{{книга |автор=Welle John P. |заглавие=Dante, Cinema, and Television |издательство=[[University of Toronto Press]] |язык=en |ответственный=Iannucci Amilcare A. |год=2004 |страницы=36, 38—40 |ссылка=https://books.google.com/books?id=7oYFJXwbi9sC&printsec=frontcover&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false |isbn=0-8020-8827-9}}</ref>. [[Гринуэй, Питер|Питер Гринуеи]] ифильм «Данте. Џьаҳаным. Ашәақәа I—VIII» аҟны Публи ироль наигӡоит [[Гилгуд, Джон|Џьон Гилгуд]]<ref>[https://www.imdb.com/title/tt0098428/ «Данте. Ад. Песни I—VIII»] (IMDb)</ref>. [[Фон Триер, Ларс|Ларс фон Триер]] ифильм «[[Дом, который построил Джек (фильм, 2018)|Џьек иргылаз аҩны]]» (2018) аҟны [[Ганц, Бруно|Бруно Ганц]] инаигӡоз аперсонаж ''Виорџьил'' дцәырҵуеит, афырхаҵа хада џьаҳанымла дназго<ref>[https://www.imdb.com/title/tt4003440/ «Дом, который построил Джек»] (IMDb)</ref>.
'''Авидеохәмаррақәа'''
Авидеохәмаррақәа рсериа [[Devil May Cry (серия игр)|Devil May Cry]] ахаҿсахьа хадақәа Вергилии Дантеи рыхьӡқәа рыхҵоуп<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.1up.com/o.www.1up.com/news/postmortem-dmc3se|title=Postmortem on DMC3:SE|author=Mielke, James|website=1Up.com|date=2013-06-23}}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Анапылаҩырақәеи аҭыжьымҭақәеи ==
Вергили иҩымҭақәа еиқәырхоуп анапылаҩырақәа жәпакы рҿы ([[маюскул|анбан дуқәа]] мацара рыла), урҭ рҟынтә еиҳа ижәытәӡоу IV-тәи ашәышықәса аасҭа ихьшәамкәа иаԥҵан. Урҭ рахь иаҵанакуеит ''Codex Fulvii Ursini schedae bibliothekae Vaticanae'' (F; IV-тәи ашәышықәса, «Георгикқәа» раԥхьатәи аҩ-шәак рыда, «Енеида» X, XII ашәақәа рыда), ''Codex Augusteus'' (A; V-тәи ашәышықәса, «Георгикқәеи» «Енеидеи» рцыԥҵәахақәа), ''Codex Sangalensis'' (G; V-тәи ашәышықәса, иара убас «Георгикқәеи» «Енеидеи» рцыԥҵәахақәа), ''Codex Veronensis'' (V; V-тәи ашәышықәса, х-поемак зегьы рцыԥҵәахақәа асхолиақәа рыцны), ''Codex Mediceus'' (M; V-тәи ашәышықәса, аусумҭақәа зегьы, «Буколикқәа» рҿы алакуна заҵәык ада), ''Codex Ambrosianus'' (B; V—VI-тәи ашәышықәсақәа, «Енеида» ахәҭак алаҭын бызшәалеи бырзен бызшәалеи), ''Codex Romanus'' (R; V—VI-тәи ашәышықәсақәа, «Буколикқәеи» «Георгикқәеи» инагӡаны, «Енеида» алакунақәа рыла), ''Codex Vaticanus Palatinus'' (P; V—VI-тәи ашәышықәсақәа, апоемақәа зегьы алакунақәа рыла). Ахҭыжьҩцәа еиҳарак анапылаҩырақәа M, P, R ирызхьаԥшуеит. Зны-зынла абжьарашәышықәсатәи анапылаҩырақәагьы рхы иадырхәоит — иаҳҳәап, P иазааигәоу ''Codex Guelferbytanus Gudianus'', IX—X-тәи ашәышықәсақәа ирыҵаркуа<ref name="albr2004_764_765">Альбрехт, 2004, с. 764—765.</ref>.
Вергили раԥхьатәи икьыԥхьу иҭыжьымҭа 1470 шықәсазы Париж иҭыҵит. Акомментариқәа зну1612—1619 шықәсқәа рзтәи Лионтәи аҭыжьымҭа иахьагьы ахә ҳаракуп<ref name="albr2004_772">Альбрехт, 2004, с. 772.</ref>. Публи иусумҭақәа зегьы ҭыҵит ашәҟәқәа рсериақәа ''[[Collection Budé]]'' (Франциа, хә-томк) насгьы ''[[Loeb Classical Library]]'' (ЕАА, ҩ-томк) рҟны. Вергили ирҿиамҭа раԥхьаӡакәны урысшәала инагӡаны 1979 шықәсазы иҭыҵит, «[[Библиотека античной литературы|Антикатә литература абиблиотека]]» ҳәа ахьӡ змоу асериаҿы.
=== Аурыс бызшәахьы аиҭагақәа ===
Вергили иҟынтәи аурысшәахь еиҭагоу рацәоуп. Урҭ рахьтә раԥхьатәиқәа XVIII-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит.
'''«Буколикқәеи» «Георгикқәеи» реиҭагақәа''':
* «Георгика», мамзаргьы Ақыҭанхамҩа иазкны ԥшьы-шәҟәык. / Аиҭага В. Г. Рубан иредакциала. Санкт-Петербург, 1777. 104 даҟьа.
* П. Вергили Марон иеклогақәа. / Аиҭага А. Мерзлиаков. М., 1807. XXXII, 86 даҟьа.
* Вергили и-«Георгикқәа». / Аиҭага А. Р[аич]. М., 1821. XL, 181 даҟьа.
* Вергили и«Буколикқәеи» и«Георгикқәеи». / Аиҭага И. Соснецки. М., 1873. 80, 118 даҟьа.
* Аеклогақәа руак еиҭеигеит В. С. [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловиов]] («Русское обозрение», 1891).
* Публи Вергили Марон и«Буколикқәа» мамзаргьы ахьча ипоемақәа. / Аиҭага А. В. Рудзиански. Севастополь, 1897. 52 даҟьа.
* Вергили. Ақыҭатә поемақәа: «Буколикқәа». «Георгикқәа». / Аиҭага С. [[Шервинский, Сергей Васильевич|Шервински]]. (Асериа «Адунеизегьтәи алитература амалқәа»). М.-Л., Academia. 1933. 167 даҟьа. 5300 екземплиар. (''акырынтә еиҭакьыԥхьын, «БВЛ» аҿгьы уахь иналаҵаны'')
* Вергили. «Георгикқәа». Ашәа IV / Аиҭага Е. Иваниук // Новыи Гермес. № 3 (2009). С. 153—181.
'''«Енеида» аиҭагақәа инагӡаны''':
* Енеи. Афырхаҵаратә поема ''Публи Вергили Марон''. / Аиҭага В. [[Петров, Василий Петрович (поэт)|Петров]]. Санкт-Петербург, 1781—1786. 308, 254 даҟьа.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага И. Шершеневич. Варшава, 1868. 331 даҟьа (раԥхьаӡакәны «Современник» аҟны 1851—1852 шықәсқәа рзы, т. 30-36). [[s:Энеида (Вергилий/Шершеневич)/ДО|Атекст]] Викитекаҿы.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага И. Соснецки. М., 1872. 520 даҟьа.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага [[Фет, Афанасий Афанасьевич|А. Фет]], ажәалагала ацны насгьы Д. И. Нагуевски итекст агәаҭара. М., 1888. XXVIII, 201, 196 даҟьа.
* ''Вергили'' и-«Енеида». / Аиҭага Н. Квашнин-Самарин. Санкт-Петербург, 1893. 306 даҟьа.
* ''Вергили''. «Енеида». / Аиҭага В. [[Брюсов, Валерий Яковлевич|Бриусови]] С. [[Соловьёв, Сергей Михайлович (поэт)|Соловиови]]. (Асериа «Адунеизегьтәи алитература абаҟақәа»). М.-Л., Academia. 1933. 379 даҟьа. 5300 екземплиар.
* [[Ошеров, Сергей Александрович|С. А. Ошеров]] иҟаиҵаз «Енеида» аиҭага раԥхьаӡакәны иҭыҵит аҭыжьымҭаҿы: ''Вергили''. «Буколикқәа». «Георгикқәа». «Енеида». (Асериа «Адунеизегьтәи алитература абиблиотека», т. 6). М., ХЛ. 1971. 447 даҟьа. 300000 екземплиар (акырынтә еиҭакьыԥхьын)
'''«Енеида» ахәҭақәак реиҭагақәа:'''
* «Енеида» еиҭеигеит В. [[Санковский, Василий Демьянович|Санковски]] (ред. 2, аԥхьажәеи аилыркаарақәеи рыла В. Рубан, 3 ахәҭақәа, Санкт-Петербург, 1775);
* «Енеида» (4, 5, 6, 9, 12 ашәҟәқәа, аиҭага А. Соколов, Киев, 1881-83);
* «Енеида. V-тәи ашәа», аиҭага В. Алексеев (М., 1886);
* «Актәи ашәа» С. Манштеин (азгәаҭақәа ацны, Москва, 1878);
* [[Шарбе, Раймунд Августович|Р. А. Шарбе]], «IV-тәи аеклога аиҭагареи аилыркаареи» («Казантәи ауниверситет аҭҵаарадырратә нҵамҭақәа», 1854, IV, 69-120);
* «Енеида» ашәа I, В. Бегаки Ф. Блонскии (Киев, 1879); ашәа III, Соколов иеиҭага (Киев, 1874); ашәа IV—VI, аиҭага Логинов (Киев, 1886): ашәа VIII—IX, аиҭага И. Горовии Е. Котлиари (Киев, 1884-87).
* ''Вергили'' и-«Енеида». Ф-ашәак. [[Гринфельд, Михаил Моисеевич|М. М. Гринфельд]] иҟаиҵаз ажәалатәи алитературатәи аиҭага. Одесса: М. С. Косман ихьӡ зху ашәҟәҭыжьырҭа, 1913. — 202 даҟьа.
* ''Публи Вергили Марон''. «Енеида» актәи ашәҟәы. / Азеиԥш ред. А. В. Подосинов. (Асериа «[[AD USUM SCHOLARUM]]»). М.: Импето, [[2009]]. 104 даҟьа. 400 екземплиар.
Хазтәи аҭыжьымҭақәа:
* "R. Vergilii Maronis Aeneidos L. I-VI" (Ладевиг, Каппес, Фреунд уҳәа убас иҵегьы рҟынтәи азгәаҭақәа ацны, П.Н., Санкт-Петербург, 1878);
* "Енеида" (ашәҟәы. 1-6, ажәалагалақәеи азгәаҭақәеи рыла Д. И. Нагуевски, 2 Иара убас 5 т. арҵагатә ҭыжьымҭа. алаҭ. аклассика, 2 ред., Казани Леипциги, 1885-86);
* С. Орловски, «Енеида аҩбатәи ашәҟәы» (инҭырҳәыцааны ахцәажәарақәа ацны, Одесса, 1885);
* Фоков, “I Bucolica” (азгәаҭақәа ацны, “Ажәлар рҵарадырра Аминистрра ажурнал” 1873, ахәҭа 169);
* Д. Нагуевски, «Енеида I-III ашәҟәқәа рзы ажәар» (Рига, 1884 уҳәа убас иҵегьы).
'''Егьы''':
* «Акәыбры». / Аиҭага К. Котельников. Ревель, 1894. 15 даҟьа.
* ''Вергили''. «Буколикқәа». «Георгикқәа». «Енеида». (Асериа «[[Библиотека античной литературы|Антикатә литература абиблиотека]]»). М., Художественная литература. 1979. 550 даҟьа (абри аҭыжьымҭаҿы раԥхьаӡакәны еицеиҭагоуп ''Appendix Vergiliana'' ҳәа изышьҭоу апоемақәа: «Акәыбры», «Скопа», «Ашәиԥхьыӡқәа», «Лидиа», «Асасааирҭа аԥшәмаԥҳәыс», «Шьыжьхьа»)
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Могила Вергилия|Вергили ижырҭа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Ахыҵхырҭақәа ===
# {{книга
| автор = [[Децим Магн Авсоний]]
| заглавие = Стихотворения
| место = М.
| издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
| год = 1993
| страниц = 356
| isbn = 5-012-012791-4
| ref = Авсоний
}}
# {{книга
| автор = [[Данте Алигьери|Данте Алигьери]]
| заглавие = [[Божественная комедия]]
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1967
| страниц = 628
| ref = Данте
}}
# {{cite web
|url = https://azbyka.ru/biblia/
|title = Библия
|access-date = 2019-04-15
|ref = Библия
|archive-date = 2019-03-30
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190330141120/https://azbyka.ru/biblia/
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Блаженный Августин]]
| заглавие = Исповедь
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 2013
| страниц = 372
| isbn = 978-5-02-038291-6
| ref = Августин
}}
# {{книга
| автор = [[Марк Валерий Марциал]]
| заглавие = [[Эпиграммы (Марциал)|Эпиграммы]]
| место = СПб.
| издательство = Комплект
| год = 1994
| страниц = 448
| isbn = 5-88596-009-7
| ref = Марциал
}}
# {{книга
| автор = [[Гай Веллей Патеркул]]
| часть = [[Римская история (Веллей Патеркул)|Римская история]]
| заглавие = Малые римские историки
| место = М.
| издательство = [[Ладомир (издательство)|Ладомир]]
| год = 1996
| страницы = 11—98
| isbn = 5-86218-125-3
| ref = Веллей Патеркул
}}
# {{книга
| автор = Публий Вергилий Марон
| заглавие = Буколики. Георгики. Энеида
| место = М.
| издательство = [[Художественная литература (издательство)|Художественная литература]]
| год = 1979
| страниц = 550
| ref = Вергилий
}}
# {{книга
| автор = Публий Вергилий Марон
| заглавие = Энеида
| место = М.
| издательство = [[Лабиринт (издательство)|Лабиринт]]
| год = 2001
| страниц = 288
| isbn = 5-87604-127-0
| ref = Вергилий
}}
# {{книга
| автор =
| часть = [[Авторы жизнеописаний Августов|Властелины Рима]]
| ссылка часть =
| заглавие = Жизнь двенадцати цезарей. Властелины Рима
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1999
| страницы = 341—775
| isbn = 5-02-012792-2
| ref = Властелины Рима
}}
# {{книга
| автор = [[Авл Геллий]]
| часть =
| ссылка часть =
| заглавие = [[Аттические ночи]]. Книги 1—10
| место = СПб.
| издательство = Издательский центр «Гуманитарная академия»
| год = 2007
| страниц = 480
| isbn = 978-5-93762-027-9
| ref = Авл Геллий
}}
# {{книга
| автор = [[Авл Геллий]]
| заглавие = Аттические ночи. Книги 11—20
| место = СПб.
| издательство = Издательский центр «Гуманитарная академия»
| год = 2008
| страниц = 448
| isbn = 978-5-93762-056-9
| ref = Авл Геллий
}}
# {{книга
|автор = [[Гомер]]
|заглавие = [[Илиада]]
|ссылка =
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 2008
|страниц = 572
|isbn = 978-5-02-025210-3
|ref = Гомер
}}
# {{книга
| автор = [[Квинт Гораций Флакк]]
| заглавие = Собрание сочинений
| место = СПб.
| издательство = Биографический институт
| год = 1993
| страниц = 448
| isbn = 5-900118-05-3
| ref = Гораций
}}
# {{cite web
|url = http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Evsevij_pamfil/frametext5.htm
|title = Слово, написанное к обществу святых
|author = [[Евсевий Кесарийский]]
|access-date = 2019-04-15
|ref = Евсевий
|archive-date = 2012-02-11
|archive-url = https://www.webcitation.org/65N9bForz?url=http://www.vostlit.info/Texts/rus17/Evsevij_pamfil/frametext5.htm
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Публий Корнелий Тацит]]
| часть = [[Диалог об ораторах]]
| ссылка часть =
| заглавие = Тацит. Сочинения
| место = СПб.
| издательство = Наука
| год = 1993
| страницы = 356—384
| isbn = 5-02-028170-0
| ref = Тацит
}}
# {{книга
| автор = [[Лактанций|Луций Цецилий Фирмиан Лактанций]]
| заглавие = Божественные установления
| место = СПб.
| издательство = Издательство Олега Абышко
| год = 2007
| страниц = 512
| isbn = 5-89740-155-1
| ref = Лактанций
}}
# {{книга
| автор = [[Амвросий Феодосий Макробий]]
| заглавие = [[Сатурналии (Макробий)|Сатурналии]]
| место = М.
| издательство = Кругъ
| год = 2013
| страниц = 810
| isbn = 978-5-7396-0257-2
| ref = Макробий
}}
# {{cite web
|url = http://ancientrome.ru/antlitr/ovidius/index.htm
|title = Сочинения
|author = [[Публий Овидий Назон]]
|access-date = 2019-02-19
|ref = Овидий
|archive-date = 2012-11-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20121128015503/http://www.ancientrome.ru/antlitr/ovidius/index.htm
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Плиний Младший]]
| заглавие = [[Письма Плиния Младшего|Письма]]
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1982
| страниц = 408
| ref = Плиний Младший
}}
# {{cite web
|url = https://books.google.de/books?id=Sp9AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|title = Естественная история
|author = [[Плиний Старший]]
|access-date = 2019-04-15
|ref = Плиний Старший
|archive-date = 2018-06-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180615083207/https://books.google.de/books?id=Sp9AAAAAcAAJ&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false
|url-status = live
}}
# {{книга
| автор = [[Секст Проперций]]
| заглавие = Элегии в четырёх книгах
| место = М.
| издательство = [[Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина|Греко-латинский кабинет]]
| год = 2004
| страниц = 272
| isbn = 5-87245-112-1
| ref = Проперций
}}
# {{книга
| автор = [[Гай Светоний Транквилл]]
| часть = [[О знаменитых людях (Светоний)|О знаменитых людях]]
| ссылка часть =
| заглавие = [[Жизнь двенадцати цезарей]]. Властелины Рима
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1999
| страницы = 282—312
| isbn = 5-02-012792-2
| ref = Светоний
}}
# {{книга
| автор = [[Мавр Сервий Гонорат]]
| часть = Комментарии к «Энеиде»
| заглавие = Вергилий. Энеида
| ссылка = https://archive.org/details/isbn_5876041270
| место = М.
| издательство = Лабиринт
| год = 2001
| страницы = [https://archive.org/details/isbn_5876041270/page/n261 260]—285
| isbn = 5-87604-127-0
| ref = Сервий
}}
# {{книга
| автор = [[Публий Папиний Стаций]]
| заглавие = [[Фиваида (Стаций)|Фиваида]]
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1991
| страниц = 352
| ref = Стаций
}}
# {{cite web
|url = http://www.intratext.com/IXT/LAT0332/_INDEX.HTM
|title = Наставления оратору
|author = [[Марк Фабий Квинтилиан]]
|date =
|work =
|publisher =
|access-date = 2019-04-15
|lang =
|ref = Квинтилиан
|archive-date = 2019-03-14
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190314072445/http://www.intratext.com/IXT/LAT0332/_INDEX.HTM
|url-status = live
}}
=== Аҭҵаарақәа ===
# Вергилий // Словарь античности = Lexikon der Antike / сост. Й. Ирмшер, Р. Йоне; пер. с нем. — М.: Прогресс, 1989. — 704 с.
# {{книга
| автор = [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|Аверинцев С.]]
| часть = Две тысячи лет с Вергилием
| ссылка часть = http://ec-dejavu.net/v-2/Virgil_Averintsev.html
| заглавие = Аверинцев С. Поэты
| место = М.
| издательство = Школа «Языки русской культуры»
| год = 1996
| страницы = 19—42
| ref = Аверинцев
}}
# {{книга
| автор = [[Альбрехт, Михаэль фон|Альбрехт М.]]
| заглавие = История римской литературы
| место = М.
| издательство = Греко-латинский кабинет
| год = 2002
| том = 1
| страниц =
| isbn = 5-87245-099-0
| ref = Альбрехт
}}
# {{книга
| автор = [[Альбрехт, Михаэль фон|Альбрехт М.]]
| заглавие = История римской литературы
| место = М.
| издательство = Греко-латинский кабинет
| год = 2004
| том = 2
| страниц = 704
| isbn = 5-87245-099-0
| ref = Альбрехт
}}
# {{книга
| автор = Альбрехт М.
| заглавие = История римской литературы
| место = М.
| издательство = Греко-латинский кабинет
| год = 2005
| том = 3
| страниц =
| isbn =
| ref = Альбрехт
}}
# {{книга
| автор = Андреев М.
| часть = Ариосто и его поэма
| заглавие = Ариосто Л. Неистовый Роланд
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1993
| страницы = 489—537
| ref = Андреев
}}
# {{книга
| автор =
| заглавие = Античные писатели
| место = СПб.
| издательство = Лань
| год = 1999
| страниц = 448
| ref = Античные писатели
}}
# {{книга
| автор = Бондаренко М.
| заглавие = Вергилий
| место = М.
| издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
| год = 2018
| страниц = 336
| isbn = 978-5-235-04057-1
| серия = [[Жизнь замечательных людей]]
| ref = Бондаренко
}}
# {{книга
| автор = Бондаренко М.
| заглавие = Меценат
| место = М.
| издательство = Молодая гвардия
| год = 2016
| страниц = 285
| isbn = 978-5-235-03875-2
| серия = Жизнь замечательных людей
| ref = Бондаренко
}}
# {{книга
| автор = [[Борухович, Владимир Григорьевич|Борухович В.]]
| заглавие = В мире античных свитков
| место = Саратов
| издательство = [[Саратовский государственный университет имени Н. Г. Чернышевского|Издательство Саратовского университета]]
| год = 1976
| страниц = 213
| ref = Борухович
}}
# {{книга
| автор = Борухович В.
| часть = Из истории плагиата (литературные нравы Рима эпохи Августа)
| заглавие = [[Античный мир и археология]]
| место = Саратов.
| год = 1977
| выпуск = 3
| страницы = 148—149
| ref = Борухович
}}
# {{книга
| автор = [[Винкельман, Иоганн Иоахим|Винкельман И.]]
| часть =
| ссылка часть =
| заглавие = История искусства древности
| оригинал =
| ссылка =
| викитека =
| ответственный =
| издание =
| место = СПб.
| издательство = [[Алетейя (издательство)|Алетейя]]
| год = 2000
| том =
| страницы =
| столбцы =
| страниц = 800
| серия =
| isbn = 5-89329-260-X
| doi =
| тираж =
| ref = Винкельман
}}
# {{книга
| автор = [[Вормс, Альфонс Эрнестович|Вормс А.]]
| часть = Беседа с Л. Н. Толстым о Вергилии
| заглавие = Яснополянский сборник — 2002
| место = Тула
| издательство = Ясная Поляна
| год = 2003
| страницы = 228—235
| ref = Вормс
}}
# {{Акьыԥхьра|книга|автор=[[Гаспаров, Михаил Леонович|Гаспаров М.]]|часть=Авсоний и его время|ссылка часть=http://www.philology.ru/literature3/gasparov-93.htm|заглавие=Авсоний. Стихотворения|ссылка=https://search.rsl.ru/ru/record/01001673456|место=М.|издательство=Наука|год=1993|страницы=251—272|страниц=356|isbn=5-02-012791-4|язык=|ref=Гаспаров}}
# {{книга
| автор = [[Гаспаров, Михаил Леонович|Гаспаров М.]]
| часть = Вергилий — поэт будущего
| заглавие = Вергилий. Буколики. Георгики. Энеида
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1979
| страницы = 5—34
| ref = Гаспаров
}}
# {{книга
| автор = [[Гиленсон, Борис Александрович|Гиленсон Б.]]
| заглавие = История античной литературы
| место = М.
| издательство = Флинта
| год = 2001
| том = 2
| страниц = 384
| isbn = 5-89349-314-1
| ref = Гиленсон
}}
# {{книга
| автор = [[Голенищев-Кутузов, Илья Николаевич|Голенищев-Кутузов И.]]
| часть = «Божественная комедия»
| ссылка часть =
| заглавие = Данте Алигьери. Божественная комедия
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1967
| страницы = 467—495
| ref = Голенищев-Кутузов
}}
# {{cite web
|url = http://svr-lit.ru/svr-lit/golenischev-kutuzov-dante/index.htm
|title = Голенищев-Кутузов И. Данте
|access-date = 2019-04-26
|ref = Голенищев-Кутузов
|archive-date = 2017-03-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20170328002031/http://svr-lit.ru/svr-lit/golenischev-kutuzov-dante/index.htm
|url-status = live
}}
# {{Акьыԥхьра|книга|автор=[[Голенищев-Кутузов, Илья Николаевич|Голенищев-Кутузов И.]]|заглавие=Средневековая латинская литература Италии|ссылка=https://books.google.com/books?id=_lw0AQAAIAAJ&q=%22Что+дадут+песни+нечестивых+поэтов%22|место=М.|издательство=Наука|год=1972|страниц=308|язык=ru|ref=Голенищев-Кутузов}}
# {{книга
| автор = [[Голубцова, Елена Сергеевна|Голубцова Е.]]
| заглавие = Культура Древнего Рима
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1985
| страниц = 398
| ref = Голубцова
}}
# {{книга
| автор = Горелов Н.
| часть = Предисловие
| заглавие = Великие некроманты и обыкновенные чародеи
| место = СПб.
| издательство = [[Азбука-Классика]]
| год = 2004
| страницы = 5—32
| ref = Горелов
}}
# {{книга
| автор = [[Грабарь-Пассек, Мария Евгеньевна|Грабарь-Пассек М.]]
| заглавие = Античные сюжеты и формы в западноевропейской литературе
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1966
| страниц = 318
| ref = Грабарь-Пассек
}}
# {{книга
| автор = Грабарь-Пассек М.
| часть = Буколическая поэзия эллинистической эпохи
| заглавие = [[Феокрит]]. [[Мосх]]. [[Бион из Смирны|Бион]]. Идиллии и эпиграммы
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1958
| страницы = 189—229
| ref = Грабарь-Пассек
}}
# {{книга
| автор = [[Дуров, Валерий Семёнович|Дуров В.]]
| заглавие = История римской литературы
| место = СПб.
| издательство = [[Филологический факультет СПбГУ]]
| год = 2000
| страниц = 624
| isbn = 5-8465-0013-7
| ref = Дуров
}}
# {{книга
| автор = [[Ковалёв, Сергей Иванович (историк)|Ковалёв С.]]
| заглавие = История Рима
| место = М.
| издательство = Полигон
| год = 2002
| страниц = 864
| isbn = 5-89173-171-1
| ref = Ковалёв
}}
# {{книга
| автор = Куманецкий К.
| заглавие = История культуры Древней Греции и Рима
| место = М.
| издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]
| год = 1990
| страниц = 351
| ref = Куманецкий
}}
# {{книга
| автор = [[Машкин, Николай Александрович|Машкин Н.]]
| заглавие = Принципат Августа. Происхождение и социальная сущность
| место = {{М.}}-{{Л.}}
| издательство = Издательство АН СССР
| год = 1949
| страниц = 685
| ref = Машкин
}}
# {{книга
| автор = [[Межерицкий, Яков Юрьевич|Межерицкий Я.]]
| часть = Поэзия и политика времени становления принципата
| заглавие = Nostos. Сборник статей и очерков, посвященный 65-летию жизни и творчества поэта и исследователя античности Георгиса Я. Велласа
| место = Афины
| год = 2001
| страницы = 77—90
| ref = Межерицкий
}}
# {{книга
| автор = Межерицкий Я.
| заглавие = «Республиканская монархия»: метаморфозы идеологии и политики императора Августа
| место = {{М.}}, Калуга
| издательство = [[ИВИ РАН]], [[КГПУ им. В. П. Астафьева|КГПУ]]
| год = 1994
| страниц = 444
| isbn =
| ref = Межерицкий
}}
# {{книга
| автор = [[Ошеров, Сергей Александрович|Ошеров С.]]
| часть = История, судьба и человек в «Энеиде» Вергилия
| заглавие = Античность и современность
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1972
| страницы = 317—329
| ref = Ошеров
}}
# {{книга
| автор = Ошеров С.
| часть = Крестьянский быт в поэме «Moretum»
| заглавие = Быт и история в античности
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1988
| страницы = 114—126
| ref = Ошеров
}}
# {{книга
|автор = Парфёнов В.
|заглавие = Рим от Цезаря до Августа. Очерки социально-политической истории
|место = Саратов
|издательство = Издательство Саратовского университета
|год = 1987
|страниц = 174
|ref = Парфёнов
}}
# {{книга
| автор = [[Петровский, Фёдор Александрович|Петровский Ф.]]
| часть = Русские переводы «Энеиды» и задачи нового её перевода
| заглавие = Вопросы античной литературы и классической филологии
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1966
| страницы = 293—306
| ref = Петровский
}}
# {{книга
| автор = Сергеев Д.
| часть = Представления о государстве и государственной власти римских писателей эпохи Августа.
| заглавие = Античный мир. Проблемы истории и культуры
| место = СПб.
| год = 1998
| страницы = 294—308
| ref = Сергеев
}}
# {{книга
| автор = [[Уколова, Виктория Ивановна|Уколова В.]]
| заглавие = Античное наследие и культура раннего средневековья
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1989
| страниц = 320
| ref = Уколова
}}
# {{книга
|автор = Хафнер Г.
|заглавие = Выдающиеся портреты античности
|место = М.
|издательство = Прогресс
|год = 1984
|страниц = 303
|ref = Хафнер
}}
# {{книга
| автор = Холл Д.
| заглавие = Словарь сюжетов и символов в искусстве
| место = М.
| издательство = Крон-Пресс
| год = 1996
| страниц = 656
| isbn = 5-232-00326-7
| ref = Холл
}}
# {{книга
| автор = Шичалин Ю.
| часть = Стаций. Великий поэт в бесталанную эпоху
| заглавие = Публий Папиний Стаций. Фиваида
| место = М.
| год = 1991
| страницы = 227—259
| ref = Шичалин
}}
# {{книга |автор= [[Броутон, Роберт|Broughton R.]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Magistrates of the Roman Republic|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= New York|издательство=American Philological Association |год= 1952|volume= II|pages= |columns= |allpages=558 |серия=Philological Monographs |isbn= |тираж= |ref=Broughton}}
# {{Акьыԥхьра|статья
|автор=Büchner K.
|заглавие=P. Vergilius Maro
|издание=[[Паули-Виссова|Paulys Realencyclopädie der classischen Altertumswissenschaft]]
|место=Stuttgart
|издательство=J.B. Metzler
|год=1955
|band=XV
|kolonnen=1021—1493
|ref=Büchner
}}
# {{книга
| автор = Hölter A., Hölter E.
| часть = Vergil
| заглавие = Historische Gestalten der Antike. Rezeption in Literatur, Kunst und Musik (= Der Neue Pauly. Supplemente. Band 8)
| место = Stuttgart/Weimar
| издательство = J.B. Metzler
| год = 2013
| страницы = 1021—1034
| ref = Hölter
}}
# {{книга
| автор = Stahl H.-P.
| часть = The Death of Turnus: Augustan Vergil and the Political Rival
| заглавие = Between Republic and Empire. Interpretations of Augustus and His Principate
| место = Berkeley; Los Angeles; Oxford
| издательство = [[University of California Press]]
| год = 1993
| страницы = 174—211
| ref = Stahl
}}
# {{Акьыԥхьра|статья
|автор=Theisohn P.
|заглавие=Dido und Aineias
|издание=Maria Moog-Grünewald (Hrsg.): Mythenrezeption. Die antike Mythologie in Literatur, Musik und Kunst von den Anfängen bis zur Gegenwart (= Der Neue Pauly. Supplemente)
| место = Stuttgart/Weimar
| издательство = J.B. Metzler
|год=2008
|band=5
|kolonnen=216—229
|ref=Theisohn
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.thelatinlibrary.com/verg.html Латинские тексты Вергилия]
* [http://newhermes.ru/issues/3/georgicae/ «Георгики», новый перевод]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130302000020/http://newhermes.ru/issues/3/georgicae/ |date=2013-03-02 }}
* [https://azbyka.ru/otechnik/Georgij_Fedotov/o-vergilii/ Федотов Г. О Вергилии]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190408191601/https://azbyka.ru/otechnik/Georgij_Fedotov/o-vergilii/ |date=2019-04-08 }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 70 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 19 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Цәыббрамза 21 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Вергили| ]]
[[Акатегориа:Алаҭын поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим агрономцәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
nmy7bk3a6lxyepljut5j8747f8vpkpk
Амза
0
4108
172609
172061
2026-08-24T13:29:43Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Амза]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172061
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Амза|Амза (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Амза
| асимвол = Moon decrescent symbol (bold).svg
| фон = #a0ffa0
| ахкы = Амҩаныза
| асахьа = FullMoon2010.jpg
| дата открытия-ref = Ухы иузархәом
| аепоха = [[J2000.0]]
| аперигели = -
| афели = -
| апсида = агеи
| периапсида = {{Ахыԥхьаӡара|363104|Км}}<br>({{Ахыԥхьаӡара|356400}}—{{Ахыԥхьаӡара|370400|Км}})
| апоапсида = {{Ахыԥхьаӡара|405696|Км}}<br>({{Ахыԥхьаӡара|404000}}—{{Ахыԥхьаӡара|406700|Км}})
| аҵәҩанбжа ду = {{Ахыԥхьаӡара|384399|Км}}<br>0,00257 а.е.
| аексцентриситет = 0.0549 (ибжьаратәу)<ref name="surdin" />
| асидертә период = 27.321661 мшы 27 мшы 7 сааҭки 43 минуҭи 11.5 секунди
| асинодтә период = 29.530588 мшы 29 м 12 с 44.0 мин
| аорбитатә ццакыра = 1.023 км/с (бжьаратәла)<ref name="surdin">{{книга | заглавие = Солнечная система | ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] | место = М. | издательство = Физматлит | год = 2008 | страницы = 69 | isbn = 978-5-9221-0989-5}}</ref>
| аорбита анаара = 5,145° (4,983–5,317°) [[Эклиптика|еклиптика]] иаҿ.6,668° (6,517-6,85°) амза аекватор иаҿ. 18,3—28,6° Адгьыл [[Экватор|аекватор]] иаҿ.<ref name="AK" /><ref name="AK" /><ref name="AK">{{книга | заглавие = Астрономический Календарь. Постоянная часть | ответственный = Редактор Абалакин В. К. | место = М. | издательство = Наука, главная редакция физико-математической литературы | год = 1981 | страницы = 555}}</ref>
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = (агхара) 1 аикәшара 18.6 шықәса рахь
| аперицентр аргумент = (аизҳара) 1 аикәшара 8.85 шықәса рахь
| амҩаныза зтәу = [[Адгьыл|Адгьыл]]
|амҩанызақәа = -
| аекватортә радиус = 1738.14 км0.273 адгьылтә
| аполиартә радиус = 1735,97 км0,273 адгьылтә
| абжьаратәи арадиус = 1737,10 км0,273 адгьылтә
| агьежь ду аикәшара = 10 917 км
| ақәӡара = 3.793·10<sup>7</sup> км<sup>2</sup>0.074 адгьылтә
| аҭаӡара = 2.1958·10<sup>10</sup> км<sup>3</sup>0.020 мамзаргьы адгьыл аҟнытә 1/50
| акапан = 7.3477·10<sup>22</sup> кг 0.0123 мамзаргьы 1/81 адгьылтә
| ажәпара = 3.3464 г/см<sup>3</sup>
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 1.62 м/с<sup>2</sup> 0.165 г
| актәи акосмостә ццакыра = 1.68 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 2.38 км/с
| аҵәира апериод = [[Синхронный спутник|еиқәыршәоуп]] (еснагь ганкала Адгьыл ахь иаарԥшуп)
| аҵәҩан анаара = 1.5424° (еклиптикатә хықә иаҿырԥшны)
| альбедо = 0,12
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = -2.5/-12.9-12.74 (амза анҭәу)
| температура 1 имя = Аекватор аҟны аҳауаҟәандара<ref>{{статья|заглавие=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits|том=141|номер=2|страницы=179—193|bibcode=1999Icar..141..179V |doi=10.1006/icar.1999.6175|язык=en|тип=journal|автор=A. R. Vasavada, D. A. Paige, S. E. Wood|год=1999|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|url=http://faculty.washington.edu/sew2/publications/Vasavada-etal-1999-ice-mercury-moon.pdf|archive-url=https://web.archive.org/web/20150824082850/http://faculty.washington.edu/sew2/publications/Vasavada-etal-1999-ice-mercury-moon.pdf|archive-date=2015-08-24|url-status=dead| issn = 0019-1035}}</ref>
| температура 1 минимум = 100 К (-173°С)
| температура 1 средняя = 220 К (-53°С)
| температура 1 максимум = 390 К (117°С)
| аилазаара = '''даараӡа иҵаӷоуп, иҟоуп [[водород|аӡри]], [[гелий|агелиум]], [[неон|анеон]], [[аргон|аргон]] рышьҭақәа<ref>[[Атмосфера Луны]].</ref>
| аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,00125
}}
'''Амза''' — [[Адгьыл|Адгьыл]] [[естественный спутник|аԥсабаратә мҩаныза]] заҵәы ауп. [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иазааигәоу апланета амҩаныза, избан акәзар Амра иазааигәаӡоу апланетақәа ([[Меркурий|Меркури]]еи [[Венера|Венер]]еи) урҭ рымаӡам. Амра ашьҭахь адгьыл [[небо|ажәҩанҵакыра]]ҿы иреиҳау аобиект<ref group="комм.">Абраҟа, алашара ҳәа изышьҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] ауп, даҽакала иуҳәозар, ажәҩантә цәеижь аҟынтәи иаауа алашаратә цәқәырԥа зегьы (насгьы, уи иахҟьаны, уи иаԥнаҵо [[освещённость|алашара]]), афизикатә ҵакыла [[яркость|алашара]] акәымкәа – аобиект [[телесный угол|акәакь ӷәӷәа]] азы алашаратә цәқәырԥа аҵакы. Аҵыхәтәантәи азы аеҵәақәеи Венереи еиҳа аҵакы рымоуп, аха Амза аҭагылазаашьаҿы, еиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Адгьыл азааигәара, убри аҟнытә, уи акәакьтә шәагаа аиҳахара.</ref>, насгьы Амратә системаҿы ахәбатәи иреиҳау [[Спутники в Солнечной системе|аԥсабаратә мҩаныза]]. Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаратә бжьаӡара {{Ахыԥхьаӡара|384467|км}} ({{Ахыԥхьаӡара|0,00257|[[Астрономическая единица|а.е.]]}}, ~30 Адгьыл адиаметрқәа).
Адгьыл ажәҩанҵакыраҿы Амза ҭәы иубарҭоу [[Видимая звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] −12.71<sup>м</sup> ыҟоуп. Амш аныбзиоу аамҭазы Адгьыл ахҟьа азааигәара Амза анҭәу иахылҵуа [[Освещённость|алашара]] 0,25 [[Люкс|лиукс]] ыҟоуп.<ref>Михайлов, Виноградов, 1974, ад. 61.</ref>
Амза цәырҵит 4,5 миллиард шықәса раԥхьашәа, [[Возраст Земли|Адгьыл аасҭа маҷк ихьшәаны]]. [[Происхождение Луны|Амза ахылҵшьҭра]] иадҳәаланы гәаанагарақәак ыҟоуп, аха урҭ рахьтә акгьы ахимиатә еилазаара аҷыдарақәа зегьы, насгьы аҩганктәи аныҟәара ҳаилнаркаауам. Еиҳа еицырдыруа агипотеза ишаҳәо ала Амза шьақәгылеит Адгьыли шәагаала [[Марс|Марс]] еиԥшу апланета [[Тейя (гипотетическая планета)|Теиеи]] «[[Модель ударного формирования Луны|Реиҿасра ду]]» ашьҭахь иаанхаз аԥҽыхақәа рҟынтәи. 2004 шықәсазы афизик [[Горькавый, Николай Николаевич|Николаи Горкави]] жәабала инадыркны шәкыла акилометрқәа рҟынӡа ашәагаа змоу акосмостә цәеижьқәа рыла Адгьыл акыраамҭа астероидқәа рықәҳара иахҟьаны Амза ашьақәгыларазы амодель ҟаиҵеит. Агипотеза ҿыц иҳаилнаркаауеит иқәыхгаз аидыслара ашьҭахь Адгьыл аӡы зыцәымӡыз, насгьы Амза аполиусқәа рҿы аӡы ахьынтәаауа.<ref>{{Статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004DDA....35.0711G|автор=N. N. Gorkavyi|заглавие=The New Model of the Origin of the Moon|год=2004-05-01|том=35|страницы=07.11}}</ref>
Амза ауп [[Аполлон-11|ауаа зҭааз]] адгьыл анҭыҵтәи [[Астрономический объект|астрономиатә обиект]] заҵә.
== Ахьӡ ==
«Луна» ажәытәӡатәи аурыс ажәоуп, уи 969 шықәса иазку [[Лаврентьевская летопись|Лавренти ишықәсҩыра]]ҿы аҩыратә ахыҵхырҭақәа рҿы иуԥылоит.<ref>{{книга|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII веков. Вып. 8|год=1981|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=Луна¹|ответственный=[[Академия наук СССР]], [[Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН|Институт русского языка]]; ред. колл., гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|страницы=305|ссылка=https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_8.pdf|тираж=14000|access-date=2024-02-04|archive-date=2024-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20240128145521/https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_8.pdf|url-status=live}}</ref>
Аурыс ажәа "Луна" х- slav < х- ie. louksnā́ “илашоу” аҟынтәи(аҟазшьарба аҳәса рыкласс*''louksnós''), убри индоевропатәи аформа иазхьаԥшуеит lat. lūna «луна».<ref>{{книга|автор=Фасмер М.|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2|ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=533&vol=2|место=М.|издание=Прогресс|год=1964—1973|страницы=533|archive-date=2014-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140307110521/http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=533&vol=2}}</ref>
[[Абырзенцәа|Аеллинцәа]] Адгьыл амҩаныза ''[[Селена|Селена]]'' (ажәытә бырз. бызшәала Σελήνη) ҳәа иашьҭан, [[древние египтяне|ажәытәтәи мысраа]] — [[Ях|Иах]] (''Ииах''), [[вавилоняне|вавилонаа]] - ''[[Син (мифология)|Син]]''; [[Иапониа|Иапониа]] Амза «Цуки» ҳәа иашьҭоуп, уи иашьашәало анцәахәы — «[[Цукиёми|Цукиоми]]».<ref>{{книга
| автор = Коростовцев, Михаил Александрович
| заглавие = Религия древнего Египта
| место = М.
| издательство = Наука
| год = 1976
| том = 3
| страниц = 336
}}</ref><ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Син, божество}}</ref><ref name="enryo">{{cite web|url=http://www.enryo.ro/carti/Japanese%20mythology%20A%20to%20Z.pdf|title=Japanese Mythology A to Z|publisher=|author=Jeremy Roberts|access-date=|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120907071914/http://www.enryo.ro/carti/Japanese%20mythology%20A%20to%20Z.pdf|archive-date=2012-09-07|url-status=live}}</ref>
== Амза ажәҩантә цәеижьк аҳасабала ==
=== Аорбита ===
{{main|Амза аорбита}}
[[Файл:Moon before sunset.jpg|мини|слева|Амза амра ҭашәаанӡа]]
Жәытәнатә аахыс ауаа Амза аныҟәара аарԥшреи аилыркаареи рҽазыршәон. Аамҭа цацыԥхьаӡа, еиҳа-еиҳа ииашоу атеориақәа цәырҵуан.
Иахьатәи аҳасабрақәа шьаҭас ирымоу [[Браун, Эрнест Уильям|Браун]] итеориа ауп. [[XIX век|19]]-[[XX век|20]]-тәи ашәышықәсақәа реилысымҭазы иаԥҵаз уи аамҭазы иҟаз ашәага-загақәа рыла ииашаны Амза аныҟәара аанарԥшуан. Убри аан 1400 инареиҳаны атерминқәа (атригонометриатә функциақәа рзы [[коэффициент|акоеффициент]]қәеи аргументқәеи) аҳасабрақәа рҿы ахархәара роууан.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] иалшоит Амза аныҟәара ҳасаб азура, насгьы уи аҳасабрақәа еиҳагьы икылкааны ргәаҭара. Алазертә диапазон аметодқәа рыла Амза аҟынӡа абжьаӡара сантиметрқәак рыла агха ҟаҵаны иршәоит. Ашәарақәа рымацара ракәымкәа, Амза ахьыҟоу атеориатә зԥхьагәаҭарақәагьы абас еиԥш икылкааны ииашоуп; арҭ реиԥш аҳасабрақәа рзы рхы иадырхәоит жәа-нызқьла атерминқәа змоу арбагақәа, насгьы иҵегьы ииашаны иаарԥштәызар, ахархәара зҭазар алшо атерминқәа рхыԥхьаӡара ҳәаа амаӡам.<ref>''В. Е. Жаров'', 2002. [http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node35.html Сферическая астрономия. 5.6. Пульсарная шкала времени] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121005071856/http://www.astronet.ru/db/msg/1190817/node35.html |date=2012-10-05 }}.</ref>
Актәи азааигәара, ҳара ҳҳәар ҳалшоит Амза [[эллипс|аеллиптикатә]] орбитала [[эксцентриситет|ексцентриситет]] 0.0549 аманы иныҟәоит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит , насгьы агеоцентртә орбита [[большая полуось|аҵәҩанбжа ду]] 384,399 км аманы (аҵәҩанбжа ду асистема «Адгьыл — Амза» акапан агәҭахьы иазааигәаны 379,730 км ауп). Амза аныҟәараҵәҟьа кырӡа иуадаҩуп, уи аԥхьаӡараан еиуеиԥшым аганқәа рацәаӡаны хшыҩзышьҭра рыҭалатәуп, иаҳҳәап, Адгьыл аилацалара, насгьы Амза Адгьыл аасҭа 2,2-нтә рыла еиҳаны амч аманы изыдзырхало Амра анырра ӷәӷәа<ref group="комм.">[[Солнечная масса|Амра акапан]] 333 нызқь цыра Адгьыл акапан ауп, насгьы [[Астрономическая единица|Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара]] 150 миллион км / 384 нызқь км ≈ 390 нтә еиҳауп Адгьыл аҟынтәи Амза аҟынӡа абжьаӡара аасҭа. Уи инақәыршәаны, Амза ианыруа Амреи Адгьыли рыгравитациатә мчқәа реизыҟазаашьа 333 000 / 390<sup>2</sup> ≈ 2,2 нтә раҟара ҟалоит.</ref>. Амза Адгьыл иакәшаны аныҟәара еиҳа ииашаны иазхәыцзар ауеит аныҟәарақәа рацәаны реицылара аҳасабала:<ref>{{Акьыԥхьра|книга |автор=[[Дагаев, Михаил Михайлович|Дагаев М. М.]] |заглавие=Солнечные и лунные затмения |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1978 |страницы=50—54}}</ref>
* 27,32166 мши-ҵхи рыла [[эллипс|еллиптикатә]] орбитала [[Адгьыл|Адгьыл]] акәшара — «[[месяц#Сидерический (звёздный) месяц|асидертә мза]]» ҳәа изышьҭоу ауп (даҽакала иуҳәозар, аныҟәара аеҵәақәа ирҿырԥшны ишәоуп);
* амза аорбита аҟьаҟьара агьежьра: уи аиқәҳәалақәа (орбитеи аеклиптикеи ахьеиқәшәо аҭыԥқәа) мраҭашәараҟа инаскьоит, 18,6 шықәса рыла аикәшара наӡа ҟаҵаны. Ари аныҟәара [[Прецессия|прецессионтәуп]];
* амзатә орбита аҵәҩан ду агьежьра ([[Линия апсид|апсид цәаҳәақәа]]) 8,8 шықәса апериод аманы (хыхь зыӡбахә ҳәаз аиқәҳәалақәа рныҟәара ахырхарҭа иаҿагыло аган ала имҩаԥысуеит, даҽакала иуҳәозар, аперигеи аурара еизҳауеит);
* амза аорбита [[эклиптика|аеклиптика]] ахь 4°59′ инаркны 5°19′ рҟынӡа анаара аамҭа-аамҭала аҽыԥсахра;
* амза аорбита ашәага-загақәа аамҭа-аамҭала рҽыԥсахра: аперигеи - 356,41 инаркны 369,96 нызқь км рҟынӡа, апогеи - 404,18 нызқь км рҟынӡа;
* [[Приливное ускорение|Ацәқәырԥааиратә ццакыра]] амзыз ала Амза ԥеиҳа-еиҳа Адгьыл аҟынтәи ахарахара (шықәсык ахь 38 мм), убас ала уи аорбита ашьшьыҳәа атлара иаҿу [[спираль|спиральуп]].<ref>{{cite web|url=http://curious.astro.cornell.edu/about-us/37-our-solar-system/the-moon/the-moon-and-the-earth/111-is-the-moon-moving-away-from-the-earth-when-was-this-discovered-intermediate|title=Is the Moon moving away from the Earth?|publisher=Ask the Astronomer ([[Корнелльский университет|Cornell University]])|date=2015-07-18|access-date=2015-10-16|lang=en|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004171433/http://curious.astro.cornell.edu/about-us/37-our-solar-system/the-moon/the-moon-and-the-earth/111-is-the-moon-moving-away-from-the-earth-when-was-this-discovered-intermediate|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.seeker.com/when-the-moon-becomes-earths-nemesis-1767675191.html|title=When the Moon Becomes Earth's Nemesis|publisher=Discovery.com|date=2013-07-26|quote=In the case of the moon, it is moving away from us at a rate of 3.78 centimeters (1.5 inches) per year|access-date=2015-10-16|lang=en|archive-date=2017-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20170306200103/http://www.seeker.com/when-the-moon-becomes-earths-nemesis-1767675191.html|url-status=live}}</ref><ref>''Алексей Левин''. [https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430606/Prekrasnaya_Selena Прекрасная Селена] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180305063653/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430606/Prekrasnaya_Selena |date=2018-03-05 }} // Популярная механика, № 5, 2008.</ref>
Амза еснагь азганк ала Адгьыл иаҿаԥшуеит; Амза егьи аган Адгьыл аҟынтәи иубарҭаӡам. Амза Адгьыл иахьынӡакәшо аамҭаҵәҟьа иҭагӡаны иара аҵәҩангьы знык иакәшоит, уи машәыршәа еиқәшәаз акы акәым, аха Амза ахәҭак Адгьыл ахь ахырхарҭа шьақәзыргыло [[Синхронное вращение|ацәқәырԥааиратә шьҭкаара]] иаҿыҵгоуп, уи алагьы Адгьыл акәшареи агьежьреи еиқәнаршәоит. Убасҵәҟьа, [[кордовая авиамодель|ашьаҳага змоу аҳаирплан амодел]] аԥырсал агәҭа иаакәыршаны иԥыруеит, насгьы егьи амҵәыжәҩа ахаангьы уахь иархаӡом.<ref name="scientificamerican">{{cite web|last=Murtagh|first=Jack|title=The SAT Problem That Everybody Got Wrong|url=https://www.scientificamerican.com/article/the-sat-problem-that-everybody-got-wrong/|website=[[Scientific American]]|date=2023-06-20|access-date=2024-02-02|lang=en|archive-date=2024-01-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240123120607/https://www.scientificamerican.com/article/the-sat-problem-that-everybody-got-wrong/|url-status=live}}</ref>
Ҵабыргны, Амза Адгьыл акәшара аеллиптикатә орбита абзоурала еиҟарамкәа иахьымҩаԥысуа азы, [[либрация|алибрациа]] иахҟьаны, Адгьыл аҟынтәи амза ахҟьа абжа маҷк еиҳаны иубарҭоуп.<ref>{{Cite web|title=In Depth {{!}} Earth's Moon|url=https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/in-depth|website=NASA Solar System Exploration|access-date=2022-09-05|archive-date=2022-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20220829124336/https://solarsystem.nasa.gov/moons/earths-moon/in-depth/|url-status=live}}</ref>
=== Азеиԥш еиҿкаара ===
1609 шықәсазы Галилео Галилеи ателескоп ахархәарала раԥхьаӡа акәны Амзаҿы агагақәа аниба, ашьхақәеи акратерқәеи ыҟоуп ҳәа алкаа ҟаиҵеит. Ихылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, Галилеи агәра ганы дыҟан Амза Адгьыл еиԥшу ихаҳәырку жәҩантә цәеижьуп ҳәа.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, Амза, ацәеи амантиеи (астеносфера) рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟазшьақәа еиԥшым, ԥшьы-хкҟьак шьақәдыргылоит, иара убас Амза злашьақәгылоу хәҭақәоуп амантиеи агәыцәи рыбжьара аиасратә зона, насгьы агәыцә ахаҭа, адәахьала иҟьатоуи ҩнуҵҟала икьакьои ахәҭақәа змоу. [[Атмосфера Луны|Атмосфереи]] [[Гидросфера Луны|агидросфереи]] шамахамзар иҟаӡам. Амза ахҟьа [[реголит|реголит]]ла ихҟьоуп — аметеоритқәа амза аҿықә ианаҿасуа иҟало асаба ҵаӷеи ахаҳәтә ԥҽыхақәеи реилаӡҩа. Аметеоритқәа ркаҳара иахылҿиаауа аиҿасра-тҟәацратә процессқәа анышә арпыпреи аиларҩынтреи иацхраауеит, убри аамҭазы анышә ахәҭақәа еилаӡуа, еиларӷәӷәо. Ареголит ахҟьа ажәпара метрак инаркны жәабала аметрақәа рҟынӡа иҟоуп.<ref name="автоссылка1">{{Статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2000JE001396 |автор=James G. Williams, Dale H. Boggs, Charles F. Yoder, J. Todd Ratcliff, Jean O. Dickey |заглавие=Lunar rotational dissipation in solid body and molten core |год=2001 |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |том=106 |выпуск=E11 |страницы=27933—27968 |issn=2156-2202 |doi=10.1029/2000JE001396 |archive-date=2021-02-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210205103515/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1029/2000JE001396 |url-status=live }}</ref><ref name=":0">{{Статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1002/2013JE004559 |автор=James G. Williams, Alexander S. Konopliv, Dale H. Boggs, Ryan S. Park, Dah-Ning Yuan |заглавие=Lunar interior properties from the GRAIL mission |год=2014 |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |том=119 |выпуск=7 |страницы=1546—1578 |issn=2169-9100 |doi=10.1002/2013JE004559}}</ref><ref>{{книга
| автор = Галкин И. Н., Шварев В. В.
| заглавие = Строение Луны
| издательство = Знание
| место = М.
| год = 1977
| isbn = ?; ББК 526 Г16
| страниц = 64
| серия = Новое в жизни, науке, технике. Серия «Космонавтика, астрономия», 2. Издается ежемесячно с 1971 г.
}}</ref>
{| class="wikitable"
|+ GRAIL адыррақәа рыла Амза агеологиатә хҟьақәа<ref name=":0" />
|-
| Аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьа
|style="text-align:right"| 0-230 км
|-
| Адәахьтәи агәыцә ҟьата
|style="text-align:right"| 230-325 км
|-
| Аиасратә зона
|style="text-align:right"| 325-534 км
|-
| Амантиа
|style="text-align:right"| 534-1697 км
|-
| Ацәа
|style="text-align:right"| 1697-1737 км
|}
Иубарҭоу аган бжьаратәла 3,2 км рыла акапан агәы иазааигәоуп, наҟтәи аган аасҭа, акапан агәы афигура агәахьы анаскьара инықәырԥшшәа 1,68–1,93 км ҟалоит. Иубарҭоу агьежьбжаҿы ахҟьа абжьаратәи ажәпара 8–12 км рыла еиҵоуп. Аекватортә хҟьа бжьаратәла 9,5 км рыла еиҳауп аполиусқәа рҟны аасҭа.<ref>{{Статья |автор=D. E. Loper, C. L. Werner |заглавие=On lunar asymmetries 1. Tilted convection and crustal asymmetry |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2000JE001441 |язык=en |год=2002 |том=107 |выпуск=E6 |doi=10.1029/2000je001441 |издание=Journal of Geophysical Research |archive-date=2021-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210814143030/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2000JE001441 |url-status=live }}</ref>
<!-- <u>Ядро</u>
20:26 29 июля 2014 BFM.ru
Учёные: ядро Луны окружено горячей жидкостью
Постоянные изменения в гравитационном поле спутника, в ходе которых ядро как бы скользит внутри Луны, возможны именно благодаря этому слою, который выступает в качестве смазки.
19:04 29 июля 2014 Новости УрФО
Учёные: Ядро Луны окружено жидким слоем
Учёные составили компьютерную модель Луны Группа учёных — геофизиков, в которую вошли китайские, японские и американские эксперты, провели исследование, в результате которого пришли к выводу, что ядро Луны окружено жидким
12:20 29 июля 2014 Lenta.ru
В недрах Луны нашли жидкость
Жидкий слой представляет собой тонкую вязкую среду между астеносферой — нижней мантией спутника Земли — и ядром Луны, который покрывает ядро неравномерным образом<ref>{{cite web|url = http://news.yandex.ru/yandsearch?cl4url=www.naurfo.ru%2Fnews%2F20101&lr=5&rpt=story|title = Учёные: Ядро Луны окружено жидким слоем|author = BFM.ru, Новости УрФО, Lenta.ru|date=2014-07-29|publisher = }}</ref>.-->
==== Ахҟьаҿы аҭагылазаашьа ====
[[Файл:STS-107 Shuttle Mission Imagery STS107-E-05695 STS107-E-05697.gif|мини|Акосмостә ӷба “[[Колумбия (шаттл)|Колумбиа]]” ацифратә камерала 2003 шықәса ажьырныҳәа 26 рзы иҭнахыз Амза аԥштәы змоу асахьақәа.<ref>{{cite web |url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05695.html |title=STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05695 |author=NASA |access-date=2017-10-18 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530001831/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05695.html |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=https://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05697.html |title=STS-107 Shuttle Mission Imagery: STS107-E-05697 |author=NASA |access-date=2017-10-19 |archive-date=2016-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160530014043/http://spaceflight.nasa.gov/gallery/images/shuttle/sts-107/html/s107e05697.html |url-status=dead}}</ref>]]
[[Атмосфера Луны|Амза атмосфера]] кырӡа иҵаӷоуп. Хыхь Амра ианамырлашо, уа иҟоу арчқәа рыхәҭаа 25 хәҭак/см3 еиҳахом (Адгьыл азы ари ахыԥарбага 2,7·10<sup>19</sup> хәҭак/см<sup>3</sup> ауп), амра ангылалакь ашьҭахь ҩ-еишьҭагылак рыла еизҳауеит агрунт арчы ацәыӡра инамаданы. Атмосфера аԥсыҽхара Амза ахҟьаҿы аҳауаҟәандара аиҭаԥара дуқәа ҟанаҵоит ([[Лунная ночь (время суток)|уахынла]] −173°C инаркны амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы +127°C рҟынӡа), заҟа ирлашоу еиԥш; абри аҭагылазаашьаҿы метрак аҵаулараҿы иҟоу ахрақәа рҟәандара еиҭакрада иҟоуп, −35°C. Атмосфера шамахамзар иахьыҟам инамаданы, Амзаҿы ажәҩан еснагь еиқәаҵәоуп, еҵәала иҭәуп, Амра алаԥшҳәаа аханы ианыҟоугьы. Аха ҽынлатәи афотоҭыхымҭақәа рҿы аеҵәақәа убарҭаӡам, избанзар урҭ раарԥшразы Амра иарлашо амаҭәарқәа мыцхәы ирлашаны иҟазҵо [[экспозиция (фото)|аекспозициа]] аҭаххон.<ref>Шевченко, 1990, ад. 614.</ref>
3,5 миллиардҟа шықәса раԥхьа, алава ахыҵра дуқәа аныҟаз аамҭазы, амза атмосфера еиҳа еилацалан. Аҳасабрақәа иаадырԥшуеит алава иалҵуа иԥыруа амаҭәашьарқәа ([[монооксид углерода|CO]], [[сера|S]], [[Аӡы|H<sub>2</sub>O]]) адгьыл аҿы иҟоу [[Атмосфера (единица измерения)|ақәыӷәӷәара]] аҟынтәи 1% змоу атмосфера шьақәдыргылар шрылшоз. Уи алаӡҩахара аамҭа 70 миллион шықәса раҟара аҭахын ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref name="Needham_2017"/>
[[Файл:1967 CPA 3546.jpg|мини|right|"Амзаҿы. Адгьыл шьҭыҵуеит" СССР аԥошьҭатә марка, 1967 шықәса<ref>{{книга
|автор = Маковецкий П. В.
|заглавие = Смотри в корень! Задача № 36 — Детективно-астрономо-филателистический сюжет
|ссылка = http://n-t.ru/ri/mk/sk036.htm
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1976
|страниц =
|страницы =
|isbn =
|ref =
|archive-date = 2010-12-08
|archive-url = https://web.archive.org/web/20101208073201/http://n-t.ru/ri/mk/sk036.htm
}}</ref>]]
Адгьылтә дырган Амза ажәҩан аҿы шамахак имҵысӡакәа икнаҳауп. Адгьыл амза алаԥшҳәаа ахыхьтәи аҩадареи азимути рыла (7° ҟынӡа) есымзатәи аҽеиҭакра маҷқәа рҿыҵга [[Либрация|алибрациақәа]] рҿыҵга еиԥшуп. Адгьыл акәакьтә шәагаа Амза аҟынтәи уанахәаԥшуа амза ашәагаа Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа аасҭа 3,7-нтә рылаеиҳауп, насгьы [[Адгьыл|Адгьыл]] ихнаҩо ажәҩантә сфера [[Стерадиан|аҭбаара]] 13,5-тә рыла еиҳауп Амза иаҵанакуа аҭыԥҭаӡара аасҭа. Амза аҟынтәи иубарҭоу Адгьыл арлашара аҩаӡара, Адгьыл аҿы иубарҭоу [[Фазы Луны|амзатә фазақәа]] рырбагақәа ирҿагылоуп: [[полнолуние|амза анҭәу]], Адгьыл алашара змам ахәҭа Амза аҟынтәи иубарҭоуп, иара убасгьы Амза алашара змам ахәҭа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп. Адгьыл ианыҷҷаало алашара ала арлашара закәанла 41-нтә еиҳаны иӷәӷәазароуп, Амза [[Лунный свет (астрономия)|алашарала]] Адгьыл арлашара аасҭа, аха аус аҟны уи 15-нтә рыла мацара еиҳауп; Адгьыл аҿы реиҳа иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә ҳаракыра]] Амзаҿы инықәырԥшшәа −16<sup>м</sup> ауп.<ref>Средний радиус Земли — 6371,0 км, а средний радиус Луны — 1737,1 км; соотношение равно ≈ 3,678.</ref><ref>{{nobr|(6371,0 / 1737,1)<sup>2</sup> ≈ 13,54}}.</ref><ref>Геометрическое альбедо Земли равно 0,367, а Луны — 0,12. Соотношение альбедо умножаем на соотношение площадей видимых дисков Земли и Луны: {{nobr|(0,367 / 0,12) ⋅ (6371,0 / 1737,1)<sup>2</sup> ≈ 41,12}}.</ref><ref>«Фотометрические измерения („[[Луноход-2|Лунохода-2]]“) привели к несколько неожиданным результатам относительно яркости лунного неба. В частности, было показано, что в дневное время лунное небо загрязнено определённым количеством пыли, и что при свете Земли в [[Лунная ночь (время суток)|ночное время]] лунное небо в 15 раз ярче, чем небо на Земле при полной Луне» — ''[[Маров, Михаил Яковлевич|М. Я. Маров]], У. Т. Хантресс'' Советские роботы в Солнечной системе: технологии и открытия. — {{М.}}: Физматлит. — 2017. — С. 263.</ref><ref>Соотношение яркости 41,12 соответствует разности видимых звёздных величин {{nobr|−2,5 ⋅ lg(41,12) ≈ −4,035}}; если звёздная величина Луны при наибольшей яркости равна −12,7, то звёздная величина Земли при наибольшей яркости составит −16,7</ref>
Амза ахҟьа амра ашәахәа 5-18% мацара ауп ианыԥшуа (ажәытә асфальт еиԥш). Амзаҿы аԥштәқәа реиԥшымзаарақәа даара имаҷуп; уи ахҟьа акаҳуа-цәыш мамзаргьы аиқәаҵәа-каҳуажә аԥштәхәқәа амоуп (1970 шықәсазтәи арбагақәа).<ref>Первые итоги определения физико-механических свойств грунтов Луны / под ред. проф. д-ра техн. наук [[Булычёв, Василий Георгиевич|В. Г. Булычёва]]. — {{М.}}: Госстрой СССР. — 1970. — С. 8.</ref>
2017 шықәсазы амза ахҟьа иреиӷьу аколориметриатә сахьақәа ҟаҵахеит акосмостә ныҟәага [[LRO]] зкәакьҭа ҭбаау амультиспектралтә камера WAC ала, иубарҭоуи аультрафиолеттәи аҟәшақәа рҿы аспектр адиапозонқәа быжьба рҟны иҭызхуа(ахсаала ахҳәаа). Аԥштәқәа реиҟәшаратә сахьақәа рҿы, Аилгара Амшын агәҭантәи ахәҭа, Ақәа Амшын мрагыларатәи ахәҭа, Ахьҭа Амшын, Аристарх ишьхеибаркыра рыԥштәы цәыҟаԥшьуп. Аҭынчра Амшын, Ацқьара Амшын аперифериатә хәҭа, Арацәара Амшын аҩадатәи ахәҭа, Ақәа Амшын мраҭашәаратәи ахәҭа, Аԥшацәгьақәа Рымшын амраҭашәаратәи аладатәи ахәҭақәа ажәҩангәыԥштәы рымоуп. Амза хазы игоу ахәҭақәа рыԥштәы аҷыдарақәа зегьы аԥхьаҟа ишьақәырӷәӷәахеит. Хазы игоу ахҟьа ахәҭақәа рыԥшшәқәа рҷыдарақәа абла шамахамзар еилнаргаӡом. Иаабац аԥштәызхоу афотоҭыхра ахархәарагьы иаҭаху алҵшәа ҟанаҵаӡом – амза ахҟьа тонк мацара аманы иааԥшуеит.<ref>[http://target.lroc.asu.edu/q3/# Интерактивная, масштабируемая карта Луны. Активировать слой «WAC Hapke-Normalized Color» или «WAC Color test»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170624010105/http://target.lroc.asu.edu/q3/ |date=2017-06-24 }}.</ref><ref>{{статья |автор=H. Sato et al. |заглавие=Resolved Hapke parametermaps of the Moon |ссылка= |язык=en |издание=Journal of Geophysical Research: Planets |тип=журнал |год=2014 |месяц= |число= |том=119 |номер= |страницы=1775—1805 |doi=10.1002/2013JE004580 |issn=}}</ref><ref>Шкуратов, 2006, ад. 173.</ref><ref>Шевченко, 1983, ад. 93.</ref>
Аспектр аҟны ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭаҿы ахҟьатәи [[альбедо|альбедо]] аиҵахара иахҟьаны Амза маҷк ицәҩеижьны иааԥшуеит.<ref>Шкуратов, 2006, ад. 165.</ref>
<gallery mode="packed" heights="140px">
ISS-42 Moon on the Earth's atmosphere.jpg|Амза МКС аҟынтәи 2015 шықәса хәажәкыра 8
Moon on earth horizon.jpg|Амза МКС аҟынтәи 2005 шықәса, жәабран 24
Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|Амза акосмостә ӷба “[[Спейс шаттл|Спеис шаттл]]” аҟынтәи 1999 шықәса ԥхынҷкәынмза 21
</gallery>
=== Агравитациатә ҭыԥҭаӡара ===
==== Ахьанҭара амч ====
{{Main|Амза агравитациа}}
Амза ахҟьаҿы иҟоу [[Сила тяжести|ахьанҭара амч]] Адгьыл аҿы иҟоу аҟнытә 16.5% шьақәнаргылоит (6-нтә еиҳа иԥсыҽуп).
==== Агравитациатә мчы-лшара ====
{| class="standard" align="right"
|+ Асектортәи атессералтәи агармоникатә коеффициентқәа<ref>[http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm Орбитальные эфемериды Солнца, Луны и планет. 8. Начальные условия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110205212911/http://vadimchazov.narod.ru/text_htm/xsru08.htm |date=2011-02-05 }}.</ref>
| ''C''<sub>3,1</sub> = −0,000030803810
| ''S''<sub>3,1</sub> = −0,000004259329
|-
| ''C''<sub>3,2</sub> = −0,000004879807
| ''S''<sub>3,2</sub> = −0,000001695516
|-
| ''C''<sub>3,3</sub> = −0,000001770176
| ''S''<sub>3,3</sub> = −0,000000270970
|-
| ''C''<sub>4,1</sub> = −0,000007177801
| ''S''<sub>4,1</sub> = −0,000002947434
|-
| ''C''<sub>4,2</sub> = −0,000001439518
| ''S''<sub>4,2</sub> = −0,000002884372
|-
| ''C''<sub>4,3</sub> = −0,000000085479
| ''S''<sub>4,3</sub> = −0,000000718967
|-
| ''C''<sub>4,4</sub> = −0,000000154904
| ''S''<sub>4,4</sub> = −0,000000053404
|}
Амза [[Гравитационный потенциал|агравитациатә мчы-лшара]] ишаԥу ала аицҵақәа хԥа реицҵалыҵ еиԥш ианырҵоит:<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html Астронет: 7.3 Гравитационное поле Луны] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080514194340/http://www.astronet.ru/db/msg/1169697/node33.html |date=2008-05-14 }}.</ref>
: <math>W = V + Q + \delta W,</math>
Уаҟа — ацәқәырԥааиратә мчы-лшара, —ацентрифугатә мчы-лшара, — адхаларатә мчы-лшара. Адхаларатә мчы-лшара абжьааԥны еиҟәшоит азоналтә, асектортә, атессералтә гармоникақәа рыла:
: <math>\begin{align}
V &= \frac{GM}{r} \left[1 - \sum_{n=2}^{\infty} J_n\left(\frac{R}{r}\right)^n P_n(\sin\vartheta)\right. + \\
&\qquad{} + \left.\sum_{n=2}^{\infty} \sum_{m=1}^n \left(\frac{R}{r}\right)^n (C_{nm} \cos m\lambda + S_{nm} \sin m\lambda) P_n^m(\sin\vartheta)\right],
\end{align}</math>
уаҟа — иаԥшьу [[Многочлены Лежандра|Лежандр иполином]], — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], Амза акапан, —[[долгота|ахарареи]] [[широта|аҭбаараареи]].
==== Адгьыл аҿы аӡхалареи аӡылаҟәреи ====
{{Main|Аӡхалареи аӡылбаареи|Аӡхаларатә мчқәа}}
Амза [[Гравитация|агравитациатә]] нырра Адгьыл аҿы азҿлымҳара зҵоу цәырҵрақәак арҿиоит. Урҭ рахьтә реиҳа еицырдыруа — [[Прилив и отлив|амшынтә ӡхаларақәеи, аӡылаҟәрақәеи]]. Адгьыл еиҿаԥшуа аганқәа рҿы ҩ-кылчаарак ҟалоит (актәи азааигәара) — Амза иаҿаԥшуа аганахь ала, насгьы уи иаҿаԥшуа аганахь ала. [[Мировой океан|Адунеи аокеанқәа]] рҿы ари аеффект еиҳа иалкааны иубарҭоуп, ацәа кьакьа аҟны аасҭа (аӡы акылчаара еиҳауп). Аӡхалара [[Амплитуда|амплитуда]] (аӡхалареи аӡылаҟәреи рыҩаӡарақәа реиҟарамра) иаарту аокеантә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны ирацәаӡам, 30–40 см ыҟоуп. Аха аԥшаҳәақәа рзааигәара, аҵа ӷәӷәа анырра амзыз ала, аӡхыҵратә цәқәырԥа аҳаракра еизнарҳауеит, иаабац аԥша ацәқәырԥақәа реиԥш. Амза Адгьыл акәшара ахырхарҭа ҳасаб азуны, аокеан аҟны аӡхаларатә цәқәырԥа ацашьа асахьа ҭыхзар ауеит. Аӡхалара ӷәӷәақәа еиҳа аҭыԥ рымоуп аматерикқәа мрагыларахьтәи рыԥшаҳәақәа рҟны . Адгьыл аҿы иреиҳау аӡхаларатә цәқәырԥақәа рамплитуда Канадатәи аӡхықәчаԥа [[Фанди|Фанди]] иубарҭоуп, урҭ 18 метра иҟоуп.
Аглобус азы [[Амра|Амра]] адхаларатә мчы амҽхак Амза адхаларатә мчы аасҭа 200-нтә ишеиҳаугьы, Амза иаԥнаҵо [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] Амра иаԥнаҵо амчқәа раасҭа ҩынтә еиҳауп. Ари зыхҟьо аӡхаларатә мчқәа зхьыԥшу [[гравитационное поле|агравитациатә ҭыԥҭаӡара]] амҽхак мацара ахьакәым, уи аилазаара аиуеиԥшымрагьы иахьахьыԥшу ауп. Аҭыԥҭаӡара ахыҵхырҭа аҟынтәи абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа, аиԥшымра еиҳа ирласны еиҵахоит, аҭыԥҭаӡара ахаҭа амҽхак аасҭа. Амра Амза аасҭа 400-нтә Адгьыл иацәыхараны иахьыҟоу азы, амра агравитациа иахылҿиаауа аӡхаларатә мчқәа еиҳа иԥсыҽуп.<ref>{{cite web|url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|title=Морские приливы|author=Проф. [[Некрасов, Алексей Всеволодович|А. В. Некрасов]]|archive-url=https://www.webcitation.org/68ughMJ9C?url=http://fiz.1september.ru/articlef.php?ID=200601015|archive-date=2012-07-04|access-date=2009-07-17|url-status=dead}}</ref>
=== Амҳалдызтә мҽхакы ===
Иҟоуп агәаанагара, апланетақәа [[магнитное поле планет|рымҳалдызтә мҽхакы]] ахыҵхырҭа [[Тектоника|атектоникатә усура]] ауп ҳәа. Иаҳҳәап, Адгьыл аҿы амҽхак ҟанаҵоит агәыцә аҟны ирҭәоу [[металл|аметалл]] [[магнитное динамо|аныҟәара]]; [[Марс (планета)|Марс]] аҟны — [[Марс (планета)#Магнитное поле|аԥхьантәи аусура]] ахылҟьа-ҿылҟьақәа.
1959 шықәсазы «Луна-1» иаанарԥшит Амзаҿы еилазаашьак змоу амҳалдызтә мҽхакы шыҟамыз. [[Массачусетский технологический институт|Массачусетстәи атехнологиатә институт]] аҿы аҵарауаа имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ишьақәдырӷәӷәоит уи иҟьатоу агәыцә шамаз агипотеза. Ари Амза ахылҵшьҭра иазку зегь реиҳа еицырдыруа агипотеза аҳәаақәа ирҭаӡоит: 4,5 миллиардҟа шықәса раԥхьа Адгьыли [[Марс|Марс]] иаҟараз акосмостә цәеижьи реиҿасра Адгьыл аҟынтәи ирҭәаз аматериа дуӡӡа ахәҭа «ҭнаҟьеит», анаҩс уи Амза алҵит. Експериментла ашьақәырӷәӷәара алыршахеит Амза аҟазаара раԥхьатәи аамҭацыԥҵәахазы Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы еиԥшыз амҳалдызтә мҽхакы шамаз.<ref name="Vn"/><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ |title=Учёные раскрыли тайну магнитного поля Луны |access-date=2020-06-23|lang=ru|archive-date=2021-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210622232203/https://lenta.ru/news/2009/01/16/moon/ |url-status=live }}</ref>{{rp|24}}
Амза [[Гравитационное поле|агравитациатә ҭыԥҭаӡареи]] аҩныҵҟатәи аиҿкаареи рыҭҵааразы, иара убасгьы уи аԥхарратә ҭоурых аиҭашьақәыргыларазы апрограмма [[Gravity Recovery and Interior Laboratory|GRAIL]] иаанарԥшит Амза аҩныҵҟатәи икьакьоуи адәахьтәи аихатәи агәыцә ахәҭақәа шамоу (аихатәи асидерофилтәи ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу). Амза даара иԥсыҽу амҳалдызтә мҽхакы шьақәгылоит амзатә породақәа рҿы иаанхаз амагнитизм, иара убас агәыцә ианыруа аӡхаларатә мчқәа рыбзоурала.<ref name="автоссылка1" />
=== Ахылаԥшра ===
{{Main|Амза афазақәа|Алибрациа|Арлашьцара|Астрономиатә рефракциа|Асупермза}}
[[Файл:Moon phases internal ab.svg|мини|центр|700пкс|Амза афазақәеи, Амреи Адгьыли ирҿырԥшны иахьыҟоу аҭыԥи реимадара, Адгьыл [[Северное полушарие|Аҩадатәи ахәҭак]] аҟынтәи уахәаԥшуазар. Амза “[[Сидерический период|асидералтә мза]]” анҵцәамҭа инаркны “асинодатә мза” анҵәамҭанӡа иахьынӡаҵәиуа акәакь иаҵәа ԥштәылаа иалкаауп.]]
[[Файл:Blue Moon over Perth 31DEC2009.jpg|мини|Австралиатәи ари аҭыхымҭаҿы Амза 180 градус рҟынӡа иргьежьуеит, уи [[южное полушарие|Аҩадатәи агьежьбжа]] аҷыдаҟазшьа ауп. Амза [[Угловой размер#В астрономии|акәакьтә диаметр]] Амра адиаметр даара иазааигәоуп, [[Градус (геометрия)|градусбжак]] аҟара шьақәнаргылоит]]
Амза ахаҭа илашаӡом, амра алашара аныҷҷаалоит аҟароуп аҟнытә, убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп Амра иарлашо амза ахҟьа ахәҭа мацара (амзаҿа иазааигәоу Амза афазақәа рҿы, даҽакала иуҳәозар, актәи аԥшьбарак алагамҭеи аҵыхәтәантәи аԥшьбарак анҵәамҭеи рҟны, даара иҭшәоу амагана аан «[[пепельный свет Луны|Амза ацәыцә лашара]]» ҳбар ауеит — Адгьыл ианыҷҷаалаз Амра ашәахәақәа рыла уи арлашара маҷ). Амза Адгьыл иакәыршоу [[Орбита|аорбита]] иқәланы еикәшоит, убри аҟнытә Адгьыл—Амзеи Адгьыл—Амреи ахырхарҭақәа рыбжьара иҟоу акәакь аҽаԥсахуеит, ҳаргьы [[фазы Луны|амза афазақәа]] рыԥсахра ҳбоит. Амза ҿа агыларақәа рыбжьара иҟоу аамҭацыԥҵәаха бжьаратәла 29,5 мшы (сааҭ 709) ыҟоуп, уи ''[[Месяц#Синодический (лунный) месяц|асинодикатә мза]]'' ҳәа иашьҭоуп. Асинодикатә мза аамҭа асидералтә мза аасҭа иахьеиҳау Адгьыл Амра иакәшаны аныҟәара иҳаилнаркаауеит: Амза аеҵәақәа ирҿырпшны Адгьыл инагӡаны ианакәшо, уи аамҭазы Адгьыл ахатә орбита 1/13 ахәҭа иахысуеит, Амза дырҩеигь Адгьыли Амреи рыбжьара иҟаларазы , уи даҽа ҩ-ҵхыки ҩахаки аҭаххоит.
[[Файл:Lunation animation April 2007.gif|мини|слева|Амзатә [[либрация|либрациақәа]]]]
Амза ахатә ҵәҩан ишакәшогьы, еснагь Адгьыл ахь ганкы мацарала иԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, Амза Адгьыл акәшареи иара ахатә ҵәҩан акәшареи [[Синхронный спутник|еиқәшәоит]]. Ари асинхронизациа зыхҟьо Адгьыл Амза ахҩаҿы иҟанаҵоз [[прилив|аӡхаларақәа]] реиқәыӷәӷәара ауп. Амеханика азакәанқәа рыла, Амза Адгьыл агравитациатә ҭыԥҭаӡараҿы убас ала иҭагӡоуп, амзатә [[эллипсоид|еллипсоид]] аҵәҩанбжа ду Адгьыл ахь ирхазартә еиԥш.<ref>Э. В. Кононович и В. И. Мороз. ''Общий курс астрономии'' — {{М.}}: УРСС. — 2001 г. — С. 119.</ref>
1635 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иааиртыз [[Либрация|алибрациа]] афеномен абзоурала амза ахҟьа 59% аҟынӡа ацклаԥшразы алшара ыҟоуп. Амза аорбита [[эксцентриситет|аексцентриситет]] иахҟьаны Адгьыл иакәшоит еиҭасуа акәакьтә ццакыра аманы ([[Перигей|перигеи]] азааигәара еиҳа иццакны иныҟәоит, [[Апогей|апогеи]] азааигәара еиҳа ԥшьаала), аха амҩаныза ахатә ҵәҩан иакәшаны агьежьра ҭышәынтәалоуп. Уи абзоурала Адгьыл аҟынтәи Амза [[Обратная сторона Луны|егьфрахьтәи аган]] мраҭашәаратәии мрагыларатәии аҵкарқәа убарҭоуп (аоптикатә либрациа ҳаракырарала). Уи адагьы, Амза агьежьра аҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны, Амза наҟтәи аган аладатәии аҩадатәии аҵкарқәа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоуп (аоптикатә либрациа [[Широта|аҭбаарарала]]).
Уахыки-ҽнакитәи, мамзаргьы [[параллакс|апараллактикатә]] либрациа 1° аҟынӡа ҟалоит амш аҩныҵҟа еиуеиԥшым аамҭақәа рзы адгьыл аҿы иалкаау ҭыԥк аҿы Амза аҭеиҭыԥш ахьеиԥшым азы. Иаҳҳәап, Адгьыл аекватор аҿы, Амза анҭәу, уи аҟьаҟьара аԥхьатәи аҵкар анаҩс иҟоу ахәҭа хәыҷы убарҭоуп, ианҭашәо акәзар — ашьҭахьтәи аҵкар анаҩс иҟоу ацҵаратә хәҭа хәыҷы.<ref>{{книга|часть=§4.11. Вращение и либрации Луны|издание=7-е изд|ответственный=Под ред. [[Иванов, Всеволод Владимирович|В. В. Иванова]]|заглавие=[[Кононович, Эдвард Владимирович|Кононович Э. В.]], [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]] Общий курс астрономии: Учебное пособие|издательство=ЛЕНАНД|год=2019|место=М.|серия=Классический университетский учебник|страницы=123, 124|isbn=978-5-9710-6081-9}}</ref>
Иҟоуп иара убасгьы афизикатә либрациа, амҩаныза аиҟаратәратә ҭыԥ иакәшаны аҵысра иахҟьаны, [[Центр тяжести|агравитациатә гәыцә]] аиҭаҵрала, иара убасгьы Адгьыл аҟынтәи [[Приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] русура иахҟьаны. Ари афизикатә либрациа амҽхак харарала шықәсык ала 0.02° амоуп, иара убас ҭбаарарала фышықәса аамҭатә цыԥҵәахала 0.04° амоуп.
[[Рефракция астрономическая|Адгьыл атмосфераҿы аԥҽра]] иахҟьаны, Амза [[горизонт|алаԥшҳәаа]] ахаҿы илаҟәны уанахәаԥшуа, уи адиск еидҟьаԥсланы иааԥшуеит.
[[Файл:Speed of light from Earth to Moon.gif|мини|820пкс|центр|Адгьыл аҟынтәи ишьҭу алашара Амза аҟынӡа анаӡаразы иаҭаху аамҭа (1.255 секунд). Асахьа ҟаҵоуп амасштаб ала]]
Амза ахҟьаҿы иҟоу адгьыл еиҟарам азы, [[чётки Бейли|Беили иҭеисԥыҳә]] [[Солнечное затмение|амра атыҩкраан]] иубарҭоуп. Ус акәымкәа, [[Лунное затмение|Амза Адгьыл агага ианақәшәо]], даҽа оптикатә еффектк ҳбар ҳалшоит: уи ҟаԥшьхоит, Адгьыл атмосфера иалаԥсоу алашара ала иахьырлашахо иахҟьаны.
“[[Суперлуние|Асупермза]]” – астрономиатә цәырҵроуп, Амза [[Перигей|аперигеи]] ианахысуа аамҭеи уи афаза анҭәуи еиқәшәоит — амза аҭәра Адгьыл ԥсыхәа ахьынӡамоу ала азааигәахара иақәшәоит, уи иахҟьаны Адгьыл аҿы Амза адиск акәакьтә шәагааи уи алашара ашәахәеи абжьааԥны аасҭа еиҳауп. Еиҳа имаҷны иуԥылоит атермин «амикромза», Амза [[Апогей|апогеи]] аҿы ианыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл зегь раасҭа иацәыхараны ианыҟоу. Адгьыл аҟынтәи иԥшуа изы, «асупермза» аамҭазы Амза адиск акәакьтә шәагаа 14% рыла еиҳауп «амикромза» аамҭазы аасҭа, насгьы ашәахәа алашарагьы еиҳауп 30% рыла.<ref>{{Cite news|url=https://www.space.com/34515-supermoon-guide.html|title=Supermoon 2018: When and How to See January's Two Full Moons|work=[[Space.com]]|access-date=2018-01-10|archive-date=2019-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20190530223812/https://www.space.com/34515-supermoon-guide.html|url-status=live}}</ref><ref name="PhillipsNASA2011">{{cite web
|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/
|title=Super Full Moon
|last=Phillips
|first=Tony
|date=2011-03-16
|work=Science@NASA Headline News
|publisher=NASA
|access-date=2013-06-22
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120507035348/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2011/16mar_supermoon/
|archive-date=2012-05-07}}</ref>
== Аселенологиа ==
{{Main|Аселенологиа}}
{{See also|Амза аминералогиа}}
[[Файл:MoonLP150Q grav 150-ru.jpg|мини|300пкс|Амза аҿықәаҿ иҟоу арадиалтә [[гравитационная аномалия|гравитациатә аномалиа]]]]
Ашәагааи аилазаашьеи рыбзоурала, Амза зны-зынла [[Меркурий (планета)|Меркури]], [[Венера (планета)|Венера]], [[Земля (планета)|Адгьыл]], [[Марс (планета)|Марс]] реиԥш адгьылтә планетақәа ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит. Амза агеологиатә еиҿкаара ҭҵаауа, Адгьыл аиҿкаареи аҿиареи ирызкны акыр ирацәаны еилукаар улшоит.
Амза ацәа ажәпара бжьаратәла 68 км ыҟоуп, амзатә Акризисқәа рымшын аҵаҟа 0 км инаркны [[Королёв (лунный кратер)|Королиов икратер]] аҩадатәи ахәҭаҿы егьирахьтәи аган аҟны 107 км рҟынӡа аҽыԥсахуа. Ацәа аҵаҟа иҟоуп амантиа, насгьы, иҟалап аихаӡа асульфидтә гәыцә хәыҷгьы ыҟазар (радиусла 340 км раҟара, насгьы Амза акапан аҟынтәи 2% акапан аманы). Уамашәа иубаша, Амза акапанқәа ргәыцә агеометриатә гәыцә аҟынтәи Адгьыл аганахь ахырхарҭала 2 км раҟара абжьаӡара аманы иҟоуп. [[Кагуя|Кагуиа]] амиссиа алҵшәақәа рыла ишьақәыргылан, [[Море Москвы|Москватәи Амшын]] Амза зегьы азы зегь реиҳа иԥсыҽу ацәа шамоу – 600 метра ажәпара змоу абазальттә лава ахҟьа ҵаҟа 0 метра аҟара.<ref>{{статья|заглавие=Crustal thickness of the Moon: Implications for farside basin structures|том=36|doi=10.1029/2009GL039708|язык=en|тип=journal|автор=Ishihara, ''et al''|месяц=10|год=2009|издание=Geophysical Research Letters}}</ref><ref>{{статья|заглавие=The Kaguya Mission Overview|язык=en|doi=10.1007/s11214-010-9678-3|автор=Manabu Kato, ''et al''|число=25|месяц=8|год=2010|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание=[[Space Science Reviews]]}}</ref>
«[[Лунар орбитер (программа)|Лунар Орбитер]]» амҩанызақәа рыццакра ашәарақәа ирыбзоураны Амза агравитациатә хсаала аԥҵара алыршахеит. Уи ацхыраарала, зеиԥшыҟам амзатә обиектқәа аарԥшын, [[маскон|амасконқәа]] ҳәа хьӡыс изҭаз (англыз быз. mass concentration аҟынтәи) — урҭ зеилацалара ҳараку аматериа акапанқәа роуп.
Амза [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә мҽхакы]] амаӡам, уи ахҟьаҿы иҟоу ашьхатә породақәак амагнитизм ацәынхақәа шрымоугьы, Амза аҿиара зааӡатәи ашьаҿақәа раан амҳалдызтә мҽхакы амазар шалшоз узырбо.
Атмосферагьы амҳалдызтә мҽхакгьы амамкәа, Амза ахҟьа ишиашоу [[солнечный ветер|амратә ԥша]] анырра иақәшәоит. 4 миллиард шықәса рыҩныҵҟа амратә ԥша аҟынтәи аӡритә ионқәа амзатә реголит иалалон. Абасала, «Аполлон» амиссиақәа рыла иаагаз ареголит аҿырԥштәқәа амратә ԥша аҭҵааразы даара акры зҵазкуа материалны иҟалеит.
=== Аҳаԥқәа ===
[[Файл:Marius hills pit.png|thumb|Мариус ихәқәа рҭыԥаҿы аилаҳара]]
2009 азы, Иапониатәи [[Кагуя|Кагуиа]] азонд амза ахҟьаҿы [[холмы Мариуса|Мариус]] ҳәа изышьҭоу авулкантә шьхеибаркыра азааигәара иҟоу акылҳара аԥшааит, ахҟьа аҵаҟа иҟоу атоннел ахь уназго ҳәа иԥхьаӡоу. Аҭыҩра адиаметр 65 метра раҟара иҟоуп, аҵауларагьы 80 метра инарзынаԥшуа.<ref name="Лента, тоннель">[https://lenta.ru/news/2009/10/23/moon «На Луне нашли вход в подземный тоннель»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200809142713/https://lenta.ru/news/2009/10/23/moon |date=2020-08-09 }} — [[Лента.ру]] (26.10.2009)</ref>
Аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, арҭ реиԥш иҟоу атоннелқәа Амзаҿы авулканқәа аныҟаз аамҭазы иҟалаз [[лавовая трубка|алаватә ҭҳәаақәа]] ракәзар алшоит. Ари ахшыҩзышьҭра шьақәнарӷәӷәоит амҩаныза аҿықәан еикәаҵәиуа аԥҟарсҭақәа рыҟазаара — алаватә ӡиасқәа злалхәашьуаз рцарҭақәа. Ас еиԥш иҟоу атоннелқәа аколонизациазы хархәара рыҭазар ауеит, амра ашәахәақәеи иарку аҭыԥҭаӡарақәеи рҟынтәи рыхьчара абзоурала, уаҟа аԥсҭазааразы ихымԥадатәу аҭагылазаашьақәа реиқәырхара еиҳа имариоуп. [[Марс (планета)|Марс]] аҿгьы ас еиԥш иҟоу акылҳарақәа ыҟоуп.<ref name="Лента, тоннель"/><ref name="Лента, тоннель"/>
=== Асеисмологиа ===
{{Main|Амзаҵысра}}
«[[Аполлон-12|Аполлон 12]]», «[[Аполлон-14|Аполлон 14]]», «[[Аполлон-15|Аполлон 15]]», «[[Аполлон-16|Аполлон 16]]» рекспедициақәа Амзаҿы иаанрыжьыз ԥшь-[[сейсмограф|сеисмограф]]к [[Сейсмическая активность|асеисмикатә усура]] шыҟоу аадырԥшит. Аҵарауаа иҟарҵаз аҵыхәтәантәи аҳасабрақәа рыла, амза агәыцә еиҳарак аихарҭәала ишьақәгылоуп. [[Аӡы|Аӡы]] ахьыҟам иахҟьаны, амза ахҟьа аиҭаԥарақәа акыраамҭа имҩаԥысуеит, сааҭк еиҳаны ицалар алшоит.<ref>{{статья |автор=Г. Латем, И. Накамура, Дж. Дорман, Ф. Дьюнебье, М. Юинг, Д. Ламлейн |заглавие=Результаты пассивного сейсмического эксперимента по программе «Аполлон» |lang=ru|издание=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года) |ответственный=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США |место={{М.}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1975 |страницы=299—310}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.rian.ru/science/20110108/318863206.html |title=В недрах Луны есть раскаленное металлическое ядро, считают учёные |date=2011-01-08 |publisher=[[РИА Новости]]|lang=ru|access-date=2011-01-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20110112012631/http://www.rian.ru/science/20110108/318863206.html|archive-date=2011-01-12|url-status=live}}</ref>
Амзаҵысрақәа ԥшь-гәыԥк рыла еихшазар ҟалоит:
* Аӡхаларатәқәа, мызкахьы ҩынтә ицәырҵуа, [[Амра|Амреи]] [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Приливные силы|рыӡхаларатә мчқәа]] ирыхҟьо;
* атектоникатә — аамҭа-аамҭала иҟам, Амза [[грунт|адгьыл]] аҿы аныҟәарақәа ирыхҟьо;
* аметеориттә — [[метеорит|аметеоритқәа]] ркаҳара иахҟьо;
* аԥхарратә - урҭ зыхҟьо [[Амра|амра]] агылараан амза ахҟьа иаразнак ӷәӷәала аԥхароуп.
Ауаа ахьынхо астанциақәа рзы зегь реиҳа ашәарҭара зҵоу атектоникатә амзаҵысрақәа роуп. НАСА асеисмографқәа 5 шықәса ирылагӡаны амзаҵысрақәа 28 ҭарҩит. Урҭ рахьтә џьоукы-џьоукы 5,5 [[Магнитуда землетрясения|амагнитуда]] аҟынӡа инаӡоит, насгьы 10 минуҭк инареиҳаны имҩаԥысуеит. Аиҿырԥшразы: Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу адгьылҵысрақәа 2 минуҭк еиҳамкәа имҩаԥысуеит.<ref>[https://livescience.ru/content/view/920/143/ Лунотрясения] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200806110531/https://livescience.ru/content/view/920/143/ |date=2020-08-06 }}.</ref><ref>[https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ Moonquakes] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180223071855/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2006/15mar_moonquakes/ |date=2018-02-23 }}{{In lang|en}}.</ref>
=== Аӡы аҟазаара ===
Амзаҿы аӡы аҟазаара иазку адыррақәа раԥхьаӡа акәны [[1978|1978 ашықәс]] азы асовет ҭҵааҩцәа ажурнал «[[Геохимия (журнал)|Геохимиа]]» аҿы иркьыԥхьит. Ари афакт шьақәыргылахеит 1976 шықәсазы «[[Луна-24]]» азонд ала иаагаз аҿырԥштәқәа ранализ ала. Аӡаҿы иԥшааз ахыԥхьаӡара 0,1% шьақәнаргылеит.<ref>{{статья|автор=Ахманова М. В., Дементьев Б. В., Марков М. Н.|заглавие=Вода в реголите Моря Кризисов («Луна-24»)?|язык=ru|издание=Геохимия|год=1978|номер=2|страницы=285—288|nodot=1}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/|title=Американский учёный признал приоритет СССР в обнаружении воды на Луне|date=2012-05-30|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2012-05-31|url-status=live|archive-date=2012-05-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120531203858/http://lenta.ru/news/2012/05/30/lunarwater/}}</ref>
2008 шықәсазы, [[Институт Карнеги|Карнеги иинститути]] [[Брауновский университет|Браунтәи Ауниверситети]] рҟынтәи америкатәи агеологцәа ргәыԥ Амза агрунт аҿырԥштәқәа рҿы амҩаныза аҟазаара раԥхьатәи астадиақәа рзы ирацәаны иҭыҵыз [[Аӡы|аӡы]] ашьҭақәа рыԥшааит. Анаҩс, уи аӡы аиҳарак ифақьны акосмос ахь ицеит.<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7500000/7500902.stm |title=Би-би-си {{!}} На Луне была и есть вода |access-date=2008-07-11 |archive-date=2014-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140420042601/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/sci/tech/newsid_7500000/7500902.stm |url-status=live }}</ref>
Урыстәылатәи аҵарауаа иаԥырҵаз, LRO азонд аҿы иқәдыргылаз [[LRO]] LEND ҳәа изышьҭоу амыруга рхы иархәаны, Амзаҿы еиҳарак аӡри ахьырацәоу аҭыԥқәа рыԥшааит. Абарҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, НАСА, [[LCROSS]] азонд ала Амза аихсразы аҭыԥ алнахит. Аԥышәара ашьҭахь, [[НАСА|НАСА]] аԥышәара ашьҭахь, 2009 шықәса абҵара 13 рзы, НАСА [[Южный полюс Луны|аладатәи аполиус]] азааигәара иҟоу [[Кабео (кратер)|Кабео]] акратер аҿы аҵаа еиԥшу аӡы аартра азы адырра ҟанаҵеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/11/091113_water_moon.shtml |title=Джонатан Эймос. Научный отдел Би-Би-Си. «На Луне нашли „значительное количество“ воды» |lang=ru|access-date=2009-11-14 |archive-date=2011-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719174331/http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/11/091113_water_moon.shtml |url-status=live }}</ref>
Индиатәи амзатә ӷба [[Чандраян-1|Чандраиан-1]] аҿы иқәыргылоу Mini-SAR арадар иаанацҳаз адыррақәа рыла, аҩадатәи аполиус арегион аҿы зынӡа 600 млн тонна аӡы аарԥшын, урҭ реиҳарак амзатә акратерқәа ирыҵаҵәаху аҵаа ԥҟақәа роуп. Иааидкыланы 40- кратер раҟара рҿы аӡы рыԥшааит, урҭ рдиаметр 2-15 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит. Уажәазы аҵарауаа ирыԥшааз аҵаа аӡы шакәу лакҩакра рымаӡам.<ref>{{cite web |url=http://cybersecurity.ru/space/88564.html |title=«На Луне найдены более 40 водных ледяных кратеров» |lang=ru|access-date=2010-03-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110501003338/http://cybersecurity.ru/space/88564.html |archive-date=2011-05-01 |url-status=dead }}</ref>
== Апородақәа рхимиа ==
Амза агрунт аилазаара Амза амшынтәи аматериктә раионқәа рҟны акырӡа еиԥшым. Амзатә породақәа рҿы аӡы маҷуп. Амза иара убас аихеи иԥыруа ахәҭаҷқәеи рыла иӷаруп. Амза агрунт иблыз [[Пистон (оружие)|ахәшә]] афҩы амоуп.<ref>{{статья|автор=[[Галимов, Эрик Михайлович|Э. Галимов]]|заглавие=Научная мысль как планетное явление|издание=[[Наука и жизнь]]|год=2018|номер=1|страницы=19|язык=ru}}</ref>
[[Файл:Lunar Thorium concentrations.jpg|мини|300px|Амза аҿықәан [[Торий|аториум]] аконцентрациа ахсаала ''[[Lunar Prospector]]''адыррақәа рыла.]]
{| class="wikitable sortable"
|+Амзатә [[реголит|реголит]] ахимиатә еилазаашьа [[процент|наӡынла]].<ref name="Kosm">{{статья|автор=А.Цимбальникова, М.Паливцова, И.Франа, А.Машталка|заглавие=Химический состав фрагментов кристаллических пород и образцов реголита «Луны-16» и «Луны-20»|издание=Космохимия Луны и планет. Труды Советско-Американской конференции по космохимии Луны и планет в Москве (4—8 июня 1974 года)|ответственный=Академия наук СССР, Национальное управление по аэронавтике и исследованию космического пространства США.|место={{М.}}|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1975|страницы=156—166}}</ref>
|-
!Ахәҭаҷқәа ||“Луна-20” инанагеит||“Луна-16” инанагеит
|-
|[[Кремний|Si]] ||20,0 ||20,0
|-
|[[Титан (элемент)|Ti]]||0,28||1,9
|-
|[[Алюминий|Al]]||12,5 ||8,7
|-
|[[Хром|Cr]]||0,11||0,20
|-
|[[Железо|Fe]]||5,1||13,7
|-
|[[Магний|Mg]]||5,7||5,3
|-
|[[Кальций|Ca]]||10,3||9,2
|-
|[[Натрий|Na]]||0,26||0,32
|-
|[[Калий|K]]||0,05||0,12
|}
Амзатә реголит аҟны иара убас аоксидқәа ирылоу аҵәыҵәригьы рацәоуп, аоксидқәа зегь раасҭа иаларҵәоу рыхкы [[диоксид кремния|ашьанҵа адиоксид]] ауп — 42,8%. АМС «[[Луна-20]]» аматериктә раион аҟынтәи агрунт аанагеит, «[[Луна-16]]» амшынтә аҟынтәи.<ref name="Kosm"/><ref>{{Cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw |title=Геофизические и геохимические особенности Луны. |lang=ru|access-date=2008-07-22 |archive-date=2008-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081012010759/http://www.astronet.ru/db/msg/1188396/text#hFTB2erIbhNfmP0cRPJozw |url-status=live }}</ref>
== Аселенографиа ==
{{Main|Аселенографиа}}
[[Файл:Moondisk main visible details.png|мини|слева|300px|Амзатә диск аҿы ихадоу адетальқәа, блала иубарҭоу: Z — «[[лунный заяц|амзатә жьа]]», A — [[Тихо (лунный кратер)|акратер Тихо]], B — [[Коперник (лунный кратер)|акратер Коперник]], C — [[Кеплер (лунный кратер)|акратер Кеплер]], 1 — [[Океан Бурь|Аԥшацәгьақәа рокеан]], 2 — [[Море Дождей|Ақәақәа Рымшын]], 3 — [[Море Спокойствия|Аҭынчра Амшын]], 4 — [[Море Ясности|Аилгара Амшын]], 5 — [[Море Облаков|Аԥҭақәа Рымшын]], 6 — [[Море Изобилия|Амшхәыбзазара Амшын]], 7 — [[Море Кризисов|Акризисқәа Рымшын]], 8 — [[Море Влажности|Ацәаакра Амшын]]]]
[[Файл:MoonTopoGeoidUSGS-ru.jpg|мини|300px|Амза атопографиа, амзатә [[геоид|геоид]] иаҿырԥшны ахҟьа аҳаракра, Адгьыл аҟнытә иубарҭоу аган — арымарахьала]]
Амза ахҟьа ҩ-хкык рыла еихшазар алшоит:
# Ижәытәӡоу ашьхатә ҵакыра («амзатә материкқәа»),
# еиҳа еиҟароу, еиҳа иқәыԥшу [[лунные моря|амзатә мшынқәа]].
Амзатә «мшынқәа», Амза ахҟьа 16% рҟынӡа зҵазкуа, ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рынҟьара иахҟьаны иҟалаз акратер дуӡӡақәа роуп, анаҩс урҭ алава ӡыҭы иҵаанарҟәрылеит. Ахҟьа аиҳарак реголитла ихҩоуп. Амза уи «амшын» ашьақәыргылараан агравитациатә момент анырра абзоурала , амзатә зондқәа зыҵаҟа еиҳа еилацалоу, ихьанҭоу апородақәа рыԥшааз, Адгьыл иаҿаԥшуа амҩаныза аганахьала еизгоуп.
Адгьыл ахь иаарԥшу аганаҿ иҟоу акратерқәа реиҳарак аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп, иаҳҳәап [[Тихо Браге|Тихо Браге]], [[Коперник|Коперник]], [[Птолемей|Птолемеи]]. Ашьҭахьтәи аган аҿы иҟоу арелиефтә детальқәа еиҳа ҳаамҭазтәи ахьӡқәа рымоуп, иаҳҳәап, [[Аполлон (лунный кратер)|Аполлон]], [[Гагарин (лунный кратер)|Гагарин]], [[Королёв (лунный кратер)|Королиов]]. Амза анҭыҵтәи аган аҟны иҟоуп аҭаҳара ду [[Бассейн Южный полюс — Эйткен|Аӡҭачы Аладатәи аполиус — Еиткен]], 2,250 км адиаметри, 12 км аҵаулареи змоу —ари Амратә системаҿы иреиҳау ӡҭачуп, аидыслара иахылҿиааз. Иубарҭоу аган амраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟоу [[Море Восточное|Мрагыларатәи Амшын]] (Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу) амацәазрацәа змоу акратер иаҿырԥштәы бзиоуп.
Иара убас, амзатә рельеф ихадам адеталь хәыҷқәагьы алыркаауеит – акуполқәа, абахәқәа, [[Список борозд на Луне|аҭаԥҟарсҭақәа]] — еикәаҵәиуа адәҳәыԥш еиԥшу арелиеф лбаага ҭшәақәа.
{{Main|Амза арелиеф ахәҭаҷқәа рсиа}}
=== Акратерқәа рхыҵхырҭа ===
[[Файл:Кратер2.jpg|мини|300пкс|[[Ударный кратер|Аиҿасратә кратер]] — акосмостә цәеижь аҿы даҽа еиҵоу цәеижьк акаҳара иахҟьаны ицәырҵуа аҭаҽылара ауп.]]
Амза аҟны [[Лунный кратер|акратерқәа]] ахьынтәиаанагаз аилкаара аҽазышәарақәа 1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иалагеит. Иҟан ҩ-гипотеза хадак – [[вулкан|авулкантәи]] [[метеорит|аметеориттәи]]. Аҩ-гипотезак аазыртыз ҳәа дыԥхьаӡатәуп [[Гук, Роберт|Роберт Гук]], 1667 шықәсазы амоделтә ԥышәарақәа мҩаԥызгоз. Урҭ руак аҟны иара арыц анышәаԥшь ҟьата ианиршәлон, егьи аҟны ахәша еиларшны ахҟьа дахәаԥшуан.<ref>''Бронштэн В. А.'' Метеоры, метеориты, метеороиды.</ref><ref>{{Книга |автор= |заглавие=Лунариум |ответственный=Е. Парнов, Л. Самсоненко |год=1976 |издание=2-е |место=М. |издательство=Молодая гвардия |страницы=297—298 |страниц=304 |isbn=}}</ref>
1780-тәи ашықәсқәа рзы анемец астроном [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоханн Шриотер]] иқәиргылаз [[вулкан|авулкантә]] теориа инақәыршәаны, амза акратерқәа ахыҵра ӷәӷәақәа ишьақәдыргылеит. Аха 1824 шықәсазы даҽа немец астрономк, [[Груйтуйзен, Франц фон|Франц фон Груитхуизен]], [[метеорит|аметеоритқәа]] ртеориа шьақәиргылеит, уи инақәыршәаны, ажәҩантә цәеижь Амза ианаҿасуа, амҩаныза ахҟьа ҭаҽылоит, убри алагьы акратер ҟалоит.
1920-тәи ашықәсқәа рҟынӡа, аметеоритқәа ргипотеза иаҿагылон акратерқәа рформа гьежь, избанзар аиҿасра кьаҳәқәа ииашоу ахҟьа аахарақәа раасҭа еиҳазар ауп, ус анакәха , акратерқәа аметеоритқәа ирхылҿиаазҭгьы урҭ [[эллипс|аеллипс]] аформа рымазар акәын. 1924 шықәсазы Зеландиа Ҿыцтәи аҵарауаҩ Чарльз Џьиффорд [[космическая скорость|акосмостә ццакырала]] иныҟәо аметеорит апланета ахҟьа аахара раԥхьаӡакәны иҵоуроу ахҳәаа азыҟаиҵеит. Алҵшәақәа рыла, ас еиԥш иҟоу аҿасраан, аметеорит аиҳарак аҿасра аҭыԥ аҿы иҟоу апорода иацны [[испарение|ифақьхоит]], насгьы акратер аформа акаҳара акәакь иадҳәалам. Иара убасгьы аметеориттә гипотеза иадгылоит амза акратерқәа рхыԥхьаӡара рдиаметр иахьахьыԥшу, иара убас [[метеорные тела|аметеортә цәеижьқәа]] рхыԥхьаӡара ршәага-загақәа иахьырхьыԥшу. 1937 шықәсазы ари атеориа азеиԥш ҭҵаарадырратә ԥшра аиҭеит асовет студент [[Станюкович, Кирилл Петрович|Кирилл Станиукович]], анаҩс аҭҵаарадыррақәа ирдокторхаз, ипрофессорхаз. «Аԥжәаратә теориа» иара ихаҭеи аҵарауаа ргәыԥи 1947 шықәса инаркны 1960 шықәсанӡа аԥҵара иаҿын, анаҩс уи аус адулара егьырҭ аҵарауаагьы иацырҵеит.
1964 шықәса инаркны америкатәи акосмостә ӷбақәа Рейнџер имҩаԥыргаз Адгьыл амҩанызахь аԥыррақәа, иара убасгьы [[Солнечная система|Амратә система]] егьырҭ апланетақәа рҟны акратерқәа раартра ([[Марс|Марс]], [[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]]), Амзаҿы акратерқәа ахьынтәаанагаз иазкны шәышықәсатәи аимак-аиҿак еилдыргеит. Иҟоу убри ауп, иаарту авулкантә кратерқәа (иаҳҳәап, Венера) амзатә кратерқәа даараӡа иреиԥшым, Меркури акратерқәа иреиԥшуп, урҭгьы ажәҩантә цәеижьқәа реидысларақәа ирхылҿиааит. Убри аҟнытә, [[метеорит|аметеоритқәа]] ртеориа уажәы зегьы ирыдыркылаз акәны иԥхьаӡоуп.
=== "Амшынқәа" ===
{{Main|Амза Амшын}}
Амзатә мшынқәа зны [[базальт|абазальттә]] [[лава|лавала]] иҭәыз алаҟәыра ҟьаҟьақәа роуп. Аханатә арҭ аформациақәа иаабац мшынқәаны иԥхьаӡан. Анаҩс, уи агәаанагара анхырбгалаха, ахьӡ шыҟаз иаанхеит, ирмыԥсахӡеит. Амзатә мшынқәа амза иубаратәы иҟоу аҭыԥҭаӡара 40% ааныркылоит.
[[Файл:Moon nearside LRO color mosaic.png|мини|300px|Амза иубарҭоу аган (КА «[[Lunar Reconnaissance Orbiter]] аҭыхымҭақәа рмозаика)]]
[[Файл:Moon farside LRO color mosaic.png|мини|right|300px|LRO адыррақәа рыла [[Обратная сторона Луны|Амза егьирахьтәи аган]]]]
{| class="wikitable sortable"
!
! Аурыс хьӡы || Жәларбжьаратәи ахьӡ<ref>{{книга
| автор = [[Дагаев, Михаил Михайлович|Дагаев М. М.]]
| часть = Введение
| заглавие = Лабораторный практикум по курсу общей астрономии
| издание = 2-е изд
| место = М.
| издательство = Высшая школа
| год = 1972
| страницы = 309
| страниц = 424
}}</ref>
! Амза аган
|-
| 1
| [[Океан Бурь|Аԥшацәгьақәа Рокеан]] || Oceanus Procellarum
| Иубарҭоу
|-
| 2
| [[Залив Зноя|Ашоурацәгьа Аӡҭагала (аҭынчымра)]] || Sinus Aestuum
| Иубарҭоу
|-
| 3
| [[Залив Радуги|Ацәаҟәа Аӡҭагала]] || Sinus Iridum
| Иубарҭоу
|-
| 4
| [[Залив Росы|Аӡаӡа Аӡҭагала]] || Sinus Roris
| Иубарҭоу
|-
| 5
| [[Залив Центральный|Агәҭантәи Аӡҭагала]] || Sinus Medium
| Иубарҭоу
|-
| 6
| [[Море Влажности|Ацәаакыра Аӡҭагала]] || Mare Humorum
| Иубарҭоу
|-
| 7
| [[Море Восточное|Мрагыларатәи Амшын]] || Mare Orientalis
| Иубарҭоу
|-
| 8
| [[Море Дождей|Ақәаршҩқәа Рымшын]] || Mare Imbrium
| Иубарҭоу
|-
| 9
| [[Море Изобилия|Абзаҳәра Амшын]] || Mare Foecunditatis
| Иубарҭоу
|-
| 10
| [[Море Краевое|Аҵкартә Мшын]] || Mare Marginis
| Иубарҭоу
|-
| 11
| [[Море Кризисов|Акризисқәа Рымшын (Ашәарҭарақәа)]] || Mare Crisium
| Иубарҭоу
|-
| 12
| [[Море Мечты|Агәыхәтәы Амшын]] || Mare Ingenii
| егьирахьтәи
|-
| 13
| [[Море Москвы|Москватәи Амшын]] || Mare Mosquae
| егьирахьтәи
|-
| 14
| [[Море Нектара|Анектар Амшын]] || Mare Nectaris
| Иубарҭоу
|-
| 15
| [[Море Облаков|Аԥҭақәа Рымшын]] || Mare Nubium
| Иубарҭоу
|-
| 16
| [[Море Паров|Афақьқәа Рымшын]] || Mare Vaporum
| Иубарҭоу
|-
| 17
| [[Море Пены|Ашәах Амшын]] || Mare Spumans
| Иубарҭоу
|-
| 18
| [[Море Смита|Смит Амшын]] || Mare Smythii
| Иубарҭоу
|-
| 19
| [[Море Спокойствия|Аҭынчра Амшын]] || Mare Tranquillitatis
| Иубарҭоу
|-
| 20
| [[Море Холода|Ахьҭа Амшын]] || Mare Frigorum
| Иубарҭоу
|-
| 21
| [[Море Южное (Луна)|Аладатәи Амшын]] || Mare Australe
| Иубарҭоу
|-
| 22
| [[Море Ясности|Аилгара Амшын]] || Mare Serenitatis
| Иубарҭоу
|}
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
[[Файл:Mainlunarcorerus.jpg|мини|слева|300px|Амза аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]]
Амза — хкырацәалатәи цәеижьуп, насгьы геохимиала еиԥшым ацәа, амантиа, агәыцә амоуп. Аҩныҵҟатәи агәыцә ахҩа еихала ибеиоуп, арадиус 240 км амоуп, адәахьтәи агәыцә ҟьата еиҳарак аихаӡа ҟьатала ишьақәгылоуп, арадиус 300–330 км рҟынӡа амоуп. Агәыцә иаакәыршаны 480-500 километра раҟара арадиус змоу хәҭа-хәҭала ирҭәоу аҳәаатә хҟьа ыҟоуп. Ари аилазаашьа 4,5 миллиард шықәса раԥхьа Амза ашьақәгылара ашьҭахь адунеизегьтәи амагматә океан аҟынтәи афракциатә кристаллизациа иахылҿиааит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Амза ацәа бжьаратәла 50 км аҟынӡа ашәпара амоуп.<ref>[http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html Лунное ядро (NASA)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120111112210/http://www.nasa.gov/topics/moonmars/features/lunar_core.html |date=2012-01-11 }}{{In lang|en}}.</ref><ref>[http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html Кристаллизация лунного океана магмы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110412152036/http://www.nature.com/ngeo/journal/v2/n2/full/ngeo417.html |date=2011-04-12 }}{{In lang|en}}.</ref>
Амза — [[Ио (спутник)|Ио]] ашьҭахь [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа еилацалоу мҩанызоуп. Аха, Амза аҩныҵҟатәи агәыцә хәыҷуп, уи арадиус 350 км рҟынӡа иҟоуп; ари Амза арадиус аҟнытә ~20% мацара ауп, егьырҭ Адгьыл еиԥшу ацәеижьқәа рҟны ~50% еиԥшымкәа.
{{-}}
[[Файл:Terrestial Planets internal ab.svg|мини|center|920пкс|Амза аиҿкаашьеи [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәеи]] реиҿырԥшра]]
== Ахсаала ==
Амзатә ландшафт ахатәала иҷыдоуп, егьырҭ иреиԥым. Амза еиуеиԥшым ашәагаа змоу акратерқәа рыла ихҩоуп —здиаметр маҷӡоу инадыркны шә-километрак инаӡоу рҟынӡа. Аҵарауаа краамҭаӡа Амза харатәи аган иазку адыррақәа роууамызт. Уи алыршахеит [[космический аппарат|акосмостә ӷбақәа]] анцәырҵ инаркны мацара. Уажәшьҭа амҩаныза аҩ-гемисферак рзы даара инарҭбаау ахсаалақәа ҟаҵоуп. Инарҭбааны амзатә хсаалақәа ҟаҵоуп ҳаԥхьаҟа ауаҩы Амзаҿы итәареи аколонизациеи рҽазыҟаҵаразы – амзатә базақәа, ателескопқәа, атранспорт иманшәаланы рыргыларазы, аминералқәа рыԥшааразы, уҳәа убас иҵегьы.
== Ахылҵшьҭра ==
{{Main|Амза ахыҵхырҭа}}
[[Файл:Evolution of the lunar orbit.svg|мини|Иҳаҩсыз 4,5 миллиард шықәса ирылагӡаны амза аорбита аеволиуциа<ref>Ross M. N., Schubert G. Evolution of the lunar orbit with temperature- and frequency-dependent dissipation // J. Geophys. Res. — 1989. — Vol. 94, № B7. — P. 9533—9544. — doi:10.1029/JB094iB07p09533.</ref>]]
Амза ашьақәгылара иазку раԥхьатәи аҭҵаарадырратә теориа 1878 шықәсазы иқәиргылеит Британиатәи астроном [[Дарвин, Джордж Говард|Џьорџь Хоуард Дарвин]]. Ари атеориа инақәыршәаны, Амза Адгьыл иацрыҵит [[магма|амагматә]] еилаӡҩа асахьа аманы, [[центробежная сила|ацентрифугатә мчқәа]] рныррала. Уи зыԥсахуа "ампыҵхалара атеориа" излаҳәоз ала Амза хазы игоу [[Планетезималь|планетезималк]] аҳасабала иҟан, Адгьыл агравитациатә мҽхакы иагәылахаланы. Аицшьақәгыларатә теориа ишҳанаҳәо ала, Адгьыли Амзеи аамҭаказы еицышьақәгылеит апородақәа рыԥҽыха хәыҷқәа рыла. Аполлон амиссиа иаанагаз агрунт анализ иаанарԥшит амзатә дгьыл аилазаара Адгьыл аилазаара акырӡа ишеиԥшым. Уи адагьы, ҳаамҭазтәи акомпиутертә модельқәа иаадырԥшит ацентрифугатә мчқәа рныррала амассивтә цәеижь Адгьыл аҟынтәи аҟәыҭхахара ҟалашьа шамамыз. Абасала, аханатәтәи ах-теориак рҟынтә акгьы зышьақәырӷәӷәамхеит.<ref name="h49" /><ref name="h49" /><ref name="h56" /><ref name="h49">Хейзен, 2017, ад. 49.</ref><ref name="h56">Хейзен, 2017, ад. 56.</ref>
1984 азы, Гаваитәи апланетартә ҭҵаарадырратә конференциаҿы зегьы еицҿакны Амза ашьақәгыларазы атеориа шьҭырхит, [[теория Гигантского столкновения|Аидыслара Дуӡӡа атеориа]] ҳәа хьӡыс изауз. Атеориа излаҳәо ала, Амза шьақәгылеит 4,6 миллиард шықәса раԥхьа, Адгьыл [[Тейя (гипотетическая планета)|Теиа]] ҳәа хьӡыс изҭаз ажәҩантә цәеижь ианаҿас ашьҭахь. Аиҿасра ишиашоу агәҭаны акәымкәа, кәакьла (иацәхасны) иҟалеит. Уи иахҟьаны, иақәҳаз аобиект амаҭәашьарқәа рӷьырак, насгьы адгьыл амантиа амаҭәашьарқәа рыхәҭак Адгьыл азааигәаратәи аорбитахь иаршәит. Абарҭ аԥҽыхақәа рҟынтәи, апрото-Мза аҽеизнаган, 60,000 км арадиус аманы (уажәы ~384 нызқь км) аорбита иақәланы аикәшара иалагеит. Ааха иахҟьаны Адгьыл аҵәира аццакра иаразнак ӷәӷәала иазҳаит (5 сааҭк рыҩнуҵҟа зныктәи аҵәира) иара убасгьы иубарҭоу аҵәира аҵәҩан анаара аиуит. Ари атеориагьы [[Происхождение Луны#Гипотеза столкновения|агхақәа]] шамоугьы, иахьазы ихадоу ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="возраст луны">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/ |title=Астрономы определили точный возраст Луны |lang=ru|date=2011-08-18 |publisher=Лента.ру |access-date=2011-08-19 |archive-date=2011-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110918072801/http://lenta.ru/news/2011/08/18/moon/ |url-status=live }}</ref><ref>[http://selfire.com/2008/09/1535/ Рождение Луны] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090909155142/http://selfire.com/2008/09/1535/ |date=2009-09-09 }}. selfire.com.</ref><ref>[https://rg.ru/2014/06/06/luna-site-anons.html Германские учёные о составе лунных пород] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200808142308/https://rg.ru/2014/06/06/luna-site-anons.html |date=2020-08-08 }}.</ref><ref>Хейзен, 2017, ад. 62.</ref>
Апланетақәа еидцәысларала реиҿасра атеориа ашьақәырӷәӷәара аарԥшра алшоит:
* Амза амантиа адиаметр азеиԥш адиаметр аҟынтәи 80% шьақәнаргылоит. Абжьааԥны ас еиԥш иҟоу акосмостә цәеижьқәа рҟны уи 50% шьақәнаргылоит;
* мантия Луны преимущественно содержит каменные породы.
Амза агрунт агәаҭақәа рҿы иҟоу иҭышәынтәалоу арадиогентә изотоп [[Вольфрам-182|вольфрам-182]] (аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа зыԥсы ҭоу [[Гафний-182|агафни-182]] аилабгара иахылҿиаауеит), 2005 шықәсазы Германиатәи Британиадутәи аҵарауаа-аминералогцәа ишьақәдыргылеит асиликаттәи аметаллтәи ахҩақәа рыла аиҟәшара ақәра 4 миллиардки 527 миллиони шықәса (± 10 миллион шықәса), 2011 шықәсазы уи ақәра 4.36 млрд шықәса ыҟан (±3 млн) ҳәа иԥхьаӡан, 2015 —шықәсазы 4.47 млрд шықәса, 2017 ашықәсазы — 4.51 млрд шықәса.<ref>[http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/310/5754/1671 Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070927223249/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/310/5754/1671 |date=2007-09-27 }} // Science.</ref><ref name="возраст луны" /><ref>[http://www.oreanda.ru/other/Uchenye_uznali_tochnyy_vozrast_Luny_po_meteoritam/article896136/ Учёные узнали точный возраст Луны по метеоритам] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150419052009/http://www.oreanda.ru/other/Uchenye_uznali_tochnyy_vozrast_Luny_po_meteoritam/article896136/ |date=2015-04-19 }}. Ореанда-Новости.</ref><ref>[https://tass.ru/kosmos/3934349 Ученые оценили возраст Луны в 4,51 млрд лет] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201025115859/https://tass.ru/kosmos/3934349 |date=2020-10-25 }}.</ref>
2020 шықәсазы, аҵарауаа Амза ақәра 4.425 миллиард шықәса ±25 миллион шықәса ҳәа ахә ршьеит. [[циркон|Ациркон]] хазы игоу арыцқәа рықәрақәа ирыхәаԥшуа, мамзаргьы апородақәа шеибгоу рықәрақәа ирыхәаԥшуа иахьыԥшуп аҵарауаа ргәаанагарақәагьы реиԥшымзаара, 4,35 инаркны 4,51 миллиард шықәса уажәаԥхьанӡа. 2024 шықәса ԥхынҷкәын мзазы икьыԥхьыз аҭҵаараҿы 4,43-4,53 миллиард шықәса ирыҵаркыз аамҭатә цыԥҵәаха аанарԥшит.<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2020/07/14/vozrast-luny.html |title=Астрономы скорректировали возраст Луны — Российская газета|lang=ru|access-date=2021-11-25 |archive-date=2021-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211125125301/https://rg.ru/2020/07/14/vozrast-luny.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.gazeta.ru/science/news/2024/12/19/24662450.shtml|title=Луна оказалась гораздо старше, чем считалось ранее|lang=ru|website=Газета.Ru|date=2024-12-20|access-date=|archive-date=2024-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20241227134008/https://www.gazeta.ru/science/news/2024/12/19/24662450.shtml|url-status=live}}</ref><ref>{{Статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/s41586-024-08231-0|автор=Francis Nimmo, Thorsten Kleine, Alessandro Morbidelli|заглавие=Tidally driven remelting around 4.35 billion years ago indicates the Moon is old|год=2024|язык=en|издание=[[Nature]]|том=636|выпуск=8043|страницы=598–602|issn=1476-4687|doi=10.1038/s41586-024-08231-0|archive-date=2024-12-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20241220175021/https://www.nature.com/articles/s41586-024-08231-0}}</ref>
== Аҭҵаара ==
{{Main|Амза аҭҵаара}}
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|слева|200px|[[Дедал (лунный кратер)|Дедал акратер]], [[диаметр|адиаметр]]: 93 км, аҵаулара: 3 км (NASA афото)]]
Амза жәытәнатә аахыс ауаа азҿлымҳара рызцәырнагон. Ҳера ҟалаанӡа [[II век до н. э.|II ашәышықәсазы]] [[Гиппарх|Гиппарх]] аеҵәатә жәҩан аҿы Амза аныҟәара ҭиҵааит, [[Эклиптика|аеклиптика]] иаҿырԥшны амза аорбита анаара, Амза ашәагааи Адгьыл аҟынӡа абжьаӡареи шьақәиргылеит, иара убасгьы аныҟәара аҷыдарақәа жәпакы алиԥшааит. Ҳера ҟалаанӡа III ашәышықәсазы [[Аристарх Самосский|Самостәи Аристарх]] Амза адиаметр аилкааразы амза атыҩкра аамҭа ихы иаирхәеит. Иара иҳасабрақәа рыла, Амза адиаметр Адгьыл адиаметр аԥшьбатәи ахәҭа иаҟароуп — даҽакала иуҳәозар, иааизакны 3700 км, уи ииашоу аҵакы иақәшәоит.<ref>{{статья |автор=Трифонов Е. Д. |заглавие=Как измерили Солнечную систему |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=7 |год=2008 |страницы=18—24 |ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422150733/http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |archive-date=2013-04-22 |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |url-status=live }}</ref><ref>Асфог, 2021, ад. 113.</ref>
[[телескоп|Ателескопқәа]] рыӡбара иалнаршеит амза арелиеф еиҳа исссоу ахәҭақәа реиҩдыраара. Раԥхьатәи амзатә хсаалақәа руак ҟаиҵеит [[Джованни Риччиоли|Џьованни Риччиоли]] 1651 шықәсазы, иара ахьӡқәагьы риҭеит аҭыԥ лашьца дуқәа, «амшынқәа» ҳәа рыхьӡҵаны, иахьа уажәраанӡагьы ҳхы иаҳархәо. Арҭ [[топоним|аҭыԥхьӡқәа]] ирныԥшуан акыр зхыҵуа агәаанагара, Амзаҿы амш аҭагылазаашьа Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшуп ҳәа, насгьы аҭыԥ лашьцақәа амзатә ӡыла иҭәуп ҳәа, аҭыԥ лашақәа бахҵәароуп ҳәа иԥхьаӡан. Иага ус иҟазаргьы 1753 шықәсазы Хорватиатәи астроном [[Руджер Бошкович|Руџьер Бошкович]] Амза атмосфера шамам шьақәирӷәӷәеит. Аус злоу убри ауп, аеҵәақәа Амза ианырҵәахлак, урҭ иаразнак иӡуеит, аха Амза атмосфера амазҭгьы, усҟан аеҵәақәа хәыҷы-хәыҷла иҭаалон, атмосфера ыҟамзар, Амза ахҟьаҿы аӡгьы зыҟалаӡом, избан акәзар уи иаразнак ифақьхон.
Уи Џьованни Риччоли инапы лас ала, [[Ударный кратер|акратерқәа]] еицырдыруа аҵарауаа рыхьӡқәа [[планетная номенклатура|рыҭара]] иалагеит: [[Платон|Платон]], [[Аристотель|Аристотель]], [[Архимед|Архимед]] инадыркны [[Вернадский, Владимир Иванович|Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]], [[Павлов, Иван Петрович|Павлов]] рҟынӡа.
Амза аҭҵаараҿы етап ҿыцны иҟалеит астрономиатә хылаԥшрақәа рҿы афотоҭыхра ахархәара, [[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] азбжа инаркны. Уи абзоурала Амза аҿықә еиҳа инҭыршәшәааны аҭҵааразы алшара ҟалеит, еилыкка иҟоу афотосахьақәа рыла. Урҭ реиԥш иҟоу афотосахьақәа ҭырхит [[Рю, Уоррен де ла|Уоррен де ла Риу]] (1852) иара убас [[Резерфорд, Льюис Моррис|Лиуис Резерфорд]] (1865). 1896-1904 шықәсқәа рыбжьара, [[Леви, Морис (астроном)|Морис Леви]], [[Пюизё, Пьер Анри|Пьер Пиуизио]], [[Ле Морван, Шарль|Шарль Ле Морван]] иҭрыжьит еилыкка иҟоу «Амза афотосахьатә атлас».<ref>{{cite web |url=https://www.cairn.info/revue-de-la-bibliotheque-nationale-de-france-2013-2-page-36.htm |title=L’Atlas photographique de la Lune, de MM. Loewy et Puiseux |lang=fr |website=Cairn.info |url-status=dead |access-date=2017-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171107004546/https://www.cairn.info/revue-de-la-bibliotheque-nationale-de-france-2013-2-page-36.htm |archive-date=2017-11-07 }}</ref>
=== Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара ===
{{See also|Автоматтә планетабжьаратә станциа|Апланетабжьаратәи акосмостә ныҟәагақәа рсиа#Амза|XX-тәи ашәышықәсазы Амзахь идәықәҵаз рсиа|XXI-тәи ашәышықәсазы Амзахь идәықәҵаз рсиа}}
Акосмостә аамҭа аналагаз аахы Амза иазку ҳдыррақәа иаагәоуҭаратәы ирызҳаит. Амза агрунт злаҟоу еилкаахеит, аҵарауаа уи аҿырԥштәқәа роуит, насгьы ашьҭахьтәи аган ахсаалагьы еиқәыршәахеит.
Асоветтә планетабжьаратә станциа «[[Луна-2]]» раԥхьаӡакәны Амза аҟынӡа инаӡеит [[1959|1959 шықәсазы]] [[Цәыббрамза 13|цәыббрамза 13]] аҽны.
Раԥхьаӡакәны Амза иаарҳәу аган бахеит 1959 шықәсазы, Асовет станциа «[[Луна-3]]» ианахыԥраауаз Адгьыл аҟынтәи иубарҭам уи аҿықә ахәҭа ҭнахит.
Раԥхьаӡа акәны Амза аҿықәан атәара тата мҩаԥнагеит 1966 шықәса жәабранмза 3 азы Асовет планетабжьаратә станциа «[[Луна-9]]».
Амза раԥхьатәи иԥсабараатәым амҩаныза акәны 1966 шықәсазы иҟалеит асовет станциа «[[Луна-10]]».
Раԥхьаӡакәны Амза иакәшаны Адгьыл ахь ахынҳәра мҩаԥнагеит 1968 шықәсазы асовет космостә ӷба «[[Зонд-5]]». Аӷбаҿы иҟан акәуақәеи ахәаҷа-маҷақәеи, урҭ Амзахь апланетабжьаратәи аԥырра ҟаҵаны қәҿиарала Адгьыл ахь ихынҳәыз раԥхьаӡатәи ԥсы зхоу ԥстәқәаны иҟалеит.
==== Ауаҩы дызлахәу аԥыррақәа ====
[[Файл:Youtubeastronautsonmoonot3.gif|мини|Аполлон 16 Амзаҿы]]
{{See also|Амзатә еиԥхныҩлара}}
1960-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы еилкаан [[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]] акосмос анапахьы аагараҿы [[СССР|Асовет Еидгыла]] ашьҭахь ишыҟаз. [[Кеннеди, Джон Фицджеральд|Џь.Кеннеди]] алаҳәара ҟаиҵеит 1970 шықәсанӡа Амзаҿы ауаҩы дтәоит ҳәа. Ауаҩы дызҭоу аԥырра аҽазыҟаҵаразы [[НАСА]] акосмостә программақәа жәпакы нанагӡеит: «[[Рейнджер (программа)|Рейнџьер]]» (1961—1965) — аҿықә афотоҭыхра, «[[Сервейер (программа)|Сервеиер]]» (1966—1968) — атәара татеи аҭыԥ афотоҭыхреи, «[[Лунар орбитер (программа)|Лунар орбитер]]» (1966—1967) — Амза аҿықә икылыршәшәаны аарԥшра. 1965-1966 шықәсақәа рзы иҟан НАСА апроект [[Проект MOON-BLINK|MOON-BLINK]], Амза аҿықәан иаабац еиԥшым ацәырҵрақәа (аномалияқәа) рыҭҵааразы. Аусура нанагӡеит Trident Engineering Associates ([[Аннаполис (Мэриленд)|Аннаполис]], [[Мэриленд|Мериленд]] аштат),1965 шықәса рашәарамза 1 азы Goddard Space Flight Center ([[Гринбелт (Мэриленд)|Гринбелт]], [[Мэриленд|Мериленд]] аштат) акомпаниеи дареи напызҵарҩыз аконтракт NAS 5-9613 аҳәаақәа ирҭагӡаны.<ref>[http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660030253_1966030253.pdf Проект в архиве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110627005810/http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19660030253_1966030253.pdf |date=2011-06-27 }}.</ref><ref>[http://www.nasa.gov/ Официальный веб-сайт] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070714191601/http://www.nasa.gov/ |date=2007-07-14 }}{{In lang|en}}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nasaimages.org/ |url-status=dead |title=База фото- и видеоматериалов NASA |access-date=2012-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121113061127/http://www.nasaimages.org/ |archive-date=2012-11-13}}</ref>
Ауаҩы дызлахәыз [[Пилотируемый космический полёт|Амзахь аԥырразы]] Америкатәи апрограмма «[[Аполлон (программа)|Аполлон]]» ҳәа хьӡыс иаман. Раԥхьатәи атәара ҟалеит 1969 шықәса ԥхынгәымза 20 рзы; аҵыхәтәантәи - 1972 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, 1969 шықәса ԥхынгәымза 21 азы Амза аҿы раԥхьаӡа зшьапы ықәзыргылаз уаҩхеит америкауаҩ [[Армстронг, Нил|Нил Армстронг]], аҩбатәи [[Олдрин, Эдвин|Едвин Олдрин]]; агәыԥ ахԥатәи ахаҭарнак [[Коллинз, Майкл (астронавт)|Майкл Коллинз]] аорбиталтә модуль аҿы даанхеит.
1972 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, «Аполлон 17» астронавтцәа акапитан [[Сернан, Юджин|Джин Сернани]] адоктор [[Шмитт, Харрисон|Харрисон Шмитти]] аҵыхәтәан Амзаҿы итәаз (иахьа уажәраанӡа) ауаа ракәхеит.
Абасала, Амза заҵәык ауп ауаҩы дызҭаахьоу ажәҩантә цәеижь; насгьы раԥхьатәи жәҩантә цәеижьуп, зҿырԥштәқәа Адгьыл ахь иааргаз (Америка 380 килограм, СССР - 324 грамм Амза [[реголит|агрунт]]).<ref>{{cite web |url = http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html |url-status=dead |title = Москва: сколько стоит грамм Луны?|lang=ru|archive-url = https://web.archive.org/web/20130925115028/http://anomalniy-mir.ru/luna/moskva-skolko-stoit-gramm-luny.html |archive-date = 2013-09-25 |website = anomalniy-mir.ru}}</ref>
==== Амзаныҟәақәа ====
СССР Амза ахҟьаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥнагон арадиомҩақәҵара змаз ахаҭаныҟәаратә аппаратқәа ҩба рыла: «[[Луноход-1]]», 1970 шықәса лаҵарамзазы Амзахь идәықәҵаз, «[[Луноход-2]]» — 1973 шықәса ажьырныҳәазы. «Луноход-1» 10,5 дгьылтә мза аус ауан, «Луноход-2» — 4,5 дгьылтә мза (даҽакала иуҳәозар, хә-мзатә мши ԥшьы-[[Лунная ночь (время суток)|мзатә ҵхи]]), уи аамҭа иалагӡаны 42,1 км иахысит (2014 шықәса ԥхынгәымза 28-нӡа, ари абжьаӡара адгьыл анҭыҵтәи (ауаҩы иҟаиҵаз) аппаратқәа рзы рекордны иаанхеит, 45,16 км ирхысыз марсныҟәаҩ «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» ари арекорд иаԥнагаанӡа). Аҩ-мыругакгьы еизыргеит, Адгьыл ахь иагьаарышьҭит хыԥхьаӡара рацәала амзатә грунт иазку адыррақәа, насгьы амзатә рельеф ахәҭаҷқәеи апанорамақәеи рфотосахьақәагьы.<ref>{{cite web |url=http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2013/06211627-opportunity-lunokhod-record.html |title=Is Opportunity near Lunokhod's distance record? Not as close as we used to think! |publisher=The Planetary Society |author=[[Emily Lakdawalla]] |date=2013-06-21 |access-date=2013-06-26 |lang=en |archive-date=2013-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130625004519/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2013/06211627-opportunity-lunokhod-record.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.nature.com/news/space-rovers-in-record-race-1.13229 |last=Witze |first=Alexandra |title=Space rovers in record race |publisher=Nature News |date=2013-06-19 |access-date=2013-06-26 |lang=en |archive-date=2013-06-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130627060417/http://www.nature.com/news/space-rovers-in-record-race-1.13229 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html |title=Update: Spirit and Opportunity |date=2014-06-24 |lang=en |access-date=2014-07-03 |archive-date=2014-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140704050225/http://marsrovers.jpl.nasa.gov/mission/status.html |url-status=dead}}</ref><ref name="Vn">{{книга |автор=И. Н. Галкин |заглавие=Внеземная сейсмология |место={{М.}} |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1988 |серия=[[Планета Земля и Вселенная]] |страниц=195 |isbn=502005951X |страница=26}}</ref>
==== Анаҩстәи аҭҵаара ====
{{Main|Аҩбатәи амзатә еиԥхныҩлара}}
Асоветтә станциа «[[Луна-24]]», 1976 шықәса нанҳәамзазы амзатә грунт аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ианаанага ашьҭахь, анаҩстәи амашьына — Иапониатәи амҩаныза «[[Hiten|Хитен]]» — Амзахь иԥрит 1990 шықәсазы мацара. Анаҩс идәықәҵан америкатәи космостә ныҟәагақәа ҩба — [[Клементина (космический аппарат)|Clementine]], 1994 шықәсазы, нас [[Lunar Prospector]], 1998 шықәсазы.
[[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентра]] раԥхьатәи ахатәы [[автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциа]] (АМС) «[[Смарт-1]]» 2003 шықәса цәыббрамза 28 азы идәықәнаҵеит. 2007 шықәса цәыббрамза 14 рзы [[Иапониа|Иапониа]] Амза аҭҵааразы аҩбатәи АМС «[[Кагуя|Кагуиа]]» дәықәнаҵеит. 2007 шықәса жьҭаарамза 24 рзы [[КНР|Китаи]] амзатә еицлабра иалалеит – раԥхьатәи Китаитәи амзатә мҩаныза «[[Чанъэ-1|Чан'е-1]]» ажәҩанахь ишьҭыхын. Ари, насгьы анаҩстәи астанциақәеи рыцхыраарала, аҵарауаа амза аҿықә игәылҭәаау ахсаала ҟарҵоит, уи ԥхьаҟа [[Колонизация Луны|Амза аколонизациа]] апроект ду анагӡараҿы ҵәатәы шьаҟахар алшоит. [[2008|2008 шықәса]] [[Жьҭаарамза 22|Жьҭаарамза 22]] рзы Индиа раԥхьатәи акосмостә ӷба «[[Чандраян-1|Чандраиан-1]]» рышьҭит. 2010 шықәсазы Китаи аҩбатәи акосмостә ӷба «[[Чанъэ-2|Чан,е-2]]» харгалеит.<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?7777 Китай запустил свой первый лунный спутник] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090318065620/http://www.membrana.ru/lenta/?7777 |date=2009-03-18 }}. MEMBRANA, 24 октября 2007.</ref>
[[Файл:584392main M168000580LR ap17 area.jpg|мини|“Аполлон 17” аекспедициа ахьтәаз аҭыԥ. Иубарҭоуп албааратә модуль, аҭҵааратә еиқәыршәагақәа [[ALSEP]], [[Лунный автомобиль|амашьына]] абарбалқәа рышьҭақәа, астронавтцәа ршьапышьҭақәа. Акосмостә ӷба [[Lunar Reconnaissance Orbiter|LRO]] аҟынтәи асахьа, 2011ш.]]
[[2009|2009 шықәса]] [[Рашәарамза 18|рашәара 18]] рзы, NASA амзатә орбитатә зондқәа, [[Lunar Reconnaissance Orbiter]] (LRO) иара убас [[Lunar Crater Observation and Sensing Satellite]] (LCROSS)дәықәырҵеит. Амҩаныза рхы иадырхәоит амза аҿықә иазку адыррақәа реизгареи, аӡи, ԥхьаҟатәи амза аекспедициақәа рымҩаԥгара ианаалоу аҭыԥқәеи рыԥшааразы. [[Аполлон-11]] аԥырра ҩынҩажәа шықәса ахыҵра иазкны, [[автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратәи астанциа]] LRO иҷыдоу адҵа нанагӡеит – адгьылтә экспедициақәа мзатә модульқәа ахьтәо аҭыԥқәа рфотоҭыхра мҩаԥнагеит. Ԥхынгәы 11-и 15-и рыбжьара, LRO раԥхьаӡакәны амзатә модульқәа рорбитатә сахьақәа, атәаратә ҭыԥқәа, аекспедициақәа иаанрыжьыз аиқәыршәагақәа, уимоу агәаргәалеи, аровер, адгьылтә ԥстәқәа рышьҭақәа уҳәа, иҭыхны Адгьыл ахь иаанашьҭит. Ари аамҭа иалагӡаны, атәарҭатә ҭыԥқәа фба рҟынтәи хәба рфотоҭыхымҭақәа ҟаҵан: аекспедициақәа “[[Аполлон-11|Аполлон-11]]”, “[[Аполлон-14|-14]]”, “[[Аполлон-15|-15]]”, “[[Аполлон-16|-16]]”, “[[Аполлон-17|-17]]”. Анаҩсшәа КА LRO акосмостә ӷба еиҳагьы инарҭбааны афотосахьақәа ҭнахит, уаҟа [[Лунный автомобиль|амзатә машьына]] ашьҭақәа зну атәарҭатә модульқәеи аиқәыршәагақәеи рымацара ракәымкәа, астронавтцәа рхаҭақәа ршьапышьҭақәагьы еилыкка иубарҭоуп. 2009 шықәса жьҭаарамза 9 рзы, LCROSS ҳәа изышьҭоу акосмостә аппарати аццакратә блок “[[Центавр (разгонный блок)|Центаври]]” амза аҿықәан [[Кабеус (кратер)|Кабеус акратер]] ахь рҽықәрыжьит, уанӡа амза [[Южный полюс Луны|аладатәи аполиус]] аҟынтәи 100 км раҟара абжьоуп, убри аҟнытә иааиԥмырҟьаӡакәа ашәшьыраҿы иҟан. Абҵарамза 13 азы, НАСА иаанацҳаит ари аԥышәара абзоурала Амзаҿы [[Аӡы|аӡы]] шыԥшаахаз.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html |lang=en|first=Donald |last=Savage |author2=Gretchen Cook-Anderson |date=2004-12-22 |title=NASA Selects Investigations for Lunar Reconnaissance Orbiter |publisher=NASA News |archive-url=https://web.archive.org/web/20041223224041/http://www.nasa.gov/home/hqnews/2004/dec/HQ_04407_lunar_orbiter.html|archive-date=2004-12-23|access-date=2006-05-18 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web
| url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html
| title = Apollo 17 Lunar Module Landing Site
| publisher = NASA
| access-date = 2023-04-23
| lang = en
| archive-url = https://web.archive.org/web/20091114154837/http://www.nasa.gov/mission_pages/LRO/multimedia/lroimages/lroc_20091028_apollo.html
| archive-date= 2009-11-14
| url-status = live
}}</ref><ref name="NK_LRO_1stResults">''Соболев И.'' LRO: первые итоги // [http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/ Новости космонавтики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120124175803/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/ |date=2012-01-24 }}. — 2009. — Т. 19. — № 10 (321). — С. 36—38. — ISSN 17260345.</ref><ref name="Moon_Detail">[http://www.newsru.com/world/07sep2011/fotomoon.html NASA опубликовало ФОТО Луны высокой четкости, на которых видны следы астронавтов и места посадки «Аполлонов»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130925123105/http://www.newsru.com/world/07sep2011/fotomoon.html |date=2013-09-25 }}. NEWSru.com.</ref><ref>{{cite web
| author = Jonas Dino
| date = 2009-11-13
| url = http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html
| title = LCROSS Impact Data Indicates Water on Moon
| publisher = NASA
| access-date = 2023-04-23
| lang = en
| archive-url = https://web.archive.org/web/20091115103735/http://www.nasa.gov/mission_pages/LCROSS/main/prelim_water_results.html
| archive-date= 2009-11-15
| url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web |author= |date = 2009-11-13 |url=https://www.interfax.ru/russia/109975|title=НАСА обнаружило воду в кратере Луны |publisher=Интерфакс |access-date=2009-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306172010/https://www.interfax.ru/russia/109975|archive-date=2016-03-06|url-status=live}}</ref>
2013 шықәса ԥхынҷкәынмзазы [[Китаи|Китаитәи]] амзарныҟәа “[[Юйту]]” амзаҿы ақәтәара 1976 раахыс раԥхьаӡа акәны Амзаҿы [[Мягкая посадка|итатаз]] тәарахеит, Асоветеидгылатәи “[[Луна-24]]” ашьҭахь. Уи адагьы, ари 40 шықәса инареиҳаны раахыс Амзаҿы аус зуаз раԥхьаӡатәи планетаныҟәаҩын, насгьы Китаитәи жәлар рреспублика Амза ақәтәара тата зылшаз ахԥатәи ҳәынҭқаррахеит, Асоветеидгылеи Еиду Америкатәи аштатқәеи рышьҭахь. 5 шықәса рышьҭахь, 2019 шықәса ажьырныҳәамза 3 рзы, аҩбатәи Китаитәи амзаныҟәа “[[Юйту-2|Иуту-2]]” злахәыз атәарҭатә модуль “[[Чанъэ-4|Чанге-4]]” раԥхьаӡа акәны [[Обратная сторона Луны|Амза харатәи аган]] аҿы итәеит. Атәарҭатә модуль аҿы иҷыдоу абиологиатә ԥышәа мҩаԥган [[Акартош|акартофель]], [[Резуховидка|арабидопсис]], [[рапс|арапс]], [[хлопчатник|аласа]] (аласа мацара ауп иҿиаз) раарыхразы, [[Дрозофилы|ашәыртә мчыбжьқәа]] рааӡараҿы, иара убасгьы [[дрожжи|аӡаӡамҵқәа]] рырҿиаразы.<ref>{{cite web |url=https://tass.ru/kosmos/5998694 |title=СМИ: аппарат «Чанъэ-4» завершил первый биологический эксперимент на Луне |website=ТАСС |date=2019-01-15 |access-date=2019-02-06 |archive-date=2019-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190203110945/https://tass.ru/kosmos/5998694 |url-status=live }}</ref>
==== Хаҭалатәи апроектқәа ====
Уажәтәи аамҭазы хаҭалатәи анаплакқәагьы Амза аҭҵаара рҽазыркуеит. [[Google Lunar X PRIZE|Google Lunar X PRISE]] амзарныҟәа хәыҷы аԥҵаразы адунеизегьтәи аицлабра алаҳәара ҟанаҵеит, уи атәылақәа 11 рҟынтәи агәыԥқәа 16 рҽаладырхәит, Урыстәылатәи [[Селеноход]]гьы уахь иналаҵаны. 2010 шықәсазы иалагаз, уи 2017 шықәсазы ихыркәшахараны иҟан, аха 2018 шықәсанӡа ишацҵазгьы, аиаиааиз деилкаамкәа иаанҵәеит: аицлабра аҳәаақәа ирҭагӡаны аппараткгьы Амзахь уаҳагьы идәықәҵамызт.
Урыстәылатәи аӷбақәа рыла Амза акәша-мыкәша аԥыррақәа рыла [[космический туризм|акосмостә туризм]] аиҿкаара азԥхьагәаҭоуп — раԥхьаӡа иргыланы ирҿыцыз “[[Союз (космический корабль)|Соиуз]]” ала, анаҩс аԥҵара иаҿу “[[Орёл (космический корабль)|Орел]]” ҳәа изышьҭоу асериа иаҵанакуа акосмостә ӷбақәа рылагьы.
== Анапахьы аагара ==
[[Файл:Aldrin Apollo 11 original.jpg|мини|300px|[[Эдвин Олдрин|Едвин Олдрин]] Амзаҿы, ԥхынгәымза 1969 шықәса (НАСА афото)]]
=== Жәларбжьаратәи азинтә статус ===
Амза анапахьы аагара иадҳәалоу азинтә зҵаарақәа реиҳарак ӡбахеит 1967 шықәсазы Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, аҳәынҭқаррақәа акосмос аҭҵаареи аҵакыра ахархәареи аганахьала русура еиҿызкаауа [[Договор о космосе|апринципқәа рзы Аиқәшаҳаҭра]] ала. 1979 шықәсазтәи [[Соглашение о деятельности государств на Луне и других небесных телах|Амза иазку Аиқәшаҳаҭра]] Амза азакәантә статус аанарԥшуеит.<ref name="Outer Space Treaty">[[s:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Текст договора]] в Викитеке.</ref>
=== Аколонизациа ===
{{Main|Амза аколонизациа}}
Амза зегь реиҳа иааигәоу, еиӷьынгьы иҭҵаау жәҩантә цәеижьуп, насгьы ауаҩытәыҩсатә колониа аԥҵаразы иманшәалоу ҭыԥны иԥхьаӡоуп. [[НАСА]] акосмостә программа “[[Созвездие (космическая программа)|Еҵәаџьаа]]” аԥҵара иаҿын, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны акосмостә техника ҿыцқәа аԥҵалахоит, иара убас еиқәыршәалахоит иахәҭоу аинфраструктурагьы, [[МКС]] ахь акосмостә ӷба ҿыц аԥырразы, иара убасгьы Амзахь аԥыррақәа, Амзаҿы иаамҭалатәым абаза аԥҵара, ҳаԥхьаҟа [[Пилотируемый полёт на Марс|Марсҟа аԥыррақәа]]. Аха, Еиду Америкатәи аштатқәа рыпрезидент [[Обама, Барак|Барак Обама]] [[2010|2010 шықәса]] [[Жәабранмза 1|жәабранмза 1]] азы иҟаиҵаз аӡбарала 2011 шықәсазы апрограмма афинанстә цхыраара аанкылан.<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html Официальная страница проекта «Созвездие»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100412052653/http://www.nasa.gov/mission_pages/constellation/main/index.html |date=2010-04-12 }}{{In lang|en}}.</ref><ref>[http://www.rian.ru/economy/20100202/207286880.html НАСА свернёт полёты шаттлов и лунную программу] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100204205058/http://www.rian.ru/economy/20100202/207286880.html |date=2010-02-04 }} // rian.ru.</ref>
2017 шықәсазы апрограмма “[[Артемида (космическая программа)|Артемида]]” шьақәырӷәӷәахеит. Аплан инақәыршәаны, агәыԥ 2026 шықәсазы Амзахь ицароуп, 2027 шықәсазы — Амза иқәтәароуп. Уи ашьҭахь, 2028 шықәса инаркны амҩанызахь аԥыррақәа есышықәсатәихараны иҟоуп.
Урыстәылатәи аҵарауаа амзаҿы атәара ахьалшо аҭыԥқәа 14 алыркааит. Атәарҭа ҭыԥқәа рыцыԥхьаӡа ашәагаа 30х60 км рымоуп. Иҟалараны иҟоу амзатә базақәа аексперименттә етап аҿы иҟоуп, ҷыдала, аметеоритқәа анраахалак акосмостә ныҟәагақәа рхала рҽышьақәыргыларазы раԥхьатәи аԥышәара маншәалақәа мҩаԥган. Ҳаԥхьаҟа, Урыстәыла Амза аполиусқәа рҿы акриогентә (аҳауаҟәандаралаҟәра) хылҵәара ахархәара азԥхьагәанаҭоит, иԥыруа [[Органические вещества|аорганикатә хәҭаҷқәа]] злоу агрунт Адгьыл ахь аагаразы. Ари аметод [[реголит|ареголит]] аҟны ирҵаау аорганикатә еицыларақәа рфақьхара аԥхьырҟәҟәаара алнаршоит.<ref>{{cite web |url=https://utro.ru/news/2010/11/22/938837.shtml |title=Россия определилась с местом строительства межпланетных станций на Луне |author=РСН |date=2010-11-22 |publisher=Ytro.Ru |lang=ru |access-date=2010-11-22 |url-status=live |archive-date=2010-11-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125135842/http://www.utro.ru/news/2010/11/22/938837.shtml }}</ref><ref>{{cite web |url=http://top.rbc.ru/society/25/11/2010/505157.shtml |title=Учёные придумали затыкать дыры на Луне пробками |date=2010-11-25 |publisher=РБК |lang=ru |access-date=2010-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130620015802/http://top.rbc.ru/society/25/11/2010/505157.shtml |archive-date=2013-06-20 |url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=168116 |url-status=dead |title=Россия будет искать на Луне водяной лед и летучие вещества на глубине полметра |date=2010-12-07 |publisher=Интерфакс |lang=ru |access-date=2010-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101210021637/http://www.interfax.ru/society/news.asp?id=168116 |archive-date=2010-12-10}}</ref>
=== Агәҩара зҵоу аиқәшаҳаҭрақәа ===
{{Main|Амзатәи Ацҳаражәҳәарҭа}}
Иҟоуп Амзаҿы адгьылқәа зҭиуа акомпаниақәа. Аԥара азы, аахәаҩ Амза аҿықәан ҭыԥк «шитәу» зҳәо асертификат иоуеит. Иҟоуп агәаанагара, ас еиԥш иҟоу асертификатқәа уажәы азинтә мчы рымам ҳәа, избан акәзар 1967 шықәсазы напызҵаҩыз [[Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|аҳәынҭқаррақәа акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы русура еиҿызкаауа апринципқәа рзы Аиқәшаҳаҭра]] аԥҟарақәа еиларгоит (Аиқәшаҳаҭра II ахәҭа инақәыршәаны, Амзагьы уахь иналаҵаны, акосмос “амилаҭтә хатәра” аӡәгьы дақәиҭым). Ари Аиқәшаҳаҭраҿы аҳәынҭқаррақәа русура мацара ауп иарбоу, хаҭалатәи ауаа русура иаламкьысӡакәа, убри ауп аиҿкаарақәа ари аҭагылазаашьаҿы рхы иадырхәаз.
== Амза алаԥшхырԥага ==
[[Файл:Grua y Luna.jpg|мини|]]
[[Файл:Luna saliendo del Mar.jpg|мини|слева]]
{{main|Амза алаԥшхырԥага}}
Амза алаԥшхырԥага – [[Оптическая иллюзия|абла ажьароуп]], аус злоу Амза ажәҩан аҿы иҳаракны ианыҟоу аасҭа алаԥшҳәааҿы [[горизонт|илаҟәны]] ианыҟоу еиҳа идуны иахьубо ауп. Аиашазы, Амза акәакьтә шәагаа алаԥшҳәаа ахыхь ицацыԥхьаӡа аҽаԥсахӡом (мамзаргьы, маҷк егьи аганахь аҽеиҭанакуеит: алаԥшҳәаа азааигәара азенит аҿы иҟоу аасҭа маҷк «еиҵоуп», избан акәзар, абри аҭагылазаашьаҿы избо иҟынтәи Амза аҟынӡа абжьаӡара Адгьыл арадиус аҵкыс еиҳауп’). Иахьазы, ари [[Зрительное восприятие|аблабаратә гха]] еиуеиԥшым аҿыҵгақәа рыла иҳаилзыркаауа агипотезақәа ыҟоуп.
Анаԥшҩы Адгьыл ахҟьаҟынтәи [[Невооружённый глаз|ибла акгьы амҭаӡакәа иибо]] ҳәа игәы иаанаго Амза адиск ашәагаақәа рҽыԥсахра адагьы, Амза алаԥшҳәаа ахыхь акәакь маҷ ала аҟазаараан , уахынла Амза иубарҭоу адиск ҩежьушәа иааԥшуеит, амра агылареи аҭашәареи раан — агәилԥшшәы амоушәа.
== Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа ==
{{main|Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа}}
Аамҭакьаҿлатәи амзатә цәырҵрақәа ҳәа изышьҭоу еиуеиԥшым аамҭа кьаҿлатәи аҭыԥантәи аномалияқәа роуп, амза аҭеиҭыԥши уи акәша-мыкәшеи, амза аҿы аанҿасра змам зҽызыԥсахуа апроцессқәа ирыхҟьаны.
== Анавигациаҿы ==
1766 шықәса инаркны [[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториа]] есышықәсатәи “Амшынтә альманах” ҭнажьуеит. Альманах аҿы анавигациазы зегь реиҳа апрактикатә ҵакы рыманы иҟан амзатә диск агәы инаркны иалху азодиактә дискқәа рҟынӡа акәакьтә бжьаӡарақәа реихшанҵақәа.
аеҵәақәа ма амратә диск агәҭанӡа (ҽынлатәи ашәарақәа рзы), хԥа-хԥа сааҭ рыбжьаҵаны ашықәс зегьы азы ишьақәыргылоу. Урҭ аихшанҵақәа амшынуаа ирылнаршон XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа ахарара акәакьтә минуҭк аҟынӡа икылкааны ашьақәыргылара (амзатә бжьаӡарақәа рметод).<ref>{{книга |автор=Шевченко М. Ю. |заглавие=Луна. Наблюдая за самым знакомым и невероятным небесным объектом|язык=ru|ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство=АСТ |год=2020 |том= |страниц=192 |страницы=115 |isbn=978-5-17-119739-1 |ref=Шевченко }}</ref>
== Акультураҿы ==
[[Файл:Nuremberg chronicles f 76r 3.png|мини|200px|Амреи Амзеи. («[[Нюрнбергская хроника|Нирнбергтәи ахроника]]» [[Шедель, Хартман|Хартман Шедел]] иҩымҭа, 1493)]]
[[Плутарх|Плутарх]] идиалог «Амзатә диск аҿы иубарҭоу ахаҿы» (I—II-тәи ашәышықәсақәа) усҟантәи аамҭазы Амза аԥсабареи аҟазшьақәеи ирызкны еиуеиԥшым атеориақәа аанарԥшуеит; аҵыхәтәаны Плутарх [[Платоновская Академия|Платон иакадемиеи]] [[Ксенократ Халкидонский|Ксенократи]] ирыдыркылаз атеориахь дхьаԥшуеит, Амзаҿы [[Демон|ашьамдгьыл]] ԥшаауа.<ref>Другое название «Беседа о лице, видимом на диске луны» («[[Филологическое обозрение]]» т. VI, кн. 2; 1894)</ref><ref>Плутарх / Античные писатели. Словарь. — СПб.: Издательство «Лань», 1999.</ref>
=== Амифологиаҿы ===
{{See also|Амза анцәахәы|Амза (анцәаԥҳәыс)}}
=== Аҟазараҿы ===
{{main|Амза аҟазараҿы}}
[[Файл:Albert_Aublet_-_Selene.jpg|мини|200px|[[Обле, Альбер|Альберт Обле]]. Селена (1880)]]
Амза изныкымкәа апоетцәеи ашәҟәыҩҩцәеи, асахьаҭыхҩцәеи амузыкантцәеи, арежиссиорцәеи асценаристҩцәеи ргәазҭанаҵахьеит Адгьыл аԥсабаратә мҩаныза заҵә иадҳәалоу аусумҭақәа раԥҵаразы.
Амза амаӡа, уззымнеиуа аԥшӡара, абзиабара ирсимволны иаарԥшызар ауеит.
Амза аҿырԥшра ажәытәтәи алитератураҿы ахархәара аманы иҟан: [[Песнь песней Соломона|Соломон Иашәаҿы]] ([[1-е тысячелетие до н. э.|ҳера ҟалаанӡа 1-тәи азқьышықәса]]) иануп (Песн. 6:10):
{{Ацитата алагара}}
Дызусҭада абри, ашамҭа еиԥш илашо, амза еиԥш иблахкыгоу, амра еиԥш илашоу, абираҟқәа зку архәҭақәа реиԥш иџьбароу?
{{Ацитата алгара}}
Амза иазку раԥхьатәи [[Луна в научной фантастике|афантастикатә усумҭа]] (жәеинраалала), ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс еицырдыруа, ажәытә берзен шәаҳәаҩы [[Орфей|Орфеи]] иоуп изтәу ҳәа иԥхьаӡоуп:
{{Ацитата алагара}}
Иара (Зевс) даҽа дгьылкгьы ҟаиҵеит, ҳәаа змам, имԥсуа ауаа [[Селена|Селена]] ҳәа изышьҭоу, адгьылтә уаа Амза ҳәа изышьҭоу. Уаҟа ашьхақәа рацәоуп, ақалақьқәа рацәоуп, анхарҭақәа рацәоуп.
{{oq|grc|Μήσατο δ' ἄλλην γαῖαν ἀπείριτον, ἥν τε σελήνην Άθάνατοι κλῄζουσιν, ἐπιχθόνιοι δέ τε μήνην, Ἣ πόλλ' οὔρε ἔχει, πόλλ' ἄστεα, πολλά μέλαθρα.}}
{{Ацитата алгара|источник=[[Прокл Диадох|Апрокл]]. Платон иҩымҭа Тимеи ахҳәаа.<ref>{{книга|автор=Proclus|ответственный=Carl Ernst Christoph Schneider|заглавие=Procli commentarius in Platonis Timaeum graece|место=[[Вроцлав|Vratislaviae]]|издательство=Eduardus Trewendt|год=1847|ссылка=https://books.google.com/books?id=ckhCAQAAMAAJ&pg=PA363|pages=363,685||}}</ref>}}
Уажәтәи аамҭазы арҭ ацәаҳәақәа Пифагор ишьҭанеиҩы Керкопс ҳера ҟалаанӡа 5-тәи ашәыш. иҩит ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="BZL">''А. И. Первушин'' «Битва за Луну: Правда и ложь о „лунной гонке“», — СПб: Амфора, 2007, С. 14—29. ISBN 978-5-367-00543-1.</ref>
Амзахь аныҟәара атема афольклори аклассикатә литературеи рҿы аларҵәара аман, ахықәкы азнеиразы мыруганы ицәырҵуеит инашанатәу (аҟәыд ахәҵәы), аԥша ӷәӷәа, ақьаадтә [[монгольфьер|монгольфиер]]. Амзахь аԥырразы раԥхьаӡатәи атехникатә шьақәырӷәӷәара змоу апроект, [[Жюль Верн|Жиуль Верн]] ироманқәа «[[С Земли на Луну прямым путём за 97 часов 20 минут|Адгьыл аҟынтәи Амзахь ушиашоу 97 сааҭи 20 минуҭи рыла]]» (1865) , «[[Вокруг Луны|Амза акәшара]]» (1870) рҟны далацәажәеит.
Амза атема XX-тәи ашәышықәса зегьы иалагӡаны афантастцәеи афутурологцәеи рзы ихадаз атемақәа иреиуан. Ареволиуциа ҟалаанӡатәи аурыс литератураҿы Амза акаршәрақәеи ахаҳә бахәрақәеи змоу жәҩантә цәеижьк аҳасабала иаарԥшын, уи жәҩангәыԥшәы зхыз ашьаци ашәҭ шкәакәа дуқәеи рыла ихҟьоуп.<ref>''Первушин А.'' [http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/pervushin/filmogr-luna/01.html Лунные хроники] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171104121605/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/pervushin/filmogr-luna/01.html |date=2017-11-04 }} // Если. № 7 (161), 2006. С. 126.</ref><ref>''[[Маслов, Алексей Николаевич|Маслов А. Н.]]'' Музей восковых фигур. — 1914.</ref>
==Шәахә. иара уб.==
* [[Солнечное затмение|Амраҭашәара]]
* [[Лунный заяц|Амзатә жьа]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|2|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
<ref name="Needham_2017">{{статья
| заглавие = Lunar volcanism produced a transient atmosphere around the ancient Moon
| том = 478
| страницы = 175—178
| doi = 10.1016/j.epsl.2017.09.002
| bibcode = 2017E&PSL.478..175N
| язык = en
| тип = journal
| автор = Needham D. H., Kring D. A.
| год = 2017
| издательство = [[Elsevier]]
| издание = Earth and Planetary Science Letters
| url = https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X17304971
| archive-url = https://web.archive.org/web/20171006045733/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X17304971
| archive-date = 2017-10-06
| url-status = live
}}</ref>
}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
;Ашәҟәқәа
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=Болдуин Р.|заглавие=Что мы знаем о Луне? Пер. с англ. К. А. Любарского; Послесл. А. А. Гурштейна.|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1967|страниц=173}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=Жарков В.Н., Паньков В.Л., Калачников А.А., Оснач А.И.|заглавие=Введение в физику Луны|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1969|страниц=312}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=|заглавие=Физика и астрономия Луны. Под. ред. Копала З., Лейкина Г. А. Пер. с англ.|место=М.|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=1973|страниц=318}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=Петров В.П|ответственный=Петров В.П., Юревич П.П|заглавие=Здравствуй, Луна!|язык=ru|место=Л.|издательство=[[Лениздат]]|тираж=24500|год=1967|страниц=191|nodot=1}}
* {{Акьыԥхьра|книга |автор=Шевченко В.В. |заглавие=Луна и её наблюдение|язык=ru|место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1983 |серия=Библиотека любителя астрономии |тираж=100000 |страниц=192 |isbn2= |ref=Шевченко}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=Уманский С.П.|заглавие=Луна — седьмой континент|язык=ru|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|тираж=45000|год=1989|страниц=117|isbn=5-07-000408-5}}
* {{Акьыԥхьра|книга
|автор =Шингарёва К. Б., Бурба Г. А.
|ответственный =Отв. ред. [[Гурштейн, Александр Аронович|А. А. Гурштейн]] и Ю. И. Ефремов
|заглавие =Лунная номенклатура: Обратная сторона Луны, 1961—1973 гг.
|ссылка =
|место =М.
|издательство =Наука
|год =1977
|страниц =54
|ref =
}}
* {{Акьыԥхьра|книга
|автор =Шингарёва К. Б., Краснопевцева Б. В.
|ответственный =отв. ред. Т. И. Мартынова
|заглавие =Солнечная система. Луна
|вид=атлас
|ссылка =
|место =М.
|издательство =ДИК
|год =2011
|страниц =48
|страниц б/н=1
|иллюстрации=цв., карты, текст, табл., диагр., профили, ил.
|серия=Солнечная система
|isbn=978-5-8213-0573-2
|ref =
}}
* {{Акьыԥхьра|книга |автор=Шкуратов Ю. Г. |заглавие=Луна далёкая и близкая |ответственный= |ссылка=http://dspace.univer.kharkov.ua/bitstream/123456789/4667/2/...Shkuratov_Moon_near_far_2.pdf |место=Харьков |издательство=Харьковский нац. университет им. В. Н. Каразина |год=2006 |том= |страниц=182 |страницы= |isbn= 966-623-370-3 |ref=Шкуратов}}
* {{Акьыԥхьра|книга| автор = [[Хейзен, Роберт Миллер|Роберт Хейзен]] | заглавие = История Земли: От звёздной пыли — к живой планете: Первые 4 500 000 000 лет | оригинал = Robert Hazen. The Story of Earth. The First 4.5 Billion Years, from Stardust to Living Planet | место = М. | издательство = Альпина Нон-фикшн | год = 2017 | allpages = 364 | isbn = 978-5-91671-706-8 | тираж = | ref = Хейзен}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=[[Асфог, Эрик|Эрик Асфог]]|заглавие=Когда у Земли было две Луны. Планеты-каннибалы, ледяные гиганты, грязевые кометы и другие светила ночного неба. |язык=ru|оригинал=Erik Ian Asphaug. When the Earth Had Two Moons: Cannibal Planets, Icy Giants, Dirty Comets, Dreadful Orbits, and the Origins of the Night Sky |издательство= Альпина нон-фикшн |год= 2021|место = М. |страниц= 474 |isbn= 978-5-00139-262-0 |ref= Асфог}}
* {{Акьыԥхьра|книга |автор= [[Эйлер, Леонард|Эйлер Л.]] |заглавие=Новая теория движения Луны. Пер. с латинского акад. [[Крылов, Алексей Николаевич|Крылова А.Н.]] |издательство= Изд-во АН СССР|место = М.-Л.|год= 1937 |страниц= 248}}
* {{Акьыԥхьра|книга |автор=Heiken G. H., Vaniman D. T., French B. M. |заглавие=Lunar Sourcebook. A User's Guide to the Moon |nodot= |язык=en |ответственный= |ссылка=https://www.lpi.usra.edu/publications/books/lunar_sourcebook/ |место=New York, USA |издательство= Cambridge University Press |год=1991 |том= |страниц=739 |isbn= 0-521--33444-6 |ref=Heiken }}
;Астатиақәа
* {{Акьыԥхьра|книга|часть=Луна|часть ответственный=[[Михайлов, Александр Александрович (астроном)|Михайлов А. А.]], [[Виноградов, Александр Павлович|Виноградов А. П.]]|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=3-е изд|год=1974|том=15 : Ломбард — Мезитол|ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]]|место=М.|издательство=[[Советская Энциклопедия]]|страницы=60—63|тираж=629000|ref=Михайлов, Виноградов}}
* Шевченко В. В. Луна // [http://femto.com.ua/articles/part_1/1995.html Физическая энциклопедия]. — Т. 2. — С. 613—615.
{{refend}}
;Акиносахьақәа
* [https://www.youtube.com/watch?v=taZ_2yKchuU Фильм ИКИ РАН о лунной пыли, 2019 год]
* [https://www.youtube.com/watch?v=G6hAxty22kU Что не так с Луной на самом деле?] // Космос Просто
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] изакәанқәа
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html Луна] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110220054226/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/LUNA.html |date=2011-02-20 }} — статья из энциклопедии «Кругосвет»
* [http://astrotourist.info/fazy-luny-v-2011-godu Фазы Луны, перигеи и апогеи, покрытия звёзд и затмения]{{In lang|en}}
* [http://selena.sai.msu.ru/Home/SolarSystem/moon/moon.htm Данные о Луне] ([[ГАИШ]])
* ''[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/549/ Большая одиссея]
* [http://planetarium-kharkov.org/?q=color-moon Цветная фотография Луны]{{In lang|en}}
* [http://www.shvedun.ru/fotomoon.htm Фотографии Луны, сделанные с наземных телескопов]
* [http://sourceforge.net/projects/virtualmoon Virtual Moon Atlas Software (GPL)]{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:мза}}
[[Акатегориа:Амза| ]]
[[Акатегориа:Апланетақәа рымҩанызақәа]]
[[Акатегориа:Апланетатә мҩанызатә системақәа]]
[[Акатегориа:Акосмос]]
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа, акосмостә аппаратқәа зҭааз]]
f6f3jgkbdobpkc0tjgppeyq0ccndurd
Адгьыл
0
4209
172596
170609
2026-08-24T13:29:23Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Адгьыл]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
170609
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Адгьыл
| ахкы = апланета
| асимвол = Earth symbol (bold).svg
| асахьа = Meteosat-12-fci-march-equinox-2025-noon.jpg
| асахьа ахҵара = Адгьыл асахьа, 2025 шықәсазы аметеорологиатә мҩаныза Meteosat-12 аҟынтә иҭыху
| аепоха = J2000.0
| аперигели = 147 098 290 км <br> 0,98329134 [[Астрономическая единица|а.е.]]
| афели = 152 098 232 км <br>1,01671388 а.е.
| аҵәҩанбжа ду = 149 598 261 км <br>1,00000261 а.е.<ref name="standish_williams_iau"/>
| аексцентриситет = 0,01671123<ref name="standish_williams_iau"/><ref name="earthfact"/>
| асидертә период = 365,256363004 мшы <br>365 уахи-ҽни, 6 сааҭи 9 минуҭи 10 секунди<ref name="IERS"/>
| аорбитатә ццакыра = 29,783 км/с<br>107 218 км/сааҭ<ref name="earthfact"/>
| абжьаратә аномалиа = 357,51716°<ref name="earthfact"/>
| аорбита анаара = 7,155° (амратә екватор иаҿырԥшны)<ref name="Allen294"/>,<br>1,57869° ([[Инвариантная плоскость|Лаплас иҟьаҟьара]] иаҿырԥшны)<ref name="Allen294"/>
| ихалало аузел адолгота = 348,73936°<ref name="earthfact"/>
| аперицентр аргумент = 114,20783°<ref name="earthfact"/>
| амҩанызақәа = [[Амза]], насгьы 8300 инареиҳаны [[искусственный спутник Земли|иԥсабаратәым амҩанызақәа]]
| аекватортә радиус = 6378,1 км<ref name="earthfact"/>
| аполиартә радиус = 6356,8 км<ref name="earthfact"/>
| абжьаратәи арадиус = 6371,0 км<ref name="earthfact"/>
| агьежь ду аура = 40 075,017 км ([[Экватор|аекватор]] ала)<br>40 007,863 км ([[меридиан|америдиан]] ала)
| ақәӡара = 510 072 000 км²<br>148 940 000 км² — адгьыл (29,2 %)<br>361 132 000 км² — аӡы (70,8 %)
| аобием = 1,08321×10<sup>12</sup> км³<ref name="earthfact"/>
| акапан = 5,9726×10<sup>24</sup> кг (3×10<sup>−6</sup> M<sub>☉</sub>)<ref name="earthfact"/>
| ажәпара = 5,5153 г/см³<ref name="earthfact"/>
| акаҳара аццакра = 9,780327 м/с² (0,99732 g)<ref name="earthfact"/>
| актәи акосмостә ццакыра = 7,91 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 11,186 км/с<ref name="earthfact"/>
| аҵәира аццакра = 1674,4 км/сааҭ (465,1 м/с)<ref name="Allen244"/>
| аҵәира апериод = 0,99726968 уахи-ҽни <br>(23<sup>h</sup> 56<sup>m</sup> 4,100<sup>s</sup>) — асидертә период<ref name="Allen296"/>;<br>24 сааҭ — абжьаратә [[Солнечные сутки|амратә мши-ҵхи]]
| аҵәҩан анаара = 23°26ʹ21ʺ,4119<ref name="IERS"/>
| аикәаҵәира = 0,0033528<ref name="earthfact"/>
| альбедо = 0,306 (Бонд)<ref name="earthfact"/><br>0,434 (агеометриатә)<ref name="earthfact"/>
| аԥхарра 1 ахьӡ = [[Градус Цельсия|Цельси]]
| аԥхарра 1 амин = −89,2 °C
| аԥхарра 1 абжьаратә = 14 °C
| аԥхарра 1 амакс = 56,7 °C
| аԥхарра 2 ахьӡ = [[Кельвин]]
| аԥхарра 2 амин = 184 K
| аԥхарра 2 абжьаратә = 287,2 K
| аԥхарра 2 амакс = 329,9 K
| ақәыӷәӷәара = 101,325 [[Паскаль (единица измерения)|кПа]] (аӡы аҩаӡараҿы)
| аилазаара = 78,08 % — [[азот]] (N<sub>2</sub>)<br>20,95 % — [[кислород|аҵәыҵәри]] (O<sub>2</sub>)<br>0,93 % — [[аргон]] (Ar)<br>0,04 % — [[Диоксид углерода|арацәаҵәыҵәтә газ]] (CO<sub>2</sub>)<br>1 % раҟара — аӡфақь (аклимат иахьыԥшны)
| атмосфера-ref = <ref name="earthfact"/>
| bg = #00b7b5
}}
'''А́дгьыл'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> — [[Амратә система]]ҿы [[Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу апланетақәа рҟынтәи ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. Амратә системаҿы иҟоу [[планета|апланета]]қәа зегьы реиҳа [[плотность|ижәпоу]], [[диаметр|адиаметр]]и [[масса|акапани]] рыла ахәбатәи аҭыԥ аанызкыло, насгьы [[Меркурий]], [[Венера]], [[Марс]] зҵазкуа [[планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ]] апланетақәа рхыԥхьаӡараҿы зегьы иреиҳау. Иахьатәи аамҭазы [[Аԥсҭазаара|зыԥсы ҭоу аорганизмқәа]] ахьықәынхо [[Ауаҩы|ауаҩытәыҩса]] иидыруа ҭыԥзаҵәуп.
Апублицистикеи аҭҵаарадырратә литературеи рҿы абарҭ синонимтә терминқәа ахархәара рымазар ауеит - ''Адунеи'', ''апланета жәҩангәыԥшшәы'', ''Терра'' ({{lang-la|Terra}} аҟынтә)<ref name="blueplanet">{{статья|заглавие=Exploring the Water Cycle of the 'Blue Planet': The Soil Moisture and Ocean Salinity (SMOS) mission|издание=ESA Bulletin|издательство=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]]|номер=137|страницы=6—15|ссылка=http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Drinkwater, Mark; Kerr, Yann; Font, Jordi; Berger, Michael|месяц=2|год=2009|archive-date=2012-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121004041731/http://www.esa.int/esapub/bulletin/bulletin137/bul137b_drinkwater.pdf}}. — «A view of Earth, the ‘Blue Planet’ […] When astronauts first went into the space, they looked back at our Earth for the first time, and called our home the ‘Blue Planet’.».</ref><ref>{{книга|автор=Лебедев Л., Лукьянов Б., Романов А.|заглавие=Сыны голубой планеты|издательство=Издательство политической литературы|год=1971|страниц=328}}</ref><ref>{{книга|автор=Герман Титов.|заглавие=Голубая моя планета|издательство=Воениздат|год=1973|страниц=240}}</ref>.
Аҭҵаарадырратә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәыра]] аҟынтәи ишьақәгылеит 4,54 миллиард шықәса раԥхьа{{Аиасра|История Земли}}, уи ашьҭахьгьы дук хара имгакәа [[Спутники планет|аԥсабаратә мҩаныза]] заҵәы — [[Амза|Амза]] арҳара алшеит. [[Аԥсҭазаара|Аԥсҭазаара]] Адгьыл аҿы иҟалеит ҳәа иԥхьаӡоуп 4.25 миллиард шықәса раԥхьа, уи {{Аиасра|Возникновение жизни}} анцәырҵ ашьҭахь дук хара имгакәа. Убри нахыс, Адгьыл [[Абиосфера|абиосфера]] акырӡа иаԥсахит [[Атмосфера|атмосфереи]] егьырҭ [[Экологические факторы|абиотикатә факторқәеи]], уи иахҟьаны [[Аэробы|аеробиатә организмқәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит, иара убасгьы [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] шьақәгылеит, уи, Адгьыл [[Магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыра]] ацхыраарала аԥсҭазаара иазеицәоу [[Солнечная радиация|амра арадиациа]] дырԥсыҽуеит, Адгьыл ақәынхаразы аҭагылазаашьа уи алагьы еиқәырхо. [[Земная кора|Адгьыл ацәа]] иахылҿиаауа [[Радиация|арадиациа]] ианыҟалаз аахыс акырӡа имаҷхеит, уи иалоу [[Радиоактивные изотопы|арадионуклидқәа]] еиҳа-еиҳа рыԥхасҭахара иахҟьаны. Адгьыл ацәа хәҭа-хәҭала, мамзаргьы [[Тектоника плит|атектоникатә плитақәа]] рыла еиҟәшоуп, шықәсыкахь сантиметрқәак еиҭаҵуа аццакра рыманы хыхьла инаскьоит. Адгьыл злашьақәгылоу, излеиҿкаау, уи аҿиара азакәанеизшәарақәа реилкаара аҭҵаарадырраа анапы алакуп{{Аиасра|Внутреннее строение}}.<ref name="age_earth"/><ref>''Корочкин Л. И.'' [http://iph.ras.ru/elib/1103.html Жизнь] // Новая философская энциклопедия: в 4 т. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Мысль, 2010.</ref><ref name="Harrison 2002" />.
Инықәырԥшшәа, апланета хыхьтәи аҵакыра 70.8% [[Мировой океан|Адунеитә океан]] иааннакылоит, иаанхаз ахәҭа [[континент|аконтинент]]қәеи [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәеи]] иааныркылоит. [[материк|Аматерик]]қәа рҿы иҟоуп [[Река|аӡиасқәа]], [[Озеро|аӡиақәа]], [[подземные воды|адгьылҵаҟатәи аӡқәеи]] аҵааи, урҭ Адунеизегьтәи Аокеан иацны [[Гидросфера|агидросфера]] шьақәдыргылоит{{Аиасра|Гидросфера}}. Еилкаау аԥсҭазааратә формақәа зегьы рзы ихымԥадатәу [[Аӡы|аӡы]], Амратә системаҿы, Адгьыл ада, еицырдыруа егьырҭ апланетақәеи [[Малые тела Солнечной системы|апланетоидқәеи]] рҟны иҟам. Адгьыл [[Полюсы|аполиусқәа]] [[Арктика]]тәи [[морской лёд|амшын аҵааи]] [[антарктический ледяной щит|антарктикатәи аҵааи]] злоу ацәаҵаа ала ихҩоуп<ref>{{Из|ФЭ|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_1/1232.html}}</ref>.
Адгьыл аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа кырӡа рыԥсы ҭоуп, насгьы [[Мантия Земли|амантиа]] захьӡу, даара ижәпоу иагьҷабуа хҟьала ишьақәгылоуп, уи аӡы еиԥшу [[внешнее ядро|адәахьтәи агәыцә]] хнаҟьоит, Адгьыл [[Магнитное поле Земли|амагниттә ҵакыра]] иахыҵхырҭоуп, насгьы [[Ядро Земли|аҩныҵҟатәи агәыцә]] кьакьагьы хнаҟьоит, агәҩара шыҟоу ала [[Железо|аихаӡеи]] [[Никель|аникели]] рыла ишьақәгылоу. Адгьыли уи аорбитатә ныҟәареи рфизикатә ҟазшьарбагақәа ирыбзоураны аԥсҭазаара аиқәырхара алыршахеит иҳаҩсыз 3,5 миллиард шықәса рыҩныҵҟа. Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, Адгьыл даҽа 0,5–2,3 миллиард шықәса рыҩныҵҟа ԥсы зхоу аорганизмқәа рыҟазааразы аҭагылазаашьақәа еиқәырханы иамазаауеит{{Аиасра|Будущее}}<ref name="Войткевич">{{книга
|автор = Войткевич В. Г.
|часть = Строение и состав Земли
|заглавие = Происхождение и химическая эволюция Земли
|ответственный = под ред. Л. И. Приходько
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1973
|страницы = 57—62
|страниц = 168
}}</ref><ref name="britt2000" /><ref name="carrington" /><ref name="pnas1_24_9576" />.
Адгьыл егьырҭ [[Космическое пространство|акосмос]] аҿы иҟоу аобиектқәа аус рыцнауеит ([[Гравитация|агравитациатә мчқәа]] рыла аҽеизнагоит), Амреи Амзеи уахь иналаҵаны. Адгьыл [[Амра|Амра]] иахыкәшоит, уи иаакәыршаны инагӡаны иагьҭаҵәиуеит 365,26 [[Солнечные сутки|амратә мши-ҵхи]] рыла — [[Сидерический период|асидертә шықәсы]]{{Аиасра|Орбита и вращение Земли}}. Адгьыл аҵәира аҵәҩан 23.44° рыла инаауп уи аорбитатә ҟьаҟьара иаҿырԥшны, уи апланета аҿы [[тропический год|атропикатә шықәсы]] — 365,24 мратә мшиҵхи зҵазкуа цыԥҵәахала ашықәс аамҭахәҭақәа рыԥсахрақәа ахылҿиаауеит. Уажәы уахыки-ҽнаки 24 сааҭ раҟара аамҭа амоуп. [[Амза|Амза]] Адгьыл акәша-мыкәша аорбита аҭагьежьра иалагеит 4.53 миллиард шықәса раԥхьашәа. Амза Адгьылахь иамоу агравитациатә нырра иахҟьаны аокеанқәа рҿы [[Прилив и отлив|аӡнеирақәа]] ҟалоит{{Аиасра|Луна}}. Иара убас Амза Адгьыл аҵәҩан анаара ҭышәнартәалоит, Адгьыл аикәаҵәирагьы хәыҷы-хәыҷла иармаҷуеит. Теориақәак изларҳәо ала, [[астероид]]қәа ркаҳарақәа ирыхҟьаны адгьыл ахҟьеи акәша-мыкәшатәи аԥсабареи рҿы акыр зҵазкуа аԥсахрақәа ҟалеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, еиуеиԥшым ԥсы зхоу аԥсабара ахкқәа рықәӡаарагьы<ref name="earthfact"/><ref name="yoder1995"/><ref name="Lambeck1977" /><ref name="touma1994" /><ref>{{статья|заглавие=A new determination of lunar orbital parameters, precession constant and tidal acceleration from LLR measurements|том=387|номер=2|страницы=700—709|doi=10.1051/0004-6361:20020420|bibcode=2002A&A...387..700C|язык=en|тип=journal|автор=Chapront, J.; Chapront-Touzé, M.; Francou, G.|год=2002|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|издательство=[[EDP Sciences]] | issn = 0004-6361}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1783/|title=Динозавров погубили... космические странники|author=И. Лалаянц|date=August 1993|publisher=[[Вокруг света]]|access-date=2013-07-13|archive-date=2013-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130820095420/http://vokrugsveta.ru/vs/article/1783/|url-status=live}}</ref>.
Апланета ҩнуп ԥсы зхоу 8,7 миллион хкык рзы, [[Человек разумный|ауаагьы]] уахь иналаҵаны{{Аиасра|Биосфера}}. Адгьыл аҵакыра ауаатәыҩса рнапала еиҟәшоуп ООН иалоу 193 [[Государство|ҳәынҭқарреи]], ООН ГА ахылаԥшыҩцәа рҳәынҭқаррақәа ҩбеи, [[Непризнанные и частично признанные государства|хәҭакахьала иазхаҵоуи иазхаҵами аҳәынҭқаррақәа]] аабеи, иҷыдоу аполитикатә статус змоу аҳәынҭқаррақәа ҩбеи рыбжьара. Ауаҩытәыҩсатә культура — [[Плоская Земля|Адгьыл ҟьаҟьа]] аконцепциа, [[геоцентрическая система мира|адунеи агеоцентртә система]], Адгьыл иаку [[суперорганизм]]уп ҳәа зҳо [[гипотеза Геи|Гаиа агипотеза]] уҳәа реиԥш иҟоу [[Вселенная|адунеи аилазаашьа]] иазкны еиуеиԥшым агәаанагарақәа аԥнаҵеит {{Аиасра|Роль в культуре}}<ref name="science_241_4872_1441" /><ref>[[Аҳәынҭқаррақәа рсиа]]</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/12352|title=Дождь и снег появляются благодаря бактериям в облаках|publisher=Membrana.ru|access-date=|lang=ru|archive-date=2013-03-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20130308151432/http://www.membrana.ru/particle/12352|url-status=dead}}</ref>.
== Адгьыл аҭоурых ==
{{main|Адгьыл аҭоурых}}
Адгьыли [[Солнечная система|Амратә система]] егьырҭ апланетақәеи рышьақәгылара иадҳәалоу ҳаамҭазтәи ҭҵаарадырратә гипотезоуп [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәхылара агипотеза]], Амратә система аеҵәабжьаратәи асабеи арчи ирылху аԥсҭҳәа ду иахылҿиааит ҳәа зҳәо. Аԥсҭҳәа еиҳарак [[Большой взрыв|атҟәацра Ду]] иахылҿиааз [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла, насгьы [[сверхновая звезда|аҿыцӡақәа]] рытҟәацрақәа ирцәынхаз еиҳа ихьанҭаз [[химический элемент|ахәҭаҷқәеи]] рыла ишьақәгылан. 4,5 миллиард шықәса раԥхьаҟа, аԥсҭҳәа аҽеилацалара иалагеит, иҟалап уи алашаратә шықәсқәа рынахыс илашаз аҿыцӡа амчхара ацәқәырԥа иахҟьазар{{r|Matson}}. Аԥсҭҳәа аҽеилацалара ианалага, уи [[Момент импульса|акәакьтә импульси]], агравитациеи [[инерция|аинерциеи]] апланеҭаԥхьаӡатәи адиск аҟынӡа еиларцалеит. Уи ашьҭахь, апланетаԥхьаӡатәи адиск аҿы иҟаз аԥҽыхақәа [[Гравитация|агравитациа]] аныррала аиҿаҳара иалагеит, насгьы, хәыҷы-хәыҷла ишеилалоз, раԥхьаӡатәи апланетоидқәа шьақәдыргылеит<ref>{{книга |заглавие=The solar system |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/89 |год=2004 |издательство=Springer |место=Berlin |isbn=978-3-540-00241-3 |страницы=89 |издание=3rd |автор=Encrenaz, T. }}</ref><ref name="Goldreich1973">{{статья|заглавие=The Formation of Planetesimals |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-08-01_183_3/page/1050 |том=183 |страницы=1051—1062 |bibcode=1973ApJ...183.1051G |doi=10.1086/152291 |автор=P. Goldreich, W. R. Ward |год=1973 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|слева|[[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа]] ршәагаақәа реиҿырԥшра (арымарахьтә арыӷьарахь): [[Меркурий|Меркури]], [[Венера]], Адгьыл, [[Марс]] ]]
[[Аккреция|Аккрециа]] апроцесс аамҭазы, амратә система анышьақәгыла ашьҭахь иаанхаз апланетоидқәа, асаба, арчы, аԥҽыхақәа еиҳа-еиҳа идуу аобиектқәа рахь еилаҵәо, апланетақәа шьақәдыргылеит. [[Возраст Земли|Адгьыл шьақәгылеит]] 4.54 ± 0.04 миллиард шықәса раԥхьа. Апланета ашьақәгылара апроцесс зегьы 10–20 миллион шықәса рыҩнуҵҟа имҩаԥысуан{{r|Yin}}<ref name="Goldreich1973"/><ref name="age_earth"/>.
Уи ашьҭахь Амза шьақәгылеит — 4.527 ± 0.01 миллиард шықәса раԥхьа, аха уи ахылҵшьҭра уажәраанӡагьы ҩашьарада ишьақәыргылам. Ихадоу ахшыҩзцара излаҳәо ала, уи, Адгьыли, шәагаала [[Марс]] иаҟараз, адгьыл акапан аҟынтәи 10-12% змаз [[Модель ударного формирования Луны|аобикти реицәхасра]] иацәынхаз амаҭәар аҟынтәи аккрециа амҩала ишьақәгылеит{{r|Halliday}}. Ари аидыслараан ,[[Мел-палеогеновое вымирание|адинозаврқәа рыӡра]] зыхҟьаз ҳәа иԥхьаӡоу аидыслараан зыхиақәиҭтәыз амчхара аасҭа 100 миллионынтә еиҳаны амчхара ахы иақәиҭтәын. Уи азхеит Адгьыл адәахьтәи ахҟьақәа рыӡыҭрази аҩ-цәеижьк рырҭәарази. {{r|StarChild|Stanley2005}} .Амантиа ахәҭак Адгьыл аорбитахь иаршәит, уи иҳаилнаркаауеит Амза аихаӡа изалхәыдаахаз {{r|Liu}}, насгьы иара иабжьааԥнытәим аилазаара {{r|Newsom}}. Ахатә гравитациа аныррала , иршәыз аматериал асфератә форма аиуит, уи алагьы Амза {{r|Taylor}} шьақәгылеит<ref name="science310_5754_1671">{{статья|заглавие=Hf-W Chronometry of Lunar Metals and the Age and Early Differentiation of the Moon |издание=Science |том=310 |номер=5754 |страницы=1671—1674 |doi=10.1126/science.1118842 |pmid=16308422 |bibcode=2005Sci...310.1671K |язык=en |тип=journal |автор=Kleine, Thorsten; Palme, Herbert; Mezger, Klaus; Halliday, Alex N. |число=24 |месяц=11 |год=2005}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation |издание=Nature |том=412 |страницы=708—712 |ссылка=https://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html |язык=en |тип=journal |автор=R. Canup and E. Asphaug |год=2001 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217215618/http://www.nature.com/nature/journal/v412/n6848/abs/412708a0.html }}</ref><ref name="nig804">[https://www.nkj.ru/archive/articles/1969/ Луна образовалась от колоссального по масштабу столкновения земли с иной планетой?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200204200445/https://www.nkj.ru/archive/articles/1969/ |date=2020-02-04 }} Наука и жизнь. № 8, 2004.</ref><ref>Canup, R. M.; Asphaug, E. (Fall Meeting 2001). [http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C «An impact origin of the Earth-Moon system»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20071011075920/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001AGUFM.U51A..02C |date=2007-10-11 }}. Abstract #U51A-02, American Geophysical Union.</ref><ref>{{cite web|url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|title=Where did the Moon come from?|quote=When young Earth and this rogue body collided, the energy involved was 100 million times larger than the much later event believed to have wiped out the dinosaurs.|publisher=starchild.gsfc.nasa.gov|lang=en|access-date=2013-06-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6HNPWU4rj?url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|archive-date=2013-06-14}}</ref>.
Апротодгьыл аккрециа абзоурала ашәагаақәа ирызҳаит, насгьы [[металлы|аметаллқәеи]] аминералқәеи арҭәартә еиԥш еилашын. [[Железо|Аиха]], иара убасгьы [[Геохимия|геохимиала]] [[Сродство|иазааигәоу]] [[Геохимические классификации элементов|асидерофилтә элементқәа]], [[силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] [[алюмосиликаты|алиумосиликатқәеи]] раасҭа еиҳа ажәпара рыманы, Адгьыл агәҭахьы инаскьон. Ахҟьақәа змоу Адгьыл аструктура аԥцаны, иара убас [[магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыра]] алыршаны Адгьыл ашьақәгылара ианалага инаркны 10 миллион шықәса рышьҭахь аҩнуҵҟатәи ахҟьақәа амантиеи [[Внутреннее ядро|аихаӡатә гәыцәи]] рыла еиҩшахеит<ref name="Войткевич2">{{книга|автор= Войткевич В. Г. |часть = Образование основных оболочек Земли |заглавие = Происхождение и химическая эволюция Земли |ответственный = под ред. Л. И. Приходько |место = М. |издательство = Наука |год = 1973 |страницы = 99—108 |страниц = 168}}</ref><ref>Charles Frankel, 1996, ''Volcanoes of the Solar System,'' Cambridge University Press, pp. 7—8, ISBN 0-521-47770-0</ref>.
Ацәа аҟынтәи агазқәа рҭыҵреи [[вулкан|авулкан]]тә усуреи ирыхҟьаны раԥхьатәи атмосфера шьақәгылеит. [[комета|Акомета]]қәеи [[астероид]]қәеи иҭаргалаз аҵаа иарӷәӷәаз [[водяной пар|аӡы афақь]] аизара аокеанқәа ахылҿиааит. Усҟан [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] иласу [[Геохимические классификации элементов|атмофилтә аелементқәа]] рыла ишьақәгылан: аӡрии агелиуми, аха уажәы аасҭа акарбон диоксид кырӡа еиҳаны иаҵанакуан, уи аокеанқәа аҵаара иацәыннархеит, избан акәзар усҟан [[Парадокс слабого молодого Солнца|Амра алашара]] уажәтәи аҩаӡара 70% иреиҳамызт. 3,5 миллиард шықәса раԥхьа атмосфера [[Солнечный ветер|амра аԥшала]] аҭарцәра иахзырԥаз Адгьыл [[магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыра]] ҟалеит<ref name="watersource" /><ref name="Kasting93" /><ref name="asp2002" /><ref name="physorg20100304" />.
Апланета хыхьтәи ахҟьа шә-миллион шықәса рыҩныҵҟа иааҟәымҵӡакәа аҽаԥсахуан: [[Палеоконтинент|аконтинентқәа]] цәырҵуан, еилаҳауан, хыхьтәи ахҟьаҿы еиҭанеиааиуан, зны-зынла [[суперконтинент]]ны еизон, нас еиҟәыҭханы иҟоу континентқәаны иҟалон. Убас, 750 миллион шықәса раԥхьа иакыз [[Родиния|Родиниа]] еиҟәшахеит, нас уи ахәҭақәа [[Паннотия|Паннотиа]] (600-540 миллион шықәса раԥхьа) еиднакылеит, ашьҭахь — аҵыхәтәантәи асуперконтинент, 180 миллион шықәса раԥхьа еилаҳаз — [[Пангея|Пангеа]] аҟны еизгахеит<ref>{{статья|заглавие=How do supercontinents assemble? |том=92 |страницы=324—333 |ссылка=https://www.americanscientist.org/issues/feature/2004/4/how-do-supercontinents-assemble |access-date=2007-03-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100928185336/http://www.americanscientist.org/issues/feature/2004/4/how-do-supercontinents-assemble |archive-date=2010-09-28 |автор=Murphy, J. B.; Nance, R. D. |год=1965 |язык=en |издание=American Scientist |издательство=Sigma Xi |nodot=1}}</ref>.
== Агеохронологиатә еиҵаҩра ==
[[Геохронологическая шкала]]— Адгьыл аҭоурых агеологиатә аамҭа аиҵаҩра; [[Геология|агеологиеи]] [[Палеонтология|апалеонтологиеи]] рҿы ахархәара амоуп, шә-нызқь шықәсалеи миллионшықәсалеи зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәахақәа реихшаразы амзарҵас ахархәара амоуп. Раԥхьаӡакәны [[Фанерозой|афанерозои]] агеохронологиатә еиҵаҩра англыз геолог [[Холмс, Артур|А. Холмс]] 1938 шықәсазы иалеигалеит. [[Докембрий|Акембриԥхьатәи]] агеохронологиатә еиҵаҩра, аԥстәқәа рыԥсыбаҩқәа ахьнымхаз инамаданы, еиҳарак апородақәа рықәрақәа рышьақәыргылара шьаҭас иҟаҵаны ишьақәыргылоуп<ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|заглавие=Геохронология}}</ref><ref name="БСЭ3" />.
Адгьыл аҭоурых еиҟәшоуп еиуеиԥшым аамҭа ацыԥҵәахақәа рыла. Урҭ рҳәаақәа усҟан иҟалаз ахҭыс хадақәа ирышьашәалоит.
Афанерозои аамҭақәа рыбжьара аҳәаа абжьдоуп иреиҳаӡоу аеволиуциатә хҭысқәа –мҽхакыҭбаала аныӡаарақәа ирықәыршәаны. [[Палеозой|Апалеозоитәи]] [[Мезозой|амезозоитәи]] аамҭақәа еиҟәыҭхоуп Адгьыл аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу [[Массовое пермское вымирание|пермтәи ақәӡаарала]]. Амезозоитәи акаинозоитәи аамҭақәа еиҟәыҭхоуп [[Мел-палеогеновое вымирание|амел-палеогентәи аныӡаарала]]<ref group="комм.">Иаагоуп хронограммақәа ԥшьба, Адгьыл аҭоурых аетапқәа еиуеиԥшым ршәагаала иаадырԥшуа. Хыхьтәи адиаграмма Адгьыл аҭоурых зегьы амҽханакуеит. Аҩбатәи — афанерозои, ԥсы зхоу аформақәа еиуеиԥшым мҽхакыҭбаала ианцәырҵыз аамҭа. Ахԥатәи — акаинозои, адинозаврқәа рықәӡаара ашьҭахьтәи аамҭа. Ҵаҟатәи — антропоген (аԥшьбатәи ацыԥҵәаха), ауаҩы ицәырҵра аамҭа.</ref>.
[[Кайнозой]]Акаинозоитә аамҭа х-периодк рыла еиҟәшоуп: [[Палеогеновый период|апалеоген]], [[Неогеновый период|анеоген]], [[четвертичный период|антропоцен]]. Абарҭ аамҭақәагьы еиҟәшоуп [[Геологическая эпоха|агеологиатә епохақәа]] (аҟәшақәа)рыла: апалеоген - [[палеоцен|апалеоцен]], [[эоцен|аеоцен]], [[олигоцен|аолигоцен]] ҳәа; анеоген - [[миоцен|амиоцен]], [[плиоцен|аплиоцен]] ҳәа. Антропоцен ахь иаҵанакуеит [[плейстоцен|аплеистоцен]], [[голоцен|аголоцен]].
== Аԥсҭазаара ацәырҵреи аеволиуциеи ==
Адгьыл аҿы [[Возникновение жизни|аԥсҭазаара шцәырҵыз]] иазкны еиуеиԥшым атеориақәа ыҟоуп. 3.5–3.9 миллиард шықәса раԥхьаҟа, иҟалеит “[[последний универсальный общий предок|аҵыхәтәантәи адунеизегьтәи азеиԥш хылҵшьҭра]]”, уи иахылҵит егьырҭ ԥсы зхоу аорганизмқәа зегьы<ref>{{книга |год=2005 |заглавие=Evolution |ссылка=https://archive.org/details/evolution0000futu |издательство=Sinuer Associates, Inc |место=Sunderland, Massachusetts |isbn=0-87893-187-2 |автор=[[Douglas J. Futuyma|Futuyma, Douglas J.]]}}</ref><ref>''Doolittle W. F.'' [https://web.archive.org/web/20140408215052/http://www.icb.ufmg.br/labs/lbem/aulas/grad/evol/treeoflife-complexcells.pdf Uprooting the tree of life] // Scientific American. — 2000. — Vol. 282, № 6. — P. 90—95. — doi:10.1038/scientificamerican0200-90. — PMID 10710791.</ref><ref>{{статья|заглавие=The Last Universal Common Ancestor: Emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner |издание=Biology Direct |том=3 |страницы=29 |doi=10.1186/1745-6150-3-29 |pmid=18613974 |pmc=2478661 |язык=en |тип=journal |автор=Glansdorff, N.; Xu, Y; Labedan, B. |год=2008}}. — «.».</ref>.
[[фотосинтез|Афотосинтез]] аҿиара ԥсы зхоу аорганизмқәа ирылнаршеит амра амч ишиашоу ахархәара. Уи иахҟьаны 2,5 миллиард шықәса раԥхьа атмосфера [[Кислородная катастрофа|ҵәыҵәрила аҭәра]] иалагеит, насгьы хыхьтәи ахҟьақәа рҿы [[озоновый слой|аозонтә хҟьа]] шьақәгылеит. Аихац хәыҷқәеи еиҳа идуқәеи рсимбиоз иахҟьаны еиҳа [[Симбиогенез|иуадаҩу аихацқәа]] — [[Эукариоты|аеукариотқәа]] рыҿиарахацыркхеит. 2.1 миллиард шықәса раԥхьа аихацрацәа змоу аорганизмқәа цәырҵит, урҭ рыкәша-мыкәша иҟаз аҭагылазаашьа аҽанраалара иаҿын. Аозонтә хҟьа ишәарҭаз [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә былрақәа]] ахьылбаанадоз абзоурала, аԥсҭазаара Адгьыл хыхьтәи ахҟьа анапахьы аагара иалагеит<ref name="Anabar2007">{{статья
|автор = Ariel D. Anbar, Yun Duan1, Timothy W. Lyons, Gail L. Arnold, Brian Kendall, Robert A. Creaser, Alan J. Kaufman, Gwyneth W. Gordon, Clinton Scott, Jessica Garvin и Roger Buick
|заглавие = A Whiff of Oxygen Before the Great Oxidation Event?
|язык = en
|издание = [[Science (журнал)|Science]]
|год = 2007
|том= 317
|номер = 5846
|страницы= 1903—1906
|doi = 10.1126/science.1140325
|nodot= 1
}}</ref><ref>{{статья|заглавие=On the Origin and Rise of Oxygen Concentration in the Earth's Atmosphere |издание=Journal of Atmospheric Sciences |том=22 |номер=3 |страницы=225—261 |bibcode=1965JAtS...22..225B |doi=10.1175/1520-0469(1965)022<0225:OTOARO>2.0.CO;2 |язык=en |тип=journal |автор=Berkner, L. V.; Marshall, L. C. |год=1965}}</ref><ref>{{cite web|url=http://iscience.ru/2010/07/01/obnaruzheny-samye-drevnie-mnogokletochnye/|url-status=dead|title=Обнаружены самые древние многоклеточные|publisher=BBC News|access-date=2013-02-01|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsbRZtV?url=http://iscience.ru/2010/07/01/obnaruzheny-samye-drevnie-mnogokletochnye/|archive-date=2013-02-10}}</ref><ref>{{cite web|last=Burton|first=Kathleen|date=2000-11-29|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|title=Astrobiologists Find Evidence of Early Life on Land|publisher=NASA|access-date=2007-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/617EZguMg?url=https://www.nasa.gov/centers/ames/news/releases/2000/00_79AR.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
1960 шықәсазы [[Земля-снежок|Адгьыл-сыԥса]] агипотезаықәыргылан, уи излаҳәоз ала Адгьыл зегьы ҵаала ихҩан 750 миллион шықәсқәа раԥхьа инаркны 580 миллион шықәса раԥхьанӡа. Ари агипотеза [[кембрийский взрыв|кембриитәи аԥжәара]] аҽыҵга аанарԥшуеит — 542 миллион шықәса раԥхьа аихацрацәа змоу аԥсҭазааратә формақәа иаалырҟьаны рырацәахара. Уажәазы, ари агипотеза шьақәырӷәӷәоуп:<ref>{{книга |ответственный=Schopf, J.W.; Klein, C. |год=1992 |заглавие=The Proterozoic Biosphere: A Multidisciplinary Study |страницы=51—52 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |id=ISBN 0-521-36615-1 |язык=en |автор=Kirschvink, J. L.}}</ref><ref name="autogenerated2">[http://www.membrana.ru/particle/3771 Гипотеза Земли-снежка получила прямое подтверждение] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111124072331/http://www.membrana.ru/particle/3771 |date=2011-11-24 }}.</ref><ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://news.harvard.edu/gazette/story/2010/03/scientists-find-signs-of-‘snowball-earth’/ |title=Signs of 'snowball Earth': Research suggests global glaciation 716.5 million years ago |author=Steve Bradt |date=2010-03-04 |website=Harvard Gazette |lang=en |access-date=2019-04-13 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20160804190925/http://news.harvard.edu/gazette/story/2010/03/scientists-find-signs-of-%E2%80%98snowball-earth%E2%80%99/ |archive-date=2016-08-04 }}</ref> <blockquote>
Ари раԥхьатәи хҭысуп, Стуртиа аҵаа епохазы аҵаа атропикатә ҟьаҟьарақәа рҟынӡа инаӡон, уи ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит зыӡбахә ҳәоу аҵаарақәа рхаан иҟан «Адгьыл-сыԥса», — иҳәоит аусумҭа автор Френсис Макдоналд ({{lang-en2|Francis A. Macdonald}}) Гарварднтәи ({{lang-en2|Harvard University}}). — Ҳара ҳдыррақәагьы ари аҵаара зегьы ианреиҵаха 5 миллион шықәса ишымҩаԥысуаз аадырԥшуеит.
</blockquote>
<blockquote>
Иҭҵаау аҵааркратә шьҭаҵақәа рықәра Канада аҩада-мрагылара 930 миль (1500 км) зҽеиҵызхыз идуу амагматикатә провинциа ақәра иазааигәоуп, уи ишьақкәнарӷәӷәоит апланета аҵаатә мпыҵахалара аҟнытә ахы ақәиҭтәраҿы авулканизм аус ду шынанагӡаз<ref name="autogenerated1" /><ref name="autogenerated2" /><ref>{{Cite journal |url=https://www.sciencemag.org/content/327/5970/1241.abstract |title=Calibrating the Cryogenian |date=2010 |doi=10.1126/science.1183325 |access-date=2019-12-02 |archive-date=2014-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140828165253/http://www.sciencemag.org/content/327/5970/1241.abstract |url-status=live |last1=MacDonald |first1=Francis A. |last2=Schmitz |first2=Mark D. |last3=Crowley |first3=James L. |last4=Roots |first4=Charles F. |last5=Jones |first5=David S. |last6=Maloof |first6=Adam C. |last7=Strauss |first7=Justin V. |last8=Cohen |first8=Phoebe A. |last9=Johnston |first9=David T. |last10=Schrag |first10=Daniel P. |journal=Science |volume=327 |issue=5970 |pages=1241–1243 |pmid=20203045 }}</ref>.
</blockquote>
Раԥхьатәи [[водоросли|аӡҵиаақәа]] 1200 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит , раԥхьатәи [[высшие растения|иҳаракӡоу аҵиаақәа]] цәырҵит 450 миллион шықәса раԥхьа. [[Беспозвоночные|Абӷашшара змам аԥстәқәа]] цәырҵит [[Эдиакарий|едиакартәи аамҭазы]], [[позвоночные|абӷашшара змоу аԥстәқәа]] цәырҵит [[Кембрийский взрыв|кембриитәи атҟәацрааан]], 525 миллионҟа шықәса раԥхьа<ref>«The oldest fossils reveal evolution of non-vascular plants by the middle to late Ordovician Period (~450-440 m.y.a.) on the basis of fossil spores» {{cite web |url = http://www.clas.ufl.edu/users/pciesiel/gly3150/plant.html |title = Transition of plants to land |archive-url = https://web.archive.org/web/20080302040410/http://www.clas.ufl.edu/users/pciesiel/gly3150/plant.html |archive-date = 2008-03-02 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/metazoafr.html|url-status=dead|title=Metazoa: Fossil Record|archive-url=https://www.webcitation.org/69KoGSlLH?url=http://www.ucmp.berkeley.edu/phyla/metazoafr.html|archive-date=2012-07-22}}</ref><ref name = "Shu et al. 1999">{{статья|заглавие=Lower Cambrian vertebrates from south China |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1999-11-04_402_6757/page/42 |издание=Nature |том=402 |страницы=42—46 |doi=10.1038/46965 |номер=6757 |bibcode=1999Natur.402...42S |автор=Shu ; Luo, H-L.; Conway Morris, S.; Zhang, X-L.; Hu, S-X.; Chen, L.; Han, J.; Zhu, M.; Li, Y. et al. |число=4 |месяц=11 |год=1999 |язык=en}}</ref>.
Кембриитәи атҟәацра ашьҭахь [[Массовое вымирание|ақәӡаара ӷәӷәақәа]] хәба ҟалеит. [[Пермский период|Пермтәи ацыԥҵәаха]] анҵәамҭазы иҟаз ақәӡаара, Адгьыл аҟны аԥсҭазаараҿы зегь раасҭа зымҽхак ҭбааз ақәӡааара, апланета иқәынхо зыԥсы ҭоу зегьы 90 % ықәнахит.[[Массовое пермское вымирание|Пермтәи ақәӡаара]] ашьҭахь адгьыл иқәыз абӷа змаз рҟынтәи зегь раасҭа иаларҵәахеит [[архозавры|архозаврқәа]], [[Триасовый период|триастәи ацыԥҵәаха]] анҵәамҭазы [[динозавры|агәылшьаԥқәа]] зхылҵыз. Урҭ апланетаҿы аҳра руан [[Юрский период|Иуртәи аамҭеи]] [[Меловой период|амелтә аамҭамеи]] раан. 66 млн шықәса раԥхьа , иҟалап [[метеорит|аметеорит]] акаҳара иахҟьазаргьы, [[мел-палеогеновое вымирание|амел-палеогентә қәӡаара]] ҟалеит; уи иахҟьаны иԥсаатәым агәылшьаԥқәеи егьырҭ арептилиа дуқәеи аныӡааит, аха [[Насекомоядные|ахәаҷамаҷақәа зфоз]] идуцәамыз хшлаичоз аԥстәқәеи агәылшьаԥқәа еволиуциатә махәҭас ирымаз аԥсаатәқәеи реиԥш иҟаз аԥстәы маҷқәа ирхьымсит. Иҳаҩсыз 65 миллион шықәса ирылагӡаны, еиуеиԥшым [[млекопитающие|хшлаичо рыхкқәа]] рацәаны иҟалеит, насгьы миллион шықәсқәак раԥхьа, [[Антропогенез#Эволюция приматов до человека|амаамын еиԥшу аԥстәқәа]] [[Ходьба человека|ииашаны аныҟәара]] рылшо иалагеит. Ари ахҭыс иахылҿиааит амыругақәа ахархәара рыҭареи аицәажәареи, афатә аагара аусаҿ ицхыраагӡахаз насгьы ахшыҩ ду ахымԥадахарагьы зыхҟьаз. Адгьыл ақәаарыхра, анаҩс ацивилизациа аҿиара , аамҭа кьаҿк иалагӡаны [[Ауаҩы|ауаа]] алшара рынаҭеит Адгьыл даҽа ԥсҭазаара формак еиԥшымкәа анырра аҭара, аԥсабареи егьырҭ ахккқәа рхыԥхьаӡареи рҟны алагала аҟаҵара<ref>{{статья |заглавие=Mass Extinctions in the Marine Fossil Record |издание=Science |том=215 |номер=4539 |страницы=1501—1503 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215.1501R |access-date=2007-03-05 |автор=Raup, D. M.; Sepkoski, J. J. |год=1982 |язык=en |archive-date=2007-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711040112/http://adsabs.harvard.edu/abs/1982Sci...215.1501R }}</ref><ref name="Benton">
{{книга |год=2005 |заглавие=When Life Nearly Died: The Greatest Mass Extinction of All Time |издательство=Thames & Hudson |isbn=978-0500285732 |язык=en |автор=Benton M. J.}}</ref><ref>{{cite web
|last = Barry
|first = Patrick L.
|title = The Great Dying
|website = Science@NASA
|publisher = Science and Technology Directorate, Marshall Space Flight Center, NASA
|date = 2002-01-28
|url = https://science.nasa.gov/headlines/y2002/28jan_extinction.htm|url-status=dead
|access-date = 2009-03-26
|archive-url = https://www.webcitation.org/65VDZYtgt?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/28jan_extinction/
|archive-date = 2012-02-16
}}</ref><ref name="TannerLucas">{{статья|заглавие=Assessing the record and causes of Late Triassic extinctions |издание=Earth-Science Reviews |том=65 |номер=1—2 |страницы=103—139 |doi=10.1016/S0012-8252(03)00082-5 |ссылка=http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |access-date=2007-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025225841/http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |archive-date=2007-10-25 |bibcode=2004ESRv...65..103T |язык=en |тип=journal |автор=Tanner L.H., Lucas S.G. & Chapman M.G. |год=2004}} {{Cite web |url=http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2013-02-01 |archive-date=2007-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071025225841/http://nmnaturalhistory.org/pdf_files/TJB.pdf |url-status=unfit }}</ref><ref name="BentonVertebratePaleontology">{{книга |год=2004 |заглавие=Vertebrate Paleontology |издательство=[[Wiley-Blackwell|Blackwell Publishers]] |страницы=xii—452 |isbn=0-632-05614-2 |автор=Benton, M.J.}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://gsajournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1130/1052-5173(2005)015%3C4:TEOTDI%3E2.0.CO;2 |заглавие=The extinction of the dinosaurs in North America |издание=GSA Today |том=15 |номер=3 |страницы=4—10 |access-date=2007-05-18 |doi=10.1130/1052-5173(2005)015<4:TEOTDI>2.0.CO;2 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111209150342/http://www.gsajournals.org/perlserv/?request=get-document&doi=10.1130%2F1052-5173%282005%29015%3C4%3ATEOTDI%3E2.0.CO%3B2 |archive-date=2011-12-09 |автор=Fastovsky D.E., Sheehan P.M. |год=2005}}</ref><ref>{{книга|автор=Gregory S. Paul. |заглавие=Летучие динозавры |ссылка=https://archive.org/details/birdsofworldreco0000gill |оригинал=Dinosaurs of the Air: The Evolution and Loss of Flight in Dinosaurs and Birds |том= |издание= |место=Princeton |издательство=Princeton University Press |год=2006 |страниц=272 |isbn=978-0-691-12827-6}}</ref><ref>{{статья |заглавие=The Evolution of Life on Earth |издание=[[Scientific American]] |ссылка=http://brembs.net/gould.html |access-date=2007-03-05 |язык=en |автор=Gould, Stephan J. |месяц=10 |год=1994 |издательство=[[Springer Nature]] |archive-date=2007-02-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070225041021/http://brembs.net/gould.html }}</ref><ref>{{статья
|заглавие=The impact of humans on continental erosion and sedimentation
|издание=Bulletin of the Geological Society of America
|том=119
|номер=1—2
|страницы=140—156
|ссылка=https://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140
|access-date=2007-04-22
|язык=en
|тип=journal
|автор=Wilkinson, B. H.; McElroy, B. J.
|год=2007
|archive-date=2011-10-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20111011212854/http://bulletin.geoscienceworld.org/cgi/content/abstract/119/1-2/140
}}</ref>.
Аҵыхәтәантәи [[ледниковый период|аҵаара аамҭа]] 40 миллион шықәса раԥхьашәа иалагеит, уи аҩаӡара ҳаракӡа хԥаҟа миллион шықәса раԥхьа [[плейстоцен|аплеистоцен]] аамҭа иақәшәеит. Кыраамҭа , насгьы шьаҭанкыла имҩаԥысуаз Адгьыл ахҟьа аҟәандара абжьаратә рбагақәа рҽыԥсахра иацны, Амратә система [[Млечный Путь|Агалактика]] агәыцә акәшара иахҟьазаргьы ауа (200 млн шықәсаҟа), аҭыԥ рыман аамҭалеи хылҟьа-ҿылҟьалеи еиҵоу аҵаарақәеи аԥхаррақәеи рциклқәагьы (шәахә. [[циклы Миланковича|Миланкович ициклқәа]]), ес 40-100 нызқь шықәса имҩаԥысуаз, ахалахәыҵҟьаратә ҟазшьа змаз, [[Абиосфера|абиосфера]] зегьы аҭакҟаҵара аҟынтәи аныҩра иахылҿиааз, Адгьыл аклимат ашьақәыргылара хықәкыс иаманы (шәахә. [[Лавлок, Джеймс|Џьеимс Лавлок]] иаԥиҵаз [[гипотеза Геи|Геи агипотеза]]).
[[Северное полушарие|Аладатәи агьежьбжа]]ҿы аҵаара аҵыхәтәантәи ацикл 10 нызқь шықәса раԥхьашәа ихыркәшахеит<ref>{{cite web|author=Staff|url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|title=Paleoclimatology — The Study of Ancient Climates|publisher=Page Paleontology Science Center|access-date=2007-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/617EaUwHQ?url=http://www.lakepowell.net/sciencecenter/paleoclimate.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
== Адгьыл аиҿартәышьа ==
[[Файл:Jordens inre.svg|thumb|Адгьыл аиҿартәышьа]]
Адгьыл [[планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ирыҵанакуеит, насгьы [[Юпитер (планета)|Иупитер]] еиԥш иҟоу [[Газовые планеты|арчытә гигантқәа]] иреиԥшымкәа, ахҟьа кьакьоуп. Амратә системаҿы иҟоу адгьылтә планетақәа ргәыԥ иалоу апланетақәа ԥшьба рҟынтә иреиҳау ауп, шәагаала еиԥш, капанлагьы. Уи адагьы, абарҭ аԥшь-планетак рҟынтә, Адгьыл зегь реиҳа аилацалареи, [[Гравитация|ахҟьатә гравитациеи]], [[Магнитное поле Земли|амҳалдызтә ҵакыреи]] амоуп. Идыру апланетақәа рахьынтәи иара зыԥсы ҭоу [[Тектоника плит|аплитақәа ртектоника]] змоу планета заҵәуп<ref>{{cite web|url=https://www-istp.gsfc.nasa.gov/earthmag/planetmg.htm|title=Planetary Magnetism|author=David P. Stern|website=The Great Magnet, the Earth|date=2007-08-26|publisher=NASA|lang=en|access-date=2019-08-17|archive-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190817182134/https://www-istp.gsfc.nasa.gov/earthmag/planetmg.htm|url-status=live}}</ref><ref name="science288_5473_2002"/>.
Адгьыл аҩнуҵҟа аҟәшақәа ахимиатәи афизикатәи ([[Реология|ареологиатә]]) ҷыдарақәа рыла еиҟәшоуп, аха адгьылтә гәыԥ иатәу егьырҭ апланетақәа рылымкаа, Адгьыл иамоуп ибзианы иалкаау [[внешнее ядро|адәахьтәи]] [[внутреннее ядро|аҩнуҵҟатәи агәыцә]]. Адгьыл адәахьтәи ахҟьа хадаратәла асиликатқәа рыла ишьақәгылоу ацәа кьакьа еиԥшуп. [[Мантия Земли|Амантиеи]] иареи еиҟәнашоит [[Сейсмическая волна|асеисмикатә цәқәырԥақәа]] иаразнактәи рыццакра ацлара аҳәаа ала — [[Поверхность Мохоровичича|Мохоровичич ихҟьа]] ҳәа изышьҭоу<ref>{{БСЭ3|заглавие=Мохоровичича поверхность|ссылка=http://bse.sci-lib.com/article078707.html}}</ref>.
Ацәа кьакьеи иҷабуа [[Мантия Земли|амантиа]] хыхьтәи ахәҭеи [[Литосфера|алитосфера]] шьақәдыргылоит. Алитосфера аҵаҟа иҟоуп [[астеносфера]], хыхьтәи амантиаҿы еиҳа [[Вязкость|зҷабреи]], зкьакьареи, зыӷәӷәареи маҷу ахҟьа<ref name="BSE_Lito" /><ref>{{БСЭ3|заглавие=Астеносфера|ссылка=http://gatchina3000.ru/great-soviet-encyclopedia/bse/077/816.htm}}</ref>.
Амантиа акристаллтә структура кырзҵазкуа аԥсахрақәа мҩаԥысуеит ахҟьа аасҭа 410-660 км илаҟәу аҵаулараҿы, изымҽхазкуа ([[Слой Голицына|аиасратә ҳәаа]]), хыхьтәи ҵаҟатәи амантиақәа ирыбжьоу. Амантиа аҵаҟа [[Никель|аникели]], [[сера|атыҩшеи]], [[Кремний|ашьанҵеи]] злоу ирҭәоу аихаӡала ишьақәгылоу ахҟьа ҟьата — [[ядро Земли|Адгьыл агәыцә]]. Асеисмикатә рбагақәа иаадырԥшуеит, уи ҩ-хәҭак рыла ишышьақәгылоу: аҩныҵҟатәи агәыцә кьакьа (арадиус ~ 1220 км) , адәахьтәи агәыцә ҟьата ( арадиус ~ 2250)<ref>{{БСЭ3|заглавие=Ядро Земли}}</ref><ref name="Tanimoto_1995" /><ref>{{статья|заглавие=Lopsided Growth of Earth's Inner Core |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2010-05-21_328_5981/page/1014 |издание=Science |том=328 |номер=5981 |страницы=1014—1017 |doi=10.1126/science.1186212 |pmid=20395477 |автор=Monnereau, Marc; Calvet, Marie; Margerin, Ludovic; Souriau, Annie |число=21 |месяц=5 |год=2010 |язык=en}}</ref>.
=== Аформа ===
{{main|Адгьыл аформа}}
<div class="floatright" style="clear:none">[[Файл:Volcán Chimborazo, "El Taita Chimborazo".jpg|thumb| Еквадор иҟоу авулкан [[Чимборасо]], адгьыл агәыцә аҟнытә зегь реиҳа ихараны иҟоу ҭыԥуп<ref>{{cite web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|title=The 'Highest' Spot on Earth|publisher=Npr.org|date=2007-04-07|access-date=2012-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKscr9Tt?url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|archive-date=2013-02-10}}</ref>]]</div>
<div class="floatright" style="clear:none">[[Файл:Size planets comparison.jpg|thumb|Адгьыл [[Солнечная система|Амратә система]] иаҵанакуа егьырҭ апланетақәа рҿырԥшра]]</div>
Адгьыл аформа ([[геоид|агеоид]]) [[Эллипсоид вращения|еидырҟьаԥслоу аеллипсоид]] иазааигәоуп. Агеоиди уи еиҳа изырмарио аеллипсоиди реиԥшымзаара шә-[[метр]]ак рҟынӡа инаӡоит. Бжьаратәла апланета адиаметр 12 742 км инаӡоит, аикәшара — {{Num|40000|км}}, избан акәзар аметр анкьа ирыԥхьаӡон {{Num|1/10000000}} ирыбжьанакуа аекватор инаркны [[северный полюс|аладатәи аполиус]] аҟынӡа [[Париж]] ала (Адгьыл аполиустә еидцалара ииашамыз аԥхьаӡара иахҟьаны, 1795 шықәсазы аметр аеталон 0,2 мм рыла еиҵахеит, абраантәи иҟалеит аиқәымшәарақәагьы)<ref>{{cite web|author=Milbert, D. G.; Smith, D. A.|url=https://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|title=Converting GPS Height into NAVD88 Elevation with the GEOID96 Geoid Height Model|publisher=National Geodetic Survey, NOAA|access-date=2007-03-07|archive-url=https://www.webcitation.org/617Ebe39R?url=https://www.ngs.noaa.gov/PUBS_LIB/gislis96.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web
|author = Mohr, P.J.; Taylor, B.N.
|date = October 2000
|url = https://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html
|title = Unit of length (meter)
|website = NIST Reference on Constants, Units, and Uncertainty
|publisher = NIST Physics Laboratory
|access-date = 2007-04-23
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EcAGNT?url=https://physics.nist.gov/cuu/Units/meter.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
Адгьыл агьежьра [[экваториальная выпуклость|аекватортә ылгәыгәра]] ҟанаҵоит, убри аҟнытә аекватортә диаметр аполиартә аасҭа 43 км рыла еиҳауп. Адгьыл аҟны зегь раасҭа иҳараку ҭыԥуп [[Джомолунгма|Еверест]] ашьха ([[уровень моря|амшын иахыкны]] 8848 м), зегь раасҭа иҵаулоу — [[Марианский жёлоб|Мариантәи акылҳара]] ({{Num|10994|м}} амшын аҩаӡара аҵаҟа). Аекватор алгәыгәра иахҟьаны Адгьыл агәы зегь раасҭа иацәыхароу ҭыԥқәоуп [[Еквадор|Еквадортәи]] авулкан [[Чимборасо]] ақәцәеи [[Перу]]тәи ашьха [[Уаскаран (гора)|Уаскаран]]и<ref name="ngdc2006"/><ref name="multiple">{{cite web|url=https://eco.ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|title=«Ученые обнаружили горы на дне Марианской впадины»|author=РИА Новости|date=2012-02-08|access-date=2012-02-10|archive-url=https://www.webcitation.org/684CghKIQ?url=https://eco.ria.ru/discovery/20120208/560335759.html|archive-date=2012-05-31}}</ref><ref name="ps20_5_16"/><ref name="lancet365_9462_831"/><ref name="tall_tales"/>.
=== Ахимиатә еилазаашьа ===
{| class=standard style="{{float right}}"
|+Ф. У. Кларк идгьыл ацәа аоксидқәа ртаблица<ref name="brown_mussett1981">{{книга |заглавие=The Inaccessible Earth |издание=2nd |год=1981 |страницы=166 |издательство=[[Taylor & Francis]] |isbn=0-04-550028-2 |автор=Brown, Geoff C.; Mussett, Alan E.}} Note: After Ronov and Yaroshevsky (1969).</ref>
! Аилалара !! Аформула !! Анаӡынра
|-
| [[Оксид кремния(IV)|Ашьанҵа аоксид (IV)]] || align=center | SiO{{sub|2}} || 59,71 %
|-
| [[Оксид алюминия|Алумини аоксид]] || align=center | Al{{sub|2}}O{{sub|3}} || 15,41 %
|-
| [[Оксид кальция|Акальци аоксид]] || align=center | CaO || 4,90 %
|-
| [[Оксид магния|Амагни аоксид]] || align=center | MgO || 4,36 %
|-
| [[Оксид натрия|Анатри аоксид]] || align=center | Na{{sub|2}}O || 3,55 %
|-
| [[Оксид железа(II)|Аиха аоксид(II)]] || align=center | FeO || 3,52 %
|-
| [[Оксид калия|Акали аоксид]] || align=center | K{{sub|2}}O || 2,80 %
|-
| [[Оксид железа(III)|Аиха аксид (III)]] || align=center | Fe{{sub|2}}O{{sub|3}} || 2,63 %
|-
| [[Аӡы|Аӡы]] || align=center | H{{sub|2}}O || 1,52 %
|-
| [[Оксид титана(IV)|Атитан (IV) аоксид]] || align=center | TiO{{sub|2}} || 0,60 %
|-
| [[Оксид фосфора(V)|Афосфор (V) аоксид]] || align=center | P{{sub|2}}O{{sub|5}} || 0,22 %
|-
! colspan=2 | Иааизакны !! 99,22 %
|}
Адгьыл акапан инықәырԥшшәа 5.9736{{e|24}} кг ыҟоуп. Адгьыл еидызкыло атомқәа зегьы рхыԥхьаӡара ≈ 1.3-1.4{{e|50}} ауп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[кислород|аҵәыҵәри]]≈ 6.8{{e|49}} (51%), [[Железо|аихаӡа]] ≈ 2.3{{e|49}} (17%), [[Магний|амагнии]] [[Кремний|ашьанҵеи]] рыцыԥхьаӡа по ≈ 1,9{{e|49}} (15 %). Капанла Адгьыл еиҳарак [[железо|еихала]] ишьақәгылоуп (32,1%), аҵәыҵәри (30,1%), [[кремний|ашьанҵа]] (15,1%), [[магний|амагни]] (13,9%), [[сера|атыҩша]] (2,9%), [[никель|аникель]] (1,8%), [[кальций|акальци]] (1,5%), [[алюминий|алумини]] (1,4%); иаанхаз аелементқәа 1,2% рықәшәоит. [[Сегрегация (физика)#сегрегация по массе|Капанла сегрегациа]] иахҟьаны агәыцә аҵакыра, агәҩара злаҟоу ала, ишьақәгылоуп еихаӡала (88,8%), маҷк аникель ала (5,8%), тыҩшала (4,5%), насгьы 1% егьырҭ аелементқәа рыла. Аԥсҭазаара шьаҭас иамоу акарбон адгьыл ацәаҿы 0,1% мацара ауп иҟоу<ref>{{cite web|url=https://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html|title=How many atoms are there in the world?|author=Drew Weisenberger|publisher=Jefferson Lab|lang=en|access-date=2013-02-06|archive-date=2013-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20130128232929/http://education.jlab.org/qa/mathatom_05.html|url-status=live}}</ref><ref name="Morgan1980">{{статья |заглавие=Chemical composition of Earth, Venus, and Mercury |издание=Proceedings of the National Academy of Science |том=71 |номер=12 |страницы=6973—6977 |ссылка=http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 |access-date=2007-02-04 |автор=Morgan, J. W.; Anders, E. |год=1980 |archive-date=2013-07-18 |archive-url=https://archive.today/20130718075202/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=350422 }}</ref>.
Агеохимик [[Кларк, Франк Уиглсуорт|Франк Кларк]] иԥхьаӡеит Адгьыл адгьыл ацәа 47% инацны аҵәыҵәри ала ишышьақәгылоу. Адгьыл ацәаҿы зегь раасҭа иаларҵәоу [[породообразующие минералы|апородазхылҿиаауа аминералқәа]] ишеибаку шамахак [[оксид|аоксид]]қәа рыла ишьақәгылоуп; ахлори, атыҩшеи афтори еизакны апородаҿы 1% еиҵаны ишьақәдыргылоит. Ихадоу оксидқәа рахь иаҵанакуеит ашьанҵанышә(SiO{{sub|2}}), анышәаԥшьдгьыл (Al{{sub|2}}O{{sub|3}}), аиха аоксид (FeO), акальци аокис (CaO), амагни аокис (MgO), акали окис (K{{sub|2}}Oxide⟧O) иара убас анатри аоксид (Na{{sub|2}}O). Ашьанҵанышә хадаратәла акислотатә ус мҩаԥыргоит, асиликатқәа еиҿыркаауеит; хадаразлоу авулкантә породақәа рыԥсабара уи иадҳәалоуп. Апородақәа 1672 хкы рыҭҵаара абзоурала Кларк иҟаиҵеит алкаа, урҭ рахьтә 99,22% аоксидқәа 11 рымоуп (атаблица арыӷьарахь). Егьырҭ ахәҭаҷқәа зегьы уарла-шәарла ада шамахамзар иуԥылаӡом.
Ҵаҟа иаагоуп [[Кларковое число|Адгьыл ахимиатә еилазаашьа]] иазку еиҳа инарҭбаау адыррақәа (агаз бзиақәа рзы арбагақәа {{e|-8|*}} см3/г рыла иаарԥшуп; егьырҭ аелементқәа рзы - наӡынла)<ref name="Morgan1980" />.
{| class="toccolours sortable" border=1 cellspacing=0 cellpadding=2 style="text-align: center; border-collapse:collapse;" width=60%
|- class="shadow"
|-
![[Химический элемент|Ахимиатә элемент]]||Аларҵәара (% ала ма ала) ||Ахимиатә элемент||Аларҵәара (% ала ма ала)
|-
|[[Водород|Аӡри]] (H)||0,0033||[[Рутений|Рутениум]] (Ру)||0,000118
|-
|[[Гелий|Агелиум]] ({{sup|4}}Ҳе)||<span style="background:#B0F0F0">111</span>||[[Родий|Ародиум]] (Rh)||0,0000252
|-
|[[Литий|Алитиум]] (Ли)||0,000185||[[Палладий|Палладиум]] (Pd)||0,000089
|-
|[[Бериллий|Бериллиум]] (Бе)||0,0000045||[[Серебро|Араӡын]] (Аг)||0,0000044
|-
|[[Бор (элемент)|Абор]] (Б)||0,00000096||[[Кадмий|Акадмиум]] (Cd)||0,00000164
|-
|[[Углерод|Акарбон]] (С)||0,0446||[[Индий|Индиум]] (Ин)||0,000000214
|-
|[[Азот]] (N)||0,00041||[[Олово|Акаҵкәыр]] (Sn)||0,000039
|-
|[[Кислород|Ахәышәтәыга]] (O)||30,12||[[Сурьма|Антимон]] (Sb)||0,0000035
|-
|[[Фтор|Афтор]] (F)||0,00135||[[Теллур|Ателлуриум]] (Те)||0,000149
|-
|[[Неон]] ({{sup|20}}Не)||<span style="background:#B0F0F0">0,50</span>||[[Иод|Аиод]] (I)||0,00000136
|-
|[[Натрий|Асодиум]] (Na)||0,125||[[Ксенон|Аксенон]] ({{sup|132}}Хе)||<span style="background:#B0F0F0">0,0168</span>
|-
|[[Магний|Амагни]] (Мг)||13,90||[[Цезий|Ацезиум]] (Cs)||0,00000153
|-
|[[Алюминий|Алуминиум]] (Ал)||1,41||[[Барий|Абариум]] (Ба)||0,0004
|-
|[[Кремний|Асиликон]] (Si)||15,12||[[Лантан|Алантан]] (Ла)||0,0000379
|-
|[[Фосфор|Афосфор]] (Р)||0,192||[[Церий|Ацериум]] (Се)||0,000101
|-
|[[Сера|Сульфур]] (S)||2,92||[[Празеодим]] (Pr)||0,0000129
|-
|[[Хлор|Ахлор]] (Cl)||0,00199||[[Неодим]] (Nd)||0,000069
|-
|[[Аргон]] ({{sup|36}}Ар)||<span style="background:#B0F0F0">2,20</span>||[[Самарий|Самариум]] (См)||0,0000208
|-
|[[Калий|Акалиум]] (К)||0,0135||[[Европий|Европиум]] (Еу)||0,0000079
|-
|[[Кальций|Акальциум]] (Ca)||1,54||[[Гадолиний|Агадолиний]] (Gd)||0,0000286
|-
|[[Скандий|Аскандиум]] (Sc)||0,00096||[[Тербий|Атербиум]] (Тб)||0,0000054
|-
|[[Титан (элемент)|Атитан]] (Ти)||0,082||[[Диспрозий|Адиспрозиум]] (Ды)||0,0000364
|-
|[[Ванадий|Аванадиум]] (V)||0,0082||[[Гольмий|Ахолмиум]] (Ho)||0,000008
|-
|[[Хром|Ахром]] (Cr)||0,412||[[Эрбий|Ербиум]] (Ер)||0,0000231
|-
|[[Марганец|Аманган]] (Mn)||0,075||[[Тулий|Атулиумтә]] {{s|(Tm)}}||0,0000035
|-
|[[Железо|Аиха]] (Fe)||32,07||[[Иттербий|Иттербиум]] (Yb)||0,0000229
|-
|[[Кобальт|Акобалт]] (Ко)||0,084||[[Лютеций|Алутециум]] (Лу)||0,0000386
|-
|[[Никель|Аникель]] (Ni)||1,82||[[Гафний|Агафниум]] (Hf)||0,000023
|-
|[[Медь|Аџьаз]] (Cu)||0,0031||[[Тантал (элемент)|Атантал]] (Та)||0,00000233
|-
|[[Цинк|Ацинк]] (Zn)||0,0074||[[Вольфрам]] (W)||0,000018
|-
|[[Галлий|Галлиум]] (Га)||0,00031||[[Рений|Арениум]] (Ре)||0,000006
|-
|[[Германий|Агерманиум]] (Ge)||0,00076||[[Осмий|Осмиум]] (Ос)||0,000088
|-
|[[Мышьяк]] (Ас)||0,00032||[[Иридий|Иридиум]] (Ир)||0,000084
|-
|[[Селен|Аселениум]] (Se)||0,00096||[[Платина|Аплатина]] (Pt)||0,000167
|-
|[[Бром|Абром]] (Br)||0,0000106||[[Золото|Ахьы]] (Au)||0,0000257
|-
|[[Криптон|Акриптон]] ({{sup|84}}Кр)||<span style="background:#B0F0F0">0,0236</span>||[[Ртуть|Амеркури]] (Hg)||0,00000079
|-
|[[Рубидий|Рубидиум]] (Rb)||0,0000458||[[Таллий|Аталлиум]] (Тл)||0,000000386
|-
|[[Стронций|Астронциум]] (Sr)||0,00145||[[Свинец|Атса]] ({{sup|204}}Пб)||0,000000158
|-
|[[Иттрий|Аиттриум]] (Y)||0,000262||[[Висмут|Ависмут]] (Би)||0,000000294
|-
|[[Цирконий|Ациркониум]] (Zr)||0,00072||[[Торий|Аториум]] (Th)||0,00000512
|-
|[[Ниобий|Аниобиум]] (Nb)||0,00008||[[Уран (элемент)|Ауран]] (U)||0,00000143
|-
|[[Молибден|Амолибден]] (Мо)||0,000235||[[Плутоний|Аплутониум]] (Пу)||—
|}
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
{{Main|Адгьыл аиҿартәышьа}}
Адгьыл, егьырҭ [[планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ]] иаҵанакуа апланетақәа реиԥш, аҩныҵҟатәи аилазаашьа ирацәаны [[геосфера|ахҟьақәа]] амоуп. Иара шьақәгылоуп икьакьоу [[Силикаты (минералы)|асиликаттә цәахҟьақәеи]] (ацәа, даараӡа иҷабуа [[Мантия земли|амантиа]]), [[Ядро Земли|аихатә гәыцәи]] рыла. Агәыцә адәахьтәи ахәҭа ҟьатоуп (амантиа аасҭа акырӡа иҵаӷаны), аҩныҵҟатәи ахәҭа —кьакьоуп.
==== Аҩныҵҟатәи аԥхарра ====
Апланета аҩныҵҟатәи аԥхарра алнаршоит Адгьыл ашьақәгылара раԥхьатәи аетап аан имҩаԥысуаз ахәҭаҷ [[Аккреция|аккрециа]] иннажьыз ацәынхаԥхарреи(20% раҟара) еиҭашәо [[Изотопы|аизотопқәа]] [[Радиоактивный распад|ррадиоеилыххаратә еилабгареи]]: [[Калий-40|акали-40]], [[Уран-238|ауран-238]], [[Уран-235|ауран-235]], [[Торий-232|атеори-232]] реилалара. Абарҭ изотопқәа рҟынтәи хԥа [[период полураспада|рыбжахыбгалара аамҭацыԥҵәаха]] миллиард шықәса инареиҳаны иақәшәоит. Апланета агәҭаны аҳауа аԥхарра 6000 °C рҟынӡа инеир алшоит (Амра ахҟьаҿы иҟоу аҳауа аԥхарра аасҭа еиҳаны), насгьы ақәыӷәӷәара наӡар алшоит 360 Г[[Паскаль (единица измерения)|Па]] (3.6 миллион [[Атмосфера (единица измерения)|атм]]) рҟынӡа. Агәыцә аԥхарратә енергиа ахәҭак адгьыл ацәахьы [[плюм|ацәқәырԥақәа]] рыла ииасуеит. Ацәқәырԥақәа [[Горячая точка (геология)|амца ҭыԥқәеи]] [[трапп|атрапп]]қәеи рхылҿиаауеит. Адгьыл иҭнажьуа аԥхарра аиҳарак радиоактивтә ԥхасҭала иахьыҟало азы, Адгьыл аҭоурых алагамҭазы, аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟаз аизотопқәа рҭаҵәахқәа нҵәаанӡа, ҳапланета иоунажьуаз амчхара иахьа иҟоу аҵкыс акырӡа еиҳан<ref name="turcotte"/><ref name="berkeley_2003">{{cite web |url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |title=Radioactive potassium may be major heat source in Earth's core |author=Robert Sanders |date=2003-12-10 |publisher=UC Berkeley News |access-date=2013-07-14 |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/6I7EcoOiJ?url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2003/12/10_heat.shtml |archive-date=2013-07-14}}</ref><ref name="berkeley_2003"/><ref name="Alfe_2002"/><ref name="Richards_1989"/><ref name="Войткевич"/>.
{| class="wikitable" style="text-align:center;"
|+ Ихадоу абылтәы ҭзыжьуа изотопқәа (уажәтәи амҭазы)<ref name="T&S 137">{{книга |заглавие=Geodynamics |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место=Cambridge, England, UK |год=2002 |издание=2 |страницы=137 |часть=4 |isbn=978-0-521-66624-4 |автор=Turcotte, D. L.; Schubert, G. |язык=en}}</ref>
|-
! Аизотоп
! Аԥхарраҭыҵра, [[Ватт|Вт]]/кг изотоп
! [[Период полураспада|Ацыԥҵәаха]] <br>ашықәсқәа реилаҳарабжа
! Амантиаҿы абжьаратәи аконцентрациа, кг изотоп/кг амантиа
! Аԥхарраҭыҵра, Вт/кг амантиа
|-
| {{sup|238}}U
| {{nowrap|9,46{{e|−5}}}}
| {{nowrap|4,47{{e|9}}}}
| {{nowrap|30,8{{e|−9}}}}
| {{nowrap|2,91{{e|−12}}}}
|-
| {{sup|235}}U
| {{nowrap|5,69{{e|−4}}}}
| {{nowrap|7,04{{e|8}}}}
| {{nowrap|0,22{{e|−9}}}}
| {{nowrap|1,25{{e|−13}}}}
|-
| {{sup|232}}Th
| {{nowrap|2,64{{e|−5}}}}
| {{nowrap|1,40{{e|10}}}}
| {{nowrap|124{{e|−9}}}}
| {{nowrap|3,27{{e|−12}}}}
|-
| {{sup|40}}K
| {{nowrap|2,92{{e|−5}}}}
| {{nowrap|1,25{{e|9}}}}
| {{nowrap|36,9{{e|−9}}}}
| {{nowrap|1,08{{e|−12}}}}
|}
Адгьыл бжьаратәла иамоу аԥхарра амчхара ацәыӡ 87 мВт/м2 ыҟоуп, мамзаргьы 4.42{{e|13}} Вт (адунеизегьтәи аԥхарратә цәыӡ). Агәыцә аԥхарра амчхара ахәҭак [[плюм|аплиумқәа]] рахь — амантиа цақәа рыцәқәырԥақәа рахь ииасуеит. Арҭ аплиумқәа [[трапп|атрапп]]қәеи, [[рифт|арифт]]қәеи, [[Горячая точка (геология)|амцаҭыԥқәеи]] ҟарҵар рылшоит. Адгьыл еиҳарак амчхара ацәыӡуеит [[Тектоника плит|аплитатә тектоника]] абзоурала, амантиа алыҵ [[Срединно-океанический хребет|абжьара-океантә хәқәа]] рахь ахаларала. Ихадоу аԥхарра ацәыӡра ахкқәа рҟынтәи иҵыхәтәантәиуп алитосфера иалҟьо аԥхаррацәыӡра, убри аангьы реиҳа аԥхаррацәыӡра аокеан аҟны ауп аҭыԥ ахьамоу, избанзар уа адгьыл ацәа аконтинентқәа рыҵаҟа аасҭа кырӡа иҵаӷоуп<ref name="jg31_3_267">{{статья |заглавие=Heat flow from the Earth's interior: Analysis of the global data set |издание=Reviews of Geophysics |том=31 |номер=3 |страницы=267—280 |doi=10.1029/93RG01249 |bibcode=1993RvGeo..31..267P |ссылка=https://www.agu.org/journals/ABS/1993/93RG01249.shtml |язык=en |тип=journal |автор=Pollack, Henry N.; Hurter, Suzanne J.; Johnson, Jeffrey R. |месяц=8 |год=1993}}</ref><ref name="Richards_1989">{{статья |заглавие=Flood Basalts and Hot-Spot Tracks: Plume Heads and Tails |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-10-06_246_4926/page/102 |издание=Science |том=246 |номер=4926 |страницы=103—107 |bibcode=1989Sci...246..103R |doi=10.1126/science.246.4926.103 |pmid=17837768 |язык=en |тип=journal |автор=Richards, M. A.; Duncan, R. A.; Courtillot, V. E. |год=1989}}</ref><ref name="heat loss">{{статья |doi=10.1029/JB086iB12p11535 |заглавие=Oceans and Continents: Similarities and Differences in the Mechanisms of Heat Loss |том=86 |номер=B12 |страницы=11535 |bibcode=1981JGR....8611535S |язык=en |тип=journal |автор=Sclater, John G; Parsons, Barry; Jaupart, Claude |год=1981 |издание=Journal of Geophysical Research}}</ref>.
==== Алитосфера ====
[[Литосфера]] ({{lang-grc|λίθος}} "ахаҳә" , {{lang-grc2|σφαῖρα}} "ампыл, асфера" рҟынтә) - Адгьыл ацәа кьакьа ауп. Ишьақәгылоуп [[Земная кора|адгьыл ацәеи]] [[Мантия Земли|амантиа]] хыхьтәи ахәҭеи рыла. Алитосфера аилазаараҿы иалыркаауеит еиҭаҵуа аҭыԥқәеи (еиқәҵеиқәҵоу амаҟақәа) еиҳа иҭышәынтәалоу аплатформақәеи. Алитосфера аблокқәа — [[Литосферная плита|алитосфератә плитақәа]] — еиҳа ититииуа [[Астеносфера]] иқәланы ицоит. [[Тектоника плит|Аплитатә тектоника]] иазку агеологиа аҟәша арҭ аныҟәарақәа рыҭҵаареи рыхҳәааҟаҵареи ирызкуп.
Алитосфера аҵаҟа иҟоуп [[астеносфера]], амантиа адәахьтәи ахәҭа шьақәзыргыло. Астеносфера асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра амаҷҳара ахьымҩаԥысуа, иршцәоу, мыцхәы иҷабуа аӡы еиԥш ахы мҩаԥнагоит, апородақәа ртиитира аҽшаԥсахыз ырҵабыргуа<ref>{{cite web|author=Staff|date=2004-02-27|url=http://www.geolsoc.org.uk/template.cfm?name=lithosphere|url-status=dead|title=Crust and Lithosphere|website = Plate Tectonics & Structural Geology|publisher=The Geological Survey|access-date=2007-03-11|archive-url=https://www.webcitation.org/617EfCddO?url=http://www.geolsoc.org.uk/index.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref name="BSE_Lito">{{БСЭ3|заглавие=Литосфера}}</ref>.
Алитосфера адәахьтәи ахҟьа аарԥшразы, уажәшьҭа иажәхьоу атермин ''сиал'' ахархәара аман, уи ашьхатә породақәа релемент хадақәа ''Si'' ({{lang-la|Silicium}} - [[кремний|ашьанҵа]]) насгьы ''Al'' ({{lang-la|Aluminium}} - [[алюминий|алиумини]]) рыхьӡқәа рҟынтәи иаагоуп.
===== Адгьыл ацәа =====
{{main|Адгьыл ацәа}}
Адгьыл ацәа — Адгьыл кьакьа хыхьтәи ахәҭа ауп. Уи [[Мантия Земли|амантиеи]] иареи ирыбжьоуп асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра ӷәӷәала иахьеизҳауа аҳәаа — [[Граница Мохоровичича|Мохорович иҳәаа]]. Иҟоуп ацәа ахкқәа ҩба — аконтиненттәи аокеантәи. Ацәажәпара аокеан аҵаҟа 6 км инаркны аконтинентқәа рҿы 30–70 км рҟынӡа инаӡоит. Аконтиненттә цәаҿы хыхҟьак алыркаауеит: [[Горные породы|итәаз аҭра]], [[Верхняя кора|амармалташьтә]], [[Нижняя кора|абазальттә]]. Аокеан ацәа еиҳарак ихадоу аилазаара апородақәа рыла ишьақәгылоуп, уи инацҵаны итәаз аҭра. Адгьыл ацәа еиуеиԥшым ашәагаа змоу алитосфератә плитақәа рыла еиҟәшоуп, урҭ дара дара еихьыԥшны еиҭаҵуеит. Абарҭ аныҟәарақәа р[[Кинематика]] [[тектоника плит|аплитатә тектоника]] иаанарԥшуеит<ref name="Tanimoto_1995"/><ref name="БСЭ1" />.
Аокеанқәеи аконтинентқәеи рыҵаҟа иҟоу адгьыл ацәа акырӡа еиԥшым.
Аконтинентқәа рыҵаҟа иҟоу адгьыл ацәа абжьааԥны 35–45 км ажәпара амоуп; ашьхаратә ҭыԥқәа рҿы ацәажәпара 70 км рҟынӡа инаӡаргьы алшоит. Адгьыл ацәа аҵаулара еизҳацыԥхьаӡа уи аилазаараҿы иацлоит [[Оксид магния|амагни аоксидқәеи]] аихаӡеи, иагхоит ашьанҵанышә ахыԥхьаӡара, убри аангьы ари аҩыза аԥҟара еиҳараӡак аус ауеит хыхьтәи амантиахь (асубстрат) аиасраан<ref name="БСЭ1">{{БСЭ3|заглавие=Земная кора}}</ref><ref name="БСЭ1" />.
Аконтинент адгьылтә цәа хыхьтәи ахәҭа итәази ивулкантәу ашьхатә породақәеи рыла ишьақәгылоу еиԥҟьо хҟьоуп. Ахҟьақәа еиқәызар, мамзаргьы еиҟәышьшьарыла еиҭагазар ауеит. Аԥыракқәа рҿы итәаз ахҟьа ыҟаӡам. Ҵаҟа [[гнейс|агреисқәеи]] [[гранит|агранит]]қәеи злоу аграниттә шьаҭа ыҟоуп (абри ашьаҭаҿы ацәқәырԥақәа рыццакыра 6,4 км/с аҟынӡа инаӡоит). Иҵегьы уи аҵаҟа [[базальт|абазальт]]тә хҟьа ыҟоуп (6,4-7,6 км/с), [[Метаморфические горные породы|иметаморфтәу ашьхатә породақәеи]], абазальтқәеи, агабброқәеи рыла ишьақәгылоу. Абарҭ аҩ-хәҭак рыбжьара ҳәаак аҳасабала ишьҭоуп [[Граница Конрада|Конрад иқәцә]] ҳәа изышьҭоу. Ари ахҟьа алсраан урыла ицо асеисмотә цәқәырԥақәа рыццакра иҵҟьаны 6 инаркны 6,5 км/с рҟынӡа иазҳауеит<ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" /><ref name="autogenerated3">{{БСЭ3|заглавие=Конрада поверхность}}</ref>.
Аокеанқәа рыҵаҟа иҟоу ацәа 5–10 км ажәпара амоуп. Уи хҟьа-хҟьала еиҟәшоуп. Раԥхьа иҟоуп хыхьтәи ахҟьа, итәаз ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу, километрак еиҳамкәа ажәпара аманы. Уи аҵаҟа иҟоуп аҩбатәи ахҟьа, еиҳарак [[серпентин|асерпентин]]ит, [[базальт|абазальт]], насгьы, итәаз ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу. Ари ахҟьаҿы урыла ицо асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра 4–6 км/с рҟынӡа инаӡоит, уи ажәпара 1–2,5 км ыҟоуп. Ҵаҟатәи, «океантә» хҟьа [[габбро]]ла ишьақәгылоуп. Ари ахҟьа абжьаратәи ажәпара 5 км ыҟоуп, асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра — 6,4–7 км/с<ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" /><ref name="БСЭ1" />.
{| class="wikitable" style="margin:4px; margin-right:0; width:100%; text-align:center;"
|+ Апланета Адгьыл азеиԥш еилазаашьа<ref name="pnas76_9_4192"/>
|-
! rowspan="8" style="font-size:smaller; text-align:center; padding:0;"|[[Файл:Earth-crust-cutaway-ru.svg|300px|center]]<br>
! Аҵаулара, км
!style="vertical-align: bottom;"|Ахҟьа
! Ажәпара, г/см3<ref name="robertson2001"/>
|-
|style="text-align: center;"|0—60
|[[Литосфера|Алитосфера]] (ҭыԥ-ҭыԥла 5 инаркны 200 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит)
|style="text-align: center;"| —
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|0—35
|[[Земная кора|Ацәа]] (ҭыԥ-ҭыԥла 5 инаркны 70 км рҟынӡа аҽаԥсахуеит)
|style="text-align: center;"| 2,2—2,9
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|35—60
|Амантиа хыхьӡатәи ахәҭа
|style="text-align: center;"| 3,4—4,4
|-
|style="text-align: center;"|35—2890
|[[Мантия Земли|Амантиа]]
|style="text-align: center;"| 3,4—5,6
|- style="background: #FEFEFE;"
|style="text-align: center;"|100—700
|[[Астеносфера]]
|style="text-align: center;"| —
|-
|style="text-align: center;"|2890—5100
|[[Ядро Земли|Адәахьтәи агәыцә]]
|style="text-align: center;"| 9,9—12,2
|-
|style="text-align: center;"|5100—6378
|[[Ядро Земли|Аҩныҵҟатәи агәыцә]]
|style="text-align: center;"| 12,8—13,1
|}
==== Адгьыл амантиа ====
{{main|Адгьыл амантиа}}
Амантиа – адгьыл ацәеи агәҭеи рыбжьара иҟоу Адгьыл [[Силикаты (минералы)|асиликаттә хҟьа]] ауп<ref name = "БСЭ2">{{БСЭ3|заглавие=Мантия Земли}}</ref>.
Амантиа Адгьыл акапан аҟынтәи 67% амҽханакуеит, насгьы уи ашәагаа аҟынтәи 83% артәоит (атмосфера аламҵакәа). Уи Адгьыл ахҟьа аҳәаа инаркны (5-70 километра аҵаулараҿы) 2900 км аҵаулара Адгьыл агәыцә аҳәаа аҟынӡа инаӡоит. Адгьыл ацәа иаҟәыҭхоуп [[Поверхность Мохоровичича|Мохорович ихҟьала]], уаҟа ацәа аҟынтәи амантиа ахь аиасраан асеисмикатә цәқәырԥақәа рыццакыра ирласны еизҳауеит 6.7-7.6 км/с инаркны 7.9-8.2 км/с рҟынӡа. Амантиа аҵаулара ду ааннакылоит, насгьы амаҭәашьар аҟны ақәыӷәӷәара еизҳацыԥхьаӡа, афазатә еиҭаҵрақәа ҟалоит, уи аамҭазы аминералқәа еиҳа-еиҳа ижәпоу аилазаара шьҭыркаауеит. Адгьыл амантиа хыхьтәи амантиеи ҵаҟатәи амантиеи ҳәа еиҟәшоуп . Хыхьтәи ахҟьа ахаҭагьы асубстрат, Гутенберг ихҟьа, Голицин ихҟьа ҳәа еиҟәшоуп (абжьаратәи амантиа)<ref name = "БСЭ2" /><ref name = "БСЭ2" />.
Иахьатәи аҭҵаарадырратә гәаанагарақәа инарықәыршәаны, адгьыл амантиа аилазаара ахаҳәтә метеоритқәа, лымкаала ахондритқәа реилазаара иеиԥшуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
Амантиа аилазаара еиҳарак иаҵанакуеит Адгьыл ашьақәгылараан икьакьоу аҭагылазаашьа змаз, мамзаргьы икьакьоу ахимиатә еилаларақәа рҿы иҟаз ахимиатә элементқәа: [[кремний|ашьанҵа]], [[железо|аиха]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[магний|амагни]], уҳәа убас иҵегьы. Арҭ ахәҭаҷқәа ашьанҵа адиоксид ианацлалакь асиликатқәа шьақәдыргылоит. Хыхьтәи амантиа (асубстрат) аҿы, агәҩара злаҟоу ала, [[форстерит|афорстерит]] MgSiO{{sub|4}} еиҳауп, еиҳа иҵауланы, [[фаялит|афаиалит]] Fe{{sub|2}}SiO{{sub|4}} ахыԥхьаӡара еизҳауеит. Ҵаҟатәи амантиа аҿы, даараӡа иӷәӷәоу ақәыӷәӷәара анырра анырзыҟанаҵа, урҭ аминералқәа аоксидқәа рҟынӡа [[Реакции разложения|еилабгеит]] (SiO{{sub|2}}, MgO, FeO)<ref name="БСЭ" />.
[[Агрегатное состояние]] амантиа зыхҟьо аҳауа аԥхарреи иҳаракӡоу ақәыӷәӷәареи роуп. Ақәыӷәӷәара иахҟьаны, амантиа зегьы алыҵ икьакьоу [[Кристаллы|акристаллтә ҭагылазаашьа]] амоуп, аҳауа аҟәандара шыҳаракугьы. Аҷыдаҟазшьа амоуп астеносфера мацара, уаҟа ақәыӷәӷәара анырра еиҳа иԥсыҽуп, аҭәара иазааигәоу аҳауаҟәандарақәа раасҭа. Абри аеффект иахҟьаны, араҟа амаҭәашьар [[Аморфные тела|аморфтә ҭагылазаашьаҿы]] мамзаргьы абжаранӡа ирҭәаны иҟоуп<ref name = "БСЭ" />.
==== Адгьыл агәыцә ====
{{main|Адгьыл агәыцә}}
Агәыцә – Адгьыл иагәу, реиҳа иҵаулоу Адгьыл ахәҭоуп, [[Мантия Земли|амантиа]] аҵаҟа иҟоу асфера, [[железо|аихаӡа]]-[[никель]]тә еиларҭәеи егьырҭ [[геохимические классификации элементов#Сидерофильные|асидерофилтә хәҭаҷқәеи]] рыла ишьақәгылоу. Аҭаҵәахра аҵаулара 2900 км иҟоуп. Асфера абжьаратәи арадиус — 3485 км. Иара еиҟәшоуп 1300 км рҟынӡа арадиус змоу [[внутреннее ядро|аҩныҵҟатәи агәыцә]] кьакьеи, насгьы 2200 км ҟынӡа ажәпара змоу [[внешнее ядро|адәахьтәи агәыцә]] ҟьатеи рыла, урҭ рыбжьара зны-зынла аиасратә ҳәаа алыркаауеит. Адгьыл агәыцә аҟны аҳауа ацара 6000 °C инаӡоит, аилаӷәӷәара 12.5 т/м3, ақәыӷәӷәара 360 ГПа (3.55 миллион атмосфера) аҟынӡа инаӡоит. Агәыцә акапан — 1.9354{{e|24}} кг<ref name="esrf">{{cite web|url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter|title=The Earth's Centre is 1000 Degrees Hotter than Previously Thought|date=2013-04-26|publisher=European Synchrotron Radiation Facility|access-date=2013-06-12|archive-url=https://www.webcitation.org/6HKckNXMF?url=http://www.esrf.eu/news/general/Earth-Center-Hotter/Earth-Centre-Hotter|archive-date=2013-06-12}}</ref><ref name="Alfe_2002">{{статья |заглавие=The ''ab initio'' simulation of the Earth's core |издание=Philosophical Transaction of the Royal Society of London |том=360 |номер=1795 |страницы=1227—1244 |ссылка=http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf |автор=Alfè, D.; Gillan, M. J.; Vocadlo, L.; Brodholt, J; Price, G. D. |год=2002 |archive-date=2009-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090930142841/http://chianti.geol.ucl.ac.uk/~dario/pubblicazioni/PTRSA2002.pdf }}</ref><ref name="esrf"/>.
{| class="wide" align="center"
|+Агәыцә ахимиатә еилазаара<!--и внешн. и внутр.-->
!Ахыҵхырҭа
![[Кремний|Si]], wt.%
![[Железо|Fe]], wt.%
![[Никель|Ni]], wt.%
![[Сера|S]], wt.%
![[Кислород|O]], wt.%
![[Марганец|Mn]], ppm
![[Хром|Cr]], ppm
![[Кобальт|Co]],ppm
![[Фосфор|P]], ppm
|-
!Allegre et al., 1995, [http://guild.planeto.online.fr/docs/publi_ue8/Allegre_1995.pdf Table 2] p 522
|7,35
|79,39±2
|4,87±0,3
|2,30±0,2
|4,10±0,5
|5820
|7790
|2530
|3690
|-
!Mc Donough, 2003, {{cite web |title = Table 4 |url = http://www.geol.umd.edu/~mcdonoug/McDonough_TOG_2003.pdf |archive-url = https://web.archive.org/web/20131008211955/http://www.geol.umd.edu/~mcdonoug/McDonough_TOG_2003.pdf |archive-date = 2013-10-08 |url-status = dead }} p 556
|6,0
|85,5
|5,20
|1,90
|~0
|300
|9000
|2500
|2000
|}
=== Атектоникатә платформақәа ===
{{main|Аплитақәа ртектоника}}
{| class="standard" align="right"
|+Иреиҳау атектоникатә плитақәа<span style="font-weight: normal;"><ref>{{cite web|author=Brown, W. K.; Wohletz, K. H.|date=2005|url=https://www.lanl.gov/orgs/ees/geodynamics/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |title=SFT and the Earth's Tectonic Plates|publisher=Los Alamos National Laboratory|access-date=2019-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190710111828/https://www.lanl.gov/orgs/ees/geodynamics/Wohletz/SFT-Tectonics.htm |archive-date=2019-07-10}}</ref></span>
!Аплита ахьӡ
!Аҵакыра<br><span style="font-size: smaller;">{{e|6|*}} км2</span>
!Иаҵанакуа аҭыԥ
|-
| [[Африканская плита|Африкатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 61,3 ||style="text-align: center;"| [[Африка]]
|-
| [[Антарктическая плита|Антарктикатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 60,9 ||style="text-align: center;"| [[Антарктика|Антарктида]]
|-
| [[Австралийская плита|Австралиатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 47,2 ||style="text-align: center;"| [[Австралиа|Австралиа]]
|-
| [[Евразийская плита|Евразиатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 67,8 ||style="text-align: center;"| [[Азиа|Азиеи]] [[Европа|Европеи]]
|-
| [[Северо-Американская плита|Аҩада-Америкатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 75,9 ||style="text-align: center;"| [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]] аҩада-мрагыларатәи [[Сибирь|Сибреи]]
|-
| [[Южно-Американская плита|Алада-Америкатәи аплита]] ||style="text-align: center;"| 43,6 ||style="text-align: center;"| [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]]
|-
| [[Тихоокеанская плита|Иҭынчу аокеан аплита]] ||style="text-align: center;"| 103,3 ||style="text-align: center;"| [[Аокеан ҭынч|Иҭынчу аокеан]]
|}
[[Файл:Tectonic plates(rus).png|мини|350пкс|Ихадоу атектоникатә плитақәа ахьыҟоу]]
Атектоникатә плитақәа ртеориа инақәыршәаны, адгьыл ацәа еибгоу аблокқәа – алитосфератә плитақәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еицныҟәоит. Аплитақәа иӷәӷәоу сегментқәоуп, урҭ дара-дара еихьыԥшны иныҟәоит. Урҭ реицныҟәара хы-хкык рыла ишоуп: [[конвергентная граница|аконвергенциа]] (аилалара), [[дивергентная граница|адивергенциа]] (аилыҵра) , [[Трансформный разлом|атрансформатә хжәарақәа]] рыла аиҭагаратә ныҟәарақәа. Атектоникатә плитақәа рыбжьара иҟоу ахжәарақәа рҿы [[землетрясение|адгьылҵысрақәа]], [[вулкан|авулкан]]қәа рхыҵра, [[горообразование|ашьхақәа рышьақәгылара]], аокеантә кылҳарақәа аҭыԥ рымазар алшоит<ref>{{cite web|author=Kious, W. J.; Tilling, R. I.|date=1999-05-05|url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|title=Understanding plate motions|publisher=USGS|access-date=2007-03-02|archive-url=https://www.webcitation.org/617EfflQK?url=https://pubs.usgs.gov/gip/dynamic/understanding.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Иреиҳау атектоникатә плитақәа рсиа ршәагаақәа рыцны арыӷьарахьтәи аиҵаҩраҿы иаагоуп. Еиҳа ихәыҷу аплитақәа: [[Индостанская плита|аиндостантәи]], [[Аравийская плита|арабтәи]], [[Карибская плита|карибтәи]] аплитақәа, [[плита Наска|Наска аплита]], [[плита Скоша|Скоша аплита]]. Австралиатәи аплитеи Индостантәи аплитеи еилалеит 50-55 миллион шықәса раԥхьа. Аокеантә плитақәа зегь раасҭа ирласны иныҟәоит; убас ала, [[плита Кокос|Кокостәи аплита]] шықәсык ахь 75 мм аццакра аманы еиҭаҵуеит, [[тихоокеанская плита|Аокеанҭынч аплита]] шықәсык ахь 52-69 мм аццакра амоуп. [[Евразийская плита|Евразиатәи аплита]] зегь реиҳа имаҷу аццакра амоуп — шықәсыкахь 21 мм<ref>{{cite web
|author = Meschede, M.; Udo Barckhausen, U.
|date = 2000-11-20
|url = http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm
|title = Plate Tectonic Evolution of the Cocos-Nazca Spreading Center
|website = Proceedings of the Ocean Drilling Program
|publisher = Texas A&M University
|access-date = 2007-04-02
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EgK2LY?url=http://www-odp.tamu.edu/publications/170_SR/chap_07/chap_07.htm
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref><ref>{{cite web
|author = Staff
|url = https://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html
|title = GPS Time Series
|publisher = NASA JPL
|access-date = 2007-04-02
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Egjmvj?url=https://sideshow.jpl.nasa.gov/mbh/series.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
=== Агеографиатә ҭра ===
{{main|Агеографиатә цәахҟьа}}
[[Файл:AYool topography 15min.png|мини|250пкс|Адгьыл ахҟьаҿы аҳаракырақәеи аҵауларақәеи рыҽшара. Агеофизикатә информациатә Центр аҟынтәи адыррақәа [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|США]]<ref>{{cite web|url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/topo/|title=Topographic Data and Images|publisher=NOAA National Geophysical Data Center|lang=en|access-date=2013-02-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKsdodfb?url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/topo/|archive-date=2013-02-10}}</ref>]]
Апланета ахҟьанӡатәи ахәҭақәа (алитосфера хыхьтәи ахәҭа, агидросфера, атмосфера ҵаҟатәи ахәҭақәа) зегьы еицырзеиԥшны «географиатә ҭра» ҳәа иашьҭоуп, [[география|агеографиа]] иагьыҭнаҵаауеит.
Адгьыл аиҟарамрақәа даара еиуеиԥшым. Апланета ахҟьа 70.8% рҟынӡа ӡыла ихҩоуп (аконтиненттә [[шельф]]қәагьы уахь иналаҵаны). Аӡаҵаҟатәи ахҟьа шьхаркуп, [[Срединно-океанический хребет|абжьара-океантә хәқәа]] рсистема аҵанакуеит, иара убасгьы аӡаҵаҟатәи авулканқәа, [[Океанический жёлоб|аокеантә ӡцарҭақәа]], [[подводный каньон|аӡаҵаҟатәи аҩхаақәа]], [[океаническое плато|аокеантә шьхеибаркырақәа]], [[Абиссальная равнина|абиссалтә ҟьаҟьарақәа]]. Иаанхаз 29,2%, ӡыла ихҩам, [[Гора|ашьхақәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], [[равнина|адәкаршәрақәа]], [[плоскогорье|ашьхеибаркырақәа]] уҳәа убас егьырҭгьы рыҵанакуеит<ref name="Pidwirny_2006_7"/><ref name="ngdc2006" />.
Агеологиатә аамҭацыԥҵәахақәа рзы, апланета ахҟьа еснагь аҽаԥсахуеит атектоникатә процессқәеи [[Эрозия (геоморфология)|аерозиеи]] ирыхҟьаны. Еиҳа имаҷны, адгьыл ахҟьа аиҟарамрақәа шьақәгылоит аҳауатә ҭагылазаашьақәа рныррала, [[Атмосферные осадки|атмосфератә қәоурақәеи]], аҳауаҟәандара аиҭашәареи, ахимиатә нырреи ирыхҟьаны. Адгьыл ахьҟьа иара убас ирыԥсахуеит [[ледник|аҵааршәқәа]], [[береговая эрозия|аԥшаҳәа аерозиа]], [[Коралловые рифы|акоралтә рифқәа]] рышьақәгылара, аметеорит дуқәа реидыслара<ref>{{cite web|last=Kring|first=David A.|url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/index.html|title=Terrestrial Impact Cratering and Its Environmental Effects|publisher=Lunar and Planetary Laboratory|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLVocq1?url=http://www.lpi.usra.edu/science/kring/epo_web/impact_cratering/intro/index.html|archive-date=2013-01-19}}</ref>.
Аконтиненттә плитақәа апланетаҿы ианеиҭаҵуа аокеан аҵа иааскьо урҭ рыҵкарқәа рыҵаҟа [[Зона субдукции|иӡааҟәрылоит]]. Убри аамҭазы, аҵаулара аҟынтәи ихало амантиа алыҵ [[Срединно-океанический хребет|абжьара-океантә шьхеибаркырақәа]] рҟны [[дивергентная граница|еиуеиԥшым аҳәаа]] шьақәнаргылоит. Абарҭ аҩ-процесск еицны аокеантә плитақәа раалыҵ еиԥмырҟьаӡакәа иарҿыцуеит. Аокеан аҵа аиҳарак 100 миллион шықәса раҵкыс еиҵоуп. Еиҳа ижәытәӡоу аокеантә цәа Аокеан ҭынч мраҭашәаратәи аган аҿы иҟоуп, уи ақәра 200 миллион шықәса рҟынӡа инаӡоит. Аиҿырԥшразы, адгьыл аҿы иԥшааз зегь реиҳа ижәытәӡоу адгьыл иҵырхуа рықәра 3 миллиард шықәса рҟынӡашәа инаӡоит<ref>{{cite web|last=Duennebier|first=Fred|date=1999-08-12|url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|title=Pacific Plate Motion|publisher=University of Hawaii|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EhrMeG?url=http://www.soest.hawaii.edu/GG/ASK/plate-tectonics2.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web|author=Mueller, R.D.; Roest, W.R.; Royer, J.-Y.; Gahagan, L.M.; Sclater, J.G.|date=2007-03-07|url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|title=Age of the Ocean Floor Poster|publisher=NOAA|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EiKJ5C?url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/fliers/96mgg04.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Аконтиненттә плитақәа шьақәгылоуп зыжәпара маҷу аматериалқәа рыла, иаҳҳәап, [[Вулканическая порода|авулкантә гранит]], [[андезит]] реиԥш иҟоу. Еиҳа имаҷны аларҵәара амоуп [[базальт|абазальт]] — еилацалоу авулкантә порода, аокеан аҵа ихадоу хәҭаны иҟоу. Аматерикқәа рҵакырадгьыл аҟнытә 75% [[Осадочные горные породы|итәаз апородақәа]] рыла ихҩоуп, урҭ апородақәа адгьыл ацәа 5% аҟынӡа шьақәдыргылоит. Адгьыл аҿы еиҳа ирацәаны иуԥыло апородақәа рахьынтәи ахԥатәи аҭыԥ ааныркылоит ашьхатә породақәа, урҭ шьақәгылоит итәаз апородақәа мамзаргьы амагматә ашьхатә породақәа ақәыӷәӷәара ҳаракы, ма ашоура ҳаракы, мамзаргьы рыҩбагьы рныррала (метаморфизм). Адгьыл аҿы еиҳа ирылаҵәоу [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рахь иаҵанакуеит [[кварц|акварц]], [[полевой шпат|адәы шпат]], [[амфибол]], [[слюда|слиуда]], [[пироксен|апироксен]]и [[оливин|аоливин]]и; [[карбонаты|акарбонатқәа]] - [[кальцит|акальцит]] ([[известняк|акьырхаҳә]] аҿы), [[арагонит]], [[доломит|адоломит]]<ref>{{cite web|author=Staff|url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|title=Layers of the Earth|publisher=Volcano World|access-date=2007-03-11|url-status=dead|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnLWg22n?url=http://volcano.oregonstate.edu/vwdocs/vwlessons/plate_tectonics/part1.html|archive-date=2013-01-19}}</ref><ref>{{cite web|last=Jessey|first=David|url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|url-status=dead|title=Weathering and Sedimentary Rocks|publisher=Cal Poly Pomona|access-date=2007-03-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617EirdT2?url=http://geology.csupomona.edu/drjessey/class/Gsc101/Weathering.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web|url=http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm|title=Minerals|publisher=Museum of Natural History, Oregon|access-date=2007-03-20|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703170251/http://natural-history.uoregon.edu/Pages/web/mineral.htm|archive-date=2007-07-03}}</ref><ref>{{cite web
|last = Cox
|first = Ronadh
|date = 2003
|url = http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html|url-status=dead
|title = Carbonate sediments
|publisher = Williams College
|access-date = 2007-04-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090405173359/http://madmonster.williams.edu/geos.302/L.08.html
|archive-date = 2009-04-05
}}</ref>.
[[Педосфера]]— Алитосфера хыхьӡатәи ашьаҭа — [[Почва|анышә]] аҵанакуеит. Уи [[Литосфера|алитосфереи]], [[Атмосфера Земли|атмосфереи]], [[Гидросфера|агидросфереи]] рыбжьара иҟоу аҳәааҿы иҟоуп. Иааидкыланы ауҩы дызқәаарыхуа адгьылқәа рыҭбаара (ауаа аус здыруло) адгьыл аҵакыраҿы 13,31% шьақәнаргылоит, урҭ рҟынтә 4,71% мацара ауп иааиԥмырҟьаӡакәа аҽаҩрақәа рыла иҭәу. Иахьа адгьыл аҵакыра 40% аҟынӡа аарыхреи арҳәырҭақәеи рзы рхы иадырхәоит, уи 1.3{{e|7}} км2 рҟынӡа ақәаарыхратә дгьылқәеи 3.4{{e|7}} км2 ҟынӡа арҳәырҭатә дгьылқәеи роуп<ref name="CIA"/><ref>{{книга
|год=1995
|заглавие=FAO Production Yearbook 1994
|издание=Volume 48
|издательство=Food and Agriculture Organization of the United Nations
|место=Rome, Italy
|isbn=92-5-003844-5
|автор=FAO Staff
}}</ref>.
=== Агидросфера ===
{{main|Агидросфера}}
[[Файл:Sunrise Over the South Pacific Ocean.jpg|thumb|right|270px|Иҭынчу аокеан аҿы амра агылара (лаҵара 5, 2013 ш.)]]
Агидросфера ({{lang-grc|ὕδωρ}} “аӡы” ,{{lang-el2|σφαῖρα}} “ампыл”) – Адгьыл аҿы иҟоу [[Аӡы|аӡқәа]] зегьы еицҵаны.
Адгьыл аҿы аӡы ахьыҟоу ҳапланета [[Солнечная система|амратә система]]ҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа ирылызкаауа ҷыдароуп. Аӡы аиҳарак еизгоуп [[Аокеан|аокеан]]қәеи [[Амшын|амшынқәеи]] рҿы, еиҳа имаҷны — [[река|аӡиасқәа]], аӡиақәа, аӡытҟәақәа, [[подземные воды|анышәҵаҟатәи аӡқәа]] рҿы. Иара убас аӡы рацәаны иҵәахуп [[Атмосфера Земли|атмосфера]] аҿы [[облако|аԥсҭҳәақәеи]] [[Водяной пар|аӡфақьи]] раҳасабала.
Аӡы ахәҭак [[ледник|аҵааршәқәа]], [[Снег|асыԥсақәа]], [[Вечная мерзлота|наунагӡатәи аҵаарақәа]] раҳасабала [[Криосфера|акриосфера]] шьақәдыргылоит.
[[Мировой океан|Адунеизегьтәи аокеан]] аҿы иҟоу аӡы зегьы 1.35{{e|18}} тонна ыҟоуп, мамзаргьы Адгьыл зегьы акапан аҟнытә 1/4400 ахәҭа. Аокеанқәа 3.618{{e|8}} км2 аҭыԥ ааныркылоит, абжьаратәи аҵаулара 3682 м, уи абзоурала урҭ рҿы иҟоу аӡы зегьы ԥхьаӡазар ауеит абас: 1.332{{e|9}} км3. Аӡы зегьы еиҟараны ахҟьа зегьы иахьыгӡазар, 2,7 км инареиҳаны ашәпара змоу ахҟьа ҟалар алшон. Адгьыл аҿы иҟоу аӡқәа зегьы рҟынтә 2,5% мацара ауп иҵаам, иаанхаз аӡы зегьы — ҵаауп. [[Пресная вода|Аӡыцқьа]] аиҳарак, 68,7% рҟынӡа, уажәтәи аамҭазы [[ледник|аҵааршәқәа]] рҿы иҟоуп. Иҟьатоу аӡы Адгьыл аҿы иҟалеит ԥшь-миллиард шықәса раԥхьашәа<ref name="ocean23_2_112"/><ref name="shiklomanov_et_al_1999"/><ref name="Mullen_2002"/><ref name="surface" group="комм.">Адгьыл ахҟьа зегьы аҵакыра 5,1{{e|8}} км² шыҟоу инамаданы.</ref>.
Адгьыл аокеанқәа рҿы ибжьаратәу аҵаара — амшынӡы килограммк аҟны 35 грамм аџьыкахыш ҟалоит (35‰). Уи аџьыкахыш аиҳарак авулканқәа рхыҵра иахҟьаны иаанхеит, мамзаргьы аокеан аҵа шьақәзыргылаз ирхьшәашәаз ашьхатә породақәа инрыжьит<ref name="kennish2001"/><ref name="Mullen_2002"/>.
Аокеанқәа рҿы иҟоуп еиуеиԥшым аӡтәы ԥсҭазаара аформақәа жәпакы реиқәхаразы ихымԥадатәиу ирӡыҭу атмосфератә рчрақәа. [[Морская вода|Амшынӡы]] адунеи [[климат|аҳауатә ҭагылазаашьа]] анырра ду анаҭоит, [[Аԥхын|аԥхын]] еиҳа иархьшәашәоит, [[Аӡын|аӡын]] еиҳа иарԥхоит. Аокеанқәа рӡы аԥхарра аҽеиҭакрақәа ирыхҟьаны [[Эль-Ниньо|Ель-Ниньо]] еиԥш иҟоу аҳауа ԥсахрақәа ҟалоит<ref name="natsci_oxy4"/><ref name="michon2006"/><ref name="sample2005"/>.
=== Атмосфера ===
{{main|Адгьыл атмосфера}}
[[Файл:ISS-34 Stratocumulus clouds.jpg|thumb|right|270px|Акосмос аҟынтәи [[Аокеан ҭынч|Иҭынчу аокеан]] асахьа]]
[[Файл:MODIS Map.jpg|thumb|right|270px|Акосмос аҟынтәи адгьыл аԥсҭҳәақәа рсахьа]]
Атмосфера ({{lang-grc|ἀτμός}} "афақь " {{lang-grc2|σφαῖρα}} "ампыл") — апланета Адгьыл иакәыршоу газтә хҟьоуп; азоти аҵәыҵәри рыла ишьақәгылоуп, аӡфақьи, акарбон адиоксиди, егьырҭ агазқәеи рышьҭатә хыԥхьаӡарақәа нарыцҵаны. Ианшьақәгыла инаркны, уи [[Абиосфера|абиосфера]] аныррала акырӡа аҽаԥсахит. 2.4–2.5 миллиард шықәса раԥхьа ицәырҵыз [[Фотосинтез#Оксигенный|аоксигентә фотосинтез]] [[Аэробы|аероботә организмқәа]] рыҿиареи, иара убасгьы атмосфера ҵәыҵәрила аҭәреи ԥсы зхоу зегьы аультрафиолеттә шәахәақәа ирцәызыхьчо [[озон|аозон]]тә хҟьа аҟалареи иацхрааит. Атмосфера Адгьыл аҿы [[Погода|аҳауа аҭагылазаашьа]] шьақәнаргылоит, апланета акосмостә шәахәақәа рҟынтәи иахьчоит, насгьы хәҭак ала — [[метеор|аметеор]]итқәа ркаҳара аҟынтәи. Уи, иара убас, аҳауа шьақәзыргыло ихадоу апроцессқәа еиҿнакаауеит: [[Природа|аԥсабараҿы]] [[Круговорот воды в природе|аӡы аикәшара]], аҳауатә массақәа реикәшара, [[Конвекция|аԥхарра аиҭагара]]. Атмосфератә газқәа рмолекулақәа аԥхарратә мчхара рымҽхакра рылшоит, уи [[открытый космос|адәахьтәи акосмос]] ахь ацара иаԥырхагахоит, убриалагьы апланета аԥхарра еизырҳауа. Ари ацәырҵра [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] ҳәа иашьҭоуп. Ихадоу [[Парниковые газы|аԥхарратә газқәа]] рахь иаҵанакуеит [[водяной пар|аӡы афақь]], ауглерод адвуокис, аметан, аозон. Ари аԥхара ацәыхьчаратә еффект ыҟамызҭгьы, Адгьыл аҿы абжьаратәи аԥхарра -18 инаркны -23°C рҟынӡа иҟалон (уажәы уи 14.8°C ауп), насгьы аԥсҭазаара ахаҭагьы ҟамлар ҟаларын<ref name="Anabar2007"/><ref name="atmosphere"/><ref name="БСЭ"/><ref name="Pidwirny_2006_7"/>.
Атмосфера иалсны Амра аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәаркра адгьыл ахҟьа аҟынӡа инаӡоит – Адгьыл агеографиатә нархаҿы ахимиатә, афизикатә, абиологиатә процессқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа хада<ref name="БСЭ"/>.
Адгьы[[литр|л]] [[Атмосфера (единица измерения)|атм]]осфера еиҟәшоуп [[Температура|ԥхаррала]], [[плотность|еилацалара]]ла, химиатә еилазаарала уҳәа еиуеиԥшым ахҟьақәа рыла. Адгьыл атмосфера шьақәзыргыло [[газ|арчқәа]] рыкапан — инықәырԥшшәа 5,15{{e|18}} кг ыҟоуп. [[Уровень моря|Амшынӡы аҩаӡараҟны]], атмосфера Адгьыл 1 атм (101.325 кПа) [[давление|ақәыӷәӷәара]] азыҟанаҵоит. [[воздух|Аҳауа]] хыхь абжьаратә еилацалара1,22 г/л ыҟоуп, насгьы уи аҳаракыра еизҳацыԥхьаӡа лассы иагхоит: ҿырԥштәыс иаагозар, амшын аҟынтәи 10 км аҩадараҿы уи ишьақәнаргылоит 0,41 г/л, 100 км аҩадараҿы — {{e|−7|*}} г/л<ref name="earthfact"/><ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Земля}}</ref>.
Атмосфера ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп уи акапан зегьы аҟынтәи 80%, насгьы [[Водяной пар|аӡы афақь]] 99% (1.3-1.5{{e|13}} t), уи ашьаҭа [[Тропосфера|атропосфера]] ҳәа иашьҭоуп. Иара ажәпара еиуеиԥшым, насгьы аҳауа аҭагылазаашьеи ашықәс аамҭа арбагақәеи ирхьыԥшуп: иаҳҳәап, [[Полярные регионы|аполиартә дгьылҵакырақәа]] рҿы 8-10 км рҟынӡа ишәпоуп, [[Умеренный климат|аҳауа аҟәандара ахьҭышәынтәалоу аҭыԥқәа]] рҿы 10-12 км рҟынӡа, [[Тропики|атропикатә]] ма [[Экваториальный пояс|аекватортә ҭыԥқәа]] рҿы 16-18 км рҟынӡа. Атмосфера ари ахҟьа аҩаӡараҿы аҳауаҟәандара бжьаратәла 6 °C иагхоит километрацыԥхьаӡа, аҩада ацараан. Хыхь аиасратә шьаҭа – [[тропопауза|атропопауза]] ыҟоуп, атропосфереи астратосфереи еиҟәызыҭхо. Абраҟа аҳауаҟәандара 190–220 К (−73–83°C) рыбжьара иҟоуп<ref>McGraw-Hill Concise Encyclopedia of Science & Technology. (1984). Troposhere. «It contains about four-fifths of the mass of the whole atmosphere.»</ref><ref name="АЕС">Земля // [http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/z1.pdf Астрономічний енциклопедичний словник] / За заг. ред. І. А. Климишина, А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 168. — ISBN 966-613-263-X.</ref><ref name="БСЭ"/>.
[[Стратосфера]]- 10-12 км инаркны 55 км (аҳауатә ҭагылазаашьеи ашықәс аамҭеи инарықәыршәаны) рҟынӡа аҳаракыраҿ иҟоу атмосфера аҟәша. Уи атмосфера амасса зегьы аҟынтәи 20% еиҳамкәа иақәшәоит. Ари аҟәша ~25 км аҳаракыра аҟынӡа аҳауаҟәандара аиҵахара аҟазшьоуп, уи ашьҭахь амезосфера аҳәааҿы 0 °C ҟынӡа аизҳара аиууеит. Абри аҳәаа [[Стратопауза|астратопауза]] ахьӡуп, 47-52 км аҳаракыраҿгьы иҟоуп. Астратосфера атмосфераҿы зегь реиҳа [[озон|аозон]] ахьырацәоу ҭыԥуп, уи Адгьыл аҿы иҟоу ԥсы зхоу зегьы [[Амра|Амра]] иахылҵуа [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә шәахәаркрақәа]] рҟынтәи иахьчоит. [[Озоновый слой|Аозонтә хҟьа]] амра ашәахәақәа ӷәӷәала иахьылбаанадо иахҟьаны атмосфера ари ахәҭаҿы аҳауаҟәандара ирласны еизҳауеит<ref>Seinfeld, J. H., and S. N. Pandis, (2006), Atmospheric Chemistry and Physics: From Air Pollution to Climate Change 2nd ed, Wiley, New Jersey</ref><ref>{{cite book|chapter-url=http://goldbook.iupac.org/M03855.html|chapter=Mesosphere|publisher=IUPAC|doi=10.1351/goldbook.M03855 |lang=en|accessdate=2013-02-20|archiveurl=https://www.webcitation.org/6EhgPdupa?url=http://goldbook.iupac.org/M03855.html|archivedate=2013-02-25 |title=The IUPAC Compendium of Chemical Terminology |date=2014 }}</ref><ref name="БСЭ"/>.
[[Мезосфера]] 50-80 км аҳараакыраҿы, Адгьыл астратосфереи атермосфереи рыбжьара иҟоуп. Абарҭ аҟәшақәа рҟынтәи [[Мезопауза|амезопауза]] (80-90 км) ала еиҟәыҭхоуп. Ари Адгьыл аҿы зегь реиҳа иҵаау ҭыԥуп, уаҟа аҳауаҟәандара -100°C аҟынӡа илаҟәуеит. Абас еиԥш иҟоу аҳауа хьшәашәаҿы аҳауа иалоу [[Аӡы|аӡы]] ирласны иҵаауеит, зны-зынла [[серебристые облака|араӡнытә ԥсҭҳәақәа]] ҟанаҵоит. Урҭ амра анҭашәалак ашьҭахьҵәҟьа иубарҭоуп, аха еиӷьны иубарҭоуп 4 инаркны 16 ° рҟынӡа [[горизонт|ақәыԥшылара]] аҵаҟа ианыҟоу. Адгьыл атмосфера иҭало [[метеор|аметеор]]қәа реиҳарак амезосфера иабылуеит. Адгьыл аҟынтәи урҭ [[Метеорный поток|икаҳауа аеҵәақәа]] реиԥш иубоит<ref>{{cite web| url = http://www.atoptics.co.uk/highsky/hmeso.htm| title = Mesosphere & Mesopause| author = Les Cowley| publisher = Atmospheric Optics| access-date = 2012-12-31| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/6DRbDOkR3?url=http://www.atoptics.co.uk/highsky/hmeso.htm| archive-date = 2013-01-05}}</ref><ref name="archiv">{{cite web |url=http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html|url-status=dead|title=Mesosphere |publisher=Atmosphere, Climate & Environment Information ProgGFKDamme |access-date=2011-11-14 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100701030705/http://www.ace.mmu.ac.uk/eae/atmosphere/older/mesosphere.html |archive-date=2010-07-01 }}</ref><ref name="archiv"/><ref name="archiv"/><ref name="archiv"/>.
Амшын аҩаӡара аҟнытә хыхь 100 км аҳаракыраҿы адгьыл атмосфереи акосмоси рыбжьара инықәырԥшу аҳәаа ыҟоуп – [[линия Кармана|Карман ицәаҳәа]]<ref name="МАФ">{{cite web| url = http://www.fai.org/icare-records/100km-altitude-boundary-for-astronautics|url-status=dead| title = Presentation of the Karman separation line, used as the boundary separating Aeronautics and Astronautics| author = Sanz Fernández de Córdoba| publisher = Официальный сайт [[Международная авиационная федерация|Международной авиационной федерации]]| access-date = 2012-06-26| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/618QHms8h?url=http://www.fai.org/astronautics/100km.asp| archive-date = 2011-08-22}}</ref>.
[[Термосфера|Атермосфераҟны]] аҳауа аԥхарра ирласны 1000 К (727°C) рҟынӡа ихалоит, уи зыхҟьо ацәқәырԥа кьаҿқәа змоу [[Солнечная радиация|амра ашәахәаркрақәа]] ахьылбаанадо ауп. Ари атмосфера аҟны зегь реиҳа иау хҟьоуп (80-1000 км). 800 км раҟара аҳаракыраҿы аҳауаҟәандара аизҳара иаҟәыҵуеит, избан акәзар уатәи аҳауа даара иҵаӷоуп, насгьы амра ашәахәаркрақәа ԥсыҽны иаднакылоит<ref name="БСЭ"/>.
[[Ионосфера]] аҵыхәтәантәи аҩ-хҟьак аҵанакуеит. Абраҟа [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аныррала амолекулақәа [[ион|аион]]изациа иахысуеит, насгьы [[Полярное сияние|аполиартә хәыҵлашаара]] ҟалоит<ref>{{cite web|url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere|title=Ionosphere and magnetosphere — Encyclopedia Britannica|access-date=2013-03-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6FQrxcCbA?url=https://www.britannica.com/EBchecked/topic/1369043/ionosphere-and-magnetosphere|archive-date=2013-03-27}}</ref>.
[[Экзосфера]]— адгьыл атмосфера адәахьтәи ирчым ахәҭа. Ари ахҟьаҿы ахәҭаҷқәа Адгьыл [[Вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]] иахысны акосмос аҽалаӡҩара рылшоит. Уи [[Диссипация атмосфер планет|атмосфератә диссипациа]](аԥсаҟьара) захьӡу иццакым, аха иҭышәынтәалоу апроцесс ахылҿиаауеит. Еиҳарак акосмос ахь ицоит арчы ласқәа рыхәҭаҷқәа: [[водород|аӡри]]и агелии. Зегь раасҭа имаҷу [[Молекулярная масса|амолекулатә хьанҭара]] змоу аӡри молекулақәа, еиҳа ирласны аҩбатәи акосмостә ццакыра шьҭыхны егьырҭ арчқәа раасҭа еиҳа иццакны акосмосахь ицар рылшоит. Иҟоуп агәаанагара, аӡри еиԥш иҟоу [[Окислительно-восстановительные реакции|ашьақәыргылагақәа]] рыӡра ихымԥадатәиу ҭагылазаашьан ҳәа, атмосфера аҿы аҵәыҵәри еиԥмырҟьаӡакәа аизгаразы. Убри аҟнытә, аӡри Адгьыл атмосфера ааныжьразы иамоу алшара апланетаҿы аԥсҭазаара аҿиара анырра анаҭазар ҟалап. Ҳазҭагылоу аамҭазы атмосфера иҭало аӡри аиҳарак Адгьыл аанмыжькәа аӡахьы ииасуеит, насгьы аӡри ацәыӡра еиҳарак изыхҟьо атмосфера хыхьтәи ахҟьаҿы [[метан|аметан]] аԥхасҭахара ауп<ref name="aes">Екзосфера // [http://astro.lnu.edu.ua/astro/bukvy/e1.pdf Астрономічний енциклопедичний словник] / За заг. ред. І. А. Климишина, А. О. Корсунь. — Львів, 2003. — С. 148. — ISBN 966-613-263-X.</ref><ref name="jas31_4_1118"/><ref name="sci293_5531_839"/><ref name="abedon1997"/><ref name="arwps4_265"/>.
==== Атмосфера ахимиатә еилазаашьа ====
{{main|Атмосфера ахимиа}}
Адгьыл ахҟьаҿы аҳауа ҩа иаҵанакуеит 78.08% [[азот]] (мҽхакыла), 20.95% [[кислород|аҵәыҵәри]], 0.93% [[аргон]], 0.03% раҟара [[Диоксид углерода|арацәаҵәыҵәтә рчы]]. Излашьақәгылоу ахәҭақәа рымҽхакқәа аҳауа [[Влажность|ацәаакыра]] иахьыԥшуп – [[Водяной пар|аӡы афақь]] шаҟа ыҟоу, уи 0,1 инаркны 1,5% рҟынӡа иҟазар ауеит, аҳауа, ашықәс аамҭа, аҭыԥ зеиԥшроу еиԥш. Иаҳҳәап, 20°C-и 60% ацәаакыреи аныҟоу (аԥхынразы ауадаҿ аҳауа абжьаратәи ацәаакыра), аҳауаҿы аҵәыҵәри ахәҭа 20.64% ыҟоуп. Иаанхаз ахәҭақәа 0,1% еиҳамкәа ирықәшәоит: аӡри, [[метан|аметан]], [[Оксид углерода(II)|арацәари аоксид]], [[Оксид серы|оксиды серы]] насгьы [[оксиды азота|азоттә оксидқәеи]] егьырҭ [[Благородные газы|аинерттә рчқәеи]], аргон ада. Иара убас, аҳауаҿы еснагь иҟоуп ахәҭаҷ кьакьақәа (асаба —[[Органическая химия|аорганикатә маҭәашьарқәа]] рыхәҭаҷқәа, [[сажа|ахәа]], арацәа, [[пыльца|аҵиаақәа рсаба]], уҳәа убас иҵегьы, ахьҭаҿы - аҵаа акристаллқәа), насгьы аӡы ацәыкәбарқәа (аԥсҭҳәақәа, анаҟә) — [[Аэрозоль|аерозольқәа]]. Аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа ахәҭаҷ кьакьақәа рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иагхоит. Ашықәс аамҭеи, аҳауатә ҭагылазаашьеи, аҭыԥи инарықәыршәаны, атмосфера аҿы аерозольтә хәҭаҷқәа рконцентрациа аҽаԥсахуеит. 200 км нахыс хыхь, атмосфера ахәҭа хада азот ауп. 600 км инареиҳаны аҳаракыраҿы [[гелий|агели]] еиҳарак ыҟоуп, 2000 км инаркны хыхь — аӡри (“аӡритә гәыргьын”)<ref name="Gribbin">''Gribbin, John.'' Science. A History (1543—2001). — L.: Penguin Books, 2003. — 648 p. — ISBN 978-0-140-29741-6.</ref><ref name="БСЭ"/>.
==== Амши аклимати ====
{{main|Аметеорологиа|Аклиматологиа}}
Адгьыл атмосфера иалкаау аҳәаақәа амаӡам, иара хәыҷы-хәыҷла еиҳа-еиҳа иҵаӷахоит, иагьыласхоит, [[космическое пространство|акосмосахь]] ианиасуа. Атмосфера акапан аԥшьбатәи ахәҭақәа хԥа апланета ахҟьа инаркны раԥхьатәи 11 километра рҟны иҟоуп ([[тропосфера|атропосфера]]). [[Солнечная радиация|Амра амчхара]] ари аҟәша ахҟьа азааигәара иарԥхоит, аҳауа ырҭбаауа, насгьы уи аилацалара рмаҷуа. Анаҩс иԥхоу аҳауа шьҭыҵуеит, насгьы уи аҭыԥ ааннакылоит еиҳа ихьшәашәоу, еилацалоу аҳауа. Абасала [[циркуляция атмосферы|атмосфера ациркулиациа]] шьақәгылоит – аԥхарратә мчхара аиҭеихшара абзоурала аҳауатә ԥыҭҳақәа рылхәашьра асистема<ref name="moran2005"/>.
Атмосфератә циркуляциа шьаҭас иамоуп [[Экваториальный пояс|аекватортә маҟаҿы]] иҟоу [[пассат|апассат]]қәеи (30° аҭбаара аҵаҟа) [[западные ветры умеренного пояса|иҭышәынтәалоу амаҟа мраҭашәаратәи аԥшақәеи]] (30° инаркны 60° рҟынӡа аҭбаарақәа рыбжьара). [[термохалинная циркуляция|Атермохалинтә циркулиациа]] еиԥшҵәҟьа аекватортә ҿацәқәа рыҟнытә аполиартәқәа рахь аԥхарра амчхара ахьызыгӡо [[Морские течения|амшынтә ылхәашьра ахырхарҭақәа]] аклимат ашьақәыргыларазы ихымԥадатәу хәҭоуп<ref name="berger2002"/><ref name="rahmstorf2003"/>.
Хыхьынтәи ихало аӡы афақь атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа ҟанаҵоит. Аҳауатә ҭагылазаашьақәа иԥхоу, ицәаакуа аҳауа халартә аҭагылазаашьа ананаҭо, уи аӡы аконденсациа ҟаҵаны ақәа, асы, ма акырцх еиԥш ҵаҟа илеиуеит. Адгьыл аҿы инаӡо [[Атмосферные осадки|атмосфератә леирақәа]] реиҳарак аӡиасқәа ирылалоит, анаҩс [[Аокеан|аокеан]]қәа рахь ихынҳәуеит, мамзаргьы [[Озеро|аӡиақәа]] рҿы иаанхоит, нас ифақьханы дырҩеигь уи амҩа еиҭанысуеит. Аԥсабараҿы иҟоу ари [[круговорот воды в природе|аӡеикәшара]] адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазааразы даара акраҵанакуеит. Шықәсык аҩныҵҟа илеиуа ахыԥхьаӡара еиуеиԥшым, метрқәак инадыркны миллиметрқәак рҟынӡа, географиала аҭыԥ зеиԥшроу еиԥш, аивгарақәа ҟалалоит. [[Общая циркуляция атмосферы|Аҳауа аикәшара]], аҭыԥ [[Топология|атопологиатә ҷыдарақәа]], аҳауаҟәандара аԥсахрақәа ирхьыԥшуп шықәсык аҩныҵҟа бжьаратәла еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҟны илеиуа рхыԥхьаӡарагьы<ref name="moran2005" /><ref name="hydrologic_cycle"/>.
Адгьыл аҿықәанӡа инеиуа [[Солнечная радиация|амратә мчхара]] ахыԥхьаӡара иагхоит, еизҳацыԥхьаӡа [[Широта|аҟьаҟьара]]. Еиҳа иҳараку аҭбаарақәа рҟны амра алашара еиҳа иҵарны аҟьаҟьараҿы инаӡоит, еиҳа илаҟәу рҟны аасҭа; уи адгьылтә сфераҿы еиҳа еиҵыху амҩа ианысыр ауп. Убри иалҵшәаны бжьарала ашықәстәи аҳауаҟәандара (амшын аҩаӡараҿы) 0.4 °C рыла еиҵахоит, аекватор аҟынтәи аҩганк рыла ахырхарҭа аманы 1 градуск ала аныҟәараан. Адгьыл [[климат|аклимат]]тә маҟақәа рыла еиҟәшоуп — еизадашәа иҟоу аклимат змоу [[Природная зона|аԥсабаратә зонақәа]]. Аклимат ахкқәа еихшазар ауеит аҳауаҟәандара арежим ала, аӡынтәи аԥхынтәи аӡлеирақәа рымҽхак ала. Еиҳа иаларҵәоу аклимат классификациатә система — [[Классификация климатов Кёппена|Киоппен иклассификациа]] ауп, уи инақәыршәаны аклимат ахкы аилкааразы иреиӷьу ҵаҵӷәыс иԥхьаӡоуп, ҭыԥк аҿы ԥсабарала изызҳауа иарбан ҵиаақәоу алкаара. Асистема иаҵанакуеит ихадоу аклиматтә зонақәа хәба ([[влажные тропические леса|ицәааку атропикатә бнақәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], [[Умеренный климат|иҭышәынтәалоу амаҟа]], [[континентальный климат|аконтиненттә климати]] [[полярный климат|аполиартә хки]]), урҭгьы еиҳа иҷыдоу ахәҭаҷқәа рыла еиҟәшоуп<ref name="sadava_heller2006"/><ref>{{книга |год=2000 |часть=Climate Zones and Types: The Köppen System |заглавие=Physical Geography: A Landscape Appreciation |страницы=200—201 |место=Upper Saddle River, NJ |издательство=[[Prentice Hall]] |isbn=0-13-020263-0 |язык=en |автор=McKnight, Tom L; Hess, Darrel}}</ref><ref name="berger2002" />.
=== Абиосфера ===
{{main|Абиосфера}}
Абиосфера ({{lang-grc|βιος}} “аԥсҭазаара” {{lang-grc2|σφαῖρα}} “асфера, ампыл”) – адгьыл ахҟьақәа рыхәҭақәа иреизгоуп ([[Литосфера|лито-]], [[Гидросфера|гидро-]], атмосфера), ԥсы зхоу аорганизмқәа рыла иҭәу, урҭ рнырра аҵаҟа иҟоу, рыԥсҭазааратә усура аалыҵқәа рыла иаанкылоу. Атермин "биосфера" раԥхьаӡа акәны иаԥиҵеит [[Австриа|австриатәи]] агеолог, апалеонтолог [[Зюсс, Эдуард|Едуард Зиуесс]] 1875 ашықәсазы<ref name="o noosphere">''Вернадский В. И.'' [http://vernadsky.lib.ru/e-texts/archive/noos.html Несколько слов о ноосфере] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100904034605/http://vernadsky.lib.ru/e-texts/archive/noos.html |date=2010-09-04 }} // Успехи современной биологии. — 1944 г., № 18, с. 113—120.</ref>.
Абиосфера – ԥсы зхоу аорганизмқәа рыла иҭәу, урҭ рылагьы еиҭаку Адгьыл ахҟьоуп. Уи ашьақәгылара иалагеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа аасҭа изаамкәа, ҳпланетаҿы раԥхьатәи аорганизмқәа ацәырҵра ианалага. Уи иаҵанакуеит [[Гидросфера|агидросфера]] зегьы, [[Литосфера|алитосфера]] хыхьтәи ахәҭеи [[Атмосфера]] ҵаҟатәи ахәҭеи, даҽакала иуҳәозар, [[Экосфера|аекосфера]] аҿы инхоит. Абиосфера ԥсы зхоу аорганизмқәа зегьы еиднакылоит. Уа рыԥсы ҭоуп миллионла [[Аҵиаақәа|аҵиаақәеи]], [[Аԥстәы|аԥстәқәеи]], [[гриб|акәыкәбаақәеи]], [[Микробиология|аорганизмссақәеи]] рыхкқәа.
Абиосфера шьақәгылоуп [[Экосистема|аекосистемақәа]] рыла, урҭ рахь иаҵанакуеит ԥсы зхоу аорганизмқәа реилазаара ([[биоценоз]]), урҭ рыԥсҭазааратә ҭыԥқәа ([[биотоп]]), иара убас урҭ рыбжьара алыҵи амчхареи реимдара алзыршо асистемақәа. Абахҵәараҿы урҭ еиҟәшоуп еиҳарак георгафиатә ҭбаарала, амшын ахыхь аҳаракыра ала, ақәоурақәа реиԥшымрақәа рыла. [[Арктика]] мамзаргьы [[Антарктика]] иҟоу адгьыл ахыхьтәи аекосистемақәа аҳаракыра дуқәа рҿы ма даараӡа иаарҩароу аҭыԥқәа рҿы аҵиаақәеи аԥстәқәеи рыла, еиҿҳарԥшуазар, еиҳа иӷаруп; [[Экваториальный пояс|аекватортә маҟа]] [[Влажные тропические леса|ицәааку атропикатә бнақәа]] рҿы ахкқәа рырацәара арбагақәа зегьы иреиҳахоит<ref name="amnat163_2_192">{{статья|заглавие=On the Generality of the Latitudinal Gradient |ссылка=https://archive.org/details/sim_american-naturalist_2004-02_163_2/page/192 |издание=American Naturalist |том=163 |номер=2 |страницы=192—211 |doi=10.1086/381004 |pmid=14970922 |автор=Hillebrand, Helmut |год=2004}}</ref>.
=== Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы ===
{{main|Адгьыл амҳалдызтә ҳәаа }}
[[Файл:Structure of the magnetosphere-ru-2.svg|мини|справа|Адгьыл амҳалдызтә ҳәаа аилазаашьа]]
Актәи азааигәахараҿы Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы [[магнитный диполь|диполь]]уп, уи аполиусқәа апланета агеографиатә полиусқәа рзааигәара ишьҭоуп. Амҽхак [[магнитосфера|амагнитосфера]] шьақәнаргылоит, уи [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭақәа ааннакылоит. Урҭ еизоит [[радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] рҿы — Адгьыл иакәыршоу аконцентрикатә ҟәшақәа ҩба рҟны аторус аҭеиҭыԥш аманы. Амҳалдызтә полюсқәа рзааигәара урҭ ахәҭаҷқәа атмосферахь «иқәыԥсаны» [[полярное сияние|аполиартә цәывҵыҷчаарақәа]] ҟарҵар рылшоит. Аекватор аҟны Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы [[Магнитная индукция|аиндукциеи]] 3.05{{e|-5}} T [[магнитный момент|амҳалдызтә шәымҭеи]] 7.91{{e|15}} T m3 амоуп<ref name="lang2003">{{книга |год=2003 |заглавие=The Cambridge guide to the solar system |ссылка=https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang |страницы=[https://archive.org/details/cambridgeguideto0000lang/page/92 92] |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81306-9 |автор=Lang, Kenneth R.}}</ref>.
"[[Магнитное динамо|Амҳалдызтә динамо]]" атеориа инақәыршәаны, амҽхак ҟалоит Адгьыл агәҭаны, аԥхарра афымцатә ток иҟьатоу аихаӡатә гәыцә аҟны амҩасра ахьалнаршо. Уи, анаҩс, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы анаҭоит. Агәыцә аҟны аконвекциатә ныҟәарақәа ишабалак имҩаԥысуеит; [[Магнитный полюс|амҳалдызтә полиусқәа]] еиҭаԥоит, лассы-лассы рполиаррагьы рыԥсахуеит. Уи иахҟьаны амиллион шықәсқәа рыҩныҵҟа знык-ҩынтә аҭыԥ зоууа Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҿы [[инверсии магнитного поля Земли|аиҭасрақәа]] ҟалоит. Аҵыхәтәантәи аинверсиа ҟалеит инықәырԥшшәа иаҳҳәозар {{Num|700000|лет}} раԥхьа<ref name="fitzpatrick2006">{{cite web|last1=Fitzpatrick|first1=Richard|date=2006-02-16|url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node70.html|title=MHD dynamo theory|publisher=NASA WMAP|access-date=2007-02-27|archive-url=https://www.webcitation.org/6GCk7irNg?url=http://farside.ph.utexas.edu/teaching/plasma/lectures/node70.html|archive-date=2013-04-28}}</ref><ref name="campbelwh">{{книга |заглавие=Introduction to Geomagnetic Fields |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год=2003 |место=New York |страницы=57 |isbn=0-521-82206-8 |автор=Campbell, Wallace Hall}}</ref>.
Амагнитосфера – Адгьыл иакәыршо ҵакыроуп, уи ҟалоит амратә ԥша [[Заряженная частица|амчхара змоу ахәҭаҷқәа]] рыцәқәырԥа амҳалдызтә мҽхакы аныррала раԥхьаӡатәи рхырхарҭа ианацәхьаҵуа. Амра иаҿаԥшуа аганахьала, уи [[Головная ударная волна|агәыҵасратә цәқәырԥа хада]] ашәпара 17 км раҟара иҟоуп, насгьы Адгьыл ахьтә {{Num|90000|км}}иара аҟынӡа абжьоуп. Апланета уахынлатәи аган аҟны амагнитосфера еиҵыҵны ацилиндр аформа аанахәоит<ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=49637|title=Cluster reveals Earth's bow shock is remarkably thin|author=Steven J. Schwartz, Matt Taylor|date=2017-03-27|publisher=[[European Space Agency]]|lang=en|url-status=live|access-date=2019-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181015192538/http://sci.esa.int/cluster/49637-cluster-reveals-earth-s-bow-shock-is-remarkably-thin/ |archive-date=2018-10-15}}</ref><ref>{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=40994|title=Cluster reveals the reformation of the Earth's bow shock|author=Vasili Lobzin, Vladimir Krasnoselskikh, Arnaud Masson, Philippe Escoubet, Matt Taylor|date=2017-03-29|publisher=[[European Space Agency]]|lang=en|url-status=live|access-date=2019-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190626202807/http://sci.esa.int/cluster/40994-cluster-reveals-the-reformation-of-the-earth-s-bow-shock/|archive-date=2019-06-26}}</ref>.
Иҳараку амчхара еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа Адгьыл амагнитосфера ианагәыдлалак [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] цәырҵуеит (Ван Аллен имаҟақәа). [[Полярное сияние|Аполиартә цәывҵыҷҷаарақәа]] ҟалоит, [[Магнитный полюс|амҳалдызтә полиусқәа]] рзааигәара [[Плазма|амратә плазма]] Адгьыл атмосфераҿы ианынаӡалакь<ref name="stern2005">{{cite web|last1=Stern|first1=David P.|date=2005-07-08|url=https://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html|title=Exploration of the Earth's Magnetosphere|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6GCk917YE?url=https://www-spof.gsfc.nasa.gov/Education/wmap.html|archive-date=2013-04-28}}</ref>.
== Адгьыл аорбитеи уи аикәагьежьреи ==
{{Main|Адгьыл аорбита|Адгьыл уахыки ҽнаки аикәагьежьра}}
[[Файл:Земля22.jpg|мини|200px|Адгьыл аҵәира. Инарҭбаау асхема]]
[[Файл:Globespin.gif|мини|200px|Адгьыл аҵәира (анимациа)]]
Адгьыл иаҭахуп бжьаратәла 23 сааҭи 56 минуҭи 4.091 секунди ([[звёздные сутки|аеҵәатә мши-ҵхи]]) иара аҵәҩан иаакәыршаны зныктәи аикәшара анагӡаразы. Апланета мраҭашәарантә мрагыларахь [[Вращательное движение|аҵәира]] аццакра сааҭк ахь 15° инаӡоит (1° ес- 4 минуҭк, 15' минуҭк ахь). Уи арбага Амра, мамзаргьы Амза [[Угловой размер|акәакьтә диаметр]] иаҟароуп, 0.5° раҟара, ес-2 минуҭ (Амреи Амзеи ршәагаақәа инықәырԥшәа еиԥшуп)<ref name="aj136_5_1906"/><ref>{{cite web|last=Fisher|first=Rick|date=1996-01-30|url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html|title=Astronomical Times|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|NRAO]]|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EjSVHT?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/times.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref name="zeilik1998"/><ref name="angular"/>.
Адгьыл аҵәира ҭышәынтәалам: ажәҩантә сфера иаҿырԥшны уи аҵәира аццакра аҽаԥсахуеит (мшаԥымзази абҵарамзази уахыки-ҽнаки роура астандарт 0.001 с еиԥшым), аҵәира аҵәҩан [[Предварение равноденствий|ԥхьаҟа ицоит]] (шықәсык ахь 20.1" рыла) насгьы [[Нутация|еиҭасуеит]] (шәымҭактәи аполиус абжьаратәи адҵра 15' еиҳахом). Аамҭа мҽхакы ҭбаала ҳахәаԥшуазар — аласра ацәыӡуеит. Адгьыл зныктәи аикәагьежьра аура иҳаҩсыз 2000 шықәса ирылагӡаны бжьаратәла шәышықәса рахь 0,0023 [[Секунда]] рыла еизҳаит (излазгәаҭоу ала иҳаҩсыз 250 шықәса ирылагӡаны, ари аизҳара арбагақәа еиҵахеит — 100 шықәса ирылагӡаны 0,0014 секунд инарзынаԥшуа). [[Приливное ускорение|Аццакра аизҳара]] иабзоураны есыҽны иҳаҩсыз амшқәа раасҭа 29 наносекунда рыла иаухоит<ref>[http://elkin52.narod.ru/astro/sem/sem.htm Нестабильности вращения Земли] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090522004243/http://elkin52.narod.ru/astro/sem/sem.htm |date=2009-05-22 }} — Д. ф.-м. н. Н. С. Сидоренков, Гидрометцентр России, г. [[Москва]]</ref><ref>{{Cite web |url=http://crydee.sai.msu.ru/ak4/Chapt_4_75.htm |title=Неравномерность вращения Земли. Эфемеридное время. Атомное время |access-date=2009-04-26 |archive-date=2009-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090517065916/http://crydee.sai.msu.ru/ak4/Chapt_4_75.htm |url-status=live }}</ref><ref name="USNO_TSD"/>.
Адгьыл аҵәира аамҭа еиҭамҵуа аеҵәақәа ирҿырԥшны, [[Международная служба вращения Земли|Жәларбжьаратәи Адгьыл аҵәира Амаҵзура]] (IERS) излаҳәо ала, 86164.098903691 секунд ыҟоуп [[Всемирное время#Версии всемирного времени|UT1]] инақәыршәаны, мамзаргьы 23 сааҭ 56 минуҭи 4.098903691 с<ref name="IERS"/><ref name="Aoki"/>.
Адгьыл [[Амра|Амра]] иакәшоит [[Эллипс|аеллиптикатә]] орбитала 150 миллион км аҟынӡа абжьаны, бжьаратәла 29.765 км/с. аццакра аманы. Аццакра 30,27 км/с инаркны ([[Апоцентр и перицентр|аперигелиаҿы]]) 29,27 км/с ([[Апоцентр и перицентр|афелиаҿы]]) рҟынӡа еиҭаҵуеит. [[Орбита|Аорбита]] иқәланы ишцо, Адгьыл 365.2564 амратә мшқәа рыла ([[Сидерический период|аеҵәатә шықәсы]]) инагӡаны еикәшарак ҟанаҵоит. Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аеҵәақәа ирҿыԥшуа Амра шықәсыктәи аныҟәара мрагыларахьтәи ахырхарҭала ҽнак 1°ыҟоуп. Амреи [[Солнечная система|Амратә системеи]] зегьы [[Млечный Путь|Ахш Мҩа]] [[Галактика|агалактика]] агәы иахыкәшоит шамахамзар игьежьу орбитала 220 км/с раҟара аццакра аманы. Еиҳа иааигәоу Ашьха Мҩа аеҵәақәа ирҿырԥшны, Амратә система 20 км/с раҟара аццакра аманы акәаԥахь ([[Апекс (астрономия)|апекс]]) ахы рханы инеиуеит, [[Лира (созвездие)|Лиреи]] [[Геркулес (созвездие)|Геркулеси]] рыеҵәарыԥхрақәа рҳәааҿы иҟоу<ref name="БСЭ"/><ref>{{cite web|url=http://www.astronom2000.info/different/z/|title=Земля | Константиновская Л. В.|publisher=www.astronom2000.info|lang=ru|access-date=2017-12-22|archive-date=2017-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20171222162808/http://www.astronom2000.info/different/z/|url-status=live}}</ref>.
[[Файл:PaleBlueDot.jpg|мини|200px|Акосмостә ӷба [[Вояджер-1|Воиаџьер 1]] Адгьыл аҟынтәи 6 миллиард км (40 а.е.) абжьаӡараҿы иҭнахыз [[Pale Blue Dot|Адгьыл асахьа]]]]
[[Файл:Планета Земли фотография КА Юноны.jpg|мини|200px|Акосмостә ныҟәага [[Юнона (космический аппарат)|Иунона]] Адгьыл аҟынтәи 9.66 миллион км (0.06457 а.е.) абжьаӡара аҟынтәи иҭнахыз Адгьыл асахьа]]
[[Файл:PIA05547-Spirit Rover-Earth seen from Mars.png|мини|200px|Адгьыл Марс аҟнытә]]
[[Амза]] Адгьыл иацны еицырзеиԥшу акапанқәа ргәы иакәшоит ес-27,32 уахи-ҽни, аеҵәақәа ирҿырԥшны. Еиԥшу [[Фазы Луны|амза афазақәа]] ҩба рыбжьара иҟоу аамҭа ([[Месяц|асинодтә мза]]) 29.53059 мшы амоуп. Адунеи аҩадатәи аполиус аҟынтәи уанахәаԥшуа, Амза Адгьыл иакәшоит [[По часовой стрелке и против часовой стрелки|асааҭ ахыцқәа рныҟәара иаҿаланы]]. Убри ахырхарҭала ауп апланетақәа зегьы Амра ишакәшо, иара убас Амреи, Адгьыли, Амзеи рхатә ҵәҩанқәагьы ишрыкәшо. Адгьыл аҵәира аҵәҩан 23,4° ала аперпендикулиар аҟынтәи аорбита аҟьаҟьарахь иацәхьаҵуеит (иаабо Амра ахашылара аҩаӡара [[времена года|ашықәс аамҭа]] иадҳәалоуп); Амза аорбита Адгьыл аорбитахь 5° инаауп (абри ацәхьаҵра ҟамлазҭгьы, есымза знык-знык амреи амзеи атыҩ иаклон)<ref name="moon_fact_sheet">{{cite web|last=Williams|first=David R.|date=2004-09-01|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|title=Moon Fact Sheet|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EjstNn?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/moonfact.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьаны Амра [[горизонт|ақәыԥшылара]] аханы аҳаракыра ашықәс иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Аԥхынразы аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы иҟоу анаԥшҩы изы, Аҩадатәи аполиус Амрахь ианннаау, ҽынла еиҳа аамҭа кыраамҭа ицоит, Амрагьы ажәҩан аҿы еиҳа иҳаракуп. Уи ибжьаратәу аҳауаҟәандара еиҳа иацнаҵоит. Аӡын, Аҩадатәи аполиус Амра иацәыхараны ианыҟоу, аҭагылазаашьа еиҭасуеит, абжьаратәи аҳауаҟәандарагьы еиҵахоит. Аладатәи [[Полярный круг|аполиартә гежь]] анаҩс ари аамҭазы [[полярная ночь|аполиартә ҵхы]] ҟалалоит, Аладатәи аполиартә гежь аҟьаҟьараҿы уи ҩахазы егьакымкәа еиҵыҵуеит (амра аӡынтәи амрагылара аҽны игылаӡом), Аладатәи аполиус аҟны шықәсыбжак аҟынӡа инеины.
Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьо аҳауатә ҭагылазаашьақәа рҽыԥсахра, [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] реиҭныԥсахларахь инанагоит. [[солнцестояние|Амрагыларақәа]] ҩба рыла ашықәс аамҭақәа ԥшьба шьақәгылоит— Адгьыл аҵәҩан еиҳарак Амрахь ма уи аҟнытә анаара анамоу— насгьы [[равноденствие|аиҟарамшқәа]] ҩба рыла. Аӡынтәи амрагылара ҟалоит ԥхынҷкәын 21 рзы, аԥхынтәи— рашәарамза 21 азы, ааԥынтәи аиҟарамшра — хәажәкырамза 20 шыҟоу, ҭагалантәи — цәыббрамза 23-азы. Аҩадатәи аполиус Амрахь анаара анамоу, Аҩадатәи аполиус егьи аганахь инаауп. Абасала, Аҩадатәи ахәҭак аҿы аԥхынра аныҟоу, Аладатәи ахәҭак аҿы ӡынроуп, иара убас иаарҳәынгьы(амзақәа рыхьӡқәа еиԥшызаргьы, иаҳҳәап, жәабранмза Аҩадатәи ахәҭак аҿы иӡыны мзоуп, аха Аҩадатәи ахәҭак аҿы иԥхыны мзоуп).
[[Файл:First image of Earth.jpg|thumb|190px|left|Раԥхьаӡатәи Адгьыл зегьы асахьа (аиҭашьақәыргылара). Аорбитатә станциа [[Лунар орбитер-5|Lunar Orbiter V]], 1967 шықәса , нанҳәамза 8 рзы иҭнахыз.]]
Адгьыл аҵәҩан анаара акәакь аамҭа рацәала еиҭакрада инхоит. Аха 18,6 шықәса рахь знык имаҷу аиҭаҵрақәа ([[нутация|анутациа]] ҳәа иԥхьаӡоуп) аиууеит. Иҟоуп иара убасгьы кыраамҭатәи аиҭаԥарақәа ({{Num|41000|лет}} раҟара). Адгьыл аҵәҩан аориентациагьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽаԥсахуеит, [[прецессия|апрецессиа]] ацыԥҵәаха амҩаԥысра {{Num|25000|лет}} шьақәнаргылоит. Апрецессиа ауп ҿыҵгас иҟоу аеҵәатә шықәси [[тропический год|атропикатә шықәси]] реиҩдырааразы. Абарҭ аҩ-ныҟәаракгьы зхылҿиаауа Адгьыл [[Земной эллипсоид|аекватортә кылырчаахь]] Амреи амзеи рганахьала аус зуа зҽызыԥсахуа адхалара ауп. Адгьыл аполиусқәа уи ахҟьа иаҿырԥшны метрақәак рыла еиҭаҵуеит. Ас еиԥш иҟоу [[движение полюсов|аполиусқәа рныҟәара]] еиуеиԥшым ациклтә хәҭаҷқәа амоуп, еизакны [[квазипериодическое движение|аквазипериодикатә ныҟәара]] ҳәа изышьҭоу. Ари аныҟәара ашықәстәи ахәҭақәа рыдагьы, иҟоуп 14 мзы ирылагӡоу ацикл, Адгьыл аполиусқәа [[чандлеровское движение полюсов|Чандлер иныҟәара]] ҳәа изышьҭоу. Адгьыл аикәагьежьра аццакра аԥхьанеиԥш иҭышәынтәалам, уи уахыки ҽнаки рымҩаԥысра аура ианыԥшуеит<ref>{{cite web|last=Fisher|first=Rick|date=1996-02-05|url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html|title=Earth Rotation and Equatorial Coordinates|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|NRAO]]|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617EkMYXJ?url=http://www.cv.nrao.edu/~rfisher/Ephemerides/earth_rot.html|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазы Адгьыл аперигели иаҩсуеит ажьырныҳәамза 3 шыҟоу, афели — ԥхынгәымза 4 шыҟоу. Адгьыл аҟынӡа инаӡо амра амчхара аперигели аан 6,9% рыла еиҳауп, афели аан аасҭа, избанзар Адгьыл инаркны Амра аҟынӡа афели аҟны 3,4% рыла еиҳаны ибжьоуп. Ари [[Закон обратных квадратов|иаарҳәу акәакьҭақәа рзакәан]] ала еилкаазар ауеит. Адгьыл еиҳарак Амра ианазааигәоу аамҭазы Аладатәи агьежьбжа Амра аганахь инаауп аҟнытә, шықәсык аҩныҵҟа кырӡа Аҩадатәи агьежьбжа аасҭа еиҳаны амра амчхара аиууеит. Аха, ари аеффект аҵакы кырӡа еиҳа еиҵоуп, Адгьыл аҵәҩан анаара иахҟьаны иааидкыланы амчхара зегьы аԥсахра аасҭа, уи адагьы, имыцхәу амчхара аиҳарак Аладатәи агьежьбжа аӡырацәа илбаанадоит<ref>{{cite web|last=Williams|first=Jack|date=2005-12-20|url=https://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm|title=Earth's tilt creates seasons|publisher=USAToday|access-date=2007-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/617Ekmg04?url=http://www.usatoday.com/weather/tg/wseason/wseason.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Адгьыл азы [[сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиус (Адгьыл [[гравитация|агравитациа]] анырра асфера) иааизакны 1.5 миллион км ыҟоуп. Ари Адгьыл агравитациа анырра егьырҭ апланетақәеи Амреи рнырра аасҭа иахьеиҳау абжьаӡара ауп<ref>{{cite web|author=Vazquez, M.; Montanes Rodriguez, P.; Palle, E.|date=2006|url=https://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf|title=The Earth as an Object of Astrophysical Interest in the Search for Extrasolar Planets|publisher=Instituto de Astrofisica de Canarias|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/617ElSxyd?url=https://www.iac.es/folleto/research/preprints/files/PP06024.pdf|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref group="комм.">Адгьыл азы Хилл арадиус
: <math>R_\text{H} = a \left(\frac{m}{3M}\right)^{\frac{1}{3}},</math>
уа ''m'' — Адгьыл акапан, ''a'' — астрономиатә еизак, ''M'' — Амра акапан. Убас, арадиус астрономиатә еизакла иҟоуп
<math>\left(\frac{1}{3 \cdot 332946}\right)^{\frac{1}{3}} = 0{,}01</math>.</ref>.
== Акосмос аҟынтәи азгәаҭа ==
[[Файл:ISS042-E-101884 - View of Earth.jpg|thumb|right|МКС-42 аҟынтәи Адгьыл асахьа]]
Адгьыл раԥхьаӡакәны акосмос аҟынтәи асахьа ҭыхын ҟанаҵеит 1959 ашықәсазы аппарат [[Эксплорер-6|Explorer 6]] ала. Раԥхьаӡакәны 1961 ашықәсазы акосмос аҟынтәи Адгьыл збаз уаҩуп [[Гагарин, Иури Алеқсеи-иԥа|Иури Гагарин]]. 1968 шықәсазы [[Аполлон-8]] иақәтәаз раԥхьаӡакәны амза аорбитаҟнытә Адгьыл ацәывҵыҵра рбеит. 1972 шықәсазы [[Аполлон-17|Аполлон 17]] аекипаж еицырдыруа Адгьыл асахьа — «[[Blue Marble|The Blue Marble]]» ҭырхит<ref>{{cite web|author=Staff|date=October 1998|url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106420main_explorers.pdf|title=Explorers: Searching the Universe Forty Years Later|publisher=NASA/Goddard|access-date=2007-03-05|archive-url=https://www.webcitation.org/617Em55Gc?url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/pdf/106420main_explorers.pdf|archive-date=2011-08-22 |lang = en }}</ref>.
Иаарту акосмоси "адәахьтәи" апланетақәеи рҟынтәи (Адгьыл аорбита анҭыҵ иҟоу), Адгьыл [[Фазы Луны|амзатәқәа иреиԥшу афазақәа]] ишрылсуа убарҭоуп, адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы [[фазы Венеры|Венера афазақәа]] шибарҭоу еиԥш ([[Галилей, Галилео|Галилео Галиллеи]] иааиртыз).
== Амза ==
{{main|Амза}}
[[Амза]]- апланета еиԥшу идуу амҩаныза, адгьыл аԥшьбатәи ахәҭа иаҟароу. Ари Амратә системаҿы иреиҳау мҩанызоуп, иара апланета ашәагаа иаҿырԥшны. Идгьылтәу Амза иахаршаланы, егьырҭ апланетақәа ры[[Спутники планет|ԥсабаратә мҩанызақәагьы]] «амзақәа» ҳәа ирышьҭоуп.
[[Файл:The Earth and the Moon photographed from Mars orbit.jpg|мини|Иԥсабаратәым Марс амҩаныза аҟнытә акамера [[HiRISE]] ала иҭыху Адгьыли Амзеи [[Mars Reconnaissance Orbiter]]|альт=]]
Адгьыли Амзеи ирыбжьоу агравитациатә еидҳәалара ауп [[прилив|адгьылтә ӡхыҵрақәеи]] ӡхьаҵрақәеи зыхҟьо. Амза аҿгьы абри аҩыза анырра ааԥшуеит еснагь ганкахьала Адгьыл иахьаҿаԥшуа (Амза ахатә ҵәҩан акәшара аамҭа Адгьыл акәшара аамҭа иаҟароуп; шәахә. иара убас [[приливное ускорение Луны|Амза аӡхыҵратә ццакыра]]). Ари [[Синхронное вращение|аӡхыҵратә синхронизациа]] ҳәа иашьҭоуп. Амза Адгьыл ианакәшо аамҭазы Амра амҩаныза ахҟьа еиуеиԥшым ахәҭақәа арлашоит, уи [[Фазы Луны|амзатә фазақәа]] рцәырҵраҿы ахы аанарԥшуеит: илашьцоу ахҟьа ахәҭа [[Терминатор (астрономия)|терминаторла]] илашоу ахҭа иаҟәыҭхоуп.
Аӡхыҵратә синхронизациа абзоурала, Амза есышықәса Адгьыл, инықәырԥшшәа, иацәыхарахоит 38 мм рҟынӡа. Амиллион шықәсқәа рышьҭахь, ари аԥсахра хәыҷӡа, насгьы адгьылмшы шықәсык ахь 23 [[микросекунда|микросекундла]] аизҳара крыҵазкуа аԥсахрақәа ҳзаанагоит. Убас, иаҳҳәап [[Девонский период|девон аамҭазы]] (410 миллион шықәса раԥхьа) ашықәс аҩныҵҟа 400 мшы ыҟан, уахыки-ҽнаки 21,8 сааҭ ицон<ref>{{cite web |author=Espenak, F.; Meeus, J. |date=2007-02-07 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/SEcat5/secular.html |url-status=dead |title=Secular acceleration of the Moon |lang=en |publisher=[[NASA]] |access-date=2007-04-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/617EmWduC?url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/secular.html |archive-date=2011-08-22 }}</ref><ref>{{cite web |first=Hannu K. J. |last=Poropudas |date=1991-12-16 |url=https://skepticfiles.org/origins/coralclo.htm |title=Using Coral as a Clock |publisher=Skeptic Tank |access-date=2007-04-20 |archive-url=https://www.webcitation.org/6BOqnqCQZ?url=http://www.skeptictank.org/files//origins/coralclo.htm |archive-date=2012-10-14 |lang=en |url-status=dead }}</ref>.
[[Файл:Full moon partially obscured by atmosphere.jpg|мини|[[Полнолуние|Амза аҭәымҭа]]]]
Амза аԥсҭазаара аҿиара анырра ду анаҭар алшоит апланетаҿы аҳауа аԥсахрала. [[Палеонтология|Апалеонтологиатә]] ԥшаарақәеи акомпиутертә модельқәеи иаадырԥшуеит Адгьыл аҵәҩан анаара Адгьыли Амзеи рыӡхыҵрақәа рсинхронизациа абзоурала ишҭышәынтәалахо. Адгьыл аҵәира аҵәҩан [[Эклиптика|аеклиптикатә ҟьаҟьара]] иазааигәахазҭгьы, уи иахҟьаны апланетаҿы аклимат кырӡа иџьбарахон. Аполиусқәа руак ишиашоу Амрахь ирхазаауан, егьи — иаҿагылоу аганахь , насгьы Адгьыл Амра иахьынӡакәшалоз рҭыԥқәа рыԥсахлон. Аполиуссқәа ӡынгьы ԥхынгьы ишиашоу Амрахь ирхазаауан. Ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа ҭызҵаауаз [[Планетология|апланетологцәа]] ирҳәоит, усҟан аԥстә дуқәеи иреиҳау аҵиаақәеи зегьы Адгьыл аҿы иԥсуан ҳәа<ref>{{статья |заглавие=A long-term numerical solution for the insolation quantities of the Earth |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...428..261L |том=428 |страницы=261—285 |access-date=2007-03-31 |язык=en |тип=journal |автор=Laskar, J.; Robutel, P.; Joutel, F.; Gastineau, M.; Correia, A.C.M.; Levrard, B. |год=2004 |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011094522/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004A%26A...428..261L }}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Habitable planets with high obliquities
|издание=Lunar and Planetary Science
|том=27
|страницы=1437—1438
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27.1437W
|access-date=2007-03-31
|автор=Williams, D.M.; J.F. Kasting
|год=1996
|archive-date=2007-10-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011094436/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996LPI....27.1437W
}}</ref>.
Адгьыл аҟынтәи иубо Амза акәакьтә шәагаа Амра акәакьтә шәагаа даара иазааигәоуп. Абарҭ аҩ-жәҩантә цәеижьк ркәакьтә шәагаақәа (насгьы [[телесный угол|рцәеижьтә кәакь]]) еиԥшуп, избан акәзар Амра адиаметр Амза адиаметр аасҭа 400-нтә ишеиҳаугьы, Адгьыл 400-нтә иацәыхараны иҟоуп. Абри аҭагылазаашьеи Амза аорбита [[эксцентриситет|аексцентриситет]] дуи ирыхҟьаны, Адгьыл аҿы шьаҭанкыла еиԥш, амацәазԥшра аҭангьы [[затмение|армашьцарақәа]] аҭыԥ роууеит.
[[Происхождение Луны|Амза ахылҵшьҭра]] иазку зегь реиҳа аларҵәара змоу агәааанагара, [[гипотеза гигантского столкновения|аидыслара ду агипотеза]], Амза [[протопланета|апротопланета]] [[Тейя (гипотетическая планета)|Теи]]еи ([[Марс (планета)|Марс]] ашәагаа иаҟароу) апрото-Адгьыли реиҿасрала ишьақәгылеит ҳәа аҳәоит. Уи, егьырҭ арбагақәа реиԥш, адгьыли амзеи рнышәшьаҭақәа реилазаара аиԥшреи аиԥшымзаареи зыхҟьо ҳаилнаркаауеит<ref>{{статья
|заглавие=Origin of the Moon in a giant impact near the end of the Earth's formation
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2001-08-16_412_6848/page/708
|издание=Nature
|том=412
|страницы=708—712
|язык=en
|тип=journal
|автор=R. Canup and E. Asphaug
|год=2001
}}</ref>.
Иахьазы Адгьыл [[Гипотетические естественные спутники Земли|Амза ада даҽа ԥсабаратә мҩанызак]] амаӡам, аха [[соорбитальный спутник|орбитак иатәу ҩ-ԥсабаратә мҩанызак]] амоуп - [[(3753) Круитни|Круитни астероидқәа 3753]], 2002 AA{{sub|29}}, иара убас [[искусственный спутник Земли|иԥсабаратәқәам]] рацәаны<ref>{{cite web
| first=David
| last=Whitehouse
| title=Earth's little brother found
| publisher=BBC News
| date=2002-10-21
| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm
| access-date=2007-03-31
| archive-date=2012-03-03
| archive-url=https://web.archive.org/web/20120303175409/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2347663.stm
| url-status=live
}}</ref><ref>{{cite web
| first=Максим
| last=Борисов
| title=Вторая луна нас покидает
| publisher=Грани.Ру
| date=2006-06-14
| url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.107205.html
| url-status=dead
| access-date=2007-10-31
| archive-url=https://web.archive.org/web/20071116051844/http://grani.ru/Society/Science/m.107205.html
| archive-date=2007-11-16
}}</ref>.
1969 ашықәс азы ауаатәыҩса раԥхьаӡакәны [[Аполлон-11|Амзаҿы итәеит]].
[[Файл:Earth-Moon2.jpg|thumb|center|790px|Адгьыл, Амзеи рыбжьара иҟоу абжьаӡарақәеи реизыҟазаашьатә шәагаақәа ррепродукциа]]
== Ишәарҭахар зылшо аобиектқәа ==
{{main|Адгьыл иазааигәахоу астероидқәа}}
[[астероид]] дуқәа (зықькилометрла аҵакыра змоу) Адгьыл ахь ркаҳара уи арбгаразы ашәарҭара цәырнагоит, аха ҳаамҭазы иаҳбо абас еиԥш иҟоу ацәеижьқәа зегьы абри азы имаҷцәоуп, урҭ ркаҳарагьы абиосфера мацаразы ишәарҭоуп. Еицырдыруа агәаанагарақәа изларҳәо ала, абас еиԥш иҟоу акаҳарақәа зымҽхак дуӡӡоу [[массовое вымирание|ақәӡаарақәа]] маҷымкәа ирҿыҵгахар ауеит, аха макьана иаахҵәаҵәҟьаны аҭак ҳамаӡам<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/03/100304_dinosaur_extinction_crater.shtml|title=Динозавры вымерли из-за падения астероида|date=2010-03-05 |publisher=BBC — Русская служба|access-date=2013-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6HLsIoMcr?url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2010/03/100304_dinosaur_extinction_crater.shtml|archive-date=2013-06-13}}</ref><ref>{{cite web|url=https://compulenta.computerra.ru/archive/earth/271815/|url-status=dead|title=Гигантский метеорит вызвал распад сверхконтинента Гондвана|author=Михаил Карпов|date=2006-06-05|publisher=«Компьюлента»|access-date=2013-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6HLsKfxCC?url=https://compulenta.computerra.ru/archive/earth/271815/|archive-date=2013-06-13}}</ref>.
З[[перигелий|перигелионтә]] бжьаӡара 1,3 [[Астрономическая единица|астрономтә еизак]] аасҭа еиҵоу ма иаҟароу астероидқәа Адгьыл азааигәахара иаҿу ҳәа иԥхьаӡоуп. Наҟ-наҟ Адгьыл 0.05 а.е. еиҵоу ма иаҟароу абжьаӡарала азааигәахара зылшо, насгьы [[абсолютная звёздная величина|зҳәарадатәи аеҵәатә ҩаӡара]] 22{{sup|m}} еиҳам астероидқәа, ишәарҭахар зылшо обиектқәаны иԥхьаӡоуп. Астероидқәа рыбжьаратәи альбедо 0,13 иаҟароуп ҳәа ҳазхәыцуазар, уи арбага 150 м здиаметр еиҳау ацәеижьқәа ирықәшәоит. Абри аасҭа еиҳа имаҷу ацәеижьқәа, атмосфера ианалсуа, аиҳарак ԥхасҭахоит, иагьбылуеит, Адгьыл азы ашәарҭара дугьы рыҵаӡам. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа ҭыԥ-ҭыԥла мацароуп аахаҟаҵара ахьрылшо. Адгьыл азааигәахара иаҿу астероидқәа рҟынтәи 20% мацара роуп ашәарҭара зҵазар ауа<ref name="astronet">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202522/node3.html |title=Астероиды, сближающиеся с Землёй |publisher=[[Астронет]] |access-date=2013-06-13 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006012122/http://www.astronet.ru/db/msg/1202522/node3.html |url-status=live }}</ref><ref name="astronet"/><ref name="astronet"/><ref name="astronet"/>.
== Агеографиатә дыррақәа ==
{{main|Агеографиа}}
[[Файл:World map 2004 CIA large 2m.jpg|350px|thumb|right|Адгьыл афизикатә хсаала]]
«Аҵакыра»
* ''[[Поверхность]]:'' {{nobr|510.072 миллион [[Квадратный километр|км2]]}}
* ''[[Суша]]:'' 148,94 млн км2 (29,1%)<ref name="CIA"/>
* ''[[Аӡы]]:'' 361.132 млн км2 (70.9%)<ref name="CIA"/>
'''Аԥшаҳәа ацәаҳәа аура:''' {{Num|356000|Км}}<ref name="CIA"/>
=== Абахҵәара ахархәара ===
2011 шықәсанӡатәи адыррақәа<ref name="CIA"/>
* ''[[пашня]]'' — 10,43 %
* ''[[многолетние насаждения]]'' — 1,15 %
* ''егьи'' - 88.42%
'''Идырбааӡо адгьылқәа:'''
{{Num|3096621,45|км2}} (2011 шықәсанӡа)<ref name="CIA"/>
=== Асоциал-економикатә географиа ===
{{main|Ауаҩы ахдырра змоу|Асоциал-економикатә географиа|Адгьыл ауааԥсыра}}
2022 шықәса лаҵарамза 15 рзы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 8 миллиардҩык рҟынӡа инаӡеит. [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара|ООН]] ахәшьарақәа рыла, 2050 шықәсазы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 9,2 млрд рҟынӡа инаӡоит. 2018 шықәса ажьырныҳәа 1 азы Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара 7,5915 млрд-ҩык ыҟан. Агәыӷа ыҟоуп [[Развивающаяся страна|еизҳазыӷьо атәылақәа]] рҟны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара иҵегьы иазҳап ҳәа. Адгьыл аҿы [[плотность населения|ауааԥсыра рыжәпара]] бжьаратәла 47 уаҩ/км2 раҟара иҟоуп, насгьы Адгьыл еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы арбагақәа даара еиуеиԥшым, зегь реиҳа ирацәоуп [[Азиа|Азиа]]. Агәаанагара шыҟоу ала, [[Урбанизация|ақалақь ауааԥсыра рхыԥхьаӡара]] аизҳара арбагақәа 2030 шықәсазы 60% инаӡоит, уажәтәи аамҭазы адунеи зегь аҟны бжьаратәла 49% ыҟоуп<ref>{{Cite web|url=https://www.fontanka.ru/2022/11/15/71816681|title=ООН: На Земле теперь — 8 миллиардов человек|date=2022-11-15 |access-date=2022-12-31|archive-date=2022-11-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20221120112601/https://www.fontanka.ru/2022/11/15/71816681/|url-status=live}}</ref><ref name="un2006"/><ref>
{{cite web|url = https://www.segodnya.ua/lifestyle/science/stalo-izvestno-naskolko-za-god-uvelichilos-kolichestvo-zemlyan-1100906.html|url-status = dead|title = Стало известно, насколько за год увеличилось количество землян|author = |date = 2017-12-23|website = www.segodnya.ua|publisher = Сегодня|access-date = 2018-11-05|lang = |archive-url = https://web.archive.org/web/20181106004719/https://www.segodnya.ua/lifestyle/science/stalo-izvestno-naskolko-za-god-uvelichilos-kolichestvo-zemlyan-1100906.html|archive-date = 2018-11-06}}
</ref><ref name="prb2007"/><ref name="prb2007"/>.
2017 шықәса ԥхынҷкәын 17-нӡа Адгьыл анҭыҵ ицахьаз ауаа рхыԥхьаӡара 553-ҩык ыҟан, урҭ рҟынтәи [[Список людей, побывавших на Луне|12]]-ҩык — [[Амза|Амзахь]]<ref>{{cite web |url=http://www.april12.de/123ru/551_600.html |title=Астронавты и космонавты по порядку. |access-date=2018-01-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180107061241/http://www.april12.de/123ru/551_600.html |archive-date=2018-01-07 |url-status=dead }}</ref>.
[[Файл:Continents vide couleurs-automatedvector.svg|мини|250px|Адгьыл ахәҭақәа 7:<ref name="NatlGeo">{{cite web|url=https://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w|url-status=dead|title=World|website=[[National Geographic Society]] |access-date=2013-06-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110217223326/http://www.nationalgeographic.com/xpeditions/atlas/index.html?Parent=world&Mode=d&SubMode=w|archive-date=2011-02-17}}, ''[[National Geographic Society|National Geographic]] – [https://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ Xpeditions Atlas] {{Wayback|url=https://www.nationalgeographic.com/xpeditions/ |date=20110217223326 }}.'' 2006. Washington, DC: National Geographic Society.</ref> {{nowrap|{{colorbox|#0c0}} [[Аҩадатәи Америка]],}} {{nowrap|{{colorbox|green}} [[Аладатәи Америка]],}} {{nowrap|{{colorbox|#0040ff}} [[Антарктида]],}} {{nowrap|{{colorbox|#fed52e}} [[Африка]],}} {{nowrap|{{colorbox|#c10000}} [[Европа]],}} {{nowrap|{{colorbox|#f33e01}} [[Азиа]],}} {{nowrap|{{colorbox|#c04080}} [[Австралиа (аконтинент)|Австралиа]]}}<ref>{{cite web|url=https://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=The_World&ar_a=1|title=The World|publisher=National Geographic Society|lang=en|access-date=2013-06-14|archive-url=https://www.webcitation.org/6HNPXIYbN?url=https://education.nationalgeographic.com/education/mapping/outline-map/?map=The_World|archive-date=2013-06-14}}</ref>]]
[[Файл:Earthlights dmsp.jpg|мини|250px|Адгьыл уахынлатәи ахҟьа акомпозициатә сахьааарԥш (2000 ш.). Ари асахьа афотосахьа акәӡам, насгьы ахәҭаҷқәа ишыҟаҵәҟьоу аасҭа еиҳа илашаны иубоит.]]
[[Файл:Northwest coast of United States to Central South America at Night.ogv|мини|250px|Акосмос аҟынтәи Адгьыл аԥшра ([[Международная космическая станция|МКС]]). - авидео]]
Ихадоу агеографиатә обиектқәа рыхсаала:
== Ароль акультураҿы ==
[[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|thumb|right|250px|Акосмостә ӷба аҟынтәи [[The Blue Marble|Адгьыл афотосахьа]] [[Аполлон-17]]]]
[[Файл:Unisphere in summer.jpg|thumb|right|200px|[[Ниу-Иорк|Нью-Иорк]] ақалақь аҿы игылоу 43 метра аҳаракыра змоу аџыр иалху аглобус "[[Унисфера]]"]]
[[Файл:Globus Penza.jpg|thumb|right|200px|[[Пенза]] ақалақь аҿы 13 метра аҳаракыра змоу [[Монумент «Глобус» (Пенза)|аглобус абаҟа]]]]
Аурыс ажәа "адгьыл" ''*zemja'' ахь ихьаԥшуеит, убри аҵакы аманы иагьацнаҵоит ажәа ''*dʰeĝʰōm'' "адгьыл"<ref>{{книга |автор=Фасмер М. |заглавие=Этимологический словарь русского языка |том=2 |ссылка=http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=93&vol=2 |место=М. |издание=Прогресс |год=1964–1973 |страницы=93 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304205139/http://etymolog.ruslang.ru/vasmer.php?id=93&vol=2 }}</ref><ref>{{книга|автор=Boryś W. |заглавие=Słownik etymologiczny języka polskiego |место=Kraków |издание=Wydawnictwo Literackie |год=2005 |страницы=739—740 |isbn=978-83-08-04191-8}}</ref><ref>{{книга|автор=J. P. Mallory,Douglas Q. Adams. |заглавие=Encyclopedia of Indo-European culture |ссылка=https://archive.org/details/encyclopediaindo00mall|место=London |издательство=Fitzroy Dearborn Publishers |год=1997 |pages=[https://archive.org/details/encyclopediaindo00mall/page/174 174] |isbn=9781884964985}}</ref>.
[[Англыз бызшәа|Англыз бызшәаҿы]] Адгьыл — ''Earth'' ауп. Ари ажәа [[Ажәытә англыз бызшәа|ажәытә англыз ажәа]] ''eorthe'', иара убас [[среднеанглийский язык|абжьаранглыз ажәа]] ''erthe'' иацҵоуп. Апланета ахьӡ аҳасабала ''Earth'' раԥхьаӡакәны ахархәара аиуит 1400 шықәсазы. Ари абырзен-романтә мифологиа аҟынтәи иаагамыз апланета ахьӡ заҵәык ауп<ref>{{книга
|заглавие=Random House Unabridged Dictionary
|издательство=[[Random House]]
|id=ISBN 0-375-42599-3
|месяц=7
|год=2005
}}</ref><ref>{{cite web
|last = Harper
|first = Douglas
|date = November 2001
|url = https://www.etymonline.com/index.php?term=earth
|title = Earth
|publisher = Online Etymology Dictionary
|access-date = 2007-08-07
|archive-url = https://www.webcitation.org/617En1oOe?url=https://www.etymonline.com/index.php?term=earth
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
Адгьыл [[Астрономические символы|астрономиатә дырга]] — агежь иҭаку аџьар ауп: [[Файл:Earth symbol (fixed width).svg|16px|🜨]]. Ари адырга еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиуеиԥшым ахықәкқәа рзы ахархәара аман. Асимвол даҽа версиак — аџьар агьежь ахықәцәаҿы ([[Файл:globus cruciger (fixed width).svg|16px|♁]]), астилизациа зызу [[Держава (символ)|адержава]]; Адгьыл зааӡатәи астрономиатә дырга аҳасабала ахархәара аман<ref>{{книга
|год=2004
|часть=Group 29: Multi-axes symmetric, both soft and straight-lined, closed signs with crossing lines
|заглавие=Symbols — Encyclopedia of Western Signs and Ideograms
|страницы=281—282
|издательство=Ionfox AB
|место=New York
|id=ISBN 91-972705-0-4
|язык=en
|автор=Liungman, Carl G.
}}</ref>.
Акультурақәа жәпакы рҿы Адгьыл нцәахәыркуп. Иара анцәахәы, [[Богиня-мать|ан-анцәахәы]] ҵакыла иазааигәоуп, Ан Адгьыл ҳәа иашьҭоуп, лассы-лассы аҽаҩрабзиеи аизҳазыӷьареи рынцәахәҵас иаарԥшуп.
[[Ацтеки|Ацтекцәа]] Адгьыл [[Тонанцин]] — «ҳан» ҳәа иашьҭан. [[Китаи|Акитаиуаа]] рзы уи анцәахәы [[Хоу-Ту]] (后土) лоуп, [[Бырзентәыла|абырзенцәа]] рҿы Адгьыл анцәахәы - [[Гея|Геиа]] длеиԥшуп. [[Германо-скандинавская мифология|Скандинавиатәи амифологиаҿы]] Адгьыл анцәахәы [[Ёрд|Иорд]], [[Тор (мифология)|Тор]] иан, [[Аннар]] иԥҳа лакәын. [[Древнеегипетская мифология|Ажәытәтәи Мысратәи амифологиаҿы]], егьырҭ акультурақәа рҟны еиԥш акәымкәа, Адгьыл ахаҵаԥшра амоуп - анцәахәы [[Геб]] иоуп, ажәҩан акәзар, аԥҳәыс лыԥшра аанахәоит — анцәахәы [[Нут (мифология)|Нут]] лоуп<ref>{{книга |год=1922 |заглавие=Myths & Legends of China |издательство=George G. Harrap & Co. Ltd. |место=New York |ссылка=http://www.gutenberg.org/etext/15250 |автор=Werner, E. T. C. |archive-date=2007-03-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070311012856/http://www.gutenberg.org/etext/15250 }}</ref>.
[[Адин|Адинқәа]] жәпакы рҿы иҟоуп [[Сотворение мира|адунеи ашара иазку амифқәа]], урҭ Адгьыл [[божество|нцәахәык]] мамзаргьы нцәахәқәак ишыршаз рҳәоит.
Ажәытәӡатәи акультурақәа жәпакы рҿы [[Плоская Земля|Адгьыл ҟьаҟьоуп ҳәа иԥхьаӡан]]; ҿырԥштәыс иаагозар, [[Шумеро-аккадская мифология|Месопотамиа акультураҿы]] адунеи аокеан аҿы иӡсо диск ҟьаҟьак еиԥш иаарԥшын. Адгьыл асфератә форма иазкны агәаанагарақәа шьақәдыргылеит [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]]; [[Пифагор]] уи агәаанагара дадгылаҩын. [[Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан, европауаа реиҳараҩык Адгьыл кәымпылуп ҳәа ирыԥхьаӡон, уи шаҳаҭра азыруит [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] иеиԥш иҟаз ауаа ҟәыӷақәа. Акосмос ахь аԥырра ҟалаанӡа, Адгьыл акәымпылра иазкны ахшыҩзцарақәа шьаҭас ирымаз аҩбатәи аҷыдарақәа рызхьаԥшреи егьырҭ апланетақәа рформа аҿырԥшреи акәын<ref>{{cite web|last=Russell|first=Jeffrey B.|url=https://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html|title=The Myth of the Flat Earth|publisher=American Scientific Affiliation|access-date=2007-03-14|archive-url=https://www.webcitation.org/617EnVfVa?url=https://www.asa3.org/ASA/topics/history/1997Russell.html|archive-date=2011-08-22}}</ref><ref>{{cite web
|last = Jacobs
|first = James Q.
|date = 1998-02-01
|url = http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html|url-status=dead
|title = Archaeogeodesy, a Key to Prehistory
|access-date = 2007-04-21
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Eny1Xn?url=http://www.jqjacobs.net/astro/aegeo.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы иҟалаз атехникатә ԥхьацара Адгьыл аганахьала ауаа рзеиԥш гәаанагарақәа аԥсахит. Акосмос ахь аԥыррақәа ирылагаанӡа, Адгьыл лассы-лассы дунеи иаҵәаны иаадырԥшуан. Иҟалап, ашәҟәыҩҩы [[Пауль, Фрэнк Рудольф|Френк Паул]] 1940 шықәса рашәарамзазы иҭыҵыз ажурнал ашьҭахьтәи адаҟьаҿы раԥхьаӡакәны ԥсҭҳәа зхым жәҩангәыԥшшәы змоу апланета (абахҵәара ибзианы иубарҭаны) асахьа аазырԥшыз иакәызҭгьы<ref name="fja">
{{книга
|год=1997
|заглавие=Forrest J Ackerman's World of Science Fiction
|издательство=RR Donnelley & Sons Company
|место=Los Angeles
|id=ISBN 1-57544-069-5
|страницы=116—117
|язык=en
|автор=Ackerman, Forrest J
}}</ref>.
1972 ашықәсазы [[Аполлон-17]] агәыԥ( «Амрамор иаҵәа») ҳәа ахьӡ заус еицырдыруа Адгьыл афотосахьа ҭырхит. 1990 азы иҭыху Адгьыл асахьа [[Вояджер-1|{{nowrap| Воиаџьер 1}}]] адгьыл кырӡа иацәыхараз, [[Саган, Карл|Карл Саган]] игәазҭанаҵеит апланета ицәышу жәҩангәыԥшәы змоу акәаԥ () аҿырԥшра. Иара убас, Адгьыл, аԥсҭазаара ацхрааратә система змоу зхылаԥшра хымԥадатәу [[Корабль поколений|акосмостә ӷба ду]]гьы иаҿдырԥшуан. Адгьыл [[Абиосфера|абиосфера]] зны-зынла организм дуӡӡак аҳасабала иахәаԥшуан<ref name="seti-pbd">
{{cite web
|author = Staff
|url = http://gtrc911.quaker.org/pale_blue_dot.html
|title = Pale Blue Dot
|publisher = SETI@home
|access-date = 2006-04-02
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EoXZin?url=http://gtrc911.quaker.org/pale_blue_dot.html
|archive-date = 2011-08-22
}}
</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |title=Архивированная копия |access-date=2007-11-02 |archive-date=2012-04-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120423182500/http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |url-status=dead }}{{Cite web |url=http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |title=Архивированная копия |access-date=2007-11-02 |archive-date=2007-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070418205123/http://www.futurehi.net/docs/OperatingManual.html |url-status=unfit }}</ref><ref>{{книга
|год=1979
|заглавие=Gaia: A New Look at Life on Earth
|ссылка=https://archive.org/details/gaianewlookatlif00loverich
|издание=First edition
|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]
|место=Oxford
|id=ISBN 0-19-286030-5
|язык=en
|автор=[[James Lovelock|Lovelock, James E.]]
}}</ref>.
== Аекологиа ==
Иҳаҩсыз ҩышә шықәса ирылагӡаны зхыԥхьаӡара еизҳауа иааҳакәыршаны иҟоу [[Энвайронментализм|аԥсабара ахьчаҩцәа]] ауаҩытәыҩса ихымҩаԥгашьа Адгьыл аԥсабара анырра ӷәӷәа ахьанаҭо ргәы иҵхоит.
Ари асоциал-политикатә еиҿкаара ахықәкы хадақәа иреиуоуп [[Природные ресурсы|аԥсабаратә хыҵхырҭақәа]] рыхьчареи аҳауа [[Загрязнение|аҟьашьра]] аҟәыхреи. Аԥсабара ахьчаҩцәа апланета аресурсқәа хшыҩла рхархәареи иааҳакәыршан иҟоу аԥсабара амҩақәҵареи иадгылаҩцәоуп. Урҭ ргәаанагарала, уи нагӡахарц алшоит аҳәынҭқарратә политикеи, досу хаҭалатәи разнеишьеи аԥсахрақәа рылагалара абзоурала. Еиҳаракгьы уахь иаҵанакуеит [[невозобновляемые ресурсы|аҽырҿыцра злымшо ахыҵхырҭақәа]] мҽхакыҭбаала рхархәара. Аарыхреи анхамҩеи аԥсабаратә ҭагылазаашьа иахьынӡаныруа ахылаԥшра ахарџь рацәа ацуп, уи акоммерциатә интересқәеи аԥсабарахьчаратә еилазаарақәа ргәаанагарақәеи еиҿанаргылоит<ref>{{cite web
|last = Meyer
|first = Stephen M.
|date = 2002-08-18
|url = http://web.mit.edu/polisci/mpepp/
|title = MIT Project on Environmental Politics & Policy
|publisher = Massachusetts Institute of Technology
|access-date = 2006-08-10
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Eoz4yw?url=http://web.mit.edu/polisci/mpepp/
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>.
== Иҟалаша ==
{{main|Адгьыл аԥеиԥш}}
[[Файл:Red Giant Earth warm.jpg|thumb|Амра [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] афаза ианалала ашьҭахь икылблааз Адгьыл асахьаҭыхҩы ихаҿы ишааиуа]]
Апланета аԥхьаҟатәи аԥеиԥш [[Звёздная эволюция|Амра аԥеиԥш]] ӷәӷәала иадҳәалоуп. Амра агәыцә аҟны «[[Термоядерная реакция|иныхыз]]» [[гелий|агели]] аизара иахҟьаны [[Солнечная светимость|аеҵәа алашара]] маҷ-маҷ еизҳауа иалагоит. Иааиуа 1.1 млрд шықәса ирылагӡаны уи 10% иацлоит, уи иахҟьаны [[Солнечная система|Амратә система]] [[обитаемая зона|анхарҭа ҭыԥ]] ҳаамҭазтәи Адгьыл аорбита анҭыҵ инаскьоит. Аклиматтә модельқәак изларҳәо ала, Адгьыл аҟынӡа иааӡо амратә шәахәаркрырақәа рхыԥхьаӡара ацлара аокеанқәа зегьы ҭанарбартә аҟынӡа ақәӡаара ахылҿиаараны иҟоуп<ref name="sun_future">{{статья |заглавие=Our Sun. III. Present and Future |том=418 |страницы=457—468 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S |access-date=2007-03-31 |автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. |год=1993 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Runaway and Moist Greenhouse Atmospheres and the Evolution of Earth and Venus |том=74 |страницы=472—494 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Icar...74..472K |access-date=2007-03-31 |язык=en |тип=journal |автор=Kasting, J.F. |год=1988 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070711040311/http://adsabs.harvard.edu/abs/1988Icar...74..472K }}</ref>.
Адгьыл ахҟьа аҟәандара аизырҳара [[Неорганическая химия|иорганикатәым]] аикәшара арццакуеит [[Геохимический цикл углерода|CO]]{{sub|2}}, уи аконцентрациа аҵиаақәа зшьуа аҩаӡара аҟынӡа ирмаҷны (10 [[Миллионная доля|ppm]] [[C4-фотосинтез|С4 афотосинтез]] азы) 500–900 млн шықәса рыҩныҵҟа. Аҵиаақәа рықәӡаара иахҟьаны атмосфера аҟны [[кислород|аҵәыҵәри]] маҷхоит, насгьы миллион шықәсқәак рыла Адгьыл аҿы аԥсҭазаара ҟалашьа амамкәа иҟалоит. Даҽа миллиард шықәса рышьҭахь, аӡы апланетаҿы зынӡагьы иӡуеит, насгьы ибжьаратәу аҳауаҟәандара 70 °C-нӡа инаӡоит. Адгьыл абахҵәара аиҳарак аԥсҭазаара азы иумыхәо иҟалоит, усҟан иара, раԥхьаӡа инаргыланы аокеан аҿы еиқәхараны иҟоуп<ref>''Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald.'' The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world. — Macmillan, 2003. — Pp. 117—128. — ISBN 0-8050-7512-7.</ref>. Аха Амра наӡаӡа аҽамԥсахуа иҟаӡазаргьы, еиԥҟьарада имҩаԥысуа Адгьыл аҩныҵҟатәи ахьшәашәахара иахҟьаны атмосфера абжеиҳараки аокеанқәеи бжьаӡыр рылшон ([[Вулкан (геология)|авулкантә усура]] аиҵахара иахҟьаны). Уи аамҭазы Адгьыл аҿы ԥсы зхоу зегьы рахьтә [[экстремофилы|аекстремофилқәа]] ракәхоит иаанхо, ашоура ҳараки ҳараки аӡы амаҷреи зычҳауа аорганизмқәа<ref name="britt2000" /><ref name="ward_brownlee2002"/><ref name="nat geo"/><ref name="carrington"/><ref name="ward_brownlee2002"/><ref>{{статья|заглавие=Ce que sera la fin du monde |издание=Science et Vie |том=N° 1014 |язык=fr |автор=Guillemot, H.; Greffoz, V. |месяц=3 |год=2002}}</ref><ref name="nat geo"/>.
Ҳазҭагылоу аамҭа инаркны 3,5 млрд шықәса рышьҭахь Амра алашара уажәтәы аасҭа 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы Адгьыл аҿы иҟалоу аҭагылазаашьа иахьатәи Венера ахҟьаҿы иҟоу аҭагылазаашьа иеиԥшхоит: аокеанқәа зегьы ҭабаны акосмос иазцоит, ахҟьа амца зхылҵуа цәҳәыразаауеит. Ари арыцҳара ӷәӷәа аҵыхәала Адгьыл аҟны изеиԥшразаалак ԥсҭазаарак аҟалара ауаны иҟалом<ref name="Richard Pogge"/><ref name="Richard Pogge"/><ref name="Richard Pogge"/><ref name="Richard Pogge">{{cite web |author=Pogge, Richard W. |date=1997 |url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |title=The Once and Future Sun |format=lecture notes |access-date=2009-12-27 |lang=en |archive-url=https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html |archive-date=2011-08-22 }}</ref><ref name="Richard Pogge"/>.
7.05 млрд шықәса рышьҭахь, амра агәыцә аҟны аӡри нҵәоит. Уи ахҭыс Амра [[Главная последовательность|аишьҭагылара хада]] ааныжьны агигант ҟаԥшь астадиахь иианагоит. Амодель излаанарԥшуа ала уи арадиус уажәтәи Адгьыл аорбита арадиус (1,2 [[астрономическая единица|а.е.]]) аҟынтәи 120% рыла еизҳауеит, насгьы уи алашара еизҳауеит 2350 -2730-нтә. Аха, уи аамҭазы Адгьыл аорбита 1.4 а.е. аҟынӡа еизҳар алшоит, избанзар Амра адхалара хьысҳахоит амратә ԥша аӷәӷәахара аҵыхәала акапан аҟнытә 28-33% ахьацәыӡуа иахҟьаны<ref>''Zeilik M., Gregory S. A.'' Introductory Astronomy & Astrophysics. — 4th ed. — Saunders College Publishing, 1998. — P. 322. — ISBN 0-03-006228-4.</ref>. Убри аамҭазы 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭцаарақәа иаҳдырбоит, иага ус иҟазаргьы, Адгьыл уеизгьы-уеизгьы Амра илбаанадар шауа, уи анҭыҵтәи ахҟьа иамоу аныррақәа ирҿыҵганы<ref name="Richard Pogge" /><ref name="astrogalaxy" /><ref name="Schroder2008" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="Schroder2008">{{статья|заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited |том=386 |номер=1 |страницы=155—163 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |bibcode=2008MNRAS.386..155S |arxiv=0801.4031 |автор=K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год=2008 |язык=en |издательство=[[Oxford University Press]] |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]}}</ref><ref name="Schroder2008" />.
Уи аамҭазы, Адгьыл ахҟьа рҭәахоит<ref>''Brownlee, Donald E.'' Planetary habitability on astronomical time scales // Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth. — Cambridge University Press, 2010. — P. 95. — ISBN 978-0-521-11294-9.</ref>, избан акәзар уаҟа аҳауа ацара 1370 °C рҟынӡа инаӡоит. Агигант ҟаԥшь иҭнажьуа амратә ԥша ӷәӷәа [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] акосмосахь иагар алшоит. Адгьыл ахҟьаҟынтәи Амра ≈160° акәакьтә шәагаа змоу агьежь ҟаԥшь ду еиԥш иааԥшлоит, убри ала ажәҩан а акыра аиҳарак аанкыланы. Амра агигант ҟаԥшь афаза ианалало инаркны 10 млн шықәса рышьҭахь, амра агәыцә аҟны аҳауацарақәа 100 млн К рҟынӡа ишьҭыҵуеит, [[гелиевая вспышка|агелитә мцахәыҵҟьара]] ҟаланы [[Гелий|агели]] аҟынтәи [[углерод|арацәарии]] [[кислород|аҵәыҵәрии]] рсинтез [[термоядерная реакция|атермоиадертә реакциа]] иалагоит, Амра уажәы аасҭа радиусла 9,5 рыла еиҵахоит. «Агели ақәҷыҷаара» астадиа (Helium Burning Phase) 100-110 миллион шықәса ицалоит, уи ашьҭахь аеҵәа адәахьтәи ахҟьақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, анаҩс уи еиҭа игигант ҟаԥшьхоит. [[Асимптотическая ветвь гигантов|Агигантқәа рсимптотикатә ҟәшахьы]] ианцәырҵлак, Амра адиаметр уажәтәи ашәагаа аасҭа 213-нтә еизҳауеит. 20 миллион шықәса рышьҭахь, аеҵәа ахҟьа иҭышәынтәалам аибафарақәа раамҭатә цыԥҵәаха ахы акуеит. Амра аҟазаара ари афаза амчхара дуӡӡа змоу амцабзхәыҵҟьарақәа ацзаауеит, аамҭа-аамҭала уи алашара уажәтәи аҩаӡара ааҭа 5000-нтә еиҳахалоит. Уи зыхҟьало, атермоиадертә реакциа уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәагьы рҽахьаларгалало ауп<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца|publisher=membrana.ru|access-date=2013-03-23|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775|url-status=dead}}</ref><ref>[[С точки зрения науки]]. Гибель Земли</ref><ref name="minard09">{{cite web | first=Anne | last=Minard | date=2009-05-29 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | website=National Geographic News | url=https://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | url-status=dead | access-date=2009-08-30 | archive-url=https://web.archive.org/web/20090814075823/http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | archive-date=2009-08-14 }}</ref><ref name="Richard Pogge" /><ref name="astrogalaxy">{{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/277.html|title=Солнце. О будущем нашего Солнца|author=Г. Александровский|date=2001|publisher=Астрогалактика|lang=ru|access-date=2013-02-07|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html|url-status=live}}</ref><ref name="Richard Pogge" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="astrogalaxy" /><ref name="astrogalaxy" /><ref group="комм."><math>\alpha = 2 \arctan \left( \tfrac{d}{2D}\, \right),</math>
уа α — иубо аобиект акәакьтә шәагаа, D — уи аҟынӡа абжьаӡара, d — уи адиаметр. Амра агигант ҟаԥшь ианхалак, уи адиаметр (d) 1,2·2·150 млн км = 360 млн км рҟынӡа инаӡоит. Адгьыли Амреи ргәҭақәа рыбжьара (D) 1,4 а. е. аҟынӡа еизҳар алшоит, ахҟьақәа рыбжьара — 0,2 а.е. аҟынӡа, даҽакала 0,2·150 млн км = 30 млн км.</ref>.
Инықәырԥшшәа, даҽа{{Num|75000|лет}} рышьҭахь (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла - {{Num|400000}}), Амра ацәахҟьақәа канажьуеит, уи иахҟьаны, агигант ҟаԥшь аҟынтәи иаанхо агәҭантәи агәыцә хәыҷы заҵәык ауп — [[белый карлик|аҵан шкәакәа]], имаҷу, ицоу, аха даара еилацалоу аобиект, раԥхьаӡатәи амратә масса аҟнытә 54.1% раҟара змоу. Адгьыл агигант ҟаԥшь афаза аан Амра адәахьтәи ацәахҟьақәа рыла албаадахара изацәцар, усҟан уи ыҟазаауеит иҵегьы миллиард шықәсала (триллионла иҟаларгьы ауеит), [[Вселенная|Адунеи аибаркыра]] ыҟанаҵы, аха Адгьыл аҟны аԥсҭазаара дырҩеигь ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа уаҳа иҟалаӡом (уажәы ишаҳбац-ишҳаҳац) . Амра аҵан шкәакәа афаза ианалалалак Адгьыл ахҟьа маҷ-маҷ ихьшәашәаны алашьцара ахатәоит. Иҟалараны иҟоу Адгьыл ахҟьаҟынтәи Амра ашәагаа ухаҿы иааугозар, уи аҟьаԥс ԥшра акәымкәа, 0°0'9 раҟара акәакьтә шәагаақәа змоу илашо кәаԥк еиԥшхоит<ref name="astrogalaxy" /><ref name="Richard Pogge" /><ref name="autogenerated4">{{статья|заглавие=Our Sun. III. Present and Future |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-11-20_418_1/page/456 |страницы=457 |том=418 |bibcode=1993ApJ...418..457S |doi=10.1086/173407 |автор=I. J. Sackmann, A. I. Boothroyd, K. E. Kraemer |год=1993 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref><ref name="nat geo">[[С точки зрения науки]]. Смерть Солнца</ref><ref group="комм."><math>\alpha = 2 \arctan \left( \tfrac{d}{2D}\, \right);</math> Амра ацәахҟьақәа анканажьуа, уи адиаметр (d) Адгьыл иаҟарахоит, даҽакала {{s|13 000 км}} аҟара. Адгьыли Амра агәҭеи рыбжьара 1,85 [[Астрономическая единица|а. е.]] ҟалоит, даҽакала D = 1,85·150 млн км = 280 млн км.</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|2|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|refs=
<ref name="standish_williams_iau">{{cite web|last1=Standish|first1=E. Myles|last2=Williams|first2=James C.|title=Orbital Ephemerides of the Sun, Moon, and Planets|publisher=International Astronomical Union Commission 4: (Ephemerides)|url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|url-status=dead|access-date=2010-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6BOqmsTQG?url=http://iau-comm4.jpl.nasa.gov/XSChap8.pdf|archive-date=2012-10-14}} См. табл. 8.10.2. Рассчитано исходя из значения 1 а.е. = 149 597 870 700(3) м.</ref>
<ref name="earthfact">{{cite web|author=David R. Williams.|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|date=2013-07-01|title=Earth Fact Sheet|lang=en|publisher=[[NASA]]|access-date=2014-04-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6GVr9SIKY?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html|archive-date=2013-05-10}}</ref>
<ref name="IERS">{{cite web|date=2007-08-07|url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|title=Useful Constants|publisher=[[International Earth Rotation and Reference Systems Service]]|access-date=2008-09-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6Bto7IZMb?url=http://hpiers.obspm.fr/eop-pc/models/constants.html|archive-date=2012-11-03}}</ref>
<ref name="Allen294">{{книга |заглавие=Allen's Astrophysical Quantities |издательство=Springer |год=2000 |isbn=0-387-98746-0 |ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA294 |страницы=294 |автор=Allen, Clabon Walter; Cox, Arthur N.}}</ref>
<ref name="CIA">{{cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|title=World|website=The World Factbook|publisher=Central Intelligence Agency|access-date=2014-04-08|archive-date=2010-01-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20100105171656/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/xx.html|url-status=dead}}</ref>
<ref name="Allen244">{{книга |заглавие=Allen's Astrophysical Quantities |ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA244 |издание=4th |год=2000 |издательство=AIP Press |место=New York |isbn=0-387-98746-0 |страницы=244 |ответственный=Arthur N. Cox}}</ref>
<ref name="Allen296">{{книга |заглавие=''Allen's Astrophysical Quantities'' |ссылка=https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 |издательство=Springer |год=2000 |isbn=0-387-98746-0 |страницы=296 |автор=Clabon Walter Allen and Arthur N. Cox |archive-date=2023-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230221195213/https://books.google.com/books?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA296 }}</ref>
<ref name="age_earth">
* {{книга |год=1994 |заглавие=The Age of the Earth |издательство=[[Stanford University Press]] |место=California |ссылка=https://books.google.com/books?id=a7S3zaLBrkgC |isbn=0-8047-1569-6 |автор=Dalrymple, G. Brent.}}
* {{cite web|last=Newman|first=William L.|date=2007-07-09|url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|title=Age of the Earth|publisher=Publications Services, USGS|access-date=2007-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6LzCHbfFM?url=https://pubs.usgs.gov/gip/geotime/age.html|archive-date=2013-12-19}}
* {{статья|заглавие=The age of the Earth in the twentieth century: a problem (mostly) solved |издание=Geological Society, London, Special Publications |том=190 |номер=1 |страницы=205—221 |doi=10.1144/GSL.SP.2001.190.01.14 |bibcode=2001GSLSP.190..205D |язык=en |тип=journal |автор=Dalrymple, G. Brent |год=2001}}
* {{cite web |author=Stassen, Chris |date=2005-09-10 |url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |title=The Age of the Earth |lang=en |publisher=[[TalkOrigins Archive]] |access-date=2008-12-30 |archive-url=https://www.webcitation.org/69kxbrM8f?url=http://www.talkorigins.org/faqs/faq-age-of-earth.html |archive-date=2012-08-08 }}
</ref>
<ref name="Harrison 2002">{{книга |год=2002 |заглавие=Causes and Environmental Implications of Increased UV-B Radiation |издательство=[[Королевское химическое общество|Royal Society of Chemistry]] |isbn=0-85404-265-2 |язык=en |автор=Harrison, Roy M.; Hester, Ronald E.}}</ref>
<ref name="britt2000">{{cite web|first1=Robert|last1=Britt|url=https://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|title=Freeze, Fry or Dry: How Long Has the Earth Got?|website=[[Space.com]] |date=2000-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090605231345/http://www.space.com/scienceastronomy/solarsystem/death_of_earth_000224.html|archive-date=2009-06-05}}</ref>
<ref name="carrington">{{cite web|first1=Damian|last1=Carrington|title=Date set for desert Earth|publisher=BBC News|date=2000-02-21|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|access-date=2007-03-31|archive-date=2012-07-10|archive-url=https://archive.today/20120710142744/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm|url-status=live}}</ref>
<ref name="pnas1_24_9576">{{статья |заглавие=Atmospheric pressure as a natural climate regulator for a terrestrial planet with a biosphere |издание=[[Proceedings of the National Academy of Sciences]] |том=106 |номер=24 |страницы=9576—9579 |ссылка=http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf |access-date=2009-07-19 |doi=10.1073/pnas.0809436106 |pmid=19487662 |pmc=2701016 |bibcode=2009PNAS..106.9576L |язык=en |тип=journal |автор=Li, King-Fai; Pahlevan, Kaveh; Kirschvink, Joseph L.; Yung, Yuk L. |год=2009 |издательство=[[Национальная академия наук США|National Academy of Sciences]] |archive-date=2009-07-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090704102832/http://www.gps.caltech.edu/~kfl/paper/Li_PNAS2009.pdf }}</ref>
<ref name="yoder1995">{{книга |год=1995 |заглавие=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants |издательство=American Geophysical Union |место=Washington |ссылка=http://www.agu.org/reference/gephys.html |isbn=0-87590-851-9 |страницы=8 |дата ссылки=2009-04-21 |язык=en |автор=Yoder, Charles F. |ответственный=T. J. Ahrens |archive-date=2009-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090421092502/http://www.agu.org/reference/gephys.html }}</ref>
<ref name="Lambeck1977">{{статья
|заглавие=Tidal Dissipation in the Oceans: Astronomical, Geophysical and Oceanographic Consequences
|издание=Philosophical Transactions for the Royal Society of London. Series A, Mathematical and Physical Sciences
|том=287
|номер=1347
|страницы=545—594
|doi=10.1098/rsta.1977.0159
|bibcode=1977RSPTA.287..545L
|язык=en
|тип=journal
|автор=Lambeck, K.
|год=1977
}}</ref>
<ref name="touma1994">{{статья
|заглавие=Evolution of the Earth-Moon system
|том=108
|номер=5
|страницы=1943—1961
|doi=10.1086/117209
|bibcode=1994AJ....108.1943T
|автор=Touma, Jihad; Wisdom, Jack
|год=1994
|язык=en
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="science_241_4872_1441">{{статья|заглавие=How many species are there on earth? |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1988-09-16_241_4872/page/1440 |издание=Science |том=241 |номер=4872 |страницы=1441—1449 |bibcode=1988Sci...241.1441M |doi=10.1126/science.241.4872.1441 |pmid=17790039 |автор=May, Robert M. |год=1988 |язык=en |nodot=1}}</ref>
<ref name="watersource">{{статья|заглавие=Source regions and time scales for the delivery of water to Earth |том=35 |номер=6 |страницы=1309—1320 |bibcode=2000M&PS...35.1309M |doi=10.1111/j.1945-5100.2000.tb01518.x |язык=en |тип=journal |автор=Morbidelli, A.; Chambers, J.; Lunine, J. I.; Petit, J. M.; Robert, F.; Valsecchi, G. B.; Cyr, K. E. |год=2000 |издание=Meteoritics & Planetary Science}}</ref>
<ref name="Kasting93">{{статья|заглавие=Earth's early atmosphere |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1993-02-12_259_5097/page/920 |издание=Science |том=259 |страницы=920—926 |doi=10.1126/science.11536547 |номер=5097 |ref=Kasting |pmid=11536547 |автор=Kasting, James F. |год=1993 |язык=en}}</ref>
<ref name="asp2002">''Guinan E. F., Ribas I.'' Our Changing Sun: The Role of Solar Nuclear Evolution and Magnetic Activity on Earth's Atmosphere and Climate // ASP Conference Proceedings: The Evolving Sun and its Influence on Planetary Environments / Eds. Benjamin Montesinos, Alvaro Gimenez, Edward F. Guinan. — San Francisco: Astronomical Society of the Pacific, 2002. — ISBN 1-58381-109-5. — Bibcode: 2002ASPC..269...85G.</ref>
<ref name="physorg20100304">{{cite web|author=Staff|title=Oldest measurement of Earth's magnetic field reveals battle between Sun and Earth for our atmosphere|date=2010-03-04|website=Physorg.news|url=http://www.physorg.com/news186922627.html|url-status=dead|access-date=2010-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110427064855/http://www.physorg.com/news186922627.html|archive-date=2011-04-27}}</ref>
<ref name="science288_5473_2002">{{статья|заглавие=Mantle Convection and Plate Tectonics: Toward an Integrated Physical and Chemical Theory |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2000-06-16_288_5473/page/2002 |издание=Science |том=288 |номер=5473 |страницы=2002—2007 |doi=10.1126/science.288.5473.2002 |pmid=10856206 |bibcode=2000Sci...288.2002T |язык=en |тип=journal |автор=Tackley, Paul J. |число=16 |месяц=6 |год=2000}}</ref>
<ref name="Tanimoto_1995">{{Акьыԥхьра|книга
|автор=Tanimoto, Toshiro
|ответственный=Thomas J. Ahrens
|год=1995
|часть=Crustal Structure of the Earth
|pages=214–224
|заглавие=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
|издательство=[[American Geophysical Union]]
|место=Washington, DC
|isbn=0-87590-851-9
|ссылка=https://books.google.com/books?id=aqjU_NHyre4C
|ссылка часть=https://www.agu.org/books/rf/v001/RF001p0214/RF001p0214.pdf
|archiveurl=https://web.archive.org/web/20061016194153/http://www.agu.org/reference/gephys/15_tanimoto.pdf
|archivedate=2006-10-16
}}</ref>
<ref name="ngdc2006">{{cite web
|author = Sandwell, D. T.; Smith, W. H. F.
|date = 2006-07-07
|url = https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML|url-status=dead
|title = Exploring the Ocean Basins with Satellite Altimeter Data
|publisher = NOAA/NGDC
|access-date = 2007-04-21
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EcbhDm?url=https://www.ngdc.noaa.gov/mgg/bathymetry/predicted/explore.HTML
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>
<ref name="ps20_5_16">{{статья|заглавие=Did Edmund Hillary Climb the Wrong Mountain |издание=Professional Surveyor |том=20 |номер=5 |страницы=16—21 |автор=Senne, Joseph H. |год=2000}}</ref>
<ref name="lancet365_9462_831">{{статья|заглавие=Chimborazo and the old kilogram |издание=[[The Lancet]] |том=365 |номер=9462 |страницы=831—832 |doi=10.1016/S0140-6736(05)71021-7 |pmid=15752514 |язык=en |автор=Sharp, David |число=5 |месяц=3 |год=2005 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref>
<ref name="tall_tales">{{cite web|url=https://www.abc.net.au/science/k2/moments/s1086384.htm|title=Tall Tales about Highest Peaks|date=2004-04-16 |publisher=Australian Broadcasting Corporation|access-date=2008-12-29|archive-url=https://www.webcitation.org/6EKxJij5u?url=https://www.abc.net.au/science/articles/2004/04/16/1086384.htm?site=science%2Fgreatmomentsinscience|archive-date=2013-02-10|url-status=live}}</ref>
<ref name="turcotte">{{книга |заглавие=Geodynamics |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |место=Cambridge, England, UK |год=2002 |издание=2 |страницы=136—137 |часть=4 |isbn=978-0-521-66624-4 |автор=Turcotte, D. L.; Schubert, G.}}</ref>
<ref name="pnas76_9_4192">{{статья|заглавие=Structural geology of the Earth's interior |издание=Proceedings National Academy of Science |том=76 |номер=9 |страницы=4192—4200 |doi=10.1073/pnas.76.9.4192 |pmid=16592703 |pmc=411539 |bibcode=1979PNAS...76.4192J |автор=Jordan, T. H. |год=1979}}</ref>
<ref name="robertson2001">{{cite web|last1=Robertson|first1=Eugene C.|date=2001-07-26|url=https://pubs.usgs.gov/gip/interior/|title=The Interior of the Earth|publisher=USGS|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617Edzj7x?url=https://pubs.usgs.gov/gip/interior/|archive-date=2011-08-22}}</ref>
<ref name="Pidwirny_2006_7">{{cite web
|author = Pidwirny, Michael
|date = 2006
|url = http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
|title = Fundamentals of Physical Geography (2nd edition)
|publisher = PhysicalGeography.net
|access-date = 2007-03-19
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EhGJ8l?url=http://www.physicalgeography.net/fundamentals/7h.html
|archive-date = 2011-08-22
}}</ref>
<ref name="ocean23_2_112">{{статья|заглавие=The Volume of Earth's Ocean |издание=Oceanography |том=23 |номер=2 |страницы=112—114 |ссылка=http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |access-date=2010-06-04 |doi=10.5670/oceanog.2010.51 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613063559/http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |archive-date=2010-06-13 |автор=Charette, Matthew A.; Smith, Walter H. F. |месяц=6 |год=2010}} {{Cite web |url=http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2013-04-01 |archive-date=2011-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110930134516/http://www.tos.org/oceanography/issues/issue_archive/issue_pdfs/23_2/23-2_charette.pdf |url-status=dead }}</ref>
<ref name="shiklomanov_et_al_1999">{{cite web|last1=Shiklomanov|first1=Igor A.|date=1999|url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/|url-status=dead|title=World Water Resources and their use Beginning of the 21st century Prepared in the Framework of IHP UNESCO|publisher=State Hydrological Institute, St. Petersburg|access-date=2006-08-10|archive-url=https://www.webcitation.org/6FbsxLE2m?url=http://webworld.unesco.org/water/ihp/db/shiklomanov/|archive-date=2013-04-03}}</ref>
<ref name="Mullen_2002">{{cite web |author=Leslie Mullen |url=http://www.astrobio.net/exclusive/223/salt-of-the-early-earth |title=Salt of the Early Earth |quote=Liquid water began accumulating on the surface of the Earth about 4 billion years ago, forming the early ocean. Most of the ocean's salts came from volcanic activity or from the cooled igneous rocks that formed the ocean floor. |publisher=Astrobiology Magazine |date=2002-06-11 |access-date=2014-04-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbswddCT?url=http://www.astrobio.net/exclusive/223/sitemap.php |archive-date=2013-04-03 }}</ref>
<ref name="kennish2001">{{книга |год=2001 |заглавие=Practical handbook of marine science |ссылка=https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3 |страницы=[https://archive.org/details/practicalhandboo0000unse_f2m3/page/35 35] |издание=3rd |издательство=[[CRC Press]] |серия=Marine science series |isbn=0-8493-2391-6 |автор=Kennish, Michael J.}}</ref>
<ref name="natsci_oxy4">{{cite web|last1=Morris|first1=Ron M|url=http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html|url-status=dead|title=Oceanic Processes|publisher=NASA Astrobiology Magazine|access-date=2007-03-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20090415082741/http://seis.natsci.csulb.edu/rmorris/oxy/oxy4.html|archive-date=2009-04-15}}</ref>
<ref name="michon2006">{{cite web|last1=Scott|first1=Michon|date=2006-04-24|url=https://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/|title=Earth's Big heat Bucket|publisher=NASA Earth Observatory|access-date=2007-03-14|archive-date=2007-07-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20070713203812/http://earthobservatory.nasa.gov/Study/HeatBucket/|url-status=live}}</ref>
<ref name="sample2005">{{cite web|first1=Sharron|last1=Sample|date=2005-06-21|url=http://science.hq.nasa.gov/oceans/physical/SST.html|url-status=dead|title=Sea Surface Temperature|publisher=NASA|access-date=2007-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6Fbsy25N9?url=https://science.nasa.gov/earth-science/oceanography/|archive-date=2013-04-03}}</ref>
<ref name="atmosphere">{{cite web|author=Staff|date=2003-10-08|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html|title=Earth's Atmosphere|publisher=NASA|access-date=2007-03-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6EhgRBXL0?url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/9-12/features/912_liftoff_atm.html|archive-date=2013-02-25}}</ref>
<ref name="sadava_heller2006">{{книга |заглавие=Life, the Science of Biology |издательство=MacMillan |год=2006 |издание=8th |страницы=1114 |isbn=0-7167-7671-5 |автор=Sadava, David E.; Heller, H. Craig; Orians, Gordon H.}}</ref>
<ref name="un2006">{{cite web|author=Staff|url=https://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20090905200753/http://www.un.org/esa/population/publications/wpp2006/wpp2006.htm|archive-date=2009-09-05|title=World Population Prospects: The 2006 Revision|publisher=United Nations|access-date=2007-03-07}}</ref>
<ref name="prb2007">{{cite web|author=Staff|date=2007|url=https://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|url-status=dead|title=Human Population: Fundamentals of Growth: Growth|publisher=Population Reference Bureau|access-date=2007-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20070703064634/http://www.prb.org/Educators/TeachersGuides/HumanPopulation/PopulationGrowth/QuestionAnswer.aspx|archive-date=2007-07-03}}</ref>
<ref name="ward_brownlee2002">{{книга |год=2002 |заглавие=The Life and Death of Planet Earth: How the New Science of Astrobiology Charts the Ultimate Fate of Our World |ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780805067811 |издательство=Times Books, Henry Holt and Company |место=New York |isbn=0-8050-6781-7 |язык=en |автор=Ward, Peter D.; Brownlee, Donald}}</ref>
<ref name="Matson">{{cite web|last=Matson|first=John|title=Luminary Lineage: Did an Ancient Supernova Trigger the Solar System's Birth?|website = Scientific American|date=2010-07-07|url=https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=solar-system-trigger-sn|access-date=2012-04-13|archive-url=https://www.webcitation.org/69kxmi4xs?url=https://www.scientificamerican.com/article.cfm?id=solar-system-trigger-sn|archive-date=2012-08-08}}</ref>
<ref name="Yin">{{статья
|заглавие=A short timescale for terrestrial planet formation from Hf-W chronometry of meteorites
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2002-08-29_418_6901/page/948
|издание=Nature
|том=418
|номер=6901
|страницы=949—952
|doi=10.1038/nature00995
|pmid=12198540
|bibcode=2002Natur.418..949Y
|ref=Yin
|язык=en
|тип=journal
|автор=Yin, Qingzhu; Jacobsen, S. B.; Yamashita, K.; Blichert-Toft, J.; Télouk, P.; Albarède, F.
|год=2002
}}</ref>
<ref name="Newsom">{{статья|заглавие=Geochemical implications of the formation of the Moon by a single giant impact |издание=Nature |том=338 |номер=6210 |страницы=29—34 |doi=10.1038/338029a0 |bibcode=1989Natur.338...29N |язык=en |тип=journal |автор=Newsom, Horton E.; Taylor, Stuart Ross |год=1989}}</ref>
<ref name="Liu">{{статья|заглавие=Chemical composition of the Earth after the giant impact |издание=Earth, Moon and Planets |том=57 |номер=2 |страницы=85—97 |doi=10.1007/BF00119610 |bibcode=1992EM&P...57...85L |язык=en |тип=journal |автор=Liu, Lin-Gun |год=1992}}</ref>
<ref name="StarChild">{{cite web|url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|title=StarChild Question of the Month for October 2001|publisher=NASA Goddard Space Flight Center|author=High Energy Astrophysics Science Archive Research Center (HEASARC)|access-date=2012-04-20|archive-url=https://www.webcitation.org/69kxbATF7?url=https://starchild.gsfc.nasa.gov/docs/StarChild/questions/question38.html|archive-date=2012-08-08}}</ref>
<ref name="Stanley2005">''Stanley S. M.'' Earth system history. — 2nd ed. — New York: Freeman, 2005. — ISBN 978-0-7167-3907-4.</ref>
<ref name="Halliday">Halliday, A.N.; '''2006''': ''The Origin of the Earth; What’s New?'', Elements '''2(4)''', p. 205-210.</ref>
<ref name="Taylor">{{cite web
|last = Taylor
|first = G. Jeffrey
|date = 2004-04-26
|url = https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446|url-status=dead
|title = Origin of the Earth and Moon
|publisher = NASA
|access-date = 2006-03-27
|archive-url = https://www.webcitation.org/69kxiqRQz?url=https://solarsystem.nasa.gov/scitech/display.cfm?ST_ID=446
|archive-date = 2012-08-08
}}</ref>
<ref name="jas31_4_1118">{{статья|заглавие=The Aeronomy of Hydrogen in the Atmosphere of the Earth |издание=Journal of Atmospheric Sciences |том=31 |номер=4 |страницы=1118—1136 |bibcode=1974JAtS...31.1118L |doi=10.1175/1520-0469(1974)031<1118:TAOHIT>2.0.CO;2 |язык=en |тип=journal |автор=Liu, S. C.; Donahue, T. M. |год=1974}}</ref>
<ref name="sci293_5531_839">{{статья |заглавие=Biogenic Methane, Hydrogen Escape, and the Irreversible Oxidation of Early Earth |издание=Science |том=293 |номер=5531 |страницы=839—843 |ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/293/5531/839 |doi=10.1126/science.1061976 |pmid=11486082 |bibcode=2001Sci...293..839C |язык=en |тип=journal |автор=Catling, David C.; Zahnle, Kevin J.; McKay, Christopher P. |год=2001 |archive-date=2009-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090726222819/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/293/5531/839 }}</ref>
<ref name="abedon1997">{{cite web|author=Abedon Stephen T.|date=1997-03-31|url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm|url-status=dead|title=History of Earth|publisher=Ohio State University|access-date=2007-03-19|archive-url=https://www.webcitation.org/6F17z629O?url=http://www.mansfield.ohio-state.edu/~sabedon/biol1010.htm|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="arwps4_265">{{статья|заглавие=Hydrogen loss from the terrestrial planets |издание=Annual review of earth and planetary sciences |том=4 |номер=1 |страницы=265—292 |bibcode=1976AREPS...4..265H |doi=10.1146/annurev.ea.04.050176.001405 |автор=Hunten, D. M.; Donahue, T. M. |год=1976}}</ref>
<ref name="moran2005">{{cite web|last1=Moran|first1=Joseph M.|date=2005|url=https://www.nasa.gov/worldbook/weather_worldbook.html|url-status=dead|title=Weather|website = World Book Online Reference Center|publisher=NASA/World Book, Inc|access-date=2007-03-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6F17zYBBn?url=https://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="berger2002">{{cite web|last1=Berger|first1=Wolfgang H.|date=2002|url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|title=The Earth's Climate System|publisher=University of California, San Diego|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6F180Errm?url=http://earthguide.ucsd.edu/virtualmuseum/climatechange1/cc1syllabus.shtml|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="hydrologic_cycle">{{cite web|author=Various|date=1997-07-21|url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml|title=The Hydrologic Cycle|publisher=University of Illinois|access-date=2007-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6FHAZ1iIh?url=http://ww2010.atmos.uiuc.edu/(Gh)/guides/mtr/hyd/home.rxml|archive-date=2013-03-21}}</ref>
<ref name="rahmstorf2003">{{cite web|first1=Stefan|last1=Rahmstorf|date=2003|url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html|title=The Thermohaline Ocean Circulation|publisher=Potsdam Institute for Climate Impact Research|access-date=2007-04-21|archive-url=https://www.webcitation.org/6F180jPsW?url=http://www.pik-potsdam.de/~stefan/thc_fact_sheet.html|archive-date=2013-03-10}}</ref>
<ref name="Aoki">Первоисточник использует «секунды UT1» вместо «секунды среднего солнечного времени». — {{статья|заглавие=The new definition of universal time |ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomy-and-astrophysics_1982-01_105_2/page/359 |том=105 |номер=2 |страницы=359—361 |bibcode=1982A&A...105..359A |автор=Aoki, S.; Kinoshita, H.; Guinot, B.; Kaplan, G. H.; McCarthy, D. D.; Seidelmann, P. K. |год=1982 |язык=en |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |издательство=[[EDP Sciences]]}}</ref>
<ref name="zeilik1998">{{книга |заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics |ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |издание=4th |страницы=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |издательство=Saunders College Publishing |isbn=0-03-006228-4 |год=1998 |автор=Zeilik, M.; Gregory, S. A.}}</ref>
<ref name="angular">{{cite web|author=Williams D. R.|date=2006-02-10|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html|title=Planetary Fact Sheets|lang=en|publisher=NASA|access-date=2008-09-28|archive-date=2019-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20190403192322/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html|url-status=live}} — угловой диаметр Солнца и Луны указан на соответствующих страницах.</ref>
<ref name="aj136_5_1906">{{статья|заглавие=The Physical Basis of the Leap Second |ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-11_136_5/page/1906 |том=136 |номер=5 |страницы=1906—1908 |doi=10.1088/0004-6256/136/5/1906 |bibcode=2008AJ....136.1906M |автор=McCarthy, Dennis D.; Hackman, Christine; Nelson, Robert A. |месяц=11 |год=2008 |язык=en |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
<ref name="USNO_TSD">{{cite web|title=Leap seconds|publisher=Time Service Department, USNO|url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|url-status=dead|access-date=2008-09-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6GqfadvHY?url=http://tycho.usno.navy.mil/leapsec.html|archive-date=2013-05-24}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга
|год=2001
|заглавие=Discovering the Essential Universe
|издание=2nd
|издательство=W. H. Freeman
|bibcode=2003deu..book.....C
|isbn=0-7167-5804-0
|автор=Comins, Neil F.
}}.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}
* {{БСЭ3|статья=Земля}}.
* {{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|title=Solar System Exploration: Earth|publisher=NASA|access-date=2013-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6GVr8TSgV?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth|archive-date=2013-05-10}}
* ''Brownlee, Donald E.'' Planetary habitability on astronomical time scales // Heliophysics: Evolving Solar Activity and the Climates of Space and Earth / Eds. Carolus J. Schrijver, George L. Siscoe. — Cambridge University Press, 2010. — [https://books.google.com/books?id=M8NwTYEl0ngC&pg=PA79 P. 79]. — ISBN 978-0-521-11294-9.
* {{cite web
|author = David R. Williams.
|date = 2013-07-01
|url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html
|title = Earth Fact Sheet
|lang = en
|publisher = [[NASA]]
|access-date = 2014-04-08
|archive-url = https://www.webcitation.org/6GVr9SIKY?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html
|archive-date = 2013-05-10
}}
* {{книга
|год=1995
|заглавие=Global Earth Physics: A Handbook of Physical Constants
|издательство=American Geophysical Union
|место=Washington
|ссылка=https://books.google.com/books?id=aqjU_NHyre4C
|isbn=0875908519
|язык=en
|автор=Yoder, Charles F.
|ответственный=T. J. Ahrens
}}
* {{книга |заглавие=Earth system history |ссылка=https://archive.org/details/earthsystemhisto0000stan_j8i8 |год=2005 |издательство=Freeman |место=New York |isbn=978-0-7167-3907-4 |издание=2nd |ref=Stanley |автор=Stanley, Steven M.}}
* ''Ward, Peter Douglas; Brownlee, Donald.'' The life and death of planet Earth: how the new science of astrobiology charts the ultimate fate of our world. — Macmillan, 2003. — ISBN 0-8050-7512-7.
* {{книга |заглавие=Introductory Astronomy & Astrophysics |ссылка=https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil |издание=4th |страницы=[https://archive.org/details/introductoryastr0000zeil/page/56 56] |издательство=Saunders College Publishing |isbn=0-03-006228-4 |год=1998 |автор=Zeilik, M.; Gregory, S. A.}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = На древней метановой Земле было то ясно, то туманно |url = http://science.compulenta.ru/667612/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20120320003735/http://science.compulenta.ru/667612/ |archive-date = 2012-03-20 |url-status = dead |lang = ru }}
* [http://www.worldometers.info/ru/ Всемирная статистика в реальном времени]{{In lang|ru}}
* [https://www.webcitation.org/6GVr8TSgV?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth Профиль Земли] — [https://solarsystem.nasa.gov/ Исследование Солнечной системы]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130511235712/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Earth |date=2013-05-11 }} — [[НАСА|NASA]].{{In lang|en}}
* [https://web.archive.org/web/20140220162927/http://www.ncdc.noaa.gov/oa/climate/globalextremes.html Измерения температуры и осадков] — National Climatic Data Center{{In lang|en}}
* [https://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html Изменения климата] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20221115223602/https://www.nasa.gov/centers/goddard/earthandsun/earthshape.html |date=2022-11-15 }} — [[НАСА|NASA]]{{In lang|en}}
* [http://geomag.usgs.gov/ Геомагнетизм Земли] — [[Геологическая служба США]]{{In lang|en}}
* {{cite web |title = Фотографии Земли на сайте NASA |url = http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20090430041323/http://eol.jsc.nasa.gov/Coll/weekly.htm |archive-date = 2009-04-30 |url-status = dead |lang = en }}
* [https://earthobservatory.nasa.gov/ Земная обсерватория] — [[НАСА|NASA]]{{In lang|en}}
[[Акатегориа:Апланетақәа]]
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Адгьыл]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
li033mhfmolv8m990s668iwfu4okenj
Микеланџьело
0
4528
172619
170639
2026-08-24T13:30:02Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Микеланџьело]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
170639
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Микеланџьело|Микеланџьело (аҵакы)}}
{{Акарточка артист
| ахьӡ = Микеланџьело Буонарроти
| афото = Miguel Ángel, por Daniele da Volterra (detalle).jpg
| ахҵара = [[Даниэле да Вольтерра|Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ипортреҭ. Адеталь. 1545ш инарзынаԥшуа. Амҿы, ахәша. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк
| аира аҭыԥ = [[Капрезе-Микеланджело|Акапрезе]], [[Тоскана]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]]
| аԥсра аҭыԥ = [[Рим]], [[Лацио]], [[Папская область|Апапацәа ртәылаҿацә]]
| атәылауаҩра = [[Флорентийская республика|Флоренциатәи Ареспублика]], [[Папская область|Апапацәа ртәылаҿацә]]
| Азанааҭ = [[художник|Асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]], [[скульптор|аскульптор]], [[поэт|апоет]], [[генеральный подрядчик|аподриадҟаҵаҩ хада]]
| амеценат = [[Лоренцо Великолепный|Лоренцо Иблахкыгоу]], [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Лео X]], [[Павел III]]
| аԥсра зыхҟьаз =
| аԥсыжра аҭыԥ =
| анхарҭа =
| амилаҭра =
| алма-матер =
| аусураҭаҩ =
| арҿиара дуқәа =
| инырит =
| анашьамҭақәа =
| амазара =
| апартиа =
| адин =
| аԥҳәыс =
| ахаҵа =
| ацынхаҩы =
| ахәыҷқәа =
| абызшәақәа =
| амаҵура =
| аcаит =
}}
'''Микеланџьело Буонарроти''', мамзаргьы '''Микеланьоло, Микеланџьело'''<ref>{{Книга|автор=[[Дживелегов, Алексей Карпович|Дживелегов А. К.]]|заглавие=Микельанджело|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Молодая гвардия|год=1957|страниц=255|серия=Жизнь замечательных людей}}</ref>; ахьӡ наӡаны '''Микеланџьело ди Лодовико ди Леонардо ди Буонарроти Симони''' (аиталиан бызшәала Michelangelo di Lodovico di Leonardo di Buonarroti Simoni; [[Хәажәкырамза 6|Хәажәкырамза 6]], [[1475]]ш, [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Флорентийская республика|Флоренциатәи ареспублика]] — [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564]]ш, [[Рим]]){{Аиасра|био}} — [[изобразительное искусство Италии|италиатәи]] [[Скульптура|аскульптор]], [[Живопись|асахьаҭыхҩы]], [[архитектор]]{{Аиасра|работы}}, ахәыцҩы{{Аиасра|мыслитель}}. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиареи]]{{Аиасра|оценки}} раԥхьатәи [[барокко|абароккои]] раамҭақәа ирыҵаркуа иреиҳаӡоу аҟазацәа дыруаӡәкын, «Римтәи [[Архитектура барокко|абарокко архитектура]] аб» ҳәа иара иоуп ирыԥхьаӡо<ref>{{Книга|автор=Вёльфлин Г.|заглавие=Ренессанс и барокко|год=2004|место=СПб.|издательство=Азбука-классика|страницы=245}}</ref>.
Уи иусумҭақәа иара иԥсы анҭазгьы Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазара иреиҳаӡоу еихьӡарақәаны иԥхьаӡан<ref name="brit">{{cite web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|title=Michelangelo|work=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgDvbw5?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/379957/Michelangelo/|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref><ref>Wallace, 2011, с. 5.</ref>. Микеланџьело ԥшьынҩажәи жәба шықәса инарзынаԥшуа иниҵит — епоха дук, Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа инаркны [[Контрреформация|Аконтрреформациа]] аҟазара ахыҵхырҭақәа рҟынӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа жәахаҩык [[Список римских пап и антипап|Римтәи апапацәа]] рҽырыԥсахит- урҭ рҟынтә жәҩык рзаказқәа наигӡеит. Иԥсҭазаареи иусуреи ирызку адокументқәа рацәаны еиқәханы иҟоуп — ихааныз ауаа рышаҳаҭрақәа, Микеланџьело ихаҭа исалам шәҟәқәа, аиқәшаҳаҭрақәа, ихатәи изанааҭтәи анҵамҭақәа. Микеланџьело иара убас Мраҭашәаратәи Европа аҟазара раԥхьаӡатәи ахаҭарнак ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name="brit" />.
“Иусумҭақәа зегьы — игениалтәу ахаҭара змоу аҟаза индивидуалтә сахьаркыратә стиль иаҿырԥштәқәоуп. Ари Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдоу цәырҵроуп. Иара аҟазара аҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ҟазоуп, аҩызцәеи игәаанагара еицеиюызшоз ауааи имаӡамкәа, аҿыханҵатә ҟазараҿы изышьццылахьаз, иаабац агәаанагарақәа рыԥсахра зҽазызшәаз”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>.
Микеланџьело раԥхьатәи иофициалтә биограф [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]], иналукааша иҩымҭа “[[Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|Еицырдыруа асахьаҭыхҩцәеи, арыԥшьшьаҩцәеи, аргылаҩцәеи рыԥсҭазаара ахцәажәара]] ” аҟны Микеланџьело даликаауан, “дгениуп, далхуп... адгьылтә феномен акәымкәа, жәҩантәи феноменуп” ҳәа изиҳәон. Вазари излеиҳәоз ала, Микеланџьело «еиԥшу мҩак аҿы еидкыланы иҟаз азынџьырқәеи ашьамҭлаҳәқәеи ԥиҵәеит», ахәҭакахьала еицырдыруа «Давид» иҳаҭәара «ҳаамҭазтәии ажәытәӡатәии, абырзенцәеи римтәии рҳаҭәарақәа зегьы рыхьӡ-рыԥша рымнахит»<ref>Вазари, 1970, с. 312.</ref>.
“Иҟазараҿы Микеланџьело ииашаҵәҟьаны Флоренциатәны даанхеит, Џьоттои Мазаччиои зыԥсахаз ашьҭрамадаҩны. Иусумҭақәа рҿы Флоренциатәи ашкол асахьаркыратә стиль акульминациа аҟынӡа инеигеит, аха уи аамҭазынгьы иара ахы мап ацәнакуашәа иҟан”<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>.
Одним из самых впечатляющих произведений художника является роспись [[Потолок Сикстинской капеллы|потолка Сикстинской капеллы]] в [[Ватикан]]е. [[Гете, Иоӷанн Вольфганг фон|И. В. фон Гёте]] писал: «Не увидев Сикстинской капеллы, трудно составить себе наглядное представление о том, что может сделать один человек»<ref>''«…Ohne die Sixtinische Kapelle gesehen zu haben, kann man sich keinen anschauenden Begriff machen, was ein Mensch vermag»'' ({{книга|автор =Dorothea Scholl. |заглавие =Von den «Grottesken» zum Grotesken: die Konstituierung einer Poetik des Grotesken in der italienischen Renaissance |ссылка =https://books.google.com.ua/books?id=UPAmrjmGDhsC&dq=goethe+michelangelo&source=gbs_navlinks_s |издательство =LIT Verlag Münster |год =2004 |страниц =768 |страница =363 }}){{In lang|de}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|title=Johann Wolfgang von Goethe, Italian Journey (1786-1788), August 23, 1787|lang=en|access-date=2012-01-18|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgFp60Q?url=http://www.wisdomportal.com/Enlightenment/Goethe.html|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>. Среди его архитектурных свершений — проект перестройки [[Собор Святого Петра|собора Святого Петра]] в Риме и его величественного купола, лестница [[Библиотека Лауренциана|библиотеки Лауренциана]] во Флоренции, римская площадь Кампидольо (Капитолия).
Еиҳа еицырдыруа искульптуратә усумҭақәа иреиуоуп [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟа, [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] ибаҟа, раԥхьатәи «[[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]» [[Пьета|Пиета]] атемала иҟаҵаз уи ашьҭахьтәиқәа [[шедевр|ашедеврқәа]] (Қьырса иҵәыуара), насгьы [[Гробница Юлия II|Апапа Иули II иҳаҭгәын]] азы [[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]] «[[Рабы Микеланджело|Атәцәеи]]» рбаҟақәа.
Асахьаҭыхыҩ ду ирҿиамҭаҿы ихадароу ауаҩы ихаҭа иоуп, иара иусқәа, ифырхаҵарақәа. Микеланџьело ауаҩы ицәеижь аформақәа нцәахәҵас дырзыҟан, иԥсыи итемперамент ӷәӷәӷеи рыхҭынҵаны аус иуан<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>.
{{Ацитата алагара}} Микеланџьело иҟазаратә индивидуалраҿы Леонардо диеиԥшымызт... Уи апеизажи апортреҭи мап рцәикуан. Ҵыхәаԥҵәара змам аҵабырг еиуеиԥшым, ацәаныррақәеи ахәыцрақәеи рбеиара зегьы иара ауаҩытәыҩсатә фигурала иааирԥшуан, насгьы иара мацара аҟны... Микеланџьело идунеи атитанцәа дуқәа рдунеи акәын, ҳәаа змам ауаҩы иҟазаратә лшарақәа аазырԥуаз, иқәԥара афырхаҵаратә пафос, игәаҟрақәа рытрагедиатә ҵаулара зныԥшуаз. Иара иархитектуратә хаҿқәагьы, рдинамикеи, рформақәа рыҩныҵҟатәи аиҿагылареи, аскульптуратә пластикала иҭәуп, уи азы иара дымшәаӡакәа аклассикатә тектоника азакәанқәа еилеигон». <ref>Гращенков, 1966, с. 166.</ref>{{Ацитата алгара}}
== Ирҿиара аетап хадақәа ==
[[Файл:Atto di nascita Michelangelo.jpg|thumb|right|200px|<center>Микеланџьело иира ашәҟәы акопиа</center>]]
=== ихәыҷра ашықәсқәа ===
{{Anchor|Анысымҩа}}Микеланџьело диит [[Хәажәкырамза 6|хәажәкырамза 6]], [[1475|1475]] шықәсазы [[Капрезе-Микеланджело|Капрезе]], [[Тоскана]], [[Ареццо]] аҩадахьы, иӷарыз Флоренциатәи аамсҭа Лодовико Буонарроти<ref name="chaskor">{{Cite web |url=http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |title=История Давида – от Флоренции до Москвы |access-date=2022-06-02 |archive-date=2022-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220602033158/http://www.chaskor.ru/article/istoriya_davida_-_ot_florentsii_do_moskvy__27067 |url-status=live }}</ref> иҭаацәараҿы (аиталиан бызшәала Lodovico (Ludovico di Leonardo Buonarroti Simoni) (1444–1534шш), иара уи аамҭазы 169-тәи [[подеста|аподестас]] дыҟан<ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>. Абиԥарақәак рыҩныҵҟа Буонарроти-Симони рҭаацәара ахаҭарнакцәа [[Флоренция|Флоренциа]] абанкирцәа маҷқәа иреиуан, аха Лодовико ибанк афинансттә ҭагылазаашьа ахьчара илымшеит, убри аҟынтә зны-зынла аҳәынҭқарратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон<ref name="brit"/><ref>Брион, 2002, с. 6.</ref>. Идыруп, Лодовико иаристократиатә хылҵшьҭра дшазыгәдууз, избан акәзар Буонарроти-Симони рҭаацәареи амаркграфиниа [[Матильда Тосканская|Матильда Каноссатәии]] шьала-дала еизааигәан ҳәа рҳәон, аха уи шьақәзырӷәӷәоз адокументтә дырра-арақәа ҳә акагьы ыҟамызт. Иҵаҩы [[Кондиви, Асканио|Асканио Кондиви]] Микеланџьело ихаҭа уи агәра игон ҳәа азгәеиҭон, иашьа иԥа Леонардо иахь ииҩуаз асалам шәҟәқәа рҿы иҭаацәара раристократиатә хылҵшьҭра атәы игәалаиршәалон<ref>Condivi, 1999, с. 5.</ref>. Уильиам Уоллес иҩуан<ref>WilliamE. Wallace,''[https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 Michelangelo: The Artist, the Man, and his Times] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20161027192435/https://www.amazon.com/Michelangelo-Artist-Man-his-Times/dp/0521111994 |date=2016-10-27 }}'', Cambridge University Press{{In lang|en}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}"Микеланџьело иаԥхьа, даара имаҷҩын абас еиԥш иҟоу ахылҵшьҭра ҳамоуп ҳәа зҳәоз аҟазацәа. Асахьаҭыхҩцәа агербқәа рымацара ракәымкәа, ажәлақәаҵәҟьагьы рымамызт. Урҭ раб, рзанааҭ, ма рықалақь рыхьӡқәа рырҭон, урҭ рыбжьара иҟан Микеланџьело иаамҭазы инхоз еицырдыруаз [[Леонардо да Винчи]], [[Джорджоне|Џьорџьоне]]."{{Ацитата алгара}}
[[Каза Буонарроти|Каса Буонарроти]] имузеи ([[Флоренция|Флоренциа]]) аҿы иҵәаху Лодовико иҩымҭақәа инарықәыршәаны, Микеланџьело диит "(...) ашәахьа шьыжьымҭан, ишарԥазхаанӡа 4 ма 5 сааҭ раԥхьа." Ари ашәҟәынҵаҿы иара убасгьы иарбоуп хәажәкыра 8 рзы Сан Џьованни –ди- Капрезе ауахәамаҿы дшырнаҭыз, насгьы дызнаҭыз рхьӡқәагьы<ref>Wallace, 2011, с. 63.</ref>.
{| class="wikitable collapsible collapsed"
!colspan="3"|Микеланџьело дызнаҭыз
|-
! Ихьӡ урысшәала !! Италиа бызшәала ихьӡ !! Азгәаҭа
|-
| Дон Даниелло ди Сер Буонагуида || ''Don Daniello di Ser Buonaguida'' || Флоренциантә, Сан Џьованни аухәама апап
|-
| Дон Андреа ди... || ''Don Andrea di …''*|| Поппинтә, Диччиано аберҭыԥ аҟынтәи апап (италиан бызшәала: Диччиано)
|-
| Џьованни ди Наури || ''Giovanni di Naurii'' || Капрезентә
|-
| Иакопо ди Франческо|| ''Jacopo di Francesco'' || Казурионтә (италиан бызшәала: Казурио)**
|-
| Марко ди Џьорџьо || ''Marco di Giorgio'' || Капрезентә
|-
| Џьованни ди Биаџьо || ''Giovanni di Biaggio'' || Капрезентә
|-
| Андреа ди Биаџьо || ''Andrea di Biaggio'' || Капрезентә
|-
| Франческо ди Иакопо дель Андуино || ''Francesco di Jacopo del Anduino''** || Капрезентә
|-
| Сер Бартоломео ди Санти дель Лансе || ''Ser Bartolomeo di Santi del Lanse''** || Анотариус
|-
!colspan="3"|* <small>''Идырым''</small> ** <small>''иаԥ хьаас и ҳамоу''</small>
|-
|}
Микеланџьело ахаангьы иан Франческа ди Нери дель Миниато ди Сиена лыӡбахә иҳәаӡомызт, лара заа аҭаацәара далалеит, насгьы лара лассы-лассы лцәа лтәымқәа дахьыҟалоз азы лгәабзиара уашәшәырахан, Микеланџьело фышықәса анихыҵуаз лыԥсҭазаара далҵит, иашьеи иаби иареи ирыбжьаз асалам шәҟәқәа рҿы зныкгьы иан лыӡбахә имҳәацызт<ref name="cc">{{книга|автор =Charles Clément. |заглавие =Michelangelo |издательство =S. Low, Marston, Searle, & Rivington, ltd. |год =1892 | страниц=5 |ссылка=https://books.google.com.ua/books/about/Michelangelo.html?id=G-sDAAAAYAAJ&redir_esc=y|язык=en}}</ref><ref>Брион, 2002, с. 9.</ref>.
Лодовико Буонарроти дбеиамызт, имаз амазара маҷ аҟынтәи иоуаз ахашәала ихәыҷы рацәа рныҟәгаразы аарла изхон. Уи азы, Микеланџьело ааӡаҩ ԥҳәыс длиҭар акәхеит, Сеттиниано зыхьӡыз ақыҭан инхоз «скарпелино» иԥҳәыс. Уаҟа, хаҵеи-ԥҳәыси Тополино ирааӡаз ахәыҷы аԥхьареи аҩреи иҵаанӡа анышәаԥшь аус адулареи ахҵәага ахархәареи иҵеит. Ишыҟазаалакгьы, Микеланџьело ихаҭа аамҭақәак рышьҭахь иҩыза, инысымҩа зҩуаз [[Вазари, Джорджо|Џьорџьио Вазари]] абас иеиҳәон:
{{Ацитата алагара}}“Сбаҩхатәраҿы бзиарак ыҟазар, уи зыбзоурахаз сахьиз аретинатәи шәыдгьыл аҳауа ауп, насгьы абаҟақәа злаҟасҵо аԥҟагақәеи ажьаҳәеи сзааӡаз лыхш иалысхит” ҳәа.<ref>Вазари, 1970, с. 298.</ref><ref>Tolnay, 1943, с. 11.</ref>{{Ацитата алгара}}
[[Файл:Michelangelo Buonarroti - Codex Vallardi 2491 r.jpg|thumb|right|170px|{{center|Амҵәыжәҩақәа змоу агәылшьап зықәгылоу ашлем зхаз аибашьҩы ихы. Ақьаад, акалам, ачернила. Лувр, Париж}}]]
Микеланџьело Лодовико аҩбатәи иԥа иакәын. Фриц Ерпели иашьцәа аниз ашықәсқәа азгәеиҭеит: Лионардо (италиан бызшәала: Lionardo) — 1473 ш, Буонаррото (италиан бызшәала: Buonarroto) — 1477ш, Џьовансимоне (италиан бызшәала: Giovansimone) - 1479 ш иара убас Џьизмондо (италиан бызшәала: Gismondo) — 1481ш. Иан дыԥсит 1485 шықәсазы, иԥҳәыс лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, Лодовико аҩынтәраан аҭаацәара далалеит. Микеланџьело ианԥса Лукрециа Убальдини лакәхеит<ref>Роллан, 1992, с. 91.</ref>. Иаарласны Микеланџьело Флоренциа иҟаз Франческо Галатеа да Урбино (италиан бызшәала: Франческо Галатеа да Урбино) ишкол ахь ддәықәырҵеит, аха арԥыс аҵаразы гәацԥыҳәара дук ааирԥшӡомызт: иара еиҳа еиӷьишьон асахьаҭыхҩцәа рыҿцәажәара, аиконақәеи афрескақәеи рықәҭыхра<ref>Condivi, 1999, с. 9.</ref>.
=== Иҿара. Раԥхьатәи аусумҭақәа ===
[[Файл:Studio romanelli, da Emilio zocchi, michelangelo giovane scolpisce la testa di fauno 04.jpg|thumb|right|170px|Чезаре Ӡокки. Микеланџьело қәыԥш [[Голова Фавна|афавн ахы]] ҭаԥиҟоит, ақәҭыхра, аоригинал ыӡхьеит.]]
[[Файл:Museo Conforti, Ponton di Sant'Ambrogio di Valpolicella. Tondo Pitti 1.jpg|thumb|200px|справа|Тондо Питти. 1503-1505 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Барџьелло, Флоренциа]]
[[Файл:Michelangelo's Pietà, St Peter's Basilica (1498–99).jpg|thumb|200px|left|Пиета. 1499ш. Амармалташь. Аԥшьа Пиотр иныхабаа, Ватикан]]
[[Файл:'David' by Michelangelo Fir JBU002.jpg|thumb|200px|left|Давид. 1501-1504 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Академиа агалериа, Флоренциа]]
[[Файл:Michelangelo, ignudo 17.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. Сикстинтәи акапелла аплафон аҿы иҭыху аҭӡынҵа ахәҭаҷ. 1511ш]]
1488 шықәсазы аб иԥа игәазыҳәарақәа дрықәшаҳаҭхан, асахьаҭыхҩы [[Доменико Гирландайо|Доменико Гирландаио]] иҟазарҭа ҵаҩыс даиҭеит<ref>Вазари, 1970, с. 299.</ref>. Абраҟа Микеланџьело иоуит асахьаҭыхра ихадоу амаҭәарқәеи атехникеи рҵаразы алшара; [[Джотто ди Бондоне|Џьотто]], [[Мазаччо]] реиԥш иҟоу Флоренциатәи асахьаҭыхҩцәа русумҭақәа карандашьла иҟаиҵаз иақәҭыхымҭақәа уи аамҭа иаҵанакуеит; абарҭ акопиақәа рҿы Микеланџьело изы иҟазшьарбагоу аформақәа рскульптуратә ԥшра ааԥшит<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|title=Скульптура — светоч живописи|lang=ru|access-date=2012-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130911231941/http://www.mikelangelo.ru/txt/1skulptor.shtml|archive-date=2013-09-11|url-status=live}}</ref>. Иара иҭыхымҭа «[[Мучения святого Антония|Аԥшьа Антони игәаҟрақәа]]» ([[Шонгауэр, Мартин|Мартин Шонгауер]] иҭыхымҭа шьаҭас иҟаҵаны) уи аамҭа иаҵанакуеит.
Микеланџьело Гирландаио иҟазарҭаҿы шықәсык аҵара иҵон. Шықәсык ашьҭахь, Микеланџьело [[Сан-Марко (Флоренция)|Сан-Марко]] абаҳчақәа рҿы иҟаз [[Бертольдо ди Джованни|Бертольдо ди Џьованни]] исахьаҭыхратә школ ахь диасит, уи еиҿикааит [[Медичи, Лоренцо|Зеиԥш ыҟам Лоренцо Медичи]], уи Микеланџьело қәыԥш илаз аҟыбаҩ ибеит. 1490 шықәса инаркны 1492 шықәса рҟынӡа Микеланџьело [[Медичи]] иаҳҭынраҿы дыҟан, [[Палаццо Медичи-Риккарди|Медичи ипалаццо]] аҿы дынхон<ref>Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников, 1983, с. 6.</ref>. Платон иакадемиа иаҵанакуаз афилософцәеи иареи еибадырит ([[Фичино, Марсилио|Марсилио Фичино]], [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]], [[Пико делла Мирандола, Джованни|Пико делла Мирандола]]). Диҩызахеит [[Лев X|Џьованни]] (Лоренцо аҩбатәи иԥа, аԥхьаҟа Апапа Лев X) иара убас [[Климент VII|Џьулио Медичи]] ([[Джулиано Медичи]] изакәантәым иԥа, ахьаҟатәи Апапа Климент VII<ref>Wallace, 2011, с. 30.</ref>). Иҟалап, абри аамҭазы, жәибжь шықәса раҟара анихыҵуаз, заатәи иусумҭақәа аԥиҵазар: ''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуанаҿ]]'', ''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]]''. Медичи данԥсы [[1492|1492]] шықәсазы, Микеланџьело иҩныҟа дхынҳәит.
1494-1495 шықәсқәа рзы Микеланџьело [[Болонья|Болоние]] дынхон, Аԥшьа Доминик ахыргьагьазы аскульптурақәа ҟаиҵон. Болоние иара ибеит [[Никколо дель Арка|Никколо делль 'Арка]] итерракотатә скульптурақәа, "[[Оплакивание Христа (Никколо дель Арка)|Қьырса иҵәыуара]]" агәыԥ иаҵанакуаз, насгьы, иҟалап, урҭ рыдраматәи рекспрессивтәи ҟазшьақәа гәникылазар. Иҟалап, Болониетәи ицәаныррақәа аныԥшзар [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиета]]ҿы Қьырса ихы-иҿи инапқәеи раарԥшраҿгьы.
1495 ш азы, Доминикантәи ақьырсианра аларҵәаҩ [[Джироламо Савонарола]] напхгара ахьыҟаиҵоз Флоренциаҟа дхынҳәит, иаԥиҵеит аскульптурақәа «Аԥшьа Иоанн», «[[Спящий Амур (Микеланджело)|Ицәо Купидон]]». 1496 шықәсазы акардинал [[Рафаэль Риарио|Рафаель Риарио]] Микеланџьело иҟаиҵаз амармалташьтә Купидон ааихәеит, насгьы аҟаза [[Рим]]ҟа дааиԥхьеит, уахь Микеланџьело рашәарамза 25 рзы дцеит. 1496-1501 шықәсқәа рзы иара [[Бахус (Микеланджело)|Бахус]] искульптуреи [[Пьета (Микеланджело)|Ватикантәи Пиете]] аԥиҵеит. Ари аҟаза заатәи, иналукааша иусумҭақәа иреиуоуп. [[Пьета|Пиета]] ҟаиҵеит аскульптор 24 шықәса анихыҵуаз 1499 шықәсазы. Азаказ изҭази иареи ирыбжьаз аиқәышаҳаҭра аусурақәа рхырқәшаразы шықәсык акәын инаҭоз. Микеланџьело амаҭәахәқәа ралхра даара дацклаԥшуан, убри аҟынтә жәымзы [[Каррара]] дыҟан, инаало [[Каррарский мрамор|амармалташь]] аблок алхны Римҟа иааигарц азы. Ари аусумҭа ахазынара авторра азҵаара аимак-аиҿак цәырнагеит, нас аҟаза ԥагьа Анцәа Иан лгәы иахганы игаз амаҟаҿы алаҭын бызшәала аҩыра ҭаԥиҟеит: “MICHEL.AGELVS BONAROTVS FLORENT.FACIEBAT” (Флоренциатәи Микеланџьело Буонарроти инаигӡеит) ҳәа<ref> Балдини У. Микеланджело-скульптор. Полное собрание скульптур. — М.: Планета, 1979. — С. 79 </ref>. Иахьазы ари ашедевр [[Ватикан]] иҟоу [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аҟны хазы игоу акапеллаҿы иҵәахуп.
[[1501|1501]]ш. азы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит, Пикколомини аныҳәарҭеи [[Давид (Микеланджело)|Давид]] ибаҟеи рзы аскульптурақәа ҟаиҵеит. [[Рашәарамза 8|Рашәарамза 8]], [[1504|1504]] шықәсазы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь [[Площадь Синьории|Пиацца делла Синьориа]] ашҭаҿы ажәлар рҿаԥхьа иқәдыргылаз аформа мацара акәӡамызт узыршанхоз, иџьашьатәын абиблиатә фырхаҵа дҟьантазӡа даазырԥшыз асахьаҭыхҩы қәыԥш игәаӷьра. Уи ақалақь ауааԥсыра раӷьырак иргәамԥхеит, аха егьа ус иҟазаргьы, усҟан ареспублика аӷацәа ирҿагылаз Флоренциаа ргәадура иахаҿсахьаны иҟалеит.
[[1503|1503]] шықәсазы «Жәаҩаюык ацҳаражәҳәаҩцәа» аԥҵан, [[Санта-Мария-дель-Фьоре|Санта –Мариа- дель Фиоре]] аныхабаа азы «Аԥшьа Матфеи» аус адулара далагеит.
1503-1506 шықәсқәа рзы Микеланџьело х-[[тондо]]к аԥиҵеит (игьежу аформатала ихҭыху асахьақәа): “[[Мадонна Дони]]” ҳәа изышьҭоу, насгьы арелиефтә тондоқәа “[[Тондо Таддеи|Таддеи Мадоннеи]]”, “[[Тондо Питти|Питти Мадоннеи]]”. 1498-1501 шықәсқәа рыбжьара Микеланџьело даҽа скульптуратә [[шедевр|шедевркгьы]] аԥиҵеит: «[[Мадонна Брюгге|Мадонна Бриугге]]». [[1504|1504]] шықәсазы аҟаза [[палаццо Веккьо|палаццо Веккио]] иҟоу хәышәҩык рхеилак азал азы “[[Битва при Кашине (Микеланджело)|Кашинтәи аибашьра]]” ҳәа изышьҭоу афреска аԥҵаразы азаказ иоуит, уи синьориа аӡбарала [[Леонардо да Винчи]] диацлабны иҭихыр акәын.
=== Иҭәымҭа ===
[[1505|1505]] шықәсазы Микеланџьело [[Рим]]ҟа диԥхьеит Апапа [[Юлий II|Иули II]]. Наӡаӡатәи ақалақь аҿы Микеланџьело зегьы ддыршанхеит: [[Колизей|Колизеи]] амҽхак, [[Пантеон (Рим)|апантеон]] аҳаракыра, [[Римский форум|римтәи афорумқәа]]. Иаанханы иҟоуп ажәытәӡатәи архитектура, агәашәқәа, аколоннақәа, акапителқәа, аҳамԥқәа, рыхәҭаҷқәа ртәы зну исахьақәа ркопиақәа 280<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>.
Апапа Иули зеиԥшыҟам хәыцрак изцәырҵит: ақьырсиантә дунеи аныҳәарҭа хада, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] агәҭаны [[мавзолей|имавзолеи]] ду аргылара: Микеланџьело дҵас ииҭеит ибаҟа апроект аус адиуларц — иуадаҩу архитектуратә еиҿкаара, аҩныҵҟа акапелла змоу, жәабала аскультурақәа рыла ирԥшӡоу<ref> Переписка Микель-Анджело Буонарроти и жизнь мастера, написанная его учеником Асканио Кондиви. — СПб.: Шиповник, 1914 </ref>. Ас еиԥш иҟоу зеиԥшыҟам апроект азы амармалташь алхразы [[Каррара]] аа-мзы дыҟан. Агәымшәара змаз аҟаза игәы иақәшәон аргылара дуқәа рыҟаҵара; урҭ рҿы иара зеиԥшыҟам ихатәы идеиақәа рынагӡаразы алшарақәа ибон. 1505 инаркны 1545 шықәса рҟынӡа, уи аҳаҭгәын аус идиулон, уи азы еишьҭагылаз хә-версиак еиқәиршәеит, иналукааша Моисеи искульптура аԥиҵеит, ҩыџьа атәцәа рбаҟақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, апапа ари апроект ахь аинтерес ицәыӡит. Уи агәҭак ҿыц изцәырҵит — Аԥшьа Пиотр иныхабаа аиҭашьақәыргылара иҭаххеит, Микеланџьело иусурақәа рыхәԥса ашәара мап ацәикит, аахәаҩи аҟазеи еисит, аусурагьы хыркәшамкәа иаанхеит. Заҳаҭыр ладырҟәыз аҟаза зегь ааныжьны, Римынтә Флоренциаҟа дыбналеит<ref>Гращенков, 1966, с. 168.</ref>.
Римтәи апапеи иареи реинышәара ҟалеит [[Болонья|Болоние]] 1506 шықәсазы, абҵарамза мзазы. Микеланџьело апапа иџьазтә ҳаҭәара аҟаҵара дҵас ииҭеит, уи 1507 шықәсазы уи аус адиулон (ԥыҭрак ашьҭахь иара ықәыргеит).
Жәабран мза, 1508 ашықәсазы Микеланџьело ҩаԥхьа Флоренциаҟа дхынҳәит. Лаҵарамзазы, апапа идҵала, еиҭа Римҟа дхынҳәит, азаказ ҿыц анагӡаразы. 1508 инаркны 1512 шықәса рҟынӡа аҟаза Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҿы «аскульптуратә фигура дуӡӡақәа» ҭихуан. Акапелла аҩныҵҟа шыҭбаамызгьы, иара аҭуан аҟны ихьыԥшым аԥҵамҭа ҟаиҵеит, алшара ду змаз аахәаҩ ииҭахызи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәоз. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала иҟаҵаз, аҭуан аҿы «иԥыруа» иҭыхыз, афигура дуқәа зныз архитектуратә каркас, ауаҩы идоуҳа амч дуқәа аҳра ахьыруаз ихыҭхәыцаау адунеи ахь ииаигеит. Афреска хәҭа рацәалатәи композициак, адунеи аншаз инаркны аӡхыҵра ду аныҟала аҿынӡа ауаатәыҩса рҭоурых аанарԥшуеит, иара хышә инареиҳаны ахаҿсахьақәа ануп<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>.
[[1513|1513]] рзы Микеланџьело зыжәҩахыр дыҵакны дызмаз, Апапа Иули II иԥсҭазаара далҵит. Флоренциатәи Џьованни Медичи иакәхеит Римтәи апапа ҿыц [[Лев X|Лео X]] ҳәа иҟарҵаз. Микеланџьело аиқәшаҳаҭра ҿыц инапы аҵаиҩит Иули II иҳаҭгәын аус адулара ацҵаразы. Аха мзызқәак ирыхҟьаны, апроект ду хыркәшамхеит. Асканио Кондиви иажәақәа рыла, ҩынюажәа шықәса инеиуаз ари «аҳаҭгәын атрагедиа» «Микеланџьело иԥсҭазаара азгьы итрагедианы иҟалеит»<ref>Гращенков, 1966, с. 169.</ref>.
[[Файл:Michelangelo Buonarroti tomb.JPG|thumb|Микеланџьело Буонарроти инышәынҭра ахаҳә Флоренциа Санта-Кроче ауахәама аҿы. 1570ш. Џьорџьо Вазари иҟаиҵаз Микеланџьело ипроекти ибаҟеи]]
[[1514|1514]] шықәса ԥхынгәымзазы Микеланџьело ҩаԥхьа [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа дхынҳәит. Медичи [[Базилика Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцотәи]] рҭаацәаратә уахәама аԥхьатәи аган аԥҵаразы адҵа иоуит. [[1516]]-[[1519|1519]] шықәсқәа рыбжьара Сан-Лоренцо ауахәама азы амармалташь аиуразы [[Каррара|Каррареи]] [[Пьетрасанта|Пиетрасантеи]] рышҟа акырынтә дцеит. Аха ари аусгьы рыцҳарала ихыркәшахеит. 1520 шықәсазы аԥара ахьыҟамыз иахырҟьаны апапа идҵала аусқәа зегьы иаалырҟьан иаанкылан. Мызқәак рышьҭахь, аҟаза даҽа заказк иоуит: ари ауахәамаҿы Медичи рҭаацәаратә ԥсыжырҭа ҿыц иргылар акәын. Уи ҳаамҭазы [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]] ҳәа иашьҭоуп. Иара убас Сан-Лоренцо абазилика иадыз [[Библиотека Лауренциана|Лауренцианатәи абиблиотека]] апроект ҟаиҵон, иагьиргылон.
1527 шықәсазы Медичи Флоренциа даналырца, абарҭ аусурқәа аанкылан: гәыла апатриот, ареспубликанец Микеланџьело ажәлар реиҿкаара далалеит, [[Сан-Миньято|Сан-Миниато]], [[Пиза]], [[Ливорно]], [[Феррара]] рырӷәӷәарҭақәа рхылаԥшҩы хадас дҟаҵан, аха иусура ааныжьны [[Уанаҿа|Венециа]]ҟа дцеит, уантә [[Франциа|Франциа]]ҟа дцарц азы, аха дааиԥхьхәыцаан иқалақь гәакьахь дхынҳәит, уи [[Осада Флоренции|аимпериатә арқәхәҭақәа анақәлоз]] аамҭазы акыр дацхрааит. Флоренциа аилыбгара аҟаза ашәарҭара ду изаанагон, аха уи иҟазара ахь ирымаз аҳаҭыри, Апапа [[Климент VII]] Медичи ркапелла ахыркәшаразы имаз агәазыҳәареи роуп деиқәзырхаз. 1534 шықәсазы Флоренциа наӡаӡа иааныжьны Римҟа дцеит<ref>Гращенков, 1966, с. 170.</ref>.
1534-1541 шықәсқәа рзы, Сикстинтәи акапеллаҿы, аҟаза ихиркәшеит драмала иҭәыз «[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» захьӡыз афреска ду, иара убас Ватикан [[Капелла Паолина|Паолинатәи акапелла]] аҟны асахьақәа ҭихит (1542-1550шш). 1546 ш азы [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло]] данԥсы ашьҭахь, Микеланџьело Рим архитектор хадас дҟалеит. Микеланџьело иархитектуратә усумҭақәа рыԥшӡареи рыссирреи рыла удыршанхоит — [[Капитолий (холм)|Акапитолиатәи ашҭа аансамбль]], Рим игылоу [[Собор св. Петра|Ватикантәи аныхабаа]] апсида, акупол.
[[1546|1546]] азы, Апапа Павел III изы, иара ихиркәшеит [[Палаццо Фарнезе]] (афасад хада аҩбатәи аихагыла, агәараҭа аганахьала афасад ахԥатәи аихагыла, акорниз) насгьы акапитолиа ашҭа апроект ҟаиҵеит; апроект аԥсҭазаара аларҵәаразы акыр аамҭа аус руан, аха аҟаза иԥсы ахьынӡаҭаз уи хыркәшамхеит. Аха, ҳәарада, зегь реиҳа ихадоу адҵа, иԥсы ҭанаҵы изгәакьаз Флоренциаҟа ихынҳәраҿы иԥырхагаз, Микеланџьело Аԥшьа Пиотр иныхабаа архитектор хадас иҟаҵара акәхеит. Римтәи Апапа абас игәра шигоз аниба, Микеланџьело агәазыҳәара бзиа ааирԥшырц азы аусԥҟаҿы иазгәарҭарц иҭаххеит,аргыларақәа рҿы аус ахьиуа Анцәа иахь имоу абзиабара ишабзоуроу, насгьы иус ахәԥса шимго атәы.
=== Иԥсреи анышә иамадареи ===
Микеланџьело иԥсҭазаара далҵит [[Жәабранмза 18|жәабранмза 18]], [[1564|1564]] шықәсазы Рим, 89 шықәса анихыҵуаз. Микеланџьело иԥсра мышқәак шагыз, иашьа иԥа Леонардо Римҟа дааит, уи жәабранмза 15 рзы Микеланџьело иҟаиҵаз аҳәарала Федерико Донати асаламшәҟәы изиҩит<ref>Роллан, 1992, с. 195.</ref>. Иԥсра шаҳаҭцәас иаман [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]], [[Даниеле да Вольтерра]], Диомеде Леоне, аҳақьымцәа Федерико Донати, Герардо Фиделиссими, иара убас имаҵуҩы Антонио Францезе<ref>Роллан, 1992, с. 196.</ref>. Дыԥсаанӡа аԥхьа, иара ишиҟазшьаз еиԥш иаазыркьаҿны ауасиаҭ аанижьит: «Сыԥсы Анцәа исҭоит, сцәеижь адгьыл, смал сҭынхацәа»<ref>Вазари, 1970, с. 402.</ref>.
Апапа [[Пий IV|Пии IV]] иҭахын Микеланџьело Рим анышә дамаидарц, Аԥшьа Пиотр иныхабаа аҿы аҳаҭгәын ргыланы<ref>{{cite web|url=http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|title=«Последний день жизни, первый день покоя!» (18 февраля 1564)|access-date=2012-01-22|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20131006175224/http://www.mikelangelo.ru/txt/24end.shtml|archive-date=2013-10-06|url-status=live}}</ref>. Жәабранмза 20, 1564 шықәсазы Микеланџьело иԥсыбаҩ аамҭала [[Санти-Апостоли|Санти- Апостоли]] абазиликаҿы ишьҭан.
Хәажәкырамза алагамҭазы аскульптор иԥсыбаҩ маӡала Флоренциаҟа ииаргеит, 1564 шықәса ԥхынгәымза 14 азы [[Макиавелли, Никколо|Макиавелли]] иҳаҭгәын азааигәара, [[Санта-Кроче (Флоренция)|Санта-Крочетәи]] аухәама аҿы пату ду иқәҵаны анышә дамардеит<ref>Вазари, 1970, с. 419.</ref><ref>Эрпель, 1990, с. 15.</ref>.
== Аҭеиҭыԥш ==
[[Файл:Michelangelo engrave.jpg|thumb|right|150px|<center>Микеланџьело ипортреҭ зну агравиура 1545ш. иҵаҩы Асканио Кондиви ииҩыз ашәҟәы «Микеланџьело Буонарроти иҩымҭақәеи Аҟаза иԥсҭазаареи» аҟынтә. — Санкт-Петербург: Шиповник, 1914ш. </center>]]
[[Файл:DSC02316 Daniele Da Volterra - Ritratto di Michelangelo (1564) - Foto Giovanni Dall'Orto, 6-jan-2006.jpg|thumb|left|150px|<center>[[Даниеле да Вольтерра]]. Микеланџьело ибиуст. Аҟаза даныԥсы ихырхыз амаска ала иҟаҵоуп. 1564ш. Аџьаз. Кастелло Сфорцеско, Милан<small></small></center>]]
Микеланџьело иаанимыжьӡеит документла иарбоу хатәы портреҭк, аха, аҵарауаа рыҭҵаарақәа рыла, иусумҭақәа рҟны иҟазар алшоит аҟаза ихаҿсахьақәа, урҭ рыбжьара — «[[Святой Прокл|Аԥшьа Прокл Болониатәи]]», Олоферн ихы «Иудифи Олоферни» афрескаҿы Сикстинтәи акапелла аҭуан аҟны, Аԥшьа Варфоломеи ихырхыз ацәа иану ахаҿы («[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]]» афреска), «Пиета II» аҿы иҟоу Аԥшьа Никодим<ref>{{cite web|url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|title=What did Michelangelo Looked like?|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgji4aD?url=http://www.michelangelomodels.com/m_portraits.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>.
Иҟоуп Микеланџьело ипортреҭқәак, урҭ рҟны — [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]] иусумҭақәа (1520ш раҟара), [[Буджардини, Джулиано|Џьулиано Буџьардини]], [[Конте, Якопино дель|Иакопино дель Конте]] (1544-1545, [[Уффици|Уффици агалереиа]]), [[Венусти, Марчелло|Марчелло Венусти]] (капитолиа иҟоу амузеи), Франциско д'Оланда (1538-1539), [[Бонасоне, Джулио|Џьулио Бонасоне]] (1546) уҳәа егьырҭгьы. Иара ихаҿсахьа иҵаҩы Асканио Кондиви игәалашәарақәа рышәҟәы аҿгьы иааԥшуеит, икьыԥхьын 1553 шықәсазы, 1561ш азы [[Леони, Леоне|Леоне Леони]] аскульптор исахьа зну амонета ҭижьит<ref>{{cite web|url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg&retpage=22634|title=Lead medal of Michelangelo, by Leone Leoni|work=The British Museum|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgii2DC?url=http://www.britishmuseum.org/explore/highlights/highlight_image.aspx?image=ps364193.jpg|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>.
Микеланџьело иҭеиҭыԥш даналацәажәоз, [[Роллан, Ромен|Ромен Роллан]] шьаҭас иалихит Контеи д’Олланди рпортреҭқәа<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>:
“Микеланџьело ибжьаратәыз аура иман, ижәҩахырқәа ҭбаан, ицәеижь ӷәӷәан (...). Ихы гьежьын, илахь аԥшьганкгьы еиҟаран, акыҷырақәа рыла иҭаԥыҟҟаны иҟан. Ихцәы еиқәаҵәан, иҳәуан. Илақәа ҟәазмызт, аҩабжьа ԥшшәы рыман, аха рыԥшшәы рыԥсахуан, иԥынҵа иашан, агәҭа маҷк иалкьыкьын, иԥышәқәа ҵаӷан, ҵаҟатәи еиҳа еиҳан. Афавн ижакьа еиԥшын ижакьа хәыҷ, иӡамҩақәа ҭашәашәан. Аҭоурыхтә сахьақәа реиҳарак рҿы аскульптор ду иԥынҵа ҟьаҟьа зегьы рылаԥш иҵашәоит. Џьорџьио Вазарии Бенвенуто Челлинии еиҭарҳәаз аҭоурых ала (еиуеиԥшым аверсиақәа), Микеланџьело иԥынҵа ҭаԥҵәеит [[Торриджано, Пьетро|Пиетро Торриџьанои]] иареи реибапҟараан<ref>Вазари Дж. Жизнеописание Торриджано, флорентийского скульптора // Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих [https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240502150447/https://litresp.ru/chitat/ru/%D0%92/vazari-dzhordzho/zhizneopisaniya-naibolee-znamenitih-zhivopiscev-vayatelej-i-zodchih/95 |date=2024-05-02 }}</ref>.
Иара убасгьы иҟоуп агәаанагара, Микеланџьело [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҿы даарԥшуп<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2899%2909070-4/fulltext|title=Michelangelo's gout in a fresco by Raphael|author=Carlos Hugo Espinel|date=1999-12-18|publisher=The Lancet|work=Volume 354, Issue 9196|pages=2149—2151|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(99)09070-4|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgks9GN?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(99)09070-4/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live| issn=0140-6736}}</ref> ҳәа, аха ари аҵыхәтәанынӡа еилкаам<ref>{{cite web|url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2805%2972230-3/fulltext|title=Michelangelo's gouty knee|author=Wolfgang Kuehn|date=2000-03-25|publisher=The Lancet|work=Volume 355, Issue 9209|page=1104|lang=en|doi=10.1016/S0140-6736(05)72230-3|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgm9Y8G?url=http://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(05)72230-3/fulltext|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Микеланџьело данԥсы ашьҭахь, [[Даниеле да Вольтерра]] аскульптор имаскеи ибаҟеи ҟаиҵеит<ref>Роллан, 1992, с. 87—88.</ref>.
== Ирҿиаратә метод ==
{{Anchor|Аусумҭақәа}}Микеланџьело игени Аиҭарҿиара аамҭа аҟазараҿы мацара акәӡам анырра ахьыҟанаҵаз, уи адунеизегьтәи акультура аҿгьы ашьҭа ааннажьит. XVI ашәышықәсазы Џь. Вазари аҟаза изкны гәацԥыҳәарала иҩуан:
{{Ацитата алагара}}Иара иҟазара аҩаӡара рымам ажәытәтәиқәагьы иахьатәиқәагьы аҟазацәа. Иара имаз аидеиақәа рызхәыцреи, рызнеишьеи даара иҳаракын, ауаҩы инапала урҭ рыҟаҵара залшомызт, убри аҟынтә лассы-лассы иаԥҵамҭақәа хмыркәшаӡакәа иаанижьуан, уи моу зынӡагьы иқәихуан. Убас, иԥсра аламҭалазы инапала иҟаиҵаз инагӡамыз асахьақәа рацәаны иблит, иџьабаа атәы аӡәгьы имбартә азы,игени шԥишәоз амҩақәа рзеилымкаарц азы.<ref>Вазари, 1970, с. 296.</ref>{{Ацитата алгара}}
Микеланџьело иҟазаратә усура еиҳарак Италиатәи ақалақьқәа ҩба ирыдҳәалоуп: Флоренциеи Рими. Аха, иара иҭынха џьашьахәуп, игенигьы парадоксалтәуп. Иҭыхымҭақәа рҿы, ари аҟаза ахаангьы [[пейзаж|апеизажқәеи]] [[портрет|апортреҭқәеи]] ааирԥшӡомызт, егьырҭ ишыҟарҵоз еиԥш. Вазари иазгәеиҭон, Микеланџьело апортреҭқәа рзы азаказқәа идикыломызт, избанзар урҭ рҿы «инаӡоу аԥшӡара аарԥшра алшомызт». Иара дзызҿлымҳаз аформа мацара акәын: иҭихуан афигурақәа, ахқәа, ацәеижьқәа, хазы-хазы анапқәеи ашьапқәеи. Микеланџьело асахьаҭыхраҿи, аҿыханҵаҿи, архитектураҿи еснагь скульптор мацараны дыҟан, убри алагьы Флоренциатәи ашкол асахьаҭыхҩцәа зегьы рҟазшьа ҷыдақәа абсолиут аҟынӡа ишьҭихуан:. [[Беренсон, Бернард|Бернард Беренсон]], анемец -австриатәи ашкол атеоретикцәа дырхьыԥшны, уи аҟазшьа «аформа анырратә ҵакы» ҳәа ахьӡиҵеит<ref>Власов, 1997, с. 54.</ref>.
“Микеланџьело ажәытәӡатәи авторцәа дрыԥхьон,ахәҭакахьала ажәытәӡатәи аколоссқәа ртәы (ҷыдала, Витруви архитектор [[Дейнократ|Деинократ]] изку иажәабжь), зны, А. Кондиви ишазгәеиҭоз ала, Каррара ашьха ақәцә дахәаԥшуа, ари фигура дуӡӡак алхзар шԥабзиахоз ҳәа иҳәеит. Микеланџьело ауаҩы илшара аҳәаақәа дырҭыҵырц азы иҽԥишәон. Иара хықәкыла еиҳа иуадаҩу аганқәеи афигурақәа рҽыԥсахшьеи дрышьҭан адоуҳа аметафтизика аартразы... Иусумҭақәа иаадырԥшуеит асахьаҭыхратә антропоморфизм иреиҳаӡоу аҩаӡара, уи ашьаҭа ажәытәӡатәи аамҭазы иҳан, иара убасҟангьы уи мап ацәыркуан. Ари аарԥшышьа змам акы ауп...”<ref>Власов, 1997, с. 54—55.</ref>
Микеланџьело раԥхьаӡа акәны ажәытәӡатәи аамҭазы ишыҟаз еиԥш, идеалтәу аформаеи, абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз адоуҳатә еилаҩашьареи реидкылара хымԥада иҭаххеит. Иара [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иеилкаара ихы иархәаны, «аԥсыи аматериеи рыбжьара иҟоу аиҿагылара» аарԥшра иҽазишәеит. Аҟаза ари атема иаразнак изымԥшааит; уи раԥхьатәи иусумҭақәа рҿы иаарԥшымызт.
«Ажәытәӡатәи аамҭа ацәеижьтә идеали Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭазы иҟаз ақьырсиантә ҟазара ҿыц адоуҳатә пафоси ирыбжьоу аҟазаратә еиҿагылара Сикстинтәи аплафон аҟны инагӡаны иааирԥшит»<ref>Власов, 1997, с. 55.</ref>. Исахьаркыратә хәыцшьала дшыскульпторызгьы, Микеланџьело 1508-1512 шықәсазы Апапа Иули II изаказала Ватикан [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аплафон аҟны «атитантә аскульптуратә фигурақәа» рсахьақәа ҭихит. Адунеи аҿы аналогқәа змам ари аусумҭаҿы Микеланџьело Анцәа иҿагылара иазааигәаз игәымшәаратә идеиа наигӡеит: аҟазара аԥҵаҩы ихаҭа иацлабра алшоит, уи иҟаҵәҟьо акәымкәа, имԥсуа ауниверсалтә формахь анеиразы аҽазнашәалар ауп, насгьы адунеи аԥҵараҿы Анцәа иацлаблароуп. Акапелла аҩныҵҟа шдыумызгьы, иара аҭуан зынӡа ихьыԥшым аԥҵамҭаны иҟаиҵеит, амч ду змоу аахәаҩ иҭахрақәеи амонументалтә сахьаҭыхра аҭахрақәеи ирықәымшәо. Асахьаҭыхҩы афантастикатә, хақәиҭрала «иԥыруа» афигура дуқәа зну архитектуратә каркас, иԥсахит ауаҩытәыҩсатә доуҳа амч аҳра ахьауа ихыҭхәыцаау адунеи ала. Убас ала, Иҳараку Аиҭарҿиара аҟазара акырӡа ԥхьаҟа днахеит, иаамҭа аԥхьаҟа инаскьаган иргылеит<ref>Власов, 1997, с. 56.</ref>.
"Микеланџьело иҟазара Аиҭарҿиара алагамҭеи, аизҳареи, аҵыхәтәеи аанарԥшит"<ref>Власов, 1997, с. 60.</ref>. “Ари аҟаза иааирԥшит Аиҭарҿиара аҵакы иаша... акультура аҵакы ирӷәӷәеит, уи атенденциақәеи аиқәымшәарақәеи алогикатә хыркәшараҟынӡа инаигеит... Леонардои Рафаели дызлареиԥшмыз, иара дызхылҵыз ахәыцшьа астиль иԥсахит, уи аҳәаақәа дырҭыҵит. Иара ишәышықәса иаҩихит, уи моу Аиҭарҿиара ахаҭагьы»<ref> Баткин Л. М. Об истоках трагического в Высоком Возрождении // Микеланджело и его время. Сборник статей. — М.: Искусство, 1978. — С. 142—143</ref>.
1509 шықәсазы (Иҳараку Аиҭарҿиара анышәҭуаз аамҭазы) Микеланџьело Сикстинтәи аҭуан маҷк «иааиртит», абнақәа рыхәҭак ықәганы.Абри атәы анраҳа, «Рим ауааԥсыра зегьы акапеллахь инеит» ҳәа, [[Грабарь, Игорь Эммануилович|И. Е. Грабар]] иҩуан, иҟалап, маҷк иахирҟьацәазаргьы, «зегьы еилыркааит хьаас ирымаз, ргәы иҭаҵәахыз... насгьы астиль ҿыц — Абарокко — аԥҵан»<ref> Грабарь И. Э. Барокко // О русской архитектуре. — М.: Наука, 1969. — С. 315 </ref>.Џь. Вазари, ажәа «Барокко» макьана ишизымдыруазгьы, уи астиль «иџьашьахәу, иҳамбац, иҿыцу» ҳәа ахьӡиҵеит. Микеланџьело, ихатә стиль амчреи аекспрессиеи рыла, асахьаҭыхреи акомпозициеи рзы еицырдыруа агәаанагарақәа зегьы иԥсахит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Барокко // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. II, 2004. — С. 56 </ref>.
Апапа Иули II икардама азы иҟаҵаз Моисеи ибаҟа иазкны М. Дворжак иҩуан: «Абра ҳара иаабо зынӡа иԥсабаратәым,, мамзаргьы итрансценденталтәым,ари адунеи иатәым идеалым: уи ауаҩы илоу анцәа иҟәырҷаха апофеоз ауп, агәаӷь ӷәӷәа акт апофеоз ауп, уи аԥынгылақәа амам,ауаа анырра рынаҭоит, аӷацәа ашьаҟьоит».<ref>Дворжак, 1978, с. 22.</ref>
== Идоуҳатә ԥшаара, ипоезиеи ихатә ԥсҭазаареи ==
[[Файл:Dreamofhumanlife.jpg|thumb|200px|справа|Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара азхәыцрақәа. Ақьаад, италиатәи акарандашь. Курто аҟазаратә институт, Лондон]]
[[Файл:Studies for the Libyan Sibyl (recto); Studies for the Libyan Sibyl and a small Sketch for a Seated Figure (verso) MET DP826907.jpg|thumb|200px|left|Ливиатәи Сивилла. Аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭа. 1510 ш. инарзынаԥшуа. Ақьаад, асангина. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]]
[[Файл:Michelangelo, ignudo 18.jpg|thumb|200px|left|Иниудо. 1511ш. Сикстинтәи акапелла аплафон асахьанҵа ахәҭаҷ.]]
{{Anchor|Ахәыцҩы}}Еилкаам Микеланџьело изааигәаз ауаҩы диман ҳәа. (Кондиви уи «амонах еиԥш дыԥшьан » ҳәа иԥхьаӡон); исексуалра иазку агәаанагарақәа ипоезиа иадҳәалоуп. Микеланџьело хышә инареиҳаны асонетқәеи амадригалқәеи иҩит. Иҵаулоу [[Романтическая любовь|аромантикатә цәаныррақәа]] аазырԥшуа иусумҭа [[Томмазо деи Кавальери|Томмазо деи Кавалиери]] изкын, уи ҩажәихԥа шықәса ихыҵуан Микеланџьело 1532 шықәсазы данибаз. Усҟан Микеланџьело ихаҭа ихыҵуан ҩынҩажәи быжь шықәса. Ари ацикл, аӡәы даҽаӡәы изикыз, зааӡатәи иусумҭа ду акәхеит; Иара Шекспир иқәыԥшра ссир иазку исонетқәа раасҭа ҩынҩажәижәаба шықәса рыла еиҳабуп:
<blockquote>
: Схы-сҿы хьшәашәа амца акызшәа збоит
: Уи харантә сабылуеит, аҵаа еиԥш иҟоу ахьҭа сызныжьны;
: Исныруа амч ҩнапы ԥшӡак ханарҭәаауеит
: Имырҵысӡакәа аибакапанрақәа зегьы еиҭанагоит.</blockquote>
Кавалиери аҭак ҟаиҵеит: «Аҭоуба ҟасҵоит абзиабара шусҭо. Ахаан сара хаҵак уара уаасҭа бзиа дсымбац, ахаан аӡәы иҩызара абас сеиламҳац» ҳәа. Кавалиери Микеланџьело иԥсы ҭанаҵы дшизааигәаз даанхеит.
1542 ш рзы Микеланџьело Чеккино деи Браччи дибеит, уи шықәсык ашьҭахь иԥсҭазаара далҵит, уи анаҩс Микеланџьело анышәынҭратә епиграммақәа ҩынҩыжҽи ааба иҩит. Микеланџьело ибзиабаратә ажәеинраалақәа рсиужетқәа урҭ зызкыз ламысдарала рхы ианадырхәозгьы ыҟан: иҟазараҿы натурас имаз Фебо ди Поџьио абзиабаратә жәеинраала анизик аҭакс аԥара даҳәеит, натурас имаз даҽаӡәгьы, Герардо Перини, диҵаӷьычит.
Иара убасгьы идыруп, аҟаза ду иусумҭақәа рҿы ахаҵа ицәеижь нцәахәык еиԥш дшазнеиуаз, уи апластикеи аԥшӡареи. Зны-зынла ада, аҳәса рсахьа ҭихуамызт. Иазгәаҭатәуп, Сикстинтәи акапелла аҭуан аҿы асивиллақәа раарԥшразы аҽазыҟаҵаратә сахьақәа рҿы Микеланџьело зцәа-зжьы хтыз ахацәа рнатурақәа ихы ишаирхәоз, аҵыхәтәантәи астадиаҿы мацара акәын урҭ «еилаҳәаны» аҳәса рҿаԥшылара анриҭоз<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская капелла в Ватикане // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2008. — С. 757 </ref>.
[[мужской гомоэротизм|Ахацәа ргомоеротика]] ҳәа изышьҭоу аҟаза дуӡӡа анаҩстәи ибиографиеи ирҿиара аилкаареи аҿы агәыҩбара цәырнагон. Микеланџьело иашьа иԥа имаҭа Микеланџьело Буонарроти аиҵбы 1623 шықәсазы аҟаза иажәеинраалақәа, урҭ зызкыз ахацәа рхаҿқәа аҳәса рахь ииаганы иҭижьит. Џьон Аддингтон Симондс урҭ 1893 шықәсазы англыз бызшәахьы ианиеиҭеига ашьҭахь ауп, ахацәа ишрызкыз анеиҭашьақәдыргылаз. Иахьатәи аамҭазы, аҵарауаа шьоукы, ахаҿытә хьыӡцынхәрақәа шеиҭашьақәдыргылазгьы, ажәеинраалақәа "адоуҳатә диалог ажанр рымоуп, уаҟа аеротикатә поезиа ицқьоу ацәаныррақәа аанарԥшуеит " ҳәа рыԥхьаӡоит<ref> Поэзия Микеланджело в переводе А. М. Эфроса. — Москва- Берлин: Директ-Медиа, 2015 </ref>.
Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи аамҭазы Микеланџьело апоетесса, аԥҳәыс еиба, амаркиза [[Колонна, Виттория|Витториа Колонна]] лахь [[Платоническая любовь|адоуҳатә ҟазшьа змаз абзиабара]] иман. Дара 1537 шықәсазы Рим еибадырит, усҟан лара ҩынҩажәи быжьба шықәса лхыҵуан Витториа ҽыԥныҳәа лымамызт, лхымҩаԥгашьеи лдинхаҵареи рыла дылыркаауан. Дара рҩыџьа асонетқәа рыбжьан, лара лыԥсҭазаара далҵаанӡагьы аимадара дырӡуамызт. Арҭ асонетқәа реиҳарак урҭ рҩыџьагьы зызҳәыцуаз адоуҳатә зҵаарақәа ракәын изызкыз. Кондиви игәалаиршәоит Микеланџьело ииҳәаз. Уи иажәақәа рыла, иԥсҭазаараҿы даара дахьхәны дыҟан аԥҳәыс еиба лхаҿы, лнапы шикыз еиԥш, иахьгәыдимкылаз. Апоетесса хынҩажәа шықәса зхыҵуаз Микеланџьело иҩызара ду даԥсахеит. Лара заҵәык лакәхеит аҳәса рҟынтә Микеланџьело ихьӡ зыдҳәалоу. Аҵарауаҩ Нортон иҳәеит “лара лахь ииҩуаз ажәеинраалақәа... зны-зынла Кавалиери қәыԥш изикуаз асонетқәа раиҩдыраара уадаҩуп, иара Микеланџьело ихаҭагьы зны-зынла иажәеинраалақәа ажәлар ирылаирҵәаанӡа ажәа “синиор “ «синиора” ала иԥсахуан”<ref>{{Cite web|url=http://rictornorton.co.uk/michela.htm|title=The Passions of Michelangelo|publisher=rictornorton.co.uk|access-date=2017-09-08|archive-date=2008-10-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20081026021843/http://rictornorton.co.uk/michela.htm|url-status=live}}</ref>. Аамҭа анца ашьҭахь, иажәеинраалақәа акьыԥхьрахь инеиаанӡа иашьа иԥа имаҭа ацензура иахижьит.
1541 шықәсазы, лашьа Асканио Колонна Аапа [[Павел III]] дахьиҿагылаз иахҟьаны, Витториа Орвиетои Витербои дцеит. Аха уи асахьаҭыхҩи лареи реизыҟазаашьақәа ирԥырхагамхеит, дара ԥаса еиԥш еибабон, асалам шәҟәқәа рыбжьан. Лара Римҟа дхынҳәит 1544 шықсазы.
{{Врезка
|Выравнивание = right
|Без разрывов = 1
|Заголовок = <center>Асонет No 60</center>
|Содержание = <poem>
''Иреиҳау агенигьы хшыҩҵакык изацҵом
''амармалташь ахаҭа иҭаҵәахны иамоу
''убри ауп ҳаргьы
''Ахшыҩ иазыӡыҩруа анапы иаҳнарбо.
''Агәырӷьара сазыԥшума, агәҭынчымра сгәы иақәыӷәӷәома,
''Иҟәыӷоу, адонна бзиа, — бахь
''Зуал сықу, ахьымӡӷгьы хьанҭоуп сара сзы,
''Сара сҟыбаҩ ишшәыхәҭоу еиԥш шәҳаранамкуазар.
''Абзиабара амч акәым, шәыԥшӡара акәым,
''Ма шәыхьшәашәара, ма шәгәыԥжәара, ма шәтәамбара ақәыӷәӷәара
''Срыцҳарақәа дара роуп изхароу, -
''Избанзар, аԥсреи арыцҳашьареи еилалеит
''Шәгәаҿы — аха сгени рыцҳа
''Бзиабарала, аԥсра алхра заҵәык алшоит.
</poem>
|Подпись = «Микеланџьело»
}}
Еицырдыруа аҟаза инысымҩа зыҩуаз ишазгәарҭоз ала, “арҭ ҩыџьа ауаа хазынақәа рысалам шәҟәқәа абиографиатә интерес мацара акәмызт ирымаз, дара уи аепоха иаҭоурыхтә баҟаны иаанхеит, насгьы ирониала иҭәу, иҵаулоу ахшыҩҵакқәа реимдара иаҿырԥштәхеит<ref>''Бриллиант С. М.'' [http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html Микеланджело] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081019010541/http://michelangelo.ru/5/tezaurus/244/statia_6113.html |date=2008-10-19 }} серия ЖЗЛ</ref>.
Аҵарауаа Микеланџьело Витториа илзикуаз асонетқәа рзы ирыҩуан: «Рдоуҳатә еизыҟазаашьақәа Микеланџьело ипоезиа абзиабаратә-философиатә ҟазшьа дырҵаулеит,акристаллизациа аҟынӡа инаргеит. Уи 1530- тәи ашықәсқәа зегьы Микеланџьело идоуҳатә мҩақәҵага лроль назыгӡоз амаркиза лпоезиагьы иааныԥшит. Дара ражәеинраалақәа, «ркорреспонденциа» аамҭак азы ирыцынхоз ауаа азҿлымҳара арҭон; Иҟалап зегь раасҭа еицырдыруаз 60-тәи асонет акәзар, уи иҷыдоу аҵакы арҭон<ref name="стих">{{Cite web|url=http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|title=Стихи в переводе А.М. Эфроса - Микеланжело Б.|author=|website=|date=|publisher=lib.web-malina.com|access-date=2017-09-08|archive-date=2007-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20070819225546/http://lib.web-malina.com/getbook.php?bid=3252&page=8|url-status=live}}</ref>;
Виктториеи Микеланџьелои реицәажәарақәа акыр аус адуланы, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иркьыԥхьыз апортугалтә сахьаҭыхҩы [[Оланда, Франсиско де|Франсиско де Оланда]] ианҵамҭақәа рҿы иаанхеит<ref>''Francisco De Holanda.'' Dialogues with Michelangelo. Pallas Athene, 2006, ISBN 1-84368-015-7</ref>.
<gallery class="center" widths="180px" heights="200px">
Brügge-Liebfrauenkirche-Brügger Madonna DSC0229.jpg|[[Мадонна Брюгге|Бриуггетәи Мадонна]]. 1503ш. иназынаԥшуа. Амармалташь. Анцәа иан луахәама, Бриугге, Бельгиа
Tondo Doni, por Miguel Ángel.jpg|[[Мадонна Дони|Тондо Дони]]
'Moses' by Michelangelo JBU140.jpg|Моисеи. 1513-1516 шықәсқәа рзы. Амармалташь. [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро-ин- Винколи]] ауахәама, Рим
Pieta Bandini Opera Duomo Florence n01.jpg|[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]]. 1547-1555 шықәсқәа рзы. Амармалташь. Аҟазаратә аԥҵамҭақәа рмузеи, [[Флоренция|Флоренциа]]
Michelangelo pietà rondanini.jpg|[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]]. 1564ш. [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]] имармалташь, [[Милан]]
Il tribolo, aurora da michelangelo, 1534-37, 01.jpg|Н. Триболо. Ашьыжь (Аврора). Медичи ркапелла аскульптуразы амоделло. 1534-1537 шықәсқәа рыбжьара. Атеррокота. Барџьелло, Флоренциа
</gallery>
[[Файл:Микеланджело в своей студии.jpg|thumb|240px|справа|[[Делакруа, Эжен|Е. Делакруа]]. Микеланџьело иҟазарҭаҿы. 1850ш. Ақатәа, ахәша аканвас аҿы. Фабр имузеи, Монпелие]]
=== Еиҳа еицырдыруа ирҿиамҭақәа ===
{{main|Микеланџьело иусумҭақәа рсиа}}
* '''[[Мадонна у лестницы|Мадонна амардуан аҿы]].''' Амармалташь, [[1491]]ш иназынаԥшуа [[Флоренция|Флоренциа]], [[Каза-Буонарроти|Каза -Буонарроти]].
* '''[[Битва кентавров|Акентаврқәа реибашьра]].''' Амармалташь, 1492 ш. иназынаԥшуа, Флоренциа, Буонарроти имузеи.
* '''[[Пьета (Микеланджело)|Пиета]].''' Амармалташь, [[1498]]-[[1499]] шықәсқәа. [[Ватикан]], [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]].
* '''[[Мадонна Брюгге|Мадоннеи аԥшқеи]].''' Амармалташь, 1501ш иназынаԥшуа, [[Брюгге|Бриугге]], [[Церковь Богоматери (Брюгге)|Нотр-Дам ауахәама]].
* '''[[Давид (Микеланджело)|Давид]].''' Амармалташь, 1501-1504 шықәсқәа, Флоренциа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Аҟазара лыԥшаах академиа]].
* '''Мадонна Таддеи.''' Амармалташь, [[1502]]-1504шш. инарзынаԥшуа, [[Лондон]], [[королевская академия художеств|Аҟазара акралцәа ракадемиа]].
* '''[[Мадонна Дони]].''' [[1503]]-1504шш. Флоренциа, [[галерея Уффици|Уффици агалереиа]].
* '''[[Тондо Питти|Мадонна Питти]].''' 1504-[[1505]]шш. инарзынаԥшуа, Флоренциа, [[Барджелло|Барџьелло амилаҭтә музеи]].
* '''Матфеи Ацҳаражәҳәаҩ.''' Амармалташь, 1506 ш,Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа.
* '''[[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] аҭуан аҭӡынҵа.''' 1508-1512 шықәсқәа, Ватикан.
** [[Сотворение Адама (фреска)|Адам ишара]]
* ''' [[Рабы Микеланджело|Аԥсра иаҿу атәы]].''' Амармалташь, [[1513]] ш инарзынаԥшуа, [[Париж]], [[Лувр]].
* '''[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]].''' [[1515]] ш. инарзынаԥшуа, Рим, [[Сан-Пьетро-ин-Винколи|Сан-Пиетро -ин- Винколи]] ауахәама.
* '''Атлант.''' Амармалташь, [[1519]] шықәсазы инаркны 1530-1534шш. инарзынаԥшуа. Флоренциа, Аҟазара лыԥшаах Академиа.
* '''[[Капелла Медичи|Медичи ркапелла]]''', [[1520]]-1534 шықәсқәа.
* '''Мадонна.''' [[Флоренция|Флоренциа]], [[капелла Медичи|Медичи ркапелла]]. Амармалташь, [[1521]]-1534 шықәсақәа рзы.
* [[Библиотека Лауренциана|Лауренциантәи ибиблиотека]]. 1524-[[1534]]шш, [[1549]]-[[1559]] шықәсқәа. Флоренциа.
* '''Агерцог Лоренцо икардама.''' Медичи ркапелла, 1524-[[1531]]шықәсқәа, Флоренциа, [[Сан-Лоренцо (Флоренция)|Сан-Лоренцо]] аныхабаа.
* ''' Агерцог Џьулиано икардама.''' Медичи ркапелла, [[1526]]-[[1533]] шықәсқәа, Флоренциа, Сан-Лоренцо аныхабаа.
* '''[[Скорчившийся мальчик|Зыԥсҭазаара иалҵыз аҷкәын]].''' Амармалташь, [[1530]]-[[1534]] шықәсқәа, Урыстәыла, [[Санкт-Петербург]], [[государственный Эрмитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]].
* '''[[Брут (Микеланджело)|Брут]].''' Амармалташь, [[1539]] шықәса ашьҭахь. Флоренциа, амилаҭтә музеи Барџьелло.
* '''[[Страшный суд (Микеланджело)|Аҵыхәтәантәи аӡбара]].''' Сикстинтәи акапелла, 1535-[[1541]]шш, Ватикан
* '''Иули II икардама.''' [[1542]]-[[1545]]шш. Рим, Сан-Пиетро-ин- Винколи аухәама.
* '''[[Флорентийская Пьета|Флоренциатәи Пиета]] (Пиета Бандини, мамзаргьы Пиети Никодими).''' Амармалташь, [[1547]]-[[1555]] шықәсқәа. Флоренциа, [[Опера-дель-Дуомо (Флоренция)|Опера- дель- Дуомо амузеи]].
* '''[[Пьета Палестрины|Пиета Палестрина]].''' 1555 ш инарзынаԥшуа, [[Академия изящных искусств (Флоренция)|Академиа агалереиа]], [[Флоренция|Флоренциа]].
* '''[[Пьета Ронданини|Пиета Ронданини]].''' 1552-1564шш, амармалташь. [[Милан]], [[Замок Сфорца|Кастелло Сфорцеско]].<ref>Последнее, незаконченное скульптурное произведение Микеланджело.</ref>
2007 шықәсазы [[Ватикан]] архивқәа рҿы Микеланџьело аҵыхәтәантәи иусумҭа ԥшаан: Аԥшьа Пиотр иныхабаа [[купол|акупол]] ахәҭаҷқәа руак аҭыхымҭа. Асангина ала инагӡаз "Рим игылоу Аԥшьа Петр иныхабаа акупол аколлонақәа руак ахәҭаҷ» асахьа акәын. Иара еицырдыруа аҟаза аҵыхәтәантәи иусумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, 1564 шықәсазы иԥсҭазаара далҵаанӡа иҭихит<ref>{{Cite web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |title=Найден «последний эскиз» Микеланджело |access-date=2008-10-19 |archive-date=2007-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071213020812/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/international/newsid_7134000/7134950.stm |url-status=live }}</ref>.
Ари раԥхьатәи хҭысым уаанӡа ирзымдыруаз Микеланџьело иусумҭақәа архивқәеи амузеиқәеи рҿы ианырыԥшааз. Убас, 2002 шықәсазы, Ниу-Иорктәи [[Смитсоновский музей дизайна Купер Хьюитт|Смитсониантәи адизаин амузеи]] аҵәахырҭақәа рҿы, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аамҭазтәи]] идырым авторцәа русумҭақәа рыбжьара, даҽа ҭыхымҭакгьы рыԥшааит: шәагаала 45х25 см иҟаз ақьаад бӷьыц аҿы, аҟаза иҭихит [[менора|аменора]] — аиудеиаа иртәу бжьы-ҟәшак змоу ацәашьҭаргыларҭа. 2015 шықәса алагамҭазы, иԥшаан раԥхьатәи, иҟалап иара акзаҵәык акәзаргьы, иахьанӡа иаанхаз Микеланџьело иҟаиҵаз аџьазтә скульптура- апантерақәа ирықәтәо ҩыџьа ауаа рыла иаԥҵоу акомпозициа<ref>{{cite web|url=http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|title=Микеланджело передал привет спустя 500 лет. Найдена единственная не мраморная скульптурная композиция Микеланджело|author=Колпаков, Г.|quote=Учёные сумели даже установить примерную дату создания бронзовой пары — между 1506 и 1508 годами|date=2015-02-02|publisher=Газета. Ру|access-date=2015-02-02|archive-date=2015-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20150205011925/http://www.gazeta.ru/science/2015/02/02_a_6397281.shtml|url-status=live}}</ref>.
=== Апоезиатә рҿиара ===
{{Anchor|Апоет}}
[[Файл:Michelangelo painting God.JPG|thumb|right|200px|Микеланџьело исонети иавтошаржи зныз исаламшәҟәы ацыԥҵәаха: аҟаза Сикстинтәи акапелла аҭуан асахьақәа аниҵоит. 1510ш. [[Каза-Буонароти|Каза- Буонароти]], Флоренциа]]
[[Файл:Michael Angelo and Vittoria Colonna (Schneider).jpg|thumb|left|<center> Г. Шнайдер. Витториеи Микеланџьелои «[[Моисей (Микеланджело)|Моисеи]]» аскульптура аҿы. 1894 </center>]]
Микеланџьело ипоезиа Аиҭарҿиара аепоха акультура аҿырԥштәы лашақәа иреиуоуп ҳәа ԥхьаӡоуп<ref>Wallace, 2011, с. 40—41.</ref>. Иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоуп хышә инарзынаԥшуа Микеланџьело иажәеинраалақәа. Атема хадақәа- ауаҩы ихьӡ-иԥша азышәаҳәара, агәкаҳара, аҟаза изаҵәра роуп. Аҟаза бзиа ибоз апоетикатә формақәа- амадригал, асонет. [[Роллан, Ромен|Р. Роллан]] излеиҳәо ала, Микеланџьело дшыхәыҷыз ажәеинраалақәа рыҩра далагеит, аха урҭ рахьтә еиқәхаз рацәам, избан акәзар 1518 ш. азы иара заатәи иажәеинраалақәа реиҳарак иблит, анаҩс даҽа хәҭак, иԥсра маҷк шагыз иқәихит<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>.
[[Варки, Бенедетто|Бенедетто Варки]], Донато Џьаннотто, Џьорџьо Вазари уҳәа убас егьырҭгьы русумҭақәа рҿы ажәеинраалақәак кьыԥхьын<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref>. Луиџьи Риччии Џьанноттои Микеланџьело идыргалеит иреиӷьу иажәеинраалақәа алихразы. 1545 шықәсазы Џьаннотто Микеланџьело иажәеинраалақәа раԥхьатәи реизга аҭыжьразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит, аха уи аус ҿиартә еиԥш изыҟамлеит- Луиџьи 1546 шықәсазы дыԥсит, Витториа -1547 шықәсазы<ref>Роллан, 1992, с. 154—155.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|format=PDF|title=Вибрані поезії Мікеланджело (з коментарем)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgYYbaR?url=http://www.mcah.columbia.edu/arthumanities/pdfs/arthum_michel_reader.PDF|archive-date=2013-06-20|url-status=dead}}</ref>.
Абасала, автор иԥсы ахьынӡаҭаз, иажәеинраалақәа реизгақәа ҭыҵӡомызт, раԥхьатәи аизга 1623 шықәсазы иашьа иԥа Микеланџьело Буонарроти (аиҵбы) иоуп иҭзыжьыз, «Микеланџьело иажәеинраалақәа, иашьа иԥа еизигаз» ҳәа хыс иаҭаны, «Џьунтина» захьӡыз Флоренциатәи акьыԥхьырҭаҿы<ref>{{cite web|url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|title=Rime, Michelangelo Buonarroti (1623)|access-date=2012-01-22|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZCa3y?url=https://library.duke.edu/rubenstein/scriptorium/mazzoni/exhibit/treasures/B56.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ари аҭыжьымҭа нагӡамызт, насгьы иашамрақәакгьы аман<ref>Роллан, 1992, с. 112—113.</ref>. 1863 шықәсазы Чезаре Гуасти (италиан бызшәала Chesare Guasti) иҭижьит аҟаза иажәеинраалақәа раԥхьатәи ииашоу реизга, аха уи хронологиала еишьҭагыламызт<ref name="Ryan">The Poetry of Michelangelo: An Introduction, Christopher Ryan (London, 1998). pp. 7-9.</ref>. 1897 шықәсазы анемец ҟазараҭҵааҩ Карл Фреи «Адоктор Карл Фреи еизигаз, ахҳәаа ззиуз Микеланџьело иажәеинраалақәа» захьӡыз аусумҭа ҭижьит.([[Берлин]])<ref>{{cite web|url=https://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|title=Die Dichtungen des Michelagniolo Buonarroti Herausgegeben Und mit Kritiscem Apparate Versehen von Dr. Carl Frey|access-date=2012-01-22|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgZt18K?url=http://archive.org/details/diedichtungende01freygoog|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>. Ензо Ное Џьирард иҭыжьымҭа (Италиа. Ақ. Бари 1960ш, х-хәҭакны ишьақәгылан, Фреи иҭыжьымҭа аҵкыс акырӡа еиӷьын, ажәеинраалақәа еиҳа еиӷьыз ахронологиала еишьҭагылан<ref name="Ryan" />.
Микеланџьело ипоезиатә рҿиара ҭиҵаауан, ахәҭакахьала, анемец шәҟәыҩҩы [[Ланг, Вильгельм|Вильгельм Ланг]]. Уи ари атема ала адиссертациа ихьчеит, аусумҭа акьыԥхь иабеит [[1861|1861]] шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|title=Michel Angelo Buonarroti als Dichter.|author=Lang, Wilhelm.|date=1861|work=|publisher=Mäcken in Stuttgart .|access-date=2012-11-02|lang=de|archive-url=https://www.webcitation.org/6BvTDs7Mc?url=http://openlibrary.org/works/OL5658966W/Michel_Angelo_Buonarroti_als_Dichter|archive-date=2012-11-04|url-status=live}}</ref>.
==== Амузыкаҿы ахархәара ====
Иара иԥсы анҭазгьы иажәеинраалақәа рыхәҭак амузыка алырхит. Микеланџьело иаамҭазы еицырдыруаз акомпозиторцәа дыруаӡәкуп [[Аркадельт, Якоб|Иакоб Аркаделт]] (''«Deh dimm»'' ''Amor se l’alma''" и ''«Io dico che fra voi»'')<ref>[[Си, Альберт|Albert Seay]]. ''Arcadelt and Michelangelo'', Renaissance news vol. 18, 4 (1965) p.299—301{{In lang|en}}</ref>, Бартоломео Тромбончино, Констанца Феста (Микеланџьело иажәеинраалазы иӡыз амадригал)<ref>{{cite web |url=https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |author=Costanzo Festa |editor=Richard J. Agee |title=Counterpoints on a cantus firmus |publisher=A-R Editions, Inc |year=1997 |page=xi |lang=en |access-date=2012-02-04 |archive-date=2017-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171002215220/https://books.google.com.ua/books?id=R97JZiFl2P4C&dq=composers+michelangelo+festa&source=gbs_navlinks_s |url-status=live }}</ref>, Жан де Конс (уигьы — Консилиум)<ref>{{cite web|url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|title=Early MusiChicago: Jean Conseil|lang=en|access-date=2012-01-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgbkfrm?url=http://earlymusichicago.org/composers_renaissance_c.htm#Jean%20Conseil|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>.
Иажәақәа ирылхны амузыка рыҩхьан [[Штраус, Рихард|Рихард Штраус]] (хә-ашәак рыла ишьақәгылоу ацикл — актәи Микеланџьело иажәақәа рыла, егьырҭ -Адольф фон Шак, 1886ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|title=Richard Strauss. 5 Lieder, Op.15, TrV148|author=James Leonard, Rovi|access-date=2012-02-04|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgcZTMc?url=http://www.classicalarchives.com/work/100925.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>, [[Вольф, Хуго|Хуго Вольф]] (авокалтә цикл «Микеланџьело иашәақәа», 1897ш)<ref>{{cite web|url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|title=Grasping Toward the Light: A Reassessment of Wolf’s Michelangelo- Lieder|format=PDF|author=Iain Gillis|date=|work=Musicological Explorations. Vol 11 (2010)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgdSZhm?url=http://journals.uvic.ca/index.php/me/article/view/2265/1493|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref> иара убас [[Бриттен, Бенджамин|Бенџьамин Бриттен]] (ашәақәа рцикл «Микеланџьело исонетқәа быжьба», 1940ш)<ref>{{cite web|url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|title=Benjamin Britten. 7 Sonnets of Michelangelo, Op.22 (song cycle)|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWgeW0N7?url=http://www.classicalarchives.com/work/55868.html#tvf=tracks&tv=about|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>.
ԥхынгәымза 31, 1974 шықәсазы [[Шостакович, Дмитрий Дмитриевич|Дмитри Шостакович]] абаси афортепианои рзы асиуита иҩит (опус 145). Асиуита шьаҭас иамоуп аҟаза исонетқәа ааба, иажәеинраалақәа хԥа. (Абрам Ефрос еиҭага)<ref>{{cite web|url=http://live.shostakovich.ru/composition/336/|title=Дмитрий Шостакович. Сюита на слова Микеланджело Буонарроти для баса и фортепиано. Перевод А. Эфроса|lang=ru|access-date=2012-02-04|url-status=dead|archive-date=2013-07-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20130702200820/http://www.shostakovich.ru/}}</ref>.
2006 шықәсазы, апатын [[Дейвис, Питер Максвелл|Питер Максвелл Деивис]] ихиркәшеит ''«Tondo di Michelangelo»'' (абаритони афортепианои рзы) аусумҭа. Аҩымҭа еиднакылеит Микеланџьело исонетқәа ааба. Апремиера ҟалеит жьҭаарамза 18, 2007 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|title=Sir Peter Maxwell Davies. Tondo di Michelangelo|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWggvFQw?url=http://www.schott-music.com/shop/Sheet_Music/show,231583.html|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>
2010 шықәсазы Австриатәи акомпозитор Метиу Диуи ''«Il tempo passa: music to Michelangelo»'' (абаритон, альт, афортепиано рзы) захьӡыз аусумҭа аԥиҵит. Уаҟа Микеланџьело иажәеинраалақәа англыз бызшәахьы еиҭагоуп. Аусумҭа адунеизегьтәи апремиера мҩаԥысит ажьырныҳәамза 16, 2011 шықәсазы<ref>{{cite web|url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|title=Il tempo passa: based on the poetry of Michelangelo / Matthew Dewey|lang=en|access-date=2012-02-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6HWghoMiX?url=http://www.australianmusiccentre.com.au/product/il-tempo-passa-based-on-the-poetry-of-michelangelo|archive-date=2013-06-20|url-status=live}}</ref>.
Иналукааша аҟаза имоҭа иԥа- ашәҟәыҩҩы [[Микеланджело Буонарроти Младший|Микеланџьело Буонарроти аиҵбы]] (Микеланџьело иль Џьоване). Микеланџьело ҩажәи фба шықәса рыҩныҵҟа ҵаҩыс имаз, иҩызаз, ицхраауаз иакәын [[Амадори, Франческо|Франческо Амадори да Урбино]], дицхраауан дагьиҵыҩын [[Монторсоли, Джованни-Анджело|Џьованни -Анџьело Монторсоли]].
== Агәаларшәара ==
'''Асахьаркыратә литератураҿы'''
* "[[Бельведерский торс (повесть)|Бельведертәи ахәамц]] " (1936 ш, [[Алданов, Марк Александрович|Марк Алданов]]).
* "[[Камень и боль|Ахаҳәи ахьааи]]" (1942ш, [[Шульц, Карел|Карел Шульц]])
* "Агәаҟрақәеи агәырӷьарақәеи" (1961ш, [[Стоун, Ирвинг|Ирвинг Стоун]])
'''Акино аҿы'''
* «Микеланџьело иԥсҭазаара» (1964ш. асериал маҷ, Италиа).
* [[Аԥсеизгареи аекстази]] (Агәаҟреи аекстази, Еиду Америкатәи Аштатқәа — Британиа, 1965ш) — арежиссиор [[Рид, Кэрол|Керол Рид]].
* Акино "Микеланџьело иааԥынра" (Италиа — Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1990ш) — арежиссиор Џьерри Лондон. [[Марк Франкель]] ароль хада наигӡон..
* Ателесериал аҩбатәи асезон "[[Тюдоры (телесериал)|Атиудорцәа]]" (2008ш), Микеланџьело ироль наигӡоит — Джеимс МакХеил.
* [[Мацкявичюс, Гедрюс|Г. Мацкиавичиус]] [[Спектакль|испектакль]] “Аиааира” (2010)ш.
* [[Документальный фильм|Ад/ф]] "Микеланџьело асупериаҵәа" (анг. Michelangelo Superstar).
* Ад/ф «Микеланџьело. Инымҵәаӡо» (италиан бызшәала: Michelangelo — Infinito) (Италиа — Ватикан, 2018ш) — арежиссиор Емануеле Имбуччи.
* Акиносахьа "[[Грех (фильм, 2019)|Агәнаҳа]]" (Урыстәыла, 2019ш, арежиссер [[Кончаловский, Андрей Сергеевич|Андреи Кончаловски]]), Микеланџьело ироль наигӡоит — [[Тестоне, Альберто|Альберто Тестоне]].
'''Афилателиаҿы'''
* 1964 шықәсазы Асовет Еидгылаҿы [[Почта СССР|аԥошьҭа]] амарка ҭрыжьит: Адунеизегьтәи акультура аусзуҩцәа. Микеланџьело (1475–1564шш), италиатәи аскульптор, асахьаҭыхҩы, архитектор, апоет, ахәыцҩы. Армарахь ала -Флоренциа иҟоу Лауренциантәи абиблиотека аҿаԥхьа аԥсхыхра иаҿу атәы искульптура. Арӷьарахь- Микеланџьело Сикстинтәи акапелла акартон асахьанҵа аус идиулоит.
* 1975 ш азы Асовет Еидгыла [[Почта СССР|аԥошьҭаҟны]] Микеланџьело диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы еиуеиԥшым амаркақәа рсериа ҭрыжьит.
<gallery>
Файл:1975 CPA 4438 Stamp Maxicard.jpg|[[Картмаксимум]] “Микеланџьело. [[Автопортрет|Автопортреҭ]]. [[Лувр]]. [[Париж]]”, [[Союз Советских Социалистических Республик|СССР]], 1975ш ([[Каталог почтовых марок СССР|CFA]] [ [[Марка (акционерное общество)|АО "Марка"]] ] No 4438). [[Гашение первого дня|Актәи амш аԥыхра]]: «Микеланџьело даниз инаркны 500 шықәса ҵит», [[Москва]], [[Почтамт|Аԥошьҭамт]], 27.02.1975
Файл:1975 CPA 4438.jpg|Асовет Еидгыла амарка. Микеланџьело ихатә портреҭ (Лувр, Париж). Асахьаҭыхҩы: Г. Комлев.
Файл:1975 CPA 4432-4434 Minisheet with autograph of engraver Mayorova.jpg
Файл:1975 CPA 4433.jpg
Файл:1975 CPA 4432.jpg
Файл:1975 CPA 4434.jpg
Файл:1975 CPA 4435-4437 Minisheet.jpg
Файл:1975 CPA 4435.jpg
Файл:1975 CPA 4436.jpg
Файл:1975 CPA 4437.jpg
Файл:The Soviet Union 1964 CPA 3027 stamp (World Cultural Figures. Michelangelo (1475-1564), Italian sculptor, painter, architect and poet).jpg|Асовет еидгыла Аԥошьҭа, 1964ш
</gallery>
'''Анумизматикаҿы'''
* 2015 шықәсазы [[Банк России|Урыстәылатәи Абанк]] 25 мааҭ иҟоу араӡын гәаларшәагатә ԥараҿырпы ҭнажьит.
<gallery>
Файл:Памятная монета Банка России «Сокровищница мировой культуры. Творения Микеланджело Буонарроти».jpg| Урыстәыла агәалашәаратә монета, 2015ш. Микеланџьело Буонарроти иаԥҵамҭақәа.
</gallery>
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|32em}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
'''На русском языке'''
* [[Сомов, Андрей Иванович|Сомов А. И.]] Микеланджело Буонарроти // [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] : в 86 т. — СПб., 1890—1907.
* {{книга|автор =Брион Марсель |заглавие =Микеланджело / Пер. с фр. Г. Г. Карпинского |оригинал ={{lang-fr|Michel-Ange}} |место =М. |издательство =Молодая гвардия |год =2002 |isbn =5-235-02487-7 |ссылка =http://belpaese2000.narod.ru/Teca/Cinque/Michela/ZSL/mic0.htm |ref = Брион}}
* {{книга|автор =[[Вазари, Джорджо|Вазари Д.]] |заглавие = Жизнеописания прославленных живописцев, скульпторов и архитекторов |оригинал ={{lang-it|Le Vite de’piu eccelenti Pittori, Scultori e Architetti}} |ответственный= |издание= |место =К. |издательство =Искусство |год =1970 |страниц =520 |страницы = 296—429, 497—507 |ссылки =ftp://lib.sumdu.edu.ua/Materiali_do_kyrsiv/Vazari.pdf |isbn= |isbn2= |ref = Вазари}}
* {{Книга|ref=Власов|автор=[[Власов, Виктор Георгиевич|В. Г. Власов]].|заглавие=Стили в искусстве. В 3-х т|год=1997|часть=Микеланджело Буонарроти, Микеланьоло ди Лодовико ди Лионардо ди Буонаррото Симони|место=СПб.|издательство=Кольна|том=3. — Словарь имён|страницы=54—64|isbn=5-88737-010-6}}
* {{Книга|ref=Гращенков|автор=[[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]].|заглавие=Микеланджело // Мастера искусства об искусстве|год=1966|место=М.|издательство=Искусство|том=Второй|страницы=166—174}}
* {{книга|автор =Эрпель Фриц. |заглавие = Микеланджело / Пер. с нем. Сергея Данильченко |место =Берлин |издательство =Хеншель |год =1990 |страниц =72 |isbn =3-362-00044-4 |ref = Эрпель}}
* {{книга|автор = Дажинa В. Д.|заглавие= Микеланджело. Рисунок в его творчестве|место= М.|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]|год = [[1987|1987]]|страниц = 215}}
* {{Книга|ref=Дворжак|автор=Дворжак, М.|заглавие=История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций|год=1978|место=М.|издательство=Искусство|том=II|страницы=17—44}}
* {{книга
| автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}}
| заглавие = Микеланджело
| место = М.
| издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
| год = 2014
| серия = [[Жизнь замечательных людей]]
| страниц = 598[10]
| isbn = 978-5-235-03689-5
| тираж =
| ref =
}}
* {{книга
|заглавие = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников
|ответственный = сост. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Гращенков]]
|место = М.
|год = 1983
|страниц = 176
| ref = Микеланджело. Поэзия. Письма. Суждения современников
}}
* {{книга
|заглавие = Микеланджело. Жизнь. Творчество
|ответственный = Сост. В. Н. Гращенков; вступительная статья В. Н. Лазарева
|место = М.
|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
|год = [[1964|1964]]
}}
* {{книга
|автор =
|заглавие = Микеланджело и его время
|ответственный = Сборник статей. Под ред. [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Е. И. Ротенберга]], [[Гершензон-Чегодаева, Наталья Михайловна|Н. М. Гершензон-Чегодаевой]]
|место = {{М.}}
|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
|год = [[1978|1978]]
|страниц = 272
|тираж = 25000
}}
* {{книга
|автор = [[Ротенберг, Евсей Иосифович|Ротенберг Е. И.]]
|заглавие = Микеланджело
|место = М.
|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
|год = [[1964|1964]]
|страниц = 180
}}
* [[Ирвинг Стоун]], «Муки и радости», big-library.info/?act=read&book=26322
* {{книга
|автор = Ромен Роллан
|заглавие = Жизнь Микеланджело
|серия =
|место =
|издательство =
|год = 1992
|страниц =
|ссылка = https://libs.ru/book/396929/
|ref = Роллан
|archive-date = 2023-01-28
|access-date = 2026-07-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230128014529/https://libs.ru/book/396929/
|url-status = dead
}}
* {{книга|заглавие = Титан (Микеланджело)|ответственный = Сост. Г.С. Кушнеровская|место = М.|издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год = [[1977|1977]]|тираж=100000}}
* ''Дунина М. В.'' [http://actual-art.org/files/sb/09/Dunina.pdf Микеланджело-воспитатель: особенности творческой индивидуальности и система преподавания] // [[Актуальные проблемы теории и истории искусства]]: сб. науч. статей. Вып. 9 / Под ред. А. В. Захаровой, С. В. Мальцевой, Е. Ю. Станюкович-Денисовой. — МГУ имени М. В. Ломоносова / СПб.: НП-Принт, 2019. С. 634—643.
* {{книга
|автор = [[Кузьмина Марина Тимофеевна|М. Т. Кузьмина]]
|заглавие = Микеланджело Буонарроти (К 500-летию со дня рождения)
|ответственный =
|место = {{М.}}
|издательство = [[Знание (издательство, Москва)|Знание]]
| серия = Искусство
|год = 1975
|страниц = 56
|тираж = 150000
}}
'''На других языках'''
* {{книга |ref=Condivi |заглавие=The Life of Michelangelo |год=1999 |ссылка=https://books.google.com/books?id=sWNZ7njz2MkC |издательство=Pennsylvania State University Press |isbn=0-271-01853-4 |автор=[[Кондиви, Асканио|Condivi, Ascanio]]; Alice Sedgewick }}
* {{книга
|автор = Wallace, William E.
|заглавие = Michelangelo: Skulptur, Malerei, Archtektur
|место = [[Кёльн|Köln]]
|издательство = Monte von DuMont
|год = 2011
|ref = Wallace
}}
* {{книга
|автор = Tolnay K.
|заглавие = Michelangelo
|место = Princeton
|год = 1943
|ref = Tolnay
}}
* {{книга
|автор = [[Жиль Нере|Gilles Néret]]
|заглавие = Michelangelo
|серия = Basic Art
|место = [[Кёльн|Köln]]
|издательство = [[Taschen]]
|год = [[1999|1999]]
|страниц = 96
}}
* Edith Balas, «Michelangelo’s Medici Chapel: a new Interpretation», Philadelphia, 1995
* James Beck, Antonio Paolucci, Bruno Santi, «Michelangelo. The Medici Chapel», London, New York, 2000
* [[Козицкий, Владислав|Władysław Kozicki]], Michał Anioł, 1908. Wydawnictwo Gutenberg — Print, Warszawa
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:буонарроти}}
[[Акатегориа:1475 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Хәажәкырамза 6 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1564 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 18 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи архитекторцәа]]
t03svpv4ymxhk85hxqa02oq858j5zv1
Адин
0
4654
172607
171992
2026-08-24T13:29:40Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Адин]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171992
wikitext
text/x-wiki
'''Адин''' ({{lang-la|religiō}} рҟынтәи — «ҭоубалеи гәрагаралеи еидҳәалоу»; «аныха», «адинхаҵара», religare— «аидҳәалара», ligare— «аидҳәалара») — [[сверхъестественное|иԥсабартәым]] џьара акы [[Вера|агәрагарала]] ишьақәгылоу агәаанагарақәа рсистема, [[Ахшыҩырҵара|аморалтә]] нормақәеи, ахымҩаԥгашьа аҷыдарақәеи, [[обряд|ақьабзқәеи]], акульттә хымҩаԥгашьеи ауаа гәыԥла [[Организация|реидкылара]] уахь иналаҵаны. ([[Христианская церковь|Ауахәама]], [[умма|аумма]], [[сангха|асангха]], [[Идейная община|адинытә еилазаара]]).<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь Шанского Н. М.</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Новая философская энциклопедия: в 4 т.|ответственный=под ред. В. С. Степина|год=2010|часть=Религия|ссылка часть=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5?p.s=TextQuery|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Мысль|том=3|страницы=436|страниц=692|столбцы=2|isbn=978-2-244-01115-9|isbn2=978-2-244-01118-0|тираж=5000}}</ref><ref>{{Книга|автор=|заглавие=Философский энциклопедический словарь|ответственный=под ред. Л. Ф Ильичева, П. Н. Федосеева, С. М. Ковалева, В. Г. Панова|год=1983|часть=Религия|язык=ru|издание=|место=М.|издательство=Советская Энциклопедия|страницы=576|страниц=840|столбцы=2|isbn=|тираж=150000}}</ref><ref name="автоссылка1" /><ref name="Кругосвет">''Елена Казарина'' {{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html}}</ref>
Иара убас, атермин «адин» еилкаахар ауеит абас еиԥш иҟоу аҵакқәа рыла «асубиективтә-хатәы» (адин индивидуалтә «гәрагарак», «динхаҵарак» аҳасабала) насгьы «обиективтә-зеиԥш» (адин институционалтә цәырҵрак аҳасабала — «агәрагара», «анцәа имҵахырхәара», «адинхаҵара») ҳәа.<ref>Аринин, 1998, с. 15.</ref>
Адунеи аарԥшразы адинтә система ([[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]]) адинтә гәрагара шьаҭас иамоуп, насгьы ауаҩы ауаҩытәыҩсатә доуҳатә дунеи иареи ирыбжьоу аизыҟазаашьақәа ирыдҳәалоуп, уи иадҳәалан ауаҩы дыррақәак имоуп, иԥсҭазаара уахь ирхоит. Агәрагара рӷәӷәахар алшоит [[Религиозный опыт|амистикатә ԥышәала]].<ref name="Кураев">{{книга
|автор = [[Кураев, Андрей Вячеславович|Кураев А. В.]], [[протодиакон]], [[кандидат философских наук|к. ф. н.]]
|заглавие = Уроки сектоведения
|ссылка = http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
|место = СПб.
|издательство = Формика
|год = 2002
|страниц = 448
|isbn = 5-7754-0039-9
|archive-date = 2009-11-01
|archive-url = https://web.archive.org/web/20091101135443/http://kuraev.ru/index.php?option=com_remository&Itemid=54&func=fileinfo&id=21
}} «(Религиозных) целей существует две: 1) контакт с надчеловеческим духовным миром („высшими силами“); 2) преодоление смерти, понимаемое как следствие состоявшегося „контакта“»</ref><ref name="Доусон">{{книга |автор=[[Доусон, Кристофер Генри|Доусон К. Г.]] |заглавие=Религия и культура |место=СПб. |год=2000 |страницы=62}}</ref>
Адин азы ҷыдала аҵакы рымоуп [[добро и зло|абзиеи ацәгьеи]], [[нравственность|ацәаҩашәа]], аԥсҭазаара ахықәки аҵаки реиԥш иҟоу аилкаарақәа.
[[Мировая религия|Адунеи адинқәа]] реиҳарак ирыдҳәалоу адинтә гәрагарақәа ауаа ианырҵеит иԥшьоу атекстқәа рҿы, урҭ агәра зго рдунеихәаԥшра инақәыршәаны ииашаҵәҟьаны [[Бог|Анцәа]], ма анцәахәқәа ирҳәамҭан, иреиҳау адоуҳа змоу ауаа, ма арҵаҩцәа дуқәа, иԥшьоуи иԥшьоу адыррақәа змоуи ианырҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп.
Адинхаҵаратә еилазаарақәа реиҳарак рҿы [[духовенство|адиннапхгаҩцәа]] (адинхаҵара амаҵзцҩцәа) ихадоу аҭыԥ ааныркылоит.<ref>Баёв, 2011.</ref>
Атәылақәа реиҳарак рҿы адин ихадоу аҭыԥ ааннакылоит; изызҵааз реиҳараҩык адинқәа руак иаҵанакуеит ҳәа рхы рыԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Г. Д. Левин|часть=Материализм|заглавие=Энциклопедия эпистемологии и философии науки|ответственный=Составление и общая редакция. [[Касавин, Илья Теодорович|И. Т. Касавин]]|место=М.|издательство=«Канон+» РООИ «Реабилитация»|год=2009|страницы=472—473|страниц=1248|isbn=978-5-88373-089-3|тираж=800}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |title=Левада-Центр/Пресс-выпуски/В России 74 % православных и 7 % мусульман |access-date=2015-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121231020830/http://www.levada.ru/17-12-2012/v-rossii-74-pravoslavnykh-i-7-musulman |archive-date=2012-12-31 |url-status=dead }}</ref>
== Адин аилкаара ==
{{Main|Адин аилкаара}}
Адин ҳәа изышьҭоу аиҿагылара зцу, иуадаҩу зҵаароуп, убри аҟнытә аҵарауаа еиқәшаҳаҭханы акы азааира рылшом. Аӡәырҩы ахәыцҩцәа адин рхатә знеишьала иазнеиуеит. Убри аҟнытә, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, уи 250 инареиҳаны аилкаарақәа амоуп, даҽа гәаанагарақәак рыла — 1000 рҟынӡа.<ref name="ESBE" /><ref>{{Cite web|lang=|url=https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|title=1000 дефиниций религии — Энциклопедия|author=|website=Академическое религиоведение {{!}} Проект|date=|publisher=Кафедра философии и религиоведения [[ВлГУ]]|access-date=2020-07-25|archive-date=2020-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20200725165848/https://religiousstudies.in/proekt/1000-definicij-religii-enciklopediya/|url-status=live}}</ref><ref>НФЭ, 2010. «Можно даже констатировать, что адекватное формально-логическое определение религии дать вообще невозможно ... Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref name="sfn-e46944">Марченко, 2014.</ref><ref>НФЭ, 2010. «Каждый крупный мыслитель (и светский, и религиозный), как правило, предлагает собственное, так или иначе отличающееся от уже имеющихся определение религии»</ref><ref>Марченко, 2014. «Насчитывают более 250 определений религии»</ref><ref>Аринин, 2014, с. 7.</ref>
Адин еиуеиԥшым аилкаарақәа ыҟоуп, урҭ еихшазар ауеит хкыла. Адин аилкаара ашьақәыргыларазы раԥхьатәи знеишьоуп «иуниверсалтәу аҳәамҭа», «иашаҵәҟьоу [[Дефиниция|аҳәаақәҵара]]» аԥҵара аҽазышәара. Аҩбатәи ишьақәнарӷәӷәоит, еиуеиԥшым ауаажәларрақәа рҿы «динны» иԥхьаӡоу асоциалтә цәырҵрақәа, ҭҵаарадыррала иҭаҩу «аспектқәа» рыла мацара аарԥшра шалшо. Аҩ-знеишьакгьы акритика рыгым.<ref>Аринин, 2014, с. 13—14.</ref>
Адин аилкаарақәак:
* еиҳа зымчу иҟынтәи адыргақәа рыла агәрагара аарԥшра;<ref>[[Фома Аквинский]], «[[Сумма теологии]]», Том VIII. [https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 Вопрос 94. Об идолопоклонстве] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190306043227/https://azbyka.ru/otechnik/konfessii/summa-teologii-tom-8/48 |date=2019-03-06 }}</ref>
* еиҳа зымчу рымҵахырхәара аиҿкаара. Адин еиҳау амчқәа ыҟоуп ҳәа агәрагара анаҩсангьы, урҭ амчрқәа рахь иҷыдоу аизыҟазаашьақәа бжьанаҵоит; убри аҟнытә, урҭ амчқәа рахь ирхоу агәазыҳәара ауп;<ref name="ESBE">[[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона Т. 26 А. — СПб., 1899. — С. 539—544</ref>
* адоуҳатә шьақәгылашьа, адунеи ауаҩы иара ихаҭреи рахь имоу иҷыдоу азыҟазаашьа ауп, уи шьаҭас иамоуп [[Инобытие|даҽа дунеик]] еиҳа ԥыжәара аҭара, абжьааԥнытәи аҵабырг аҟазаара аасҭа;<ref>Забияко, 2008, с. 1069.</ref>
* Иҳараку, ауаҩы имч зқәымхо агәрагара шьаҭас измоу ауаҩытәыҩсатә нормақәеи адоуҳатә мазарақәеи рсистема.<ref> Харари Ю. Н. Sapiens. Краткая история человечества / Юваль Ной Харари; пер. с англ. Л.Сумм. — М,: Сидбад, 2019. — 530 с., с. 256.</ref>
== Ажәа «адин» аетимологиа ==
Ажәытәан ажәа «адин» хыҵхырҭас иамаз аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟан ({{lang-la|religio}} — «аламыс», «адинхаҵара», «анцәахаҵара» «[[Религиозный культ|акульт]] обиект»). Абасала, I ашә. ҳера ҟалаанӡазтәи еицырдыруа римтәи ацәажәаҩ, ашәҟәыҩҩы, аполитик [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] агәра ганы дыҟан ажәа алатинтә ҟаҵарба «relegere» («еиҭа аизгара, даҽазнык алацәажәара, даҽазнык азхәыцра, иҷыдоу ахархәаразы ааныжьра») аҟынтәи иааит ҳәа, уи аҵакы еиҭарсны «ахаҵкы акамыршәра», ма «акы ҷыдала азҿлымҳара аҭаны, ҳаҭыр ақәҵара» ауп иаанаго. Убри аҟынтә [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] адин ҵакыс иамоуп ҳәа иазиԥхьаӡон еиҳа иҳараку амчрақәеи Анцәеи ҳаҭыр рықәҵара.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba">Элбакян, 2001, с. 488.</ref><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849">Жуковский, Копцева, Пивоваров, 2006, с. 8.</ref><ref name="sfn-e46944" />
Еицырдыруа мраҭашәаратәи ақьырсиантә шәҟәыҩҩы, ацәажәаҩ [[Лактанций|Лактанции]] (инықәырԥшны 250-325шш.) иԥхьаӡон ажәа «адин» алатинтә ҟаҵарба «religare» (аидҳәалара, аԥахра) аҟынтә иааит ҳәа, убри аҟынтә адин ауаҩи [[Бог|Анцәеи]] реидҳәала ауп ҳәа дахәаԥшуан.<ref name="Osipov" /><ref name="sfn-8591ba" /><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Аԥшьа [[Аврелий Августин|Августин]]гьы адин аҵакы убасҵәҟьа еиликаауан, аха иара игәы излаанагоз ала ажәа «адин» аҟаҵарба «reeligere» аҟынтәи иаауеит, даҽакала иуҳәозар, «аиҭеидгылара», насгьы адин ахаҭа иаанагоит аидгылара, зны ибжьаӡыз ауаҩи Анцәеи реидгылара аиҭарҿыцра.<ref name="Osipov" >{{книга|ссылка=http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm|заглавие=Путь разума в поисках истины|автор=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|издательство=Издание Сретенского монастыря|место=М.|год=2002|archive-date=2011-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110906062114/http://www.wco.ru/biblio/books/osip14/Main.htm}}</ref>
Иахьатәи аҭҵааҩцәа лассы-лассы иақәшаҳаҭхоит ажәа «адин» аҟаҵарба «religare» аҟынтә иааит ҳәа иҟоу агәаанагара.<ref>{{cite web|url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|title=Religion|author=|work=Online Etymology Dictionary|publisher=|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHiciY4?url=http://dictionary.reference.com/etymology/religion|archive-date=2012-05-27|access-date=2011-11-24|url-status=live}}</ref><ref name="sfn-d35849" /><ref name="sfn-e46944" />
Егьырҭ акультурақәа рҿы, алатин бызшәала «religio» ҳәа изышьҭоу афеномен иақәшәо атерминқәа раԥхьатәи рҵакқәа еиԥшым. [[Асанскрит бызшәа|Санскриттәи]] абызшәала уи иақәшәо атермин — «[[Дхарма|dharma]]» («дхар» аҟынтә — «ашьақәырӷәӷәара», «адгылара», «ахьчара») — ҵакыс иамоуп арҵара, аҟазшьа бзиа, аморалтә ҟазшьа, аҭакԥхықәра, [[справедливость|аиашара]], азакәан, аҿырԥштәы, адунеихәаԥшышьа уҳәа убас иҵегьы. Еиҳараӡак ари ажәа рхы иадырхәоит жәлар рыԥсҭазаашьа иадкыланы, уи ҳәаақәызҵо аԥҟарақәа роуп зыӡбахә ҳәоу. Илыԥшааху аилазаараҿы ацәырҵрақәа рганахьала ахархәара амоуп санскриттәи «[[Мокша (философия)|moksa]]», уи иаанаго есыҽнытәи аԥсҭазаара ааныжьны, аиреи аԥсреи реибаркыра аҟынтәи ахақәиҭтәра аҽазышәара ауп.<ref name="sfn-e46944" />
Аԥсылман дин аҿы ахархәара амоуп «din», уи раԥхьаӡа амчра ҳәа аанагон — ахьыԥшызаара, аҵасқәа, анаҩс ахархәара иалагеит ҳәаа змам Аллаҳ имчра аҿаԥхьа ахырхәара аҵакы аманы, Анцәа аҽизкра, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара, агәрагара аиӷьтәра. Убри аҟнытә, «din», ҵакыс иаиоуа иалагеит: «[[иман|иман]]» (агәрахаҵара, аҟаҵарба «агәра агара»), «[[ислам|Аԥсылманра]]» (Анцәа аҽизкра, ахынраалара, адинтә мҩақәҵарақәа рынагӡара), «[[ихсан|ихсан]]» (аҽазҵәылхра, ламысла, гәыкала агәрагара аиӷьтәра).<ref name="sfn-e46944" />
Европатәи акультураҿы «адин» ҳәа изышьҭоу азы [[Акитаи бызшәа|акитаи бызшәаҿы]] ажәа «chiao» рхы иадырхәоит. Аиапон бызшәала, «сиуке» — «арҵара».<ref name="sfn-e46944" />
Ажәытә [[Ажәытә славиан бызшәа|славиан]] бызшәаҿы ажәақәа «ахаҵара», «агәрахаҵара» рхы иадырхәон, аурыс бызшәаҿы ажәа «адин» XVIII ашә. алагамҭа инаркны ауп ахархәара анаиу.<ref name="sfn-e46944" />
=== Аҵакы аеволиуциа ===
{{Main|Адин аилкаара#Аҵакы аеволиуциа}}
«Адин» аилкаара аконцепциа адунеи аҿы иҟоу адинқәа реиҳарак раасҭа иҿыцуп. Ари ажәа мраҭашәаратәи адинқәа изхымԥо русшәҟәқәа рҿы ахархәара амамызт — [[Еврейская библия|Ауриа р-Библиа]]ҿы, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыц]] аҿы, [[Коран|Аҟәырҟан]] аҿы. Алаҭын ажәа «religio» ҵакыс иамоуп «адинхаҵара», уи ахархәара аиуит алаҭын бызшәала Абиблиа раԥхьатәи аиҭагаҿы. [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи аҭынчра]] анышьақәыргылаха ашьҭахь (1648) {{lang-la|religio}} ахархәара аиуит адинхаҵара аанарԥшырц азы, абри аҵакы аманы аурыс бызшәа иаланагалеит XVIII ашәышықәсазы.<ref>Аринин, 2014, с. 6—19.</ref><ref>Harrison, 2015, с. 7. «Before the seventeenth century, the word "religion" and its cognates were used relatively infrequently. Equivalents of the term are virtually nonexistent in the canonical documents of the Western religions — the Hebrew Bible, the New Testament, and the Qur'an»</ref><ref name="sfn-5878f0">Аринин, 2014, с. 19.</ref><ref name="sfn-b0d8ae">Harrison, 2015, с. 7—8.</ref><ref name="sfn-5878f0" /><ref name="sfn-b0d8ae" />
== Афункциақәа ==
* «Аиҿкааратә». Адин ауааи асоциалтә гәыԥқәеи рхымҩаԥгашьа еиҿнакаауеит, насгьы ауаҩы ихақәиҭразы аҳәаақәа шьақәнаргылоит.
* «Адунеихәаԥшышьатә». Адин адунеи асахьеи уа ауаҩы иааникыло аҭыԥи шьақәнаргылоит, ишьақәнарӷәӷәоит аԥыжәара змоу амазарақәа рсистема.
* «Акомпенсациатә». Адин ауаҩы ицхраауеит асоциалтәи апсихологиатәи стрессқәа риааираҿы, насгьы агәҭынчра изаанагоит.
* «Аимадаратә». Адин адинхаҵаратә еилазаареи, ма аиҿкаареи рыҩнуҵҟа агәра зго реимадара шьақәнаргылоит.
* «Аинтеграциатә». Динхаҵарала еидкыло ауаажәларра рзы адин аинтеграциеи асоциалтә ҭышәынтәалареи рзы факторны иҟалар алшоит. Даҽа ганкахьалагьы, адин ауаа реиҟәыҭхараҿы иӷәӷәоу факторны иҟалар алшоит, уи шьақәзырӷәӷәо акәны иҟоуп адинқәа ирыхҟьаны аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аибашьреи, аграждантә еибашьрақәеи.
* «Акультуратә». Адин асоциалтә-культуратә ҭынха аиқәырхареи арҿиареи иацхраауеит, убри аамҭазы иара ахаҭа ауаатәыҩса икультура иахәҭакны иҟоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|title=Религия — Мегаэнциклопедия Кирилла и Мефодия — статья|website=Энциклопедия Кирилла и Мефодия|access-date=2023-07-03|archive-date=2023-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20230703091040/https://megabook.ru/article/%D0%A0%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D1%8F|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|title=Боголюбов Л.Н. Обществознание. 11 класс. Профильный уровень|access-date=2019-03-25|archive-date=2019-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190324185631/http://www.husain-off.ru/bibl/bog11/b_33.html|url-status=live}}</ref>
== Аилазаашьа ==
Адин аилазаашьаҿы абарҭ ахәҭақәа алыркаауеит:<ref>Религиоведение, 2014.</ref>
* «адинтә хдырра», шьақәгылазар ауеит, иаабац (хаҭалатәи азнеишьа), аконцептуалтә ([[Бог|Анцәа]] изкну аҵара, аԥсҭазаашьа анормақәа, уҳәа уб. иҵ.);
* «адинтә усура», акульттәи акульт нҭыҵтәи ҳәа еиҟәшоуп;
* «адинтә зыҟазаашьақәа» (акульт, акульт нҭыҵтәи);
* «адинтә еиҿкаарақәа».
== Ахкқәа ==
[[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра]], [[История индуизма|Индиа]], [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|Бырзентәыла]], [[Древнеримская религия|Рим]], [[Мифология ацтеков|ацтекцәа]], [[Религия Майя|маиаа]], [[Германо-скандинавская мифология|ажәытәтәи агерманцәа]], [[Славянская религия|ажәытәтәи Урыстәыла]] рдинқәа рҿы анцәахәқәа рацәаны иҟан. ([[политеизм|политеизм]]).
[[Монотеизм|Амонотеизм]] — [[зороастризм|зороастризм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа егьырҭ адинқәа рзы иҷыдоу ҟазшьоуп. Хыхь зыӡбахә ҳәаз адинқәа рхаҵаҩцәа ргәаанагарала, урҭ рцәырҵра Анцәа аԥааимбарцәа рахь иҟаиҵаз анырра иалҵшәоуп.<ref>{{книга|заглавие=Маски авторитарности: очерки о гуру. Монотеизм: универсальная абстракция|автор=Крамер Д., Олстед Д.|издательство=«[[Прогресс-Традиция]]»|место=М.|год=2002|страниц=408|isbn=5-89826-031-5}}{{Cite web |url=http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-21 |archive-date=2013-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131115091821/http://polbu.ru/kramer_authoritarian/ch60_all.html |url-status=unfit }}</ref>
[[Пантеизм|Апантеизм]] — инақәыршәаны Адунеи (аԥсабара) Анцәеи еиԥшуп ҳәа иазнеиуеит. Апантеизм еиуеиԥшым ажәытәтәи адинтәи афилософиатәи школқәа ([[стоики|Астоикцәа]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи абжьаратәи аамҭақәа рҵарақәа (шәахә. [[Спиноза|Аспиноза]], уҳәа уб. иҵ.) рҿи аларҵәара рыман. Апантеизм аелементқәа рацәаны иаҳԥылоит амырҭаҭратәи имырҭаҭратәыми ахаҵарақәа рҿы, иара убасгьы иахьатәи [[Религиозный синкретизм|асинкретизмтәи]] оккультизмтәи ҵарақәа рҿы: [[теософия|атеософиа]], [[Агни-йога|Агни-иога]], уҳәа уб. иҵ.
Иҟоуп иара убас «Анцәа дызмам адинқәа» (Мраҭашәаратәи адинҭҵааратә школқәа жәпакы рҿы ари ахшыҩҵак иарҭо аҵакы ала) — абстракттә [[идеал|идеал]] агәра агара: [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аджаинизм]]. Ас еиԥш иҟоу адинқәа адин ахкқәа аетикатә динқәа ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |title=Религия как связь с Богом |author=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |work=Философия религии. Курс лекций. Часть первая. Лекция 3 |access-date=2009-01-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090429224936/http://www.humanities.edu.ru/db/msg/46684 |archive-date=2009-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Книга|автор=Энтони Гидденс|заглавие=Социология|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5354010934|ответственный=под ред. В. Д. Мазо; пер. с англ. А. В. Беркова, В. П. Мурата, И. В. Ольшевского, И. Д. Ульяновой, А. Д. Хлопина|год=2005|язык=ru|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Едиториал УРСС|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5354010934/page/n465 466], 622|страниц=632|isbn=5-354-01093-4 (рус.)|isbn2=0-7456-2311-5 (англ.)}}</ref>
=== Аклассификациа ===
{{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
Иҟоуп хәнызқь инареиҳаны адинқәа. Адинҭҵааҩы [[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Е.Н.Васильева]] иазгәалҭоит, адинқәа иҭбаау рыклассификациа аԥҵараҿы проблема хадас иҟоуп урҭ реиуеиԥшымра, ҷыдала, ҳара иаҳдыруа адинқәа убриаҟара еиԥшым, ихаз-хазуп, урҭ рзы шьаҭак аԥшаара залшом, даҽакала иуҳәозар, зегьы еицырзеиԥшу аҷыдарақәа рыԥшааруа уадаҩуп; Уи адагьы, адинқәа динамикала иҿио обектқәоуп, убри аҟынтә адинқәа рыклассификациаҿы, урҭ ҿиацыԥхьаӡа, хымԥада аԥсахрақәа алагалахоит; насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, адин аилкаара — [[Религиоведение|адинҭҵаараҿы]] зегь реиҳа иуадаҩу усуп, уи азы аҵарауаа рыбжьара уажәгьы иаку гәаанагарак ыҟам.<ref name="Васильева" /><ref name="Кругосвет - Классификация религий">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«В наше время существует более пяти тысяч религий. Для систематизации этого многообразия обычно выделяют типы религий по некоторым общим признакам. Бытуют различные типологические схемы»''.</ref><ref name="Васильева">{{Статья|автор=[[Васильева, Елена Николаевна (религиовед)|Васильева Е. Н.]]|заглавие=Проблемы классифицирования религий по конфессиональным различиям|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam|издание=European Journal of of Science and Theology|год=2014-01-01|том=10|страницы=38—43|archive-date=2018-08-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180812021640/https://www.researchgate.net/publication/282075930_Problemy_klassificirovania_religij_po_konfessionalnym_razliciam}}</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «В прошлом существовало и поныне существует множество религий (как отмечалось ранее, их насчитывают около пяти тысяч и даже больше)»</ref>
Адинқәа реихшараан еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп, урҭ рҟынтәи зегьы еицеиԥшны ирыдыркылаз ыҟам:<ref name="Кругосвет - Классификация религий" /><ref name="sfn-b77c00">Религии народов мира, 2013.</ref><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «Предложены разные типологические схемы и соответственно различают религии «языческие и откровенные», «естественные и богооткровенные», «натуралистические и супранатуралистические», «естественные и этические», «зависимости и свободы», «политеистические, генотеистические и монотеистические» и т. д.»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «В настоящее время в религиоведении всё ещё не существует общепринятой типологии (классификации) религий. Предлагаются многочисленный варианты систематизации религиозных форм; каждый из таких вариантов опирается на тот или иной критерий, представленный как наиболее предпочтительный и продуктивный. … Итак, существующие варианты типологии религий страдают серьёзными недостатками и зачастую не отражают реального положения дел в области религиозной жизни»</ref>
* «Анормативтә знеишьа» ааԥшуеит адинқәа «аҵабырги», «амци» ҳәа реихшараан. Ари зегь реиҳа ижәытәӡоу классификациоуп, аха аобективра аныԥшуа иҟам.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аеволиуциатә знеишьа» адинқәа рыҿиаратә етапқәа рыла еиҟәнашоит, ауаҩы изҳара иаҿырԥшзар ауеит. Абасала, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Г. Гегель]] адинқәа еихшоит Адоуҳа ашьақәгылраҿы инарыгӡоз ароль ала:
** «Аԥсабаратә динқәа» (илаҟәу аҿиаратә ҩаӡараҿы иҟоуп): аџьнышра, Китаи, Индиа рдинқәа (абуддизмгьы уахь иналаҵаны), Мысра, Персиа, Сириа ажәытәтәи рдинқәа.
** «Адоуҳа-хаҭалатәи адинқәа» (ибжьаратәу аҩаӡараҿы иҟоуп): Аиудаизм, ажәытә бырзентәи, ажәытә римтәи рдинқәа.
** «Абсолиут- хаҭалатәи адин» (иреиҳау аҩаӡараҿы иҟоуп): ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" /><ref>Аванесов, Проблема типологии религий.</ref>
Абри еиԥш иҟоу аклассификациа ҳадигалоит аиашадинхаҵаратә динҭҵааҩы [[А. Мень|А. Мен]], уи дазааиуеит абас еиԥш иҟоу алкаа, адинқәа зегьы ақьырсиан ԥхьатәи аҭоурых ауп, уи аҽазыҟаҵара ауп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Агеографиатә знеишьа» адинқәа рыбжьара иҟоу аҭоурыхтәи агенетикатәи еимадарақәа хшыҩзышьҭра рнаҭоит. Ахәҭакахьала иалыркаауеит, «мраҭашәаратәи» ([[Ақьырсианра|ақьырсианра]], аԥсылманра, [[иудаизм|аиудаизм]]) насгьы «мрагыларатәи» ([[буддизм|абуддизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[сикхизм|асикхизм]], [[даосизм|атаоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[синтоизм|асинтоизм]]). Иара убасгьы иалукаар ҟалоит Африкеи, Америкеи, Океаниеи, егьырҭ арегионқәеи рдинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аморфологиатә знеишьа», уи аҩнуҵҟа адинқәа еихшоуп аҵаки, аформеи, акульт аҟазшьеи, [[Нравственность|амораль]] ахь ирымоу азнеишьеи, уҳәа убас рыла. Изымҵаныҳәо аобиект инақәыршәаны адин шоит «амонотеизм» (анцәазаҵәра), «политеизм» (анцәарацәара) «генотеизм» (анцәақәа р[[иерархия|иерархиа]], иреиҳаӡоу Анцәа) «атеисттә динқәа» (иаҳҳәап, заатәи абуддизм, [[саентология|асиентологиа]]), «супратеизм» ([[Шанкара|Шанкара]] [[Монизм|амонисттә]] индуизм, еллинисттә [[космизм|космизм]]). Ари азнеишьа ашьаҭаркҩы [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Таилор]] иоуп.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Агенетикатә знеишьа» адинқәа рхылҵшьҭра хшыҩзышьҭра азнауеит, урҭ еиҩшоит «иԥсабаратәу (ажәлартә)», «иаарту адинқәа (ахатәы динқәа)» ҳәа. Актәиқәа аԥааимбарцәа ирыбзоураны акәымкәа, ауаажәларраҿы ицәырҵуеит, урҭ рахь иаҵанакуеит аҭоурыхԥхьатәи ахылҵшьҭратәи динқәа, еиуеиԥшым амилаҭтә динқәа, [[синтоизм|асинтоизм]], ма [[индуизм|аиндуизм]] реиԥш иҟоу. «Иаату адинқәа» ашьаҭаркҩы ихаҭара иадҳәалоуп, насгьы иԥсабаратәым аатра ма ахаҿы ааира афакт иазкуп; урҭ рахь иаҵанакуеит [[зороастризм|азороастризм]], абуддизм, ақьырсианра, аԥсылманра.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҭоурыхтә знеишьа» адин ауаажәларреи аетникеи рыҿиара аҩаӡара иаднаҳәалоит. Иҟоуп «ахылҵшьҭратә» динқәа (заатәиқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[Религиозный фетишизм|афетишизм]], [[магия|анашана]]), «амилаҭтә» ([[индуизм|аиндуизм]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа уб. иҵ.), «адунеитә» (амилаҭԥхьатәи, ақьырсианреи аԥсынманреи уҳәа уахь иналаҵаны). Хазы акатегориахь иаҵанакуеит «[[Синкретизм религиозный|асинкретисттә]]» динқәа, урҭ еиуеиԥшым акультурақәа ирыҵанакуа еиуеиԥшым адинтә елементқәа реилалара иабзоураны ишьақәгылеит (иаҳҳәап, афро-қьырсиантә уахәамақәа). Иазгәаҭатәуп еиуеиԥшым аамҭақәа рзы динк аҵанакуазар шауа амилаҭтә, адунеитәи, мамзаргьы ахылҵшьҭратә.<ref name="Кругосвет" /><ref name="sfn-b77c00" /><ref>Религиоведение, 2014, с. 220. «С учётом историко-стадиальных этапов развития этносов выделяют родоплеменные и народностно-национальные религии. От этих типов отличают мировые религии»</ref><ref>Аванесов, Проблема типологии религий. «Представляясь наиболее простой, очевидной и удобной, данная классификация страдает существенными недостатками. «Количественная» (внешняя, поверхностная) мерка не может ничего сообщить о «качестве» религии, о её сущности и главных принципах. В этом случае оказываются принадлежащими к одному классу такие принципиально различающиеся по содержанию религии, как христианство и буддизм; с другой стороны, такие однотипные религии, как иудаизм и ислам, оказываются помещёнными в разные группы. Кроме того, существуют такие религии, которые не могут быть названы ни национальными, ни мировыми в точном смысле слова (например, конфуцианство, сложившееся как национальная религия Китая, но затем получившее распространение также в Японии и Корее)»</ref>
* «Аишьҭагылашьатә знеишьа» — «иԥсхьоу адинқәа» (ажәытәан иҟаз) «зыԥсы ҭоу адинқәа» (уажәы иҟоу) ҳәа аихшарала ишьақәгылоуп. Иахьатәи адинқәа рҟны, хазы категорианы иалыркаауеит «[[новые религиозные движения|иҿыцу адинтә еиҿкаарақәа]]».<ref name="Кругосвет о живой религии">{{Из|Кругосвет|http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/RELIGIYA.html|заглавие=Религия}} ''«Религии подразделяются на „мёртвые“ и „живые“ (современные). К первым относятся исчезнувшие религии, например, верования древних индейцев, египтян, которые оставили после себя множество легенд, мифов и памятников древней культуры»''.</ref><ref name="sfn-b77c00" />
* «Асоциалтә знеишьа» — адин адунеии ауаҩи рахь иамоу азнеишьа аанарԥшуеит. Иалыркаауеит «адунеи здызкыло» «адунеи мап ацәызкуа», «адунеи шьақәзырӷәӷәо». Иҟоуп иара убас «аиқәырхаратә динқәа», уаҟа ӷәӷәала иҿианы иҟоуп [[Сотериология|аиқәырхаратәи ахҿыхратәи знеишьақәа]], уи инақәыршәаны ауаҩы данԥслак ашьҭахь иеиқәырхара алыршахоит, аха уи ҭагылазаашьақәак ирхьыԥшуп. Насгьы, [[спасение|аиқәырхара]]тә динқәа, аиқәырхаратә лҵшәа аҟазшьеи ахырхарҭеи шьаҭас иҟаҵаны, х-гәыԥкны еихшоуп:<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Аскеза|Аскетизм]] адинқәа» аиқәырхара егьи адунеи аҿы (анырцә)ирбоит, урҭ ргәаанагарала, ауаҩы адгьыл аҿы имам, иоур злымшо ахьиоуа ҭыԥуп. Аскетизм мҩа, даҽакала иуҳәозар, адунеитә мазарақәеи агәахәарақәеи мап рыцәкра, адгьылтә ԥсҭазаараҿы амчреи азакәанқәеи риааира роуп. Ари акатегориахьы иаҵанакуеит ақьырсианра.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[эскапизм|Аескапизм]] адинқәа» (анг. быз. аҟынтә. «escape» — абналара, ахеиқәырхара, ахақәиҭхара) ахеиқәырхара алыршахоит ахақәиҭра аҭагылазаашьаҿы ҳәа иазнеиуеит, аматериалтә дунеи бзиарак аанагар алшом ҳәа агәра ганы, убри аҟнытә ари адунеи аҿы ахақәиҭра ада узышьҭалаша акагьы ыҟам (ари аҭагылазаашьа лассы-лассы иашьҭоуп [[Нирвана|агәыраҳаҭра]], зегь азеиԥшзаара, [[Атараксия|атараксиа]] ҳәа). Ари акатегориахь иаҵанакуеит абуддизм.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Гетерономия (философия)|Агетерономиа]] адинқәа» (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἕτερος — «егьырҭ», νόμος — «азакәан») ишьақәдырӷәӷәоит Анцәа адунеи аҿы иҟоу амч зегьы имоуп ҳәа, убри аҟнытә, ахеиқәырхаразы, ауаҩы Анцәа ишьақәиргылаз азакәанқәеи аԥҟарақәеи дрықәныҟәар ихәҭоуп. Арҭ адинқәа рахь иаҵанакуеит аиудизм, насгьы аԥсылманра.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Афеноменологиатә знеишьа» адинқәа ауаҩы иԥсҭазаараҿы иузеиҟәымҭхо феноменны иԥхьаӡоуп. Еиҳа еицырдыруа ҳәа иԥхьаӡоуп Голландиатәи аҵарауаҩ [[Ван дер Леув, Герард|Г. Ван дер Леу]] иҟаиҵаз афеноменологиатә классификациа, уи анаҩстәи адинқәа рыхкқәа аликааит: «азаҵәреи доуҳала аизҳареи» рдинқәа (Ажәытәтәи Китаи XVIII ашә. иҟаз адеизми), «ақәԥара» адинқәа (зороастризм), «аҭынчра» адинқәа (иарбан динзаалакгьы рҿы иахԥылоит амистицизм аформа аманы) «агәҭынчымзаара», мамзаргьы «атеизм» (уигьы иҷыдоу формақәа амоуп, аха адинқәа зегьы рҿы иаҳԥылоит), «амчреи аформеи» рдин (Ажәытәтәи Бырзентәыла); «ҵыхәаԥҵәара змами аскетизми» рдинқәа (Индиа адинқәа); «[[Шуньята|аҭацәреи]] арыцҳашьареи» рдин (абуддизм); «агәазыҳәареи азыӡырҩреи» рдин (аиудаизм); «аҳаракыреи аԥхашьареи» рдин (аԥсылманра); «абзиабара» адин (ақьырсианра).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аетнолингвистикатә знеишьа» еиқәиршәеит [[Религиоведение|адиныҭҵаара]]ҿы [[Сравнительный метод|аиҿырԥшратә метод]] ашьаҭаркҩы [[Мюллер, Фридрих Макс|Макс Миуллер]] уи агәра ганы дыҟан «абызшәеи, адинхаҵареи, амилаҭи» рыбжьара аимадара ыҟоуп ҳәа, уахь иԥхьаӡон «аритә (индоевропатәи) адинқәа» аславианцәа, анемеццәа, акельтцәа, аџьамцәа, абырзенцәа, аримлианцәа рдинқәа Индиаа рдинқәа нарылаҵаны, Абиблиа амчра шьаҭас измоу Мрагылара Ааигәа адинқәа (аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра) «семиттәи ([[Авраамические религии|абраамтәи]]) адинқәа» ҳәа ирышьҭоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Астатистикатә знеишьа» шьаҭас иамоуп [[Эмпирические данные|аемпирикатә дыррақәа]], иаҳҳәап: ахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, урҭ ауааԥсыра зегьы рҟынтәи заҟа процент ыҟоу, рықәреи ахаҵатә аԥҳәыстә еилазаареи, ргеографиатә еихшара. Уи еиҳарак рхы иадырхәоит, адинқәа рышьҭанеицәа рхыԥхьаӡарала реихшараан. Ари азнеишьа уадаҩраны иамоуп адинхаҵаратә критериа ахьаԥҵатәу.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аҳәынҭқарратә-закәантә знеишьа» иалнакаауеит аҳәынҭқарра «зыдгыло», аҳәынҭқарра «зыдгылам» , иара убасгьы аҳәынҭқарра «неитралла» изызнеиуа адинқәа. Иҟоуп [[государственная религия|аҳәынҭқарратә статус змоу адинқәа]], насгьы аҳәынҭқарратә документқәа рыла зыстатус шьақәырӷәӷәам адинқәа.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аиҿкааратә знеишьа» шьаҭас иамоуп аиҿкааратә ҩаӡара инақәыршәаны адинқәа реихшара «ӷәӷәала ацентрализациа зызу», «иԥсыҽны ацентрализациа зызу», «адецентрализациа зызу» ҳәа. Адинтә еиҿкаарақәа рыҩаӡара инақәыршәаны еихшоуп «ауахәамақәа», «асектақәа», «акультқәа» ҳәа. Иҟоуп адинтә еиҿкаарақәа рышьақәгылара апроцесс аан ах-етапк ирхысыз: «ахаризматикатә культ» инаркны «асекта» ахь, анаҩс «ауахәама» ахь. {{Main|Адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциологиатә классификациақәа}}
** «[[Церковь (институт)|Ауахәама]]» зегь реиҳа ихаҭәаахьоу динтә еиҿкаара хкыуп, социалтә институтуп, авторитартә аиерархиатә напхгара амоуп, занааҭла иазыҟазҵо адиннапхгаҩцәа ыҟоуп, адинытә мораль анормақәа рсистема еилыкка ишьақәгылоуп, иамоуп узхымԥо аԥҟарақәа, амазарақәа, асанкциақәа. Иалкаау динтә ҭагылазаашьак аҿы ииз ауахәама даднаҳәалоит. Лассы-лассы ауахәама аҳәынҭқарратә мчра иадҳәалоуп ([[государственная религия|аҳәынҭқарратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Секта|Асекта]]» ҳәа изышьҭоу ауахәама иацәхьаҵыз динтә еиҿкаароуп. Уи ианыԥшуеит ахатәы динхаҵара, адунеи егьырҭ адинқәеи рҟәыҭхара, насгьы урҭ ргәрагара ада ииашоу акы ыҟам ҳәа азнеира. Асекта ахь аҵанакра адинхаҵара аиҭакра иалҵшәоуп.<ref name="sfn-b77c00" />
** «[[Харизматический культ|Акульт (ахаризматикатә культ)]]» — ахаризматә ҟазшьа змоу ауаҩы икәша аҽеидкылара абзоурала ицәырҵыз динтә еиҿкаароуп. Акульт иамаӡам иҿиахьоу адинтә доктрина, уи шьаҭас иамоуп акульт анапхгаҩы анцәа иҟазшьа имоуп ҳәа агәрагара, насгьы иалкаау алахәылацәа рыҟазаара.<ref name="sfn-b77c00" />
* «Аирархиатә знеишьа» Урыстәылатәи адинҭҵааҩы [[Пучков, Павел Иванович|П.И.Пучков]] адинқәа реихшараан ихы иаирхәеит. Аиерархиа аҩадатәи аҩаӡараҿы иҟоуп П. И. Пучков «адинқәа (ажәа аҵакы ҭшәала)» мамзаргьы «адин ҷыдақәа» ҳәа зыхьӡиҵо ауаажәларрақәа (иаҳҳәап, ақьырсианра, аԥсылманра, аиндуизм, уҳәа убас иҵегьы). Аҩбатәи аҩаӡараҿы иҟоуп «ахырхарҭақәа» — , акыр шықәса раахыс ишьақәгылахьоу, еиуеиԥшым адинқәа рыҟәша дуқәа (иаҳҳәап, [[протестантизм|апротестантизм]], [[православие|аиашадинхаҵара]], [[католицизм|акатолицизм]], [[шиизм|ашиизм]]). Ахԥатәи аҩаӡара «амҩасра», урҭ егьырҭ аиҿкаарақәа раасҭа еиҳа аҩныҵҟала еизааигәоуп (иаҳҳәап, [[баптизм|абаптизм]], [[алавизм|алавизм]]). Аҵыхәтәантәи, аԥшьбатәи аҩаӡара «[[Деноминация (религия)|аденоминациа]]» еиднакылоит адогмақәеи акультқәеи рыла иузеиҩымдыраауа, лассы-лассы еицырзеиԥшу анапхгара змоу адинтә еилазаарақәа (иаҳҳәап, [[Южная баптистская конвенция|Аахыҵтәи абаптисттә конвенциа]], [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликтә уахәама]], [[Русская православная церковь|Урыстәылатәи аиашахаҵаратә уахәама]]).<ref name="sfn-b77c00" />
* «Адогматикатә (адинҵаратә) знеишьа» адинқәа еицырзеиԥшу адинҵаратә принципқәа рыла еихшоуп. Ас еиԥш аклассификациа ахкқәа рацәоуп:
** Иреиҳау Аԥсы (Анцәа) ауаҩы дшизыҟоу. Иаҳҳәап, [[буддизм|абуддизм]] аҿы Анцәа дыҟоуп, аха ауаҩы дизааигәахом, дахьирхәӡом, мамзаргьы аџьшьара ииҭом. Ақьырсианраҿы Анцәа дыҟоуп, ауаҩы диацәажәар илшоит, насгьы илшоит дахьирхәлар, ма аџьшьара ииҭалар. [[баптизм|Абаптизм]] аҿы Анцәеи ауаҩы рыԥсы акы ауп. [[ислам|Аԥсылманра]]ҿы Анцәа еснагь ауаҩы изааигәара дыҟоуп, еснагь напхгара изиуеит, есминуҭ ихымҩаԥгашьа ахәшьара аиҭоит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Адинҵараҿы идинтәыми адоуҳатәии ҳәа аиҟәыҭхара алышара. [[Хантингтон, Сэмюэл Филлипс|Семиуел Хантингтон]] ашәҟәы «[[Столкновение цивилизаций|Ацивилизациақәа реиҿагылара]]» аҟны ишазгәеиҭаз ала, акатолицизми апротестантизми рҿы Анцәеи акесари, ауахәаматәи иуахәаматәыми, адоуҳатәи аматериалтәи еиҟәыҭхоуп; аиндуизм аҿгьы идинтәыми адоуҳатәи амчрақәа еиҟәыҭхоуп, аха идинтәым амч акомпетенциа ԥкуп адин ахьчарала. Аԥсылманра, аламаизм, аконфуцианизм, асинтоизм рҿы адоуҳатәи идинтәыми амчқәа еиҟәыҭхаӡом. Семиуел Хантингтон ишиҳәаз ала, «аԥсылманраҿы Анцәа акесар иоуп, Китаи Иапониеи — акесар д-Нцәоуп».<ref name="sfn-b77c00" />
** Ҳазшаз Анцәа дыҟоуп, ма дыҟаӡам ҳәа агәаанагара ала. «Аметафизикатә динқәа» рҿы (урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[иудаизм|аиудаизм]], [[ислам|аԥсылманра]], [[сикхизм|асикхизм]], уҳәа убас иҵ.) ирҳәоит Ҳазшаз-Анцәа ҳдунеи шишаз, ауаҩгьы уахь дналаҵаны. «Аемпирикатә динқәа» рҿы ([[буддизм|абуддизм]], [[даосизм|адаоизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[синтоизм|асинтоизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], уҳәа убас иҵ.) Ҳазшаз-Анцәа иҟазаара мап ацәыркуеит, мамзаргьы уи ихадоу ароль наигӡом ҳәа иахәаԥшуеит.<ref name="sfn-b77c00" />
** Ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аҵаки ахықәкиқәеи реилыркаарала, адунеии ауаҩи напхгара рызҭо амчқәа инарықәыршәаны адинхаҵарақәа традициала еиҩыршоит «амырҭаҭратә», «атеисттә» ҳәа.
*** «[[Теизм|Атеисттә]]» (абырзен быз. аҟынтә Θεός — «[[Бог|Анцәа]]») адинқәа «агәаартратә динқәа» ҳәа ицәырҵит, урҭ шьаҭас ирымоуп ԥсы зхоу акы — Анцәа адунеи аҿы амчра зегьы ахьимоу.<ref name="sfn-b77c00" />
*** «[[Язычество|Амырҭаҭратә]]» динхаҵарақәа цәырҵит шәышықәсалатәи ауаатәыҩса рҭоурых («иԥсабаратәу адинхаҵарақәа») апроцесс аан, адунеи аҿы иреиҳаӡоу принципны ирыԥхьаӡоит адунеитә иашара апринцип, уи инақәыршәаны ауаҩы иоуа аџьшьарақәеи дзықәшәо ахьырхәрақәеи анс акә, арс акә иқәнаганы дақәшәоит. Ари аҩыза аиашара анагӡара алыршахоит, акы, аиашара адунеизегьтәи азакәан иабзоураны. Иҩбахазгьы, иерархиала, ма еилататаны ишьақәгылоу Анцәақәа ргәазыҳәарала, иреиҳаӡоу Анцәа далархәны, ма иара ида, «[[Дуализм (религия)|дуалистикала]]» (анцәа бзиақәеи анцәа цәгьақәеи), «[[Монизм|амонистикала]]» (нцәахаҵаратә лагамҭак ала), мамзаргьы «[[Плюрализм (философия)|аплиуралистла]]» (аус еицызуа афакторқәа жәпакы). Амырҭаҭраҿы еиҳарак иаҳәоит анцәақәа рацәаҩны рымчра («[[политеизм|аполитеизм]]») атәы, аха дазхарҵар алшоит нцәа заҵәыкгьы («[[монотеизм|амонотеизм]]»), аҵыхәтәантәи аан амчра зегьы иара имам, егьырҭ адунеитә мчқәа рыла иԥкуп.<ref name="sfn-b77c00" />
== Ацәырҵра ==
{{Main|Акогнитивтә динҭҵаарақәа}}
[[Файл:The Evolution of Religion.jpg|thumb|700 px|Адинхаҵара аеволиуциа]]
Ирацәоуп
адинқәа рыцәырҵра иазку атеориақәа, уахь иаҵанакуеит:<ref>[http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm Возникновение религии. Древнейшие формы религиозных верований] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131006124816/http://www.nntu.nnov.ru/RUS/fakyl/VECH/metod/hist_relig/chapter01.htm |date=2013-10-06 }} // ''Чайковский А. Е., Капочкина Н. А., Кудрявцев М. С.'' История религий. Учебное пособие. — Нижний Новгород: [[Нижегородский государственный технический университет]], ''2001''.</ref><ref>[https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=происхождение+религии&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false История религий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220316042255/https://books.google.com.ua/books?hl=ru&lr=&id=Tk_aXfs3NM8C&oi=fnd&pg=PA5&dq=%D0%BF%D1%80%D0%BE%D0%B8%D1%81%D1%85%D0%BE%D0%B6%D0%B4%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5+%D1%80%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%B3%D0%B8%D0%B8&ots=ydejjSmOII&sig=xCbySS-Oqj_-AGe_7VSN2LqdeVk&redir_esc=y#v=onepage&q=концепции%20о%20происхождении%20религии&f=false |date=2022-03-16 }}, [[Крывелёв, Иосиф Аронович]]</ref><ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer Историческое изучение религии в духовно-академической традиции в дореволюционной России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191229105336/https://cyberleninka.ru/article/n/istoricheskoe-izuchenie-religii-v-duhovno-akademicheskoy-traditsii-v-dorevolyutsionnoy-rossii/viewer |date=2019-12-29 }}, [[Антонов, Константин Михайлович (философ)|Антонов, Константин Михайлович]]</ref>
* «Адинхаҵаратә ([[Ақьырсианра|ақьырсиантә]])»: ауаҩы Анцәа дишеит, [[грехопадение|агәнаҳа]] ҟаиҵаанӡа дышиашоу диацәажәон. Агәнаҳа ашьҭахь, [[Бог в христианстве|Анцәеи]] ауаҩи реимадара ԥҵәан, аха Анцәа ихы ааирԥшуан [[Откровение|агәаартрақәа]] рҿы, амаалықьцәеи, [[пророк|аԥааимбарцәеи]], Ацәа ицәырҵреи рыла. Ауаҩы, иара убас, имоуп алшара иимбо Анцәа изхьаԥшра ([[молитва|аматнеирақәа]] рҿы) ма, абжьаҟазацәа рыла дышиашоу ихы имадара. [[Политеизм|Аполитеизм]] раԥхьатәи [[монотеизм|амонотеизм]] маҷ-маҷ ацәхьаҵра иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* «Абжьаратә», гагкахьала, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дыррақәеи ауаажәларратә цәаныррақәеи ҵаргәас ирымоуп, даҽа ганкахьалагьы, адунеии ауаҩи Анцәа ишишаз иазку [[авраамические религии|авраамтәи адинқәа]] рпостулат хада иаҵанакуа, уи ашьҭахь (еиҳарак агәнаҳа аныҟала иахҟьаны) ауаҩы зынӡа ихашҭит иара иацәажәара, уимоу иара дшыҟоугьы. Уи ҿыц Анцәа иахь амҩа иԥшаар акәхеит, убри аҟынтә динс иҟоу зегьы Анцәа иахь узырхынҳәра амҩа аԥшаара ауп. Ари ахәаԥшышьа [[прамонотеизм|апрамонотеизм]] аконцепциа иақәшәон, уи инақәыршәаны адин ауаатәыҩсатә еилазаараҿы еснагь иҟан, уи адагьы, раԥхьаӡа амонотеизм аформа аман, анаҩс ажәларқәа жәпакы рҿы уи ыӡит, атотемизми, амырҭаҭра, егьырҭ имонотеизмтәым адинқәа рахь ииасит. Апрамонотеизм аконцепциа шьақәиргылеит Шотландиатәи аҵарауаҩ, ашәҟәыҩҩы Е. Ланг, анаҩс уи 12-томк рыла ишьақәгылоу акатоликатә ԥшьаҩы, антрополог, алингвист [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]] иҩымҭа «Анцәа изку аидеиа ахыҵхырҭа» аҿы иацҵан. Аха ԥыҭрак ашьҭахь акритика азун. [[Крывелёв, Иосиф Аронович|И. А. Крывелев]] излеиҳәо ала, Вильгельм Шмидт иусумҭаҿы агхақәа ыҟоуп. Шмидт данԥсы ашьҭахь, иҵаҩцәа, [[Журнал Антропос|ажурнал «Anthropos»]] акәша рҽеидыркылоит, иусумҭа аревизиа азура рҽазыршәеит, аха мап ацәыркит , апрамонотеизм акәымкәа, [[пратеизм|апратеизм]] динхаҵара хадас иҟоу ҳәа иԥхьаӡаны.<ref>''[[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|W. Schmidt.]]'' Der Ursprung der Gottesidee. V.1-12. 1912—1955</ref><ref>Jensen, Adolf E., ''Myth and Cult among Primitive Peoples''.</ref><ref>''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', «The Quest for the 'Origins' of Religion». — P. 162; ''[[Элиаде, Мирча|Eliade Mircea]]'', Patterns in Comparative Religion. — P. 54—58</ref><ref>Jacques Waardenburg, ''Reflections on the Study of Religion'' [https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false p. 221] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171005051038/https://books.google.ru/books?id=51BCQyxdclMC&lpg=PA221&ots=LTGsfqp42D&dq=urmonotheismus%20rejected&hl=ru&pg=PA221#v=onepage&q=urmonotheismus&f=false |date=2017-10-05 }}.</ref><ref>''[[Крывелёв, Иосиф Аронович|Крывелёв И. А.]]'' Прамонотеизм // [[Большая советская энциклопедия]].</ref>
* «[[Эволюция|Аеволиуциатә]]»: иԥсабаратәым џьара акы агәрагара цәырҵуеит ахшыҩ аҿиара иҷыдоу аҩаӡараҿы, иаҳбо аԥсабаратә феноменқәа рационалла ахҳәаа аҟаҵара ахьалымшо азы. Аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы ацәырҵрақәа зегьы аҵаҵӷәы змоу цәырҵран иԥхьаӡон, аԥсабаратә мчқәа рцәырҵра адоуҳа агәаҳәара иарҿиоз акакәны дахәаԥшуан, уи ауаҩы иаҵкыс еиҳа иӷәӷәоу хшыҩлатәи принципуп. Ауаҩы ицәаныррақәеи иусқәеи еиҳа иҳараку амчра иадырҳәалон, насгьы урҭ амчқәа реизыҟазаашьақәа рмодель ауаатәыҩсатә еилазаара иақәшәо аиҿкаара иаҿырԥшын. Абри ахәаԥшышьала, адин еиҳа имариоу аформақәа рҟынтәи еиҳа иуадаҩу аформақәа рахь инеит: раԥхьа иҟан апреанизм, анаҩс [[анимизм|анимизм]], [[тотемизм|атотемизм]], [[политеизм|аполитеизм]], аҵыхәтәан [[монотеизм|амонотеизм]] (шәахә. [[Антропология религии|адин антропологиа]]). Уи адагьы, адинтә хдырра аҿиара ауаажәларраҿы аморалтә принципқәа арӷәӷәеит, уи алагьы аҭышәынтәалара еизнарҳаит, уи, анаҩс, аиндаҭларатә ԥыжәара анаҭон, насгьы ауаажәларрақәа рыбжьара аԥсабаратә алхрала ирӷәӷәахеит. Hervey C. Peoples егьырҭ иколлегацәеи рҳәамҭала, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рҿы еиуеиԥшым адинтә хәаԥшышьақәа рылаҵәара иаанарԥшуеит аеволиуциатә ҟазшьа шрымоу. Аха заатәи адунеихәаԥшышьақәа рҷыдарақәеи, урҭ рыҿиара аишьҭаргылашьеи аҭҵаарадырра иаздыруам.<ref>Dhavamony Mariasusai. Phenomenology of religión. [[Папский Григорианский университет|Editrice Pontificia Università Gregoriana]], 1973. — P. 60—64 — ISBN 88-7652-474-6</ref><ref name="HG" /><ref name="HG">[https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ Hunter-Gatherers and the Origins of Religion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190808214159/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC4958132/ |date=2019-08-08 }}, Human Nature. 2016; 27: 261—282, Hervey C. Pavel Duda, Frank W. Marlowe</ref>
: Адинтә гәрахаҵарақәа зегьы рыруадаҩра агәаанагара раԥхьаӡа акәны иалазгалаз [[Эдуард Тайлор|Е. Таилор]] иоуп, уи адин раԥхьатәи аформа [[анимизм|анимизм]] ауп ҳәа агипотеза шьақәиргылеит. Анаҩс, Таилор ихәыцрақәа ирыцҵахеит [[Фрэзер, Джеймс Джордж|Џь. Фреизер]] ([[магия|анашана]] адин раԥхьатәи иахыҵхырҭаны), Р. Маретти, Л. И. [[Штернберг, Лев Яковлевич|Штернберги]] ([[аниматизм|аниматизм]] аамҭа, аԥсабара зегьы аԥсы аҭалара), [[Леви-Брюль, Люсьен|Л. Леви-Бруль]] (аҭоурыхԥхьатәи алогикаԥхьатәи [[мистицизм|амистицизм]]) русумҭақәа рҿы. Иахьатәи аамҭазы анашанеи, адини, аҭҵаарадырреи револиуциатә еишьҭагылара атеориа мап ацәыркуеит. Даҽа ганкахьалагьы, иахьатәи аҭҵаарақәа иаадырԥшуеит адинқәеи агәрагарақәеи рыҿиара аеволиуциатә ҟазшьа шамоу: [[анимизм|анимизм]] инаркны [[монотеизм|амонотеизм]] ахь. Убри аамҭазы, еиҟәыҭханы иҟоу [[пантеон|апантеонқәа]] рцәырҵра, насгьы [[Спас Вседержитель|Зегьы зымчу Анцәа заҵәык]] иоуп ҳәа аконцепциа ауаажәларра рсоциалтә еволиуциа иақәшәон: ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа реиҟарара инаркны (75-100 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа) ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа рсоциалтә стратификациа аҟынӡа (7-10 нызқь шықәса ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа).<ref name="Britannica ">[http://britannica.com/biography/James-George-Frazer Sir James George Frazer] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190430051507/http://britannica.com/biography/James-George-Frazer |date=2019-04-30 }} // [[Энциклопедия Британника|Encyclopædia Britannica Online]]. Encyclopædia Britannica Inc., 2015.{{oq|en|the evolutionary sequence of magical, religious, and scientific thought is no longer accepted}}</ref><ref name="HG" /><ref name="HG" />
Иара убас, [[марксизм|Марксизм]] ашьаҭаркҩцәагьы иаԥырҵеит аконцепциа, уи инақәыршәаны адин иашьаҭоуп ауаҩы ииашаҵәҟьоу имчыдара, есыҽнытәи иԥсҭазаараҿы иаҳԥыло, раԥхьаӡа аԥсабаратә, нас асоциалтә феноменқәа рҿаԥхьа ихала иусқәа рырманшәалара шилымшо ала иааԥшуа. Аларҵәара амоуп еицырдыруа ахшыҩҵара «[[опиум народа|адин ажәлар ропиум ауп]]».<ref>''«Религия — это вздох угнетённой твари, сердце бессердечного мира, подобно тому как она — дух бездушных порядков. Религия есть опиум народа»'' — ''[[Маркс, Карл|Маркс К.]], [[Энгельс, Фридрих|Энгельс Ф.]]'' Сочинения, т. 1, с. 415.</ref><ref>Семёнов, 2002.</ref>
Иахьа [[палеолит|апалеолит]] аамҭа иазкны иҳаму адыррақәа рыла, ари апериод анҵәамҭазы, ажәытәуаа адин, мамзаргьы адоуҳатә еизыҟазаашьақәа ҳәа ҳзышьҭоу дырҿиеит. Ус шакәу ҳдырбоит усҟантәи аамҭазы ирымаз ауаҩы анышә иамадара иадҳәалоу ақьабзи аҳаԥқәа рҿы ахаҳәқәа рҟны иҭырхыз асахьақәеи. Иҟалап ауаа агәра ргозҭгьы аԥсабараҿы Анцәақәа, ма анцәахәқәа нхоит ҳәа, мамзаргьы еиуеиԥшым амаҭәарқәеи аҭыԥқәеи, иаҳҳәап, ахрақәа, ма абнақәа, рхаҭақәа рыԥсы ҭоуп ҳәа. Адинтә гәрахаҵарақәеи аҵасқәеи — ҳхаҿы иааҳгар ҳалшоит — асоциалтә еиҿкаара шьақәдыргылеит, ауаажәларрақәа еидкыло, урҭ русура алҵшәа еиӷьыртәит.<ref name="McClellan">{{Книга| автор=McClellan| ссылка=https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover| заглавие=Science and Technology in World History: An Introduction| место=Baltimore, Maryland| издательство=[[Johns Hopkins University Press]]| год=2006| isbn=0801883601| archive-date=2020-02-06| archive-url=https://web.archive.org/web/20200206025809/https://books.google.com/books?id=aJgp94zNwNQC&printsec=frontcover#PPA11}} [https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false Page 11] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180313092234/https://books.google.ru/books?id=aJgp94zNwNQC&lpg=PP1&hl=ru&pg=PA11#v=onepage&q&f=false |date=2018-03-13 }}</ref><ref>{{Книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4|заглавие=Uniquely Human|автор=Phillip Lieberman|isbn=0674921836|год=1991|archive-date=2015-04-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150403045303/https://books.google.com/books?id=3tS2MULo5rYC&pg=PA162&dq=Uniquely+Human+cognitive-linguistic+base&ei=nNUeR9fmBo74pwKwtKnMDg&sig=3UsvgAnE5B-vzb55I6W6OqqhJy4}}</ref><ref name="Kusimba 2003 285">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r |заглавие=African Foragers: Environment, Technology, Interactions |автор=Kusimba, Sibel |год=2003 |издательство=Rowman Altamira |isbn=075910154X |pages=285 |archive-date=2015-04-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150403055936/https://books.google.com/books?id=xCa5zfefWVUC&printsec=frontcover&vq=Middle+Paleolithic&rview=1&source=gbs_summary_r#PPA133,M1 }}</ref><ref name="ScienceDaily">[https://web.archive.org/web/20061209060050/http://www.sciencedaily.com/releases/2006/11/061130081347.htm World’s Oldest Ritual Discovered — Worshipped The Python 70,000 Years Ago] // ScienceDaily, 30.11.2006</ref>
Аҵарауаа шьоукы зынӡаск мап ацәыркуеит адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа ыҟан ҳәа агәаанагара, ргәаанагара шьақәдырӷәӷәарц азы ирҳәоит «ҳаамҭазтәи аетнографиа иаздырӡом жәларыкгьы, аимшьҭракгьы адинтә традициа змам, адинхаҵара ҟалаанӡатәи ажәлар» ҳәа.<ref>Зубов, 2006.</ref>
Аха аҵарауаа даҽа џьоукы ргәы иаанагоит, адин ауаҩы иҟазшьаҷыдоуп ҳәа ишьақәдырӷәӷәо акритика аҿаԥхьа имчыдоуп ҳәа. Урҭ ргәаанагарала, адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа акырӡа ицон, [[неандерталец|анеандерталец]] дшьақәгылаанӡа. Урҭ рҟынтә џьоукы ргәы иаанагоит адинытә гәаанагарақәеи аҵасқәеи рыҟазаара аазырԥшуа адыргақәа рацәаны, насгьы агәра угартә ицәырҵит хыхьтәи апалеолит аамҭазы мацара ҳәа (40-18 нызқь шықәса раԥхьа). Адинхаҵаратә ҵасқәа рцәырҵра аамҭа аилкаара ӷәӷәала иадҳәалоуп уаанӡа «ишьақәгылаз ауааи» ([[архантроп|архантропцәеи]] [[палеоантроп|апалеоантропцәеи]]) аҭоурыхԥхьатәи ауаа ҳаамҭазтәи иреиԥшқәаз (анеоантропцәа, [[Homo sapiens|Homo sapiens]]) реиԥшымзаареи реиҟәыҭхареи ралкаара апроблема, урҭ иреиуан хыхьтәи апалеолит иаҵанакуаз ауаа, [[кроманьонец|акроманионцәа]] ҳәа изышьҭаз.<ref name="Regnarmir" /><ref name="Regnarmir">Глава 1. Археологические памятники истории религии // ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' Религия в истории народов мира. — М.: [[Политиздат]], 1964. — 559 с.</ref><ref>[http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 Глава 1 / Проблема дорелигиозной эпохи] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140202132535/http://www.verigi.ru/?book=210&chapter=4 |date=2014-02-02 }} // ''[[Угринович, Дмитрий Модестович|Угринович Д. М.]]'' Искусство и религия. — М.: [[Политиздат]], [[1982|1982]].</ref>
Франциатәи антрополог [[Буайе, Паскаль|Паскаль Буаие]] иазгәеиҭоит адинхаҵареи/мамзаргьы иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагара Адгьыл аҿы иҟоу ажәларқәеи аимшьҭрақәеи зегьы рҿы ишыҟоу, аха аԥстәқәа рыбжьара уи ыҟам. Шықәсы рацәала имҩаԥигоз аҭҵаарақәа рыла, Буаиер алкаақәа ҟаиҵоит, адинқәеи, [[суеверия|амцхаҵарақәеи]], егьырҭ иԥсабаратәым амчқәа рыгәрагареи рыцәырҵра амзызқәа ауаҩытәыҩсатә хкык иаҳасабала ихәыцшьа афизиологиа ауп изыбзоуроу ҳәа.<ref>Буайе, 2016, с. 12.</ref>
Иахьа адин ацәырҵра, аҿиара, аусура азакәанқәа [[религиоведение|адинҭҵаара]] иамаҭәаруп, урҭ XIX ашә. [[История|аҭоурых]], [[Археология|археологиа]], [[Социальная философия|асоциалтә философиа]], [[Социология|асоциологиа]] уҳәа аҭҵаарадыррақәа жәпакы реилаҵәараҿы ихьыԥшым дырратә усхкны ашьақәгылара иалагеит.
== Адинхаҵареи амифологиеи ==
Адини [[мифология|амифологиеи]] реизыҟазаашьа азҵаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аус зуаз аҭҵааҩцәа еиԥшымкәа иахәаԥшуан. [[Мифологическая школа (этнография)|Амифологиатә школ]] макьана ишиашоу ари азҵаара шьҭнахуамызт, избанзар динны уи аамҭазы иԥхьаӡаз иуадаҩыз адинхаҵрақәа ракәын — ақьырсианра, аԥсылманра, аиудаизм, уҳәа убас иҵ., амифологиа ажәытә поезиа ҳәа иԥхьаӡан. Амифологиатә школ амифологиеи ажәлар рдинхаҵарақәеи еиҟәнаҭхомызт.<ref name="sfn-4204f9">Токарев, 1988.</ref>
Аилкаара «амиф» раԥхьаӡа акәны ақьырсиантә ҵарадырраҿы ахархәара аиҭеит адин аҭоурыхҭҵааҩы, алибералтә динҭҵааҩ [[Штраус, Давид Фридрих|Д. Штраус]] («Иаса иԥсҭазаара», 1835), уи [[Исторический Иисус Христос|аҭоурыхтә Иаса]] ихаҿсахьа амифтә шьаҭақәа рҟынтәи ирыцқьарц иҽазишәеит. [[эволюционная школа|Аеволиуциатә школ]] аетнографцәа амифологиеи адинхаҵареи еизааигәартәит. [[Тайлор, Эдуард Бернетт|Е. Теилор]] агәра ганы дыҟан амифологиа шьаҭас иамоу [[анимизм|анимизмтә]] дунеихәаԥшышьа ауп ҳәа, уи адин аҵакы шьаҭас иамоуп ҳәа. Ари ахәаԥшышьа аеволиуцианистцәеи аетнографцәеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла еиҭаркит. [[Харузин, Николай Николаевич|Н. Н. Харузин]] амифологиа аҭоурыхԥхьатәи ауаҩы идунеихәаԥшышьа иахәҭакны иадиҳәалон, адинхаҵарақәа рдыррақәа рзы ихадароу хыҵхырҭаны иԥхьаӡон, избан акәзар амифологиатә материал акультқәа рҿы ахархәара амоуп. [[Бринтон, Даниел Гаррисон|Д. Бринтон]]гьы агәра ганы дыҟан амифологиа ахаҭа динтәуп ҳәа, аха, иара излаиҳәо ала, амифологиа аҟынтәи иаауа адин акәӡам, адин аҟынтәи амифологиа ауп иаауа, амиф иашақәа ракәзар, адинхаҵарақәа шьаҭас ирымоу анцәатәра иалҵшәоуп. К. Преусс иазгәеиҭеит амиф акульт аҿы ихымԥадатәиу хәҭакны ишыҟоу. [[Ранович, Абрам Борисович|А. Б. Ранович]] излеиҳәо ала, амифологиа еснагь адин аелементқәа ируакуп.<ref>''[[Ранович, Абрам Борисович|Ранович А. Б.]]'' Мифология // в кн.: Литературная энциклопедия. Т. 7. М., 1934.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы амифологиеи адини реиҟәыҭхара, мамзаргьы урҭ реиҿырԥшра рҽазыршәон. Хықәкыс иҟаз адин амифологиатә хәҭа амхреи, «игәызиану ма иччархәу» ажәабжьқәа рҟынтәи ахақәиҭтәра акәын. Абасала, Ф. Џьевонс иҩуан амиф адинхаҵара акәӡам, адин ахыҵхырҭа акәымкәа, амиф аҭоурыхԥхьатәи философиоуп, ҭҵаарадырроуп, насгьы хәҭакахь ала асахьаркыратә фантастикоуп ҳәа. Уи амифқәа алнахуеит, иара иақәымшәо мап ацәнакуеит. С. Реинак амифологиа ажәабжьқәа реизга мацара акәны дахәаԥшуан, адин акәзар, ацәаныррақәеи аусқәеи азҷыдаҟазшьоуп.<ref>Jevons F. В. An introduction to the history of religion. 2 ed. L., 1902. P. 264—266.</ref><ref>''Рейнак С.'' Орфей. Всеобщая история религий / пер. с франц. в. 1. М., 1919. С. 9—10.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
[[прамонотеизм|Апротомонотеизм]] атеориа адгылаҩцәа ([[Лэнг, Эндрю|Е. Ланг]], [[Шмидт, Вильгельм (этнограф)|У. Шмидт]], урҭ рышьҭанеицәа) рҽазыршәон еиҳа еилыхха адини амифологиеи аҳәаа рыбжьаҵара. Адин амифологиатә мотивқәа змам, аморалтә дунеихәаԥшышьа заҵәык зныԥшуа ала иаадырԥшуан. Арҭ амотивқәа рҩыза ыҟамызт ажәытәтәи аҭоурыхԥхьатәи динхаҵараҿы ҳәа. Апрамонотеизм атеориа ашьаҭаркҩы Ленг адин аҿы ҩ-хырхарҭак ртәы дазааҭгылоит — адинтәи амифтәи. Актәи, абнауаа рыбжьарагьы, адоуҳақәа ргәыҟаҵаразы аҵасқәа амаӡам, аҩбатәи ҭәуп анашанеи амцҳәареи рыла. Венатәи ашкол ахада Шмидт ишьақәирӷәӷәон адинхаҵараҿы амифологиатә хәҭақәа ихьшәақәоу роуп ҳәа, урҭ ажәҩан аҿы иҟоу иҳараку, ицқьоу Анцәа ихаҿра моралла иԥхасҭартәуеит ҳәа.<ref>[[Лэнг, Эндрю|Lang A.]] Myth, ritual and religion. V. 1—2. L., 1887.</ref><ref>Lang A. The making of religion. 3 ed. L.-[a. o.], 1909.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Авторцәа ԥыҭҩык амиф адини еиҟәырыҭхон актәи аҵакы арҭшәарала. [[Вундт, Вильгельм|В.Вундт]] агәра ганы дыҟан адин ахьыҟоу анцәахәқәа рахь агәрагара ахьыҟоу мацара ауп ҳәа, амифологиа акәзар адоуҳақәа, аџьнышқәа, ауааи аԥстәқәеи рыԥсы агәрагара амҽханакуеит, уи адин алагамҭа мацара ауп ҳәа. П. Еренреих излеиҳәо ала, амифологиа раԥхьаӡа адинхаҵаратә ҟазшьа амамызт, анаҩстәи аҿиаратә стадиақәа раан ауп уи адинхаҵара ианадҳәалаха.<ref>''[[Вундт, Вильгельм|Вундт В.]]'' Миф и религия. СПб., 1913.</ref><ref name="sfn-4204f9" />
Апротомонотеизм атеоретикцәа ирҿагылон [[марксист|амарксистцәа]], урҭ адин иҽеим цәырҵраны ирыԥхьаӡоит, амифологиа иҵоуроу культуратә мазарак аҳасабала иахәаԥшуеит, насгьы амифологиеи адини реилалара уи ԥхасҭанатәуеит. [[Тренчени-Вальдапфель, Имре|И. Тренчени-Валдапфель]] агәра ганы дыҟан адин уи ауаҩы имаӡоу амчқәа инапахьы иаагара иацхраауа реакционтә мчроуп ҳәа, амифологиа акәзар, иҵоуроу афырхацәеи анцәақәа рхаҿсахьа ссирқәеи ауаҩы иеиӷьтәразы иреиҳаӡоу ҩаӡарак аҳасабала ицәырҵуа прогрессивтә мчуп ҳәа. Иара игәаанагарала, аҭоурыхԥхьатәи ауаажәларраҿы амифологиа адинхаҵара иахәҭакын, аха ашьҭахь, аклассдатәи акласстәи ауаажәларра аҽеиҭакраан, амиф адинхаҵара иацәыхарахеит. Амифологиа афантазиа иапрогрессивтә хәҭаны иҟалеит, уа ауаҩы ихдырра адин иаҿагыланы ақәԥара иалагеит, уи ауаҩы адәныҟатәи адунеи дшахьыԥшу ала ацәанырра инаҭон. [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]] иазгәеиҭоит Тренчени-Валдапфель иҟаиҵаз алкаақәа еиҳарак шьаҭас ишрымоу иҿиахьоу ихьшәоу амифологиа, еиҳарак абырзентә мифологиа мацара.<ref>''[[Тренчени-Вальдапфель, Имре|Тренчени-Вальдапфель И.]]'' Мифология / пер. с венг. М., 1959.</ref><ref name="sfn-4204f9" /><ref name="sfn-4204f9" />
Иахьатәи аҭҵаарадырраҿы амифологиеи адинхаҵареи ӷәӷәала еимадоуп ҳәа иҟоу агәаанагара аԥыжәара амоуп, убри аан урҭ хьыԥшымкәа иаанхоит. Амифқәа рышьақәгылара адинтә ҟазшьа ҳәа акгьы алам, уи шьақәдырӷәӷәоит [[Австралийская мифология|Австралиатәи амифқәа]], Океаниа амифқәа, Африкеи Америкеи рыжәларқәа рмифқәа. Урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоу ауаҩы иааикәыршаны иҟоу аԥсабара аилазаашьа иазку азҵаарақәа рҭак ҟарҵоит. Аха амифқәа асоциалтә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа, аҵасқәа, аҟазшьатә нормақәа (ақәреи хаҵара-ԥҳәысла ҳәа аихшара, аҭынхара, абшьҭрақәа реизыҟазаашьақәа уҳәа убас иҵегьы) ари аилыркаара асоциалтә практика арқьиоит, мифологиатә ҵаҵӷәуп, санкциоуп, иԥшьоуп. Иԥшьоу асоциалтә нормақәа хымԥадатәины иҟалоит. Амиф зегь реиҳа ихадоу асоциалтә-нормативтә функциа нанагӡоит. Асоциалтә практика ҵаҵӷәыс иамоуп, иԥшьахоит амифтә жәытәрахь ухьазырԥшуа ала, амифтә абшьҭрақәа, [[культурный герой|акультуратә фырхацәа]], иарбоу ақьабз, мамзаргьы асоциалтә норма анышьақәдыргыла аамҭазы. Амифқәеи адинтә қьабзқәеи еидҳәалахоит. Амиф адинытә церемониа ҳаилнаркаауеит, ашьаҭа анаҭоит. Амифи аҵасқәеи рыбжьара иҟоу аидҳәалара аҵарадырраҿы акыр аамҭа аимак-аиҿак цәырнагеит: раԥхьатәи иарбану, амиф акәу, аҵас акәу. Аҳәынҭқарратә уаажәларраҿы анцәахәқәа зегь раԥхьаӡа иргыланы асоциалтә мчра аадырԥшуа иалагоит.<ref name="sfn-4204f9" />
Амифологиа адинхаҵарақәа рҵаказы аматериал ҳнаҭоит, аха уи адин аҿы зегь реиҳа ихадоу елементуп. [[Робертсон-Смит, Уильям|У. Робертсон-Смит]] иҩуан ажәытәтәи адинқәа шьаҭас ирымаз ахаҵарақәеи адогмақәеи ракәым, ауаажәларра ахаҭарнакцәа хымԥада излахәу аҵасқәеи аритуалқәеи роуп ҳәа. Адинқәа жәпакы рҿы амифологиатә компонент ихадоу аҭыԥ ааннакылом, насгьы ихымԥадатәиим. Убас, змифологиа еиуеиԥышмкәа еиларсуа, ҩаӡара ҳаракыла иҿиаз ажәытә бырзенцәа рҿы амифқәа адин аҵакы шьақәдыргыломызт. Амифқәа рыгәрагара хымԥадатәины иҟамызт. Аҵара змаз амифқәа рҿы иҳәоу мап ацәыркыр рылшрон, аха анцәахәқәа — ақлалақь ахылаԥшцәа, ҳаҭыр рықәырҵон, насгьы адинтә қьабзқәа нарыгӡон. Динқәак рҿы амифологиатә ган улаԥш иҵашәо ароль нанагӡом, насгьы уи иҟоуп ҳәа узҳәом, иаҳҳәап, [[конфуцианство|аконфуцианизм]] аҿы. Амифологиеи адини еицырзеиԥшу афантазиа ахаҿытәра, убри аҟнытә, аҿиара раԥхьатәи астадиақәа рҿы, амифологиа адин аусхкы ахь иаҵанакуеит. Амифологиаҿы ицәырҵуа ахҭысқәа ииасхьоу аамҭа ([[мифическое время|амифологиатә епоха]]) иаҵанакуеит. Адин аҿы иҟоуп [[культовые мифы|акульттә мифқәа]] адин-нашанатә ҵасқәа ирыдҳәалоу, уаҟа ақьабз шьақәырӷәӷәоуп амифологиа иазҷыдароу азнеишьала: аҵас ашьақәгылара ажәытә мифологиатә аамҭахь иаҵанакуеит, амифтә персонажқәа ирыдҳәалоуп, насгьы амиф ахаҭа, аҵас еиԥш, иԥшьоу, имаӡоу акы акәны иҟалоит. Адин-нашанатә ритуалқәа ирылаҵаны, амифқәа адинтә гәрахаҵарақәа рҵакы ихадоу хәҭакны иҟоуп. Адунеи адинқәа рҿы аҿиара ихьшәоу аамҭазы, амифқәа динтә догманы иҟалоит. Аха жәларқәак рыбжьара (ажәытә бырзенцәа, уҳәа убас иҵ.) амифологиатә фантазиа аҿиара иабзоураны афилософиатә идеиақәа амифологиатә формала рцәыргара рылшеит. Аҭоурыхтә ҿиара заатәии ихьшәоуи астадиақәа рҿгьы амифологиа зны-зынла адин иахьыԥшымкәа ашьақәгылара алшон.<ref name="sfn-4204f9" />
== Адини адемографиеи ==
Адинҭҵааҩы [[Силантьев, Роман Анатольевич|Р. А. Силантиев]] иазгәеиҭоит, атрадициатә динқәа зегьы ахшара рацәа ишадгылоу, аҽԥыргара иаҿагылоуп, насгьы арыцқьареи аконтрацепциеи ирықәыӡбоит. Убри аҟынтә, адин агәра зго ауааԥсыра рыбжьара ахшараиура еиҳауп атеистцәа рыбжьара аасҭа: иаҳҳәап, Израиль ахшараиура еиҳа ирацәоуп ауриа-аортодоксцәа рыбжьара, уа ҭаацәарак аҿы хәҩык еиҵаны ахәыҷқәа ахьрымоу маҷуп. Аԥсылманцәа рзы ахшара рацәа ҷыдароуп. Адинхаҵара ахьеиқәхаз ақьырсиантә тәылақәа рҿы ахшараиура аԥсылманцәа рҿы аасҭа еиҵам: ҿырԥштәыс иаагозар, [[Республика Босния и Герцеговина|Босниеи Герцеговинеи]] рҿы, аиашадинхаҵаратә сербцәа рҟны ахшараиура еиҳауп [[Босняки|аԥсылман-бошниакцәа]] рҟны аасҭа. Украинеи Урыстәылатәии аиашахаҵаратә диннапхгаҩцәа рҭаацәарақәа рҿы хҩык-ԥшьҩык иреиҵаны ахәыҷқәа змоу ахьаҳԥылоу маҷуп, жәаҩык жәохәҩык ахәыҷқәа змоу аҭаацәарақәа епархиацыԥхьаӡа иуԥылоит. Убри аҟнытә, адемографиатә кризис шьаҭас иамоу ақьырсиантә мазарақәа рыӡра ауп, Европа аԥсылманра зиааиуа ақьырсианра ахаҭа акәӡам, адинхаҵара зцәыӡыз ақьырсианра ашьҭахьтәи аилазаара ауп.<ref>[[Силантьев, Роман Анатольевич|Силантьев Р. А.]] [http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php Отношение религии к демографии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210209005717/http://www.demoscope.ru/weekly/2003/0109/analit06.php |date=2021-02-09 }}. // [[Демоскоп Weekly]]. № 109—110. 14 —27 апреля 2003</ref>
Урыстәыла ахшараиура аиҵахара мзыз хадас иамоуп аиашахаҵаратә дин ацәыӡра ауп ҳәа далацәажәоит асоциологиатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, Адемографиатә ҭҵаарақәа ринститут адиректор, апортал Демографиа.ру аредактор хада [[Белобородов, Игорь Иванович|И.И.Белобородов]].<ref>Шевченко М. [http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ Демография России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180303050401/http://www.nanya.ru/stati/2011/08/22/327622-demografiya-rossii/ |date=2018-03-03 }} // Няня.ru, 22.08.2011</ref>
Бжьаратәны иаҳгозар, адин змоу ауаа рыбжьара ахшараиура еиҳауп, атеистцәа рыбжьара аасҭа. Аха, арегионқәа зегьы рҿы еиԥшым: [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи]], [[Северная Европа|Аҩадатәи]], [[Южная Европа|Аладатәи Европа]] атәылақәа рҿы адинхаҵара афактор аҭаацәараҿы ахәыҷқәа рхыԥхьаӡараҿы анырра ду амазар, [[Восточная Европа|Мрагыларатәи Европа]] атәылақәа рҿы аҭҵаарақәа иаадырԥшит адинхаҵареи ахшараиуреи шеихьыԥшым.<ref>{{статья|заглавие=Газеты пишут о религиозности и рождаемости. Помогает ли РПЦ повысить рождаемость|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=3—16 июня 2013|номер=557—558|archive-date=2017-08-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20170816033220/http://demoscope.ru/weekly/2013/0557/gazeta025.php}}</ref>
Урыстәыла, [[Малева, Татьяна Михайловна|Т.М.Малеве]]и [[Синявская, Оксана Вячеславовна|О.В.Синиавскаие]]и апроект РиДМиЖ (GGS), аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рыла, ахшараиура еиҳа ирацәоуп аԥсылманра ныҟәызго амилаҭқәа рыбжьара, егьырҭ адинқәа рҿы ахшараиура еиҳа еиҵоуп, адин ахаҵара змоуи ахаҵара змами ахшараиура аганахьала еиԥшымзаарак рымам.<ref>{{статья|автор=Забаев И.В., Мелкумян Е.Б., Орешина Д.А., Павлюткин И.В., Пруцкова Е.В.|заглавие=Влияние религиозной социализации и принадлежности к общине на рождаемость. Постановка проблемы|ссылка=http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php|издание=[[Демоскоп Weekly]]|тип=сайт|год=1—19 мая 2013|номер=553—554|archive-date=2018-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20180202041551/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0553/analit03.php}}</ref>
Аиашадинхаҵаратә [[ПСТГУ|Иԥшьоу Тихоновсктәи агуманитартә университет]] адинҭҵааратә факультет адини афилософиеи ркафедра арҵаҩы, асоциологиа амагистр Е. В. Пруцкова лажәақәа рыла, адинхаҵареи аиреи рыбжьара иҟоу аидҳәалара шьақәыргылахоит раԥхьатәи адинтә социализациа аҟазаареи аҟамзаареи инарықәыршәаны.<ref>Пруцкова Е. В. [http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf Рождаемость в Европе: значение религиозной социализации] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170506142130/http://www.demoscope.ru/weekly/2013/0549/pdf/pruckova.pdf |date=2017-05-06 }} // [[Демоскоп Weekly]], 549, 1-4.</ref>
Аха ауааԥсыреи аҿиареи ирызкыз Адунеизегьтәи аконференциаҿы (Каир, цәыббрамза 1994) ажәахәқәа ишаадырԥшуа ала, адинытә гәыԥқәа рҿы арыцқьареи аҭаацәара аԥҵаразы агәҭакқәеи рганахьала ирымоу азнеишьа еиԥшӡам.<ref>[http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php Демография и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180215204726/http://www.demoscope.ru/weekly/2004/0175/arxiv01.php |date=2018-02-15 }} // [[Демоскоп Weekly]]. — № 175—176. 25 октября — 7 ноября 2004 год.</ref>
== Адинхаҵареи ауаажәларреи ==
{{Main|Адинхаҵареи ауаажәларреи}}
Астатиаҿы анаҩстәи азҵаарақәа рыӡбахә ҳәоуп:
* [[Религия и общество#Религия и наука|Адини аҭҵаарадыреи]] (аҵарауаа рыбжьара адинхаҵареи, адини аҵарадырра аҩаӡареи уахь иналаҵаны)
* [[Религия и общество#Религия и преступность|Адини ацәгьоурақәеи]]
* [[Религия и общество#Религия и здоровье|Адини агәабзиареи]]
* [[Религия и общество#Религия и социальное благополучие|Адини асоциалтә бзазареи]]
* [[Религия и общество#Религия и политика|Адини аполитикеи]]
== Адини ацәаҩашәеи ==
{{Main|Амораль#Аморали адинхаҵареи}}
== Адини адунеи аҿы иҟоу агәрахаҵарақәеи ==
{{Main|Адинқәа рсиа}}
[[Файл:Map of state religions.svg|thumb|400 px|Аофициалтә динқәа змоу аҳәынҭқаррақәа:
{{legend|#0000FF|[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]}}
{{legend|#158706|[[Ислам|Аԥсылманра]]}}
{{legend|#EBCF16|[[Буддизм|Абуддизм]]}}]]
<imagemap>
Файл:ReligijneSymbole.svg|thumb|[[Адинтә символқәа]]
rect 0 0 300 300 [[Христианство]]
rect 300 0 600 300 [[Иудаизм]]
rect 600 0 900 300 [[Индуизм]]
rect 900 0 1200 300 [[Бахаи]]
rect 0 300 300 600 [[Ислам]]
rect 300 300 600 600 [[Фетишизм]]
rect 600 300 900 600 [[Даосизм]]
rect 900 300 1200 600 [[Синтоизм]]
rect 0 600 300 900 [[Буддизм]]
rect 300 600 600 900 [[Сикхизм]]
rect 900 600 1200 900 [[Джайнизм]]
rect 0 900 300 1200 [[Айявари]]
default [[Файл:ReligijneSymbole.svg]]
</imagemap>
=== Архаикатә хаҵарақәа, аритуалқәеи ақьабзқәеи ===
Аҵарадырра иалнакаауеит ихадароу агәрахаҵарақәа, урҭ рҟазшьаҷыдоуп [[Охотники и собиратели|ашәарыцаҩ-еизгаҩцәа]]: [[анимизм|анимизм]], [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара агәрагара]], [[шаманизм|ашаманизм]], [[культ предков|ахылҵшьҭра акульт]], [[Политеизм|иреиҳау анцәахәқәа ркульт]].<ref name="HG" />
==== Анашана ====
{{Main|Анашана}}
Анашана — ахәыцратә система ахцәажәаразы рхы иадырхәо еилкаароуп, ахҭысқәа анырра рыҭаразы, аматериа аҭагылазаашьаҿы ииашоу анырреи, ма иубарҭам анырреи рыҟаҵаразы ауаҩы маӡалатәи амчқәа рахь дзхьанарԥшуеит; иалкаау ахықәкы анагӡаразы [[сверхъестественное|иԥсабаратәым]] амчқәа ицхраауеит.<ref name="Britannica2">{{cite web|author=Karen Louise Jolly|url=http://www.britannica.com/print/topic/356655|title=Magic|work=[[Encyclopædia Britannica]]|publisher=Encyclopædia Britannica Inc|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHqQVLR?url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/356655/magic|archive-date=2012-05-27|access-date=2012-10-05|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ethnonet.ru/etnografiya/religioznye-verovanija-predpolagaemyj-genezis-i/|title=Религиозные верования. Предполагаемый генезис и история.|author=[[Марков, Геннадий Евгеньевич|Марков Г. Е.]]|work=Этножурнал|access-date=2012-10-05|url-status=live|archive-date=2012-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120526041529/http://www.ethnonet.ru/lib/0503-02.html}}</ref>
==== Атотемизм ====
{{Main|Атотемизм}}
Атеисттә гәаанагара змоу аҵарауаа аӡәырҩы атотемизм ажәытәӡатәи ауаатәыҩса рдинқәа иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. Атотемизм ашьҭақәа ҳԥылоит адинқәа зегьы рҿы, уимоу аҵасқәеи, аҳәамҭақәеи, амифқәеи рҿгьы.
Атотемизм — ауаҩи иааҳакәыршаны иҟоу адунеии еимадоуп ҳәа иазнеиуеит, ихыҭҳәаау аиуаратә еидҳәалара ҳԥылоит ауаҩи аԥсабаратә обиекти-[[тотем|атотеми]] рыбжьара: аԥстәы, аҵиаа, зыԥсы ҭам амаҭәар, аԥсабаратә цәырҵра.<ref>{{cite web|url=http://www.ecsocman.edu.ru/text/19279617/|title=Тотемизм|publisher=Федеральный образовательный портал — экономика, социология, менеджмент|url-status=dead}}</ref>
==== Анимизм ====
{{Main|Анимизм}}
Уи аҵакы хадас иамоуп аԥсы, [[дух (мифология)|адоуҳақәа]] шыҟоу агәрагара, насгьы аԥсабара зегьы аԥсы ҭоуп ҳәа агәрагара. Англыз етнограф, акультураҭҵааҩы [[Тайлор, Эдвард Бернетт|Едвард Таилор]] агәра ганы дыҟан анимизм иарбанзаалак адин иаҟазшьоуп, насгьы уи ашьаҭа шьақәнаргылоит ҳәа.
==== Афетишизм ====
{{Main|Адинтә фетишизм}}
Еиуеиԥшым иԥсабаратәым амчқәа змоу амаҭәарқәа рыгәрагара.
==== Аниматизм ====
{{Main|Аниматизм}}
Аԥсабара, ма уи ахәҭақәеи ацәырҵрақәеи аԥсы рхоуп ҳәа агәра агара.
==== Ашаманизм ====
{{Main|Ашаманизм}}
Аԥсы идунеи анырра аҭара. [[шаман|Ашаман]] имҩаԥиго аимадара.
=== Антикатәи адунеи адинтә синкретизм ===
==== [[Древнеегипетская религия|Ажәытәтәи Мысра адинхаҵара]] ====
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] рдин шьақәгылеит аҭоурыхԥхьатәи-ахылҵшьҭратә цуҭаҿы, 3000 шықәса ирылагӡаны Мрагыларатәи атеологиатә системақәа рахь аҿиаратә мҩа ду ианысит: афетишизми атотемизми рҟынтәи [[политеизм|аполитеизмтәи]] амонотеисттәи хәыцрақәа рҟынӡа. Ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵара иаҵанакуан [[теогония|атеогониеи]] [[космогония|акосмогониеи]], акультқәеи амифқәеи, нырцәтәи аԥсҭазаара иазку агәаанагарақәа, [[клир|адиннапхгаҩцәа]] ([[Жречество Древнего Египта|аныхаԥаара]]) реиҿкаара, ауаажәларраҿы урҭ рҭыԥқәа, [[фараон|афараон]] [[обожествление|нцәахәыс иҟаҵара]] уҳәа уб. иҵ.
Ажәытәтәи Мысратәи адин традициала [[Политеизм|аполитеист]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха Ажәытәтәи Мысраҿы иҟан [[Генотеизм|агенотеисттә]] ҟазшьа змаз акультқәа, аамҭа кьаҿк азы иҟан [[атонизм|атонизм]]гьы (XIV ашә. ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа), уи [[Монолатрия|амонолатриа]] аҟазшьақәа роуп. Ари афакт зны-зынла ахшыҩҵакқәа еиланарҩашьоит; џьоукы ажәытәтәи Мысратәи адинхаҵараҿы иҵәаху амонотеизмтә ҟазшьа иазку атеориақәа аԥырҵоит, Мысреи Израильи рдинқәа рыбжьара аимадара шьақәдыргылоит.<ref>{{Книга|автор=Jan Assmann|заглавие=The Search for God in Ancient Egypt|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru|издательство=Cornell University Press|год=2001|страницы=11|страниц=292|isbn=9780801487293|archive-date=2019-01-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20190119230951/https://books.google.ru/books?id=ACkeJSSIvQYC&printsec=frontcover&dq=The+Search+for+God+in+Ancient+Egypt&q=&hl=ru#v=onepage&q=The%20Search%20for%20God%20in%20Ancient%20Egypt&f=false}}</ref><ref>{{Книга|автор=Rosalie David|заглавие=Handbook to Life in Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/handbooktolifein00aros|издательство=Facts on File Inc.|год=1998|страницы=[https://archive.org/details/handbooktolifein00aros/page/125 125]}}</ref><ref>{{Книга|автор=Wilkinson, Richard H.|заглавие=The Complete Gods and Goddesses of Ancient Egypt|ссылка=https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk|издательство=Thames & Hudson|год=2003|страницы=[https://archive.org/details/completegodsgodd00wilk/page/n236 236]—240}}</ref>
==== Ажәытә Бырзентәылеи аурымцәеи рдинхаҵарақәа ====
{{Main|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рмифологиа|Ажәытә аурымцәа рдин}}
[[Древняя Греция|Ажәытә бырзенцәа]] ирыман хыԥхьаӡара рацәала ауаа иреиԥшыз анцәақәа рпантеон ду (Зевс, Аполлон, Афродита, уҳәа уб. иҵ.), абжанцәақәа (афырхацәа), апантеон аҩнуҵҟа аиерархиа ӷәӷәа ыҟан. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рыбжанцәақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, урҭ рхымҩаԥгашьақәа инарықәыршәаны еиуеиԥшым ахҭысқәа ҟалоит.
Ажәытә бырзенцәа ирыман ауаатәыҩсатә нцәахәқәа ([[Зевс|Зевс]], [[Аполлон (мифология)|Аполлон]], [[Афродита|Афродита]], уҳәа убас иҵегьы) р[[Пантеон (боги)|пантеон]] ду, аха ӷәӷәала иалкааны, [[полубог|анцәабжақәа]] (афырхацәа), насгьы уи апантеон аҩнуҵҟа иҟан иӷәӷәоу [[иерархия|аиерархиа]]. Ажәытә бырзенцәа рынцәахәқәеи рынцәабжақәеи ауаа рхы шымҩаԥырго еиԥш рхы мҩаԥыргоит, насгьы урҭ русқәа инарықәыршәаны хҭысқәак ҟалоит.
Ауаҩԥшра змоу Анцәақәа рҟазшьа иаанарԥшуеит, аӡәы урҭ ргәы ақәшәара шилшо аматериалтә мчы ала — аҳамҭақәа (ауаҩытәыҩса ԥсаҭатәс иҟаҵареи егьырҭ аԥсаҭатәқәеи уахь иналаҵаны), агәрагарала (даҽакала иуҳәозар, анцәа иахь рхы нарханы [[молитва|иҳәара]], уахь иалоуп ахырҽхәара, ма ажьара) мамзаргьы иҷыдоу аусқәа рынаӡарала.
=== Авраамтә динқәа ===
{{Main|Авраамтә динқәа}}
[[Тора|Хәы-шәҟәык]] рҟны зыӡбахә ҳәоу ахыркҩы [[Авраам|Авраам]] ақьырсианреи, аԥсылманреи, аиудаизми рҿы иааԥшуа атрадициа ашьаҭаркҩыс дыԥхьаӡоуп.
==== Аиудеиатә дин ====
Агәаанагара злаҟоу ала «[[Иудаизм|аиудеиа]]» ашьақәгылара иаҿын XIX ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, [[Ханаан|Ханаана]] адгьылҵакыреи [[Мсыр|Мысра]] аҩадатәи ахәҭаҿи (уажәы Мысра, [[Шьамтәыла|Сириа]], [[Ливан|Ливан]], [[Израиль|Израиль]], [[Иорданиа|Иорданиа]] ртәылақәа). Аиудаизм [[монотеизм|амонотеизм]] рыланаҳәеит, уи еиҳагьы инарҵауланы иднарҵон Анцәа ауаҩы иара диеиԥшны дишеит ҳәа. Ари адинтә еилазаара ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара аганқәа зегьы аҵанакуеит. Аиудаизм зныкала иагьдинтәиуп иагьмилаҭтәиуп, насгьы ауаҩы есыҽнытәи иԥсҭазаара зегьы еиҿызкаауа аԥҟарақәа рықәныҟәара хымԥадатәиуп ҳәа шьақәзырӷәӷәо хыдҵоуп ([[Галаха|Галаха]]). Аиудаизм адунеитә динхаҵаразы иаҭаху ҟазшьақәак амаӡам: [[вера|ахаҵаҩцәа]] реиҳараҩык иании инаркны ари адин ахь иаҵанакуеит, аха изҭаху аиудаизм идикылар ауеит, уи азы дахысыроуп аиудаизм ахь аиасра апроцесс ([[гиюр|гиюр]]).
==== Ақьырсианра ====
«[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]]» цәырҵит I ашә. ҳашықәсԥхьаӡара азы [[Палестина (историческая область)|Палестина]], уи аамҭазы [[Римская империя|Аурымцәа римпериа]] анапаҵаҟа иҟан, раԥхьаӡа ауриаа рыбжьара, Ажәытәӡатәи аиудаизм амессиантә еиҿкаарақәа рконтекст аҿы. Раԥхьатәи жәашықәсақәа ирылагӡаны егьырҭ ахәҭақәа рҿи, насгьы егьырҭ амилаҭқәа рыбжьареи еиҳа инарҭбааны аларҵәара аиуит. Ақьырсианразы «иҟаӡам [[эллин|абырзенцәагьы]] аиудеиаагьы»<ref>Гал. 3:28.</ref>, уи иаанагоит [[Христианин|дқьырсианхар]] илшоит дарбанзаалак, милаҭ еилых ҟамҵакәа. Убри аҟнытә, милаҭтә динхаҵараны иҟоу аиудаизм еиԥш акәымкәа, ақьырсианра [[мировая религия|адунеизегьтәи динхаҵараны]] иҟалеит.
Ақьырсианраҿы зегь реиҳа ихадоу аҿыцрақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡатәуп агәаанагареи ахыҭҳәааи ракәымкәа иҟаҵәҟьоу агәрагара, Анцәа иуаҩхара, насгьы Иара [[Искупительная жертва#В Новом Завете|иԥсреи]] [[Воскресение Иисуса Христа|иԥсҭалареи]] агәрахаҵара. Анцәа иуаҩхара мҩаԥысуеит [[Иаса Қьырса|Иаса Қьырса]] ихаҿала, [[Ветхозаветные пророчества о Христе|Ажәытә уасиаҭ ҿаҳәатәы]] (пророчество) анагӡара арҵабыргуа.
Ақьырсианраҿы иҟоуп аиудаизм иазҷыдаҟазшьоу зԥхьанҵақәак («[[Десять заповедей|Жәа-уасиаҭк]]», «[[Заповеди любви|Абзиабаратә уасиаҭ]]», «[[Золотое правило нравственности|Ацәаҩашәа ахьтәы ԥҟара]]»). Аха ақьиара [[Благодать|азылԥхара]] абзоурала, ақьырсианра егьырҭ, еиҳа имаҷны аҵакы змоу адинтә ԥкрақәа рацәаны иамнахаит («зныҟәгара уадаҩыз аидара»). «Азакәан», «азылԥхара», «Анцәа ицәшәара», «абзиабара» рдиалектика ақьырсианра аҭоурых зегьы аҿы актуалра аманы иаанхоит, еиуеиԥшым аформақәа аанахәалар алшоит («[[Слово о законе и благодати|Азакәани азылԥхареи ирызку ажәа]]», «[[Либеральное христианство|Алибералтә қьырсианра]]», «[[Афундаментализм|Афундаментализм]]»).
==== Аԥсылманра ====
«[[Ислам|Аԥсылманра]]» VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ицәырҵит, уи аамҭазы [[язычество|амарҭаҭра]] аҳра ахьауаз [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьаха]] бжаҿы. Адинҭҵааҩцәа рацәаҩны (иаҳҳәап, [[Люксенберг, Кристоф|Лиуксенберг, Кристоф]]) изларыԥхьаӡо ала [[Мухаммед|Муҳаммад]] аиудизми ақьырсианреи рҟынтәи иамаиԥсахыз рацәоуп. VII ашә. ҳашықәсԥхьаӡаразы ақьырсианра аларҵәара ахьамаз адгьылҵакырақәа рымҽхак ҭбаан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]] аҩадатәи аԥшаҳәагьы уахь иналаҵаны; Аравиитәи адгьылбжьаха бжаҿы уи ашьҭанеицәа рацәаҩӡамызт. Ақьырсиантә ҳәынҭқарра заҵәык [[Иемен|Емен]], Муҳаммад даниз аамҭазы ефиоптәи [[монофизитство|амонофизитцәа]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, анаҩс аԥсылманра анышьақәгылоз аамҭазы [[зороастризм|зороастриантәи]] аџьамцәа рнапхгара аҵаҟа иҟалеит. Аха Аравиитәи аимшьҭрақәеи акланқәеи шәышықәсала ауриацәеи ақьырсианцәеи ирыванхон, насгьы амонотеизм иазку аидеиақәа ибзианы ирдыруан. Убас, Муҳаммад иԥҳәыс Хадиџьа лаб иашьа иԥа [[Варака ибн Навфаль|Варака]] дқьырсианын. Амонотеистцәа мамзаргьы амонотеисттә ҟазшьа змоу ауаа «Ҳанифцәа» ҳәа ирышьҭан. Урҭ [[Авраам|Авраам]] идин иқәныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон. Аԥсылманра уаанӡатәи амонотеисттә динқәа зегьы рышьаҭаркҩцәа ԥааимбарцәаны иазханаҵоит.
=== Индиатәи адинқәа ===
{{Main|Индиатәи адинқәа}}
[[Индийский субконтинент|Индиатәи аконтинент]] хәҭаҿы ицәырҵыз адинқәа. Индиатәи адинқәа рахь иаҵанакуеит [[индуизм|аиндуизм]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[буддизм|абуддизм]], [[сикхизм|асикхизм]] уҳәа убас егьырҭгьы. Индиатәи адинқәа рконцепциа хада [[дхарма|адхарма]] агәрагара ауп, зегьы зымҽхазкуа аҟазаара азакәан. Индиатәи адинқәа зегьы ([[сикхизм|асикхизм]] аламҵакәа) ихадоу концепцианы ирыдыркылоит аиҭаирақәа р[[Карма|каматә]] еишьҭагыла.
=== Адунеи адинқәа ===
{{Main|Адунеи адин}}
Адунеи адинқәа рахь ирыԥхьаӡоит [[буддизм|абуддизм]], [[Ақьырсианра|ақьырсианра]], [[ислам|аԥсылманра]] (аишьҭагылашьа ианцәырҵыз инақәыршәаны иҟаҵоуп). Адунеи адинқәа рахь иԥхьаӡахарц азы, адин адунеи зегь аҿы ашьҭанеицәа рацәаны иамазар ауп, убри аамҭазы иарбанзаалак [[Национальность|амилаҭтә]], мамзаргьы аҳәынҭқарратә еилазаара иадҳәаламзар ауп. Уи адагьы, адин адунеитә динхаҵарақәа раҳасабала ианахәаԥшуа, уи аҭоурых аҿы иҟанаҵо анырреи, аларҵәара амҽхак зеиԥшроуи хшыҩзышьҭра азухоит.
=== Ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара [[конфессия|динхаҵарала]] аихшара ===
{{Main|Адин дуқәа рыгәразго рхыԥхьаӡара}}
{{Main|Ақьырсианцәа рхыԥхьаӡара}}
Ақьырсиантә даҟьа «Laborers Together» адыррақәа инарықәыршәаны, [[2011 год|2011 шықәсазы]], динла адунеи ауааԥсыра еихшоуп абас:<ref name="sgm">{{cite web|url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|title=Status of Global Mission 2011|archive-url=https://www.webcitation.org/67yHtEzQq?url=http://www.sent2all.com/Status%20Of%20Global%20Mission%202011.pdf|archive-date=2012-05-27|url-status=dead|access-date=2011-11-24}}</ref>
[[Файл:Prevailing world religions map rus.png|thumb|450x450px|Ахсаала иаанарԥшуеит адунеи аҿы иреиҳау адинхаҵарақәеи урҭ рконфессиа хадақәеи ахьрылаҵәоу]]
* [[христиане|Ақьырсианцәа]] — 2.31 миллиард («33%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[мусульмане|Аԥсылманцәа]] — 1.58 миллиард («23%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[индуизм|Аиндузим]] ныҟәызго — 0,95 миллиард («14%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[буддист|Абуддистцәа]] — 0.47 миллиард («6.7%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* Китаитәи атрадициатә динқәа ныҟәызго — 0.46 миллиард («6.6%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[сикхи|асикхцәа]] — 24 миллионҩык («0.3%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* [[иудеи|аиудеиаа]] — 15 миллионҩык («0.2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* аҭыԥантәи агәрагарақәа ныҟәызго — 0.27 миллиард («3.9%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* адинхаҵара змам — 0,66 миллиард («9,4%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә);
* атеистцәа — 0.14 миллиард («2%» адунеи ауааԥсыра рҟынтә).
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы динхаҵарала ашьҭанеицәа рхыԥхьаӡара шрылаҵәаз иазку адыррақәа ҭыҵит [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиатә жәар]] аҟны иану астатиа «Адин» аҿы.<ref name="ESBE"/>
== Адин акультураҿы ==
Хыԥхьаӡара рацәала алитературатә, амузикатә, асахьаркыратә ҟазарақәа рҿы ауаа рдини рдинхаҵаратә аобиектқәеи ирызкны ирымоу агәаанагарақәа аарԥшуп
== Акритика ==
{{Main|Адин акритика азура}}
{{Main|Атеизм|Агностицизм|Антитеизм|Ақьырсианра акритика азура|Аԥсылманра акритика азура|Аиудаизм акритика азура|Абуддизм акритика азура}}
Адин акритика иаҵанакуеит аидеиақәа рыкритика, урҭ ареалтә ԥсҭазаара иахьынӡақәшәо, адинтә хымҩаԥгашьа акритика, урҭ рсоциалтә-политикатә лҵшәақәа. Адинҭҵааҩы Томас Твид иҩуан адин хаҭалатәи аҩаӡараҿы аҵакы аҭара анаҩсангьы, амч ду змоу адинқәа ауаажәларра анырра рынаҭоит ҳәа, насгьы иалшоит уи анырра хра амазар, мамзаргьы иамамзар. Адин еиуеиԥшым [[дискриминация|азинеиҟарамра]] зыхьчо мчны иҟан, насгьы асоциалтә ԥсахрақәа рыҟаҵара угәазырԥхо мчны аус ауан.<ref>Beckford, 2003, с. [https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck/page/n11 2].</ref><ref>Fitzgerald, 2003, с. 235.</ref><ref name="sfn-2f4eef">Tweed, 2020, с. 48.</ref>
Европатәи алыԥшаахи абжьаратәи акласси рахь иаҵанакуаз ақьырсианцәа еиуеиԥшым аинтеллектуалтә ааԥхьарақәа аныҟала, адоуҳатә кризис иаланагалеит. 1840-1900 шықәсқәа рзы Европа ауааԥсыра шьоукы рдинхаҵара аанрыжьит [[теория Дарвина|Дарвин ибиологиеи]] [[геология|агеологиа]] ҿыци рнырра иахҟьаны, урҭ адунеи ашьақәгылареи уи ақәреи ирызкны абиблиатә гәаанагарақәа ирҿагылон; Абиблиа аҭҵаараҿы [[историко-критический метод|иреиҳау акритика]] ҳәа иашьҭоуп аҭоурыхтәи алитературатәи хырхарҭа ҿыц, уи Аԥшьаҩыра Анцәа идоуҳала иҩуп ҳәа агәаанагара иаҿагылон; аиҿырԥшратә ҭҵаара, ақьырсианра егьырҭ адинқәа ирҿдырԥшуан, ирыԥшаауан иахьеиқәҿырҭуа. Агәрахаҵаҩцәа шьоукы рдин рыхьчарц рҽазыршәон, атрадициатә дин иҿыцу аҭагылазаашьаҿы ҟазарыла еиҭахәаԥшуан. Убас, гәыԥҩык адиндырҩцәеи ахәыцҩцәеи адунеи бжьымшы рыла ишшаз иазку абиблиатә ҳәамҭа ҿыцла иазнеит, арҭ амшқәа аеволиуциатә аамҭақәа реиԥш иахәаршит. XX ашәышықәса алагамҭазы, арҭ ахәыцҩцәа аеволиуциа Анцәа арҿиаразы ихы иаирхәон ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит.<ref>Tweed, 2020.</ref>
[[Научный атеизм|Аҭҵаарадырратә атеизм]] [[марксистско-ленинская философия|марксисттәи ленинтәи адунеихәаԥшышьа]] иахәҭаны иҟалеит. Уи шьаҭас иамаз [[диалектический материализм|адиалектикатәи]] [[исторический материализм|аҭоурыхтәи материализм]] аҳәаақәа ирҭагӡаны адунеии ауаҩи рыхәаԥшра акәын. Афилософиатә ҭҵаарадырра аҳасабала адин хыҵхырҭас иамоу аиҭаҳәарази, адин аҭҵаарадырратә критикази, аҭҵааратә атеизм адиалектикатәи аҭоурыхтәи материализм апринципқәа ирылҵуеит. Марксизм аклассикцәеи Асовет философцәа ргәыԥ дуи атеизм [[материализм|аматериализм]] иацәыхараны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны ирыԥхьаӡомызт, аха Сталин ишьҭахьтәи аамҭазы, «аҭҵаарадырратә атеизм» «ииашоу ҭҵаарадырра заҵәык» ауп ҳәа ирылаҳәан, насгьы иҷыдоу философиатә дисциплинаны, ихьыԥшым ҭҵаарадырраны, зхатәы проблематикеи амаҭәари змоу акакәны иҟалеит.<ref>Thrower, 1983.</ref><ref>Шахнович, 2022.</ref>
XX ашәышықәсазы адунеизегьтәи аибашьрақәеи, [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|атомтә бомбақәа рыԥжәареи]], [[Холокост|ауриқәа рнырҵәареи]] ирыхҟьаны, адин аҵакы ашьақәыргыларазы иамоу афункциа ҿыц акритика азун. [[Освенцим|Освенцим]] аҿы еиқәхаз [[Визель, Эли|Ели Визель]] дналаҵаны ауриаа ԥыҭҩык, [[избранный народ|иалихыз ажәлар]] зыхьчар акәыз Абиблиатә нцәа иқәыӡбон. Визель игәалашәарақәа еидызкыло амемуар «[[Ночь (книга)|Аҵх]]» аҿы иҩуан ахәыҷқәа былра ианыргоз «иҭынчыз ажәҩан иаҵәа аҵаҟа урҭ лҩаха ианаҵачуаз» игәаҿы ицәырҵыз аҿагыларатә цәанырра атәы. Уи аамҭазы, иҩуан иара, «дыршьит сара сынцәа, иршьыит сыԥсы».<ref name="sfn-2f4eef" />
XXI ашәышықәса алагамҭазы [[новый атеизм|атеизм ҿыц]] ахаҭарнакцәа адин акритика азыруит. Ари аиҿкаара авторцәа «атеизм ԥшьҩык аҽыуаа» ҳәа ирышьҭоуп ([[Докинз, Ричард|Ричард Доукинс]], [[Хитченс, Кристофер|Кристофер Хитченс]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннетт]], [[Харрис, Сэм|Сем Харрис]]). Ашәҟәқәеи, аҵаратә статьақәеи, ажәахәқәеи рҿы иаарԥшу адинтә жәабжьқәа рыкритика иазку ргәаанагарақәа еиуеиԥшым аҵаратә усхкқәа рҿы аимак-аиҿакқәа цәырнагеит, насгьы еицырдыруа амассса-информациатә хархәагақәа рҿы ирацәаны рыӡбахә рҳәеит. Афилософ Сем Харрис иҩымҭа «[[Конец веры|Агәрахаҵара аҵыхәтәа]]» аҿы адины иамоу иҽеим аҟазшьақәа, ақәымчрагьы уахь иналаҵаны, дрылацәажәеит. Афилософ Дениел Деннет иҩымҭа «Азықәра арбгара» аҿы «иџьашьахәу акы агәрагара зҳамоу» ҳәа азҵаара ықәиргылеит. Абиолог Ричард Доукинс ишәҟәы «[[Бог как иллюзия|Анцәа лаԥшхырԥагаҩы иаҳасабала]]» аҿы адинхаҵара иадҳәалоу еиуеиԥшым аганқәа рыӡбахә иҳәеит. Ажурналист, аполемист Кристофер Хитченс иҩымҭаҿы «[[Бог не любовь|Анцәа зегьы илшом]]» аҿы ишьақәирӷәӷәон адинтә мчрақәа ауаҩы иаҳаҭыр еиларгоит ҳәа, насгьы адинытә еиҿкаарақәа рҿы иҟоу акоррупциа атәы иҩуан.<ref>The Oxford Handbook on Atheism, 2016.</ref>
=== Адини аҭҵаарадырреи ===
Ихьшәоу [[викторианская эпоха|Викториантәи аамҭазы]], «аҭҵаарадырреи адини реибашьра» иазкны аусумҭақәа аԥырҵон, насгьы акультура арҭ аҩ-ганк еснагь еиҿагылазароуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аха анаҩс [[история науки|аҭҵаарадырра аҭҵааҩцәа]] уи аҩыза агәаанагара иацәхьаҵит. Аконфликттә тезис, имариоу азнеишьала, уажәы зегьы ирылаҵәахьеит Мраҭашәаратәи аҭҵаарадырра ареалтә ҭоурыхҭҵаара иазку ииашам аинтеллектуалтә шьаҭоуп ҳәа. Аҭҵаарадырра аҭҵааҩы [[Брук, Джон Хедли|Джон Брук]] иҩуан, атрадициатә формақәа рҿы аиҿагыларатә тезис акырӡа илаҟәын ҳәа. Гари Фернгрен излаиҳәо ала, аконфликттә тезис аасҭа акомплекстә тезис аԥхьагылара аманы ишыҟоу азы Брук игәаанагара аҭҵаарадырра апрофессионалтә ҭҵааҩцәа рыбжьара инарҭбааны азхаҵара аиуит, аха атрадициатә позициа егьырҭ аганқәа рҿгьы ишыӷәӷәоу иаанхоит, еиҳаракгьы ауаажәларратә хдырраҿы.<ref>Shapin, 1996, с. 195.</ref><ref>Russell, 2002, с. 7.</ref><ref>Brooke, 1991, с. 42.</ref><ref>Ferngren, 2002, с. x.</ref>
Адин иаԥнаҵоит [[Космогония|акосмогониеи]] (адунеи ахылҵшьҭра) антропологиеи (ауаҩы ихылҵшьҭра) рԥҟарақәа, урҭ иахьатәи аҭҵаарадырратә идеиақәа ирҿагылоуп. Уи аганахьала иахьатәи аҭҵаарадырра адинтә позициақәа жәпакы акритика рызнауеит. Ҿырԥштәыс иаагозар [[креационизм|акреационизми]] [[эволюция|аеволиуциа атеориеи]] ирыбжьоу аиҿагылара ([[критика эволюционизма|аеволиуциа акритика]]).
Адинқәа зны-зынла [[закон природы|аԥсабара азакәанқәа]] ирҿагыло, мамзаргьы ирықәымшәо атезисқәа шьақәдырӷәӷәоит. Адинтә усумҭақәа жәпакы рҿы зыӡбахә ҳәоу аџьашьахәқәа аԥсабара азакәанқәа ишрықәшәо ала ахәшьара аҭара рылшоит.
Адинхаҵаратә текстқәа акритика азырур рылшоит ҳаамҭазтәи аҭоурыхтә ҭҵаарадырра агәаанагарақәа иахьынӡарықәшәо инаҿырԥшны. Иаҳҳәап, асоветтә [[Библеистика|библиаҭҵааҩцәа]] Абиблиаҿы ҭыԥқәак еиҿагыло, ма еиқәымшәо афактқәеи ажәабжьқәеи злоу акакәны иахәаԥшуеит (иаҳҳәап, [[Новый Завет|Ауасиаҭ Ҿыци]] [[Аевангелие|Аевангелиақәа]] ԥшьбеи атексқәа реиԥшымзаареи, урҭ [[герменевтика|реилыркаара]] азҵаареи). Абиблиатә критикцәа арҭ аҭыԥқәа шеилыркаауеи адинҭҵааҩцәеи адинадгылаҩцәеи ртрадициатә динхаҵаратә еилкаара акыр иреиԥшымхар алшоит. Адинҭҵааҩцәа рыхәҭак (алибералтә хырхарҭа) ари акритика иақәшаҳаҭхар рылшоит, убри аан егьырҭ (хадаратәла аконсерваторцәа) ари акритика аҭҵаарадырратә ҩаӡара критикала ахәшьара арҭар рылшоит.<ref>{{Книга|автор=[[Бюкай, Морис]]|заглавие=[[Библия, Коран и наука]]|издательство=Éditions Seghers|год=1976|isbn=966-95604-6-2}}</ref>
Аҭҵаарадырреи адини реиқәшәара иазку азҵаара аимак-аиҿа зцу теманы иҟоуп. Аҵарауааи адиндырҩцәеи лассы-лассы еиҿагыло агәаанагарақәа рҳәоит.
«Аиқәшәара иазку агәаанагарақәа»
{{Ацитата алагара}}Зеиԥшыҟам ахшыҩҵак иԥшааит ҳаиԥыларақәа зегьы раасҭа иналукааша алахәылаҩ, Адунеи аинфлациа ҳаамҭазтәи атеориа аԥҵаҩцәа иреиуоу, Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа академик [[Старобинский, Алексей Александрович|Алексеи Старобински]]. Иара иҳәеит: «Анцәа даҳзылԥхеит аҭҵаарадырраҿы иара ҳизхьамԥшларц». Даҽакала иуҳәозар, аҵарауаҩ аԥсабара аниҭҵаауа, Анцәа ииашаҵәҟьаны иҟаиҵаз ашьҭақәа рыԥшаара аҭахӡам. Аха ауаҩи уи ихдырреи ртәы ҳаналацәажәо, Анцәа ихьӡ мҳәакәа ҳзаҩсуам. Академик Старобински иҳәеит Анцәа дыҟоуп ҳәа, аҭоурых аҿы ауаа рацәа рдинхаҵара шьаҭас иҟаҵаны рхы мҩаԥыргон, зны-зынлагьы даара иҳаракыз русқәа рҿы иааԥшуан, рҭахрақәа раҵкыс аӡә иҭахрақәа аԥхьа идыргылон.{{Ацитата алгара |источник={{Cite web|url=http://kommersant.ru/doc/3275710|title=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов|author=Елена Кудрявцева}} «Ажурнал “Огониок”», мшаԥымза 24, 2017}}
«Аиқәымшәара иазку агәаанагара»
* Еицырдыруа америкатәи агенетик [[Койн, Джерри Аллен|Д. А. Коин]] аҭҵаарадырратә хәаԥшышьеи адинтә дунеихәаԥшышьеи зынӡа ишеиқәымшәо атәы иҳәон.<ref>Койн, 2016.</ref>
=== Адинтә ԥышәа критикала азхәыцра ===
{{Main|Адинтә ԥышәа}}
Иҟоуп агәаанагара, адин-мистикатә ԥышәа [[эпилепсия|алаԥсратә]] симптомқәеи, [[Шизофрения|ашизофрениеи]], [[деменция|агәхашҭреи]], алаԥшҵашәареи реиԥш иҟоу ачымазарақәа рԥышәа аҟынтәи иаауеит ҳәа. [[Галлюцинация|Алаԥшҵашәара]] цәырҵуеит [[Центральная нервная система|агәҭантәи анервтә система]] аҳәаатә ҭагылазаашьақәа рҿы, алаԥшҵашәара ахҟьоит аусура мыцхәы, [[Температура тела|ашоура]] амазаара, [[голодание|амлакра]], мамзаргьы мыцхәы [[Пост (религия)|ачгара]] уҳәа убас егьырҭ ахҭысқәа.<ref>''Jeffrey L. Salver, M.D.; John Rabin, M.D.'' — The neural substrates of religious experience.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.absolutology.org.ru/brain_myst.htm|title=Мозг и религиозный опыт|author=Берснев Павел|access-date=2010-12-26|url-status=live|archive-date=2011-09-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20110925135512/http://absolutology.org.ru/brain_myst.htm}}</ref>
ЛСД апсихикаҿы иҟанаҵо анырра ԥызшәоз апсихиатр [[Гроф, Станислав|Станислав Гроф]] излаиҳәо ала, «Аԥсреи аиреи рԥышәа, Адунеи ма Анцәеи дареи ракзаара, ақаҷааатә феноменқәа рԥылара, ма ЛСД асеансқәа рҿы аҭыԥ змаз «иҳаҩсыз аиҭаирақәа» рԥышәа адунеи адин дуқәа иԥшьоу рҩырақәеи ажәытә цивилизациақәа рмистикатә текст маӡақәеи рҿы иарбоу ахҭысқәа иааџьаушьартә иреиԥшуп». Убри аан, апсихика аԥсахрақәа рҿы иҳауз аԥышәа Гроф абас ахәшьара аиҭоит: «Ахолотроптә ҭагылазаашьақәа рҿы, ҳара иаҳныруеит аҟазаара даҽа ганқәак, уи даараӡа интенсиву, уимоу уаршанхартә иҟазар алшоит».<ref>[[Гроф, Станислав|Гроф С.]] [http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm Области человеческого бессознательного] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140201213825/http://psylib.org.ua/books/grofs01/index.htm |date=2014-02-01 }}. — М.: Издательство трансперсонального института, 1994. — 278 с.</ref><ref>''[[Гроф, Станислав|Гроф С.]]'' Космическая игра / Пер. с англ. Ольги Цветковой — М.: Издательство Трансперсонального Института, 1997. — '''С. 16''' — 256 с.</ref>
Еиуеиԥшым адинхаҵарақәа еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит аекстатикатәи амистикатәи лаԥшҵашәарақәеи агәҭыхақәеи. Адинхаҵарақәа зегьы ари аҩыза аԥшаара иадгылом, иарбанызаалак амистикатә ԥышәа агәрагара ишиашоу ишьақәнарӷәӷәоит ҳәа ирыдыркылоит. Иаҳҳәап, [[богословие|адинҭҵаара]] апрофессор [[Осипов, Алексей Ильич|А.И. Осипов]] игәаанагарала, «адоуҳатә ԥсҭазаараҿы аԥышәа змоу иԥшьоу абацәеи азықәԥаҩцәеи зегьы хьаҳәхьачарада ақьырсиан игәиҽанырҵоит даланагалар шалшо, даҽакала иуҳәозар, [[Духовная прелесть|адоуҳатә хжьара]], уи аан ауаҩы инерв-ԥсихикеи, лассы-лассы иаҩысҭаатә гәҭакқәеи идырҿио иҟам-иным абара Анцәа изааиртыз акакәны идикылоит».<ref name="Osipov"/>
== Шәахәаԥш иара убас ==
* [[Апатеизм|Апатизм]]
* [[Атеизм]]
* [[Бог|Анцәеи]] [[Дьявол|Аџьныши]]
* [[Вера|Агәрагара]]
* [[Государственная религия|Аҳәынҭқарратә динхаҵара]]
* [[Метатеология|Аметатеологиа]]
* [[Молитва|Анцәаиҳәара]]
* [[Определение религии|Адин аилкаара]]
* [[Поклонение|Ашьапкра]]
* [[Религиоведение|Адинҭҵаара]]
* [[Религиозность|Адинхаҵара]]
* [[Религиозный бред|Адинтә патара]]
* [[Религиозный фанатизм|Адинтә фанатизм]]
* [[Религия и шизофрения|Адини ашизофрениеи]]
* [[Сверхъестественное|Иԥсабаратәым амч]]
* [[Спасение|Аиқәырхара]]
* [[Теизм|Атеизм]]
* [[Теистический эволюционизм|Атеисттә еволиуционизм]]
* [[Теология|Атеологиа]]
* [[Афилософиа|Афилософиа]]
* [[Дорелигиозная эпоха|Адинхаҵара ҟалаанӡатәи аамҭа]]
{{clear}}
== Азгәаҭақәа ==
'''Примечания'''
{{Notelist}}
'''Сноски'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
=== Адин аилкаара ===
'''на русском языке'''
* [[Трубецкой, Сергей Николаевич|Трубецкой С. Н.]] Религия // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона
* {{Cite web|url=https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/22.htm|title=Лекции по философии религии. Часть 2. Предмет философии религии. Этимология термина «религия» |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26}}
* ''Аллес Г.'' [http://religious-life.ru/2013/02/religion/ Религия] // Интернет-издание «Религиозная жизнь» (перевод статьи из The Encyclopedia of Religion. Macmillan Reference, 2005)
* {{книга|автор= |заглавие= 750 определений религии: история символизаций и интерпретаций|ответственный= [[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] (редактор)|ссылка= http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|издательство= [[Владимирский государственный университет]] им. А. Г. и Н. Г. Столетовых|год= 2014|страниц= 460|часть= |isbn= 978-5-9984-0546-4|ref= Аринин|archive-date= 2016-10-20|access-date= 2026-07-14|archive-url= https://web.archive.org/web/20161020080512/http://e.lib.vlsu.ru/bitstream/123456789/3871/1/01379.pdf|url-status= dead}}
* {{БСЭ3|статья=Религия |автор=[[Гараджа, Виктор Иванович|Гараджа В. И.]] |том=21|ref=Гараджа}}
* {{БРЭ|статья=Религия |том=28|страницы=374|год=2015|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив=https://web.archive.org/web/20221110154349/https://bigenc.ru/religious_studies/text/3505105|архив дата=2022-11-10}}
* {{Источник/НФЭ|Религия|[[Митрохин, Лев Николаевич|Митрохин Л. Н.]]|url=https://iphlib.ru/library/collection/newphilenc/document/HASH01c5f2fc7c579f33e84aabc5}}
* {{книга|автор=[[Яблоков И. Н.]], [[Давыдов, Иван Павлович|Давыдов И. П.]]|заглавие= Философия права. Курс лекций. Учебное пособие|том=2|ответственный=[[Марченко, Михаил Николаевич|Марченко М. Н.]] (отв. редактор) |ссылка часть= https://books.google.ru/books?id=gyD9AgAAQBAJ&pg=PT127&dq=латинским+religio&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiS0OPK7czdAhVswYsKHXyqBbUQ6AEIJzAA#v=onepage&f=false|издательство= Проспект|год= 2014|страниц=555|часть= Лекция 22 «Религия и право»|isbn= 9785392017744|ref= Марченко}}
'''на других языках'''
* ''Asad, Talal.'' [http://www.iupui.edu/~womrel/Rel433%20Readings/01_SearchableTextFiles/Asad_ConstructionOfReligionAnthroCategory.pdf The Construction of Religion as an Anthropological Category] // Genealogies of Religion: Discipline and Reasons of Power in Christianity and Islam. Baltimore, 1993. P. 27—54.{{In lang|en}}
* {{статья |автор=[[Пивоваров, Даниил Валентинович|Pivovarov D. V.]] |заглавие=On Universal Definition of Religion |ссылка=http://elib.sfu-kras.ru/bitstream/2311/16613/1/03_Pivovarov.pdf |издание=[[Journal of Siberian Federal University]]. Humanities & Social Sciences|год=2015|том=8 |номер=1 |страницы=52—63|ref=Pivovarov}}
* {{книга |автор= Harrison, Peter |заглавие=The Territories of Science and Religion |ссылка= https://books.google.ru/books?id=Z1KIoAEACAAJ&hl |издательство= [[University of Chicago Press]] |год=2015 |allpages= 300 |серия= |isbn=9780226184487 |ref=Harrison}}
=== Адинхаҵареи адинҭҵаареи рҭоурых ===
* {{БРЭ |автор=[[Антонов, Константин Михайлович (философ)|К. М. Антонов]] |статья= Религия |ссылка=https://bigenc.ru/c/religiia-1a8735/?v=10382434 |год=2024 |ref=Антонов}}
* {{БРЭ |автор=[[Резвых, Пётр Владиславович|П. В. Резвых]], [[Аверинцев, Сергей Сергеевич|С. С. Аверинцев]], А. В. Константинов |статья= Миф |ссылка=https://bigenc.ru/c/mif-4ca5dd/?v=3811951 |год=2022 |ref=Резвых, Аверинцев, Константинов}}
* {{Cite web|url = https://ido.tsu.ru/other_res/hischool/filreliggii/pril.htm|title=Лекции по философии религии. Приложение. Проблема типологии религий |author= [[Аванесов, Сергей Сергеевич|Аванесов С. С.]]|publisher= Институт дистанционного образования, [[Томский государственный университет]]|access-date=2018-09-26|ref = Аванесов, Проблема типологии религий}}
* {{книга |автор=[[Аринин, Евгений Игоревич|Аринин Е. И.]] |заглавие=Философия религии. Принципы сущностного анализа: Монография|место=Архангельск |издательство=[[Поморский государственный университет имени М. В. Ломоносова|Издательство ПГУ им. М. В. Ломоносова]] |год=1998|страницы=295 |isbn=5-88086-168-6|ref=Аринин}}
* {{статья |автор=[[Баёв, Павел Анатольевич|Баёв П. А.]] |ссылка=http://www.ecsocman.edu.ru/socis/msg/35402580.html |заглавие=Церковь и служитель культа в медийном дискурсе отечественного социума |издание=[[Социологические исследования (журнал)|Социологические исследования]] |год=2011 |номер=2 |страницы=118—127 |ref=Баёв }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга|автор=[[Буайе, Паскаль|Буайе П.]]|заглавие= Объясняя религию: Природа религиозного мышления|оригинал= Pascal Boyer: "Et l'Homme Crea Les Dieux:Comment expliquer la religion"|место = М.|издательство= [[Альпина Нон-фикшн]]|год = 2016|страниц= 496|isbn= 978-5-91671-632-0|ref=Буайе}}
* {{книга |автор= [[Горохов, Станислав Анатольевич|Горохов С. А.]], [[Христов, Тодор Тодорович|Христов Т. Т.]]|заглавие= Религии народов мира. Учебное пособие |ссылка= https://books.google.ru/books?id=1_pSAgAAQBAJ |место=М.|издательство= «Проспект» |год= 2013 |страниц = 584|isbn= 9785392139170 |ref= Религии народов мира}}
* {{книга |автор=[[Жуковский, Владимир Ильич|Жуковский В. И.]], [[Копцева, Наталья Петровна|Копцева Н. П.]], [[Пивоваров, Даниил Валентинович|Пивоваров Д. В.]] |заглавие=Визуальная сущность религии: монография|место=Красноярск|издательство=[[Красноярский государственный университет|Краснояр. гос. университет.]]|год=2006|страниц=460 |isbn= 5-7638-0628-X|ref=Жуковский, Копцева, Пивоваров}}
* {{книга |автор=[[Забияко, Андрей Павлович|Забияко А. П.]] |часть=Религия|ссылка часть= |заглавие=[[Энциклопедия религий]] |ответственный=Под ред. [[Забияко, Андрей Павлович|А. П. Забияко]], [[Красников, Александр Николаевич|А. Н. Красникова]], [[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Е. С. Элбакян]] |место=М. |издательство=[[Академический проект (московское издательство)|Академический проект]], Гаудеамус |год=2008 |страницы=1069—1073|страниц=1520 |серия=Summa |isbn=978-5-8291-1084-0, ISBN 978-5-98426-067-1 |тираж=3000|ref=Забияко}}
* {{книга |автор=[[Зубов, Андрей Борисович|Зубов А. Б.]] |заглавие=История религии. Курс лекций. Книга первая |место=М. |издательство= [[МГИМО-Университет]] |год=2006 |страниц=436 |isbn= 5-9228-0243-7|ref=Зубов}}
* Семёнов, 2002. {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_305.html|title=Возникновение религии и её первая, исходная форма — магия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 1|archive-url=|archive-date=|year=2002}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_372.html|title=Основные этапы эволюции первобытной религии|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 2|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов1|year=2003}}
* {{cite web|url=http://scepsis.ru/library/id_393.html|title=Тотемизм, первобытная мифология и первобытная религия|author=[[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]|publisher=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]] № 3|archive-url=|archive-date=|ref=Семёнов2|year=2003}}
* {{книга |автор= {{comment|Тихонова Г. Ю.|Галина Юрьевна Тихонова — кандидат философских наук, доцент кафедры социальных коммуникаций Томского политехнического университета}}, {{comment|Гиниятова Е. В.|Елена Владимировна Гиниятова — кандидат философских наук, аналитик отдела Интернет-коммуникаций Томского политехнического университета}}|заглавие= Религиоведение: учебное пособие |ссылка= http://portal.tpu.ru:7777/SHARED/g/GALINAT/tt/hj/Tab1/РЕЛИГИОВЕДЕНИЕ%20пособие.pdf |ответственный= |место = Томск |издательство= [[Томский политехнический университет|Издательство Томского политехнического университета]] |год= 2013|страниц = 203|ref= Религиоведение (Тихонова, Гиниятова)}}
* [[Токарев, Сергей Александрович|С. А. Токарев]]. [https://www.peoplesmyths.com/r/religiya-i-mifologiya.html Религия и мифология] // Мифы народов мира. Энциклопедия. Т. 2
* {{статья |автор=[[Шахнович, Марианна Михайловна|Шахнович М. М.]] |заглавие=Концепт «научный атеизм»: история его конструирования и введения в философию и политическую практику (1954—1964) |издание=Вестник Санкт-Петербургского университета. Философия и конфликтология |год=2022 |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/kontsept-nauchnyy-ateizm-istoriya-ego-konstruirovaniya-i-vvedeniya-v-filosofiyu-i-politicheskuyu-praktiku-1954-1964 |том=38 |выпуск=3 |страницы=436—448 |doi=10.21638/spbu17.2022.314 |ref=Шахнович}}
* {{книга|ссылка часть=http://scepsis.ru/library/id_48.html|часть=Религия и наука|заглавие=Эйнштейн А. Собрание научных трудов|том=IV|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1967|страницы=126—129|автор=[[Еинштеин, Алберт|Эйнштейн А.]]|ref=Эйнштейн}}
* {{книга |автор=[[Элбакян, Екатерина Сергеевна|Элбакян Е. С.]]|часть=Религия |заглавие=Философский словарь |ответственный=Под ред. [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|И. Т. Фролова]] |издание=7-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Республика (издательство)|Республика]] |год=2001 |страницы=488 |ref=Элбакян}}
* {{книга |заглавие= Религиоведение: учебник для бакалавров |ответственный= [[Яблоков, Игорь Николаевич|Яблоков И. Н.]] |издательство= Юрайт |год= 2014 |место= М.|страниц = 479 |isbn= 978-5-9916-2985-0 |ref= Религиоведение}}
'''на других языках'''
* {{книга |автор=[[Бекфорд, Джеймс|Beckford, James A.]] |заглавие=Social Theory and Religion |ссылка=https://archive.org/details/socialtheoryreli00beck |год=2003 |издательство=[[Cambridge University Press]] |место=Cambridge |страниц=252 |isbn=978-0-521-77431-4 |язык=en |ref=Beckford}}
* {{книга |автор=[[Брук, Джон Хедли|Brooke, J. H.]] |год=1991 |заглавие=Science and Religion: Some Historical Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligions0000broo |издательство=[[Cambridge University Press]] |язык=en |ref=Brooke}}
* {{книга |автор=Ferngren, Gary |часть=Introduction |заглавие=Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Ferngren}}
* {{книга |автор=Fitzgerald, Timothy |заглавие=The Ideology of Religious Studies |ссылка=https://books.google.com/books?id=R7A1f6Evy84C |место= New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2003 | isbn = 978-0195347159 |язык=en |ref=Fitzgerald}}
* {{книга|ссылка=https://books.google.co.id/books?id=v2yiyLLOj88C&printsec=frontcover&hl=ru&source=gbs_ge_summary_r&cad=0#v=onepage&q&f=false|заглавие=Religions of the world: a comprehensive encyclopedia of beliefs and practices|ответственный=[[Мелтон, Джон Гордон|J. Gordon Melton]] and Martin Baumann (ed.)|издание=2nd Ed|место=Santa Barbara/Denver/Oxford|издательство=ABC-Clio|год=2010|том=1—6|страниц=3200|isbn=978-1-59884-203-6}}
* {{книга |часть=Chapter 16, "New Atheism" |заглавие=The Oxford Handbook on Atheism |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2016 |ISBN=978-0199644650 |язык=en |ref=The Oxford Handbook on Atheism}}
* {{книга |автор=Russell, Colin A. |часть=The Conflict Thesis |заглавие=in Gary Ferngren (editor). Science & Religion: A Historical Introduction |ссылка=https://archive.org/details/sciencereligionh0000unse_p3x7 |место=Baltimore |издательство=[[Johns Hopkins University Press]] |год=2002 |ISBN=0-8018-7038-0 |язык=en |ref=Russell}}
* {{книга |автор=[[Шейпин, Стивен|Shapin, S.]] |год=1996 |заглавие=The Scientific Revolution |издательство=[[University of Chicago Press]] |язык=en |ref=Shapin}}
* {{книга |автор=Thrower, James |год=1983 |заглавие=Marxist-Leninist 'Scientific Atheism' and the Study of Religion and Atheism in the USSR |ссылка=https://archive.org/details/marxistleninists0000thro |место=Berlin |издательство=[[Walter de Gruyter]] & Co. Religion and Reason (Vol. 25) |страниц=500 |isbn=90-279-3060-0 |язык=en |ref=Thrower}}
* {{книга |автор=Tweed, Thomas A. |заглавие=Religion: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/religionveryshor0000twee |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2020 |ISBN=9780190064693 |язык=en |ref=Tweed}}
=== Апологетика ===
* {{книга |ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/r/Religion_China.html |автор=[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]] |часть=Религия в Китае |заглавие=Китай: Укрощение драконов. Духовные поиски и сакральный экстаз |место=СПб.|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]] |год=2003 |страницы=15—29 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/index.html |заглавие=История религии: В поисках Пути, Истины и Жизни |автор=[[Мень А. В.]] |место=М.|издание=(в 7 томах) |год=1991—1992 }}
* {{книга |ссылка=http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html |заглавие=История религии (учебник в 2 томах) |автор=[[Мень А. В.]] |место=М. |год=1997 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060715183616/http://www.alexandrmen.ru/books/histrel/histrel.html|archive-date=2006-07-15}} (Том 1. В поисках Пути, Истины и Жизни. Том 2. Пути христианства).
* {{cite web|url=http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|title=Путь разума в поисках истины|author=[[Осипов, Алексей Ильич|Осипов А. И.]]|date=1997|archive-url=https://web.archive.org/web/20120118033402/http://www.wco.ru/biblio/books/osip1/Main.htm|archive-date=2012-01-18|access-date=2010-11-07|url-status=dead}}
* {{cite web|url=http://www.philosophy.ru/library/tolstoy/what_is_religion.html|title=Что такое религия и в чём сущность её?|author=[[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстой Л. Н.]] Толстовский листок — Толстой и о Толстом: выпуск первый / сост. В. А. Мороз. — изд. 2-е. — М.: Мамонтовский Дом; Музей русской народной живописи, 1995. — 116 с. — (Запрещённый Толстой). — Содерж.:|archive-url=|archive-date=|access-date=2007-08-23|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://jnana.ru/science/torch.html|title=Религии мира. Опыт запредельного. Трансперсональные состояния и психотехника|author=[[Торчинов, Евгений Алексеевич|Торчинов Е. А.]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120514201654/http://jnana.ru/science/torch.html|archive-date=2012-05-14|access-date=2008-11-29|url-status=dead}}
* ''[[Флоренский П. А.]]'' Собрание сочинений. Философия культа (опыт православной антроподицеи). — М.: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 2004. (Серия «Философское наследие». — Т. 133).
* {{статья |автор=Елена Кудрявцева |заглавие=Я бы не делил учёных на атеистов и не атеистов |ссылка=http://kommersant.ru/doc/3275710 |издание=Огонёк |тип=журнал |год=2017 |месяц=4 |число=25 |ref=Кудрявцева}} «Астрофизик Максим Зельников о протестах учёных против лженауки и веры в сверхъестественное».
=== Акритика ===
* White, E. D. {{cite web |url=http://englishatheist.org/white/contents.html |title=A History of the Warfare of Science with Theology in Christendom}} 2 vols. ([[1896|1896]]){{In lang|en}} (на русском языке: {{книга |автор=[[Уайт, Э. Д.]] |заглавие=Борьба религии с наукой |ответственный=Пер. Д. Л. Вейса |место=Москва — Ленинград |год=1932}}).
* {{cite web|url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|title=Supernatural Religion: An Inquiry into the Reality of Divine Revelation|author=Walter Richard Cassels|archive-url=https://www.webcitation.org/67fyvarnp?url=http://www.ftarchives.net/cassels/sr/contents.htm|archive-date=2012-05-15|access-date=2009-03-27|url-status=live}}, London, [[1902|1902]]. ({{cite web|url=https://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|title=в pdf, djVu|archive-url=https://www.webcitation.org/67fywKZfX?url=http://archive.org/details/supernaturalreli02cassiala|archive-date=2012-05-15|access-date=2017-10-02|url-status=live}}){{In lang|en}} («Сверхъестественная религия: исследование реальности божественного откровения»).
* {{книга |ссылка=http://etext.virginia.edu/toc/modeng/public/DraHist.html |заглавие=History of the Conflict Between Religion and Science |автор=[[John William Draper]] |место=New York |издательство=D. Appleton |год=1874|язык=en}} («История борьбы между религией и наукой»).
* [[Хитченс, Кристофер|Hitchens, C. E.]] [http://evolbiol.ru/large_files/hitchens.pdf ''God Is Not Great: How Religion Poisons Everything]'' ISBN 0-446-57980-7 (на русском языке: {{книга |автор=[[Хитченс, Кристофер|Хитченс К.]] |заглавие=[[Бог — не любовь]]: Как религия всё отравляет |ответственный=Пер. с англ |место=М. |издательство=ООО «Альпина нон-фикшн» |год=2012 |страниц=365 |isbn=978-5-91671-092-2}})''.
* {{книга| автор= Джерри Койн | заглавие= Вера против фактов: Почему наука и религия несовместимы | оригинал= A. Jerrry Coyne Faith Versus Fact: Why Science and Religion Are Incompatible | место= М. | издательство = Альпина Паблишер | год= 2016 | allpages= 384 | серия= | isbn= 978-5-9614-5817-6 |ref=Койн}}.
* «Унаследуют ли верующие землю? Демография и политика в XXI веке», политический социолог Эрик Кауфман.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дин}}
[[Акатегориа:Адин| ]]
0axfdthaseepssuxojnwhrb5z5z2bti
Амра
0
5634
172611
171870
2026-08-24T13:29:47Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Амра]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171870
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Амра|Амра (аҵакы)}}
{{Акарточка
|амаҭәар_астил = width:18em;
|ахы астил = background-color:#ffffc0;
|ахьӡ астил = font-weight: normal;
|хыхьтәи = Амра [[Файл:Sun symbol (black).svg|20px|☉]]
|афото =
[[File:Sun_white.jpg|280px]]<br>
Иубарҭоу алашараҿы амра [[Солнечные пятна|ашәытақәа]] аманы [[Потемнение к краю|аҵкараҿ ицәиқәаҵәааны]] иҟаз амра асахьа, 2013 шықәса<br>
[[File:The_Sun_by_the_Atmospheric_Imaging_Assembly_of_NASA%27s_Solar_Dynamics_Observatory_-_20100819.jpg|280px]]<br>
Амра [[Условный цвет|инықәырԥшу аԥштәы]] змоу асахьа, [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә спектр]] (ацәқәырԥа аура 30.4 нм), 2010 шықәса
|ахы1 = Ихадоу аҷыдарақәа
|ахьӡ2 = [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟнытә абжьаратә бжьаӡара
|атекст2 = 1,496{{e|11}} [[метр|м]] (8.31 [[Световая минута|лашаратә минуҭ]])<ref name="nssdc"/>
1 [[Астрономическая единица|а. д.]]
|ахьӡ3 = [[Параллакс Солнца|Ибжьаратәу ахиааларатә параллакс]]
|атекст3 = 8,794"
|ахьӡ4 = [[Видимая звёздная величина|Иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] (V)
|атекст4 = −26,74<sup>m</sup><ref name="nssdc"/>
|ахьӡ5 = [[Абсолютная звёздная величина|Абсолиуттә еҵәатә шәагаа]]
|атекст5 = 4,83<sup>m</sup><ref name="nssdc"/>
|ахьӡ6 = [[Спектральный класс|Аспектралтә класс]]
|атекст6 = [[Спектральная классификация звёзд|G2V]]
|ахы7 = [[Орбита|Аорбита]] апараметрқәа
|ахьӡ8 = [[Млечный Путь|Агалактика]] агәҭантәи абжьаӡара
|атекст8 = 2,5{{e|20}} [[метр|м]]<br>(26 000 [[Световой год|лашара шықәса]])
|ахьӡ9 = [[Млечный Путь|Агалактика]] аҟьаҟьара аҟнытә абжьаӡара
|атекст9 = 4,6{{e|17}} [[метр|м]]<br>(48 [[Световой год|лашара шықәса]])
|ахьӡ10 = Аикәагьежьра [[Галактика|агалактикатә]] аамҭа
|атекст10 = 2,25—2,50{{e|8}} [[Ашықәс|шықәса]]
|стиль_метки11 = vertical-align:top;
|ахьӡ11 = [[Скорость|Аццакра]]
|атекст11 = 2.2{{e|5}} м/с (Агалактика агәҭа акәша-мыкәша аорбитаҿы) 19.4 км/с (ааигәатәи [[звезда|еҵәақәа]] ирҿырԥшны)<ref>{{Cite web |url=http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |title=Defining our Place in the Cosmos — the IAU and the Universal Frame of Reference |access-date=2009-02-14 |archive-date=2009-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090221114747/http://www.iau.org/public_press/themes/place_in_cosmos/ |url-status=live }}</ref><ref name="nssdc"/>
|ахы12 = Афизикатә ҟазшьақәа
|стиль_метки13 = vertical-align:top;
|ахьӡ13 = Абжьаратә диаметр
|атекст13 = 1,392{{e|9}} [[метр|м]] (109 [[Адгьыл|Адгьыл]] адиаметрқәа)<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ14 = Аекватортә [[радиус]]
|атекст14 = 6,9551{{e|8}} м<ref name="sse">{{cite web |url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric |title=Sun: Facts & figures |work=Solar System Exploration |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIBXzd?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2009-05-14 |url-status=live }}</ref>
|ахьӡ15 = Аекватор аикәыршара аура
|атекст15 = 4,37001{{e|9}} м<ref name="sse"/>
|ахьӡ16 = Аполиартә еидыӷәӷәалара
|атекст16 = 9{{e|−6}}
|стиль_метки17 = vertical-align:top
|ахьӡ17 = Ахҟьа [[Площадь|аҵакыра]]
|атекст17 = 6.07877{{e|18}} [[Аквадраттә метр|м2]] (11,918 [[Адгьыл|Адгьыл]] аҵакырақәа)<ref name="sse"/>
|стиль_метки18 = vertical-align:top;
|ахьӡ18 = [[Объём|Аҭаӡара]]
|атекст18 = 1.40927{{e|27}} [[Кубический метр|м3]] (1,301,019 Адгьыл аҭаӡарақәа)<ref name="sse"/>
|стиль_метки19 = vertical-align:top;
|ахьӡ19 = [[Масса|Акапан]]
|атекст19 = 1.9885{{e|30}} [[Акилограмм|кг]] (332,940 Адгьыл акапанқәа)<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ20 = Ибжьаратәу [[плотность|аилаӷәӷәара]]
|атекст20 = 1,409 г/см³<ref name="sse"/>
|ахьӡ21 = Аекватор аҟны зхы иақәиҭу [[Ускорение свободного падения|акаҳара аццакра]]
|атекст21 = 274,0 м/с² (27,96 [[Ускорение свободного падения|''g'']])<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/><ref name="sse"/>
|ахьӡ22 = [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] (ахҟьазы)
|атекст22 = 617.7 км/с (55.2 адгьылтә)<ref name="sse"/>
|ахьӡ23 = [[Эффективная температура|Аус зуа ахҟьа аԥхарра]]
|атекст23 = 5780 К<ref name="FK86-Sun"/>
|ахьӡ24 = [[Солнечная корона|Агәыргьын]] [[Температура|аԥхарра]]
|атекст24 = 1 500 000 К
|ахьӡ25 = Агәыцә [[Температура|аԥхарра]]
|атекст25 = 15 700 000 К
|стиль_метки26 = vertical-align:top;
|ахьӡ26 = [[Светимость|Арлашара]]
|атекст26 = 3,828{{e|26}} [[ватт|Вт]](~3,75{{e|28}} [[люмен|Лм]])<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ27 = [[Энергетическая яркость|Амчхаратә лашара]]
|атекст27 = 2,009{{e|7}} [[ватт|Вт]]/(м²·[[стерадиан|ср]])
|ахы28 = [[Вращательное движение|Агьежьра]] аҟазшьақәа
|стиль_метки29 = vertical-align:top;
|ахьӡ29 = [[Наклон оси вращения|Агәҵәы анаара]]
|атекст29 = 7.25° ([[Эклиптика|еклиптикатә]] хықә иазкны) 67.23° ([[Галактика|Агалактикатә]] хықә иазкны)<ref name="nssdc"/><ref name="sse"/>
|ахьӡ30 = [[Прямое восхождение|Аҩадатәи аполе ишиашоу ахалара]]
|атекст30 = 286.13°(19 сааҭ 4 минуҭ 30 с)<ref name="iau-iag">{{cite web |url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |title=Report Of The IAU/IAG Working Group On Cartographic Coordinates And Rotational Elements Of The Planets And Satellites: 2000 |author=P. K. Seidelmann; V. K. Abalakin; M. Bursa; M. E. Davies; C. de Bergh; J. H. Lieske; J. Oberst; J. L. Simon; E. M. Standish; P. Stooke; P. C. Thomas. |date=2000 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCIcHwA?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-10-18 |url-status=live }}</ref>
|ахьӡ31 = Аҩадатәи аполиус [[склонение (астрономия)|анаара]]
|атекст31 = +63,87°<ref name="iau-iag"/>
|ахьӡ32 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] (аҭбаара 16° аҟны)
|атекст32 = 25.38 [[сутки|мшы]] (25 мшы 9 сааҭ 7 минуҭ 13 секунд)<ref name="nssdc"/><ref name="iau-iag"/>
|ахьӡ33 = (аекватор аҟны)
|атекст33 = 25.05 мшы<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ34 = (аполиусқәа рҿы)
|атекст34 = 34.3 мшы<ref name="nssdc"/>
|ахьӡ35 = Иубарҭоу адәахьтәи ахҟьақәа рыҵәира аццакыра (екватор аҟны)
|атекст35 = 7284 км/сааҭ
|ахы36 = [[фотосфера|Афотосфера]] аилазаара<ref>{{cite web
|title = The Sun's Vital Statistics
|url = http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
|publisher = [[Stanford Solar Center]]
|access-date = 2008-07-29
|archive-url = https://www.webcitation.org/6BOkQXma3?url=http://solar-center.stanford.edu/vitalstats.html
|archive-date = 2012-10-14
|url-status = live
}}</ref><ref>{{книга
|заглавие=A New Sun: The Solar Results From Skylab
|ссылка=https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
|издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]]
|год=1979
|страницы=37
|id=NASA SP-402
|ref=Eddy
|автор=Eddy, J.
|archive-date=2021-07-30
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210730024856/https://history.nasa.gov/SP-402/contents.htm
}}</ref>
|ахьӡ37 = [[Водород|Аӡри]]
|атекст37 = 73,46 %
|ахьӡ38 = [[Гелий|Агели]]
|атекст38 = 24,85 %
|ахьӡ39 = [[Кислород|Аҵәыҵәри]]
|атекст39 = 0,77 %
|ахьӡ40 = [[Углерод|Акарбон]]
|атекст40 = 0,29 %
|ахьӡ41 = [[Железо|Аиха]]
|атекст41 = 0,16 %
|ахьӡ42 = [[Неон|Анеон]]
|атекст42 = 0,12 %
|ахьӡ43 = [[Азот]]
|атекст43 = 0,09 %
|ахьӡ44 = [[Кремний|Ашьанҵа]]
|атекст44 = 0,07 %
|ахьӡ45 = [[Магний|Амагни]]
|атекст45 = 0,05 %
|ахьӡ46 = [[Сера|Атыҩша]]
|атекст46 = 0,04 %
|Сфера Хилла=1-2 лашаратә шықәса
}}
'''А́мра'''<ref>{{Аԥсуа-аурыс жәар (2005)}}</ref> ([[Астрономические символы|астрономиатә символ]] ☉) [[Галактика|ҳгалактика]] [[Звезда|аеҵәақәа]] иреиуоуп ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) насгьы [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] еҵәа заҵәуп. Ари асистемаҿы иҟоу егьырҭ аобиектқәа Амра иакәшоит: [[Планета|апланетақәеи]] урҭ [[Спутники в Солнечной системе|рымҩанызақәеи]], [[Карликовая планета|апланета хәыҷқәеи]] урҭ рымҩанызақәеи, [[астероид|астероидқәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[Комета|акометақәа]], [[космическая пыль|акосмостә саба]].
[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә еихшара]] инақәыршәаны, Амра G ахкы иаҵанакуеит ([[жёлтый карлик|асса ҩежь]]), насгьы акласс хәыҷы 2V, мамзаргьы [[Спектральная классификация звёзд|аспектралтә класс]] хаҭәаа G2V. Амра абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәара]] {{Ахыԥхьаӡара|1,4|г/см³}} (аӡы аасҭа 1,4-нтә еиҳауп) ауп. Амра аҿықә ([[фотосфера|афотосфера]]) [[Эффективная температура|аҳауаҟәандара]] 5780 [[кельвин|Кельвин]] ({{Ахыԥхьаӡара|5506 °С}}) ыҟоуп.<ref name="FK86-Sun"/> Убри аҟнытә, Амра иахылҵуа алашара шкәакәоуп, аха ҳапланета аҿықә азааигәара Амра алашара [[жёлтый|аҩежь]] ԥшшәы аанахәоит, еиҳа иӷәӷәаны аспектр ацәқәырԥа кьаҿқәа рыхәҭа [[Атмосфера Земли|адгьыл атмосфера]] ала [[Рэлеевское рассеяние|албаадара]] иахҟьаны (ажәҩан цқьаҿы, ажәҩан иахылҵуа иԥсаҟьоу алашара жәҩангәыԥшшәы ианацлалак, амрахәага дырҩеигь алашара шкәакәа ҟанаҵоит).
Амра [[Электромагнитное излучение|ашәахәақәа]] [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазаара]] алнаршоит (алашара хымԥадатәиуп [[фотосинтез|афотосинтез]] мамзаргьы [[Световая фаза|алашара афаза]] раԥхьатәи ашьаҿақәа рзы) насгьы [[климат|аҳауа]] шьақәнаргылоит. [[Светимость Солнца|Амра алашара]] (секундк аҩнуҵҟа Амра иахылҵуа амчхара зегьы еицҵаны) 3.82726 Вт ыҟоуп.
Амра шьақәгылоуп [[водород|аӡри]] (аӡри ахәҭа X ≈ 73%), [[Гелий|агели]] ( агели Y ≈ 25%), егьырҭ еиҵоу аконцентрациа змоу [[Химический элемент|аелементқәеи]] рыла (ҵаҟа, абри аконтекст аҿы агели аасҭа ихьанҭоу аелементқәа зегьы аметаллқәа ҳәа ирышьҭоуп, астрофизикаҿы ишаԥу еиԥш); урҭ рмасса зегьы Z ≈ 2%.<ref name=bas08>{{статья |автор=Basu S., Antia H. M. |заглавие=Helioseismology and Solar Abundances |издание=Physics Reports |год=2008 |том=457 |выпуск=5—6| страницы=217—283 |doi=10.1016/j.physrep.2007.12.002 |arxiv=0711.4590|ссылка = https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0370157307004565?via%3Dihub |archive-url=https://web.archive.org/web/20080127120536/http://front.math.ucdavis.edu/0711.4590 |archive-date=2008-01-27 |язык=en |issn=0370-1573 }}</ref> Еиҳарак [[Распространённость химических элементов|еицырдыруа]] аӡри агелиуми раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рахь иаҵанакуеит, рырацәара аиҵахарала еишьҭаргыланы [[кислород|аҵәыҵәри]], [[углерод|акарбон]], [[неон|анеон]], [[азот|азот]], [[железо|аиха]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], [[сера|атыҩша]], [[аргон|аргон]], [[алюминий|алиумини]], [[никель|аникель]], [[натрий|анатри]], [[кальций|акальци]]. Милионк аӡри атомқәа ирықәшәоит 98 000 [[Атом гелия|агели атомқәа]], 851 аҵәыҵәри атомқәа, 398 акарбон атомқәа, 123 анеон атомқәа, 100 азот атомқәа, 47 аиха атомқәа, 38 амагни атомқәа, 35 ашьанҵа атомқәа, атыҩша атомқәа 16, алиумини атомқәа хԥа, аникели, анатри, акальци ратомқәа ҩба-ҩба, иара убас егьырҭ аелементқәа маҷӡаны.<ref name=bas08/><ref name="manuel1983">{{статья|автор=Manuel O. K., Golden H.|заглавие=Solar Abundances of the Elements|издание=Meteoritics|год=1983|том=18|выпуск=3|страницы=209—222|ссылка=http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|doi=10.1111/j.1945-5100.1983.tb00822.x|arxiv=|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20050301082444/http://web.umr.edu/~om/archive/SolarAbundances.pdf|archive-date=2005-03-01|url-status=dead}}.</ref>
[[Масса Солнца|Амра акапан]] ''M''<sub>☉</sub> = (1.98847 ± 0.00007){{e|30}}кг, уи Амратә система зегьы акапан аҟнытә 99.866% ауп.<ref name="FK86-Sun">Лившиц М. А.. [http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun Солнце] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 37—49.</ref><ref>{{cite web|title=2014 Astronomical Constants|url=http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|access-date=2022-04-02|archive-date=2013-11-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20131110215339/http://asa.usno.navy.mil/static/files/2014/Astronomical_Constants_2014.pdf|url-status=dead}}</ref>
Амратә спектр иаҵанакуеит [[Ионизация|аионизациа зызуи]] инеитралтәуи [[металл|аметаллқәа]] рцәаҳәақәа, иара убас аӡри агелиуми. [[Галактика|Ҳгалактикаҿы]] ([[Млечный Путь|Асар Рымҩа]]) 200-400 миллиард еҵәа ыҟоуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |title=How Many Stars are in the Milky Way? |access-date=2021-11-06 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.universetoday.com/22285/facts-about-the-milky-way/ |title=10 Interesting Facts About the Milky Way — Universe Today |access-date=2017-08-23 |archive-date=2010-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100502073142/http://www.universetoday.com/guide-to-space/milky-way/how-many-stars-are-in-the-milky-way/ |url-status=live }}</ref> Убри аан, ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% Амра аасҭа еиҵаны илашоу еҵәақәоуп (еиҳарак [[красный карлик|асса ҟаԥшьқәа]]). Егьырҭ аеҵәақәа реиԥш, Амрагьы аӡри аҟынтәи агелиум ахь [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә синтез]] амҩала амчхара аиууеит. Амра аҭагылазаашьаҿы, амчхара 99% инареиҳаны [[протон-протонный цикл|апротон-протонтә цикл]] ала иҭыҵуеит, аха [[главная последовательность|аишьҭагылашьа хадаҿы]] реиҳа идуу аеҵәақәа рзы, агелиум асинтез азы ихадоу амҩа [[CNO-цикл|CNO-ацикл]] ауп.
Амра зегь раасҭа Адгьыл иазааигәоу еҵәоуп. Амреи Адгьыли рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара — 149,6 млн [[Километр|км]], иааизакны [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] иаҟароуп, насгьы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[угловой размер|иубарҭоу акәакьтә диаметр]], [[Амза|Амза]] аҟны еиԥш, градусбжак маҷк инеиҳауп (31-32 [[Угловая минута|кәакьминуҭ]]).<ref name="nssdc">{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |title=Sun Fact Sheet |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCI3rR8?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/sunfact.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2013-08-12 |url-status=live }}</ref> Амра аҟынӡа Асар Рымҩа агәы аҟынтәи 26 000 лашара шықәса раҟара абжьоуп, насгьы 225-250 миллион шықәса рҟынтәи [[Галактический год|знык]] [[Ящичная орбита|аиашьчиктә орбитала]] уи иакәшоит.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/|title=Астрономы взвесили чёрную дыру в центре Млечного Пути|work=Lenta.ru|access-date=2010-05-01|url-status=live|archive-date=2016-05-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20160530135758/https://lenta.ru/news/2008/12/10/blackhole/}}</ref><ref name="Kerr">{{статья |автор=Kerr F. J., Lynden-Bell D. |заглавие=Review of galactic constants |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |год=1986 |том=221 |страницы=1023—1038 |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902015643/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986MNRAS.221.1023K&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref> Амра [[Орбитальная скорость|аорбитатә ццакыра]] {{s|217 км/с}} — абасала, 1400 дгьылтә шықәса ирылагӡаны [[световой год|алашаратә шықәса]] иахысуеит, насгьы Адгьылтә мши-ҵхи 8 рыла [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] ҟанаҵоит.
Амра ҳазҭагылоу аамҭазы [[Галактика|Ҳгалактика]] [[Рукав Ориона|Орион имаӷра]] аҩныҵҟатәи аҵкараҿ иҟоуп, [[Рукав Персея|Персеи имаӷреи]] [[Рукав Стрельца|Ахысҩы имаӷреи]] рыбжьара, насгьы [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа]] иалсны ицоит — иҳараку аилаӷәӷәара змоу, еиҵоу аилаӷәӷәара змоу [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] аҟны иҟоу —иԥсаҟьоу [[Межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]] азонаҿы. Иахьазы 17 лашара шықәса ирылагӡаны [[Список ближайших звёзд|еиҳа иааигәоу 50 еҵәатә система]] иаҵанакуеит ҳәа идыру аеҵәақәа рҟынтәи, Амра реиҳа илашақәоу рхыԥхьаӡараҿы аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит (уи [[абсолютная звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] +4.83<sup>м</sup>).
== Азеиԥш дырраҭара ==
[[Файл:Sun_(Sol).gif|мини|Игьежьуа Амра амодель]]
Амра [[Звёздное население|аеҵәатә еилазаара]] актәи ахкы иаҵанакуеит. Амратә система ацәырҵра иазку реиҳа иаларҵәоу атеориақәа руак иаҳәоит уи ашьақәгылара зыхҟьаз [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәак]], мамзаргьы акы аасҭа еиҳаны рыԥжәара ауп ҳәа. Ари агәаанагара шьаҭас иамоуп, ҷыдала, Амратә система аматериаҿы [[золото|ахьи]] [[Уран (элемент)|аурани]] акырӡа ирацәаны иахьыҟоу, уи атҟәацра иахҟьаны иҟалаз [[эндотермические реакции|аендотермиатә реакциақәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшоз, мамзаргьы аҩбатәи абиԥара аеҵәа дуӡӡа алыҵ ала [[нейтрон|анеитронқәа]] рылбаадара иахылҵыз [[Ядерная реакция|аелементқәа ргәыцәтә ԥсахра]] иахҟьаны.
[[Файл:Sun Earth Comparison.png|мини|слева|300пкс|Адгьыли Амреи (ашәагаақәа ризыҟазаашьа еиқәзырхо афотомонтаж)]]
Амра аҟынтәи иаауа ашәахәақәа [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоу амчхара ахыҵхырҭа хада ауп. Уи амч [[Солнечная постоянная|амратә константа]] ала иалкаауп – ашәахәаркра [[мощность|амч]], ацыратә ҵакыра иалсны ицо, амра ашәахәақәа ииашоу акәакь ала ирԥыло иара убас Амра аҟынтәи [[Астрономическая единица|астрономиатә цырак]] абжьаӡараҿы иҟоу (Адгьыл аорбитаҿы), [[Атмосфера Земли|адгьылтә атмосфера]] анҭыҵ. Ари аконстанта инықәырԥшу {{s|1,37 кВт/м²}} иаҟароуп.
[[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] ианалсуа, амра ашәахәақәа амчхара {{s|370 Вт/м²}} ацәыӡуеит, насгьы адгьыл аҿықәанӡа {{s|1000 Вт/м²}} инеиуа (амш аныбзиоу, насгьы Амра [[Зенит (астрономия)|азенит]] аҿы ианыҟоу) ауп. Ари амчхара еиуеиԥшым иԥсабаратәу, иара убас иԥсабаратәым апроцессқәа рҿы ахархәара амазар алшоит. Убас, [[Аҵиаақәа|аҵиаақәа]], [[фотосинтез|афотосинтез]] ала рхы иархәаны, [[кислород|аҵәыҵәри]] злыҵуа [[Органические вещества|аорганикатә еилаҵақәа]] рсинтез ҟарҵоит. Амра ашәахәақәа рыла ишиашоу арԥхара ма [[фотоэлемент|афотохәҭаҷәа]] рыла амчхара аиҭакра ахархәара аҭазар алшоит [[Электроэнергия|афымцамч]] аԥҵаразы ([[Солнечная энергетика|амратә фымцастанциақәа]] рыла) мамзаргьы хра злоу даҽа уск анагӡаразы. Анкьагьы афотосинтес абзоурала ауп [[нефть|анефти]] егьырҭ [[Ископаемое топливо|иҵырхуа абылтәы]] ахкқәеи ирымоу амчхарагьы аарԥшра шрылшаз.
[[Файл:Comparison sun seen from planets internal ab.svg|мини|слева|300пкс|Амратә система еиуеиԥшым ацәеижьқәа рааигәа-сигәа аҟынтәи иубо Амра ашәагаақәа]]
Амра аҟынтәи иаауа [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә шәахәаркра]] [[антисептики|антисептикатә]] ҟазшьа амоуп, уи [[Аӡы|аӡи]] еиуеиԥшым амаҭәарқәеи [[дезинфекция|ррыцқьаразы]] ахархәара алнаршоит. Уи иара убас ауаҩы ицәа [[загар|ареиқәоит]], насгьы егьырҭ [[Абиологиа|абиологиатә]] ныррақәагьы ҟанаҵоит, иаҳҳәап ацәеижь аҟны [[витамин D|авитамин D]] аиура иацхраауеит. Амратә спектр аультрафиолеттә хәҭа анырра Адгьыл атмосфера аҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] даара иарԥсыҽуеит, убри аҟнытә адгьыл аҿы иҟоу аультрафиолеттә шәахәаркра алассы-лассхара еиуеиԥшым [[широта|аҟьаҟьарарақәа]] рҟны еиҭасуеит. Амра [[полдень|шьыбжьон]] алаԥшҳәаа ахаҿы иахьыҟоу акәакь еиуеиԥшым [[Адаптация (биология)|абиологиатә адаптациақәа]] ирныруеит, иаҳҳәап, адунеи еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ауаҩы ицәа аԥштәы ианыруеит.<ref>''Barsh G. S.'', 2003, [http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 What Controls Variation in Human Skin Color?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210313184320/http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?artid=212702 |date=2021-03-13 }}, PLoS Biology, v. 1, p. 19.</ref>
Адгьыл аҟынтәи иаҳбо Амра ажәҩантә сфера иқәланы [[Положение Солнца|изнысуа амҩа]] [[Ашықәс|ашықәс]] иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Ашықәс зегьы иалагӡаны ажәҩан аҿы хазы игоу аамҭак азы Амра иааннакыло аҭыԥ знысуа амҩа [[аналемма|аналемма]] ҳәа иашьҭоуп, насгьы ахыԥхьаӡара 8 аформа амоуп, [[Аҩада|аҩада]]-[[Алада|аладатәи]] аҵәҩан иаваршәны еиҵыху. Еиҳа иубарҭоу Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу аҽеиҭакра 47° [[амплитуда|амплитуда]] змоу аҩада-аладатәи аҵысра ауп ([[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьара 23.5° [[небесный экватор|ажәҩантә екуатор]] аҟьаҟьарахь анаара иахҟьаны). Иҟоуп ари авариациа даҽа ахәҭакгьы, [[Амрагылара|мрагылара]]-[[Амраҭашәара|мраҭашәаратәи]] аҵәҩан иаваршәны игоу, [[Адгьыл|Адгьыл]] [[орбита|аорбитатә]] ныҟәараан [[перигелий|аперигелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра аизырҳара, [[афелий|афелион]] иазааигәахацыԥхьаӡа аццакра агхара ҟазҵо. Абарҭ аныҟәарақәа рҟынтәи актәи (аҩада-алада) [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рыԥсахра мзызс иамоуп.
[[Адгьыл|Адгьыл]] [[афелий|афели]] акәаԥ иахысуеит ԥхынгәымза алагамҭазы, насгьы Амра иацәыхараны 152 млн км хара ицоит, [[перигелий|аперигели]] акәаԥ — ажьырныҳәамза алагамҭазы, Амра иазааигәахоит 147 млн км абжьаӡарала.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |title=Windows to the Universe |access-date=2020-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071026143732/http://www.windows.ucar.edu/tour/link%3D/physical_science/physics/mechanics/orbit/perihelion_aphelion.html%26edu%3Dhigh |archive-date=2007-10-26 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 |title=Перигелий и афелий |work=Астронет |access-date=2009-07-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202245/http://www.astronet.ru/db/msg/1235387 }}</ref> Иубарҭоу Амра адиаметр 3% рыла аҽаԥсахуеит абарҭ аҩ-рыцхәк рыбжьара. Абжьаӡара аиԥшымра 5 миллион км рҟынӡа ахьыҟоу азы, Адгьыл афели аҟны аԥхарра 7% рҟынӡа еиҵаны иаиуеит. Абасала, аӡынра аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк иԥхоуп, аладатәи ахәҭаҿы аасҭа, аԥхынра маҷк еиҳа ихьшәашәоуп.
Амра — амҳалдызтә усура змоу еҵәоуп. Иара [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ӷәӷәа амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]] аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, насгьы [[Одиннадцатилетний цикл солнечной активности|11 шықәса]] рахь знык ахырхарҭа аԥсахуеит, [[Солнечный максимум|амратә максимум]] аамҭазы. Амра амҳалдызтә мҽхакы ахкырацәара еиуеиԥшым аеффектқәа рхылҿиаауеит, урҭ зегьы еицҵаны [[Солнечная активность|амратә усура]] ҳәа иашьҭоуп, уахь иаҵанакуеит [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]], [[солнечные вспышки|амратә цәырҟьарақәа]], [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аҽеиҭакрақәа, уҳәа убас иҵегьы. Адгьыл аҟны акәзар иахылҿиаауеит [[Полярное сияние|аполиартә лашаарақәа]] иҳаракуи ибжьаратәуи аҟьаҟьарарақәа рҟны, насгьы [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшатлакә]], [[электросвязь|аимадара ахархәагақәеи]] [[Электроэнергетика|амымцамчхара]] аиагаратә хархәагақәеи русура иаԥырхагахоит. Убасҵәҟьа ԥсызхоу ацәеижьқәагьы иҽеимкәа ирныруеит (амҳалдызтә ԥшатлакәқәа зԥырхагоу ауаа ахыхь рнаҭоит, рхы ҽеимкәа ирбо иҟанаҵоит).<ref>{{cite news|url=http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html|title=Магнитные бури: природа и влияние на человека. Справка|date=2009-10-30|publisher=РИА Новости|access-date=2012-06-07|archive-date=2012-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20120621034153/http://eco.ria.ru/documents/20091030/191289322.html}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |title=Бреус Т. К. Космическая и земная погода и их влияние на здоровье и самочувствие людей. В книге «Методы нелинейного анализа в кардиологии и онкологии. Физические подходы и клиническая практика». УНИВЕРСИТЕТ КНИЖНЫЙ ДОМ, Москва 2010 (pdf, 6,3Mb) |access-date=2012-06-07 |archive-date=2010-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100613095856/http://www.iki.rssi.ru/books/2010tarusa-med.pdf |url-status=live }}</ref> Иҟоуп агәаанагара, Амратә система ашьақәгылареи аҿиареи рҿы амратә усура ароль ду нанагӡеит ҳәа. Иара убас уи адгьыл атмосфера аиҿартәышьагьы ианыруеит.
== Аԥсҭазааратә цикл ==
{{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи|Аеҵәатә еволиуциа}}
Амра [[Металличность|ахԥатәи абиԥара]] ([[Звёздные популяции|апопулиациа I]]) иаҵанакуа еҵәа қәыԥшуп, аметалл рацәаны измоу, даҽакала иуҳәозар, актәии аҩбатәии абиԥарақәа рҟынтәи аеҵәақәа рцәынхақәа рыла ишьақәгылаз (апопулиациақәа III, II).
Уажәтәи Амра ақәра (еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи ыҟоижьҭеи заҟаамҭа ҵуа), [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] [[компьютерное моделирование|акомпиутертә модельқәа]] рыла иԥхьаӡоу, 4,5 миллиард шықәса раҟара ыҟоуп.<ref name="NASA">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|title=Sun: In Depth|author=|date=|work=Solar Systen Exploration|publisher=[[NASA]]|access-date=2016-09-18|lang=en|archive-date=2016-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160918234701/http://solarsystem.nasa.gov/planets/sun/indepth|url-status=dead}}</ref>
Иҟоуп агәаанагара, Амра 4.5 миллиард шықәса раԥхьа ишьақәгылеит ҳәа, [[туманность|амолекулатә ӡри аԥсҭҳәа]] [[гравитация|агравитациа]] аныррала ирласны аилаӷәӷәара (иара убасгьы, иҟалап, амолекулатә ӡрии егьырҭ ахимиатә элементқәа ратомқәеи реилаԥсаратә ԥсҭҳәа) [[Галактика|Агалактика]] ҳара ҳахәҭаҿы [[звёздное население|актәи ахкы]] аеҵәа аҟалара ахылҿиааит ҳәа.<ref name="NASA"/> {{s|[[Звезда типа T Тельца|Т Ақәса]].}}
Амра еиԥш [[масса|идуу]] аеҵәа [[главная последовательность|ихадоу аишьҭагылаҿы]] иҟазароуп иааизакны 10 миллиард шықәса раҟара.<ref>
{{книга
|заглавие=The search for life in the universe
|ссылка=http://books.google.com/?id=Q17NmHY6wloC&pg=PA96
|страницы=96
|издательство=[[University Science Books]]
|год=2001
|isbn=9781891389160
|ref=Goldsmith
|автор=Goldsmith, D.; Owen, T.
}}</ref> Абасала, Амра уажәы аԥсҭазааратә цикл агәҭаны иҟоуп. Уажәтәи аамҭазы, амра агәыцәаҿ [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] мҩаԥысуеит, урҭ [[водород|аӡри]] [[гелий|агели]] ахь ииаргоит. Ессекунд, 4 миллион [[тонна|тонна]] рҟынӡа [[вещество|аматериа]] Амра агәыцәаҿ [[энергия|амчхарахь]] ииасуеит, уи иахҟьаны амратә шәахәаркра аеквиваленттә хыԥхьаӡареи [[нейтрино|амратә неитриноқәа]] рыцәқәырԥеи ҟалоит.[[Файл:Solar-evolution internal ab.svg|780пкс|центр]]
Амра хәыҷы-хәыҷла [[термоядерная реакция|аӡритә былтәы]] ннахцыԥхьаӡа, уи еиҳа-еиҳа ишуеит, насгьы алашара еиҳа иҭынчна, аха хымԥада иацло иалагоит. 5.6 миллиард шықәса ақәраҿ ианынаӡалак, уажәтәи аамҭа аҟнытә 1.1 миллиард шықәса рышьҭахь, ҳара ҳаеҵәа 11% рыла еиҳа илашахоит уажәы аасҭа.<ref name="sun_future">{{статья |заглавие=Our Sun. III. Present and Future |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=418 |страницы=457—468 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S |access-date=2007-03-31 |язык=en |автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E. |год=1993 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2015-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S }}</ref>
Ари апериод аҟны, [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] астадиа аамҭа аҟынӡа, Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аӡра ма шьаҭанкыла аԥсахра ҟалар алшоит, Амра ашәахәа ацлареи аӡы афақь иахылҿиаауа аԥхарратә еффекти ирыхҟьаны апланета аҿықәаҿ аҳауаҟәандара аизҳара иахҟьаны.<ref>{{cite web |url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |title=Печальное будущее Земли |publisher=KM.ru |access-date=2013-03-28 |archive-url=https://www.webcitation.org/6FbsMkTlL?url=http://www.km.ru/nauka/1D702E09E82911D39730000000000000 |archive-date=2013-04-03 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/775 |title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author=Леонид Попов |quote=Пред лицом красного гиганта, в которого превратится Солнце, на нашей планете останется не так уж много следов техногенной цивилизации. Да и то – ненадолго. Поглощение и испарение ждёт Землю. Если люди далёкого будущего не предпримут грандиозный опыт по перемещению своего мира. |publisher=Membrana.ru |access-date=2013-03-28 |url-status=dead |archive-date=2013-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 }}</ref> Абри аамҭазы, Амра иреиҳаӡоу ахықәтә ҳауаҟәандара иазнеиуеит (5800К) иаҳхысызи иаҳԥеиԥшуи рҟны аеволиуциа аамҭа зегьы иалагӡаны [[Белый карлик|асса шкәакәа]] афаза аҟынӡа; егьырҭ амардуанқәа рҟны афотосфера аҳауаҟәандара еиҳа еиҵахоит.<ref name=Schroeder /><ref>{{Cite news
|first=D.
|last=Carrington
|title=Date set for desert Earth
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm
|publisher=BBC News
|access-date=2007-03-31
|date=2000-02-21
|archive-date=2012-07-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120710142744/http://news.bbc.co.uk/2/hi/sci/tech/specials/washington_2000/649913.stm
}}</ref>
Иахьатәи аҵакы ала аԥсҭазаара нҵәаргьы, апланетаҿы аԥсҭазаара амшынқәеи аокеанқәеи рыҵаҿы иаанхар алшоит.<ref name="Richard Pogge">{{cite web| author = Pogge, Richard W.| date = 1997| url = http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| title = The Once and Future Sun| publisher = The Ohio State University| format = lecture notes| access-date = 2009-12-27| lang = en| archive-url = https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html| archive-date = 2011-08-22| url-status = live}}</ref>
Аа-миллиард шықәса ақәра аҟынӡа ианынаӡалак (уажәтәи аамҭа инаркны 3.5 миллиард шықәса рышьҭахь), Амра ашәахәалашара 40% рыла еизҳауеит. Уи аамҭазы, Адгьыл аҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа [[Венера|Венера]] аҿы уажәы иҟоу аҭагылазаашьақәа иреиԥшхар ауеит: апланета аҿықәантәи аӡы зынӡа иӡуеит, ифақьханы акосмос ахь ицоит. Иҟалап, уи адгьыл аҿы иҟоу аԥсҭазааратә формақәа зегьы ннарҵәаргьы. Амра агәыцә иҭоу аӡритә былтәы блыцыԥхьаӡа, уи адәахьтәи ахҩа еиҵыҵлоит, агәыцә акшзар — еиҵалалоит, иагьшлоит.<ref name="sun_future"/><ref name="Richard Pogge"/>
Амра ақәра 10,9 миллиард шықәса ианнеилак (иахьатәи аамҭа инаркны 6,4 миллиард шықәса рышьҭахь), агәыцәаҿ иҟоу аӡри нҵәоит, насгьы уи иахылҵуа агелиум, арҭ аҭагылазаашьақәа рҟны атермогәыцәтә былра злымшо, аиҵаӷәӷәареи аилаӷәӷәахареи иалагоит, уаанӡа “икнаҳаны” изкыз агәыцә аҟнытә иаауаз амчхара анҵәара иахҟьаны. Аӡри абылра иацҵахоит агәыцә адәахьтәи ахҟьа ҵаӷаҿы. Ари аҩаӡараҿы Амра арадиус 1,59 ''R''<sub>☉</sub> инаӡоит, насгьы ашәахәалашара иахьатәи аамҭа аасҭа 2,21-нтә еиҳахоит.<ref name="Richard Pogge"/> Анаҩстәи 0.7 миллиард шықәса ирылагӡаны, Амра еиҳа ирласны аҽарҭбаалоит (2.3 ''R''<sub>☉</sub> рҟынӡа), шамахак еиԥымҟьо алашара еиқәырхо, насгьы уи аԥхарра 5500 К рҟынтәи 4900К аҟынӡа илаҟәуеит. Ари афаза анҵәамҭан, 11,6 млрд шықәсанӡа инаӡаны (уажәтәи аамҭа инаркны 7 млрд шықәса рышьҭахь) Амра [[субгигант|субгигантхоит]].<ref name="Richard Pogge"/>
Инықәырԥшшәа 7.6—7.8 миллиард шықәса рышьҭахь, 12.2 миллиард шықәса анахыҵуа, [[Солнечное ядро|Амра агәыцә]] убри аҟара аҽаршуеит, иаакәыршаны иҟоу ахҩаҿы аӡри абылра иаланаргартә аҟынӡа. Уи иахҟьаны аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рыҽдырҭбаауеит, убас ала Амра ианиз инаркны иахьыҟаз [[главная последовательность|аишьҭагылара хада]] ааннажьуеит, насгьы [[красный гигант|игигант ҟаԥшьхоит]], [[диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг-Расселл игигант ҟаԥшьқәа рдиаграмма]] [[Вершина ветви красных гигантов|ақәцәахь]] ииасны.<ref name="Richard Pogge"/> Ари афазаҿы Амра арадиус иахьатәи аамҭа иаҿырԥшны 256-нтә иазҳауеит.<ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited |издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |том=386 |страницы=155—163 |doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |bibcode=2008MNRAS.386..155S |arxiv=0801.4031 |язык=en |автор=K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год=2008 |тип=journal |издательство=[[Oxford University Press]] |archive-date=2013-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref> Аеҵәа аҽырҭбаара иахҟьаны уи алашара ӷәӷәала еизҳауеит (2700 хынтә) насгьы ахҟьа 2650 К аҟынӡа ихьшәашәоит. Ишаабо ала, зҽеиҵызхуа Амра адәахьтәи ахҟьақәа уи аамҭазы уажәтәи Адгьыл аорбитаҿы инаӡоит.<ref name="Schroder2008"/> Аха, аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, уаанӡагьы, аҿықә аҵакыра аизҳарала [[солнечный ветер|амра аԥша]] аӷәӷәахара иахҟьаны, Амра амасса 28% инареиҳаны иацәыӡуеит, уи иахҟьаны Адгьыл Амра еиҳа иацәыхараны иҟоу аорбитахь ииасуеит, убас ала амра адәахьтәи аплазматә хҟьақәа рыла албаадахара иацәцоит.<ref name="Schroder2008"/><ref name="Richard Pogge"/> 2008 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, Адгьыл Амра илбаанадараны иҟоуп, избан акәзар Амра аҵәира аццакра иагханы уи анаҩс адәахьтәи ахҩа [[Приливные силы|аӡхаларатә нырра]] анаҭоит, Адгьыл аорбита дырҩеигь Амра азааигәахарахь иназго .<ref name=Schroeder>{{статья
|заглавие=Distant future of the Sun and Earth revisited
|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|том=386
|номер=1
|страницы=155
|doi=10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
|arxiv=0801.4031
|ref=Schröder
|bibcode=2008MNRAS.386..155S
|язык=en
|автор=Schröder, K.-P.; Smith, R.C.
|год=2008
|тип=journal
|издательство=[[Oxford University Press]]
}} See also {{Cite news
|last=Palmer
|first=J.
|title=Hope dims that Earth will survive Sun's death
|url=http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20
|work=[[New Scientist]]
|year=2008
|access-date=2008-03-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080317001540/http://space.newscientist.com/article/dn13369-hope-dims-that-earth-will-survive-suns-death.html?feedId=online-news_rss20
|archive-date=2008-03-17
}}</ref><ref>
''Guillemot, H.; Greffoz, V.'' (Mars 2002). Ce que sera la fin du monde{{In lang|fr}}. Science et Vie № 1014.</ref><ref name="Schroder2008" />
Адгьыл Амрала албаадахара иацәцаргьы, иқәу [[гидросфера|аӡы]] зегьы арчы аҭагылазаашьахь ииасуеит, иӷәӷәаӡоу [[солнечный ветер|амратә ԥша]] уи [[Атмосфера Земли|атмосфера]] кыднаҳәоит.<ref name=minard09>{{cite news | first=Anne | last=Minard | date=2009-05-29 | title=Sun Stealing Earth's Atmosphere | work=National Geographic News | url=http://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html | access-date=2009-08-30 | archive-date=2017-11-01 | archive-url=https://web.archive.org/web/20171101072719/https://news.nationalgeographic.com/news/2009/05/090529-sun-stealing-atmosphere.html }}</ref>
Амра аҟазаара ари афаза 10 миллион шықәса раҟара ицалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Агәыцә аҟны аҳауаҟәандара 100 млн К аҟынӡа ианынаӡалак, [[гелиевая вспышка|агелиитә мцахәыҵҟьара]] ҟалоит, насгьы [[Гелий|агели]] аҟынтәи [[углерод|акарбони]] [[кислород|аҵәыҵәри]] рсинтез атермогәыцәтә реакциа иалагоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра, амчхара ахыҵхырҭа ҿыц анаиулак, ашәагаа 9,5-нтә ''R''<sub>☉</sub> еиҵахоит.<ref name="Richard Pogge"/> 100-110 миллион шықәса рышьҭахь, агелиум аҭаҵәахқәа анынҵәалак, аеҵәа адәахьтәи ахҩақәа ирласны рҽырҭбаара еиҭаҟалоит, насгьы уи дырҩеигь игигант ҟаԥшьны иҟалоит.<ref name="Richard Pogge"/> Амра аҟазаара ари аамҭазы амч ду змоу амцахәыҵҟьарақәа аҭыԥ рымазаауеит, зны-зынла уи алашара уажәтәи аҩаӡара аасҭа 5200-нтә еиҳахалоит.<ref name="astrogalaxy">{{cite web |url=https://astrogalaxy.ru/277.html |title=Солнце. О будущем нашего Солнца |author=Г. Александровский |date=2001 |publisher=Астрогалактика |lang=ru |access-date=2013-02-07 |url-status=live |archive-date=2013-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html }}</ref> Уи ҟалоит, избан акәзар уаанӡа кьыс змамыз агели ацәынхақәа атермогәыцәтә реакциа иалалалоит азы.<ref name="astrogalaxy"/> Амра абри аҩыза аҭагылазаашьаҿы иҟазаауеит 20 миллион шықәса раҟара.<ref name="Richard Pogge"/>
Амра амасса иахьынӡаҭаху иазхом уи аеволиуциа [[сверхновая звезда|асупернова]] аԥжәарала ихыркәшахарц азы.<ref name="Richard Pogge"/> Амра агигант ҟаԥшь афаза ианахыслак ашьҭахь, аԥхарратә пульсациақәа ирыхҟьаны уи адәахьтәи ахҩа кылжәахоит, насгьы уи [[планетарная туманность|апланетартә наҟәрақәа]] шьақәнаргылоит.<ref name="Richard Pogge"/> Ари анаҟәра агәҭаны иаанхоит Амра агәыцә иалҵыз [[белый карлик|аса шкәакәа]], даара ицоу, еилаӷәӷәоу аобиект,ашәагаала апланета Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу. Аханатә ари асса шкәакәа аҿықә аҟәандара 120,000 К рҟынӡа амазаауеит, насгьы амратә лашара 3500 аҟынӡа инаӡоит, аха аммиллион-миллиард шықәсқәа рыҩныҵҟа ихьшәашәалоит, иагьҭаалоит. Ари аԥсҭазааратә цикл зыкапан маҷуи ибжьаратәуи аеҵәақәа рзы иҷыдоу акы акәны иԥхьаӡоуп.<ref name="Richard Pogge"/>
== Аструктура ==
=== Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
[[Файл:Sun poster internal ab.svg|thumb|right|350px|Амра аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа адиаграмма]]
==== Амратә гәыцә ====
{{Main|Амратә гәыцә}}
Атермогәыцәтә реакциақәа ахьымҩаԥысуа Амра агәҭантәи ахәҭа, арадиус 150-175 нызқь км рҟынӡа змоу (даҽакала иуҳәозар, Амра арадиус аҟнытә 20-25%), амратә гәыцә ҳәа иашьҭоуп. Агәыцә аҟны иҟоу аматериа аилаӷәӷәара инықәырԥшшәа 150,000 кг/м3 ыҟоуп (150-нтә еиҳауп [[Аӡы|аӡы]] аилаӷәӷәара аасҭа, насгьы ~6.6-нтә еиҳауп Адгьыл аҿы иҟоу зегьы раасҭа еилаӷәӷәоу [[металл|аметалл]] - [[осмий|осмиум]] аилаӷәӷәара аасҭа), агәыцә агәҭаны аҟәандара 14 млн [[кельвин|К]] еиҳауп.<ref name="Garcia2007">
{{статья
|заглавие=Tracking solar gravity modes: the dynamics of the solar core
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-06-15_316_5831/page/1590
|издание=[[Science]]
|том=316
|номер=5831
|страницы=1591—1593
|pmid=17478682
|doi=10.1126/science.1140598
|ref=García
|bibcode=2007Sci...316.1591G
|язык=en
|тип=journal
|автор=García, R.; et al.
|год=2007
}}</ref><ref name="Basu">
{{статья
|заглавие=Fresh insights on the structure of the solar core
|bibcode=2009ApJ...699.1403B
|номер=699
|doi=10.1088/0004-637X/699/2/1403
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=699
|страницы=1403
|ref=Basu
|язык=en
|автор=Basu ; Chaplin, William J.; Elsworth, Yvonne; New, Roger; Serenelli, Aldo M. et al.
|год=2009
|тип=journal
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref> SOHO амиссиа имҩаԥнагаз адыррақәа ранализ иааанарԥшит [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амиссиа [[Вращение Солнца|ахатә ҵәҩан акәшара]] аццакра кырӡа ишеиҳау, ахҟьаҿы аасҭа.<ref name="Garcia2007"/><ref name="Bonnano">''Bonanno, A.; Schlattl, H.; Patern, L.'' (2002). The age of the Sun and the relativistic corrections in the EOS (PDF). Astronomy and Astrophysics 390: 1115—1118.</ref>
Агәыцә аҿы имҩаԥысуеит [[Протон-протонный цикл|апротон-протонтә термогәыцәтә реакциа]], уи иахҟьаны ԥшь-[[протон|протонк]] рҟынтәи [[гелий-4|агелиум-4]] ҟалоит.<ref>{{статья |страницы=21 |издание=Physics in Collision |заглавие=Nuclear Processes at Solar Energy |ссылка=https://archive.org/details/arxiv-astro-ph0308537 |bibcode=2003phco.conf...21B |arxiv=astro-ph/0308537 |ref=Broggini |автор=Broggini, Carlo |число=26 |месяц=6 |год=2003 }}</ref> Убри аан, ессекунд 4,26 миллион тонна аматериа радиацианы иҟалоит, аха уи аҵакы маҷуп Амра амасса - 2{{e|27}} тоннак иаҿырԥшны. Агәыцә еиуеиԥшым аҭыԥқәа ирылҵуа амч Амра агәҭаҟынӡа ирыбжьоу абжьаӡара иахьыԥшуп. Атеориатә хәшьарақәа инарықәыршәаны, агәыцә аҟныҵәҟьа уи {{s|276,5 Вт/м³}} наӡоит.<ref>[https://fusedweb.llnl.gov/CPEP/Chart_Pages/5.Plasmas/Sunlayers.html Table of temperatures, power densities, luminosities by radius in the Sun] {{Асаит архивтәра|url=http://webarchive.loc.gov/all/20011129122524/http%3A//fusedweb%2Ellnl%2Egov/cpep/chart_pages/5%2Eplasmas/sunlayers%2Ehtml |date=2001-11-29 }}. Fusedweb.llnl.gov (1998-11-09). Retrieved on 2011-08-30.</ref> Абасала, ауаҩы икапанҵакыра (0,05 м³) иақәшәоит аԥхарралыҵ 285 КДж/ҽны (1192 кДж/ҽны), уи зыԥсы ҭоу, иҿыхоу ауаҩы иҷыдоу иԥхарралыҵ аасҭа кырӡа еиҵоуп. Амра зегьы иҭнажьуа аԥхарра ҩ-еишьҭагылак рыла еиҵоуп. Абас еиԥш иҟоу имаҷу амчхара аҭыҵра абзоурала, «абылтәы» (аӡри) аҭаҵәахқәа азхоит атермогәыцәтә реакциа миллиард шықәсала аиқәырхаразы.
Агәыцә — Амраҿы атермогәыцәтә реакциа аҟынтәи амчхареи аԥхарреи ахьыҟало ҭыԥзаҵәуп, аеҵәа егьи ахәҭа уи амчхарала ирԥхоуп. Агәыцә амчхара зегьы еишьҭагыланы ахҟьақәа иргәылсуеит, [[фотосфера|афотосфера]] аҟынӡа, уи аҟантәи амра ашәахәақәеи [[кинетическая энергия|акинетикатә мчхареи]] рхаҿра аманы иҭыҵуеит.<ref name="Zirker2002-15">{{книга |заглавие=Journey from the Center of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/15 |год=2002 |издательство=[[Princeton University Press]] |isbn=9780691057811 |страницы=15—34 |ref=Zirker |автор=Zirker, Jack B. }}</ref><ref name="Phillips1995-47">{{книга |заглавие=Guide to the Sun |год=1995 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |isbn=9780521397889 |страницы=47—53 |ref=Phillips |автор=Phillips, Kenneth J. H. }}</ref>
==== Арадиациатә еиҭагара азона ====
{{Main|Арадиациатә еиҭагара азона}}
Агәыцә ахыхь, уи агәҭантәи амратә радиусқәа 0,2-0,25 инаркны 0,7 рҟынӡа рыбжьара, арадиациатә еиҭагаратә зона ыҟоуп. Ари аҳәааҵакыраҿы амчхара аиагара еиҳарак радиациеи [[фотон|афотонқәа]] рылбаадареи рхархәарала имҩаԥысуеит. Убри аангьы аплазматә хҟьа иҭнажьуа фотонцыԥхьаӡа ахырхарҭа аплазма илбаанадаз иарбан фотонқәоу зынӡа иадҳәалаӡам, убри аҟнытә уи ашәахәа ахьыҟоу анаҩстәи аплазматә хҟьахьы инеир алшоит, мамзаргьы ҵаҟатәи ахҟьақәа рахьгьы ихынҳәыр ауеит. Убри иахҟьаны, зныкымкәа-ҩынтәымкәа иҭыҵуа афотон (аханатә агәыцә аҟны иҟалаз) [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ианазнеиуа аамҭа ацыԥҵәаха, Амра иахьатәи амодельқәа рыла, 10 нызқь шықәса инаркны 170 нызқь шықәса рҟынӡа ақәшәар алшоит (зны-зынла иаҳԥыло амиллион шықәсқәа рхыԥхьаӡара мыцхәны иԥхьаӡоуп).<ref>{{cite web
|url = http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php
|title = The 8-minute travel time to Earth by sunlight hides a thousand-year journey that actually began in the core
|publisher = NASA
|access-date = 2009-05-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/64scmqfqS?url=http://sunearthday.nasa.gov/2007/locations/ttt_sunlight.php
|archive-date = 2012-01-22
|url-status = dead
}}</ref>
Ари азонаҿы аҳауаҟәандара аиҭашәара ахҟьаҿы 2 миллион К инаркны аҵаулараҿы 7 миллион К рҟынӡа инаӡоит. Убри аамҭазы, ари азонаҿы амакроскоптә конвекциатә ныҟәарақәа ыҟаӡам, уи иаҳәоит аҟәандара<ref name="NASA1">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |date=2007-01-18 |access-date=2009-07-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/64scnTI4e?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/interior.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref>
адиабатикатә градиент арадиалтә еиҟаратәратә градиент аасҭа ишеиҳау. Аиҿырԥшразы, асса ҟаԥшьқәа рҿы ақәыӷәӷәара аматериа аилалара изаԥырхагахаӡом, аконвекциатә зона агәыцә аҟынтәи иаразнак иалагоит. Ари азонаҿы ахәҭаҷ аилаӷәӷәара 0,2 (ахҟьаҿы) инаркны 20 (аҵаулараҿы) г/см3 рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name=Sobolev>
{{Книга
|автор = Соболев В. В.
|заглавие = Курс теоретической астрофизики
|издание = 3-е изд
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1985
|страницы = 170—172
|страниц = 504
}}</ref><ref name="NASA1"/>
==== Амра аконвективтә зона ====
[[Файл:Highest_resolution_photo_of_Sun_(NSF)_as_of_January_20,_2020.jpg|thumb|right|[[Гранулы (физика Солнца)|Амратә гранулақәа]] ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]]
[[Файл:DKIST-First-Sunspot.jpg|thumb|right|Агранулиациа зкәыршоу [[Солнечное пятно|амратә шәыта]] асахьа ([[Солнечный телескоп Иноуэ|DKIST]] ателескоп аҭыхымҭа, 2020 шықәса, ажьырныҳәамза)]]
{{Main|Аконвективтә зона}}
Амра аҿықә азааигәара, аматериа аԥхарреи аилаӷәӷәареи азымхо иалагоит аиҭашәахәаркрала амчхара инагӡаны аиагара азы. Аплазма аикәарҳәратә еилалара мҩаԥысуеит, нас амчхара ахҟьахьы (афотосферахь) аиагара ҟалоит еиҳарак ахәҭаҷ ахаҭа аныҟәарақәа рыла. Ганкахьала, афотосфера аҟны иҟоу ахәҭа, аҿықәаҿ ихьшәашәо, аконвективтә зона аҵауларахь иҭалоит. Даҽа ганкахьала, ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟоу ахәҭа арадиалтәи аиагаратә зона аҟынтәи ашәахәаркра аиуны хыхьҟа ихалоит, насгьы аҩ-процесскгьы крызҵазкуа аццакра рыманы имҩаԥысуеит Амчхара аиагара ари аҩыза аметод [[Конвекция|аконвекциа]] ҳәа иашьҭоуп, 200,000 км рҟынӡа иҟоу Амра ахҟьаҵаҟатәи ахҟьа — уи ахьыҟало аконвективтә зона ҳәа иашьҭоуп. Ахҟьа уазааигахацыԥхьаӡа [[температура|аҳауаҟәандара]] еиҵахоит бжьаратәла 5800 К аҟынӡа, арчы аилаӷәӷәара [[воздух|Адгьыл аҳауа]] аилаӷәӷәара аҟнытә 1/1000 аҟынӡа еиҵаны иҟалоит.<ref name="NASA1"/>
Иахьатәи адыррақәа рыла, амратә процессқәа рфизикаҿы аконвективтә зона иааннакыло аҭыԥ ҷыдала иӷәӷәоуп, избан акәзар уи аҟны ауп амратә материа еиуеиԥшым аныҟәарақәа ахьцәырҵуа.<ref>{{книга
|часть=Solar Physics: From the Deep Interior to the Hot Corona
|заглавие=From the Sun to the Great Attractor
|ссылка=http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22
|страницы=22
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]
|год=2000
|isbn=9783540410645
|ref=Mullan
|автор=Mullan, D. J.
|ответственный=Page, D., Hirsch, J. G.
|archive-date=2014-07-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140710101042/http://books.google.com/books?id=rk5fxs55_OkC&pg=PA22
}}</ref> Аконвективтә зонаҿы иҟоу [[Термик|атермоцәқәырԥақәа]] ахҟьаҿы [[Гранулы (физика Солнца)|агранулақәеи]] (атермикқәа рықәцәақәа) [[супергрануляция|асупергранулиациеи]] рхылҿиаауеит. Ацәқәырԥақәа рымҽхак бжьаратәла {{s|1—2 км/с}}, насгьы иреиҳау арбагақәа {{s|6 км/с}} инаӡоит. Агранула аԥсҭазаара аамҭа 10-15 минуҭ ыҟоуп, уи аамҭала арчы зныкҟьара агранула акәшара аамҭа иашьашәалоит. Убри аҟнытә, аконвективтә зона аҿы иҟоу атерммикқәа [[Ячейки Бенара|Бенард ииачеикақәа]] рышьақәгылара иацхраауа аҭагылазаашьақәа еиԥшым аҭагылазаашьақәа рҿы иҟоуп. Иара убас, ари азонаҿы аныҟәарақәа [[Магнитное динамо|амҳалдызтә динамо]] аеффект цәырнагоит, уи инақәыршәаны, иуадаҩу ашьақәгылашьа змоу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] дырҿиоит.<ref name="NASA1"/>
=== Амра атмосфера ===
[[Файл:Granulation_Quiet_Sun_SST_25May2017.webm|thumb|Амра аҿықәан агранулақәа рныҟәара, аҭыхымҭа Швециатәи амратә телескоп]]
[[Файл:171879main LimbFlareJan12 lg.jpg|thumb|right|Амратә оптикатә телескоп (СОТ) амҩаныза Hinode аҿы иҭыху Амра ахҟьеи агәыргьыни рсахьа. Иҟаҵоуп ажьырныҳәамза 12, 2007 шықәсазы]]
[[Файл:The Sun by the Atmospheric Imaging Assembly of NASA's Solar Dynamics Observatory - 20100819.jpg|thumb|right|2010 шықәса нанҳәамза 19 рзы аспектр аультрафиолеттә регион аҿы Амра «имцу аԥштәқәа » рыла иҭыху афотосахьа. Амратә динамика аобсерваториала иҟаҵаз]]
==== Афотосфера ====
{{Main|Афотосфера}}
Афотосфера (алашара зхылҵуа ахҟьа) иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә. Уи ажәпара [[Оптическая толщина|оптикатә жәпара]] инықәырԥшшәа 2/3 цырак еиԥшуп. Иҵабыргу ашәагаақәа рыла, афотосфера ажәпара 100 инаркны 400 км рҟынӡа инаӡоит, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла.<ref>{{книга
|год=1996
|заглавие=Modern Astrophysics
|издательство=[[Addison-Wesley]]
|автор=Carroll and Ostlie.
}}</ref><ref name="NASA2"/> Амра аоптикатә (иубарҭоу) шәахәаркырақәа рыхәҭа хада афотосфера аҟынтәи ауп ишаауа, аха еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа рҟынтәи ашәахәаркрақәа уажәшьҭа ҳара ҳҟынӡа изааӡом. Аҳауа аԥхарра 6600 К инаркны 4400 К рҟынӡа илаҟәуеит, афотосфера адәахьтәи аҵкар иазааигәахацыԥхьаӡа.<ref name="nssdc"/><ref name="nssdc"/>
Афотосфера мчызмоу аԥхарра иааизакны 5772 К ыҟоуп.<ref name="nssdc" /> Уи ԥхьаӡазар ҟалоит [[Закон Стефана — Больцмана|Стефан-Болцман изакәан]] ала, уи инақәыршәаны ацәеижь еиқәаҵәа арадиациатә мчхара ацәеижь аԥхарра аԥшьбатәи аҩаӡара ишиашоу иаҟароуп.<ref name="NASA2">{{cite web |url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |title=NASA/Marshall Solar Physics |publisher=Solarscience.msfc.nasa.gov |access-date=2011-10-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sco8oDG?url=https://solarscience.msfc.nasa.gov/surface.shtml |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref> Ари аҭагылазаашьақәа рҿы аӡри шамахамзар инеитралтәны иаанхоит. Афотосфера иаԥнаҵоит иубарҭоу Амра аҿықә, уи ала Амра ашәагаа, Амра аҟынтәи абжьаӡара, уҳәа убас егьырҭгьы алкаара ҟалоит. Афотосфераҿы иҟоу арчы еиҳа иҵаӷоуп аҟынтә, уи аҵәира аццакыра акырӡа еиҵоуп, ацәеижь кьакьақәа рыҵәира аццакра аасҭа. Убри аамҭазы, аекватортәи аполартәи ахәҭақәа рҿы арчы еиҟарамкәа иныҟәоит – аекватор аҿы 24 мшы рыла иҭагьежьуеит ҟанаҵоит, аполиусқәа рҿы – 30 мшы рыла.<ref name="NASA2" />
==== Ахромосфера ====
{{Main|Ахромосфера}}
[[Файл:HI6563 fulldisk.jpg|thumb|right|'''[[H-альфа|H<sub>α</sub>]]''' афильтр змоу [[телескоп|ателескоп]] ала иҭыху Амра асахьа еилыкка иаанарԥшуеит уи [[Хромосфера|ахромосфера]]]]
Ахромосфера (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә χρῶμα – аԥштәы, σφαῖρα - ампыл, асфера) — афотосфера иакәыршоу, 2000 [[километр|км]] рҟынӡа ашәпара змоу Амра адәахьтәи ацәа. Амратә атмосфера ари ахәҭа ахьӡ ахыҵхырҭа аԥштәы ҟаԥшь иадҳәалоуп, уи зыхҟьо [[серия Бальмера|Балмер иеишьҭагыла]] аҟынтәи Н-альфа ҟаԥшь [[водород|аӡри]] [[Эмиссионный спектр|ашәахәаркра ацәаҳәа]] ахромосфера иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аԥыжәара ахьамоу ауп.<ref name="Abhyankar1977"/> Ахромосфера аҩадатәи аҳәаа иалкаау аҿықә еиҟара амаӡам; еиԥмырҟьаӡакәа уи аҟынтәи [[Спикулы|спикула]] ҳәа изышьҭоу ицоу аҭҟьарақәа мҩаԥысуеит. Аамҭак ааҩныҵҟа иубарҭоу аспикулақәа рхыԥхьаӡара бжьаратәла 60-70 нызқь рҟынӡа инаӡоит.<ref>§ 1, Two Dynamical Models for Solar Spicules, Paul Lorrain and Serge Koutchmy, ''Solar Physics'' '''165''', № 1 (April 1996), p. 115—137, [https://doi.org/10.1007/BF00149093 doi:10.1007/BF00149093], {{bibcode|1996SoPh..165..115L}}.</ref> Убри азы, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭан, италиатәи астроном [[Секки, Анджело|Секки]], [[телескоп|ателескоп]] ала ахромосфера дахәаԥшуа, уи амца зку [[прерия|апрериақәа]] ирҿирԥшит. Ахромосфера аҳауаҟәандара еизҳауеит аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа 4000 инаркны 20,000 К рҟынӡа (10,000 К еиҳаны аҳауаҟәандара ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа имаҷуп).<ref name="Abhyankar1977">{{статья |заглавие=A Survey of the Solar Atmospheric Models |издание=Bull. Astr. Soc. India |том=5 |bibcode=1977BASI....5...40A |страницы=40—44 |ссылка=http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 |ref=Abhyankar |автор=Abhyankar, K. D. |год=1977 |archive-date=2020-05-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200512151641/http://prints.iiap.res.in/handle/2248/510 }}</ref>
Ахромосфера аилаӷәӷәара рацәаӡам, убри аҟнытә [[яркость|ашәахәа]] азхом иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы ахылаԥшразы. Аха [[солнечное затмение|амра зегь рыла ианҭашәо]], [[Амза|Амза]] илашо афотосфера анаҵәахуа, уи ахыхь иҟоу ахромосфера убарҭахоит, насгьы иҟаԥшьны икаҷҷоит. Уи адагьы, иҷыдоу ацәаҳәа ҭшәақәа змоу аоптикатә фильтрқәа рыла ианакәызаалакгьы рыхәаԥшра ҟалоит. Хыхь зыӡбахә ҳәаз 656,3 [[нанометр|нм]] ацәқәырԥа аура змоу Н-альфа ацәаҳәа анаҩсгьы, афильтр еиқәыршәазар ауеит Ca II K (393,4 нм) ацәаҳәеи Ca II H (396,8 нм) ацәаҳәеи рҟны.
Абарҭ ацәаҳәақәа рҿы иубарҭоу ахромосфератә еиҿкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит:<ref>Кочаров, 1994, с. 592—593.</ref>
* Амра аҿықә зегьы хызҩо, 30 нызқь км адиаметр змоу [[супергрануляция|супергрануляциатә]] иачеикақәа ирыкәшо ацәаҳәақәа рыла ишьақәгылоу [[хромосферная сетка|ахромосфератә еихда]];
* [[флоккулы|афлоккулқәа]] – аԥсҭҳәа еиԥшу илашоу ашьақәгыларақәа, еиҳарак амҳалдызтә мҽхакыӷәӷәақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу – зыԥсы ҭоу ҭыԥқәа, лассы-лассы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыкәшо;
* [[Протуберанец|Ахәыцқәеи]] ахәыцссақәеи — еиуеиԥшым аҭбаареи аиҵыхреи змоу ацәаҳәа еиқәаҵәақәа роуп, афлоккулқәа реиԥш, лассы-лассы активтә ҭыԥқәа рҿы иҟоу.
==== Агәыргьын ====
{{Main|Амратә гәыргьын}}
[[Файл:Solar eclipse 1999 4.jpg|thumb|right|1999 шықәсазтәи [[Солнечное затмение|амшмыхәлаан]] [[Солнечная корона|амра агәыргьын]].]]
[[Файл:Sun's Quiet Corona.jpg|thumb|right|Амра асахьа мшаԥы 9, 2013 шықәса. NASA/SDO аиллиустрациа]]
Агәыргьын — Амра аҵыхәтәантәи адәахьтәи ахҩа ауп. Агәыргьын еиҳарак еиқәыршәоуп [[солнечный ветер|амратә ԥша]] шьақәзыргыло шәнызқьла, уимоу миллион километра инареиҳаны ҳкосмос ахь ицо [[Протуберанец|ацәырҵрақәеи]] амчхаратә ԥжәарақәеи рыла. Ибжьаратәу агәыргьынтә ҳауаҟәандара 1 инаркны 2 миллион К рҟынӡа шьақәнаргылоит, насгьы иреиҳау, хазы игоу ҭыԥқәак рҿы, 8 инаркны 20 миллион К рҟынӡа. Аҳауаҟәандара шыҳаракугьы, уи абла иабартә иҟалоит амра зынӡаск ианҭашәо аамҭазы, избанзар агәыргьын аҟны аматериа аилаӷәӷәара маҷӡоуп, убри аҟнытә уи алашарагьы рацәаӡам. Ари ашьаҭа зеиԥшыҟам ала арԥхара ӷәӷәа [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалареи]] [[ударная волна|аинҟьаратә цәқәырԥақәа]] рнырреи ирыхҟьоит (шәахәаԥш агәыргьын арԥхара апроблема).<ref name="Erdelyi2007">{{статья |заглавие=Heating of the solar and stellar coronae: a review |издание=[[Astronomische Nachrichten|Astron. Nachr.]] |том=328 |номер=8 |страницы=726—733 |doi=10.1002/asna.200710803 |ref=Erdèlyi |bibcode=2007AN....328..726E |язык=en |автор=Erdèlyi, R.; Ballai, I. |год=2007 |тип=journal}}</ref><ref name="Erdelyi2007"/> Агәыргьын аформа амра аусуратә цикл афаза иаҿыԥшны аҽаԥсахуеит: зегь раасҭа аус анауа аамҭазы уи аформа гьежьуп, зегь раасҭа аусура анмаҷу — амра аекватор иаваршәны еиҵыхуп. Агәыргьын аԥхарра даараӡа иахьыҳараку азы, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттәи]] [[рентгеновское излучение|арентгентәи]] ашәахәақәа рыбжьаӡараҿы иӷәӷәоу ашәахәақәа ҭнажьуеит. Урҭ ашәахәаркрақәа адгьыл атмосфера изалсӡом, аха ауаа [[космический аппарат|акосмостә ӷбақәа]] рыла урҭ рыҭҵааразы алшара роуит. Агәыргьын еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ашәахәаркрақәа еиҟарамкәа иҟалоит. Иҟоуп ицоу зыԥсы ҭоуи иҭынчуи аҭыԥқәа, иара убасгьы 600,000 [[кельвин|К]] аԥхарра лаҟә змоу [[корональные дыры|акороналтә кылҵәарақәа]], урҭ рҟынтәи амҳалдызтә цәаҳәақәа акосмос ахь инеиуеит. Ари («иаарту») амҳалдызтә конфигурациа ахәҭаҷқәа Амра ԥынгылада ацәцара рылнаршоит, убри аҟынтә амратә ԥша еиҳарак акороналтә кылҳарақәа рҟынтәи иҭыҵуеит.<ref name="Russell2001">{{книга |заглавие=Space Weather (Geophysical Monograph) |год=2001 |издательство=[[Американский геофизический союз|American Geophysical Union]] |часть=Solar wind and interplanetary magnetic filed: A tutorial |ответственный=Song, Paul; Singer, Howard J. and Siscoe, George L. |isbn=978-0875909844 |страницы=73—88 |ссылка=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf |ref=Russell |автор=Russell, C. T. |archive-date=2018-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181001131951/http://www-ssc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/SolWindTutorial.pdf }}</ref>
Амратә гәыргьын иубарҭоу [[Видимый спектр|аспектр]] еиуеиԥшым х-компонентк рыла ишьақәгылоуп, урҭ L, K, F компонентқәа ҳәа ирышьҭоуп (мамзаргьы, L-гәыргьын, K-гәыргьын, F-гәыргьын; L-компонент даҽа хьӡык амоуп Е-гәыргьын. К-компонент —еиԥымҟьо акорона аспектр. Аемиссиатә L-компонент убаратәы иҟоуп Амра иубарҭоу аҵкар аҟынтәи аҳаракыра 9-10 рҟынӡа(Амра [[угловой размер|акәакьтә адиаметр]] — 30′ раҟара) насгьы уи аҩадахьы, Фраунгофер испектр убаратәы иҟоуп, [[фотосфера|афотосфера]] аспектр еиԥшу. Уи амратә гәыргьын F-компоненту шьақәнаргылоит. 20′ рҟынӡа аҳаракыраҿы F-компонент агәыргьын аспектр аҿы аҳра ауеит. Аҳаракыра 9-10 аҩнуҵҟатәии адәахьтәии агәыргьынқәа еиҟәызшо ҳәааны иахәаԥшуеит.<ref name="FE SolK">{{книга |заглавие=[[Физическая энциклопедия]] |часть=Солнечная корона |ответственный=Гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |том=4. Пойнтинга — Робертсона — Стримеры |место=М. |издательство=[[Большая Российская энциклопедия (издательство)|Большая Российская энциклопедия]] |год=1994 |страниц=704 |isbn=5852700878 |страницы=579—580 |ссылка=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html |archive-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120322144137/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3743.html }}</ref> 20 [[нанометр|нм]] еиҵоу ацәқәырԥа аура змоу Амра ашәахәаркрақәа зегьы агәыргьын иахылҵуеит. Уи иаанаго убри ауп, иаҳҳәап, аларҵәара змоу Амра афотосахьақәа рҟны абарҭ ацәқәырԥа аурақәа рҿы 17.1 нм (171), 19.3 Å (193 Å) иубарҭоуп амратә гәыргьын мацара уи ахәҭаҷқәа шамоу, ахромосфереи афотосфереи ракәзар — иубарҭаӡам. Амра аладатәи аҩадатәи аполиусқәа шамахак еснагь ирымоу [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәа]] ҩба, иара убас егьырҭ, аамҭала уи ахҟьаҿы ицәырҵло, шамахамзар зынӡаск арентгентә шәахәаркра аурыжьӡом.<ref name="FE SolK"/>
==== Амра аԥша ====
{{Main|Амра аԥша}}
[[Файл:Animati3.gif|thumb|right|Амратә ԥша аныррала Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аԥсахра]]
[[солнечная корона|Амратә гәыргьын]] адәахьтәи ахәҭа аҟынтәи, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аауеит - [[ион|аионизациа зызу ахәҭааҷқәа]] рыцәқәырԥа (еиҳарак апротонқәа, аелеқтронқәа, α-хәҭаҷқәа), еиҳа-еиҳа аилаӷәӷәара иагхо [[гелиосфера|агелиосфера]] аҳәаақәа рҟынӡа зҽалазырҵәо. Амратә ԥша ҩ-компоненткны еиҟәыршоит – иҭынчу амратә ԥша, иццаку амратә ԥша ҳәа. Иҭынчу амратә ԥша аццакра инықәырԥшшәа {{s|400 км/с}} амоуп, насгьы аҟәандареи {{s|1,4—1,6{{e|6}} К}}, еилазаашьалагьы иазааигәаны агәыргьын иашьашәалоит. Иццакуа амратә ԥша раҟара {{s|750 км/с}} аццакра амоуп, насгьы аԥхарра 8{{e|5}} К рҟынӡа, еилазаашьала афотосфера амаҭәашьар еиԥшуп. Иҭынчу амратә ԥша ҩынтә еиҳа еилаӷәӷәоуп, насгьы иццакуа аԥша аасҭа ҩынтә еиҳа еиҵаны иҭышәынтәалоуп. Иҭынчу амратә ԥша еиҳа иуадаҩу аилазаашьа амоуп, атурбулентра ахьыҟоу аҭыԥқәа зцу.<ref>{{статья
|заглавие=On the sources of fast and slow solar wind
|издание=Journal of Geophysical Research
|том=110
|номер=A7
|страницы=A07109.1—A07109.12
|doi=10.1029/2004JA010918
|bibcode=2005JGRA..11007109F
|язык=en
|автор=Feldman, U.; Landi, E.; Schwadron, N. A.
|год=2005
|тип=journal
}}</ref><ref name="kallenrode"/>
<!--
Нужны АИ на каждое предл.
Влияние солнечного ветра на объекты в солнечной системе порой настолько разрушительны, что Меркурий потерял всю свою атмосферу и окутан только радиацией. От Венеры простирается кометный след, вследствие того, что солнечный ветер уносит часть венерианской атмосферы, которая в сто раз толще земной атмосферы. Магнитное поле Земли постоянно противоборствует солнечному ветру, сохраняя целостность земной атмосферы, и свидетельством того полярные сияния, повышение потенциала электростатического поля и озоновые дыры в озоновом слое. Марс потерял 1/3 своей атмосферы из-за солнечного ветра. И даже за Плутоном зафиксировано влияние солнечного ветра, сталкивающимся с межзвёздным газом. Все это выяснилось из наблюдений станции Маринер-2, зафиксированных в 16 с лишним тысяч снимков и множества проведённых опытов, из полученных данных от [[Маринер-10]], а также из программы наблюдений станций [[Вояджер-1]] и [[Вояджер-2]] в дальних областях и на границе Солнечной системы-->
Бжьаратәла, Амра аԥша иацны секундк ахь 1,3{{e|36}} хәҭаҷк ҭнажьуеит.<ref name="kallenrode">{{книга
|год=2004
|заглавие=Space Physics: An Introduction to Plasmas and
|ссылка=https://archive.org/details/springer_10.1007-978-3-662-09959-9
|издательство=Springer
|isbn=3540206175
|ref=Kallenrode
|язык=en
|автор=Kallenrode, May-Britt
}}</ref> Убри аҟнытә, Амра акапан зегьы ацәыӡра(иалкаау ашәахәаркра хкы азы) шықәсык ахьтә 2-3{{e|−14}} амратә масса шьақәнаргылоит. 150 миллион шықәса ирылагӡаны иҟало ацәыӡ Адгьыл амасса иаҟароуп.<ref>{{cite web
|last = Suess
|first = Steve
|date = 1999-06-03
|url = http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm
|title = Overview and Current Knowledge of the Solar Wind and the Corona
|work = The Solar Probe
|publisher = NASA/Marshall Space Flight Center
|access-date = 2008-05-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080610125820/http://solarscience.msfc.nasa.gov/suess/SolarProbe/Page1.htm
|archive-date = 2008-06-10
|url-status = dead
}}</ref><ref>{{книга
|год=1995
|заглавие=An Introduction to Modern Astrophysics
|издание=revised 2nd
|издательство=Benjamin Cummings
|isbn=0201547309
|страницы=409
|ref=Carroll
|автор=Carroll, Bradley W.; Ostlie, Dale A.
}}</ref> Адгьыл аҿы иҟоу [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы амратә ԥша аԥырхагақәа ирыдҳәалоуп, [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә ԥшацәгьақәеи]] [[Полярное сияние|аполиартә лаашаарақәеи]] уахь иналаҵаны.<ref>{{книга
|год=2000
|заглавие=Solar and stellar magnetic activity
|ссылка=https://archive.org/details/solarstellarmagn0000schr
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0521582865
|ref=Schrijver
|автор=Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis
}}</ref>
Раԥхьаӡатәи амратә ԥша аҟазшьақәа ишиашоу ршәарақәа ҟаҵан 1959 шықәса ажьырныҳәамзазы, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асоветтә]] [[Автоматическая межпланетная станция|станциа]] «[[Луна-1]]» ала. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Сцинтилляторы|асцинтиллиациатә]] хҩылаагеи арчытә ионизациа адетектори рыла.<ref>{{cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/database/MasterCatalog?sc=1959-012A |title=Luna 1 |publisher=[[NASA]] National Space Science Data Center |access-date=2007-08-04 |archive-url=https://www.webcitation.org/61882RTrC?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/masterCatalog.do?sc=1959-012A |archive-date=2011-08-22 |url-status=live}}</ref><ref>{{книга |ссылка=http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm |автор=Ю. И. Логачев. |часть=II. Лунная программа |заглавие=40 лет космической эры в НИИЯФ МГУ |место=М. |год=2001 |archive-date=2007-09-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070914084414/http://www.kosmofizika.ru/history/npi42.htm }}</ref> Хышықәса рышьҭахь, абри аҩыза ашәарақәа мҩаԥыргеит америкатәи аҵарауаа «[[Маринер-2]]» ҳәа изышьҭоу астанциа рхы иархәаны.<ref>{{статья |заглавие=Solar Plasma Experiment |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1962-12-07_138_3545/page/1094 |издание=Science |том=138 |страницы=1095—1097 |язык=en |автор=M. Neugebauer and C. W. Snyder |год=1962}}</ref> 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] амҩанызаҿы иҟаз аультрафиолеттә гәыргьынтә спектрометр (UVCS) ахархәарала, амратә ԥша ццакы амратә полиусқәа рҟны ахьцәырҵуа аҭыԥқәа рхылаԥшрақәа мҩаԥган.
<!--
Скорость солнечного ветра зависит от широты Солнца <math>v(\phi) = k \cdot sin^2 \phi</math>
В плазму солнечного ветра вморожено магнитное поле Солнца, и вследствие вращения Солнца вокруг своей оси магнитное поле приобретает спиральную форму
Самые известные модели солнечного ветра:
— Модель Паркера
— Двужидкостные модели (Two-fluid models)
— Кинетические теории
-->
== Амра амҳалдызтә мҽхакқәа ==
=== Амра амҳалдызтә ммҽхаакқәа рхылҵшьҭреи рыхкқәеи ===
[[Файл:Mass eject.png|thumb|left|[[Корональные выбросы массы|Амрахь амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]]. Аплазматә цәаҳәақәа амҳалдызтә мҽхакы аҵәҩанқәа ирываргыланы еиҵыхуп]]
Амратә [[плазма|плазма]] иахьынӡаҭаху [[электрическая проводимость|афымцамҩангара]] амоуп азы, уи аҿы [[электрические токи|афымцатә токқәа]], насгьы уи иахҟьаны [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакқәа]] цәырҵыр алшоит. Амратә фотосфераҿы ишиашоу иубаратәы иҟоу амҳалдызтә мҽхакқәа ҩ-хкык рыла еихыршоит, рмасштаб заҟароу инақәыршәаны.
Амасштаб ду змоу (''азеиԥш'' мамзаргьы ''адунеизегьтәи'') амҳалдызтә мҽхакы Амра ашәагаа иаҟароу иаҟазшьоу ашәагаа змоу, афотосфера аҩаӡараҿы абжьаратәи амчхара амоуп, [[гаусс (единица измерения)|гауссқәак]] рҟынӡа. Амратә усура ацикл аминимум аҿы, уи [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп, аха амратә полиусқәа рҿы аҭыԥ амчра ҳаракӡоуп. Анаҩс, амратә усура ацикл амаксимум иазааигәахацыԥхьаӡа, аполиусқәа рҿы аҭыԥ аӷәӷәарақәа хәыҷы-хәыҷла иагхоит, насгьы ацикл максимум ашьҭахь шықәсык-ҩышықәса рышьҭахь акымзарак акы ҟалоит (“амратә мҳалдызтә мҽхакы аиҭарсра” ҳәа изышьҭоу). Ари афазаҿы, Амра амҳалдызтә мҽхакы зегьы зынӡа иӡуам, аха уи аилазаашьа адипольтә акәымкәа, [[квадруполь|аквадруполтә]] ҟазшьа аанахәоит. Уи ашьҭахь, амратә диполь аинтенсивра ҩаԥхьа еизҳауеит, аха уи аамҭазы уи даҽа поляритетк амазаауеит. Абасала, Амра азеиԥш мҳалдызтә мҽхакы аԥсахрақәа рцикл наӡа зегьы, адырга аԥсахра ҳасаб азуны, амра аусура 11 шықәсатәи ацикл аамҭа ҩынтә ишьҭыхны иаҟароуп — инықәырԥшшәа 22 шықәса («Хеил изакәан»).
Амреи змасштаб маҷу (''аҭыԥантәи'') аполеқәеи еиҳа иҳараку аполеқәа рымчреи еиҵоу аиҭаҟалареи рыла иалкаауп. Зегь раасҭа иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа (азықь гауссқәа рҟынӡа) амратә цикл иреиҳау аамҭазы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] ргәыԥқәа рҿы иубаратәы иҟоуп. Абри аан, ибжьааԥнытәу аҭагылазаашьа ҳәа иԥхьаӡоуп, ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакы агәыԥ мраҭашәаратәи (“ахы”) ахәҭаҿы иҟоу, иреиҳау ашәытагьы уахь иналаҵаны (“агәыԥ аԥхьагылаҩ” ҳәа изышьҭоу), Амра иашьашәало аполиус аҟны амҳалдызтә мҽхакы зегьы аполиаритет ианақәшәо (“p-полиаритет), мрагыларатәи (аҵыхәатә) ахәҭаҿы — уи иаҿагылоуп (f-полиаритет»). Абасала, амра ашәытақәа рымҳалдызтә мҽхакқәа, еиҳарак, абиполиартә ма амультиполиартә шьақәгылашьа рымоуп. Афотосфераҿгьы амҳалдызтә мҽхакы ауниполиартә ҭыԥқәагьы убаратәы иҟоуп, урҭ, амратә шәытақәа ргәыԥқәа реиԥш акәымкәа, аполиусқәа ирзааигәаны иҟоуп, насгьы амҳалдызтә мҽхакы амчра акырӡа еиҵоуп (гауссқәак), аха аҭыԥҭаӡареи аԥсҭазаара аамҭеи еиҳауп (Амра еикәшарақәак рҟынӡа).
Аҵарауаа реиҳараҩык еицырзеиԥшу ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, амратә амҳалдызтә мҽхакы [[Конвективная зона|аконвективтә зона]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы иҟалоит [[магнитное динамо|агидромҳалдызтә конвективтә динамо]] амеханизм ахархәарала, анаҩс [[магнитная плавучесть|амҳалдызтә ӡсара]] аныррала афотосферахь ихылоит. Уи амеханизм ауп амратә мҳалдызтә мҽхакы 22-шықәсатәи ациклра алзыршогьы.
Иҟоуп иара убасгьы раԥхьатәи (даҽакала иуҳәозар, Амра иаццәырҵыз) ,мамзаргьы даара акыр зхыҵуа амҳалдызтә мҽхакы аконвективтә зона аҵаҟа - арадиациатә зонеи Амра агәыцәи рҿы ишыҟаз узырбо ҷыдарақәак.<ref>{{статья
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=2006MNRAS.370..845R&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high=4701082b0028646
|заглавие=Radiative zone solar magnetic fields and g modes
|издание=[[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|том=370
|страницы=845—850
|язык=en
|автор=Rashba, T. I.; Semikoz, V. B.; Valle, J. W. F.
|год=2006
|тип=journal
|издательство=[[Oxford University Press]]
}}</ref>
=== Амра аусуреи амра ацикли ===
{{main|Амра аусура}}
Амраҿы иӷәӷәоу амҳалдызтә мҽхакқәа рышьақәгылара иахылҿиаауа ацәырҵрақәа реизга “амратә усура” ҳәа иашьҭоуп. Абарҭ амҽхакқәа [[фотосфера|афотосфера]] аҿы [[солнечные пятна|амратә шәытақәа]] реиԥш иааԥшуеит, насгьы [[солнечные вспышки|амратә цәыҵҟьарақәа]], ирццаку ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥақәа рыҟалара, Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәа рыҩаӡарақәа рыԥсахрақәа, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьыынтә ҭыжьрақәа]], [[солнечный ветер|амратә ԥша]] аԥырхагақәа, агалактикатәи [[Космические лучи|акосмостәи ацәқәырԥақәа]] реиҭныԥсахлара реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа дырҵысуеит.
Амра аусура [[геомагнитная активность|агеомагниттә усура]] аҽеиҭакрақәа ирыдҳәалоуп ([[Геомагнитная буря|амагниттә ԥшацәгьақәагьы]] уахь иналаҵаны), урҭ Адгьыл аҟынӡа инеиуа апланетабжьаратә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аԥырхагақәа ирыхҟьоуп, урҭгьы Амраҿы иҟоу активтә цәырҵрақәа ирыхҟьоуп.
Амра аусура аҩаӡара еиҳа иеиҳаны еицырдыруа арбагақәа иреиуоуп [[число Вольфа|Вольф ихыԥхьаӡара]], уи Амра иубаратәы иҟоу асферабжаҿы иҟоу амратә шәытақәа рхыԥхьаӡара иадҳәалоуп. Амратә усура иааизакны аҩаӡара аамҭа цыԥҵәахала аҽаԥсахуеии, инықәырԥшшәа 11 шықәса раҟара аамҭа зҵазкуа (“амратә усуратә цикл” мамзаргьы “жәеизашықәсатәи ацикл” ҳәа изышьҭоу). Ари апериод ииашаҵәҟьаны еиқәырхаӡам, XX-тәи ашәышықәсазы 10 шықәса иазааигәан, аха аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны уи 7 шықәса инаркны 17 шықәса рҟынӡа еиҭасуан. Амратә усура ациклқәа ишаԥу еиԥш еишьҭагыло ахыԥхьаӡарақәа рықәрыҩуеит, иалхыз раԥхьатәи ацикл инаркны, змаксимум 1761 шықәсазы иҟаз. 2000 шықәсазы [[23-й цикл солнечной активности|23-тәи амра ацикл]] амаксимум ыҟан.
Иҟоуп иара убасгьы еиҳа кыраамҭа имҩаԥысуа амратә усура авариациақәагьы. Убас, [[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы амра аусура, ҷыдала уи жәеизашықәсатәи ацикл даараӡа иԥсыҽхеит ([[минимум Маундера|Маундер иминимум]]). Иара уи ааамҭазы, Европа бжьаратәла ашықәстәи аҳауаҟәандарақәа реиҵахара азгәаҭан ([[Малый ледниковый период|Аҵаара ааамҭацыԥҵәаха имаҷ]] ҳәа изышьҭоу), иҟалап уи зыхҟьаз амра аусура Адгьыл [[климат|аклимат]] ианаҭаз анырра акәзар. Иҟоуп иара убасгьы агәаанагара, адунеи [[глобальное потепление|аглобалтә ԥхарра]] зыдҳәалоу [[XX век|XX-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы иазгәаҭаз адунеи аҿы амра аусура аизырҳара ауп ҳәа. Аха, иага ус акәзаргьы, ас еиԥш иҟоу аеффект амеханизмқәа макьана иахьынӡахәҭоу еилкаам.
Ахылаԥшрақәа рҭоурыхаҿ иреиҳау амратә шәытақәа ргәыԥ ҟалеит 1947 шықәса мшаԥымзазы амра аладатәи агьежьбжаҿы. Иреиҳау уи аура 300,000 км ыҟан, иреиҳау аҭбаара — 145,000 км, иреиҳау аҭыԥҵакыра Амра асферабжа аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷқәа 6000 иреиҳан (АМА), уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿықә 36-нтә раҟара еиҳан.<ref>{{статья |автор = Бернштейн П. |заглавие = От Солнца до Земли |ссылка = http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |ответственный = |автор издания = |издание = [[Квант (журнал)|Квант]] |место = М. |издательство = [[Наука (издательство)|Наука]] |год = 1984 |номер = 6 |страницы = 12—18 |issn = 0130-2221 |archive-url = https://web.archive.org/web/20120315181924/http://kvant.mirror1.mccme.ru/1984/06/ot_solnca_do_zemli.htm |archive-date = 2012-03-15}}</ref> Амра ҭашәаанӡатәи асааҭқәа рзы агәыԥ блала имарианы иубарҭан. [[Пулковская обсерватория|Пулковотәи аобсерваториа]] акаталог инақәыршәаны, ари агәыԥ (1947 шықәсазтәи No 87) 1947 шықәса хәажәкыра мза 31 инаркны мшаԥы 14-нӡа Адгьыл аҟынтәи иубарҭоу Амра асферабжа иқәланы ицон, уи иреиҳау аҭыԥҭаӡара 6761 аҭыԥҵакыра миллионтәи ахәҭаҷ (АМА) шьақәнаргылеит, агәыԥ иреиҳау ашәыта аҭыԥҵакыра иреиҳау арбага — 5055 ама; Агәыԥ аҿы ашәытақәа рхыԥхьаӡара 172-нӡа инаӡон.<ref>[http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html Группы солнечных пятен] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130614170542/http://www.gao.spb.ru/database/csa/groups_r.html |date=2013-06-14 }} // Интерактивная база данных по солнечной активности в системе Пулковского «Каталога солнечной деятельности».</ref>
=== Амра зҽызыԥсахуа еҵәак аҳасабала ===
Амра амҳалдызтә усура аамҭа-аамҭала аҽахьаԥсахуазы, уи иацны [[светимость|алашарагьы]] (мамзаргьы [[Солнечная цикличность|Амратә циклра]]) аҽаԥсахуеит аҟнытә, [[Переменная звезда|еиҭасуа еҵәаны]] иԥхьаӡатәуп. Иреиҳау [[Солнечная активность|аусура]] аныҟоу ашықәсқәа раан, Амра еиҳа илашоуп, еиҵаӡоу аусура ашықәсқәа раан аасҭа. [[Солнечная постоянная|Амратә константа]] аԥсахрақәа рамплитуда 0.1% инаӡоит (абсолютнтә еизшәарақәа рыла уи {{s|1 Вт/м²}}, амратә константа абжьаратәи арбага — {{s|1361,5 Вт/м²}}).<ref>{{Cite web |url=http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |title=Sidebar: «Solar Constant» is an Oxymoron |access-date=2010-02-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100323165735/http://science.nasa.gov/headlines/y2010/05feb_sdo.htm |archive-date=2010-03-23 |url-status=dead }}</ref>
Иара убас, аҵарауаа шьоукы Амра еиҵоу активра змоу еиҭасуа аеҵәақәа рыкласс иахырыԥхьаӡалоит [[Переменная типа BY Дракона|BY Агәылшьаԥ еиԥшу]].<ref>[http://www.springerlink.com/content/p678227267r6l16t/ Statistics of BY Draconis variables]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Февраль 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Арҭ реиԥш иҟоу аеҵәақәа рыхҟьа ашәытақәа рыла ихҩоуп (аҭбаара зегьы аҟынтәи 30% рҟынӡа), насгьы аеҵәақәа рыгьежьра абзоурала урҭ рыцырцыррагьы аҽеиҭакрақәа убарҭоуп. Амраҿы ас еиԥш иҟоу аҽеиҭакра даара иԥсыҽуп.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |title=Studies of Spots & Plages in by Draconis-Type Variable Stars |access-date=2009-11-17 |archive-date=2017-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170926140840/http://adsabs.harvard.edu/abs/1983iue..prop.1475L |url-status=live }}</ref>
== Апланетатә система ==
{{main|Амратә система}}
Амра хыԥхьаӡара рацәала иара еиҵоу ажәҩантә цәеижьқәа акәшоит, иаҳҳәап:
* Аа-[[планета|планета]] дуқәаки ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс|Марс]], [[Юпитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран (планета)|Уран]], [[Нептун|Нептун]]) урҭ [[спутник планеты|рымҩанызақәеи]].
* [[астероид|Астероидқәеи]] [[Карликовая планета|апланета ссақәеи]] рацәаны, [[пояс астероидов|астероидтә маҟеи]] [[пояс Койпера|Коипер имаҟеи]] рҟны зҽеизызго.
* [[Комета|Акометақәа]].
Абарҭ ацәеижьқәа рҟынтә зегь реиҳа ихараны иҟоу, Амра аҟынтә 100 а. ц. раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп.
Амратә система иара убасгьы иахырыԥхьаӡалоит даҽа 1000-нтә раҟара еиҳа ихараны иҟазар акәу [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәагьы]]. Амратә система аобиектқәа зегьы Амра аныҟалаз аамҭазы ишьақәгылеит, Амра злашьақәгылаз арчысабатә ԥсҭәҳәа аҟынтәи.
== Амреи Адгьыли ==
{{see also|Амра ашәахәаркрақәа}}
[[Файл:Earth Eastern Hemisphere.jpg|thumb|[[Космическое пространство|Акосмос]] аҟынтәи [[Адгьыл|Адгьыл]] аԥшраҵәҟьагьы — зегьынџьара амра ашәахәаркра апланета ианаҭо анырра иалҵшәоуп]]
[[Файл:Летнее солнце просвечивает через деревья. Kezapäiväine paštab puidme.jpg|thumb|Аԥхынтәи амра каххаа абна иалԥхоит]]
Амра аҟынтәи иаауа афымцамҳалдызтә шәахәаркра аспектралтә диапазон даараӡа иҭбаауп - [[радиоволны|арадио цәқәырԥақәа]] инадыркны [[рентгеновские лучи|арентгентә шәахәақәа]] рҟынӡа - аха уи иреиҳау аинтенсивра ахьыҟоу [[видимый свет|иубаратәы иҟоу алашараҿы]] ауп ([[спектр|аспектр]] аҩежь-иаҵәатә хәҭа).<ref>{{Cite web |url=http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |title=Радиоизлучение Солнца |access-date=2015-12-14 |archive-date=2016-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160218135257/http://www.kosmofizika.ru/spravka/sun.htm |url-status=live }}</ref>
Ауааи, [[Аԥстәы|аԥстәқәеи]], [[Аҵиаақәа|аҵиаақәеи]] рзы амра ашәахәа даараӡа акраҵанакуеит. Урҭ рҟынтәи еиҳарак рзы алашара [[Циркадный ритм|ациркадтә ритм]] аԥсахуеит. Абасала, ҭҵаарақәак изларҳәо ала, ауаҩы 1000 [[люкс|лиукс]] инареиҳаны аинтенсивра змоу алашара анырра инаҭоит, насгьы уи аԥштәгьы аҵакы амоуп.<ref name="semj">{{Cite web |last=Semjonova |first=Milena |title=Healthy Lighting, from a lighting designer's perspective |url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |date=2003 |publisher=Milena Lighting Design |archive-url=https://www.webcitation.org/5msWeBvJ8?url=http://www.enlighter.org/images/2009/01/healthyLighting.pdf |archive-date=2010-01-18 |access-date=2009-04-11 |url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Melanopsin forms a functional short-wavelength photopigment |издание=Biochemistry |том=42 |номер=44 |страницы=12734—12738 |pmid=14596587 |doi=10.1021/bi035418z |язык=en |тип=journal |автор=Newman, L. A.; Walker, M. T.; Brown, R. L.; Cronin, T. W.; Robinson, P. R. |месяц=11 |год=2003}}</ref> Адгьыл есышықәса бжьаратәла амра лашара маҷны изоууа ахәҭақәа рҟны, иаҳҳәап, [[тундра|атундра]], ишьақәгылоит аҳауаҟәандара лаҟәы (аӡын -35°C рҟынӡа), аҵиаақәа реизҳара аамҭа кьаҿ, [[биоразнообразие|абиоеиуеиԥшымра]] маҷ, насгьы аҵиаа кьаҿқәа.<ref name="berkeley">{{cite web |title=The Tundra Biome |work=The World's Biomes |url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |access-date=2011-11-06 |archive-url=https://www.webcitation.org/64sct8H3A?url=https://ucmp.berkeley.edu/glossary/gloss5/biome/tundra.html |archive-date=2012-01-22 |url-status=live}}</ref>
Аҵиаа абӷьы иаҵәақәа рҿы [[хлорофилл|ахлорофилл]] ҳәа изышьҭоу апигмент иаҵәа ыҟоуп. Ари апигмент [[фотосинтез|афотосинтез]] аамҭазы алашара амчхара ацәҟьа аҳасабала аус ауеит, афотосинтез —алашаратә мчхара ахархәарала [[диоксид углерода|акарбон адиоксиди]] [[Аӡы|аӡи]] рҟынтәи аорганикатә маҭәашьарқәа реилаҵара еиланаршуа ареакциақәа рцикл. Афотосинтез аалыҵқәа иреиуоуп [[кислород|аҵәыҵәри]].<ref>{{книга |заглавие=Oxford dictionary of biochemistry and molecular biology |ссылка=https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford [Oxfordshire] |год=1997 |страницы=[https://archive.org/details/oxforddictionary0000unse_e9s4/page/508 508] |isbn=0-19-854768-4 |язык=en |автор=Smith, A. L.}}</ref> Абасала, афотосинтез Адгьыл аҿы аԥсҭазаара аҟазаара алнаршоит. Аԥстәқәа рыԥсы ҭоуп аҵиаақәа ахьырфо абзоурала, урҭ Амра амчхара ахимиатә еилаҵақәа рымчхара аҳасабала еизыргоит, насгьы урҭ иҭрыжьуа аҵәыҵәри рыԥсыԥлагаҩагарала.<ref>{{статья |заглавие=Genomes at the interface between bacteria and organelles |издание=[[Philosophical Transactions of the Royal Society B|Philosophical transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological sciences]] |том=358 |номер=1429 |страницы=5—17; discussion 517—8 |pmid=12594915 |pmc=1693093 |doi=10.1098/rstb.2002.1188 |issn=0962-8436 |язык=en |тип=journal |автор=Douglas A. E., Raven J. A. |месяц=1 |год=2003}}</ref>
Адгьыл ахҟьеи [[воздух|аҳауа]] ҵаҟатәи ахәҭақәеи — [[тропосфера|тропосфероуп]], [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ахьышьақәгыло, егьырҭ аметеорологиатә цәырҵрақәа ахьыҟало, ишиашоу Амра аҟынтәи амчхара роуеит. Атмосфера-Адгьылтә системахь еиҳарак амчхара аҭалара амра ашәахәақәа рыла еиқәыршәоуп 0,1 инаркны 4 мкм рҟынӡа аспектртә диапазон аҿы. Убри аангьы, 0,3 мкм инаркны 1,5–2 мкм аҟынӡа Адгьыл атмосфера амра ашәахәақәа рзы шамахамзар зынӡаск иҵәцоуп. Аспектр аультрафиолеттә ҭыԥ аҿы (0,3 мкм еиҵоу ацәқәырԥақәа рзы) ашәахәаркрақәа еиҳарак 20–60 км аҳаракраҿы иҟоу [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] илбаанадоит. Арентгентә шәахәаркрақәеи агамма-шәахәаркрақәеи Адгьыл ахҟьаҟынӡа шамахамзар изнеиуам. Адгьыл атмосфера анҭыҵ 1 астрономтә еизак ахьынӡаҟоу амра ашәахәаркра амчхара аилаӷәӷәара {{s|1367 Вт/м²}} ([[солнечная постоянная|амратә константа]]) аҟара.<ref>Курт В. Г.. [http://www.astronet.ru/db/msg/1189983 Прозрачность земной атмосферы] // Физика космоса. Аенциклопедиа. — Ад. 505—507.</ref> 2000-2004 шықәсқәа рзтәи адыррақәа рыла, аамҭеи адгьыл аҿықәи рҟны бжьаратәла ишьҭыху, ари ацәқәырԥа {{s|341 Вт/м²}} ишьақәнаргылоит, мамзаргьы 1.7417{{e|9}} Вт адгьыл ахҟьа зегьы хаҭәааны иуԥхьаӡозар ([[светимость Солнца|Амра алашара]] наӡа 2.21-нтә раҟара еиҳауп).<ref name="Kiehl">''Kevin E. Trenberth, John T. Fasullo, and Jeffrey Kiehl'', March 2009: [http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf Earth’s global energy budget]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120325095255/http://www.cwr.uwa.edu.au/~machado/trenberth,etal,2009.pdf |date=2012-03-25 }}. — Bulletin of the American Meteorological Society, '''90''', 311—323.</ref><ref name="encyclo">Физическая энциклопедия. В 5 томах. — М.: Советская энциклопедия. Главный редактор А. М. Прохоров. 1988.</ref><ref>Центральное сечение земного шара ({{math|''S'' {{=}} π''R''<sup>2</sup>}}), на которое приходится тепловой поток от Солнца, в 4 раза меньше площади поверхности ({{math|''S'' {{=}} 4π''R''<sup>2</sup>}}), откуда средний тепловой поток на единицу поверхности Земли в 4 раза меньше солнечной постоянной: 341 Вт/м² ≈ 1367/4.</ref>
Уи анаҩсангьы, амратә гәыргьын аҟынтәи аццакра {{s|300—1200 км/с}} аманы адәахьтәи акосмос ахь ицо([[солнечный ветер|амратә ԥша]]) аионизациа зызу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа (еиҳарак агели-ӡритә плазмахь) Адгьыл атмосферахь иҭалоит. Апланета аполиусқәа рзааигәара иҟоу аҭыԥқәа жәпакы рҿы, уи [[полярные сияния|аполиартә лашарақәа]] ахылҿиаауеит ("аҩадатәи алашарақәа"). Иара убас, амратә ԥша иадҳәалоуп егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа рацәаны, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Геомагнитная буря|аамҳалдызтә ԥшацәгьақәагьы]]. Амҳалдызтә ԥшацәгьақәа адгьыл иқәынхо ацәеижьқәа ирнырлар рылшоит. Арҭ реиԥш иҟоу аныррақәа ҭызҵаауа [[Биофизика|абиофизика]] аҟәша [[Гелиобиология|агелиобиологиа]] ахьӡуп.<ref>{{статья
|автор = Schwenn R.
|заглавие = Space Weather: The Solar Perspective
|ссылка = http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html
|издание = Solar Physics
|год = 2010
|язык = en
|archive-date = 2011-09-27
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110927073624/http://solarphysics.livingreviews.org/open?pubNo=lrsp-2006-2&page=articlese1.html
}}</ref>
Иара убас ԥсы зхоу ацәеижьқәа рзы акырӡа аҵанакуеит амра [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә диапазон аҿы ашәахәаркра]]. Убас, аультрафиолет аныррала ихымԥадатәу [[витамин D|авитамин D]] ҟалоит. Уи ацәмаҷра аан, ачымазара ӷәӷә - [[рахит|арахит]] цәырҵуеит.<ref>[http://vitamind.ucr.edu/history.html History of Vitamin D]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111128033458/http://vitamind.ucr.edu/history.html |date=2011-11-28 }} University of California, Riverside, Vitamin D Workshop.</ref><ref>[http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm Osteomalacia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100306114937/http://www.nlm.nih.gov/medlineplus/ency/article/000376.htm |date=2010-03-06 }} // MedlinePlus Medical Encyclopedia.</ref> Аультрафиолеттә шәахәақәа рыҟамзаара иахҟьаны, инормоу акальциум аиура еилагахар алшоит, уи иахҟьаны ашьа зҭаныҟәо адассақәа рыԥсыҽра еизҳауеит, ахәҭаҷқәагьы хьысҳахоит. Аха аультрафиолет кыраамҭа анырра аныҟанаҵоу [[Меланома|амеланома]] арҵысуеит, иара убас еиуеиԥшым ацәа [[Карцинома|акьыба]] ахкқәа цәырнагоит, насгьы ажәра арццакуеит, аканҵыҵырақәа ҟанаҵоит. Адгьыл имыцхәу ашәахәаркрақәа рҟынтәи [[озоновый слой|аозон ахҟьа]] иахьчоит, уи ыҟамызҭгьы аԥсҭазаара зынӡагьы аокеанқәа рҳәаа ахысра залшомызт ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{статья
|автор = И. К. Ларин
|заглавие = Химия озонового слоя и жизнь на Земле
|ссылка = http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html
|издание = Химия и жизнь — XXI век
|год = 2000
|номер = 7
|страницы = 10—15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20100511061415/http://www.hij.ru/arhiv/hj0007.html
|archive-date = 2010-05-11
|язык = ru
}}</ref>
=== Амшмыхәлақәа ===
{{main|Амшмыхәла}}
[[Файл:2017 Solar Eclipse Weiser Idaho.jpg|thumb|right|[[Солнечное затмение|Амшмыхәла]] наӡа аамҭазы [[Солнечная корона|амра агәыргьын]] аицылара аамҭа кьаҿ аҩнуҵҟа иубар алшоит]]
Амшмыхәлақәа рыӡбахә ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа рҿгьы иуԥылоит. Аха еиҳарак арыцхәқәа зну ахҳәаақәа ыҟоуп Мраҭашәаратәи Европа абжьаратәи аамҭақәа ирыҵаркуа ахроникақәеи анналқәеи рҿы.<ref>{{книга |заглавие=Book VII |ссылка=http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm |страницы=37 |ref=Herodotus |автор=Herodotus |archive-date=2008-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080819152623/http://www.bostonleadershipbuilders.com/herodotus/book07.htm }}</ref> Иаҳҳәап, [[Максимин Трирский|Триртәи Максимин]] амшмыхәла аӡбахә ҳәо, иҩуан: «538 шықәса, жәабран 16 рзы, асааҭ акы инаркны ахԥатәи асааҭ аҟынӡа амшмыхәла ыҟан» ҳәа.<ref>Annales Sancti Maximini Trevirensis. MGH, SS. Bd. IV. Hannover. 1841.</ref>
[[Файл:Nils van der Burg - eclipse and pin-hole (by-sa).jpg|thumb|right|Аҵлақәа рыбӷьқәа рышәшьыраҿы амра атлара асахьа рацәаны, абӷьқәа рыбжьара иҟоу абжьажь хәыҷқәа ирылсуа алашара иаԥнаҵо акамера-обскура аеффект иахылҿиааз]]
Ари ацәырҵра ҟалоит [[Амза|Амза]] Адгьыл аҿы иҟоу анаԥшҩы иҟынтәи Амра инагӡаны ма хәҭак ала иахьаҵәахуа (иармашьцоит) азы. Амшмыхәла ҟалоит [[новолуние|амзаҿақәа]] раан мацара, Амза Адгьыл иаҿаԥшуа аган анырлашам, насгьы Амза ахаҭа анубарҭам. Амшмыхәлақәа ҟалар алшоит амза ҿа агылара [[Узлы Луны|амзатә еиқәҳәалақәа]] ҩба руак азааигәара ианыҟалоу (Амзеи Амреи иубарҭоу рорбитақәа реиқәшәара акәаԥқәа), урҭ руак ахьтә 12 градус еиҳамкәа.<ref>{{cite web |url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20100527091958/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEpath/SEpath.html |archive-date=2010-05-27 |title=CENTRAL SOLAR ECLIPSES: 1991—2050 |author=Fred Espenak |publisher= |access-date=2012-01-15 |url-status=live}} На анимационной схеме видно, что полные затмения могут быть видны только на части поверхности Земли.</ref> Астрономиатә классификациа инақәыршәаны, амшмыхәла Адгьыл ахҟьа џьара хәҭак аҟынтәи иҭәны иубарҭазар, уи иҭәу ҳәа иашьҭоуп. Амшмыхәла ҭыԥкаҿ мацара акәзар иахьубо (ус ҟалалоит Амза агага [[конус|аконус]] адгьыл ахҟьа иазааигәаны ианцо, аха ианаламкьысуа), ҭыԥлатәи амшмыхәла ҳәа иԥхьаӡоуп. Анаԥшҩы Амза иахылҵуа [[Тень|агагаҿы]] даныҟоу, уи ихаҭәаау амшмыхәла ибарҭоуп. [[полутень|агагабжа]] аҳаблаҿы даныҟоу, уи хәҭактәи амшмыхәла ибоит.<ref>{{cite web |title=Solar Eclipses |publisher=University of Tennessee |url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-url=https://www.webcitation.org/64scseg3U?url=http://csep10.phys.utk.edu/astr161/lect/time/eclipses.html |archive-date=2012-01-22 |access-date=2012-01-15 |url-status=live}}</ref> Ихаҭәаауи ихәҭактәуи амшмыхәлақәа рыдагьы, иҟоуп иара убас «амацәазтә мышмыхәлақәагьы». Уахьахәаԥшуа, амацәазтә мышмыхәлараан Амза Амра адиск иқәланы ицоит, аха диаметрла Амра аасҭа еиҵахоит, убри аҟнытә зынӡаск изаҵәахӡом. Ари ацәырҵра Амза аорбита аеллиптикра иахҟьо акәакьтә шәагаақәа рыԥсаххара иахылҿиаауеит.<ref>{{cite web |author=P. Tiedt |title=Types of Solar Eclipse |url=http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809082959/http://www.eclipse.za.net/html/eclipse_types.html |archive-date=2011-08-09 |url-status=dead |access-date=2006-08-08 }}</ref>
Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа 2 инаркны 5 рҟынӡа амшмыхәлақәа ҟалар алшоит, урҭ рҟынтә ҩба еиҳамкәа — ихаҭәаау мамзаргьы имацәазтәу.<ref name="totality">{{книга |заглавие=Totality: Eclipses of the Sun |ссылка=https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |год=2008 |страницы=[https://archive.org/details/totalityeclipses00litt_809/page/n34 18]—19 |isbn=0199532095 |ref=Littmann |язык=en |автор=Littmann, Mark; Fred Espenak, Ken Willcox.}}</ref><ref>Пять солнечных затмений наблюдалось в 1935 году. {{книга |ссылка часть=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/SEcat5/SE1901-2000.html |часть=Five Millennium Catalog of Solar Eclipses |ссылка=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html |заглавие=NASA Eclipse Web Site |ref=[[NASA]] |автор=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] |день=6 |месяц=9 |год=2009 |archive-date=2021-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211113202056/https://eclipse.gsfc.nasa.gov/eclipse.html }}</ref>
Бжьаратәла шәышықәса рыҩныҵҟа 237 мшымыхәла ҟалоит, урҭ рҟынтә 160 — хәҭактәиуп, 63 — хаҭәаауп, 14 — мацәазтәуп.<ref name="Meeus">{{книга |заглавие=Mathematical astronomy morsels |издательство=Wilmann-Bell, Inc |год=1997 |isbn=0943396 |автор=Meeus J. }}</ref> Адгьыл ахҟьа иалкаау кәаԥк аҟны афаза ду аҿы амшмыхәлақәа ассы-лассы иуԥылаӡом, еиҳагьы имаҷуп ихаҭәаау амшмыхәлақәа рхыԥхьаӡара. Убас, Москва адгьылҵакыраҿы XI-тәи ашәышықәса инаркны XVIII-тәи ашәышықәсанӡа 0,5 еиҳау афаза змаз амшмыхәлақәа 159 цыра ҟалеит, урҭ рҟынтә 3 мацара роуп ихаҭәааз (08/11/1124, 03/20/1140 иара убас 06/7/1415). Ихаҭәаау даҽа мшымыхәлак ҟалеит 1887 шықәса нанҳәамза 19 рзы. Амацәазтә мшымыхәла Москва иубарҭан мшаԥымза 26, 1827 шықәсазы. 0,96 афаза змаз амшмыхәла ӷәӷәаӡа ҟалеит 1945 шықәса ԥхынгәымза 9 аҽны. Анаҩстәи ихаҭәаау амшмыхәла Москва иҟалараны иҟоуп 2126 шықәса жьҭаарамзаа 16 рзы.<ref>''[[Святский, Даниил Осипович|Святский Д. О.]]'' Астрономия Древней Руси / Автор предисловия, комментариев, дополнений — [[Городецкий, Михаил Леонидович|М. Л. Городецкий]]. — М.: Русская панорама, 2007.</ref><ref>[https://astrogalaxy.ru/141.html Солнечные затмения в Москве с 1975 по 2075 год]</ref>
Ихаҭәаау амшмыхәлақәа Амра агәыргьыни акәша-мыкәшатәи аҭагылазаашьеи удырбоит, уи иаабац аҭагылазаашьақәа рҿы даараӡа иуадаҩуп (1996 шықәса инаркны, астрономцәа [[SOHO (космический аппарат)|SOHO амҩаныза]] аусура абзоурала ҳаеҵәа акәшаа-мыкәша иааҟәымҵӡакәа аҭҵааразы аалшара шроузгьы). 1868 шықәса нанҳәамза 18 рзы [[Индиа|Индиа]] имҩаԥысыз ихаҭәаау амшмыхәла аан, [[Французы|афранцыз]] ҭарауаҩ [[Жансен, Пьер Жюль Сезар|Пиер Жансен]] раԥхьаӡаакәны Амра [[Хромосфера|ахромосфера]] ҭиҵаан [[Химический элемент|ахимиатә хәҭаҷ]] ҿыц [[Электромагнитный спектр|аспектр]] иоуит. Ари ахәҭаҷ Амра ахьӡала [[Гелий|агели]] ҳәа ҳьӡыс иарҭеит.<ref>{{статья |автор= Kochhar, R. K. |заглавие= French astronomers in India during the 17th — 19th centuries |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html |автор издания= |издание= Journal of the British Astronomical Association |тип= |место= |издательство= British Astronomical Association |год= 1991 |выпуск= |том= 101 |номер= 2 |страницы= 95—100 |isbn= |язык= en |archive-date= 2011-08-16 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110816090953/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1991JBAA..101...95K/0000099.000.html }}</ref> 1882 шықәса лаҵарамза 17 рзы, амшмыхәлаан [[Мсыр|Мысра]] иҟаз анаԥшҩцәа Амра иазааигәаны ииаҟьоз акомета гәарҭеит.<ref name="Marsden1967">{{статья |заглавие=The sungrazing comet group |издание=[[The Astronomical Journal]] |том=72 |номер=9 |страницы=1170—1183 |bibcode=1967AJ.....72.1170M |doi=10.1086/110396 |язык=en |автор=[[Марсден, Брайан|Marsden, Brian G.]] |год=1967 |тип=journal |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
== Амреи егьырҭ аеҵәақәеи ==
{| class="wikitable" style="float:right"
|+
!Ахьӡ
!Абжьаӡара, алаш. шықәсқәа
|-
|[[Проксима Центавра|Проксима Центавр]]
|4,2421 ± 0,0016
|-
|[[α Центавра A|а Центавр А]]
|4,3650 ± 0,0068
|-
|[[α Центавра B|α Центавр В]]
|4,3650 ± 0,0068
|-
|[[Звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]]
|5,9630 ± 0,0109
|-
|[[Луман 16]]
|6,588 ± 0,062
|-
|[[WISE 0855–0714]]
|7,27 ± 0.13
|-
|[[Вольф 359]]
|7,7825 ± 0,0390
|-
|[[Лаланд 21185]]
|8,2905 ± 0,0148
|-
|[[Сириус A|Сириус А]]
|8,5828 ± 0,0289
|-
|[[Сириус B|Сириус Б]]
|8,5828 ± 0,0289
|}
=== Амра зегь реиҳа иазааигәоу аеҵәақәа ===
{{main|Ааигәа иҟоу аеҵәақәа рсиа}}
Амра зегь реиҳа иазааигәоу х-еҵәак рҟынӡа инықәырԥшшәа 4,3 [[световой год|лашара шықәса]] раҟара абжьоуп (270 нызқь а.ц. раҟара). Урҭ [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] аеҵәатә система шьақәдыргылоит, иуадаҩу атраекториақәа рыла дара-дара еикәшо ицоит. Уажәтәи аамҭазы [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] зегь реиҳа иааигәоуп.
=== Амра аҩбарақәа ===
{{main|Амра аналогқәа}}
Иахьазы идыру Амра “аҩбарақәа” ԥыҭк ыҟоуп, урҭ [[Солнечная масса|капанла]], [[Светимость|лашарала]], [[Цветовая температура|ԥхаррала]](±50 К), [[Металличность|металлрала]] (±12%), қәрала (±1 млрд шықәса), ҳаеҵәа аналог наӡақәа роуп ҳҳәар ауеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы:<ref>{{статья
|заглавие=Solar-Type Stars: Basic Information on Their Classification and Characterization
|издание=Solar Analogs: Characteristics and Optimum Candidates
|ссылка=http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html
|access-date=2008-02-26
|язык=en
|тип=journal
|автор=D. R. Soderblom; J. R. King.
|год=1998
|archive-date=2009-05-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20090524191244/http://www.lowell.edu/users/jch/workshop/drs/drs-p1.html
}}</ref>
* [[Бета Гончих Псов|Агонч Лақәа Рбета]];
* [[18 Скорпиона|18 Мариал]];
* [[37 Близнецов|37 Еиԥшқәа]];
* [[HD 44594]];
* [[HIP 56948]].
== Амра аныҟәара ==
Иазааигәаӡоу аеҵәақәа ирҿырԥшны Амра 19,2 км/с раҟара аццакра аманы [[экваториальные координаты|аекватортә координатқәа]] α = 270°, δ = 30° ([[Геркулес (созвездие)|Геркулес]] иеҵәақәа реилазаараҿ) ахьыҟоу аҭыԥ ахь ицоит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/431572/Kuda_letit_Solntse Куда летит Солнце?]</ref>
Аха уи аццакра [[Галактический центр|Агалактика агәы]] иаҿырԥшны Амра аццакра аасҭа акырӡа еиҵоуп. [[Галактика|Агалактика]] асинхронтә еикәагьежьра ([[Коротационная окружность|акоротациа]]) азона иацны, Амра аеллиптикатә орбитала агәы иаакәыршаны иҵәиуеит, 225-250 миллион шықәса рыла зныктәи аҭаҵәира ҟаҵо. Убри аан ацәаҳәатә ццакыра 220–240 км/с ыҟоуп. Уи ахырхарҭа ԥшьаала акәзаргьы аҽаԥсахуеит (иаҿагылоу аган аала аҽаԥсахуеит аамҭа азбжак анҵлак ашьҭахь - 125 миллион шықәса раҟара).<ref>{{Cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.103981.html |title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки» |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100923004627/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html |url-status=live }}</ref> Уажәтәи аамҭазы, ари авектор [[Лебедь (созвездие)|еҵәаџьаа]] рахь ирхоуп. Агалактика агәы акәша-мыкәша аныҟәара адагьы, Амра иара убас агалактика аҟьаҟьара иаҿырԥшныгьы иҵысуеит, ес-30-35 миллион шықәса уи иахысуа (егьырҭ аҳасабрақәа рыла, 20-25 миллион шықәса цыԥхьаӡа), насгьы зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы, зны аҩадатәи аҟны иҟаалоит. Акоротациатә зона аҿы аҟазаара Амра аспиральтә маӷрақәа рылсра ааамҭақәа рыбжьаӡара еизнарҳауеит.<ref>{{статья |заглавие=The galactic habitable zone in barred galaxies |doi=10.1017/S1473550406003065 |издание=International Journal of Astrobiology |том=5 |номер=4 |страницы=325 |bibcode=2006IJAsB...5..325S |язык=en |автор=Sundin, M. |год=2006 |тип=journal}}</ref>
Иара убас, Амра, Агалактика зегьы иацны, [[Местная группа|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]] агәы иаҿырԥшны еиҭаҵуеит.<ref>Чернин А. Д., Звёзды и физика, М.: Наука, 1984, с. 152—153</ref>
11969 шықәсазы раԥхьаӡакәны [[реликтовое излучение|ареликттә шәахәаркраҿы]] адипольтә компонент алкаан: уи аҟәандара ажәҩан зегьы аҿы еиԥшымхаӡеит.<ref>Название связано с тем, что [[температура излучения]], как функция точки на небесной сфере, раскладывается в ряд по [[сферические функции|сферическим функциям]]. Дипольная компонента соответствует <math>l = 1</math>.</ref> [[Лев (созвездие)|Алымм еҵәаџьаа]] аганахьала уи абжьаратәи аҩаӡара 0,1% ала еиҳан, егьи аганахьала 0,1% рыла еиҵан.<ref>{{Cite web |url=http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |title=''Wright E. L.'' History of the CMB Dipole Anisotropy |access-date=2021-03-26 |archive-date=2010-06-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625040301/http://www.astro.ucla.edu/~wright/CMB-dipole-history.html |url-status=live }}</ref> Ари [[Эффект Доплера|Доплер иеффект]] иалҵшәоуп, уи ҟалоит Амра ареликттә фон иаҿырԥшны 370 км/с раҟара аццакра аманы Алым еҵәаџьаа аганахь ианцо аамҭазы. Ари аныҟәара шьақәгылоуп Амра Агалактика агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Агалактика Аҭыԥантәи агәыԥ амасса агәҭа иаҿырԥшны аныҟәареи, Аҭыԥантәи агәыԥ ахатә ныҟәареи реицыларала.<ref>
{{статья
|заглавие=Dipole Anisotropy in the COBE Differential Microwave Radiometers First-Year Sky Maps
|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1993-12-20_419_2_0/page/n1
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=419
|страницы=1—6
|doi=10.1086/173453
|id={{arXiv|astro-ph/9312056}}
|язык=en
|тип=journal
|автор=Kogut, A.; et al.
|год=1993
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |title=APOD: 2009 September 6 — CMBR Dipole: Speeding Through the Universe<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом --> |access-date=2021-03-26 |archive-date=2011-01-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110116170638/http://antwrp.gsfc.nasa.gov/apod/ap090906.html |url-status=live }}</ref> Аҵыхәтәантәи аццакра, ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, 627±22 км/с шьақәнаргылоит, насгьы [[галактические координаты|агалактикатә координатқәа]] змоу акәаԥахь ирхоуп ([[Гидра (созвездие)|ари акәаԥ Гидра еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп).<ref>{{Cite web |url=http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |title=Куда мы движемся? |access-date=2021-03-26 |archive-date=2013-02-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130208072016/http://www.astromyth.ru/Astronomy/Movement.htm |url-status=live }}</ref>
Агалактика агәҭа акәша-мыкәшахь амҩан, Амра ҳазҭагылоу аамҭазы иԥсыҽу арчы ца аҵакыра иалсны ицоит, [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] ҳәа еицырдыруа, насгьы уаҟа иҟоу [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥҭа]], [[OB-ассоциация Скорпиона — Центавра|Амариал-Центавр Ассоциациа]] ҳәа хьӡыс измоу аеҵәашьақәгыларатә ҳәаа аҟынтәи иҭнажьуа. Амра аҵыхәтәантәи 5, мамзаргьы 10 миллион шықәса рыҩныҵҟа Аҭыԥантәи аԥышҭарч арегион иалсны ацара иаҿуп, уи Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратәи аԥсҭҳәа иҭалеит 44-150 нызқь шықәса рыбжьара, насгьы даҽа 10-12 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи аҳәаақәа рҟны иаанхоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref>{{cite web|title=Local Chimney and Superbubbles|url=http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|website=SolStation.com|publisher=Sol Company|access-date=2022-01-01|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118172741/http://www.solstation.com/x-objects/chimney.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Местное межзвёздное облако|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|website=Астронет|date=2009-08-10|access-date=2022-01-01|archive-date=2022-01-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20220101124828/http://www.astronet.ru/db/msg/1246819|url-status=live}}</ref>
== Амра аҭҵаара ==
=== Амра зааӡатәи ахылаԥшрақәа ===
[[Файл:Solvognen DO-6865 2000.jpg|thumb|right|Трундхолмтәи [[Солнечная повозка|амра акәырҷыжь]] — [[праиндоевропейская религия|апратоиндоевропатәи адинхаҵара]] иаҷыдоу амра акәырҷыжь иақәтәаны аныҟәара агәрагара аанарԥшуеит ҳәа иԥхьаӡоу скульптуроуп]]
[[Файл:Sun-bonatti.png|thumb|upright|Сол, Амра, 1550 шықәсазтәи [[Бонатти, Гвидо|Гуидо Бонатти]] иҭыжьымҭа «Астрономиа ашәҟәқәа» аҟынтә]]
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ауаатәыҩса Амра ароль хада азгәарҭон — алашареи аԥхарреи зцу ажәҩан икыду адиск лаша.
Аҭоурыхԥхьатәи, насгьы [[античность|антикатәи]] акультурақәа жәпакы рҿы Амра нцәахәыс иршьон. [[Древний Египет|Мысрааи]], [[инки|аинкцәеи]], [[ацтеки|ацтекцәеи]] рцивилизациақәа рдинхаҵарақәа рҿы Амра акульт аҭыԥ ду ааннакылон. Ажәытәтәи абаҟақәа рацәаны Амра иадҳәалоуп: иаҳҳәап, [[мегалиты|амегалитқәа]] ииашаны иаадырԥшуеит аԥхынтәи [[солнцестояние|амрагылара]] аҭыԥ (абри аҩыза амегалит дуқәа руак ыҟоуп [[Набта-Плайя|Набта-Плаиа]] ([[Мсыр|Мысра]]) иара убас [[Стоунхендж|Стоунхенџь]] ([[Британиаду|Еиду Британиа]])), [[Чичен-Ица|Чичен Ица]] ([[Мексика|Мексика]]) иҟоу апирамидақәа убасе ипш иргылоуп, ааԥынтәи ҭагалантәи [[равноденствие|амшеиҟарарақәа]] раан Адгьыл аҟынтәи агага апирамида иахьҳәазалартәеиԥш. [[Древняя Греция|Ажәытә бырзен]] [[астроном|астрономцәа]], Амра есышықәса [[эклиптика|аеклиптика]] иаваршәны аныҟәара иахылаԥшуа, Амра [[планета|апланетақәа]] быжьба иреиуоуп ҳәа ирыԥхьаӡон ({{lang-grc|ἀστὴρ πλανήτης}} — аеҵәа ҟьала). Бызшәақәак рҿы [[неделя|амчыбжь амшқәа]] руак, апланетақәа реиԥш, Амра иазкуп.
=== Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилкаара аҿиара ===
Раԥхьаӡа Амра ҵарадырратә хшыҩзышьҭрала ахәаԥшра зҽазызшәаз дыруаӡәкын абырзен философ [[Анаксагор из Клазомен|Анаксагор]]. Иара иҳәон Амра [[греческая мифология|абырзен мифологиа]] ишаҳнарҵо еиԥш [[Гелиос|Гелиос]] иҽыуардын акәымкәа, «[[Пелопоннес|Пелопоннес]] аасҭа шәагаала идуу» ирҭәоу аихатә мпыл дуӡӡа шакәу. Ари аеретиктә ҵаразы иара ашьра иқәҵаны абахҭа дҭаркит, [[Перикл|Перикл]] иҽалархәра абзоурала мацара ихы дақәиҭтәын.
Амра апланетақәа зыкәшо гәаҭоуп ҳәа агәаанагара рҳәеит [[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристархи]] [[История Индии|ажәытәтәи Индиатәи аҵарауааи]] (шәахә. адунеи [[Гелиоцентрическая система мира|Агелиоцентртә система]]). Ари атеориа [[Коперник, Николай|Коперник]] аԥсы еиҭаҭеиҵеит [[XVI век|XVI-тәи ашәышықәсазы]].
[[Аристарх Самосский|Самосстәи Аристарх]] иоуп раԥхьаӡа акәны Адгьыли [[Амза|Амзеи]] рыбжьара абжьаӡара аԥхьаӡара зҽазызшәоз, актәи мамзаргьы аҵыхәтәантәи аԥшьбарак [[Фазы Луны|афазаҿы]] Амреи Амзеи рыбжьара иҟоу акәакь ашәарала, насгьы уи иақәшәо зкәакь иашоу ах[[прямоугольный треугольник|кәакь]] аҟынтәи Адгьыли Амзеи рыбжьара абжьаӡареи Адгьыли Амреи рыбжьара абжьаӡареи реизыҟазаашьа шьақәыргыланы. Аристарх излаиҳәо ала, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 18-нтә еиҳауп.<ref name="Priroda0708">{{статья |автор=Трифонов Е.Д. |заглавие=Как измерили Солнечную систему |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=7 |год=2008 |страницы=18—24 |ссылка=http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422150733/http://www.ras.ru/FStorage/Download.aspx?id=9e94d047-3346-443c-91fa-d3fb1049edae }}</ref> Аиашазы, Амра аҟынӡа иҟоу абжьаӡара Амза аҟынӡа иҟоу аасҭа 394-нтә еиҳауп. Аха Амза аҟынӡа абжьаӡара Гиппарх антикатә аамҭазы ииашаны ишьақәиргылеит, насгьы уи Самосстәи Аристарх ииҳәаз даҽа методк ихы иаирхәеит.<ref name="Priroda0708"/>
Китаитәи астрономцәа [[Хань (династия)|Хан адинастиа]] ахаан аахыс шәышықәсала [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] ирыцклаԥшуан. Ашәытақәа раԥхьаӡакәны иҭыхын 1128 шықәсазы [[Иоанн Вустерский|Иоанн Вустертәи]] ихроникаҿы. 1610 шықәсазы Амра аинструменталтә ҭҵаара аамҭа алагоит. [[телескоп|Ателескоп]] аԥҵара, насгьы Амра ахылаԥшразы иҷыдоу уи ахкы — [[гелиоскоп|агелиоскоп]] ахәыцра — [[Галилей, Галилео|Галилеи]], [[Хэрриот, Томас|Томас Херриот]], [[Шейнер, Кристоф|Кристоф Шеинер]] уҳәа егьырҭ аҵарауаагьы амра ашәытақәа рыхәаԥшра рылнаршеит.<ref name="solargreat">{{cite web|title=Great Moments in the History of Solar Physics|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20050311141524/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/great_moments.html|archive-date=2005-03-11}}</ref> Излаадыруа ала, Галилеи аҵарауаа рыҟнытә зегь раԥхьа ашәытақәа амратә структура иахәҭакны иазхеиҵеит, Шеинер иакәзар, урҭ Амра аҿаԥхьа ииасуа апланетақәа ҳәа иԥхьаӡон. Ари агәаанагара Галилео илнаршеит Амра аҵәира аԥшаареи уи аамҭа аԥхьаӡареи. Ашәытақәеи урҭ рҟазшьақәеи раартра раԥхьатәи аҭыԥ ааннакылон Галилеои Шеинери рыбжьара жәашықәсала аҭыԥ змаз аимак-аиҿакгьы, аха, иҟалап, раԥхьатәи ахылаԥшреи раԥхьатәи акьыԥхьреи урҭ рҩыџьагьы иртәымзар.<ref>{{cite web|title=Great Galileo’s «Letters on Sunspots»|url=http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|access-date=2010-02-26|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20091123110928/http://www.astro.umontreal.ca/~paulchar/sp/images/3letters.html|archive-date=2009-11-23}}</ref>
Апараллакс аметод ахархәарала Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара раԥхьаӡа акәны еиҳа иазхоуҵартә иҟоу ахәшьара ҟарҵеит [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассинии]] [[Рише, Жан|Жан Ришеи]]. 1672 шықәсазы, Марс Адгьыл ӷәӷәала ианаҿагылаз, урҭ аамҭаказы Марс ахьыҟаз ршәеит [[Париж|Парижгьы]], Франциатәи Гвиана аҳҭнықалақь [[Кайенна|Каиеннагьы]]. Игәаҭаз апараллакс 24′′ шьақәнаргылеит. Абарҭ ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа рыла, Адгьыл аҟынтәи Марс аҟынӡа абжьаӡара ԥшаан, уи еиҭаԥхьаӡан Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡарахьы — 140 миллион км.
[[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ватикан астроном хада, Аб [[Секки, Анджело|Пиетро Анџьело Секки]], [[спектроскопия|аспектроскопиа]] еиԥш иҟоу астрономиатә ҭҵаарадырраҿы аҭҵаара ахырхарҭа, амра алашара злашьақәгылоу аԥштәқәа реихшарала ашьаҭа икит. Абасала, абри аҩыза амҩала аеҵәақәа реилазаара ҭҵаазар шалшо еилкаахеит, [[Фраунгофер, Йозеф|Франгофергьы]] Амра аспектр аҿы [[спектр поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] ааиртит. Аспектроскопиа абзоурала Амраҿы аелемент ҿыц аарԥшын, ажәытә бырзентәи Амра анцәахәы Гелиос иаҳаҭыр азы [[Гелий|агелиум]] ҳәа хьӡыс изырҭаз.
Акыраамҭа амра ачхара ахыҵхырҭақәа еилкаамкәа иҟан. 1848 шықәсазы [[Роберт Майер|Роберт Маиер]] иҟаиҵаз [[метеорит|аметеоритқәа]] ргипотеза излаҳәоз ала Амра аметеоритқәа ркаҳара иабзоураны ишуеит. Аха, абас еиԥш зхыԥхьаӡара рацәоу аметеоритқәа ркаҳарала Адгьылгьы даараӡа ишуазаарын; уи адагьы, адгьыл агеологиатә ҟәша еиҳарак аметеоритқәа рыла ишьақәгылахон; аҵыхәтәан, Амра акапангьы еизҳалар акәын, уи апланетақәа рныҟәара анырра анаҭараны иҟан. Убри аҟнытә, XIX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы аҵарауаа гәыԥҩык аҵабырг еиҳа иазааигәоу акәны ирыԥхьаӡон [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Гельмгольц]] (1853) иара убас [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|алорд Кельвин]] иаԥырҵаз атеориа, Амра иҭынчу [[гравитация|агравитациатә]] еиҵацалара абзоурала ишуеит ҳәа зҳәоз («[[механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц рмеханизм]]»). Абри амеханизм шьаҭас измоу аҳасабрақәа рыла, Амра ақәра зегьы ианреиҳаха 20 миллион шықәса ыҟоуп, насгьы Амра анҿыцәаауа аамҭа — 15 миллион шықәса иреиҳамкәа рышьҭахь.<ref name="esbe">{{ВТ-ЭСБЕ|Энергия Солнца}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=On the Age of the Sun’s Heat
|издание=Macmillan’s Magazine
|том=5
|страницы=288—293
|ссылка=http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html
|автор=Sir William Thomson.
|год=1862
|archive-date=2006-09-25
|archive-url=https://web.archive.org/web/20060925190954/http://zapatopi.net/kelvin/papers/on_the_age_of_the_suns_heat.html
}}</ref> Аха ари агипотеза ахаҳәқәа рықәра иазку агеологиатә дыррақәа ирҿагылон, кырӡа еиҳа иҳараку арбагақәа аазырԥшуаз.<ref name="esbe" /> Убас, иаҳҳәап, [[Дарвин, Чарльз|Чарльз Дарвин]] вендтәи [[Эдиакарий|аизгақәа]] реилабгара 300 миллион шықәса иреиҵамкәа ирылагӡаны ишымҩаԥысуаз азгәеиҭеит.<ref>«in all probability a far longer period than 300 million years has elapsed since the latter part of the Secondary period.» [http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080509122542/http://darwin.thefreelibrary.com/The-Origin-of-Species/9-1 |date=2008-05-09 }}</ref> Ус шакәугьы, [[ЭСБЕ|Брокгаузи Ефрони ренциклопедиа]] [[геология|агравитациатә]] модель заҵәык ауп иалыршазарц зылшоны иаԥхьаӡо.<ref name="esbe" />
[[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ауп ари апроблема ииашоу аӡбашьа анаԥшаахаз. [[Резерфорд, Эрнест|Резерфорд]] раԥхьаӡа иргыланы убри аиԥш агәаанагара иҳәеит, Амра аҩныҵҟатәи амчхара ахыҵхырҭа [[радиоактивный распад|арадиоактивтә ԥхасҭахара]] ауп ҳәа.<ref>{{cite web
|author = Darden, Lindley.
|date = 1998
|title = The Nature of Scientific Inquiry
|publisher = Macmillan’s Magazine
|url = http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQIKZ4?url=http://www.philosophy.umd.edu/Faculty/LDarden/sciinq/
|archive-date = 2011-08-10
|access-date = 2008-01-03
|url-status = live
}}</ref> 1920 шықәсазы [[Эддингтон, Артур Стэнли|Артур Еддингтон]] иҳәеит Амра аҩнуҵҟа ақәыӷәӷәареи аԥхарреи убриаҟара иҳаракуп ҳәа, уа [[термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] ҟало аҟынӡа, аӡри агәыцәқәа ԥшьба ([[протон|апротонқәа]]) [[Гелий-4|агелиум-4]] агәыцәахь еилалартәеиԥш.<ref>{{cite web
|date = 2005-06-15
|access-date = 2007-08-01
|title = Studying the stars, testing relativity: Sir Arthur Eddington
|publisher = ESA Space Science
|url = http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qCQMxY4?url=http://www.esa.int/esaSC/SEMDYPXO4HD_index_0.html
|archive-date = 2011-08-10
|url-status = live
}}</ref> Аҵыхәтәантәи амасса зыхиақәиҭу апротонқәа ԥшьба рмассақәа зегьы еицҵаны иахьреиҵоу азы, уи ахәҭак, амассатә гра амзыз ала, абри ареакциаҿы афотонтә [[Энергия|мчхарахь]] ииасуеит. Амра аилазаараҿы [[водород|аӡри]] еиҳарак аԥыжәара шамоу шьақәлырӷәӷәеит 1925 шықәсазы [[Пейн-Гапошкина, Сесилия Хелена|Сесилиа Пеин]]. Атермогәыцәтә еилаҵара атеориа 1930-тәи ашықәсқәа рзы иаԥырҵеит астрофизикцәа [[Субраманьян Чандрасекар|Субраманиан Чандрасекари]] [[Бете, Ханс Альбрехт|Ханс Бетеи]]. Бете амра амчхара ахыҵхырҭақәа ҳәа иԥхьаӡоу атермогәыцәтә реакциа хадақәа ҩба иԥхьаӡеит.<ref name="Bethe">{{статья
|заглавие=On the Formation of Deuterons by Proton Combination
|ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1938-11-15_54_10/page/n86
|издание=[[Physical Review]]
|том=54
|страницы=862—862
|язык=en
|тип=journal
|автор=Bethe, H.
|год=1938
}}</ref><ref name="Bethe2">{{статья
|заглавие=Energy Production in Stars
|ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1939-03-01_55_5/page/n9
|издание=[[Physical Review]]
|том=55
|страницы=434—456
|язык=en
|автор=Bethe, H.
|год=1939
|тип=journal
}}</ref> Маргарет Бербиџь 1957 шықәсазы иҭлыжьыз аусумҭа "[[звезда|Аеҵәақәа]] рҿы иҟоу аелементқәа рсинтез", Адунеи аҿы иҟоу аелементқәа реиҳарак аеҵәақәа рҿы имҩаԥысуа ануклеосинтез ишахылҿиааз аанарԥшит.<ref>{{статья
|заглавие=Synthesis of the Elements in Stars
|издание=[[Reviews of Modern Physics]]
|том=29
|номер=4
|страницы=547—650
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B
|язык=en
|автор=E. Margaret Burbidge; G. R. Burbidge; William A. Fowler; F. Hoyle.
|год=1957
|тип=journal
|archive-date=2008-02-27
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080227151613/http://adsabs.harvard.edu/abs/1957RvMP...29..547B
}}</ref>
1905 шықәсазы, [[Маунт-Вилсон|Маунт-Уилсон]] аобсерваториаҿы [[Хейл, Джордж Эллери|Џьорџь Еллери Хеил]] раԥхьатәи амратә телескоп иргылан, Галилеи иааиртыз амратә шәытақәа рхыҵхырҭа азҵаара аҭак аԥшаара иҽазикит. Џьорџь Хеил ишьақәиргылеит амра ашәытақәа [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] иахҟьаны ишыҟало, избанзар уи ахҟьа аԥхарра ланарҟәуеит. Амра аҿықәан иҟоу амҳалдызтә мҽхакоуп амратә ԥшақәа зхылҿиаауа — амратә гәыргьын аҟынтәи шә-нызқь километрала акосмос ахь аплазма аҭҟәацра.
2020 шықәса ажьырныҳәамзазы, ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд ателескоп аҭоурых аҿы зегь реиҳа ииашоу Амра афотоҭыхымҭақәа ҟанаҵеит. Урҭ рҟны еилыкка иубарҭоуп аплазма злацо «аиачеикақәа».<ref>{{Cite web|url=https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|title=Inouye Solar Telescope: First Light|publisher=NSO - National Solar Observatory|lang=en|access-date=2020-02-02|archive-date=2020-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20200202231711/https://www.nso.edu/inouye-solar-telescope-first-light/|url-status=live}}</ref>
=== Амра акосмостә ҭҵаарақәа ===
[[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] акосмос аҟынтәи иаауа [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] ахкқәа рацәаны иааннакылоит. Уи адагьы, ззын атмосфера кырӡа иҵәцоу иубарҭоу аспектр ахәҭаҿгьы акосмостә обиектқәа рфотосахьақәа иахьыҵысуа аҟнытә еиҵаҟьахалар рылшоит, убри аҟнытә арҭ аобиектқәа аҳаракыра дуқәа рҟны рыцклаԥшра еиҳа иманшәалоуп (ашьхаратә [[обсерватория|абсерваториақәа]] рҟны, атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рахь ишьҭыху амыругақәа рхархәарала уҳәа), мамзаргьы акосмос аҟынтәи. Амра ацклаԥшраҿгьы ари азнеишьа иашоуп. Амра аҭыхымҭа бзиа аиура аҭахызар, уи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиалети]] [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркреи]] ҭҵаатәызар, [[солнечная постоянная|амратә константа]] кылкааны ишәатәызар, усҟан ацклаԥшрақәеи аҭыхрақәеи [[аэростат|аеростатқәа]], [[ракета|аракетақәа]], амҩанызақәа, [[космический аппарат|акосмостә станциақәа]] рҟынтәи имҩаԥыргоит.
Аиашазы, раԥхьаӡа акәны Амра атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ҟаҵан аҩбатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза «[[Спутник-2|Спутник-2]]» ала 1957 шықәсазы.<ref>[http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html Космические эксперименты ФИАН<!-- Заголовок ссылки сгенерирован ботом -->] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20141013222403/http://www.tesis.lebedev.ru/about_experiments_fian.html |date=2014-10-13 }}.</ref> Ахылаԥшрақәа 1 инаркны 120 Å-нӡа аспектртә диапазонқәа рҟны имҩаԥган, аорганикатәи аметаллтәи рыцқьагақәа рхархәарала иалкааны.<ref>{{книга |заглавие=Introduction to Plasma Physics |автор=Alexander Piel |часть=The Solar Wind |год=2010 |издательство=Springer |allpages=420 |pages=7 |ссылка=http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 |isbn=9783642104909 |10= |archive-date=2014-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140628031624/http://books.google.com/books?id=wWlQ4Qz5hcwC&pg=PA7 }}</ref> [[солнечный ветер|Амратә ԥша]] експериментла иԥшаан 1959 шықәсазы акосмостә ӷбақәа «[[Луна-1|Луна-1]]», «[[Луна-2|Луна-2]]» рҿы аионтә цәҟьақәа рыла, урҭ рҟны имҩаԥысуаз аԥышәарақәа напхгара рзиуан [[Грингауз, Константин Иосифович|Константин Грингауз]].<ref>{{статья |автор=Завидонов И. В. |заглавие=Как американцы искали ветра в поле, а нашли радиационный пояс и как русские искали радиационный пояс, а нашли солнечный ветер, или физические эксперименты на первых искусственных спутниках Земли и открытие её радиационных поясов |год=2002 |выпуск=XXVII |издание=[[Историко-астрономические исследования]] |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страницы=201—222 |ссылка=ftp://ftp.izmiran.rssi.ru/pub/izmiran/space-around-us/Children/DOC/ZAVIDONOV/Zavidonov/VeterVPole.htm|url-status=dead}}</ref><ref>''Алексей Левин.'' [http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html Ветреное светило таит немало загадок]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080205115936/http://www.inauka.ru/astrophisics/article66054/print.html |date=2008-02-05 }}.</ref>
Амратә ԥша ҭызҵааз егьырҭ акосмостә ӷбақәа рахь иаҵанакуеит [[NASA]] иаԥнаҵаз асериа «[[Пионер (программа)|Пионер]]» амҩанызақәа, аномерқәа 5—9 рыманы, 1969 шықәса инаркны 1968 шықәсанӡа идәықәҵаз. Арҭ амҩанызақәа Адгьыл аорбита иазааигәаны Амра иахьакәшоз амратә ԥша аҟазшьақәа хәҭа-хәҭала иашәеит.
1970-тәи ашықәсқәа рзы, [[США|Еиду Америкатәи аштатқәеи]] [[Германиа|Германиеи]] еицырзеиԥшу апроект аҳәаақәа ирҭагӡаны, амҩанызақәа «[[Гелиос-I|Гелиос-I]]», «[[Гелиос-II|Гелиос-II]]» ажәҩанахь ишьҭыхын. Урҭ [[перигелий|зперигели]] [[Меркурий|Меркури]] аорбита аҩнуҵҟа иҟаз [[орбита|агелиоцентртә орбитаҿы]] иҟан, Амра аҟынтәи 40 миллион км раҟара абжьаны. Арҭ амыругақәа амратә ԥша иазку адырра ҿыцқәа реизгара рылшон.
1973 шықәсазы Америкатәи акосмостә станциа [[Скайлэб|Скаилеб]] аҿы иҟоу акосмостә амратә обсерваториа Apollo Telescope Mount аусура иалагеит. Ари аобсерваториа ахархәарала, амра аиҭасратә региони [[солнечная корона|амратә гәыргьын]] аультрафиолеттә шәахәаркреи динамикатә режимла раԥхьаӡакәны ирыхәаԥшын. Уи ахархәарала иара убас [[корональные выбросы массы|агәыргьынтә массатә ҭыцҟьаарақәеи]] [[корональные дыры|агәыргьынтә кылҳарақәеи]] аарԥшын, иахьа уажәшьҭа ишаҳдыруа еиԥш, амратә ԥша кырӡа иадҳәалоу.
1980 шықәсазы НАСА [[Solar Maximum Mission|Solar Maximum Mission (SolarMax)]]ҳәа изышьҭоу акосмостә зонд Адгьыл азааигәатәи аорбитахь иқәнаргылеит, уи амратә активра ӷәӷәа аамҭазы амра ацәывҵҷҷаарақәа рҟынтәи [[ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә]], [[рентгеновское излучение|арентгентә]], [[гамма-излучение|агамма-шәахәаркрақәа]] рхылаԥшразы иҟаҵан. Аха, адәықәҵара ашьҭахь мызқәак анҵы, аелектроника аусура аиқәымшәара иахҟьаны, азонд апассивтә режим ахь ииасит.
1984 шықәсазы, ашаттл «[[Челленджер (шаттл)|Челленџьер]]» аҿы иҟаз акосмостә експедициа STS-41C азонд апроблема ӡбаны дырҩеигь аорбитахь идәықәнаҵеит. Уи ашьҭахь, 1989 шықәса рашәарамзазы атмосфера иҭалаанӡа аӷба зқьыла амратә корона асахьақәа аиуит. Иара убасгьы уи иҟанаҵаз ашәарақәа рыбзоурала еилкаахеит шықәсыки бжаки рыҩныҵҟа Амра аәшахәаркра зегьы 0.01% мацара рыла аҽшаԥсахыз.<ref>{{Cite web |url=http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |title=Solar Maximum Mission Overview |access-date=2012-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060405183758/http://web.hao.ucar.edu/public/research/svosa/smm/smm_mission.html |archive-date=2006-04-05 |url-status=dead }}</ref>
<!-- Европейская космическая лаборатория «Спейслаб» тоже освящена новейшей техникой для изучения нашей дневной звезды. -->
1991 азы иаԥырҵаз «[[Yohkoh|Yohkoh]]» {{нихонго||ようこう|ё:ко:|«солнечный свет»}} ҳәа изышьҭоу амҩаныза арентгентә диапазон аҿы амра ашәахәаркрақәа рыцклаԥшра мҩаԥнагеит. Уи иарҳаз адыррақәа аҵарауаа ирыцхрааит еиуеиԥшым амратә цәывҵҷҷаарақәа рыхкқәа ралкаара, насгьы иаадырԥшит агәыргьын еиҳа аусура ахьыҟоу аҭыԥқәа ианацәыхароугьы, уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс адинамика еиҳа ишыӷәӷәоу. «Иоко» амра ацикл зегьы аҩнуҵҟа аус уны, 2001 шықәсазтәи амшмыхәлаан апассивтә режимахь ииасит, Амра аганахь ахырхарҭа анацәыӡ. 2005 шықәсазы амҩаныза атмосфера иҭалан, еилабгеит.<ref>[http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html Result of Re-entry of the Solar X-ray Observatory Yohkoh (SOLAR-A) to the Earth’s Atmosphere] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130810150641/http://www.jaxa.jp/press/2005/09/20050913_yohkoh_e.html |date=2013-08-10 }}.</ref>
[[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә Агентреи]] [[NASA|НАСА-и]] еицхырааны еиҿыркааз SOHO (''SOlar and Heliospheric Observatory'') апрограмма амратә ҭҵаарақәа рзы даара акраҵанакуеит. 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 2 рзы идәықәҵаз акосмостә ӷба [[SOHO (космический аппарат)|SOHO]] аус ауеит жәашықәса инареиҳаны, иазԥхьагәаҭаз ҩышықәса рҭыԥан (2009 шықәсазтәи адыррақәа рыла). Уи убриаҟара хәарҭара аланы иҟалеит, анаҩстәи, еиԥшу [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamics Observatory) ҳәа изышьҭоу акосмостә ныҟәага 2010 шықәса жәабранмза 11 азы идәықәҵан.<ref>{{cite web |url=https://aif.ru/society/news/46469 |title=«Самый передовой солнечный зонд» запустили в США |date=2010-02-12 |publisher=[[Аргументы и факты]] |lang=ru |access-date=2010-04-24 |url-status=live |archive-date=2010-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100216185122/http://www.aif.ru/society/news/46469 }}</ref> SOHO [[точки Лагранжа|Лагранж икәаԥаҿ]] Адгьыли Амреи рыбжьара иҟоуп, иандәықәҵаз аахыс ацәқәырԥақәа роурақәа еиуеиԥшым рдиапазонқәа рыла Амра асахьақәа Адгьылахь иаанашьҭуеит. Амра аҭҵааразы иамоу ихадоу адҵадагьы, SOHO хыԥхьаӡара рацәала [[комета|акометақәа]] ҭнаҵааит, еиҳарак кырӡа имаҷқәоу, Амра иазааигәахацыԥхьаӡа иҵабо.<ref>[https://sungrazer.nrl.navy.mil/ SOHO Comets] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200613011055/https://sungrazer.nrl.navy.mil/ |date=2020-06-13 }}.</ref>
[[Файл:174719main LEFTREDSouthPole304.jpg|thumb|right|240px|[[STEREO]] амиссиа иҭнахыз амра аладатәи аполиус асахьа. Асахьа ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи ахәҭаҿы амасса аҭыцҟьаара убарҭоуп]]
Абарҭ амҩанызақәа зегьы Амра [[эклиптика|аеклиптикатә]] хықә аҟынтәи ирбарҭан, убри аҟнытә уи аполиусқәа ирцәыхараны иҟоу аҭыԥқәа ракәын еиҳа инарҭбааны иҭырҵаауаз. Акосмостә зонд «[[Улисс (космический аппарат)|Улисс]]» 1990 шықәсазы идәықәҵан Амра аполиартә регионқәа рыҭҵааразы. Раԥхьаӡара иара [[Юпитер|Иупитер]] азааигәара [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит, аеклиптикатә хықә аҟынтәи аҭыҵразы. Насыԥла, иара убасгьы уи иалшеит 1994 шықәсазы [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа ркомета — Леви 9]]-и Иупитери реиҿасра абара. Иазԥхьагәаҭаны иамаз аорбитахь ианцәырҵ ашьҭахь, уи агелиоҭбаара ҳаракқәа рҟны амратә ԥшеи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] амчхареи рыҭҵаара аҽазнакит. Излеилкаахаз ала, арҭ аҭбаарақәа рҿы амратә ԥша аццакыра {{s|750 км/с}} иззыԥшыз аасҭа еиҵоуп, насгьы урҭ рҟны [[галактические космические лучи|агалактикатә космостә шәахәақәа]] зыԥсаҟьо амҳалдызтә мҽхак дуқәа ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html|title=Primary Mission Results |work=Ulysses |publisher=NASA JPL |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQXUPw?url=http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/mission_primary.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2012-05-18 |url-status=dead}}</ref>
Амра [[фотосфера|афотосфера]] аилазаара [[спектроскопия|аспектроскоптә]] методқәа рыла ибзианы иҭҵаауп, аха Амра иҵаулоу аҟәшаҿы иҟоу аелементқәа реизыҟазаашьа иазку адыррақәа рхыԥхьаӡара акырӡа еиҵоуп. Амра аилазаашьа иазку ишиашоу адыррақәа риуразы акосмостә зонд [[Genesis (КА)|Genesis]] дәықәҵан. Уи 2004 шықәсазы Адгьыл ахь ихынҳәит, аха атәараан ааха аиуит, арццакратә дҵаҭаҩқәа руак аусура ахьеиқәымшәаз иахҟьаны, насгьы уи аҵыхәала апарашиут ахьымаатыз азы. Ааха ӷәӷәа шаиузгьы, ихынҳәуа амодуль аҭҵааразы хра злоу амратә ԥша аҿырԥштәқәа ԥыҭк Адгьыл ахь иаанагеит.
2006 шықәса цәыббрамза 22 рзы амратә обсерваториа [[Hinode|Hinode]] (Solar-B) Адгьыл аорбитахь идәықәҵан. Аобсерваториа аԥҵан аобсерваториа Yohkoh (Solar-A)ахьеиҿкааз Иопониатәи ISAS аинститут аҟны, х-мыругак рыла еиқәыршәаны: SOT – амратә оптикатә телескоп, XRT – арентгентә телескоп, EIS – ультрафиолеттә диапазон асахьаарԥшратә [[спектрометр|спектрометр]]. Hinode хықәкы хадас иамоуп амратә гәыргьын аҿы имҩаԥысуа активтә процессқәа рыҭҵаара, насгьы урҭ Амра амҳалдызтә мҽхакы аилазаашьеи адинамикеи ишрыдҳәалоу ашьақәыргылара.<ref>{{cite web |url=http://solarb.msfc.nasa.gov/|title=Hinode (Solar-B) |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCQpCLW?url=http://solarb.msfc.nasa.gov/ |archive-date=2011-08-10 |access-date=2014-01-17 |url-status=live}}</ref>
2006 шықәса жьҭаарамзазы амратә обсерваториеи [[STEREO|STEREO]] аусура иалагеит. Уи еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак рыла ишьақәгылоуп, урҭ рҟынтә акы еснагь Адгьыл ашьҭахьҟа иаанхоит, егьи уи иаԥысуеит. Уи абзоурала Амра астереосахьақәеи амратә феноменқәеи, иаҳҳәап, [[корональные выбросы массы|амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәа]], раарԥшра алыршахоит.
2009 шықәса ажьырныҳәамзазы Урыстәылатәи амҩаныза «[[Коронас-Фотон|Коронас-Фотон]]» [[Тесис|Тесис]] ҳәа изышьҭоу акосмомостә телескоптә комплекс ацҵаны идәықәҵан. Аобсерваториа аилазаараҿы иҟан еиуеиԥшым ателескопқәеи аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазон аспектрогелиографқәеи, иара убасгьы аионизациа зызу агелиумтә цәаҳәа HeII 304 A аҿы аус зуа алаԥшҳәаа ҭбаа [[коронограф|акоронограф]]. «Тесис» амисссиа дҵас иаман реиҳа адинамика зҵоу амратә процеесқәа рыҭҵаара ([[Корональные выбросы массы|ацәывҵҷҷаарақәеи амасса агәыргьынтә ҭыцҟьаарақәеи]]), иара убас [[Геомагнитная буря|агеомҳалдызтә еилагарақәа]] заа разԥхьагәаҭара хықәкыс измоу уахыҽнытәи амратә усура ацклаԥшра.<ref>{{cite web |url=http://www.tesis.lebedev.ru/ |title=Тесис — космическая обсерватория |work=Тесис |access-date=2007-12-17 |url-status=live |archive-date=2011-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110809050904/http://www.tesis.lebedev.ru/ }}</ref>
2010 шықәса жәабранмза 11 рзы, Еиду Америкатәи аштатқәа амратә обсерваториа ҿыц [[Обсерватория солнечной динамики|SDO]] (Solar Dynamic Observatory), агеостационартә орбитахь идәықәырҵеит.<ref>{{cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |title=Solar Dynamic Observatory |publisher=NASA |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCRvMC0?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/sdo/main/index.html |archive-date=2011-08-10 |access-date=2010-02-13 |url-status=live}}</ref>
=== Амра ахылаԥшреи аблабаразы ашәарҭареи ===
[[Файл:Solntse v dymke 2010.07.30.JPG|thumb|Алҩа аԥарда иалсны]]
[[Файл:Full cycle of a Sunset on the high plains of the Mojave Desert.jpg|thumb|[[Мохаве (пустыня)|Мохаве]] ацәҳәыраҿы [[Закат|амраҭашәара]]]]
[[Файл:Hazy summer sunrise over the Mojave desert.jpg|thumb|Амрагылара]]
[[Файл:D85 1116 Sunset in Thailand photographed by Trisorn Triboon.jpg|thumb|Аԥхын Таиланд амраҭашәара]]
[[Файл:Солнце светит сквозь тучи.jpg|thumb|Амра аԥсҭҳәақәа рышьҭахь]]
Амра ибзианы ахылаԥшразы, иҟоуп иҷыдоу, [[солнечный телескоп|амратә телескопқәа]] ҳәа изышьҭоу, адунеи ахьынӡанаӡааӡо еиуеиԥшым [[обсерватория|аобсерваториақәа]] рҿы иқәыргылоу. Амра ахылаԥшрақәа рзы иҷыдоу ҟазшьак ыҟоуп, уи Амра [[яркость|ашәахәалашара]] аҳаракра иадҳәалоуп, убри аҟнытә, амратә [[светосила|рылашаратә мчы]] маҷхар алшоит. Еиҳа ихадоуп асахьа иахьынӡауала [[масштаб|амасштаб]] ду аиура, насгьы уи ахықәкы анагӡаразы, амратә телескопқәа [[фокусное расстояние|афокустә бжьаӡара]] дуӡӡақәа рымоуп (аметрқәеи аметрқәа жәабалеи). Ас еиԥш иҟоу аиҿартәышьа аргьежьра мариам, аха уи аҭахныгьы иҟаӡам. Амра ажәҩан аҿы иахьыҟоу маҟа ҭшәала иԥкуп, иреиҳау уи аҭбаара 46 градус ауп. Убри аҟынтә амра ашәахәақәа асаркьақәа рхархәарала иқәыргылоу ателескопахь идырхоит, анаҩс аекранахь ииаргоит, мамзаргьы афильтр лашьцақәа рыла ирыхәаԥшуеит.
Амра иҟоу аеҵәақәа рыҟнытә хараӡа зегь раасҭа амчхара змоу акәым, аха уи [[Адгьыл|Адгьыл]] иазааигәоуп аҟнытә ҳара ҳзы даараӡа илашоит — иҭәу [[Амза|Амза]] аасҭа 400 000-нтә илашаны. Убри азы ҽынла Амра блала ахәаԥшра даара ишәарҭоуп, насгьы иҷыдоу [[светофильтр|афильтр]] ада абинокль ала ма ателескоп ала ахәаԥшра зынӡагьы иҟалом– уи аблабара рхынҳәышьа змам ааха анаҭар алшоит (асетчаткеи ароговица ахҩеи рыбылра, [[Палочки (сетчатка)|алабыҵәқәа]] рыԥхасҭахара, [[слепота|алашаратә лашәра]]).<ref>
{{статья
|заглавие=Chorioretinal temperature increases from solar observation
|издание=Bulletin of Mathematical Biophysics
|том=33
|номер=1
|страницы=1—17
|doi=10.1007/BF02476660
|ref=White
|язык=en
|тип=journal
|автор=White, T. J.; Mainster, M. A.; Wilson, P. W.; Tips, J. H.
|год=1971
}}</ref><ref>
{{статья
|заглавие=The Human Fovea After Sungazing
|издание=[[Transactions of the American Academy of Ophthalmology and Otolaryngology]]
|том=79
|страницы=OP788—95
|pmid=1209815
|номер=6
|ref=Tso
|автор=Tso, M. O. M.; La Piana, F. G.
|год=1975
}}</ref> Ихьчам блала Амра ахылаԥшра аблабара ааха амҭа закәа алыршахоит [[восход|амра ангыло]] мамзаргьы [[закат|аҭашәамҭаз]](усҟан Амра ацырцырра зқьынтә иԥсыҽхоит) мамзаргьы ҽынла алашара афильтрқәа рхархәарала. [[бинокль|Абинокль]] ма [[телескоп|ателескоп]] ала аматеориатә хылаԥшрақәа амҩаԥгараангьы [[объектив|аблақәа]] рҿаԥхьа иқәыргылоу изырлашьцо арыцқьагақәа рхархәара аҭахуп, мамзаргьы аблақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло [[Призма Гершеля|Гершель исал]]. Аха еиӷьуп даҽа знеишьак ахархәара — амра асахьа ателескоп ала аекран шкәакәаҿы аарԥшра. Азҿлымҳаратә телескоп хәыҷы алагьы [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]] абас еиԥш иҭҵаазар ауеит, амш аныбзиоу Амра аҿықәан агранулиациақәеи [[солнечный факел|ацәашьымцақәеи]] ҳбар ҳалшоит. Аха абри аҭагылазаашьаҿы ателескоп ахаҭа ааха аиура ашәарҭара ыҟоуп, убри аҟынтә ари аметод ахархәара аԥхьа ателескоп азы иҟоу амҩақәҵарақәа рыԥхьара аҭахуп. Хықәкыла, Амра ацклаԥшра ари аметод аан [[Рефлектор (телескоп)|ателескоп-рефлекторқәеи]] [[Катадиоптрический телескоп|акатадиоптрикатә телескопқәеи]] ааха рыҭара ашәарҭара ыҟоуп. Уи адагьы, иарбанзаалак ателескоп ала иҷыдоу афильтр ада ишиашоу Амра ахәаԥшра ҟалаӡом, насгьы иҟалаӡом асахьа аекран аҿы аарԥшраан ателескоп акыраамҭа еиԥҟьарада Амрахь ирханы акрагьы.<ref>{{книга |заглавие=Solar Sketching: A Comprehensive Guide to Drawing the Sun |автор=Erika Rix, Kim Hay, Sally Russell, Richard Handy |издательство=Springer |страницы=119—120 |ссылка=https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 |часть=Chapter 4. Solar Projection |archive-date=2016-07-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160702150740/https://books.google.com/books?id=7pCKCgAAQBAJ&pg=PA119 }}</ref>
== Атеориатә проблемақәа ==
=== Амратә неитриноқәа рыпроблема ===
{{Main|Амратә неитриноқәа рыпроблема}}
Амра агәыцәаҿ имҩаԥысуа [[Ядерные реакции|агәыцәтә реакциақәа]] ирыхҟьаны хыԥхьаӡара рацәала [[нейтрино|аелектронтә неитриноқәа]] ҟалоит. Убри аан, 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа инаркны иааиԥмырҟьаӡакәа имҩаԥысуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа ашәарақәа иаадырԥшит иҭарыҩуа амратә електронтә неитриноқәа рхыԥхьаӡара ҩынтә-хынтә еиҵаны ишыҟоу, Амраҿы апроцессқәа аазырԥшуа [[стандартная солнечная модель|амратә модель шьақәгыла]] иазԥхьагәанаҭаз аасҭа. Аексперименти атеориеи рыбжьара иҟоу ари аиқәымшәара «амратә неитриноқәа рыпроблема» ҳәа хьӡыс иарҭеит, насгьы 30 шықәса инареиҳаны амратә физика амаӡақәа иреиуан. Аҭагылазаашьа иҵегьы иаруадаҩуеит анеитриноқәа аматериа даара иԥсыҽны иаус ахьацнауа, насгьы Амра аҟынтәи иаауа амч еиԥш иҟоу анеитриноқәа рцәырҵра ииашаны изшәо [[нейтринный детектор|анеитринотә детектор]] аԥҵара — техникала иуадаҩу, насгьы зыхә цәгьоу дҵоуп (шәахә. [[Нейтринная астрономия|Анеитринотә астрономиа]]).
Амратә неитриноқәа рызҵаара аӡбаразы ҩ-мҩак алхын. Актәи, Амра амодель убасала иԥсахзар, атермогәыцәтә усура иахгартә еиԥш (ус анакәха [[температура|аԥхаррагьы]]) уи агәыцә аҟны, насгьы, уи иахҟьаны, Амра иҭнажьуа анеитриноқәа рыцәқәырԥа армаҷразы. Аҩбатәи, агәаанагара ҟалар ауеит, Амра агәыцә иҭнажьуа аелектронтә неитриноқәа рыхәҭак, Адгьыл ахь ианцо, егьырҭ [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарақәа]] рнеитриноқәа рахь ииасуеит ҳәа, иаабац адетекторқәа ирзымыԥшаауа (миуонтәии тау-неитринои). Иахьазы еилкаауп аҩбатәи амҩа еиҳа ишашоу.<ref name="Haxton">{{статья
|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf
|заглавие=The Solar Neutrino Problem
|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics
|том=33
|страницы=459—504
|язык=en
|автор=Haxton, W. C.
|год=1995
|тип=journal
|archive-date=2021-08-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210811223721/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1995ARA%26A..33..459H&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf
}}</ref>
Неитрино хкык аҟынтәи даҽа хкык ахь аиасра ҟаларц азы — даҽакала иуҳәозар, [[нейтринные осцилляции|анеитринотә осциллиациақәа]] ҳәа изышьҭоу ҟаларц азы — анеитрино [[масса|амасса]] акымзарак акы еиԥшымзароуп. Уажәы уи ус шакәу еилкааны ишьақәыргылоуп. 2001 шықәсазы [[SNO|Садберитәи анеитринотә обсерваториаҿы]] амратә неитрино ахкқәа рыхԥагьы ҭаҩхеит, насгьы урҭ рыцәқәырԥа наӡа астандарттә амратә модель ишақәшәо шьақәыргылахеит. Убри аамҭазы, Адгьыл аҟынӡа инаӡо анеитриноқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә ахԥатәи ахәҭа мацара ауп иелектронтәқәаны иҟоу. Ари ахыԥхьаӡара атеориа иақәшәоит, уи иаанарԥшуеит аелеқтронтә неитриноқәа даҽа [[Поколение (физика элементарных частиц)|абиԥарак]] рнеитриноқәа рахь рыиасра [[вакуум|авакуум]] аҿгьы («анеитринотә осциллиациақәа») еиԥш, амратә материаҿгьы («[[эффект Михеева — Смирнова — Вольфенштейна|Михеев-Смирнов-Вольфенштеин реффект]]»). Абасала ала, амратә неитриноқәа рызҵаара уажәтәи аамҭазы иӡбоуп.<ref name="Schlattl">{{статья
|заглавие=Three-flavor oscillation solutions for the solar neutrino problem
|издание=[[Physical Review|Physical Review D]]
|том=64
|ссылка=https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063
|номер=1
|язык=en
|тип=journal
|автор=Schlattl, Helmut.
|год=2001
|archive-date=2020-06-12
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200612105844/https://arxiv.org/abs/hep-ph/0102063
}}</ref>
=== Агәыргьын арԥхара апроблема ===
Иубарҭоу Амра ахҟьа ахыхь ([[фотосфера|афотосфера]]), 6000 [[кельвин|К]] рҟынӡа аԥхарра змоу, иҟоуп [[солнечная корона|амратә гәыргьын]], аԥхарра 1,000,000 К инареиҳаны. Иаарԥшызар алшоит афотосфера аҟынтәи [[теплопередача|аԥхарра ишиашоу ацара]] агәыргьын асҟак иҳару аԥхарра аҟынӡа анагаразы ишазымхо. Иҟоуп агәаанагара, агәыргьын арԥхаразы амчхара афотосфераҵаҟатәи аконвективтә зона [[турбулентность|атурбуленттә ныҟәарақәа]] рыла еиқәыршәоуп ҳәа. Убри аан, агәыргьынахь амчхара аиагара аилыркааразы ҩ-механизмк ҟаҵоуп. Актәи, ацәқәырԥатә рыԥхара — [[звук|абжьи]] [[магнитогидродинамика|амҳалдызгидродинамикатә]] [[волна|цәқәырԥақәеи]], атурбуленттә конвективтә зонаҿы иҟало, агәыргьынахь инеины уаҟа рҽырыԥсаҟьоит, урҭ рымчхара агәыргьынтә плазмаҿы аԥхарра амчхарахь ииасуеит. Альтернативатә механизм — амҳалдызтә рԥхара ауп, амҳалдызтә мчхара еиԥмырҟьаӡакәа афотосфератә ҵысрақәа ирыбзоураны иҟало, иҭыҵуеит [[магнитное пересоединение|амҳалдызтә мҽхакы аиҭеимадара]] абзоурала, [[солнечная вспышка|амратә цәывҵҷҷаара]] дуқәа мамзаргьы хыԥхьаӡара рацәала ацәывҵҷҷаара хәыҷқәа рсахьа аманы.<ref>''Alfvén H.'' Magneto-hydrodynamic waves, and the heating of the solar corona. Monthly Notices of the Royal Astronomical Society. v. 107, p. 211 (1947).</ref>
Уажәазы еилкааны иҟам иарбан цәқәырԥа хку агәыргьын арԥхаразы еиҳа иманшәалоу амеханизм алзыршо. Иаарԥшызар алшоит ,ацәқәырԥақәа зегьы, амҳалдызгидродинамикатә [[Альвеновские волны|альвентәқәа]] рыда, агәыргьын аҟны инаӡаанӡа ишыԥсаҟьахо ма ишанбаалахо, аха альвентә цәқәырԥақәа агәыргьын аҟны [[Диссипация энергии|рыԥсаҟьара]] уадаҩуп.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Sturrock P. A., Uchida Y. Coronal heating by stochastic magnetic pumping, Astrophysical Journal, v. 246, p. 331 (1981) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901230311/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1981ApJ...246..331S&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref> Убри аҟнытә, иахьатәи аҵарауаа еиҳарак рыхшыҩ азырышьҭуеит амратә цәывҵҷҷаарақәа рыла арԥхара амеханизм. Агәыргьынтә рԥхара ахыҵхырҭа акандидатқәа иреиуоуп еиԥмырҟьаӡакәа ицәырҵуа амцабз маҷқәа, аха ари азҵаараҿы аҵыхәтәантәи алкаа иаша макьаназы иҟаҵамхац.<ref>{{Cite web |url=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |title=Parker E. N. Nanoflares and the solar X-ray corona. Astrophysical Journal, v. 330, p. 474 (1988) |access-date=2022-08-06 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902010122/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1988ApJ...330..474P&data_type=PDF_HIGH&type=PRINTER&filetype=.pdf |url-status=live }}</ref>
== Солнце в мировой культуре ==
=== [[Адин|Адинхаҵареи]] [[Мифология|амифологиеи]] рҿы ===
{{main|Амратә мифқәа}}
Егьырҭ аԥсабаратә цәырҵрақәа жәпакы реиԥш, ауаатәыҩсатә [[цивилизация|цивилизациа]] [[История|аҭоурых]] иалагӡаны, Амра [[культура|акультурақәа]] жәпакы рҿы изымҵахырхәоз акы акәны иҟан. Амра акульт ыҟан [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], [[Ра|Ра]] ҳәа захьӡыз амратә нцәахәы дахьыҟаз.<ref>{{cite web
|url = http://www.egyptianmyths.net/re.htm
|title = Re (Ra)
|work = Ancient Egypt: The Mythology
|access-date = 2010-08-28
|archive-url = https://www.webcitation.org/64scu356k?url=http://www.egyptianmyths.net/re.htm
|archive-date = 2012-01-22
|url-status = live
}}</ref> Абырзенцәа Амра анцәахәыс [[Гелиос|Гелиос]] дрыман, алегенда излаҳәо ала, есыҽны [[Колесница|зуардын]] иақәтәаны ажәҩанаҿ имҩасуаз. [[славянская мифология|Ажәытәтәи аурыс гәрагаратә пантеон]] аҿы иҟан ҩыџьа амра анцәахәқәа - [[Хорс|Хорс]] (амра ахаҿсахьа), [[Даждьбог|Даждбог]]. Уи адагьы, егьырҭ ажәларқәа реиԥш, [[славяне|аславианцәа]] рныҳәатә-ритуалтәи цикл шықәсыктәи амратә цикл иадҳәалан, насгьы уи ихадоу аамҭақәа ([[солнцестояние|амрагыларақәа]]) [[Коляда (мифология)|Колиада]] ([[Овсень|Овсен]]), [[Купала|Купала]] реиԥш иҟоу аперсонажцәа рыла иаарԥшын.<ref>Мифы народов мира. М., 1991—92. В 2 т. Т. 1. С. 271. ''Любкер Ф.'' Реальный словарь классических древностей. М., 2001. В 3 т. Т. 2. С. 99. Псевдо-Аполлодор. Мифологическая библиотека I 2, 2 далее</ref>
Ажәларқәа реиҳарак рҟны амратә нцәахәы дхаҵаны даарԥшын (иаҳҳәап, англыз бызшәаҿы ахатәы [[местоимение|хьыӡцынхәра]] «he» —«иара» Амра азы ахархәара аиуеит), аха [[Скандинавия|Скандинавиатәи]] [[мифология|амифологиаҿы]] Амра (Сул) аԥҳәыс лхаҿы лымоуп.
[[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], ҷыдала [[Виетнам|Виетнам]], Амра адырга 日 ала иаарԥшуп (китаитәи [[пиньинь|пиньин]] rì), аха иҟоуп даҽа символкгьы 太阳 (таи ианг) ҳәа изышьҭоу. Абарҭ [[Виетнам|виетнамтәи]] ашьаҭатә ажәақәа рҿы, ажәақәа nhật, thai dương иаадырԥшуеит Мрагыларатәи Азиаҿы, [[Амза|Амзеи]] Амреи еиҿагылоу ҩба ракәны ишырыԥхьаӡоз — [[инь и ян|иньи ианьи]]. Вьетнамаа, китаиаа реиԥш ажәытәан урҭ аԥсабара ихадоу амчқәа ҩба ракәны ирыԥхьаӡон, Амза инь иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡан, Амра иань иадҳәалоуп ҳәа.<ref>''Osgood, Charles E.'' From Yang and Yin to and or but. — Language 49.2 (1973): 380—412.</ref>
=== Аоккультизм аҿы ===
[[Каббала|Каббалаҿы]] Амра Тифферет [[Сфирот|асфира]] иадҳәалоуп (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеиатәи амаҭа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад |часть=Глава третья. Сефирот |автор =Регарди И. |isbn =5-94698-044-0 |год =2005 |место =М. |издательство=Энигма |страниц=304}}</ref>
[[Астрология|Астрологиаҿы]] уи адоуҳа, ахдырра, иара убас ацәеижь аԥсҭазааратә мчқәа ирыдҳәалоуп. Астрологиаҿы, ауаа зегьы досу рира амш аҽны азодиактә еҵәаџьаа рыбжьара Амра иааннакыло аҭагылазаашьа инақәыршәаны [[Знаки зодиака|азодиактә дырга]] рыҭоуп.<ref>{{Cite web |url=http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |title=Источник |access-date=2018-07-12 |archive-date=2020-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200814164030/http://xn----itbbdwiegebisy1c.xn--p1ai/chastichka-solnca-v-kazhdom-iz-nas/?ckattempt=1 |url-status=live }}</ref>
=== [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]] рҟны ===
Аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны аурыс ажәа «солнце» «слнцу» ҳәа аформа аманы иара убас [[Остромирово Евангелие|Остромиртәи Аевангелие]] (1057) аҟны иуԥылоит.<ref>{{книга|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII веков. Вып. 26|год=2002|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|часть=Солнце|ответственный=[[Российская академия наук]], [[Институт русского языка имени В. В. Виноградова РАН|Институт русского языка имени В. В. Виноградова]]; ред. колл., гл. ред. [[Богатова, Галина Александровна|Г. А. Богатова]]|страницы=129|ссылка=https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|тираж=1770|isbn=5-02-022655-6|access-date=2024-02-05|archive-date=2024-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20240205082537/https://etymolog.ruslang.ru/doc/xi-xvii_26.pdf|url-status=live}}</ref>
[[Индоевропатәи абызшәақәа|Индоевропатәи абызшәақәа]] жәпакы рҿы Амра ''сол'' шьагәыҭс измоу ажәала иаарԥшуп. Абасала, ажәа ''сол'' ҵакыс иамоуп "Амра" [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәала]], иара убас иахьатәи [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Аисланд бызшәа|аисланд]], [[Адат бызшәа|даниатәи]], [[Анорвег бызшәа|норвегиатәи]], [[Ашвед бызшәа|швециатәи]], [[каталанский язык|акаталон]], [[Галисийский язык|агалисиатә]] бызшәақәа рҟны. [[Англыз бызшәа|Англыз бызшәаҿы]], ажәа ''Sol'' зны-зынла (еиҳарак аҭҵаарадырратә ҵакаҿы) Амра аарԥшразы ахархәара аиуеит, аха ажәа аҵакы хада римтәи анцәахәы ихьӡ аҟынтәи иаауеит. [[Аџьам бызшәа|Аперс бызшәала]], ''sol'' ҵакыс иамоуп «амратә шықәса».<ref>William Little (ed.) ''Oxford Universal Dictionary'', 1955.</ref><ref>[http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol Sol] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110512160917/http://www.merriam-webster.com/dictionary/Sol |date=2011-05-12 }}, Merriam-Webster online, accessed July 19, 2009.</ref>
Амра аҳаҭыразы ахьӡ ахҵоуп [[Перу|Перу]] аҳәынҭқарра [[валюта|аԥара]] ([[новый соль|соль ҿыц]]), уаанӡа «инти» ҳәа хьӡыс измаз (ус [[Империя Инков|инкаа]] [[Мифология инков|рмифологиаҿы]] ихадоу аҭыԥ аанызкылоз амра анцәахәы ихьӡын), [[кечуа (язык)|акечуа бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы «амра» аанагоит.<ref>[https://www.finversia.ru/publication/currency/peruanskii-sol-47640 Перуанский соль]</ref><ref>Conrad and Demarest, 1984, с. 108.</ref>
:''Иара убас шәахәаԥш: [[Амреи амзеи анбанқәа]]''
=== Амра иазку ақалақьтә легендақәа ===
2002 шықәсазы, насгьы уи иашьҭанеиуаз ашықәсқәа рзы, [[СМИ|акьыԥхьтә хархәагақәа]] рҟны ажәабжь цәырҵит, 6 шықәса рышьҭахь Амра ԥжәоит ҳәа зҳәоз (даҽакала иуҳәозар, [[сверхновая звезда|супернованы]] иҟалоит ҳәа). Аинформациа ахыҵхырҭа ҳәа дыԥхьаӡан «[[Недерланд|голландиатәи]] астрофизик адоктор Пирс ван дер Меер (Piers van der Meer), [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентра]] аексперт». Аиашазы, ЕАА аҟны уи ахьӡ змоу аусзуҩы ҳәа аӡәгьы дыҟам.<ref>{{Cite web |url=http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |title=Голландский астрофизик полагает, что до взрыва Солнца осталось лет шесть |access-date=2007-09-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070930095059/http://ieee.orbita.ru/aps/Addendum_Hugens.htm |archive-date=2007-09-30 |url-status=dead }}</ref> Аԥхьатәи ажәабжь ҭыҵит агәҩара зҵоу аинформациа акьыԥхьра бзиа избо агазеҭ «[[Weekly World News|Weekly World News]]» аҿы.<ref>{{Cite web |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |title=Curious About Astronomy: Will the sun go supernova in six years and destroy Earth (as seen on Yahoo)? |access-date=2007-01-29 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205015315/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=285 |url-status=live }}</ref>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Эрикссон-Глоб|Ерикссон-Глоб]] — "Амра" [[Шведская Солнечная система|Швециатәи Амратә системаҿы]]
* [[Солнечная энергия|Амратә мчхара]]
* [[Солнечная система|Амратә система]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Аббот, Чарлз Грили|Аббот Ч.]] |заглавие=Солнце |ответственный=Перевод с английского Н. Я. Бугославской; под редакцией [[Перепёлкин, Евгений Яковлевич|Е. Я. Перепёлкина]] |место=Москва—Ленинград |страниц=462 |год=1936 |издательство=[[Физматлит|ОНТИ]]}}
* {{книга|заглавие=Солнечная система. В 2 томах |год=1957 |том=1 : Солнце |ответственный=Под ред. [[Койпер, Джерард Петер|Дж. Койпера]]; пер. с англ.; редактор тома [[Крат, Владимир Алексеевич|В. А. Крат]] |место=М. |издательство=[[Издательство иностранной литературы]] |страниц=609}}
* {{книга|автор=Колтун М. М. |заглавие=Солнце и человечество |место=М. |издательство=[[Детская литература (издательство)|Детская литература]] |год=1981 |страниц=127 |тираж=100000 | | |}}
* {{книга|автор=Степанян Н. Н. |заглавие=Наблюдаем Солнце |место=М. |страниц=128 |год=1992 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |isbn=5-02-014358-8}}
* {{Акьыԥхьра|книга |часть=Солнце |часть ответственный=[[Дубов, Эмиль Ефимович|Э. Е. Дубов]] |заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]] |издание=3-е изд |год=1976 |том=24, кн. I : Собаки — Струна |ответственный=гл. ред. [[Прохоров, Александр Михайлович|А. М. Прохоров]] |место=М. |издательство=[[Советская Энциклопедия]] |страницы=150—154 |тираж=631000}}
* Кочаров Г. Е.. [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3751.html Солнце] // Афизикатә енциклопедиа. — Атом 4. — Ад. 589—598.
* {{книга|автор=[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]] |заглавие= Звезды: их рождение, жизнь и смерть |издание=3-е изд |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |место=М. |год=1984 |часть=§9. Проблемы нейтринного излучения Солнца |страницы=110—117 |тираж=100000}}
* {{книга |заглавие=Chasing the Sun: the Epic Story of the Star that Gives us Life |ссылка=https://archive.org/details/chasingsunepicst0000cohe_l0j7 |издательство=[[Simon & Schuster]] |isbn=978-1-4000-6875-3 |ref=Cohen |язык=en |автор=Cohen, Richard |год=2010}}
* {{книга
|автор = Conrad, Geoffrey W. and Arthur A. Demarest
|том =
|заглавие = Religion and Empire: The Dynamics of Aztec and Inca Expansionism
|ссылка = https://archive.org/details/religionempiredy0000conr
|место = Cambridge; New York
|издательство = Cambridge University Press
|год = 1984
|страниц = 266
|isbn = 9780521318969
|тираж =
|ref = Conrad and Demarest
}}
* {{книга|автор=Michael Stix |заглавие=The Sun. An Introduction |издательство=Springer |год=2002 |издание=2nd Edition |isbn=3-540-42886-0}}
* {{статья |заглавие=Solar interior: Helioseismology and the Sun's interior |издание=Astronomy & Geophysics |том=45 |номер=4 |страницы=21—25 |язык=en |тип=journal |автор=Thompson, M. J. |год=2004}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://usap.org.ua/sun-activity/|title=Солнечная активность|work=USAP|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCSOslc?url=http://usap.org.ua/sun-activity/|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-06-24|url-status=dead}}
* {{cite web|url=https://xras.ru/sun_vocabulary.html|title=Энциклопедия Солнца|work=Тесис|access-date=2015-07-09|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |title=Солнце |work=Астронет |archive-url=https://www.webcitation.org/60qCU6V5Q?url=http://www.astronet.ru/db/msg/eid/FK86/sun |archive-date=2011-08-10 |access-date=2007-09-09 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] }}
* [http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ Солнце и Земля. Единые колебания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160314034437/http://blog.artnn.ru/2007/08/19/solntse-i-zemlya-edinyie-kolebaniya/ |date=2016-03-14 }}
* [https://astrogalaxy.ru/042a_Sun.html Солнце. Солнечная система. Общая астрономия]
* {{cite web|url=http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/|title=Путешествие из центра Солнца|work=Популярная механика|access-date=2011-11-26|url-status=dead|archive-date=2011-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901080235/http://www.popmech.ru/article/3618-puteshestvie-iz-tsentra-solntsa/}}
* {{cite web|url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|title=Солнце сейчас, фотография из обсерватории солнечной динамики NASA|work=sdo.gsfc.nasa.gov|archive-url=https://www.webcitation.org/60qCazU6r?url=https://sdo.gsfc.nasa.gov/assets/img/latest/latest_4096_0171.jpg|archive-date=2011-08-10|access-date=2011-03-22|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|title=Солнце|author=Эдвард Кононович|publisher=Энциклопедия Кругосвет|access-date=2013-10-26|archive-url=https://www.webcitation.org/6MTvgoe8K?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNTSE.html|archive-date=2014-01-08|url-status=live}}
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap100806.html The Not So Quiet Sun] (APOD, 6 августа 2010)
<!-- {{Избранная статья|Астрономия}}-->
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:мра}}
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Аеҵәақәа]]
[[Акатегориа:Атермогәыцәтә реакциақәа]]
[[Акатегориа:Амра| ]]
[[Акатегориа:Асса ҩежьқәа]]
[[Акатегориа:Аультрафиолеттә шәахәаркрақәа рхыҵхырҭақәа]]
[[Акатегориа:Аеҵәақәа алфавитла]]
hhajtz23fkcm4wip29fjq5py18twaal
Ван Гог, Винсент
0
6616
172625
171879
2026-08-24T13:30:11Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Ван Гог, Винсент]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171879
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭархара|Ван Гог}}
{{Акарточка артист
| ахьӡ = Винсент ван Гог
| даҽа ахьӡ = {{lang-nl|Vincent van Gogh}}
| ахатәы хьӡы = Vincent Willem van Gogh
| афото = VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg
| ахҵара = Ахатәыпортреҭ (1887)
| аира аҭыԥ = [[Зюндерт|Зиундерт]], [[Северный Брабант|Аҩадатәи Брабант]], [[Недерланд]]
| аԥсра аҭыԥ = [[Овер-сюр-Уаз|Оверс-сиур-Уаз]], [[Сена и Уаза|Сен-ет-Уаз]], [[Третья Французская республика|Франциа]]
| Азанааҭ = [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[рисовальщик|аҿыханҵаҩ]]
| аҵара = [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|Бриуссельтәи илыԥшааху аҟазара Академиа]] (1880-1881), Гаага, асахьаҭыхҩы Антон Мауве хаҭалатәи иурокқәа (1881-1882), Антверпентәи аҟазара Академиаҿы асахьаҭыхратә класс (абҵарамза 1885 - жәабранмза 1886)
| амеценат = [[ван Гог, Тео (торговец картинами)|Тео ван Гог]]
}}
'''Винсент Виллем ван Гог''', '''Ван Гог''' ({{lang-nl|Vincent Willem van Gogh}}) — [[культура Нидерландов|нидерландтәи]] [[живописец|асахьаҭыхҩы]], [[графика|аҿыханҵаҩ]], « [[Прекрасная эпоха|аепоха хазына]]» иреиҳау асахьаҭыхҩцәа ируаӡәку, [[постимпрессионизм|апостимпрессионисттә еиҿкаара]] аԥхьагылаҩ ҳәа иԥхьаӡоу ([[Сезанн, Поль|Поль Сезанн]]и [[Гоген, Поль|Поль Гоген]]и днарываргыланы), зырҿиарала XX-тәи ашәышықәсазтәи аҿыханҵа анырра ду азҭаз.<ref>{{Cite web|url=https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|title=Voorouders|website=westbrabantsarchief.nl|access-date=2024-02-16|archive-date=2023-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20230604125738/https://westbrabantsarchief.nl/collectie/voorouders/deeds/8759da72-f8d9-11df-a690-cd95c1e286e2?person=c5de19da-f8dd-11df-a690-cd95c1e286e2|url-status=live}}</ref>
Жәашықәса инарыцны ирҿиара иабзоураны 2100 усумҭа аԥиҵеит, урҭ рҟынтә 870 раҟара ахәшашәыгала иҭыху асахьақәа роуп. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[портрет|апортреҭқәа]], [[автопортрет|автопортреҭқәа]], [[пейзаж|аԥсабарасахьақәа]], акипарисқәеи, азеиҭынҵлақәеи зну [[натюрморт|анатиурмортқәеи]], [[панно|апанноқәеи]], иара убас ачарыци, азараҟьеи рмыхурсҭақәа зну. Иԥсы ахьынӡаҭаз иара акритикцәа рылаԥшҳәаа дыҵашәомызт.
== Инысымҩа ==
=== Ихәыҷреи иҿареи ===
Диит Нидерланды аладахьы, Бельгиа аҳәаа азааигәара. Винсент иаб Теодор ван Гог, диит жәабранмза 8, 1822 ш азы, [[Нидерландская реформатская церковь|ареформациатә уахәама]] апастор иакәын, иан Анна Корнелиа Карбентус, [[Гаага|Гаагатәи]] ашәҟәыхҟьаҩы, ашәҟәыҭиҩы иԥҳа лакун. Винсент Теодори Анна Корнелиеи быжьҩык рыхшара рҟынтә аҩбатәи иакәын. Иара иабду, иаб иаб ихьӡ ихҵан, уигьы иԥсҭазаара зегьы апротестанттә уахәама иазикит. Ари ахьӡ Теодори Аннеи раԥхьатәи рхәыҷы изкны ирыман, уи Винсент диаанӡа шықәсык аԥхьа диит, аха ҽнакгьы дзымнеит, иԥсҭазаара далҵит. Убас ала Винсент аҭаацәараҿы ахәыҷқәа зегьы дреиҳабхеит.
Винсент даниы ашьҭахь ԥшьышықәса анҵы, лаҵарамза 1, 1857 ш азы, иашьа [[Ван Гог, Тео (торговец картинами)|Теодорус ван Гог]] (Тео) диит. Уи идагьы, Винсент диман Кор захьӡыз аиашьа(Корнелис Винсент, лаҵарамза 17, 1867) хҩык аиҳәшьцәа - Анна Корнелиа (жәабранмза 17, 1855), Лиз (Елизабет Губерта, лаҵарамза 16, 1859), [[Ван Гог, Вил|Вил]] (Виллемина Иакоба, хәажәкырамза 16, 1862). Винсент зҟазшьа уадаҩыз, ихамаԥагьаз, игәыԥҵәагаз хәыҷын, уи азы иҭаацәара лассы-лассы иқәнагаз дақәдыршәон. Игувернантка лажәақәа рыла, егьырҭ дрылызкаауаз ҷыдарак илан, ахәыҷқәа зегь рахьтә Винсент лгәы изҭамызт, насгьы лара уи иаԥсоу ак илҵып ҳәа дыҟамызт. Иҭаацәара рҿы даныҟамыз Винсент иҟазшьа ҭынчын, дынкахәыцуа дыҟан, шамахамзар егьырҭ ахәыҷқәа дрыцыхәмаруамызт. Иқыҭауаа рзы згәы еизадаз, аҟазшьа бзиа змаз, арыцҳашьара злаз, иԥхашьа-ԥхаҵо иҟаз, ахӡырымгара злаз хәыҷы хаак иакәны дыҟан. Быжь-шықәса анихыҵуаз иара ақыҭа школ дҭалеит, аха шықәсык ашьҭахь уи дҭыргеит, иаҳәшьа Аннеи иареи аҩны аҵара ддырҵеит, агувернантка дрыман. Жьҭаарамза 1, 1864 ш азы Зевенберген ақалақь аҿы иҟаз ашкол-интернат ахь ддәықәырҵеит. Винсент уахь ицара агәырҩа рацәа изаанагеит; дандухагьы уи атәы ихашҭуамызт. Цәыббрамза 15, 1866 азы [[Тилбург|Тильбург]] ақалақь аҿы иҟоу Виллем аҩбатәи иколлеџь аҿы аҵара далагеит. Винсент абызшәақәа бзианы ицааиуан — [[Афранцыз бызшәа|афранцыз]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Алман бызшәа|анемец]] бызшәақәа. Иара убас уаҟа асахьаҭыхра идырҵон. Хәажәкыра мза, 1868 шықәсазы, аҵарашықәс абжара инеигахьан еиԥш, Винсент иаалырҟьан ашкол аанрыжьны аҩныҟа дхынҳәуеит. Убри алагьы аҷкәын иформалтә ҵара хыркәшахоит. Ихәыҷра ашықәсқәа абас игәалаиршәон: ''Схәыҷра аамҭа лашьцан, ихьшәашәан, иҭацәын...''.
=== Ахәаахәҭратә еилахәыраҿы иусура, имиссионертә ус ===
[[Афаил:VincentVanGoghFoto.jpg|мини|150px|Винсент ван Гог 18 шықәса анихыҵуаз (1871-1872)<ref>{{Cite news|title=Сенсация в мире искусства: на знаменитом портрете Винсента Ван Гога изображён не он|url=https://vm.ru/news/563439.html|work=Вечерняя Москва|access-date=2018-12-02|lang=ru|archive-date=2018-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20181202202619/https://vm.ru/news/563439.html}}</ref>|альт=]]
1869 шықәса, ԥхынгәымзазы асахьаҭыхра- ахәаахәҭратә еилахәыра [[Goupil & Cie]] [[Гаага|гаагатәи]] аҟәша аҟны аусура далагоит, уи иаб иашьа Винсент («Иаб иашьа Сент») ихатәын. Уаҟа иара аҭиҩы ихәҭаз аҵара иоуит. Раԥхьаӡа, иҟазахаран иҟаз Винсент иусура гәацԥыҳәара дула напы аиркит, алҵшәа бзиақәа ааирԥшит, 1873 ш, рашәарамзазы Goupil & Cie [[Лондон|Лондонтәи]] аҟәшахьы диаргеит. Аҟазара аусумҭақәа есыҽны иахьибоз иабзоураны иара асахьаҭыхра атәы еиликаауа, пату ақәиҵо далагеит. Уи адагьы ақалақь амузеиқәеи агалереиақәеи дырҭаауан, [[Жан-Франсуа Милле]]и [[Жюль Бретон|Жиуль Бретон]]и русумҭақәа дрыхәаԥшуан. Нанҳәамза анҵәамҭазы Винсент Урсула Лоиери лыԥҳа Евгениеи рыҩны аҟны ауада қьырала иганы, уахь нхара диасит. Евгениа бзиа дибон ҳәа агәаанагара ыҟоуп, амала раԥхьатәи аамҭазы инысымҩа зыҩуаз аӡәырҩы агха рыхьуан, Евгениа лан лыхьӡ Урсула ҳәа лыхьӡҵаны иадырбон. Жәашықәсақәа рыҩныҵҟа иҟаз аилагарақәа инарыцҵаны, аҵыхәтәантәи аҭҵаарақәа Винсент Евгениа лакәымкәа, Каролина Ҳаанебик зыхьӡыз анемка бзиа дибон ҳәа азгәарҭоит. Иҟаҵәҟьаз иахьагьы еилкаам. Бзиа иибоз аҭыԥҳа мап ахьицәылкыз исахьаҭыхыҩхараны иҟаз арԥыс даара игәнигеит, игәы канажьит; хәыҷы-хәыҷла иус ахь имаз аинтерес ицәыӡит, [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] дазхьаԥшуа далагеит. 1874 ш азы Винсент афирма [[Париж|Парижтәи]] аҟәшахьы диаргеит, аха хымзтәи иусура ашьҭахь еиҭа Лондонҟа дцеит. Иусқәа еиҳа- еиҳа еицәахо ицон, 1875 ш. лаҵарамзазы иара ҩаԥхьа Парижҟа диаргеит, уаҟа [[Парижский салон|Салон]]и [[Лувр]]и рҿы имҩаԥысуаз ацәыргақәҵақәа дырҭаауан, аҵыхәтәаны асахьаҭыхраҿы ихы ԥишәо далагеит. Хәыҷы-хәыҷла уи аус иаамҭа рацәаны имнахуа иалагеит, Винсент иусура зынӡа игәы ахшәеит, «аҟазара- асахьақәа зҭиуа ауаа иреицәоу аӷацәа амаӡам» ҳәа азыӡбаны. Аҵыхәтәаны, 1876 шықәса хәажәкырамза анҵәамҭазы, афирма Goupil & Cie аҟны иусура дамырхит, иуацәа, аилахәыра аԥшәмацәа рыдгылара шимазгьы.
1876 ш азы Винсент [[Англызтәыла|Англиаҟа]] дхынҳәит, уаҟа Ремсгеите аинтернат аҿы рҵаҩыс аусура далагоит, аха ауалафахәы изыршәаӡомызт. Убри аамҭазы, иаб иеиԥш, папыс дҟаларц азы агәаҳәара изцәырҵит. Ԥхынгәымзазы Винсент даҽа школк ахь диасит - Аизлворт (Лондон азааигәара), уаҟа рҵаҩыс, иара убас апастор ицхырааҩыс аус иуан. абҵарамза 4 рзы Винсент раԥхьатәи абжьагажәа иҳәеит. [[Аевангелие|Аевангелие]] ахь имаз аинтерес иацлон, арыцҳацәа абжьагажәа рзеиҭаҳәаразы агәаҳәара иоуа иалагеит.
Винсент [[Рождество|Қьырса аныҳәа]]зы иҩныҟа дцеит, иани иаби Англиаҟа дыхнымҳәырц азы иабжьо иалагеит. Винсент Нидерланды даанхеит, насгьы [[Дордрехт]] ақалақь ашәҟәыҭирҭаҿы шықәсыбжак аус иуан. Ари аус иара игәаԥхомызт; иаамҭа аиҳарак [[Абиблиа|Аԥшьашәҟәы]] ацыԥҵәахақәа анемец, англыз, афранцыз бызшәақәа рахь еиҭеигон, ма дҭыхуан. Винсент пасторс иҟаларазы имаз агәазыҳәарақәа ирыдгылаз иҭаацәа, лаҵарамза 1877 азы [[Амстердам|Амстердамҟа]] ддәықәырҵоит, уаҟа иаб иашьа адмирал Иан ван Гог иҿы нхара далагеит. Араҟа иара гәацԥыҳәарала иҽазыҟаиҵон, иаб иашьа пату зқәырҵоз, еицырдыруаз атеолог Иоганесс Стрикер инапхгарала, ауниверситет атеологиа аҟәшахьы аҭаларазы аԥышәарақәа рыҭира иҽазыҟаиҵон. Аҵыхәтәаны иҵара игәы ахшәан, иаанижьит. Ԥхынгәымза 1878 азы Амстердамынтә дцеит. Ауаа дрыхәарц азы имаз агәаҳәара [[Брюссель|Бриуссель]] азааигәара Лакене иҟаз апастор Бокма ишкол ахь днанагеит. Уаҟа абжьагажәақәа рҳәаразы хымзтәи акурсқәа дырхысит.(Аха агәаанагара ыҟоуп урҭ дрылымгаӡеит ҳәа. Иҟазшьа бааԥси, агәам ихьыссы дахьныҟәози ирхырҟьаны дҭырцеит ҳәа)
Ԥхынҷкәынмза 1878ш. азы, Винсент Боринаж иаҵанакуаз Патиураж ақыҭахь шықәсыбжак миссионерс дцеит, [[Бельгиа|Бельгиа]] аҩадахьы иҟоу ашахтиорцәа рраион ахь, уаҟа иара аус ӷәӷәа нап аиркит: ачымазаҩцәа дырҭаауан, аҵара змамыз Аԥшьашәҟәы дырзаԥхьон, ахәыҷқәа аҵара дирҵон, уахынла аԥарарҳаразы [[Палестина (историческая область)|Палестина]] ахсаалақәа ҭихуан. Ари аҩыза ахымҩаԥгашьазы аҭыԥантәи ауааԥсыреи Аевангелиетә Еилазаара алахәылацәеи даара ргәы дақәшәеит, убри аҟынтә ҩынҩажәижәаба франк ауалафахәы ирҭо иалагеит. Шықәсыбжактәи аҵара данахыслак ашьҭахь, ван Гог иҵара ацҵаразы Аевангелиетә школ дҭаларц игәы иҭеикхьан, аха иҵара иахыршәааз аԥара дискриминациоуп ҳәа азыԥхьаӡаны, аҵара мап ацәикит. Убри аан, Винсент ашахтақәа реиҳабацәа рахь аусзуҩцәа рыхьӡала, урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа реиӷьтәразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ашәҟәы мап ацәыркит, насгьы ван Гог ихаҭа Бельгиатәи апротестанттә уахәама асинодтә еилахәыра аӡбарала абжьагажәаҳәаҩ имаҵзура дамырхит. Ари ахҭыс иара даара хьаас иҟаиҵеит.
=== Сахьаҭыхҩны иҟалара. ===
Патиураж иҟалаз ахҭысқәа ирыхҟьаны иоуз адепрессиеи агәкаҳареи иҽырцәихьчарц азы, Ван Гог ҩаԥхьа аҿыханҵара иҽазикырц иҭаххеит, аҵара дазхәыцуа далагеит, 1880ш азы иашьа Тео ицхыраарала [[Брюссель|Бриуссельҟа]] дцеит, уаҟа [[Королевская Академия изящных искусств в Брюсселе|илыԥшааху аҟазара Академиаҿы]] аҵара далагеит. Аха шықәсык ашьҭахь Винсент иҵара ааныжьны иани иаби рахь дхынҳәит. Иԥсҭазаара ари апериод азы, асахьаҭыхҩы абаҩхатәра иламзаргьы ҟалоит, ихадоу аџьабаа ду абара, ахы аус адулара ауп ҳәа ԥхьаӡаны, ихала ихы аус адиулон.
Уи аамҭазы ван Гог ацәанырра ҿыц изцәырҵит, икузина, аԥҳәыс еиба Кее Вос-Стрикер бзиа дибеит, лара лԥа длыманы рыҩны сасра дыҟан. Аԥҳәыс ицәаныррақәа мап рцәылкит, аха Винсент леиҽырбара даҟәыҵуамызт, уи азы иуацәа зегьы иҿагыло иалагеит. Аҵыхәтәаны дцарц иҳәеит. Ван Гог, ҩаԥхьа игәы каҳаит, ихатә ԥсҭазаара аиҿкааразы аҽазышәарақәа наӡаӡа мап рцәикырц ӡбаны, Гаагаҟа дцеит, уаҟа асахьаҭыхра далагеит, иҭынхак иҿы иҽазыҟаиҵон- Гаагатәи асахьаҭыхратә школ ахаҭарнак [[Мауве, Антон|Антон Мауве]]. Винсент аус рацәаны иуан, ақалақь аԥсҭазаара дацклаԥшуан, еиҳарак ауаа ӷарқәа ахьынхоз аҭыԥқәа. Аԥштәқәа рыла аԥышәарақәа мҩаԥигон, ақәатәаҿы еиуеиԥшым атехникақәа еилаиҵон — аҟәа, акалам, асепиа, аӡшәыга (“Ашьҭахьтәи агәараҭақәа”, 1882, акалам, аҟәа, ақьаад ашәыгахьшьыга, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; « Ахыбрақәа. Ван Гог иҟазарҭа аҟынтә асахьа» 1882 ш. Париж Ж. Ренан ихатәы коллекциа). Аҟаза анырра ду инаҭеит [[Барг, Шарль|Шарль Барг]]а ицхыраагӡа “Асахьа аҭыхразы акурс” захьӡыз. Иара ацхыраагӡа алитографиақәа зегьы 1880/1881 шықәсқәа рзы ирықәҭихуан, 1890 шықәсқәазы уи ахәҭак мацара.
Гаага данынхоз асахьаҭыхҩы аҭаацәара аԥҵара иҽазишәеит. Уи далихит зцәазтәымкәа иҟаз акаҳԥы [[Хорник, Клазина Мария|Клазина Мариа Хорник]]. Винсенти лареи амҩаду аҿы еиқәшәеит, лҭагылазаашьа аниба дрыцҳаишьан, лыԥҳа длыманы иара иахь нхара ииасыртә лабжьигеит(хара имгакәа лара аԥа длоуит). Ари ахҭыс еимакны аҟазеи иҩызцәеи иҭынхацәеи ӷәӷәала иеисит, аха Винсент ихаҭа насыԥ иман: амодель диоуит. Аха Клазина Мариа лҟазшьа хьанҭахеит, хара имгакәа ван Гог иҭаацәаратә ԥсҭазаара каамеҭхеит. Иаарласны дара еиԥырҵит. Асахьаҭыхҩы уаҳа Гаага даангылар иҭахымхеит, нас Нидерландқәа рыҩадахьы, [[Дренте]] апровинциахь дцеит, уаҟа иара қьалак дыҩналеит, аҟазарҭа еиԥш иҟаҵаны, апеизажқәа ҭыхуа имшқәа зегьы аԥсабараҿ ихигон. Аха пеизажистс ихы иԥхьаӡомызт аҟынтә, урҭ рацәак дрызҿлымҳамызт, - ари апериод аан иҭыху асахьақәа жәпакы анхацәа ирызкуп, урҭ есыҽнытәи русуреи рыбзазашьеи.
Ван Гог заатәи иусумҭақәа ареализм иаҵанакуеит, аха урҭ рынагӡашьеи атехникеи ареализм ахыԥхьаӡалара даара иуадаҩуп. Асахьаҭыхҩы исахьаҭыхратә ҵара ахьмаҷыз иахҟьаны дзықәшәоз апроблемақәа иреиуан ауаҩытәыҩса ифигура аарԥшра ахьилымшоз. Убри иахҟьаны иара ирҿиараҿы ихатә ҷыдара ааирԥшуа далагеит-, ауаҩы ифигура еихатыруа, аԥсабара иахәҭакны, зны-зынла акалагьы уи иеиԥшны иааирԥшуа далагеит. Уи даара еилыкка иубарҭоуп исахьаҭыхымҭа «Адгьылҵәа еиҭазҳауа анхаҩи анхаҩԥҳәыси» аҟны (1885, Кунстхауз, Циурих), уаҟа ақыҭанхацәа рфигурақәа ахрақәа иреиԥшуп, насгьы рхы аҩахараҵәҟьа рылымшо, алаԥшҳәаа ацәаҳәа ҳарак рықәыӷәӷәошәа иҟоуп. Атема абри аҩыза азнеишьа убарҭоуп еиҳа ихьшәаны иҭыхыз асахьа «[[Красные виноградники в Арле|Аӡахәаҭара ҟаԥшьқәа]]» аҟны (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҿыханҵатә ҟазара амузеи, Москва). 1880-тәи ашықәсқәа асахьақәеи аетиудқәеи рсериа аҟны. (“[[Выход из протестантской церкви в Нюэнене|Нуенентәи апротестанттә уахәама адәылҵра]]” (1884-1885), “Анхаҩԥҳәыс” (1885, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло), “[[Едоки картофеля|Адгьылҵәа афаҩцәа]]” (1885, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “[[Старая церковная башня в Нюэнене|Ниуенентәи ажәытәтәи ауахәама абааш]] ” (1885). Исахьаркыратәу агамма еиқәа ала иҭыху, ауаҩы игәаҟрақәеи игәкаҳареи зныԥшуа, асахьаҭыхҩы ипсихологиатә ҭынчымра узырбо, еибархханы иҟоу атмосфера ааирԥшит. Иара убри аамҭазы асахьаҭыхҩы апеизаж ахь ихатәы азнеишьа иԥшааит. Аԥсабара ҩныҵҟала ишидикыло ауаҩы иҿырԥшны аҭыхра далагеит. Иара ихаҭа иажәақәа исахьаҭыхратә кредо акәны иҟалеит: «Аҵла анҭухуа афигура еиԥш уазнеила»
1885 шықәсазы ван Гог Дренте аанижьит, аҭыԥантәи апастор игәаӷ ахьикыз азы. Апастор асахьаҭыхҩы изы модельс анхацәа ҟалар имуа далагеит, аҟаза ихымҩаԥгашьа ҽеим ҳәа ахьӡ ихиҵеит. Винсент [[Антверпен|Антверпенҟа]] дцеит, уаҟа ҩаԥхьа асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵарақәа дрылагеит - Аҟазаратә Академиа асахьаҭыхратә класс аҿы. Хәылбыҽхала ахатэы школ ахь дныҟәон, уаҟа зцәа хтыз амодельқәа рсахьа ҭихуан. Аха жәабранмза 1886 шықәсазы Антверпен аанрыжьны Парижҟа, иашьа Тео иахь дцеит, уаҟа уи асахьаҭыхымҭақәа иҭиуан.
Винсент иԥсҭазаараҿы ихацыркхеит Парижтәи аамҭа, иара асахьаҭыхыҩ изы даара ихырҳагаз, хҭысла ибеиаз аамҭаны иҟалеит. Аҟаза Европа зегьы еицырдыруаз арҵаҩы [[Кормон, Фернан|Фернан Кормон]] ихатә ҟазарҭа даҭаауа далагеит, [[импрессионизм|аимпрессионизмтәи]] асахьаҭыхра ҭиҵаауан, [[укиё-э|иапониатәи агравиура]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] исинтетикатә усумҭақәа. Ари апериод аҩнуҵҟа ван Гог исахьақәа рыԥшшәыеилазаара лашахеит, анышә аԥшшәқәа дрыцәхьаҵит, жәҩангәыԥшшәыла цқьа, ахьтәы-аҩежь, аҟаԥшь аԥшәқәа ааирԥшуа далагеит, иара иусумҭақәа ишрызҷыдаз еиԥш адинамика зныԥшуа ахьшьқәа ҟаиҵон (“[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори Тамбуринтәи акаҳуажәырҭаҿы]]” (1887-1888шш, Амстердам, ван Гог имузеи), « Сена ихыу ацҳа» (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), “Папаша Танги” (1887, Роден имузеи, Париж), “[[Вид на Париж из квартиры Тео на улице Лепик|Лепик имҩаду аҿы иҟоу Тео иуада аҟынтәи Париж асахьа]]” (1887, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам).
Иапонтәи аҿыханҵеи [[ксилография|аксилографиеи]] (амҿтәы гравиура), аԥшшәыеилазаара ада, аҟаза ирҿиараҿы ҿырԥшыгас иҟаиҵо далагеит, уи иабзоураны иусумҭақәа егьырҭ аимпрессионистцәа рыҟны еиԥш, аҭынчреи аҭышәынтәалареи релементқәа рныԥшуа иалагеит. Асахьаҭыхҩы урҭ рҟынтәи џьоукы - [[Анри де Тулуз-Лотрек]]ом, [[Писсарро, Камиль|Камиль Писсарро]], [[Дега, Эдгар|Едгар Дега]], [[Гоген, Поль|Поль Гоген]], [[Бернар, Эмиль|Емиль Бернар]] — иашьа иабзоурала драбадырит, Париж даннеи ашьҭахь хара имгакәа. Абарҭ аибадыррақәа аҟаза изы зегь реиҳа ихәарҭоу анырра ҟарҵеит: иара иҟазара пату ақәызҵоз, доуҳала изааигәаз ауаа иԥшааит, аимпрессионистцәа рцәыргақәҵақәа гәацԥыҳәарыла ихы рылаирхәуа далагеит, урҭ мҩаԥысуан ақьафурҭа « Ла Фурш», акаҳуажәырҭа «Тамбурин», анаҩс «Ихьыԥшым атеатр» афоие рыҟны. Аха Ван Гог исахьақәа ауаа ргәы ҭырҟьеит, убри аҟнытә иара ҩаԥхьа ихы аус адиуло далагеит — [[Делакруа, Эжен|Ежен Делакруа]] иԥшшәқәа ртеориа аҭҵаара, [[Монтичелли, Адольф|Адольф Монтичелли]] иҿыханҵа, иапониатәи ԥшшәы рацәала иҩычоу агравиурақәа, иааизакны иҟьаҟьоу мрагыларатәи аҟазара ҳәа изышьҭоу. Аҟаза иаԥҵамҭақәа раӷьырак Парижтәи аамҭа иаҵанакуеит — ҩышәи ҩажәи жәаба инарзынаԥшуа. Урҭ ирылукаауеит еиуеиԥшым анатиурмортқәеи ахатәы портреҭқәеи, «Абашмакқәа» ҳәа азеиԥш хьӡы змоу асериа (1887ш, Аҟазаратә музеи, Балтимор), апеизажқәа. Ван Гог исахьақәа рҿы ауаҩы ироль аҽаԥсахуеит — уи ма зынӡа дыҟаӡам, мамзаргьы иара ды[[стаффаж]]уп. Иусумҭақәа рҿы аҳауеи, атмосфереи, аԥшшәы беиеи цәырҵуеит, аха аҟаза иара ихатәала иааирԥшуеит атмосфератә ниуансқәа, аформақәа еиламҵакәа, аелементқәа рхаҿқәеи, рфигурақәеи алкааны. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа иаҿырԥштәны иҟоуп асахьа «Сент-Марие амшын» (1888, Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи, Москва). Асахьаҭыхҩы иҟазаратә ԥшаарақәа асахьаҭыхра астиль ҿыц ахь днаргеит — апостимпрессионизм ахь.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|title=Inspiration from Japan|publisher=www.vangoghmuseum.nl|access-date=2020-05-25|archive-date=2020-06-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20200611151117/https://www.vangoghmuseum.nl/en/stories/inspiration-from-japan?v=1|url-status=live}}</ref>
=== Аҵыхәтәантәи ишықәсқәа. Ирҿиара ашәҭымҭа ===
Ван Гог иҟазара шеихеиҳауазгьы, ауааԥсыра исахьақәа рыдыркыломызт, иаархәомызт. Винсент уи даара игәнигон. 1888 ш. жәабранмза аҽеиҩшамҭаз, аҟаза Париж ааныжьны Франциа аҩадахьы, [[Арль|Арльҟа]] нхара диасырц иӡбеит - уаҟа иара игәы иҭеикит "Аҩадатәи аҟазарҭа" аиҿкаара - еиҵагыло абиԥарақәа рзы ирҿио, здунеихәаԥшышьақәа еиқәшәо асахьаҭыхҩцәа рхеилак. Ван Гог ԥхьаҟатәи русураҿы зегь реиҳа ихадоу ароль [[Гоген, Поль|Пол Гоген]] ииҭеит. Тео уи аус ԥарала дадгылеит, иара убри ашықәс азы Винсент Арльҟа нхара диасит. Уаҟа иара иҟазаратә стильи исахьаҭыхратә программеи рҷыдарақәа аҵыхәтәанынӡа иааԥшит: «Сыблақәа ирбо ишыҟаҵәҟьо аарԥшра аҭыԥан, аԥшшәы еиҳа ахы иақәиҭны схы иасырхәоит, еиҳа еиӷьны схы аарԥшразы». Уи апрограмма иалҵшәахеит «импрессионисттәым» атехника аԥҵара аҽазышәара. Уи адагьы, Винсент аҭыԥантәи аԥсабара аҵакы еиҳа инарҵауланы аарԥшразы асахьеи аԥшшәи р[[синтез]] аҟаҵара далагеит.
Ван Гог аимпрессионисттә сахьаҭыхратә методқәа рыцәхьаҵра шиҭаххазгьы, ари астиль иусумҭақәа ӷәӷәала ишанырруаз убарҭан, ҷыдала алашара аарԥшраҿы (« Ашәҭра иаҿу атамаҵла», 1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло) мамзаргьы аԥштәы рацәа ахархәараҿы ( « Арль иҟоу Англуа ацҳа». 1888, Вальраф-Рихарц Киольн имузеи).Уи аамҭазы, аимпрессионистцәа реиԥш, Ван Гоггьы еиԥшу асахьа аазырԥшуа аусумҭақәа рсериа аԥиҵеит, аха алашара аеффектқәа ишыҟаҵәҟьоу иаамырԥшӡакәа, аԥсабара аԥсҭазаара инҭкааны аарԥшра иҽазишәеит. Урҭ рнаҩсангьы, ари апериод иалагӡаны аҟаза асахьаркыратә форма ҿыц ззииԥшааз.апортреҭқәа жәпакы ҭихит.
Асахьаҭыхҩы амцабз еиԥшыз иҟазаратә темперамент, агармониа иҽазышәара, аԥшӡареи анасыԥи рахь имаз игәазыҳәара, урҭ инарываргыланы ауаҩы иҿагылаз амчқәа рыцәшәара уҳәа, абарҭ ацәаныррақәа зегьы рныԥшит аладатәи амра аԥштәқәа рыла илашо ипеизажқәа (« [[Жёлтый дом (картина Ван Гога)|Иҩежьу аҩны]]» (1888), « [[Кресло Гогена|Гоген икресло]]» (1888). « Ачархра. Ла- Кро арха» (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам), ма ԥхыӡ бааԥсык угәалазыршәо асахьақәа рҿы («[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]]» (1888, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло); (1888, (« [[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу ақәаҵа ҟаԥшьқәа]]»([[Государственный музей изобразительных искусств имени А. С. Пушкина|Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә ҟазаратә музеи]], Москва)), иара убасгьы зыԥсы ҭам амаҭәарқәа (“[[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи, Амстердам). Аҟаза исахьақәа рколориттә еилазаара еиҳа еибархханы, адинамика аманы иҟалоит (“ [[Сеятель (картина Ван Гога)|Алаҵаҩ]]», 1888 Биурле ифонд. Циурих). («[[Ночное кафе|Уахынлатәи акаҳуажәырҭа]]”, 1888, Иельтәи ауниверситет Аҟазаратә Галереиа, Ньиу-Хеивен; “ [[Спальня в Арле|Арль иҟоу ван Гог ишьҭаларҭа]] ” (1888, Винсент ван Гог имузеи), Амстердам).
Зыԥсҭазаара зегьы Арль инхоз [[Кальман, Жанна|Жанна Кальман]] лажәақәа рыла, 13 шықәса анылхыҵуаз лаб идәқьан аҿы дылбеит ван Гог. Асахьаҭыхҩы «дҟьашьны, иҽеимкәа деилаҳәазшәа, цәгьашақә дыҟазшәа» лнарбеит. Даҽа интервиук аҿы лара илҳәеит, имаҵ шылымуз, избанзар «иара узҵымӡаауа агәнаҳа иеиԥш дҿаасҭан, иҟазшьа бааԥсын, насгьы арыжәтә афҩы ихышәшәон» ҳәа.<ref name="CNN">{{cite web|url=http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|title=World's oldest person dies at 122|date=1997-08-04|publisher=CNN|lang=en|access-date=2013-11-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140322033130/http://www.cnn.com/WORLD/9708/04/obit.oldest/|archive-date=2014-03-22|url-status=live}}</ref><ref name=" chocolates">{{статья|автор=Morris D.|заглавие=Alcohol, cigarettes, chocolates and sweets - The secrets of a long life?|ссылка=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|язык=en|издание=[[Daily Mail]]|тип=газета|год=2008|archive-url=https://web.archive.org/web/20140121155138/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-1008681/Alcohol-cigarettes-chocolates-sweets--The-secrets-long-life.html|archive-date=2014-01-21|издательство=DMG Media}}</ref>
{{date|25|10|1888}} рзы Поль Гоген Арльҟа нхара диасит, аҿыханҵа «Аҩадатәи аҟазарҭа» аиҿкаара аидеиа алацәажәаразы. Аха, ҭынч изымеицәажәеит, аимакқәеи аисрақәеи рахь ииасит: Гоген ван Гог ҭакԥхықәрада аус дазнеиуеит ҳәа азиԥхьаӡеит, ван Гог иакәзар Гоген иаку аҿыханҵа аидеиа шԥаизеилымкааи ҳәа иџьеишьон. Аҵыхәтәаны, Арль ҭынч аусура згәы иҭаз Гоген, уи анизымыԥшаа, дықәҵны дцарц иӡбеит. Ԥхынҷкәынмза 23 ахәылбыҽха, иҩызеи иареи ҩаԥхьа ианеис ашьҭахь, ван Гог иҩыза адалақь кны дизыҵҟьеит. Гоген машәыршәа ауп Винсент дышникылаз. Ари аимак-аиҿак иазку аҵабырг иахьанӡагьы инҭкааны еилкаам, Гоген дышижәлаз аҭагылазаашьақәагьы убрахь иналаҵаны(ахәҭакахьала, ван Гог
Гоген дшыцәаз ауп дышиқәлаз ҳәа аверсиа ыҟоуп, аҵыхәтәантәи ианаамҭаз дахьҿыхаз ауп аԥсра дацәызыхьчаз ҳәа), уи аухаҵәҟьа ван Гог илымҳаҟатара ԥиҟеит.<ref>{{Статья|ссылка=https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/|автор=Cohen B.|заглавие=A tale of two ears|год=2003|язык=en|издание=J R Soc Med|тип=Journal|номер=96(6)|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112346/https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC539517/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|title=Ван Гог — художник с раненым сердцем|lang=ru|website=Журнал «Решение вместе с Decision»|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112353/https://reshenie.vcc.ru/magazine/issues/a762020/view/article/1557587|url-status=live}}</ref>
Зегьы ирыдыркыло аверсиа инақәыршәаны, ван Гог иҩыза изиуыз ацәгьара дахьахьхәыз азы иҟаҵеит; иара убас, аҵарауаа џьоукы ван Гог ихымҩаԥгашьа дахьымхәӡеит, [[абсент]] лассы-лассы иахьижәуаз азы, ихы ахьеилаԥсаз ауп иҟаиҵаз зыхҟьаз ҳәа рыԥхьаӡоит. Уи ауха Гоген ихаҭа ван Гог дихәит, иара адалақь кны данизыҵҟьа- ҳәа даҽа версиакгьы ыҟоуп. Гоген аҳәеилышьра дазҟазан, [[Рапира|арапирала]] ван Гог иарӷьа лымҳаҟатара ҿахиҵәан, иабџьар аӡиас иалеижьит ҳәа.<ref>{{Cite web|url=https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|title=Ученые предложили новую версию истории с отрезанным ухом Ван Гога|website=РБК Стиль|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://style.rbc.ru/repost/5fa146429a7947fab6ef1a59|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|title=Ван Гог сам себе отрезал ухо: вероятно правда! - Azbuka media|lang=ru-RU|last=|date=2024-03-09|access-date=2025-01-14|archive-date=2025-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20250114112348/https://azbukamedia.com/verojatno-pravda-van-gog-sam-sebe-otrezal-uho/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |title=Was truth the biggest casualty in the case of Vincent and his severed ear |access-date=2021-10-04 |archive-date=2021-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211004190715/https://www.independent.co.uk/arts-entertainment/art/news/was-truth-the-biggest-casualty-in-the-case-of-vincent-and-his-severed-ear-1678988.html |url-status=live }}</ref>
Адырҩаҽны, ԥхынҷкәынмза 24 рзы, Винсент апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дыргеит, уаҟа [[эпилепсия височных долей|ичымазара]] даҽазныкгьы ӷәӷәала ахы цәырнагеит, уи иахҟьаны аҳақьымцәа зхы зызнымкыло ахеилагацәа рпалатахь диаргеит. Тео иҟалаз атәы иаҳәаны, Гоген ахәшәтәырҭаҿы ишьҭаз ван Гог дымбаӡакәа, ирласны Арль аанижьит.
Аремиссиа аамҭақәа раан, Винсент иҟазарҭахь доурыжьларц аҳәара ҟаиҵон, уаҟа иусура иациҵарц азы, аха Арль ауааԥсыра ақалақь ахада иахь ашәҟәы рҩит, ауааԥсыра зхы еиқәшәам аҟаза ицәырыхьчарц азы. Ван Гог Арль азааигәара иҟаз, [[Сен-Реми-де-Прованс|Сен- Реми-де-Прованс]] игылаз зыпсихьика еилагоу ауаа рхәышәтәырҭа Сен- Поль дышьҭаларц идыргалеит, уахь Винсент лаҵарамза 3, 1889 шықәсазы дцеит. Уаҟа иара шықәсык дыҟан, ааԥсарак ҟамҵаӡакәа асахьа ҿыцқәа рҭыхра даҿын. Уи аамҭа иалагӡаны иара иаԥиҵеит шәи ҩынҩажәи жәаба инареиҳаны асахьаҭыхымҭақәеи, шәкы инарзынаԥшуа асахьаҭыхымҭақәеи акварельқәеи. Усҟантәи аамҭазы еиҳарак иҭихуаз анатиурмортқәеи апеизажқәеи ракәын, урҭ еиԥшымзаарас ирымаз анервтә ҭынчымреи адинамизми ракәын. (« [[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]», 1889, еиҿагыло аԥштәқәа рхархәара, зны-зынла, атонбжақәа рхархәара («Азеиҭынҵлақәа рпеизаж» 1889 Џь. Г. Уитни еизгамҭа, Ниу-Иорк; « [[Пшеничное поле с кипарисом|Акипарисқәа зықәгылоу ачарыц дәы]]». 1889. Метрополитен амузеи. Ниу- Иорк.
1889 шықәса анҵәамҭазы иара ааԥхьара ирҭеит «[[Общество XX|Ҩажәаҩык ргәыԥ]]» захьӡыз Бриуссельтәи ацәыргақәҵахь, уаҟа иаразнак аҟаза иусумҭақәа рахь иколлегацэеи аҟазара абзиабаҩцәеи азҿлымҳара рызцәырҵит. Аха уажәшьҭа уи ван Гог дамыргәырӷьеит, дшамеигәырӷьаз еиԥш исахьа «Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа» иазкны, 1890 шықәса, ажьырныҳәамзазы иҭыҵыз ажурнал «Меркиур де Франс» ианылаз Альберт Орие ииҩыз, аҟаза дахьирҽхәоз астатиагьы..<ref name=bioworld>{{cite web|url=http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|title=Винсент Ван Гог. Биография. Жизнь и творчество|publisher=|access-date=2012-04-24|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20120607195303/http://vangogh-world.ru/vangogh-biography.php|archive-date=2012-06-07|url-status=live}}</ref>
1890 шықәса ааԥынразы, аҟаза Париж азааигәара иҟаз [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] захьӡыз аҭыԥахь нхара диасит, уаҟа ауп ҩышықәса ирылагӡаны раԥхьаӡа акәны иашьеи иҭаацәеи анибаз. Асахьаҭыхҩы ирҿиара даҿын, аха аҵыхәтәантәи иҭыхымҭақәа рстиль зынӡа аҽаԥсахит, иаҳагьы угәы казыжьуа ракәны иҟалеит. Иусумҭаҿы аҭыԥ хада ааныркыло иалагеит, еиуеиԥшым амаҭәарқәа дырӷәӷәошәа икьынаау аконтурқәа («[[дорога с кипарисом и звездой|Акипарис ҵлақәа ахьгылоу ақыҭа мҩа]]», 1890, Криоллер-Миуллер имузеи, Оттерло; «Овер иҟоу амҩеи амардуани», 1890, Сент- Луис Ақалақь аҟазара амузеи; « [[Пейзаж в Овере после дождя|Овертәи апеизаж ақәоура ашьҭахь]]», 1890ш, А. С. Пушкин ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә аҿыханҵатә музеи, Москва). Винсент ихатә ԥсҭазаараҿы аҵыхәтәантәи хҭыс лашаны иҟалеит асахьаҭыхра бзиа избоз аҳақьым Поль Гашеи иареи реибадырра.
[[Афаил:Van Gogh deathbed.jpeg|мини|200px|"Ван Гог аԥсра данаҿыз." [[Гаше, Поль|Поль Гаше]] иҭыхымҭа]]
ԥхынгәымза 1890 шықәсазы ван Гог еицырдыруа исахьа ҭихит “ [[Пшеничное поле с воронами|ачарыц дәи аҟәараанқәеи]] ” (Ван Гог имузеи, Амстердам). Ԥхынгәымза 27 рзы, ван Гог асахьаҭыхразы аматериалқәа иманы [[пленэр|ныҟәара]] ҳәа дахьындәылҵыз, ареволвер ала игәы деихсуеит (даҽа версиак ала- ашәақь ала) аха ахы игәы акәымкәа, иныҵакны иаахеит. Уи иабзоураны иара ихала дахьынхоз асасааирҭа ауада аҟынӡа днеит. Асасааирҭа зтәыз аҳақьым диԥхьеит, уи ахәра гәеиҭеит, Теогьы адырра ииҭеит, иашьа адырҩаҽныҵәҟьа дааит, Винсент иԥсҭазаара далҵаанӡа ихала даанимыжьит, аҟаза ихы данеихс 29 сааҭ рышьҭахь ашьа рацәаны иахьицәцаз аҟынтә (1:30 сааҭ рзы, ԥхынгәымза 29, 1890ш) идунеи иԥсахит.<ref>Бейли, 2019, 171.</ref>
2011ш, жьҭаарамзазы, аҟаза иԥсра иадҳәалоу альтернативтә версиа цәырҵит: америкатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩцәа Стивен Наифехи Грегори Уаит Смити иҟарҵаз агәаанагара ала, ван Гог иааиԥмырҟьаӡакәа арыжәтә ицызжәуаз аҷкәын хбыџқәа руаӡәык дишьит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |title=Vincent van Gogh «shot dead by two boys» |access-date=2011-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111017083156/http://www.rnw.nl/english/bulletin/vincent-van-gogh-%E2%80%9Cshot-dead-two-boys%E2%80%9D |archive-date=2011-10-17 |url-status=dead }}</ref>
Тео излаиҳәо ала, аҟаза аҵыхәтәантәи иажәақәа ракәын: ''La tristesse durera toujours'' ("Алахьеиқәра наӡаӡа иҟазаауеит"). Винсент ван Гог анышә дамардеит [[Овер-сюр-Уаз|Овер-сиур-Уаз]] ԥхынгәы мза 30 рзы. Асахьаҭыхҩы аҵыхәтәантәи имҩахь днаскьаргеит иашьеи иҩызцәа ԥыҭҩыки. Аԥсыжра ашьҭахь, Тео Винсент иусумҭақәа рцәыргақәҵа аиҿкаара далагеит, аха анерв чымазара ихьын, шықәсыбжак ашьҭахь, ажьырныҳәамза 25, 1891шықәсазы, Голландиа дыԥсит. 23 шықәса рышьҭахь, 1914 рзы, иԥшәма ԥҳәыс иԥсыбаҩ ааганы Винсент иԥсыжырҭа иавалжит.<ref name="TvGletter">{{cite web|url=http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|title=Letter from Theo van Gogh to Elisabeth van Gogh Paris, 5 August 1890|first=Theodorus|quote=he said, "La tristesse durera toujours" [The sadness will last forever]|publisher=Webexhibits.org|access-date=2015-04-28|last1=van Gogh|archive-url=https://web.archive.org/web/20110624060011/http://www.webexhibits.org/vangogh/letter/21/etc-Theo-Lies.htm|archive-date=2011-06-24|url-status=live}}</ref><ref>Hayden, 2003, 152; Van der Veen, 2010, 260–264.</ref><ref>Sweetman, 1990, 367.</ref>
== Иҭынха ==
=== Исахьаҭыхымҭақәа ҳаҭыр рықәҵареи рыҭиреи ===
[[Афаил:Vincent Van Gogh 0013.jpg|мини|''Тарасконҟа амҩа иану асахьаҭыхҩы'', нанҳәамза 1888ш, Винсент ван Гог [[Монмажур|Монмажур]] азааигәара амҩаҿы, ақәатәа, ахәшашәыга, 48 x 44 см, [[Магдебург|Магдебургтәи]] ԥасатәи амузеи; [[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]]ан асахьа амцабз иалаблит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.]]
Еицырдыруа ииашам гәаанагароуп ван Гог иԥсы ахьынӡаҭаз иҭихыз сахьа заҵәык ауп ирҭииз ҳәа, «[[Красные виноградники в Арле|Арль иҟоу аӡахәаҭра ҟаԥшьқәа]]». Ари асахьа раԥхьаӡа акәны аԥара ду зыхҭнырхыз акәхеит (1889 шықәса анҵәамҭазы Бриуссельтәи ацәыргақәҵаҿы; асахьа ахә 400 франк артәеит). 1882 шықәса инаркны иԥсы ахьынӡаҭаз ирҭииз аҟаза иусумҭақәа 14 ртәы зҳәо адокументқәа аанханы иҟоуп (уи атәы Винсент иашьа Тео изиҩхьан: «Раԥхьатәи ауасахәыҷы ацҳа иқәсит»), амала ииашаҵәҟьаны, иҭыхымҭақәа еиҳаны ирҭиир акәын.<ref>''Григорий Козлов''. [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140928175640/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ |date=2014-09-28 }} // [[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]].</ref>
1880-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы раԥхьатәи исахьақәа рцәыргақәҵа ашьҭахь, иколлегацәеи, аҟазараҭҵааҩцәеи, аколлекционерцәеи рыбжьара ван Гог ихьӡ-иԥша еизҳауа иалагеит. Иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь [[Брюссель|Бриуссель]], [[Париж|Париж]], [[Гаага|Гаага]], [[Антверпен|Антверпен]] ақалақьқәа рҿы амемориалтә цәыргақәҵақәа еиҿкаан. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Париж аретроспективақәа мҩаԥган (1901, 1905), [[Амстердам|Амстердам]] (1905), иара убас кры зҵазкуаз ацәыргақәҵақәа [[Кёльн|Кельн]] (1912), [[Арсенальная выставка|Ниу-Иорк]] (1913), [[Берлин|Берлин]] (1914). Уи анаҩс еиҵагылоз асахьаҭыхҩцәа анырра ду рынаҭеит. XX-тәи ашәышықәса азбжазы, Винсент ван Гог аҭоурых аҿы иреиҳаӡоу, еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкны дрыԥхьаӡо иалагеит. 2007 шықәсазы, голландиатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәыԥ "'[[Канон голландской истории|Голландиатәи аҭоурых аканон]]'" еиқәдыршәеит ашколқәа рҟны иддырҵаларц азы, уа ҩынҩажәижәаба тема рахьтә акы ван Гог изыркит, егьырҭ амилаҭтә символқәа [[Рембрандт|Рембрандт]]и асахьаҭыхратә гәыԥ «[[Стиль (группа)|Стили]]» реиԥш иҟаз днарываргыланы.<ref>''John Rewald''. Studies in Post-Impressionism{{In lang|en}} / The Posthumous Fate of Vincent van Gogh 1890—1970, p. 244—254, published by Harry N. Abrams 1986, ISBN 0-8109-1632-0.</ref><ref>''Dorn, Roland, Leeman, Fred & alt.'' Vincent van Gogh and Early Modern Art, 1890—1914 (exh. cat). Essen & Amsterdam, 1990. ISBN 3-923641-33-8{{In lang|en}} ISBN 3-923641-31-1{{In lang|de}} ISBN 90-6630-247-X{{In lang|nl}}.</ref><ref>''Rewald, John''. The posthumous fate of Vincent van Gogh 1890—1970{{In lang|en}}. ''Museumjournaal'', August-September 1970. Republished in Rewald (1986), 248.</ref><ref>[https://books.google.com/books?id=GVIEAAAAMBAJ&pg=PA82&dq=is+Vincent+van+Gogh+the+greatest+painter&hl=en&ei=c9AtTNSMNsL38AbzgpT7Ag&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CDoQ6AEwAQ#v=onepage&q=is%20Vincent%20van%20Gogh%20the%20greatest%20painter&f=false Vincent van Gogh The Dutch Master of Modern Art has his Greatest American Show]{{In lang|en}}, ''Life Magazine'', 10 October 1949, p. 82—87.</ref><ref>[http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm National Gallery of Art, Washington DC] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130402070238/http://www.nga.gov/education/classroom/self_portraits/bio_van_gogh.shtm |date=2013-04-02 }}{{In lang|en}}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=14|месяц=05|год=2013}}.</ref><ref>{{cite web
|title = The Canon of the Netherlands
|work = De Canon van Nederland
|lang = nl
|publisher = Foundation entoen.nu
|date = 2007
|url = http://entoen.nu/default.aspx?lan=e
|archive-url = https://www.webcitation.org/69yVejUI3?url=http://entoen.nu/default.aspx?lan=e
|archive-date = 2012-08-17
}}</ref>
[[Пикассо, Пабло|Пабло Пикассо]] иусумҭақәа инарываргыланы, аукционқәеи хаҭалатәи аҭирақәеи рҟынтәи агәаҭарақәа инарықәршәаны, ван Гог иусумҭақәа адунеи аҿы [[Список самых дорогих картин|зегь реиҳа зыхә ҳаракқәоу]] иреиуоуп, 100 миллион инареиҳаны (2011 шықәсазтәи аеквивалент инақәршәаны) иҭииз рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп: «[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]», «[[Портрет почтальона Жозефа Рулена|Аԥошьҭаныҟәгаҩ Жозеф Рулен ипортреҭ]]», «[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]]». “[[Пшеничное поле с кипарисами|Акипарис ҵлақәа ахьгыло ачарыц мыхурсҭа]]” 1993 шықәсазы 57 миллион доллар ҳәа иҭиин, уи аамҭазы уи даараӡа ахә ҳаракын ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы иара иҭыхымҭа “[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Алымҳа ԥҟани аҭаҭыныжәгеи зну ахатәы портреҭ]]” 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы иҭиин. Уи ахәԥса 80-90 миллион доллар рҟынӡа инеиуан. Ван Гог иҭыхымҭа "[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]]" аукцион аҿы 82,5 миллион доллар ҳәа ирҭиит. «Ицәаӷәоу амыхурсҭеи ацәаӷәаҩи» Ниу-Иорктәи аукционтә ҩнаҿынтә 81,3 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>''Andrew Decker''. [http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725001800/http://www.artnet.com/magazine_pre2000/features/decker/decker11-4-98.asp |date=2011-07-25 }} The Silent Boom{{In lang|en}}, ''Artnet.com''.</ref><ref>[http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ «Top 10 Most Expensive Paintings»]{{In lang|en}}, ''TipTopTens.com''. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130317003143/http://www.tiptoptens.com/2011/07/16/top-10-most-expensive-paintings/ |date=2013-03-17 }}.</ref><ref>''G. Fernández''. [https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ The Most Expensive Paintings ever sold] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210609221652/https://theartwolf.com/art-market/most-expensive-paintings/ |date=2021-06-09 }}{{In lang|en}}, ''TheArtWolf.com''.</ref><ref>{{cite web |url=http://vangogh-world.ru/ |title=Винсент Ван Гог |website=Мир Ван Гога |access-date=2012-04-24 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120607042553/http://vangogh-world.ru/ |archive-date=2012-06-07 |url-status=live }}</ref><ref>[http://tass.ru/kultura/4725770 Картину Ван Гога продали на аукционе в США за $81,3 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171114191149/http://tass.ru/kultura/4725770 |date=2017-11-14 }}.</ref>
Лаҵарамза 14, 2021 шықәсазы [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] ақалақь «[[Кристис]]» аукцион аҿы, аимпрессионист иҭыхымҭа "Тренктаи ацҳа" 39 миллион доллар инарыцны ирҭиит.<ref>[https://tass.ru/kultura/11370693 Картину Ван Гога продали на аукционе за $39,2 млн] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210514021038/https://tass.ru/kultura/11370693 |date=2021-05-14 }}.</ref>
2025 шықәсазы аҟаза иҭыхымҭа “Парижтәи ароманқәеи аҵәца иҭагыло агәили ” Ниу-Иорктәи аукцион Сотбис аҟны 62,7 миллион доллар ҳәа ирҭиит.<ref>{{Cite web|access-date=2025-11-27|date=2025-11-27|lang=ru|title=В США картина Ван Гога ушла с молотка за $62,7 млн - Газета.Ru {{!}} Новости|url=https://www.gazeta.ru/culture/news/2025/11/21/27240259.shtml|website=Газета.Ru}}</ref>
=== Анырра ===
Тео иахь ииҩыз аҵыхәтәантәи исаламшәҟәаҿы Винсент ахшара ахьимамыз азы, исахьаҭыхымҭақәа ихылҵшьҭрақәа реиԥш дшырзыҟаз атәы иҩуан. Аҭоурыхҭҵааҩ [[Саймон Шама|Саимон Шама]] уи дазхәыцуа алкаа ҟаиҵеит «иашаҵәҟьаны ахшара диман — [[экспрессионизм|аекспрессионизм]], насгьы ахылҵшьҭра рацәаны» ҳәа. Шама ван Гог истиль аелементқәа зхы иазырхәаз асахьаҭыхҩцәа рацәаҩны рыӡбахә иҳәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Кунинг, Виллем де|Уиллем де Кунинг]], [[Говард Ходжкин|Говард Хоџькин]], [[Поллок, Джексон|Џьексон Поллок]]. [[Фовизм|Афовистцәа]] аԥштәи ахархәара аҳәаақәа дырҭбааит, «[[Die Brücke]]» агәыԥ аҟынтәи анемец експрессионистцәеи, егьырҭ заатәи [[модернизм|амодернистцәеи]] реиԥш. 1940-1950-тәи ашықәсқәа рзы иҟаз [[Абстрактный экспрессионизм|абстракттә експрессионизм]] Ван Гог иҭыхымҭақәа рҷыдарақәа анырра анаҭеит ҳәа ԥхьаӡоуп. Аҟазараҭҵааҩ Сиу Хаббард аӡыргара ''Винсент ван Гоги аекспрессионизми" иазкны абас иҳәоит:<ref>''Schama, Simon''. Wheatfield with Crows{{In lang|en}}. Simon Schama’s Power of Art, 2006. Documentary, from 59:20.</ref><ref>[http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 "Glossary: Fauvism]{{In lang|en}}, Tate. {{Wayback|url=http://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=102 |date=20100517015050 }}.</ref><ref>''David Minthorn''. [https://www.usatoday.com/travel/destinations/2007-03-22-van-gogh-new-york_N.htm NYC exhibit highlights van Gogh’s impact on German modernists]{{In lang|en}}, USA Today, 2007.</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ҩажәатәи ашәышықәса алагамҭазы Ван Гог аекспрессионистцәа асахьаркыратә бызшәа ҿыц риҭеит, уи хыхь-хыхь акәымкәа, инарҵауланы аҵакы аилкаара алнаршон. Иара убасгьы машәыршәа акәӡам, уи аамҭазы [[Зигмунд Фрейд|Фреид]] [[подсознание|агәынхәҵысҭа]] аҵаулара ахьааиртыз. Ари зеиԥшыҟам иҟәышу ацәыргақәҵа Ван Гог ихәҭоу аҭыԥ аҿы днанагоит: [[Искусство модернизма|амодерн аҟазара]] амҩа аартҩы иҭыԥ аҿы.
{{oq|en|At the beginning of the twentieth century Van Gogh gave the Expressionists a new painterly language which enabled them to go beyond surface appearance and penetrate deeper essential truths. It is no coincidence that at this very moment Freud was also mining the depths of that essentially modern domain -the subconscious. This beautiful and intelligent exhibition places Van Gogh where he firmly belongs; as the trailblazer of modern art.}}
{{Ацитата алгара|источник=Hubbard, Sue. «[http://www.suehubbard.com/sue-hubbard-on-vincent-van-gogh.htm Vincent Van Gogh and Expressionism]». ''Independent'', 2007}}
1957 азы, абританиатә сахьаҭыхҩы [[Бэкон, Фрэнсис (художник)|Френсис Бекон]] (1909-1992) ван Гог иусумҭа «Тарасконҟа амҩа иқу асахьаҭыхҩы» арепродукциа шьаҭас иҟаҵаны, аоригинал Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьраан иқәхын, иусумҭақәа рсериа аԥиҵеит. Бекон арҿиаразы агәаҳәара изҭаз асахьа мацара акәӡамызт, ван Гог ихаҭагьы, Бекон «итәымуаҩу, имыцху ауаҩы» ҳәа диԥхьаӡон —уи Бекон усҟантәи игәалаҟазаара иақәшәоз азыҟазаашьа акәын.
[[Афаил:Vincent van Gogh standbeeld in Nuenen.jpg|мини|Ниуенен игылоу Ван Гог ибаҟа]]
Анаҩс, ирландиатәи асахьаҭыхҩы ван Гог аҟазараҿы итеориақәа ихы рыдикылон, ван Гог иашьа Тео иахь иишьҭыз асаламшәҟәы аҟынтәи ацәаҳәақәа ааигон: “асахьаҭыхҩы иашаҵәҟьақәа амаҭәарқәа шыҟаҵәҟьоу еиԥш акәӡам ишҭырхуа... Урҭ рсахьа ҭырхуеит, избан акәзар дара рхы еиԥш ирбоит.”<ref>''Farr, Dennis; Peppiatt, Michael; Yard, Sally''. Francis Bacon: A Retrospective{{In lang|en}}. Harry N Abrams, 1999. 112. ISBN 0-8109-2925-2.</ref>
Жьҭаарамза 2009ш. инаркны ажьырныҳәамза 2010 нӡа, Амстердамтәи [[Музей Винсента Ван Гога|Винсент ван Гог имузеи]] аҿы аҟаза исалам шәҟәқәа ирызку ацәыргақәҵа мҩаԥысит, анаҩс, ажьырныҳәамза анҵәамҭа инаркны мшаԥымза 2010 ш. рҟынӡа, ацәыргақәҵа [[Лондон|Лондонтәи]] [[Королевская академия художеств|Аҟазаратә Академиахь]] ииаган.<ref>[https://gart.gallery/ The Art Newspaper]{{In lang|en}}. {{Wayback|url=https://gart.gallery/ |date=20121120205555 }}.</ref><ref>{{cite web |url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |title=The Real Van Gogh: The Artist and His Letters |lang=en |publisher=Royal Academy of Arts |archive-url=https://www.webcitation.org/69yVfRTIq?url=http://www.royalacademy.org.uk/exhibitions/vangogh/ |archive-date=2012-08-17}}</ref>
== Агалереиа ==
{{main|Винсент Ван Гог исахьақәа рсиа|Винсент Ван Гог иҭыхымҭақәа рсиа}}
<gallery class="center" caption="Ахатәы портреҭқәа">
Афаил:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|“Ахатәы портреҭ. Асахьаҭыхҩы иеиԥш” (1888)
Афаил:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|“Ахатәы портреҭ. [[Гоген, Поль|Поль Гоген]] изкны” (1888)
Афаил:VanGogh 1887 Selbstbildnis.jpg|"Ахатәы портреҭ" (1887)
Афаил:Autoportrait de Vincent van Gogh.JPG|"Ахатә портреҭ" (1889)
Афаил:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|"Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны" (1889)
Афаил:Vincent Willem van Gogh 106.jpg|"[[Автопортрет с отрезанным ухом и трубкой|Ахатә портреҭ слымҳа ҿаҳәаны, аҭаҭыныжәга кны]]" (1889)
</gallery>
<gallery class="center" caption="«Азараҟьақәа»">
Афаил:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|«[[Подсолнухи (Ван Гог)|Азараҟьақәа]]»(1888)
Афаил:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|«Аҩара иаҿу азараҟьақәа ԥшьба» (1887)
</gallery>
<gallery class="center" caption="«Аирисқәа»">
Афаил:VanGogh-View of Arles with Irises.jpg|Арльи аирисқәеи рсахьа» (1889)
Афаил:VanGogh-Irises 1.jpg|[[Ирисы (картина Ван Гога)|Аирисқәа]] (1889)
Афаил:VanGogh-Irises 2.jpg|Аирисқәа (1889)
Афаил:VanGogh-Irises 3.jpg|Аирисқәа (1890)
</gallery>
<gallery class="center" caption="Апеизажқәа">
Афаил:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|[[Валуны и дуб|Ахаҳә дуқәеи аџьҵлеи]] (1888)
Афаил:Van Gogh - Terrace of a Café at Night (Place du Forum) 1888.jpg|[[Ночная терраса кафе|Акаҳуажәырҭа атерраса уахынла]] (1888)
Афаил:VanGogh-starry night.jpg|"[[Звёздная ночь|Еҵәала иҩычоу аҵх]]" (1889)
Афаил:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|[[Пейзаж в Овере после дождя|Ақәаура ашьҭахь Овертәи апеизаж]] (1890)
Афаил:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|[[Пшеничное поле с воронами|Ачарыц мыхурсҭеи аҟәараанқәеи]] (1890)
</gallery>
<gallery class="center" caption="Апортреҭқәа">
Афаил:Van Gogh - Portrait of Pere Tanguy 1887-8.JPG|[[Портрет Папаши Танги (картина)|Аб Танги ипортреҭ]] (1887)
Афаил:Vincent van Gogh - In the café - Agostina Segatori in Le Tambourin - Google Art Project 2.jpg|[[Агостина Сегатори в кафе «Тамбурин»|Агостина Сегатори акаҳуажәырҭа «Тамбурин» аҟны]] (1887)
Афаил:Vincent Willem van Gogh 090.jpg|[[Портрет доктора Рея|Аҳақьым Реи ипортреҭ]] (1889)
Афаил:Portrait of Dr. Gachet.jpg|[[Портрет доктора Гаше|Аҳақьым Гаше ипортреҭ]] (1890)
</gallery>
<gallery class="center" caption="Еиуеиԥшым">
Афаил:Vincent Willem van Gogh 037.jpg|[[Прогулка заключённых (картина)|Абаандаҩцәа рнеиааира]] (1889)
Афаил:Pink Roses van Gogh.jpg|[[Розовые розы (картина)|Агәилԥшшәы змоу агәилқәа]] (1890)
</gallery>
== Асахьаҭыхымҭақәа авандализм рзура ==
2022 шықәса жьҭаарамзазы, Лондонтәи Амилаҭтә Галереиаҿы, ҩыџьа активисткацәа Ван Гог исахьаҭыхымҭа « [[Подсолнухи (картина Ван Гога)|Азараҟьақәа]]» [[Консервы|аконсервтә]] [[томатный суп|томаттә суп]] рықәырҭәеит. Асахьа 84 миллион доллар иаԥсоуп ҳәа ԥхьаӡоуп. Фиби Пламмер акциа аан, активисткацәа руаӡәык иазгәалҭеит: «Миллионҩыла амла иакуа, ахьҭа иакуа аҭаацәарақәа абылтәы рымаӡам. Урҭ банкак асуԥҵәҟьа рзырԥхаӡом.» Аӡӷабцәа Just Stop Oil ҳәа изышьҭоу агәыԥ иалан, урҭ Твиттер адаҟьаҿы акциа иазку апост анырҵеит. Активисткацәа рфотосахьа атекст ацын: “Аҟазара аԥсҭазаара аасҭа ахә ҳаракума? Афатә аасҭа? Аиашара аасҭа? Ахәԥсақәа рыцлареи аҳауа акризиси абылтәы иадҳәалоуп».<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.kommersant.ru/doc/5618304|title=В Лондоне экоактивистки облили томатным супом картину Ван Гога «Подсолнухи»|website=www.kommersant.ru|date=2022-10-14|access-date=2022-10-14|archive-date=2022-10-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20221022002833/https://www.kommersant.ru/doc/5618304|url-status=live}}</ref>
== Агәаларшәара ==
[[Афаил:Kirk Douglas - Vincent van Gogh.jpg|мини|190px|[[Кирк Дуглас]] ван Гог ироль наигӡоит «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара азгәышьра]]» аҟны]]
* [[Меркури|Меркури]] [[Ван Гог (кратер)|акратер]] ван Гог ихьӡ ахҵоуп.
* Асахьаҭыхҩы 1974 шықәсазы иҭрыжьыз Бельгиатәи аԥошьҭатә марка дануп.
* Овер-сиур-Уаз ақалақь амҩаду Винсент ван Гог ихьӡ ахҵан, уаҟа аҟаза иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амзқәа рзы дынхон.
* [[Маклин, Дон (певец)|Дон Маклин]] иашәа "[[Vincent (песня)|Винсент]]" Винсент ван Гог изкуп.
* Ипортреҭ ахархәара аиуит B£20 [[Банкнота|абанкнотаҿы]] ([[Брикстонский фунт|брикстонтәи афунтқәа]]) раԥхьаӡа акәны 2009 ш. рзы иҭыҵыз.<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|title=Брикстонский фунт|website=Турбина.ру|date=2019-03-21|access-date=2021-05-26|archive-date=2020-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20200226021949/https://turbina.ru/guide/Brikston-Velikobritaniya-126224/Otzyvy/Poleznoe/Mestnye-osobennosti/3/0/-1/Brikstonskiy-funt-87572/|url-status=live}}</ref>
* [[Трофимов, Сергей Вячеславович|Сергеи Трофимов]] иашәа “Ван Гог” аҟаза изкуп.
== Дахьаарԥшу акиноқәа ==
* [[Дуглас, Кирк|Кирк Дуглас]] — «[[Жажда жизни (фильм, 1956)|Аԥсҭазаара агәазыҳәара]]», 1956
* [[Рот, Тим|Тим Рот]] — "[[Винсент и Тео|Винсенти Теои]]", 1990
* [[Скорсезе, Мартин|Мартин Скорсезе]] — «[[Сны (фильм, 1990)|Аԥхыӡқәа]]», 1990
* [[Дютрон, Жак|Жак Диутрон]] — «[[Ван Гог (фильм, 1991)|Ван Гог]]», 1991
* [[Камбербэтч, Бенедикт|Бенедикт Камбербетч]] — « [[Ван Гог (фильм, 2010)|Ван Гог]]», 2010
* [[Карран, Тони|Тони Карран]] — абритантә телесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]», 2010 [[Доктор Кто (5-й сезон)|ахәбатәи асезон]] [[Винсент и Доктор|ажәабатәи асериа]].
* [[Дефо, Уиллем|Уиллем Дефо]] — «[[Ван Гог. На пороге вечности|Ван Гог. Инарцәымҩа]]", 2018
2017 шықәса рашәарамзазы [[Международный фестиваль анимационных фильмов в Анси|Анси имҩаԥысуаз анимациатә кино жәларбжьаратәи афестиваль]] аҟны иӡырыргеит британиеи, польшеи, америкеи еицҭырхыз амультфильм “[[Ван Гог. С любовью, Винсент|Ван Гог. Бзиабарала, Винсент]]». Ари адунеи аҿы раԥхьаӡатәи зметраж еиҵыху анимациатә фильмуп, аҿыханҵа атехникала иҟаҵоу [[Масляные краски|ахәшашәыгала]] иҭыху, 62,450 кадр зегьы Ван Гог дызлаҭыхуаз астиль ала иҟаҵоуп. Аперсонаж хада ироль наигӡоит польшатәи актиор Роберт Гулачик.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* [http://apsnyteka.org/file/100_tekstov_na_abkhazskonm_yazyke_2015_abh.pdf «100 текстк аԥсышәала», Аҟәа: Агәыҳалалратә Фонд Аԥсны аҿиара Афонд «Амшра», 2015]
* ''Ван Гог.'' Письма / Пер. с голл. — {{Л.}}—{{М.}}, 1966.
* {{Книга|ref=Бейли|автор=Бейли, Мартин|заглавие=Неизвестный Ван Гог. Последний год жизни художника|ответственный=Пер. с англ. И. Матвеевой; научная редакция Л. Левицкая|год=2019|место=М.|издательство=Манн, Иванов и Фербер|страниц=224|isbn=978-5-00146-220-0}}
* ''Ревалд Дж.'' Постимпрессионизм / Пер. с англ. — Т. 1. — {{Л.}}—{{М.}}, 1962.
* ''Перрюшо А.'' Жизнь Ван Гога / Пер. с франц. — {{М.}}, 1973.
* {{книга |автор=Эник, Натали. |заглавие=Слава Ван Гога. Опыт антропологии восхищения |ответственный=Пер. с фр. Карена Саркисова |место=М. |издательство=V-A-C press |год=2014 |страниц=384 |isbn=978-5-9904389-6-5 |тираж=1500 }}
* {{книга |автор=[[Мурина, Елена Борисовна|Мурина Елена]]. |часть= |ссылка часть= |заглавие=Ван Гог |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=М. |издательство=[[Искусство (издательство)|Искусство]] |год=1978 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=440 |серия= |isbn= |тираж=30000 |ref= }}
* {{Книга|ref=Найфи, Уайт-Смит|автор=Найфи, Стивен; Уайт-Смит, Грегори|заглавие=Ван Гог. Жизнь: В 2 томах|ответственный=пер. с англ. О. Якименко, Е. Желтовой; под ред. А. Щениковой-Архаровой|год=2016|место=СПб|издательство=Азбука|страниц=672|isbn=978-5-389-06935-0}}
* ''Дмитриева Н. А.'' Винсент Ван Гог. Человек и художник. — {{М.}}: Наука, 1980. — 404 с.
* ''[[Стоун, Ирвинг|Стоун И.]]'' [[Жажда жизни (книга)]]. Повесть о Винсенте Ван Гоге / Пер. с англ. — {{М.}}: Правда, 1988.
* Constantino Porcu. ''Van Gogh. Zijn leven en de kunst''. — Нидерланды, 2004. — (Серия ''Kunstklassiekers'').{{In lang|nl}}
* Wolf Stadler. ''Vincent van Gogh''. Amsterdam Boek, 1974. (Серия ''De Grote Meesters''){{In lang|nl}}
* Frank Kools. ''Vincent van Gogh en zijn geboorteplaats: als een boer van Zundert''. De Walburg Pers, 1990.{{In lang|nl}}
* ''Козлов Г.'' [http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/3966/ Легенда о Ван Гоге] // Вокруг света. — 2007. — № 7.
* ''Ван Гог В.'' Письма к друзьям / Пер. с фр. П. Мелковой. — {{СПб}}: Азбука; Азбука-Аттикус, 2012. — 224 с. — (Азбука-классика). — 5000 экз. — ISBN 978-5-389-03122-7.
* ''Гордеева М., Перова Д.'' Винсент Ван Гог // Великие художники. — Т. 18. — {{К.}}: Комсомольская правда — Украина, 2010. — 48 с.
* {{книга |автор=David Sweetman |заглавие=Van Gogh: His Life and His Art |ссылка=https://archive.org/details/vangoghhislifehi0000swee_o1o6 |издательство=Touchstone |год=1990 |isbn=978-0-671-74338-3 |ref=Sweetman }}
* {{книга |автор=Deborah Hayden |заглавие=Pox: Genius, Madness and the Mysteries of Syphilis |ссылка=https://archive.org/details/poxgeniusmadness0000hayd |издательство=Basic Books |год=2003 |isbn=978-0-465-02881-8 |ref=Hayden }}
* {{книга |автор=Wouter Van der Veen, Peter Knapp |заглавие=Van Gogh in Auvers: His Last Days |издательство=Monacelli Press |год=2010 |isbn=978-1-58093-301-8 |ref=Van der Veen }}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://vangogh-art.ru vangogh-art.ru — Искусство ван Гога]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200806012135/http://vangogh-art.ru/ |date=2020-08-06 }}
* [http://art-vangogh.com/index.html art-vangogh.com — Сайт, посвящённый творчеству и биографии ван Гога]
* [https://artrue.ru/style/postimpressionism/vangogh/gollandskij-period-van-goga.html Голландский период ван Гога]
* [https://gallerix.ru/album/Vincent-Van-Gogh Полная галерея картин ван Гога] на Gallerix.ru
* [https://www.wm-painting.ru/MasterPieces/p19_sectionid/18/p19_imageid/142 Картины ван Гога с описанием]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{dmoz|Arts/Art_History/Artists/G/Gogh,_Vincent_van/|Винсент Ван Гог}}
* [https://www.vesti.ru/nauka/article/2483016 Гениальному безумцу Ван Гогу поставили новый диагноз] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 9 ноября 2020
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1853 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Хәажәкырамза 30 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1890 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынгәымза 29 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Винсент Виллем ван Гог| ]]
[[Акатегориа:Недерландтәи асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Недерландтәи ақьырсианцәа]]
6op5qz7rp1us5th6ba08r1mm9bxob6g
Наполеон Бонапарт
0
9229
172597
171907
2026-08-24T13:29:26Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Наполеон Бонапарт]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171907
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик|ахатәы хьӡы=Napulione Buonaparte,
Napoleone di Buonaparte|аира арыцхә={{date|15|8|1769}}|аԥсра арыцхә={{date|5|5|1821}}|аԥсра зыхҟьаз=аца акьыба|атәылауаҩра=Франциа|аԥҳәыс=Жозефина Богарне (1796 ш.–1809 ш.),
Австриатәи Мариа-Луиза (1810 ш.–1821 ш.)|ацынхаҩы=Мариа Валевскаиа,
Полин Фуре,
Emilie Kraus von Wolfsberg,
Elisabeth de Vaudey,
Елеонора Дениуель де ла Плень,
Джузеппина Грассини,
Альбина де Монтолон|ани аби=Летициа Рамолино,
Карло Буонапарте|ахәыҷқәа=Наполеон II,
Шарль Леон,
Александр Жозеф Флориан Колонна-Валевски,
Оиген Мегерле фон Миульфельд,
Жиуль Бартелеми Сен-Илер|ауацәа=Елиза Бонапарт, Лиудовик I Бонапарт, Каролина Бонапарт, Полина Бонапарт, Жозеф Бонапарт , Лиусьен Бонапарт , Жером Бонапарт, ихьӡыдоу аԥҳа, Бонапарте (аишьцәеи аиаҳәшьцәеи), Камилло Боргезе (аԥшәма иашьа, ма аԥшәмаԥҳәыс лашьа), Стефаниа Богарне (ииааӡоз аԥҳа), Евгени Богарне (ииааӡоз аԥа), Наполеон III (иашьа иԥа)|анхарҭа=Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха (1815 ш.–1821 ш.), Аиаччо (1769 ш.–1779 ш.), Париж (1792 ш.–1814 ш.), Ельба (1814 ш.–1815 ш.)|алма-матер=Арратә школ|аусура=аполитик,
аҳәынҭқарратә усзуҩы,
афицар,
арҿиамҭақәа реизгаҩ,
аимператор,
асуверен,
арратә активист,
ар рԥыза,
аҳ,
ар рфицар|адин=акатоликра, адеизм|анашьамҭақәа=Аслан аорден акавалер
Виуртембергтәи агәыргьын орден
Аиашара орден
Серафимцәа рорден
Лиудвиг иорден|абызшәақәа=Афранцыз бызшәа,
акорсик бызшәа|аԥсыжра аҭыԥ=Ацқьа Лиудовик иныхабаа Аинвалидцәа рыҩны Анышәынҭра арха|ахьӡ=Наполеон Бонапарт|афото=Andrea Appiani, , Kaiserliche Schatzkammer Wien - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821) als König von Italien - GG 2346 - Kunsthistorisches Museum.jpg|анаԥынҵамҭа=Napoleon signature.svg}}'''Наполеон I Бонапарт''' ({{lang-fr|Napoléon Bonaparte}}. [napoleˈɔ bɔnɑˈpaˈt], {{lang-co|Napulione Buonaparte}}, {{lang-it|Napoleone Buonaparte}}; [[нанҳәамза 15]], [[1769]], [[Аиаччо]], [[Корсика]] — [[лаҵарамза 5]], [[1821]], [[Лонгвуд]], [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха]]) — [[афранцызцәа римператор]] ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. Empereur des Français) 1804 — 1814, 1815 ашықәсқәа рзы, иахьатәи [[афранцыз ҳәынҭқарра]] ашьаҭа зкыз аҳәынҭқарратә усзуҩы, [[ар рԥыза]], [[Мраҭашәара]] <ref name=":0">{{cite web|title=Napoleon I|url=https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|publisher=Britannica|access-date=2017-05-29|lang=en|archive-date=2018-01-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20180112122322/https://www.britannica.com/biography/Napoleon-I|url-status=live}}</ref> аҭоурых аҿы еиҳа иналукааша аусзуҩцәа дыруаӡәкуп.
Наполеоне Буонапарте (ус ихы иазиҳәон 1796 шықәсанӡа){{sfn|Чандлер|2011|с=31}} ипрофессионалтә арратә маҵзура хациркит 1785 шықәсазы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы. [[Афранцыз револиуциа Ду]] ашықәсқәа рзы, ԥхынҷкәынмза 18, 1793 шықәсазы, Тулон анырга ашьҭахь, [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. [[Вандемьер 13]], 1795 шықәсазтәи ақәгылара ашьаҽраан ихадоу ароль анынаигӡа ашьҭахь, [[Адиректориа|Адиректориаҿы]] [[Адивизиатә еинрал|адивизиатә еинралс]], иара убас атыл арратә мчрақәа реиҳабыс дҟалеит. Хәажәкырамза 2, 1796 шықәсазы [[Италиатәи ар]] ркомандаҟаҵаҩыс дҟаҵан. 1798 — 1799 ашықәсқәа рзы [[Мсырҟа арратә експедициа|Мсырҟа ицоз арратә експедициа]] напхгара аиҭон{{Аиасра|Арратә кариера }}.
Абҵарамза, 1799 шықәсазы ([[Бриумер]] 18) [[аҳәынҭқарратә аарҳәра|аҳәынҭқарра еилаҩынтара]] мҩаԥигеит, [[актәи консулны]] дҟалеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы аполитикатәи административтәи реформақәа мҩаԥганы, хәыҷы-хәыҷла [[адиктатортә мчра]] аҟынӡа днаӡеит{{Аиасра|Аконсулра }}.
Лаҵарамза 18, 1804 шықәсазы [[императорс]] дҟаҵан. Ақәҿиарақәа змаз [[Наполеон иеибашьрақәа]], еиҳаракгьы 1805 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]], 1806 — 1807 шықәсқәа рызтәи [[Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа|Пруссиатәии Польшатәии акампаниақәа,]]1809 шықәсазтәи [[Австриатәи акампаниа]] аконтинент аҿы Франциа аҳәынҭқарра хаданы аҟаҵара иацхрааит. Аха Наполеони «амшынқәа раҳкәажә» ҳәа изышьҭаз [[Британиаду|Британиа Дуи]] иманшәаламхаз реиндаҭлара ари астатус инагӡаны ашьақәнарӷәӷәара алнаршомызт{{Аиасра|Аимпериа ашьақәгылара }}.
Наполеон I [[Урыстәылатәи аимпериа]] данабашьуаз,[[1812 шықәсазтәи аибашьра|1812 шықәсазтәи аибашьраан]], данаҵаха, Европатәи аҳәынҭқаррақәа афранцызҿагыларатә коалициа шьақәдыргылеит. Наполеон [[Леипциг]] амҵан [[Ажәларқәа реибашьра]] данаҵаха, адгылаҩцәа еиду рыр шьҭа дзырҿагыломызт. Акоалициа рыр Париж ианалала ашьҭахь, мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы, аимператор итәарҭа аанижьит, [[Ельба адгьылбжьаха|Ельба адгьылбжьахахь]] дахыргеит{{Аиасра|Аимпериа акризис }}.
Афранцыз тәарҭахь дхынҳәит хәажәкырамза, 1815 шықәсазы ([[шәымш]] ҳәа). [[Ватерлоо]] аибашьраҿы данаҵаха, ԥхынгәымза 22, 1815 шықәсазы аимператор [[аҩынтә раан аҳра мап ацәикыр акәхеит|аҩынтә раангьы аҳра мап ацәикыр акәхеит]]{{Аиасра|Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи}}.
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы]] дынхон, англызцәа дытҟәаны дрыман, уаҟа ауп [[аца акьыба]] иахҟьаны иԥсҭазаара дахьалҵызгьы. Уи ибаҩ-ишаҩ 1840 шықәса раахыс [[Париж]] [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы иҟоуп{{Аиасра|Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха}}.
== Заатәи ашықәсқәа ==
=== Ахылҵшьҭра ===
{{main|Наполеон иҭаацәа }}
Наполеон диит 1769 шықәсазы нанҳәа 15 рзы, [[Корсика]] адгьылбжьахаҿы иҟоу [[Аиаччо]] ақалақь аҿы, [[Карло Мариа Буонапарти]] [[Мариа Летициа Рамолинои]] рҭаацәараҿы. Корсика акыр аамҭа [[Генуатәи Аҳәынҭқарра]] анапхгара аҵаҟа иҟан. 1755 шықәсазы Корсика Генуатәи аҳратәра аҟынтәи ахақәиҭра аиуит, убри аамҭа инаркны [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррак]] аҳасабала аҭыԥантәи адгьыл зтәыз [[Паскуале Паоли]] инапхгара аҵаҟа иҟан, уи ицхырааҩ гәакьа Наполеон иаб иакәын.
[[Файл:Carlo Maria Bonaparte.jpg|thumb|left|129px|[[Карло Буонапарте]]. [[Жироде-Триозон, Анн-Луи|Жироде-Триозон]] (1806)]]
1768 шықәсазы Генуатәи Аҳәынҭқарра Корсика азинқәа Франциатәи аҳ [[Лиудовик XV]] 40 миллион ливр ҳәа инаҭеит. 1769 шықәса лаҵарамзазы [[Понте-Нуово аибашьраҿы]] Франциатәи ар Корсикатәи ақәгылаҩцәа ириааит. Паоли 340-ҩык ицнагаҩцәеи иареи Англиаҟа нхара ицеит. Наполеон иани иаби Корсика иаанхеит; иара ихаҭа диит абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь хымз анҵы. Паоли 1790-тәи ашықәсқәа рҟынӡа иара изы дҿырԥшыганы дыҟан{{sfn|Тиулар||с=32—34}}{{sfn|Roberts|2014|p=4}}.
{{CSS image crop|изобр=Letizia Bonaparte by Robert Lefèvre.jpg|позиция=|подпись=[[Летициа Рамолино]]. [[Лефевр, Робер|Робер Лефевр]] (1813)|ширина=150|общая=168|высота=|верх=9|право=12|низ=9|лево=10}}
Буонапарте аҭаацәара аристократиа маҷ иреиуан; Наполеон иабдуцәа ҭоурыхла [[Флоренциа]] инхон, 1529 шықәса инаркны Корсика инхон. Наполеон иаб, [[Карло Буонапарте]], аӡбаратә еилатәаҩыс аус иуан, насгьы амазаразы игәылацәа аӡбаратә ус рыҭаны, есышықәса 22,5-нызқь ливр иоуаз ахашәалахәы еизирҳарц иҽазишәон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}. Наполеон иан, [[Мариа Летициа Рамолино]], даара дыԥшӡан, амчхара лыман; Карлои лареи рҭаацәара аԥҵара еиҿыркааит рҭаацәа. Корсикатәи аҳәаақәеи амҩақәеи рзы зыԥсҭазаара иалҵхьаз аинспектор хада иԥҳа лаҳасабала, Летициа лхаҵа изаалгеит аихраҵага дуи асоциалтә статуси {{sfn|Broers|2014|p=37}}{{sfn|Roberts|2014|p=6}}. Наполеон 13-ҩык ахәыҷқәа рҟынтәи аҩбатәи иакәын, урҭ рахьынтә хәҩык ишыхәыҷқәаз рыԥсҭазаара иалҵит. Наполеон ихаҭа ида, ԥшьҩык иашьцәеи хҩык иаҳәшьцәеи рҭәымҭахь инеит{{sfn|Roberts|2014|p=7}}:
* [[Жозеф Бонапарт|Жозеф]] (1768—1844)
* [[Люсьен Бонапарт|Лиусиен]] (1775—1840)
* [[Элиза Бонапарт|Елиза]] (1777—1820)
* [[Луи Бонапарт|Луи]] (1778—1846)
* [[Полина Бонапарт|Полина]] (1780—1825)
* [[Каролина Бонапарт|Каролина]] (1782—1839)
* [[Жером Бонапарт|Жером]] (1784—1860)
Аиразы аршаҳаҭгаҿы иаб ижәла "Буонапарте" ҳәа ишыҟазгьы, ахәыҷы "Бонапарте" ҳәа дҭаҩын. Иани иаби ирҭаз ахьӡ Наполеоне лассы-лассы иуԥыло иҟамызт: уи 1478 шықәсазы [[Макиавелли, Никколо|Никколо Макиавелли]] иҩымҭа «[[Флоренциа аҭоурых]]» аҿы иуԥылоит; убасҵәҟьа уи иабдуцәа руаӡәк ихьӡын{{sfn|Roberts|2014|p=3}}.
=== Ахәыҷреи аҿареи ===
[[Файл:Ajaccio MN1JPG.jpg|thumb|150px|[[Дом-музей Бонапартов|Casa Buonaparte]] — Наполеон иҩны]]
Наполеон ихәыҷраамҭа иазкны иаҳдыруа маҷуп. Данхәыҷыз иара аимҳәа даргәаҟуан, иҟалап уи [[аимҳәаду]] акәын . Иани иашьа еиҳаби [[Жозеф]] изларҳәо ала, Наполеон ирацәаны даԥхьон, еиҳарак аҭоурыхтә литература. Аҩны ахԥатәи аихагылаҿы уада хәыҷык иԥшааит, уантәи лассы-лассы дылбаауамызт, аҭаацәаратә крыфарақәа бжьаижьуан. Наполеон ԥыҭрак ашьҭахь иҳәеит раԥхьаӡа акәны [[Руссо]] иҩымҭа «[[Елоиза Ҿыц]]» жәашықәса анихыҵуаз дшаԥхьаз. Аха, ас еиԥш иҟоу ихьысҳау [[аинтроверт]] ихаҿсахьа иақәшәом даныхәыҷыз "Troublemaker" ( [[Аиталиа бызшәа|аитал.]] «Rabulione» ){{sfn|Roberts|2014|p=8}} ҳәа ирҭаз ахьӡ ҷыда.
Наполеон ихатәы бызшәа [[Аиталиа бызшәа|Аиталиан бызшәа]] [[корсикатәи адиалект]] акәын. Иара аиталиан бызшәала аԥхьашьеи аҩышьеи иҵеит алагарҭатә школ аҿы, жәашықәса анихыҵуаз ауп [[афранцыз бызшәа]] аҵара даналага. Иԥсы ҭанаҵы аиталиантәи акцент ӷәӷәа иманы дцәажәон{{sfn|Roberts|2014|p=8}}. Карло Буонапартеи афранцызцәеи русеицуреи Корсика агубернатор аграф [[де Марбеф]] идгылареи рыбзоурала, Карло Буонапарте ҩыџьа иԥацәа Жозефи Наполеони рзы аҳратә [[стипендиақәа]] раиура илшеит. 1777 шықәсазы Карло Корсикатәи аамсҭцәа рҟынтәи Парижҟа депутатс далхын{{sfn|Roberts|2014|p=5}}. 1778 шықәсазы [[Версальҟа]] данцоз, ҩыџьа иԥацәеи, [[Екстәи]] асеминариаҿы астипендиа зауз [[иабхәында]] [[Фешгьы]] игеит. Жозефи Наполеони аамҭала [[Отион]] ақалақь аҿы иҟаз [[арратә лицеи]] иҭарҵеит, еиҳарак афранцыз бызшәа рҵарц азы{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон алицеи аҿы хымз ихигеит, убри аамҭа иалагӡаны иаб иҟаиҵеит Наполеон Бриенна ақалақь аҿы иҟаз акадеттә школ ахь диаргартә (Аҳратә стипендиа аиуразы аамысҭашәаратә хылҵшьҭра ашьақәырӷәӷәара аҭахын)<ref>{{книга
| автор = [[Кастело, Андре|André Castelot]]
| часть =
| заглавие =
| оригинал = I. Bonaparte & II. Napoléon
| язык = fr
| ссылка =
| издание =
| ответственный =
| место =
| издательство = Librairie Académique Perrin
| год = 1967 & 1968
| том = 1,2
| страницы = 10
| страниц =
| isbn =
}}</ref>.
[[Файл:Napoleon16Jahre.jpg|150px|thumb|left|Наполеон 16 шықәса анихыҵуаз (идырым автор амел еиқәаҵәала иҭихыз асахьа)]]
Лаҵарамза, 1779 шықәсазы Наполеон [[Бриенн-ле-Шато]] ақалақь аҿы иҟаз [[акадеттә школ]] (аколлеџь) дҭалеит {{sfn|Тюлар||с=35}}. Наполеон аколлеџь аҿы аҩызцәа имамызт, избан акәзар иара иҭаацәара рацәак ибеиамызт, ихатәрамызт, уи адагьы иара дпатриот дуун, насгьы Корсика атәтәҩцәа раҳасабала афранцызцәа ргәаӷ икын. Италиатәи ихьӡ иахҟьаны, иқәлацәа "Аԥынҵа иҭоу ачаз" ҳәа ихьӡырҵеит ( {{lang-fr|La-paille-au-nez}} ). Иҩызцәа шьоукы аҵәы иахьилырхуаз иахҟьаны, иара иҽыԥхьеикит, аԥхьара еиҳаны аамҭа иазикыр акәхеит. Иара дрыԥхьон [[Корнеил]], [[Расин]], [[Вольтер]], зегь реиҳа бзиа иибоз апоет [[Оссиан]] иакәын{{sfn|Roberts|2014|p=13}}. Наполеон еиҳарак [[Аматематика|аматематикеи]] аҭоурыхи бзиа ибон, [[Антикатә аамҭақәа|антикатә аамҭақәеи]], [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]], [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезарь]] реиԥш иҟоу аҭоурыхтә хаҿсахьақәеи дрызҿлымҳан. Наполеон аматематика, [[аҭоурых]], [[агеографиа]] рҿы ҷыдала ақәҿиарақәа иоуит; аха [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәеи]] [[Анемец бызшәа|агерман бызшәеи]] рҿы дыԥсыҽын . Уи адагьы, аҩраҿы агхақәа рацәаны ҟаиҵон, аха аԥхьара бзиа иахьибоз иабзоураны, истиль акырӡа еиӷьхеит. Рҵаҩцәақәаки иареи рыбжьара аимак-аиҿак иқәлацәа рыбжьара деицырдыруа дҟанаҵеит, насгьы хәыҷы-хәыҷла урҭ рнапхгаҩыс дҟалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=34}}{{sfn|Roberts|2014|p=11}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}.
Бриенна даныҟаз Наполеон иӡбеит артиллериа дазҟазахарц. Ари арратә ҟәшаҿы иматематикатә баҩхатәра ихәон, насгьы ара ихылҵшьҭра иахьмырԥшыкәа акариеразы алшара дуқәа иоуан. Аушьҭратә ԥышәарақәа аниҭи ашьҭахь, жьҭаарамза 1784 шықәсазы Наполеон [[Парижтәи арратә школ]] даанахәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=35}}{{sfn|Манфред|1987|с=15}}{{ref+|Уи ашықәс азы Парижтәи арратә школ аҭалара иашьҭан 202-ҩык акадеттә школқәа роушьҭымҭацәа, урҭ рахьынтә 136-ҩык роуп анҵәамҭатә ԥышәара иахысыз, 14-ҩык роуп артиллериа акласс ала иҭалаз {{sfn|Roberts|2014|p=16}}.|К}}. Уаҟа иара иҵон аматематика, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа, аҽықәтәашьа, [[арратә техника]], [[атактика]], иара убас [[Гибер|Гибери]] [[Грибовал|Грибовали]] русумҭақәа дрыԥхьеит. Паолии Корсикеи џьашьахәыс иахьыҟаиҵоз, насгьы Франциа иахьицәымӷыз рыла ирҵаҩцәа иршанхон{{sfn|Roberts|2014|p=15—16}}. Иара дзаҵәын, аҩызцәа имамызт, аха аӷацәа иман. Наполеони [[Пиккар де Фелиппо|Пиккар де Фелиппои]] рыбжьара итәаз [[Пико де Пикадиу]] иҭыԥ аҟынтәи дыбналеит, избан акәзар имаӡаз реиқәԥарақәа раан иара еснагь иқәшәон{{sfn|Манфред|1987|с=30}}.
Иааидкыланы Наполеон Корсика дыҟамызт аа-шықәса раҟара. [[Франциа]] аҵара ахьиҵоз иахьҟьаны дыфранцызны дҟалеит — дшыхәыҷыз арахь нхара диасит, насгьы акыр шықәса ара ихигеит, усҟантәи аамҭазы Франциатәи [[акультуратә]] нырра Европа иалалеит, насгьы ишьақәгылоз [[афранцызтә хаҭара]] даараӡа иугәаԥхаратәы иҟан {{sfn|Roberts|2014|p=10}}.
== Арратә кариера ==
=== Акариера алагамҭа ===
{{see also|Тулон амацәаз аҭакра|Вандемьертәи ақәгылара}}
[[Файл:Henri Félix Emmanuel Philippoteaux - Portrait of Napoleon Bonaparte.jpg|thumb|200px|Наполеон 1792 шықәсазы. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Феликс-Эмманиуель-Анри Филиппото]] ипортрет (1834)]]1782 шықәсазы Карло Мариа Буонапарте [[амжәаҵлақәа]] рааӡарҭа аартразы [[Аконцессиа|аконцессиеи]] акралтә гранти иоуит ([[Афранцыз бызшәа|афр]]. pépinière). Хышықәса рышьҭахь Корсика апарламент аконцессиа архынҳәит уи аилаӡарақәа рынамыгӡара ҽыҵгас иҟаҵаны. Буонапарте рҭаацәара ауал рықәны иаанхеит, уи адагьы агрант дырхынҳәыр акәын{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=72}}. Жәабранмза 24, 1785 шықәсазы раб иԥсҭазаара далҵит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=273}}{{sfn|Тюлар||с=36}} Аԥҟара ишаҳәо ала, аҭаацәара реиҳабыс дҟалар акәын аиашьа еиҳабы [[Жозеф]], аха Наполеон уи ихахьы игеит. Цәыббрамза 28 рзы иара аҿҳәараанӡа иҵара хиркәшеит, абҵарамза 3 рзы [[Валанс]] иҟаз артиллериатә [[полк де Ла Фер]] аҿы артиллериа алеитенант еиҵбы ичын иманы изҟазаратә кариера хациркит{{sfn|Чандлер|2011|с=35—36}} (афицартә патент иамҭаарбан цәыббрамза 1 азы, ачын шьақәырӷәӷәан ажьырныҳәамза 10, 1786 шықәсазы хымзтәи аԥышәаратә ҿҳәара ашьҭахь){{sfn|Itinéraire|2002|p=24—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}.
Ааӡарҭа иадҳәалаз аӡбаратә усқәеи ахарџьқәеи аҭаацәара зынӡа ихдырҵәеит. Цәыббрамза, 1786 шықәсазы Наполеон аулафахәы еиқәырханы аԥсшьара даҳәеит, анаҩс иара иҟаиҵаз аҳәарала аԥсшьара ҩынтә иацҵан{{sfn|Тюлар||с=37}}. Аԥсшьараан Наполеон иҭаацәара русқәа рҭыԥ иқәиҵарц даҿын, иара убас Парижҟагьы дцон{{sfn|Roberts|2014|p=18}}{{ref+|Ари аамҭа иаҵанакуеит Наполеон акаҳԥи иареи апарк аҿы реиԥылара аазырԥшуа ианҵамҭа, [[Пале-Роиаль]] иҟалап, усҟан ауп дара раԥхьаӡа акәны цәала-жьыла ианеизааигәаха {{sfn|Roberts|2014|p=22}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}.|К}}. Рашәарамза, 1788 шықәсазы аррамаҵурахьы дхынҳәуеит, иполк ахьиаргаз [[Осон]] дцоит. Иан длыцхраарц азы иулафахәы хәҭак илзынаишьҭуан. Даараӡа дӷарны дынхон, мышкахьы знык акрифон, аха иматериалтә ҭагылазаашьа шбааԥсыз инирԥшуамызт{{sfn|Чандлер|2011|с=37—39}}. Иара убри ашықәс азы Наполеон иҽазишәеит аулафахәы бзиа зшәоз, [[Османтәи аимпериа иабашьразы]] аҳәаанырцәтәи хатәгәаԥхарауаа еизызгоз [[Аурыс императортә ар]] иатәыз афицартә маҵзура аҽҭаҩра. Аха уи аԥхьа иааиз ақәҵара ишаҳәоз ала, аҳәаанырцәуаа анрыдыркылоз рчын ладырҟәуан, уи Наполеон игәамԥхеит<ref name=":1">{{cite web|url=http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|title=Как Наполеон чуть не стал русским офицером|date=2017-08-28|publisher=Сайт «История России»|access-date=2017-08-28|archive-date=2017-08-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170828232325/http://histrf.ru/biblioteka/book/kak-napolieon-chut-nie-stal-russkim-ofitsierom|url-status=live}}</ref>. Наполеон 1789 шықәсазы ари аҩыза аҳәара шыҟаиҵахьаз, насгьы хыхь иазгәаҭоу иреиԥшу амзызқәа ирыхьҟьаны мап шацәикыз атәы зҳәо аршаҳаҭга ыҟоуп. Ари азҵаара ҭызҵаауаз [[П. Шереметев]] Наполеон аурыс маҵзура далалар шиҭахыз атәы зҳәо ииашоу дыррақәа изымԥшааит, аха иҟоу аршаҳаҭгақәа рышьаҭала ус иҟазҭгьы алшон ҳәа иԥхьаӡоит<ref name=":2">{{статья|автор=[[Шереметев, Павел Сергеевич|П. Шереметев]]|заглавие=Бонапарт и русские в 1789 году и о Заборовском|выпуск=4|год=1910|издание=Летопись Историко-родословного общества в Москве|страницы=3, 4, 19|ссылка=http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4|archive-date=2023-03-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230325142922/http://elib.shpl.ru/ru/nodes/42992-vyp-4-24#mode/inspect/page/5/zoom/4}}</ref>.
Мшаԥымза, 1789 шықәсазы Наполеон акомандаҟаҵаҩ ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала [[Сиор]] ахь ддәықәҵан амлакра иахҟьаз абунт аанкыларазы{{sfn|Roberts|2014|p=26}}. Ԥхынгәымзазы, [[Бастилиа агарала]] иалагаз [[афранцыз револиуциа]] Наполеон корсикатәи ахақәиҭреи афранцыз хаҭареи рыбжьара акы алихыртә ҟанаҵеит. Ус шакәызгьы, усҟан ааӡарҭа иадҳәалаз апроблемақәа еиҳа дрызхәыцуан имҩаԥысуаз аполитикатә ԥсахрақәа раасҭа{{sfn|Roberts|2014|p=27}}. Наполеон ақәгыларақәа раанкылара дшалахәызгьы, [[Аконституциа аҩызцәа реилазаара]] раԥхьатәи адгылаҩцәа дыруаӡәкын. Аиаччо иашьа [[Лиусьен]] [[иакобинаа]] рыклуб далалеит. Нанҳәамза, 1789 шықәсазы Буонапарте ичымазара иахҟьаны ҩаԥхьа аԥсшьара аниоу, иԥсадгьыл ахь дцеит, уаҟа жәаа мзы дыҟан, иашьцәеи иареи ареволиуциатә мчқәа ирыдгыланы аҭыԥантәи аполитикатә қәԥара активла иалахәын. [[Аԥҵаратә еизара]] адепутат [[Саличетти|Саличеттии]] Наполеони Корсика [[Франциа адепартаментны]] аҟаҵара иадгылеит. Иалцаны иҟаз Паоли еиликаауан уи Франциа амчра еиҳагьы ишыӷәӷәанатәуаз, убри аҟнытә даҿагылон{{sfn|Roberts|2014|p=29—30}}. Ԥхынгәымза, 1790 шықәсазы Паоли адгьылбжьахахь дхынҳәны Корсика Франциа аҟынтәи ахы иақәитәхарц азы аусқәа рымҩаԥгара далагеит. Буонапарте аҭаацәара ареволиуциатә мчра хадақәеи, Корсика ауааԥсыра ирылаҵәаны иҟамыз [[ауахәаматә мазара амилаҭтәра]] ирықәшаҳаҭын{{sfn|Roberts|2014|p=32—33}}.
[[Файл:Bonaparte in Garrison at Auxonne.jpg|thumb|200px|Наполеони уи иашьа [[Луи|Луии]] [[Осон]] ианыҟаз. Асахьаҭ. [[Бревиль, Жак Онфруа де|Жак де Бревиль]] (1910)]]Жәабранмза, 1791 шықәсазы Наполеон иашьеиҵбы [[Луи]] диманы амаҵзурахьы дхынҳәит (иашьа иҵаразы Наполен иулафахәы аҟынтәи аԥара ишәон, Луи адашьмаҿы дыцәалар акәхон). Рашәарамза 1, 1791 шықәсазы алеитенант ичын иоун (мшаԥымза 1 инаркны астаршинра иоуит), Валансҟа диаргеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=42}}{{sfn|Roberts|2014|p=34—35}}. Иара убри ашықәс, нанҳәамзазы Корсика дцарц азы ҩаԥхьа аԥсшьара иоуит (ажьырныҳәамза 10, 1792 шықәсанӡа дыхнымҳәыр, [[Адезертир|ддезертирны]] дыԥхьаӡахоит ҳәа еибыҳәаны ԥшьымз аамҭа ирҭеит){{sfn|Roberts|2014|p=36}}. Наполеон Корсика даннеи, дырҩегьых аполитика иҽеиҭеит, ишьақәгылоз [[Амилаҭтә гвардиа|Амилаҭтә гвардиаҿы]] подполковникеиҵбыс дҟалеит{{ref+|Наполеон иалхра ахәдықәҵаразы аоппонентцәа дрықәымчуан, иара убас алхрақәа рымш аҽны хҩык анаԥшцәа рҟынтәи руаӡәк иӷьычра еиҿикааит. Корсика аполитикатә қәԥара уаанӡагьы аџьбарара аныԥшуан, аха Наполеон иҟаиҵаз Паоли агәынамӡара изцәырнагеит. Аха Саличетти Наполеон дидгылеит, убри аҟынтә алхрақәа рылҵшәақәа шьақәырӷәӷәан {{sfn|Roberts|2014|p=37}}.|К}}. Валансҟа иара уаҳа дыхнымҳәит. Паолии иареи аимак анроу, лаҵарамза, 1792 шықәсазы Париж арратә министррахь дцеит. Рашәарамзазы акапитан ичын иуоит (аха Наполеон Амилаҭтә гвардиаҿы иоуз аполковникеиҵбы ичын шьақәдырӷәӷәарц иҭахын). Цәыббрамза, 1785 шықәса инаркны цәыббрамза, 1792 шықәсанӡа Наполеон иааидкыланы ԥшьышықәса раҟара ԥсшьара дыҟан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}. Наполеон шаҳаҭс дрыман [[рашәара 20|рашәарамза 20]], [[нанҳәа 10|нанҳәамза 10]], [[цәыббра 2|цәыббрамза 2]] рзы Париж имҩаԥысуаз ахҭысқәа, акрал иахҳәара дадгылан, аха акрал иԥсыҽреи уи ихьчаҩцәа рлак-ҩакреи шигәамԥхоз атәы иҳәон{{sfn|Roberts|2014|p=37ff}}.
Жьҭаарамза, 1792 шықәсазы Наполеон Корсикаҟа дхынҳәит Амилаҭтә гвардиа аполковникеиҵбы инапынҵақәа рынагӡаразы{{sfn|Roberts|2014|p=40}}. Буонапарте раԥхьаӡатәи иеибашьратә ԥышәа — [[Сардинтәи акралра]] иаҵанакуаз адгьылбжьахақәа [[Маддалена|Маддаленеи]] [[Санто-Стефано|Санто-Стефанои]] рахь ицоз аекспедицақәа жәабранмза, 1793 шықәсазы. Корсика аҟынтәи иӡхыҵыз адесант ирласӡаны иԥыххаа иқәҵан, аха ҩ-бзарбзанки [[Амортира|амортиреи]] рыла ишьақәгылаз артиллериатә батареиа хәыҷы напхгара азҭоз акапитан Буонапарте далкаахеит: иара илшоз зегь ҟаиҵеит абзарбзанқәа реиқәырхаразы, аха уеизгьы урҭ аҟәараҿы иаанрыжьыр акәхеит{{sfn|Тюлар||с=47}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=54—55}}.
1793 шықәсазы [[Паоли]] [[Аконвент]] аҿаԥхьа ахара идҵан Корсика ареспубликатә Франциа аҟынтәи ахьыԥшымра аиурц дахьашьҭаз азы. Ахарадҵарақәа дрылахәын Наполеон иашьа [[Лиусьен]]. Аҵыхәтәан Буонапарте рҭаацәареи Паолии зынӡа еибаргәааит. Буонапарте рҭаацәара Корсика инагӡоу ахақәиҭтәра иазкыз Паоли икурс иаахтны иаҿагылеит. Рашәарамза, 1793 шықәсазы аполитикатә шәарҭара иахҟьаны, ҭаацәаныла Франица нхара ииасит{{sfn|Тюлар||с=47—48}}. Иара убри амзазы Паоли [[Георг III]] Корсика акрал иоуп ҳәа ирылеиҳәеит {{sfn|Roberts|2014|p=44}}.
Наполеон Ареволиуциатә [[Италиатә ар]], анаҩс [[Алада ар]] рҿы амаҵзура иоуит. Рашәарамза анҵәамҭазы иара иҩит иакобинра зныԥшуаз, Аконвет акомиссарцәа [[Саличетии]] [[Робеспьер иашьеиҵбы|Робеспьер иашьеиҵби]] рыбзоурала иҭыжьыз апамфлет [[«Уаххьа Боккер аҿы»]] ({{lang-fr|«Le Souper de Beaucaire»}}). Уи апамфлет иахҟьаны автор ареволиуциатә гәалаҟазаарақәа имоушәа агәаанагарақәа цәырҵит{{sfn|Roberts|2014|p=45—46}}{{sfn|Ленц|2003|с=17}}.
[[Файл:Napoleon à Toulon par Edouard Detaille.jpg|thumb|right|200px|Наполеон Тулон даныҟаз. Асахьаҭ. [[Детаиль, Жан Батист Едуард|Е. Детаиль]] (XIX век)]]Англызцәеи ароиалистцәеи [[Тулон]] иаанкыланы ирыман. Тулон амацәаз иҭакны измаз ар рахь днеит Бонапарт цәыббрамза, 1793 шықәсазы. Жьҭаарамзазы [[абаталион]] аиҳабы ичын иоуит ([[амаиор]] ичын иақәшәон). Тулон даныҟаз [[аԥхҭра]] ачымазара ихьит. Ари ачымазара акыршықәса даргәаҟуан{{sfn|Gueniffey|2015|p=190}}{{ref+|Аԥхҭра аекземахь ииасит. Сааҭрацәала ӡыршыла иҽаникәабоз деиӷьхон. 1802 шықәсазы ауп [[Корвизар, Жан-Никола|Корвизар]] Наполеон даныбзиаха {{sfn|Gueniffey|2015|p=691}}{{sfn|Roberts|2014|p=49}}.|К}}. Артиллериа аиҳабыс иҟаҵаз Бонапарт, ԥхынҷкәынмзазы [[арратә операциа]] шьахә мҩаԥигеит. Тулон ргеит, иара ихаҭа 24 шықәса анихыҵуаз Аконвент акомиссарцәа рҟынтәи [[абригадатә еинрал]] ичын иоуит. Ачын ҿыц иоуит ԥхынҷкәынмза 22, 1793 шықәсазы. Жәабранмза, 1794 шықәсазы Аконвент уи ишьақәнарӷәӷәеит{{sfn|Тюлар||с=53—54}}{{sfn|Чандлер|2011|с=46—51}}.
Жәабранмза 7 рзы Италиатәи ар артиллерист хадас даныҟарҵа, Наполеон [[Пьемонт акралра]] иаҿагылаз хәымчыбжьтәи акампаниа далахәын, Италиатәи ар аиҳабацәеи аибашьратә хҭысқәа ртеатри драбадырит, Арратә министррахь ажәалагалақәа ишьҭит Италиа ажәылара аиҿкааразы{{sfn|Чандлер|2011|с=53—55}}. Корсикаҟа арратә експедициа аиҿкааразы Наполеон лаҵарамза алагамҭазы [[Ницца|Ниццеи]] [[Антиб|Антиби]] дхынҳәит. Усҟан Наполеон аба, асапын зҭиуаз, зыԥсҭазаара иалҵхьаз амиллионер иԥҳа, жәаф шықәса зхыҵуаз [[Дезире Клари]] длеиҽырбо далагеит. Нанҳәамза, 1794 шықәсазы Дезире [[лаҳәшьа еиҳабы]] Жозеф Буонапарте диццеит. Лара изаалгеит 400-нызқь ливр (убри алагьы Буонапарте аҭаацәара рфинанстә уадаҩрақәа рыӡбеит){{sfn|Roberts|2014|p=53}}.
[[Термидориантә аарҳәра]] ашьҭахь Бонапарт Робеспьер еиҵбы дахьидҳәалаз азы дҭаркит (нанҳәамза 9{{ref+|Тиулари, Ленци, Робертси изларҳәо ала — нанҳәамза 9{{sfn|Тиулар||с=56}}{{sfn|Ленц|2003|с=18}}{{sfn|Roberts|2014|p=55}}, Тарле излаиҳәо ала — нанҳәамза 10{{sfn|Тарле|1959|с=34}}, Чандлер игәаанагарала — нанҳәамза 6. Аха ииашаҵәҟьаны нанҳәамза 6 рзы адҵа рнапы аҵарҩит, знапы аҵазҩыз дыруаӡәкын Саличетти. Аҭакра формалтә ҽыҵгас иаиуит Наполеон имаӡоу амиссиа аҳасабала Генуиаҟа ицара аҭагылазаашьақәа ргәаҭара, иара адҵа анирҭа ауп уахь данца. [[Рикор, Жан Франсуа|Рикора]]{{sfn|Чандлер|2011|с=56}}{{sfn|Gueniffey|2015|p=160—161}}.|К}}, 1794 шықәсазы, ҩымчыбжь дҭакын){{sfn|Itinéraire|2002|p=74}}. Ихы данақәиҭыртә ашьҭахь Паолии абританцәеи Корсика рымихырц азы иҽазыҟаҵара ациҵеит. Хәажәкырамза 3 (даҽа дыррақәак ишырҳәо ала 11 рзы), 1795 шықәсазы Наполеон 15 ӷбеи 16 900-ҩык асолдаҭцәеи рыла ишьақәгылаз аекспедициа даланы Морсель аҟынтәи ддәықәлеит, аха абританиатә ескадра арҭ аӷбақәа ирласны ириааит{{sfn|Itinéraire|2002|p=77—78}}{{sfn|Roberts|2014|p=57}}.
Ааԥын, иара убри ашықәс азы [[Вандеиа|Вандеиаҟа]] ддәықәырҵеит [[ақәгылаҩцәа]] раанкыларазы. Париж даннеи, лаҵарамза 25 рзы, Наполеон идырит дартиллеристны дшыҟаз аршьаҟауаа ркомандаҟаҵаҩыс дшыҟарҵаз. Наполеон ари дақәшаҳаҭымхеит игәамбзиарақәа мзызс иҟаҵаны{{sfn|Roberts|2014|p=57}}. Рашәарамзазы Дезиреи иареи еилыҵит. Е. Робертс игәаанагарала, ари зыхҟьаз дара рҭаацәараҿы Буонапарте аӡәы дазхоит ҳәа изыԥхьаӡоз лан лнырра ауп{{sfn|Roberts|2014|p=59}}. Наполеон аулафахәы абжа иоуан, аха арратә министр [[Карно]] ашәҟәқәа изиҩуан Италиатәи ар иазкны. Ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҳәа акгьы анимамзы, [[Ост-Индиатәи аилахәыра]] амаҵзура аҭаларагьы дазхәыцуан. Иара аамҭа рацәаны иман, убри аҟнытә даҭаауан [[«Акафе де лиа Режанс»]], уа иара [[гәахәа дула ашахмат дасуан]]<ref name=":3">{{книга|автор=Гижицкий, Ежи|заглавие=С шахматами через века|место=Варшава|издательство=Sport i Turystyka|год=1970|страниц=360|страницы=197—198}}</ref>. Нанҳәамза, 1795 шықәсазы ичымазара ашьақәырӷәӷәаразы арратә министрра иднаҵеит амедицинатә комиссиа дахысырц. Иполитикатә дгылаҩцәа рыцхыраарала Наполеон [[Ауаажәларратә еиқәырхара акомитет]]{{sfn|Тарле|1959|с=34}}{{sfn|Чандлер|2011|с=56}} атопографиа аҟәшаҿы амҵура иоуит, усҟантәи аамҭазы уи афранцыз ар рыштаб ароль инанагӡон. Цәыббрамза 15 рзы иара аинралцәа рсиа далхын Вандеиаҟа ацара мап ахьацәикыз азы, аха ирласны деиҭашьақәдыргылеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=82}}{{sfn|Roberts|2014|p=61}}.
[[Файл:13Vendémiaire.jpg|thumb|Ақәгылаҩцәа ац. Рох иуахәама абарҵаҿы абзарбзанқәа рыла икыдҵан иршьуеит. [[Монне, Шарль|Ш. Монне]] (XIX век)]]Атермидорианцәа рзы иуадаҩыз аамҭазы [[Баррас]] Наполеон иара ицхырааҩыс дҟаиҵеит, насгьы Наполеон далкаахеит жьҭаарамза 5, 1795 шықәсазы Париж имҩаԥысуаз [[ароиалисттә гылараҿы|ароиалисттә қәгылараҿы]] (Наполеон аҳҭнықалақь амҩақәа рҿы ихы иаирхәеит артиллериатә маскьаҭқәа), адивизиатә еинрал ичын иоуит, атыл ар реиҳабыс дҟаҵан{{sfn|Тарле|1959|с=38—40}}{{sfn|Чандлер|2011|с=61}}. 1785 шықәсазы алеитенант еиҵбы ичын иманы Парижтәи арратә школ иалгаз Буонапарте 10-шықәса рыҩнуҵҟала арратә чынқәа зегьы иоуит.
Хәажәкырамза 9, 1796 шықәса, асааҭ 10 рзы Буонапарте официалла ашәҟәы иҭагаламкәа ԥҳәысс дигеит аԥҳәысеиба [[Жозефина]], уи лхаҵа, [[аграф Богарне]], иакобинтә террор аан дыршьит, иара убас лара Франциа усҟантәи ахада [[Баррас]] ицәыбза лакәын. Ачараҿы шаҳаҭцәас иҟан Барасс, Наполеон иадуитант Лемаруа, Тальен хаҵеи ԥҳәси, аҭаца лхәыҷқәа — Евгении Гортензиеи. Амаҳә амаҵура ҿыц ахьиоуз иахҟьаны ачара ҩ-сааҭк дагхеит{{sfn|Roberts|2014|p=71}}. Шьоукы ргәаанагарала, Барасс аинрал қәыԥш ҳамҭас ииҭеит Италиатәи ареспублика ар реиҳабы иҭыԥ (амаҵура ирҭеит хәажәкырамза 2{{sfn|Чандлер|2011|с=62}}{{sfn|Ленц|2003|с=19}}, 1796 шықәсазы), аха уи аҭыԥ Наполеон иҭара ҳәа ажәалагала Карно иоуп иҟазҵаз{{sfn|Тюлар||с=64—65}}. Хәажәкырамза 11 рзы Наполеон ар рахь ддәықәлеит. Амҩан Жозефина лахь ииҩуаз асалам шәҟәаҿы ижәлаҿы анбан «у» (''u'') бжьаижьит, убри алагьы аиталиан «Буонапарте» (''Buonaparte'') афранцыз «Бонапарт» (''Bonaparte'') еиԥш иҟаиҵеит. Убас иара инаҵшьны иазгәеиҭеит италиатәреи корсикантәреи раасҭа афранцызра еиҳа аԥыжәара шаиҭо{{sfn|Roberts|2014|p=72}}.
=== Италиатәи акампаниа ===
{{main|Италиатәи акампаниа (1796—1797)}}
[[Файл:Gros, Antoine-Jean, baron - Napoleon Bonaparte on the Bridge at Arcole.jpg|thumb|150px|left|[[Гро, Антуан Жан|Антуан Жан Гро]]. [[Наполеон Бонапарт на Аркольском мосту|Наполеон Бонапарт Арколтәи ацҳаҿы]] (1796—1797)]]
Бонапарт ар реиҳабыс даныҟала, ар иуадаҩу аматериалтә ҭагылазаашьа иҭагылан. Аулафахәы ршәомызт, амунициеи аҭаҵәахқәеи шамахамзар ирырҭомызт. Наполеон ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз дреисны, маҷк иадамхаргьы арҭ апроблемақәа иӡбеит, аха иара еиликаауан аӷа иҵакырадгьыл ахь ишиастәу, убри алагьы ар реиқәыршәара шеиҿкаатәу{{sfn|Broers|2014|p=118—119}}.
Бонапарт иоперациатә план шьаҭас иаиуит ажәыларақәа рыласреи акордонтә стратегиа иқәныҟәоз, зыр еиҟарамкәа еиҵызхыз аӷацәа ирҿагыланы амчқәа реизакреи. Иара ихаҭа «агәҭантәи апозициа» ҳәа изышьҭоу астратегиа дықәныҟәон, уи аан идивизиақәа уахыки-ҽнаки рыла еиқәшәар рылшон{{sfn|Roberts|2014|p=132}}. Наполеон ир шмаҷызгьы, иара ир еидикылон ихадоу аидысларақәа рзы, убри алагьы хыԥхьаӡарала аԥыжәара иоуан{{sfn|Roberts|2014|p=82}}{{sfn|Левицкий|1938|с=77}}. Мшаԥымза, 1796 шықәсазы Монтенотте акампаниа аан ажәылара лас абзоурала иара илшеит сардинтәи аинрал Коллии австриатәи аинрал Больиои рыр реиҟәыҭхареи риааиреи{{sfn|Broers|2014|p=119}}{{sfn|Левицкий|1938|с=76—77}}.
Сардинтәи акрал афранцызцәа рықәҿиарақәа дрыцәшәеит. Убри аҟнытә мшаԥымза 28 рзы дара аинышәара рыбжьарҵеит, уи алагьы Наполеон қалақьқәак инапы аҵаҟа иҟалеит, иара убас ихы дақәиҭны аӡиас По арразы алшара иоуит. Лаҵарамза 7 рзы иара ари аӡиас дырит, лаҵарамза анҵәамҭанӡа австрицәа Аҩадатәи Италиа абжеиҳарак иахьаҵанакуа иалицеит. Пармтәии Модентәии агерцогцәа ирыдырцалеит аԥара рацәала иаахәаз аинышәара рыбжьарҵарц; Милангьы 20 млн франк иҟоу аконтрибуциа ду ашәеит{{sfn|Broers|2014|p=121—122}}{{sfn|Левицкий|1938|с=78}}. Римтәи папа идгьылқәа афранцыз ар рыла иҭәын; иара ихаҭа 21 млн франк инаӡоз аконтрибуциа ишәар акәхеит, иара убас афранцызцәа хыԥхьаӡара рацәала аҟазара арҿиамҭақәа риҭар акәхеит{{sfn|Левицкий|1938|с=82}}.
Наполеон Парижынтәи данца инаркны Жозефина илзынаишьҭуан ирацәаӡаны асалам шәҟәқәа, длыҳәон иара иахь днеирц. Аха убри аамҭазы Жозефина Париж дахьыҟаз дылгәаԥхеит афицар қәыԥш Иполлит Шарль. Жозефина асалам шәҟәқәа рҿы илыҩуан лцәалтәымкәа дахьыҟоу иахҟьаны дышзымнеиуа, лаҵарамза анҵәамҭазы лара зынӡа аҭак аҟаҵара даҟәыҵит, убри алагьы даара Наполеон игәы калыжьит. Аҵыхәтәаны, рашәарамзазы Жозефина Ипполит Шарль, Жозеф, Жиуно дрыцны Италиа дцеит{{sfn|Roberts|2014|p=107}}. Аха арҭ ахҭысқәа Наполеон ар напхгара рзиуратәы иԥырхагамхеит, избанзар ибаҩхатәрақәа ируакын ихатә проблемақәеи изҟазатә усқәеи реиҟәыҭхара: «Сара иашьыкк асыркуеит, егьи аасыртуеит» — иҳәон иара{{sfn|Roberts|2014|p=103}}.
Австрицәа рнапаҿы иаанханы иҟаз Мантуиа абааи Милана ахырӷәӷәарҭеи заҵәык ракәын. Мантуиа амацәаз иҭакын рашәарамза 3 рзы. Рашәарамза 29 рзы Милантәи ахырӷәӷәарҭа ргеит{{sfn|Чандлер|2011|с=98}}. Тирольнтәи иааз Вурмзер австриатәи ир ҿыц аусқәа рзырҽеиуамызт; дара акырынтә ианыманшәаламха ашьҭахь Вурмзер амацәаз аҭакра аҟынтәи ахы иақәиҭитәырц дызҿыз Мантуи абаа аҿы иара ихаҭеи ир рыхәҭаки рҽыҩнаркыр акәхеит. Абҵарамзазы Италиаҟа идәықәҵан Альвинции Давидовичи напхгара зырҭоз ар ҿыцқәа. Абҵарамза 15-17 рзы Аркол имҩаԥысуаз аидысларақәа раан Альвинци дхьаҵыр акәхеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}. Наполеон афырхаҵара ааирԥшит, абираҟ кны Арколтәи ацҳаҿы ажәыларақәа руак данахагыла. Наполеон идиутант Миурон иара ихьчаразы ихы ақәиҵеит{{sfn|Манфред|1987|с=136}}.
[[Файл:Napoleon at the Battle of Rivoli.jpg|thumb|left|Бонапарт Риволи имҩаԥысуаз аибашьраҿы даныҟаз. [[Филиппото, Феликс-Эмманюэль-Анри|Филиппото]] (1845)]]Ажьырныҳәамза 14 — 15, 1797 шықәсазы Риволи имҩаԥысуаз аибашьра ашьҭахь австрицәа ацәыӡ дуқәа роуны Италиа зынӡа иалцан. Ачымазара ӷәӷәақәеи амлакреи иахьыҟаз Матуиа, аҭагылазаашьа цәгьахеит, жәабранмза 2 рзы Вурмзер аӷацәа иҽриҭеит. Жәабранмза 17 рзы Бонапарт Вена ддәықәлеит. Иԥсыҽхахьаз австрицәа рыр уажәшьҭа иара иҿагылара рылшомызт. Мшаԥымза алагамҭазы афранцызцәа Австриа аҳҭнықалақь аҟынтәи 100 километрак инацәыхараны акәын иахьыҟаз, аха Италиатә ар рымчқәагьы кәадахахьан. Мшаԥымза 7 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, мшаԥымза 18 рзы Леобен аҭынчратә еиҿцәажәарақәа иалагеит{{sfn|Fremont-Barnes|2010|p=11}}{{sfn|Тюлар||с=68}}.
Аҭынчратә еиҿцәажәарақәа цонаҵы, Бонапарт Адиректориа изынанашьҭуаз абжьгарақәа ҳасаб рзымукәа ихатә арратәи административтәи цәаҳәа мҩаԥигон. Мшаԥымза 17 рзы Верона иалагаз ақәгылара ҽыҵгас иҟаҵаны, лаҵарамза 2 рзы Венециа аибашьра рылеиҳәеит, лаҵарамза 15 рзы атәыла далалеит. Рашәарамза 29 рзы Ломбардиеи, Мантуи, Моденеи, насгьы егьырҭ еидҳәалоу дгьылқәаки рыла еиқәыршәоу Цизальпинтәи ареспублика ахьыԥшымра азхеиҵеит; иара убри аамҭазы [[Лигуриатәи ареспублика]] ҳәа иахьӡырҵаз Генуиа рымпыҵархалеит{{sfn|Тюлар||с=70}}. Амеханимзмқәеи апропагандеи инарҵауланы рдырраҿы иҟазара аарԥшны, Наполеон ир риааирақәа методикала ихы иаирхәон аполитикатә капитал аԥҵаразы. Рашәарамза 17 рзы иҭыҵуа иалагеит «Италиатәи ар ркурьер», уи ашьҭахь «Франциа Италиатәи ар рыблала», «Бонапарти агәыҳалалра злоу ауааи ржурнал» ҭыҵит. Арҭ агазеҭқәа ар рҿы мацара акәымкәа, Франциагьы инарҭбааны ирылаҵәон{{sfn|Тюлар||с=69}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=175}}.
Наполеон ииааирақәа ирылҵшәаны арратә мазара ду иоуит, уи дамеигӡакәа исолдаҭцәа рыдагьы иҭаацәа ирзишон, ихазгьы иаанижьуан. Аԥарақәа рыхәҭак зфинанстә ҭагылазаашьа уадаҩыз Адиректориа иазынашьҭын. Наполеон Пишегриу ичарҳәра ахьааирԥшыз, насгьы Ожеро Париж дахьдәықәиҵаз рыла фриуктидор 18 (цәыббрамза 3— 4) рзы имҩаԥысуаз ахҭысқәа раан Адиректориа арратә цхыраара аиҭеит. Жьҭаарамза 18 рзы Кампо-Формио Австриеи дареи аҭынчра рыбжьарҵеит, Актәи акоалициа реибашьра еилгеит. Франциа аиааира агеит. Аинаалара анапаҵаҩраан Наполеон зынӡаск дазхьамԥшит Адиректориа рпозициа, аиқәшаҳаҭра иара ишиҭахыз аратификациа азырур акәхеит{{sfn|Ленц|2003|с=26—27}}{{sfn|Тюлар||с=70—71}}. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Франциаҟа дхынҳәит, Париж нхара далагеит иара ихьӡала Аиааира ({{lang-fr|Rue de la Victoire}}) ҳәа иахьӡырҵаз амҩаҿы. Наполеон 52,4-нызқь франк ҳәа аҩны ааихәеит, Жозефина уи арԥшӡаразы даҽа 300-нызқь франк нылхит{{sfn|Roberts|2014|p=155}}. <!-- [[Квадрига святого Марка]]. Лувр Денона. Строительные программы.-->
=== Мсыртәи аныҟәара ===
{{main|Мсыртәи аныҟәара }}
[[Файл:Napoleon-Gérome.jpg|thumb|Наполеон Мсыр даныҟаз. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1867)]]
[[Файл:Jean-Léon Gérôme 003.jpg|thumb|left|[[Бонапарт перед Сфинксом|Бонапарт Сфинкс аҿаԥхьа]]. [[Жером, Жан-Леон|Жером]] (1868)]]
[[Файл:Louis-François Baron Lejeune 001.jpg|thumb|Ԥхынгәымза 21, 1798 ш. апирамидақәа рааигәара ицоз аибашьра. [[Лежен, Луи-Франсуа|Лежен]] (1808)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Bonaparte visitant les pestiférés de Jaffa.jpg|thumb|left|Наполеон Иаффе даныҟаз амырза зыхьыз ачымазцәа рбара даннеи. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1804)]]
[[Файл:Le Parc de la Malmaison sous la neige - panoramio (15).jpg|thumb|[[Мальмезон]]]]
Италиатәи акампаниа иалҵшәаны Наполеон Франциа ахьӡ-аԥша ду иоуит. Ԥхынҷкәынмза 25, 1797 шықәсазы иара афизикеи аматематикеи рыкласс ала Аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рмилаҭтә институт амеханика асекциа лахәылас далхын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=378}}{{ref+|Наполеон [[Лаплас, Пьер-Симон|Лапласа]], [[Бертолле, Клод Луи|Бертолле]], [[Монж, Гаспар|Монжа]] рыцхыраарала атәыла нзыжьыз [[Карно, Лазар|Карно]] иҭыԥ ахь далхын. Иара 312 бжьы рҟынтәи 305 иоуит, егьырҭ ашьҭазааҩцәа 166-и 123-и бжьы роуит{{sfn|Roberts|2014|p=156}}. Наполеон иматематикатә лшамҭақәа иреиуоуп: ҩ-цәаҳәак змоу ҵәаӷәагак ала аԥшьганеиҟараша аҭыхразы имариоу азнеишьа (ари аӡбамҭа аԥыргал мацарала, мамзаргьы ҩ-цәаҳәак змоу аҵәаӷәага мацарала иарбанзаалак [[аԥыргали аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра| аԥыргали ацәаҳәа змам аҵәаӷәагеи рыла аҭыхра шалшо ашьақәырӷәӷәаразы акрызҵазкуа шьаҿаны иҟалеит]]), иара убас [[Наполеон итеорема|зганқәа еиҟароу ахкәакь иазку атеорема]], ихьӡ зху|К}}. Ажьырныҳәамза 10, 1798 шықәсазы Адиректориа Англиатәи ар реиҳабыс дҟанаҵеит. Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵразы аекспедициатә мчқәа еиҿикаауеит ҳәа азԥхьагәаҭан. Аха ақәыларатә мчқәа ринспекциеи аҭагылазаашьа анализ азуреи рышьҭахь, Наполеон аӡхыҵра нагӡашьа амам ҳәа иԥхьаӡаны Египет ампыҵахалара аплан ықәиргылеит, уи аплан Индиа иҟаз Британиатәи апозициақәа ржәылараҿы акрызҵазкуа ԥыԥшырҭаны дахәаԥшуан. Хәажәкырамза 5 рзы Наполеон аекспедициа аиҿкааразы иԥкым-азин иоуит{{sfn|Roberts|2014|p=158}}, активла аҽазыҟаҵара далагеит{{ref+|Иара абри амзазы Наполеон Жозеф иҟынтәи иаҳаит Жозефина Италиатәи акампаниа аахыс Ар рзы афатәи амаҭәақәеи аазгоз русқәа дышрылахәыз атәы. Лара лыдагьы арҭ аусқәа дрылахәын Ипполит Шарль, лареи иареи усҟангьы маӡала еиқәшәон. Наполеони Жозефи Жозефина лҿахәы лҿырхит, аха лара зегьы мап рцәылкуан{{sfn|Roberts|2014|p=159}}.|К}}. Александр Ду мрагыларатәи иныҟәарақәа раан аҵарауаа шицыз игәалашәо, Наполеон 167-ҩык агеографцәеи, аботаникцәеи, ахимикцәеи, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рхаҭарнакцәеи иманы дцеит (урҭ рахьынтә 31-ҩык Аинститут алахәылацәа ракәын){{sfn|Roberts|2014|p=164}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=468}}.
Апроблема дуны иҟан Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи акралра афлот аескадра Адгьылбжьаратә мшын иахьалалаз. Аекспедициатә ар (35-нызқьҩык) маӡала Тулон аанрыжьит лаҵарамза 19, 1798 шықәсазы, Нельсони дареи реиԥылара рҽацәырыхьчаны фымчыбжь рыла Адгьылбжьаратә мшын ирит{{sfn|Тюлар||с=76}}.
Наполеон раԥхьатәи хықәкыс иқәиргылеит Мальта — Мальтатәи аорден иахьыҟоу аԥшаара. Рашәарамза, 1798 шықәсазы Мальта анырга ашьҭахь Наполеон адгьылбжьахаҿы ԥшь-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агарнизон ааныжьны афлот иманы Мсырҟа ддәықәлеит{{sfn|Чандлер|2011|с=195—196}}.
Ԥхынгәымза 1 азы Наполеон ир Александриа азааигәара аӡхыҵра иалагеит, адырҩаҽны ақалақь рымпыҵархалеит. Ар Ҟаирҟа идәықәлеит. Ԥхынгәымза 21 рзы афранцыз ари мамелиукаа раԥхьагылаҩцәа Мурад-беии Ибрагим-беии еизыргаз ари еиԥылеит, апирамидақәа рааигәара аибашьра ҟалеит. Атактикеи арратә ҽазыҟаҵареи рҿы аԥыжәара ду ахьрымаз иабзоураны, афранцызцәа ацәыӡ маҷқәа рыманы мамелиукаа рыр иԥыххаа иқәырҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=196—202}}.
Ԥхынгәымза 25 рзы Наполеон идиутант иамхаҳәаз абзоурала Наполеон еиликааит акыраамҭа Париж ауаажәларра уҳәан-сҳәанны ирылаз ишҵабыргыз — Жозефина лхаҵа длыԥсахуеит. Ари ажәабжь Наполеон даршанхеит. «Убри амомент инаркны ихабзиабара, игәрамгара, амчра агәазыҳәара еиҳа-еиҳа ирызҳауан. Европа зегьы ианырыр акәхеит Бонапарт иҭаацәаратә насыԥдара»{{sfn|Чандлер|2011|с=202—203}}.
Нанҳәамза 1 азы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи аескадра Адгьылбжьаратә мшын аҿы ҩымз ирҿыз аԥшаарақәа рышьҭахь Абукиртәи аӡыбжьахалаҿы афранцызцәа рыфлот иахьӡеит. Аибашьра иахҟьаны афранцызцәа рыӷбақәа шамахамзар зегьы рцәыӡит (60 млн франк иҟаз Мальтатәи аконтрибуциа назгоз афлагмантә «Orient» налаҵаны), еиқәхаз Франциаҟа ихынҳәыр акәхеит. Наполеон Мсыр даанхар акәхеит, англызцәа Адгьылбжьаратә мшын рнапахьы иааргеит{{sfn|Roberts|2014|p=177}}.
Нанҳәамза 22, 1798 шықәсазы Наполеон 36-ҩык злахәыз Мсыр аинститут аԥҵаразы ақәҵара инапы аҵаиҩит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=36}}. Аинститут аусура алҵшәақәа ируакхеит ҳаамҭазтәи мсырҭҵаара аҿиаразы аҭагылазаашьақәа аԥызҵаз амонументалтә «Мсыр ахҳәаа»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=642}}. Аекспедициа амҩаԥгараан ирыԥшааз Розеттәи ахаҳә ажәытәӡатәи Мсыртәи аҩыра ашифр аартразы алшара рнаҭеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=705}}.
Ҟаир анрымпыҵархала ашьҭахь Наполеон Дезеи Давеи напхагара зырҭоз 3-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз агәыԥ Хыхьтәи Мсыр ампыҵахаларазы идәықәиҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=205}}, иара ихаҭа убри аамҭазы атәыла инапахьы аагареи, насгьы акыр зылшо ауааԥсыра игәыбылра ркыртә азы активла аусқәа рымҩаԥгара далагеит, қәҿиаралагьы илшеит. Наполеон аԥсылман динмаҵзуҩцәеи иареи еилибакаартә даҿын, аха уеизгьы, жьҭаарамза 21 ауха Ҟаир ақәгылара ҟалеит: 300-ҩык раҟара афранцызцәа ҭахеит, ақәгылара ашьаҽраан, иара уи ашьҭахьгьы 2500-ҩык инареиҳаны ақәгылаҩцәа ршьит{{sfn|Roberts|2014|p=181}}. Абҵарамза анҵәамҭазы Ҟаир иҭынчрахеит; абҵарамза 30 рзы Наполеон арлахҿыхратә баҳча анааиртуаз 20-шықәса зхыҵуаз Полин Фуре длабадырит. Наполеон лара лыԥшәма анапынҵа иҭаны иаразнак Франциа ддәықәиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=182}}.
Анлызцәа рныррала Порта Мсыр иҟаз афранцызцәа ржәыларазы аҽазыҟаҵара иалагеит. «Ақәылара — иреиӷьу хыхьчагоуп» ҳәа ипринцип шьаҭас иҟаҵаны{{sfn|Чандлер|2011|с=207}}, жәабранмза 1799 шықәсазы Наполеон [[Шьамтәыла]] дақәлеит. Иара Газеи Иаффеи игеит{{ref+|Наполеон Иаффа даныҟаз агубернатор идигалеит ақалақь ииҭарц, аха агубернатор мап икит, афранцыз [[цҳаражәҳәаҩ]] дыршьит. Ажәылара ашьҭахь ақалақь аанкылан, Наполеон ар азин риҭеит ақалақь еимырҵәарц, ақалақь уааԥсыра рацәаҩны иҭахеит. Анаҩстәи амшқәа рзы зықьҩыла итҟәаны ирымаз аҭырқә солдаҭцәа амшын аԥшаҳәаҿы иршьит{{sfn|Roberts|2014|p=189}}. Афранцызцәа иршьуаз ауааԥсыра [[Абубонтә мырза|абубонтә мырза]] рыларҵеит. Уи Е. Робертс игәаанагарала, иақәнагаҵәҟьаз ашьоуразы ҭоурыхтә ҿырԥшны иҟалеит. Амырза зыхьыз ауаа рҟынтәи 92% рыԥсҭазаара иалҵуан. Ус анакәха, амырза зыхьыз афранцызцәа рус ӡбан. Наполеон ачымазцәа рбара ҳәа аррахәышәтәырҭахь днеит, ари ахҭыс Гро исахьаҿы аарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=190}}.|К}}, аха амшын аҟынтәи Британиатәи афлот еиқәзыршәоз, адгьыл аҿы [[Пикар де Фелиппо]] ирӷәӷәоз Акра изымгеит. Лаҵарамза 20, 1799 шықәсазы афранцызцәа ахьаҵра иалагеит. Наполеон макьана илшон Абукир азааигәара иҟаз (ԥхынгәымза 25) аҭырқәцәа риааира, аха еиликаауан ашьацҳәа дшаҿашәаз. Нанҳәамза 23{{sfn|Тюлар||с=79}}{{sfn|Ленц|2003|с=31}} рзы ир аинрал Клебер изааныжьны, афрегат «[[Миуирон]]» дақәтәаны, [[Бертье]], [[Ланн]], [[Миурат]], [[Монж]], [[Бертолле]] дрыцны маӡала Франциа дцеит. Англыз ӷбақәа дрықәымшәакәа Наполеон Амрагылара ампыҵахалаҩ ҳәа деицырдыруа Франциаҟа дхынҳәит{{sfn|Чандлер|2011|с=207—217}}{{sfn|Тюлар||с=79}}.
Жьҭаарамза 16 рзы Наполеон Париж данааи, Жозефина иара даныҟамыз 325-нызқь франк (уалла илгаз) иаԥсаз [[Мальмезон]] аҳҭынра шаалхәаз ибеит. Жозефина лҭыӡшәа ашьҭахь (Наполеон уи ихала иаԥшьигеит ҳәа иԥхьаӡоит Е. Робертс) дара еинышәеит. Жозефина уаҳа лхаҵа длыԥсахӡомызт, аха Наполеон ихаҭа изы ас узҳәом{{sfn|Roberts|2014|p=207}}.
== Аконсулра ==
{{main|Афранцыз консулат }}
=== Бриумер 18 рызтәи аҳәынҭқарра еилаҩынтреи аамҭалатәи аконсулреи ===
{{main|Бриумер 18 рызтәи аилаҩынтра |Аамҭалатәи аконсулра }}
[[Файл:Matinée du 18 brumaire (Motte).jpg|thumb|left|Бриумер 18 рзы, шьыжьымҭан Наполеони аинралцәеи реиԥылара. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1826)]]Бонапарт ир иманы Мсыр даныҟаз Франциа аиҳабыра акризистә ҭагылазаашьа иақәшәеит. Европатәи акралцәа [[аҩбатәи акоалициа]] шьақәдыргылеит ареспубликатә Франица иаҿагыларц азы. Адиректориа усҟан аус зуаз [[аконституциа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны ареспублика аҭышәынтәалара алнаршомыз, ар ирыҳәон ирыцхраарц азы. Италиа иҟаз [[Суворов]] напхгара зиҭоз аурыс-австриатә ар Наполеон уаанӡа иааникылаз адгьылқәа дырхынҳәит, иара убас урҭ Франциа иақәлар рылшоит ҳәа ашәарҭарагьы ҟалеит. Акризис иахҟьаны 1793 шықәсазтәи атеррор угәалазыршәо ауснагӡатәқәа мҩаԥган. "Иакобинтәи" ашәарҭара аԥырҟәҟәаареи арежимгьы еиҳа иҭышәынтәалахарц ишьақәгылеит ачарҳәцәа ргәыԥ, уи иалан адиректорцәа Сииеси Диукои рхаҭақәагьы. Ачарҳәҩцәа акыр зылшо аруаҩ дырҭахын. Уи азы Наполеон далырхит, избан акәзар иара ииааирақәа рыбзоурала даара деицырдыруан. Ганкахьала, Наполеон иҭахымызт ацәгьоура дақәыркырц (арҭ амшқәа раан иара асаламшәҟәқәа иҩуамызт); даҽаганкахьала, иара аилаҩынтра аҽазыҟаҵара активла далахәын{{sfn|Roberts|2014|p=206ff}}.
[[Файл:Bouchot - Le general Bonaparte au Conseil des Cinq-Cents.jpg|thumb|Бонапарт Хәышәҩык рхеилак аҿы даныҟаз (1799). [[Бушо, Франсуа|Франсуа Бушо]] исахьаҿы (1840)]]Ачарҳәҩцәа ирылшеит аинралцәа рыбжеиҳараҩык дара ирыдгыларатә еиԥш аҟаҵара. [[Бриумер 18]] (абҵарамза 9, 1799 шықәсазы) рзы ачарҳәаҩцәа рыдгылаҩцәа ахьырацәаз [[Абыргцәа рхеилак]], ҩ-декретк аднакылеит: ҩ-палатак реилатәарақәа Сен-Клу риагареи Бонапарт [[Сена адепартамент]] еиҳабыс иҟаҵареи{{sfn|Roberts|2014|p=218}}. Сииеси, Диукои, Барраси{{ref+|Хыҵхырҭақәак изларҳәо ала, Баррас иҭыԥ аанижьыртә еиԥш иҟазҵаз Талеиран иоуп, избанзар иара аинрал Морои гәыԥҩык аруааи ицны Баррас диқәмақаруан{{sfn|Roberts|2014|p=219}}. Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала — уи аџьыбаҭшьы иалҵшәахеит{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}. Даҽа хыҵхырҭақәак рыла — иара Бонапарт диԥырхагахар иҭахымызт, избанзар анкьа Баррас Наполеон изы «[[Пигмалионс]]» дыҟан{{sfn|Gueniffey|2015|p=558}}. Ари зыхҟьазаалакгьы Баррас иҭыԥ ааныжьра ауп ачарҳәаҩцәа рыпланқәа рынагӡара алзыршаз.|К}} иаразнак рҭыԥқәа аанрыжьит, убри алагьы Адиректориа азинмчхарақәа ааныркылан, атәыла аиҳабырада аанрыжьит. Аха абҵарамза 10 рзы иакобинаа рнырра ӷәӷәа ахьыҟаз Хәышәҩык рхеилак ианеиза, адекрет ақәшаҳаҭхара мап ацәнакит. Уи алахәылацәа абџьар кны, ааԥхьарада аилатәара азал иҩналаз Бонапарт икәшеит. Хәышәҩык рхеилак ахантәаҩыс иҟаз [[Лиусьен]] асолдаҭцәа ааиԥхьеит. [[Миурат]] напхгара зиҭоз асолдаҭцәа азал иҩналан, еилатәаз дәылырцеит. Иара убри ауха иалыршахеит Ахеилак алахәылацәа аӡәык-ҩыџьак реизгара (50-ҩык рҟынӡа), иара убас ирылшеит [[аамҭалатәи аконсулра]] аԥҵаразы иахәҭоу адекретқәа «рыдкылареи» [[аконституциа ҿыц]] ашьақәыргыларазы акомиссиа аиҿкаареи{{sfn|Englund|2010|p=151—166}}{{sfn|Чандлер|2011|с=230—232}}{{sfn|Roberts|2014|p=219—224}}.
Бонапарт, Сииес, Диуко аамҭала консулцәаны иҟарҵеит. Диуко Бонапарт «ампыҵахалара азин ала» ахантәаҩра идигалеит, аха Наполеон мап ацәикын, есыҽнытәи аиҭныԥсахлара рыдигалеит. Аамҭалатәи аконсулра хықәкыс иаман аконституциа ҿыц ашьақәыргылареи адкылареи. Бонапарт ибзоураны уи апроект хәымчыбжь рыла ишьақәдыргылеит. Арҭ амчыбжьқәа рыҩныҵҟа Наполеон илшеит Сииес идгылаҩцәа иара идгыларатә еиԥш аҟаҵара, насгьы Сииес еиқәиршәаз апроект акрызҵазкуа ариашарақәа алеигалеит. Сииес 350-нызқь франки Версали Парижи ақалақьқәа рҿы еиҭамҵуа амазара иоуит, убри аҟнытә мап имкит{{sfn|Roberts|2014|p=231—234}}. Апроект ишаҳәоз ала, азакәанԥҵаратә мчра Аҳәынҭқарратә хеилак, Атрибунат, Азакәанԥҵаратә корпус, Асенат рыбжьара ишон, убри алагьы иԥсыҽхон, насгьы ирласны аӡбарақәа заднамкыло иҟалеит. Аха анагӡаратә мчра жәашықәса ҳәа аҿҳәара змаз актәи аконсул Бонапарт инапаҿы иҟан. Аҩбатәии ахԥатәии аконсулцәа (Камбасереси Лебрени) абжьгаҩцәа раҳасабала заҵәык иҟан{{sfn|Englund|2010|p=166—168}}{{sfn|Тюлар||с=90—93}}. Аконсулцәа ралхра мҩаԥысит ԥхынҷкәынмза 12 рзы{{sfn|Lentz|2014|p=152—153}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=174—175}}.
Аконституциа ӡырган ԥхынҷкәынмза 13, 1799 шықәсазы, ажәлар уи иақәшаҳаҭхеит Ареспублика VIII шықәсазтәи аплебисцит аҟны (аофициалтә дыррақәа изларҳәо ала, 3-миллионҩык раҟара иақәшаҳаҭхеит, 1,5-нызқьҩык мап ацәыркит, аха аиашазы аконституциа иадгылеит 1,55-миллионҩык раҟара, егьырҭ абыжьқәа еиқәырҽаҽан){{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=514}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=519}}. Жәабранмза 19, 1800 шықәсазы Наполеон Лиуксембургтәи ахан ааныжьны Тиульри нхара далагеит{{sfn|Roberts|2014|p=246}}.
=== Жәашықәсатәи аконсулра ===
{{main|Жәашықәсатәи аконсулра }}
[[Файл:Debret - Premiere distribution des decorations de la Legion d'honneur.jpg|thumb|Аҳаҭыртә легион аорден раԥхьатәи анашьара. [[Дебре, Жан-Батист|Дебре]] (1812)]]
[[Файл:The three consuls by Van Gorp.jpg|thumb|150px|Хҩык аконсулцәа ([[Камбасерес, Жан Жак Режи де|Камбасерес]], Бонапарт, [[Лебрен, Шарль Франсуа|Лебрен]]). [[Ван Горп, Анри-Николя|Ван Горп]] (1803)]]
[[Файл:Gérard - Signature du Concordat entre la France et le Saint-Siège, le 15 juillet 1801.jpg|thumb|left|Наполеон Конкордат аратификациа азиуеит. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1801)]]
[[Файл:David napoleon.jpg|thumb|150px|[[Наполеон на перевале Сен-Бернар|Наполеон Сен-Бернар икаҵәараҿы]]. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1803)]]Наполеон ахадас даныҟала Франциа Британиа Дуи Австриеи ирабашьуан. 1799 шықәсазы Австриа Суворов Италиатәи арратә иныҟәара абзоурала Аҩадатәи Италиа архынҳәит. Наполеон Италиатәи иныҟәара ҿыц актәи угәаланаршәон. Лаҵарамза, 1800 шықәсазы афранцыз ар жәамш рыла Альпы рыла, иаалырҟьаны Аҩадатәи Италиа иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=246—248}}. Ԥхынгәымза 14, 1800 шықәсазы Маренго ицоз аибашьраан Мелас напхгара зиҭоз австрицәа Наполеон ииааирц егьрыгымхеит, аха Дезе иконтржәылара Наполеон ацхыраара инаҭеит (Дезе ихаҭа дҭахеит){{sfn|Чандлер|2011|с=257—259}}. Маренго ицоз аибашьраан аиааира агара Леобен аинышәара иазку аилацәажәарақәа ирылагартә алнаршеит, аха иара убас иаҭахын афранцыз ҳәаақәа ашәарҭара иҭагыламхарц азы ԥхынҷкәынмза 3, 1800 шықәсазы Гогенлинден ицоз аибашьраҿы Моро ииааира{{sfn|Чандлер|2011|с=264—265}}.
Жәабранмза 9, 1801 шықәсазы Лиуневильтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит, уи ашьҭахь Франциа Италиа мацара акәымкәа, иара убас Германиагьы аҳра иауа иалагеит. Шықәсык ашьҭахь (хәажәкырамза 27, 1802 шықәсазы) Франциеи Британиа Дуи Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала ихдыркәшеит Аҩбатәи акоалициа реибашьра. Аха Амьентәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра Франциеи Британиа Дуи ирыбжьаз аимакқәа иазымыӡбеит, убри аҟнытә уи уақәгәыӷыртә еиԥш иҟамызт{{sfn|Тюлар||с=116—119}}. Аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рыла Англиа иампыҵанахалаз Франица иатәыз аколониақәа иархынҳәыр акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=459}}. Наполеон иколониалтә империа аиҭашьақәыргылареи арҭбаареи иҭахын, убри инамаданы Сан-Ильдефонсо ианыҟаз ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Испаниа Наполеон иԥаҭеит Луизиана{{sfn|Тюлар||с=118}}. Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон 25-нызқьҩык асолдаҭцәа злаз аекспедициа дәықәиҵеит иқәгылаз атәцәа [[Сан-Доминго]] рымихырц. Аекспедициа дахагылан имаҳә [[Леклерк]]. Атәцәа напхгаҩыс дрыман [[Туссен-Лувертиур]]{{sfn|Тюлар||с=142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}.
Наполеон иалеигалаз административтә, азинтә ҿыцрақәа иахьатәи аҳәынҭқарра ашьаҭа ркит, урҭ рӷьырак иахьагьы аус руеит. Наполеон раԥхьатәи консулс даныҟала, атәыла аҳәынҭқарратә шьақәгылашьа шьаҭанкыла иԥсахит; 1800 шықәсазы административтә реформа мҩаԥигеит, аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟаз адепартаментқәа рпрефектцәеи аокругқәа рсупрефектцәеи ринститут аԥиҵеит. Ақалақьқәеи ақыҭақәеи ахадацәа арҭон{{sfn|Тюлар||с=96}}. Административтә реформа иалнаршеит аҭыԥантәи амчратә усбарҭақәа рнапы ианыз, уаанӡа Адиректориа иазымыӡбоз азҵаарақәа рыӡбара — ашәахтәқәа реизгареи арекруттә аизгеи{{sfn|Исдейл|1997|с=86—87}}.
1800 шықәсазы ахьы аҵәахреи аԥара аҭыжьреи рзы иаԥҵан [[Франциа абанк|Франциа]] [[Франциа абанк|абанк]] (ари афункциа иаиуит 1803 шықәсазы){{sfn|Roberts|2014|p=246}}. Раԥхьаӡа абанк напхгара арҭон акционерцәа иалырхуаз 15-ҩык анапхгара алахәылацәа, аха 1806 шықәсазы аиҳабыра анапхгаҩи ([[Крете]]), иара убас ҩыџьа ихаҭыԥуаҩцәеи иарҭеит, 15-ҩык анапхгара алахәылацәа рхыԥхьаӡара иалалеит [[ашәахтәқәа реизгаҩцәа хадақәа]] хҩык{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=163}}.
Флореаль 11 Х шықәсазы ({{date|1|5|1802}}) абжьаратәи ашколқәа — [[алицеиқәа]] рсистема аԥҵан{{sfn|Тюлар||с=246}}.
Наполеон ауаажәларра ргәаанагара анырра аҭара шаҟа аҵанакуа ибзиаӡаны идыруан, убри аҟнытә 73 Парижтәи агазеҭқәа рахьынтә 60 аиркит, егьырҭ иаанхаз аиҳабыра рнапаҵаҟа иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=242}}. [[Фуше]] дызхагылаз аполициа ӷәӷәа{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=316}}, иара убас [[Савари]] напхгара зиҭоз амаҵзура маӡа аԥҵан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=732}}.
Хәажәкырамза, 1802 шықәсазы Наполеон азакәанԥҵаратә усбарҭақәа рҟынтәи ареспубликатә оппозициа адгылаҩцәа аӡәырҩы ықәигеит{{sfn|Ленц|2003|с=43}}. Хәыҷы-хәыҷла амонархтә напхгараҭара аформақәа рахь ахынҳәра мҩаԥысуан. Аицәажәараан «уара» ҳәа аҳәара иаҟәыҵит, ус рҳәон ареволиуциа ашықәсқәа инадыркны. Наполеон аемигрантцәа рыхәҭак ихынҳәырц азин риҭеит, аха дара аконституциа гәык ала ишазыҟоу аҭоуба шьҭарҵар акәын. Ихынҳәит аливреиақәа, аофициалтә церемониақәа, ахантә шәарыцара, [[Сен-Клу]] имҩаԥыргоз амессақәа. Ареволиуциа ашықәсқәа раан ҳамҭас ирырҭоз хьыӡҳәалатәи абџьар ацынхәрас, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҭахымызгьы, Наполеон иалеигалеит иерархиала еиҿкааз Аҳаҭыртә легион аорден ({{date|19|5|1802}}). Аха «армаратә» оппозициа дшақәлозгьы, Бонапарт ареволиуциа иаанагаз ампыҵахаларақәа реиқәырхара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=131—132}}.
1801 шықәсазы Наполеони Римтәи папеи аконкордат рыбжьарҵеит. Рим афранцыз мчра ҿыц азханаҵеит, акатолицизм афранцызцәа реиҳараҩык рдинхаҵароуп ҳәа иӡбан. Аха ус шыҟазгьы ажәлар адинхаҵара алхразы рхы иақәиҭын. Аԥскәабазцәа раҭареи ауахәама аусуреи аиҳабыра ирхьыԥшын{{sfn|Тюлар||с=110—112}}.
Наполеон иусқәа ирыхҟьаны «армаратәи» иҿагылаҩцәа Ареволиуциа ачарҳәҩы ҳәа ишьҭан, аха Наполеон ихаҭа Ареволиуциа аидеиақәа ирыцызҵо аӡә иакәны ихы иԥхьаӡон. Наполеон иакобинаа еиҳа дрыцәшәон ароиалистцәа раасҭа. Иара дзыцәшәоз ридеологиа, амчра амеханизмқәа ахьырдыруаз, иара убас ибзиаӡоу реиҿкаашьа акәын. Ԥхынҷкәынмза 24, 1800 шықәсазы Наполеон Аоперахь дызлацоз Сен-Никез амҩаҿы «џьаҳанымтәи машьына» ҳәа изышьҭаз анԥжәа, иара уи ишьра аҽазышәара иакобинаа рықәхразы ихы иаирхәеит, иҟалаз [[ароиалистцәа]] шырхароу Фуше ишышьақәирӷәӷәазгьы{{sfn|Roberts|2014|p=288—289}}.
Наполеон илшеит ареволиуциа ихадоу аихьӡарақәа рышьақәырӷәӷәара (ахатәтәразы азин, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, алшарақәа реиҟарара), иара убас ареволиуциатә анархиа ааникылеит. Афранцызцәа агәра рго иалагеит дара рыԥсҭазаара шыбзиахо, ишманшәалахо Наполеон аҳәынҭқарра ахадас дыҟанаҵы, уи Наполеон ихатә мчра арӷәӷәараҿы анаҩстәи ашьаҿа аҟаҵара иацхрааит — ԥсраҽнынӡатәи аконсулрахь аиасра{{sfn|Чандлер|2011|с=279—280}}.
=== Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра ===
{{main|Ԥсраҽнынӡатәи аконсулра }}
[[Файл:Jean Auguste Dominique Ingres 016.jpg|150px|left|thumb|Бонапарт — актәи аконсул. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1803—1804)]]
[[Файл:France 1803-04-A 20 Francs.jpg|thumb|1803 шықәсазтәи 20 хьтәы франк — Наполеон актәи аконсул иаҳасабала ]]1802 шықәсазы Наполеон [[аплебисцит]] алҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны Асенат ала асенатус-консульт мҩаԥигеит ԥсраҽнынӡатәи азинмчхарақәа ({{date|2|8|1802}}) имазарц азы. Актәи аконсул азин иуоит Асенат иара ишьҭахь аҳәынҭқарра ахадас иҟало идгалара, уи шьҭрала ииасуа амчра апринцип аиҭашьақәыргылара дазааигәанатәит{{sfn|Тюлар||с=127—129}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=524}}.
Мшаԥымза 7, 1803 шықәсазы ақьаад иалхыз аԥара аԥыхын; аԥаратә ак хаданы иҟалеит 100 сантимк рыла ишаз араӡнытә франк; аамҭакала иаларгалон 20, 40 франк иҟаз ахьтәы ԥара. Наполеон иаԥиҵаз аметаллтә франк ахархәара аман 1928 шықәсанӡа{{sfn|Englund|2010|p=187}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=827}}.
Наполеон иоуит зфинанстә ҭагылазаашьа бааԥсыз аҳәынҭқарра. Ифинанстә бжьгаҩцәеи иареи ашәахтәқәа реизгареи ахарџьқәеи рсистема шьаҭанкыла ирыԥсахит. Афинанстә система ишахәҭоу еиԥш аусура алыршахеит еиҿагылаз, иара убри аамҭазы аус еицызуаз аминистррақәа ҩба раԥҵарала: афинансқәеи аԥараҵәахырҭеи, урҭ напхгара рырҭон Годени Барбе-Марбуеи{{sfn|Lentz|2014|p=646—647}}. Афинансқәа рминистр абиуџьет алагалақәа инапы ианын, аԥараҵәахырҭа аминистр — ахарџьқәа; ахарџьқәа азакәан ма аминистрратә қәҵара иақәшаҳаҭхар акәын, урҭ ахылаԥшра ӷәӷәа рырҭон{{sfn|Lentz|2014|p=305}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=800}}.
Наполеон адәныҟатәи иполитика ҵакыс иаман Франциа ааглыхреи афинанстә буржуазиеи Европатәи аџьармыкьаҿы ԥхьагылара рыманы рыҟаҵара. Уи иаԥырхаган англыз капитал, избанзар Британиа ду ааглыхратә револиуциа ҟалахьан, убри алагьы дара аԥыжәара рыман. Аҩ-тәылак ирыбжьаз аиндаҭлара иахҟьаны Амьентәи аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа рықәныҟәара иаҟәыҵит. Аиқәшаҳаҭра ишаҳәоз ала, англызцәа рыр Мальта иахыргар акәын, аха дара уи мап ацәыркит. Наполеон иакәзар, Ельба, Пьемонт, Парма импыҵаирхалеит, иара убас Швеицариатәи акантонақәеи иареи Абжьаҟазара ашәҟәынҵеи арратә еидгылара иазку аиқәшаҳаҭреи рнапы аҵарҩит. Хырԥашьа змам аибашьра иҽазыҟаиҵо Наполеон Луизиана Еиду Аштатқәа идирхәҳаит. Леклерк дызхагылаз Гаити ицоз аекспедициа еиԥш, Наполеон иколониалтә проектқәагьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=140—142}}{{sfn|Манфред|1987|с=385—386}}{{sfn|Lefebvre|2011|p=148—149}}.
Лаҵарамза, 1803 шықәсазы Британиа Дуи Франциеи реизыҟазаашьа убриаҟара ԥхасҭахеит, англызцәа рыцҳаражәҳәаҩ ддырхынҳәыр акәхеит; лаҵарамза 16 рзы Британиатәи абаӷәазақәеи амшыни рҿы афранцыз ӷбақәа рымпыҵахаларазы адҵа ҟаҵан, лаҵарамза 18 рзы Британиа Ду Франциа аибашьра рыланаҳәеит{{sfn|Roberts|2014|p=322—323}}{{ref+|Ч. Исдеил лаҵарамза 18 рзы Франциа Британиа Ду аибашьра рыланаҳәеит ҳәа аирбоит{{sfn|Исдеил|1997|с=39}}. |К}}. Наполеон Британиа акрал иитәыз Ганновер агерцограхь ир дәықәиҵеит. Ԥхынгәымза 4 рзы Ганновер ар ихьаҵит{{sfn|Lentz|2014|p=694}}. Наполеон Булон амҵан иҟаз Па-де-Кале аԥшаҳәаҿы арратә лагер ду аргылара далагеит. Ԥхынҷкәынмза 2, 1803 шықәсазы ари ар «Англиатәи ар» ҳәа хьӡыс иаиуит; 1804 шықәсазы Булони уи акәша-мыкәшеи 1700 инареиҳаны аӷбақәа еизган ар Англиаҟа риагаразы{{sfn|Lefebvre|2011|p=160—162}}.
Наполеон иҩныҵҟатәи аполитика хықәкыс иаман ихатә мчра арӷәӷәара ареволиуциақәа алҵшәақәа: аграждантә зинқәа, анхацәа рыдгьылқәа рзы, иара убас ареволиуциа аан амилаҭтә мазара аазхәаз, даҽакала иуҳәозар, аемигрантцәа ирымырхыз адгьылқәеи ауахәамақәеи аазхәаз рхатәтәра азин реиԥш иҟоу алҵшәақәа реиқәырхаразы. Арҭ ампыҵахаларақәа зегьы алнаршар акәын «Наполеон икодекс» ҳәа аҭоурых ианылаз Атәылауаҩратә кодекс (аратификациа азун хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы){{sfn|Тюлар||с=132—133}}.
Кадудаль —Пишегриу рчарҳәра анеилкааха ашьҭахь («ХII шықәсазтәи ачарҳәра» ҳәа изышьҭоу) Франциа анҭыҵ иҟаз Бурбонаа рыҩнаҭа апринццәа уи иалахәын ҳәа агәаанагара ҟалеит. Наполеон адҵа ҟаиҵеит Енгиентәи агерцог афранцыз ҳәаа азааигәара иҟаз Еттенхаим дааныркыларц. Агерцог Париж дааганы ааратә ӡбарҭа ашьауӷақәҵарала, хәажәкырамза 21, 1804 шықәсазы дкыдҵаны дыршьит. Кадудаль дыршьит, Пишегриу абахҭаҿы дыԥсны дырбеит, Моро Франциа далырцеит. XII шықәсазтәи ачарҳәра афранцыз уаажәларраҿы агәамҵра цәырнагеит, иҟалаз ахҭысқәа аофициалтә пресса рхы иадырхәеит аԥхьаҩцәа Актәи аконсул ихылҵшьҭратә мчра шхымԥадатәиу ажәлар агәра ддыргарц азы{{sfn|Тюлар||с=134—136}}.
== Актәи аимпериа ==
{{main|Актәи аимпериа |Наполеон иеибашьрақәа }}
=== Аимпериа ашьақәгылара ===
[[Файл:Andrea Appiani - Napoleon I. Bonaparte (1769-1821), als König von Italien - GG 2348 - Kunsthistorisches Museum.jpg|thumb|left|150px|Лаҵарамза 26, 1805 шықәсазы Милан Италиа акрал Наполеон агәыргьын ихеиҵеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}]]
[[Файл:Jacques-Louis David, The Coronation of Napoleon edit.jpg|thumb|[[Коронация Наполеона|Наполеон агәыргьын ихаҵара]] [[Собор Парижской Богоматери|Нотр-Дам]] аныхабааҿы, {{date|2|12|1804}} Наполеон Жозефина агәыргьын лхеиҵоит. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1805—1807)]]Флореаль 28 ({{date|18|5|1804}}) рзы Асенат (XII шықәсазтәи асенатус-консульт ҳәа изышьҭоу) ақәҵарала ирыдыркылеит аконституциа ҿыц, уи инақәыршәаны Наполеон афранцызцәа римператорны дҟалон, насгьы Аимпериа иреиҳаӡоу асановникцәеи афицар дуқәеи рмаҵурақәа аларгалон, ареволиуциа ашықәсқәа раан иаԥыхыз амаршалтә хьӡы еиҭашьақәдыргылон{{sfn|Манфред|1987|с=403}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=527}}.
Иара убри аҽны ачинуаҩ дуцәа фҩык рҟынтәи хәҩык амаҵура иахадыргылеит (аелектор ду (алхҩы), Аимпериа архиканцлер, архиԥараҵәахҩы, аконнетабль, адмирал ду){{ref+|Афбатәи ачинуаҩ ду, [[Богарне, Евгени|аҳәынҭқарра архиканцлер]], жәабранмза 1, 1805 шықәсазы амаҵура дарҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=119}}.|К}}. Ачинуаа дуцәа аимператортә хеилак ду еиҿыркааит. Лаҵарамза 19, 1804 шықәсазы жәааҩык еицырдыруа аинралцәа Франциа амаршалцәаны иҟарҵеит, урҭ рахьынтә ԥшьҩык ҳаҭыр зқәу ҳәа иԥхьаӡан, егьырҭ — ииашоу{{sfn|Lentz|2002|p=37—38}}.
Абҵарамзазы аплебисцит алҵшәақәа рыла асенатус-консульт аратификациа азун. Аплебисцит аихшьаалақәа рыла, Аҳәынҭқарратә хеилак ишаҿагылозгьы, иӡбан агәыргьын ахаҵара атрадициа аиҭарҿиара. Наполеон даара иҭахын ацеремониа Римтәи папа далахәзарц. Папа Наполеон идиҵон Жозефинеи иареи ауахәаматә қьабз ала еибагарц, даҽакала иуҳәозар ашьанара ақьабз мҩаԥыргарц. Ԥхынҷкәынмза 2 ауха акардинал Феш Талеиран, Бертье, Диурок алархәны ашьанара ақьабз мҩаԥигеит{{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{sfn|Тюлар||с=138}}. Ԥхынҷкәынмза 2, 1804 шықәсазы папа дызлахәыз Парижтәи Анцәаиан луахәамаҿы зеиӷьыҟам церемониа амҩаԥгараан Наполеон афранцызцәа римператор ҳәа ихы агәыргьын ахеиҵеит, анаҩс Жозефинагьы агәыргьын лхеиҵеит{{sfn|Тюлар||с=138—139}}. Стендаль имшынҵаҿы ари агәыргьын ахаҵара «амцҳәаҩцәа илабҿабоу реидгылоуп» ҳәа ахиҳәааит — «ауаа рразҟы бзиа ахьӡала атираниа агәыргьын ахазҵо адинхаҵара»<ref name=":4">{{Книга|часть=Дневники|автор=Стендаль|заглавие=Собрание сочинений в пятнадцати томах|том=14|место=М.|издательство=Правда|год=1959|страницы=78}}</ref>.
Агәыргьынхаҵара иабзоураны иаарԥшхеит Бонапарт аҭаацәареи (Наполеон иашьцәеи иаҳәшьцәеи) Богарне аҭаацәареи (Жозефинеи лыхшареи) ирыбжьаз аиӷара. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лыҵкы акалҭ акра рҭахымызт. Наполеон иан агәыргьынхаҵара ацеремониа аҭаара зынӡа мап ацәылкит. Аимак-аиҿакқәа раан Наполеон иԥшәмаԥҳәыси лхәыҷқәеи дрыдгылон, аха иашьцәеи иаҳәшьцәеи рахьгьы агәыҳалалра ааирԥшуан (ус шакәугьы, еснагь уи игәыӷрақәа ахьынармыгӡо азы игәынамӡара ааирԥшуан){{sfn|Roberts|2014|p=352}}{{ref+|[[Давид, Жак-Луи|Давид]] Наполеон идҵала афактқәа иԥсахит [[Наполеон агәыргьын ихаҵара|исахьаҿы]]. Наполеон ихы агәыргьын анахеиҵаз амомент акәӡам иааирԥшыз, Жозефина агәыргьын лхаҵара иааирԥшит. Наполеон иаҳәшьцәа Жозефина лкалҭ инацәыхараны игылоуп. Ан асахьа акомпозициа агәҭаныҵәҟьа даарԥшуп{{sfn|Roberts|2014|p=355}}.|К}}. Наполеони иашьцәеи иара убас еимаркуан Италиа акралс иҟаҵатәыда, насгьы иара ишьҭахь Франциа аимператорс иҟалода ҳәа. Аҵыхәтәаны ус ирыӡбеит: Наполеон аҩ-гәыргьынк иоуан, иԥсҭазаара далҵыр агәыргьынқәа иуацәа рыбжьара ишахоит. Хәажәкырамза 17, 1805 шықәсазы Наполеон ахадас дахьыҟаз иаҿыгаз Италиатәи ареспублика Италиа акралра ҳәа иҟалеит. Ҿыц еиҿкааз акралраҿы Наполеон акрал ититул иоуит, иԥаԥса Евгени Богарне — акрал ихаҭыԥуаҩ ититул{{sfn|Lentz|2002|p=121}}. Наполеон Аихатә гәыргьын ихы ахаҵара иахьиӡбаз иахҟьаны Австриа иалалеит ҿыц ишьақәгылоз афранцызҿагыларатә коалициа{{sfn|Lentz|2002|p=119}}{{sfn|Чандлер|2011|с=289—290}}. Лаҵарамза, 1805 шықәсазы Лигуриатәи ареспублика Франциа адепартаментқәа ируакхеит{{sfn|Lentz|2002|p=122}}.
=== Аимпериа аизҳазыӷьара ===
{{main|Ахԥатәи акоалициа реибашьра |Аԥшьбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Charles Thévenin - Reddition de la ville d'Ulm.jpg|thumb|left|Ульма абџьаршьҭаҵара. [[Тевенен, Шарль|Тевенен]] (1815)]]
Мшаԥымза, 1805 шықәсазы Урыстәылеи Британиа Дуи рнапы аҵарҩит ахԥатәи акоалициа ашьаҭа зкыз Петербургтәи аидгылатә еиқәшаҳаҭра{{sfn|Чандлер|2011|с=289}}. Иара убри ашықәс азы Франциеи уи адгылара азҭоз Испаниеи ирҿагыланы Британиа Ду, Австриа, Урыстәыла, Неаполитантәи акралра, Швециа Ахԥатәи акоалициа еиҿыркааит. Акоалициа ашьақәыргылараҿы акрызҵазкуа факторны иҟалеит Британиатәи асубсидиақәа (англызцәа адгылаҩцәа ирзоурыжьит 5 млн фунт стерлинг){{sfn|Исдейл|1997|с=238}}. Афранцыз дипломатиа иалнаршеит иааиуа аибашьраҿы Пруссиа анеитралитет алнахыртә аҟаҵара (Наполеон идҵала Талеиран Фридрих-Вильгельм III ажәа ииҭеит британиаа ирымырхыз Ганновер шииҭо){{sfn|Тюлар||с=151}}.
Жьҭаарамза, 1805 шықәсазы Наполеон иаԥиҵеит Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа ({{lang-fr|domaine extraordinaire}}) — ирымпыҵархалаз атәылақәеи аҵакырақәеи рҟынтәи ашәарақәеи аконтрибуциақәеи реизгара иазкыз, Ла Буиери дызхагылаз афинанстә институт ҷыда. Арҭ аԥарақәа еиҳарак анаҩстәи арратә кампаниақәа ирықәдырӡуан<ref name="Domaine">{{статья|автор=Tulard J.|заглавие=Der "Domaine extraordinaire" als Finanzierungsinstrument napoleonischer Expansion|jstor=i40005617|издательство=Geschichte und Gesellschaft|год=1980|band=4|alleseiten=490—499|archive-date=2021-01-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20210120231134/https://www.jstor.org/stable/i40005617}}</ref>.
Наполеон Британиатәи адгьылбжьахақәа рахь аӡхыҵра игәы иҭан, аха акоалициа русқәа ирызкны адырра аниоу Булонтәи алагер аҟынтәи Германиаҟа ар дәықәиҵеит. Австриатәи ар жьҭаарамза 20, 1805 шықәсазы Ульм амҵан имҩаԥысуаз аибашьраҿы абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=342}}. Жьҭаарамза 21 рзы Нельсон напхгара зиҭоз Британиатәи афлот Трафальгар ицоз аибашьраан испаниа-франциатәи афлот еилаԥыххаа иқәнаҵеит. Ари аҵахара алҵшәақәа рыла Наполеон британиаа амшын аҿы аҳра риҭеит. Анаҩстәи ашықәсқәа рзы Наполеон амч рацәаӡаны ақәирӡит, аха амшын аҿы англызцәа риааира илымшеит; Британиатәи адгьылбжьхақәа рахь аӡхыҵры залыршамхеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=145—146}}. Абҵарамза 13 рзы Вена иаарту қалақьуп ҳәа рыларҳәеит, афранцыз ар аҿагылара ӷәӷәа рмоукәа ақалақь ааныркылеит{{sfn|Roberts|2014|p=376}}.
[[Файл:La bataille d'Austerlitz. 2 decembre 1805 (François Gérard).jpg|thumb|Наполеон Аустерлица даныҟаз. [[Жерар, Франсуа|Жерар]] (1810)]]Урыстәылатәи аимператор Александр I, Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор Франц II ар рахь инеит. Александр I идҵала аурыс ар ахьаҵра ааныркылан, австриаа ирыцны ԥхынҷкәынмза 2, 1805 шықәсазы Аустерлица{{sfn|Чандлер|2011|с=353}} ицоз аибашьраан афранцызцәа ирабашьит, уаҟа дара Наполеон еиҿикааз атактикатә шьацҳәа иаҿашәан, ӷәӷәала иаҵахан, ихьаҵит. Ԥхынҷкәынмза 26 рзы Австриеи Франциеи Петербургтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит{{sfn|Тюлар||с=147—148}}. 65 млн франк инареиҳаны Австриатәи адгьылқәа рҟынтәи Аекстраординартә мазарақәа русбарҭа иалалеит: аҳәынҭқарра еибашьрала ахы ныҟәнагон<ref name="Domaine" />. Ар Ду абиуллетенқәа ирыбзоураны афранцыз уаажәларра рҟынӡа иааҩуаз арратә операциақәеи аиааирақәеи ирызку ажәабжьқәа амилаҭ реидкылара иацхраауан{{sfn|Тюлар||с=146—147}}.
Ԥхынҷкәынмза 27, 1805 шықәсазы{{sfn|Roberts|2014|p=394}} Наполеон «Бурбонаа рдинастиа Неаполь аҳра аура иаҟәыҵит» ҳәа ирылеиҳәеит, Неаполитантәи акралра, уаанӡатәи аиқәшаҳаҭра хьаас имкыкәа, афранцызҿагыларатә коалициа ахьалалаз азы. Афранцыз ар Неаполь ианнеи акрал Фердинанд I Сициалиаҟа дыбналеит, уи ашьҭахь Наполеон иашьа Жозеф Бонапарт Неаполитантәи акралс дҟаиҵеит{{sfn|Тюлар||с=148—149}}. Хәажәкырамза 30, 1806 шықәсазтәи адекрет ала Наполеон аимператор иҭаацәа рзы аҭауадтә титулқәа алеигалеит. Полинеи лыԥшәмеи ироуит Гвасталла агерцогра роуит, Миурати иԥшәмаԥҳәыси — Берг агерцогра Ду. Бертье Невшатель иоуит{{sfn|Тюлар||с=255}}. Аҳрақәа Беневентои Понтекорвои Талеирани Бернадотти ирырҭеит{{sfn|Lentz|2002|p=218}}. Наполеон иаҳәшьа Елиза Лукка лоухьан, нас 1809 шықәсазы Наполеон Елиза Тоскана иахьаҵанакуа зегьы дахаиргылеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=714}}. Ԥхынгәымза, 1806 шықәсазы Батавтәи ареспублика аҭыԥан иҟалеит Голландиа акралра. Наполеон Голландиа акралс иашьеиҵбы Лиудовик Бонапарт дҟаиҵеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=220}}.
[[Файл:Huldigungderfürsten.jpg|thumb|180px|Аҭауадцәа Реинтәи аидгыла аиҿкаараан ҭоуба руеит. [[Мотте, Шарль|Мотте]] (1820—1830)]]Ԥхынгәы 12, 1806 шықәсазы Наполеони Германиатәи аҳәынҭқаррақәа рхадақәеи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, убри ала дара Реинтәи ҳәа хьӡыс иаиуз аидгыла еиҿыркааит, уи Наполеон ипротекторат аҵаҟа иҟан, иара убас хынҩажәанызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ар Наполеон изы иныҟәыргалар акәын. Аидгыла ашьақәгылара амедиатизациа ацын (уи аԥхьа ихьыԥшымыз ахадацәеи аҳра ссақәеи (immediat) рхьыԥшымра рцәыӡит, насгьы еиҳа идуу аҳәынҭқаррақәа урҭ напхгара рзыруа иалагеит). Нанҳәамза 6, 1806 шықәсазы аимператор Франц II ититули Иԥшьоу Римтәи аимпериа аимператор изинмчқәеи аанижьит, абасала зқьышықәсалатәи аимпериа адунеи ианыҵит{{sfn|Тюлар||с=149}}{{sfn|Lentz|2002|p=221—223}}.
[[Файл:Тильзит. 1807.jpg|thumb|200px|left|Тильзиттәи аиԥылара. [[Госс, Николя|Госс]] (XIX век)]]
[[Файл:Charles Meynier - Napoleon in Berlin.png|thumb|Жьҭаарамза 27, 1806 шықәсазы Наполеон Бранденбургтәи агәашә ала Берлин далалоит{{sfn|Lentz|2002|p=266}}. [[Мейнье, Шарль|Меинье]] (1810)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Napoleon on the Battlefield of Eylau - Google Art Project.jpg|thumb|left|Наполеон Еилау ицоз аибашьраҿы. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1807)]]Германиа иҟаз афранцыз позиациақәа ӷәӷәахон. Убри аҟнытә Пруссиа агәы ҭынчмызт. Уи адагьы Наполеон уаанӡа дызқәиргәыӷыз Ганновер анырмоу, Пруссиа Наполеон иҿагылеит. Нанҳәамза 26 рзы ультиматумны ықәдыргылеит Ар ду Реин иахыргарц{{sfn|Тюлар||с=151—152}}. Наполеон ари аультиматум мап ацәкны Пруссиатәи ар дрықәлеит. Заальфельд имҩаԥысуаз раԥхьатәи аибашьра ду аҿы, жьҭаарамза 10, 1806 шықәсазы пруссакаа ԥыххааса иқәҵан{{sfn|Чандлер|2011|с=392}}. Уи ашьҭахь жьҭаарамза 14 рзы Иении Ауерштедти ицоз аибашьра иаҵахеит{{sfn|Тюлар||с=152}}. Иен ицоз аибашьраҿы аиаара анырга ҩымчыбжь рышьҭахь Наполеон Берлин далалеит, анаҩс Штетин, Пренцлак, Магдебург ирласны абџьар шьҭарҵеит{{sfn|Чандлер|2011|с=416—417}}. Пруссиа 159 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәар акәхеит{{sfn|Тюлар||с=154}}.
Пруссиа акрал Фридрих-Вильгельм III дахьыбналаз Кионигсберг аҟынтәи Реинтәи Аидгыла алалара дақәшаҳаҭхо, Наполеон диҳәон аибашьра ааникыларц. Аха Наполеон еиҳа-еиҳа илеишәа ирцәгьон, Пруссиа акрал деибашьлар акәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=425}}. Иара ицхраарц иааит афранцызцәа Висла арра ирԥырхагахарц азы ҩ-рык ықәзыргылаз Урыстәыла. Наполеон аполиакцәа ахьыԥшымразы иқәԥаларц иадиԥхьалон, ԥхынҷкәынмза 19, 1806 шықәсазы раԥхьаӡа акәны Варшава далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=432}}. Ԥхынҷкәынмза, 1806 шықәсазы Чарново, Пултуск, Голымин рымҵан ицоз аидыслара ӷәӷәақәа раан аӡәгьы аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=434—435}}.
Ԥхынҷкәынмза 13 рзы Париж диит Наполеони Елеонора Дениуели рԥа Шарль Леон. Наполеон уи еиликааит Пултуск даныҟаз, ԥхынҷкәынмза 31 рзы. Аԥа иира иаанагон Наполеони Жозефинеи еилыҵыр, Наполеон адинастиа аԥиҵар илшоит ҳәа{{sfn|Itinéraire|2002|p=324—325}}. Пултускнтәи Варшаваҟа даныхынҳәуаз, ажьырныҳәамза 1, 1807 шықәсазы, Блоне аԥошьҭатә станциаҿы Наполеон раԥхьаӡа акәны дибеит ҩажәа шықәса зхыҵуаз Мариа Валевскаиа, лара зықәрахь инеихьаз Польшатәи аграф иԥшәмаԥҳәыс лакәын, Наполеони лареи акыр шықәса бзиа еибабон{{sfn|Roberts|2014|p=435}}{{ref+|Е. Робертс ишиҳәо ала, ҩажәа шықәса рыҩныҵҟала Наполеон иман 21 ма 22 [[Афранцыз императорцәа руадалықҳәса рсиа|цәыбза]]. Ԥхынҷкәынмза, 1804 шықәса инаркны нанҳәамза, 1813 шықәсанӡа иара урҭ ҳамҭас ириҭеит — 480 нызықь франк инареиҳаны{{sfn|Roberts|2014|p=iv}}, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан Мариа Валевскаиагьы — 50 нызықь франк, лара аԥара лоуан жьҭаарамза, 1809 шықәсанӡа. Лаҵарамза 4, 1810 шықәсазы лара аԥа длоуит [[Александр Валевски]]{{sfn|Itinéraire|2002|p=416}}{{sfn|Roberts|2014|p=436}}.|К}}.
Аӡынтәи акампаниа аидыслара хада ҟалеит Еилау жәабранмза 8, 1807 шықәсазы{{sfn|Тюлар||с=155}}. Аинрал Беннигсен напхгара зиҭоз аурыс ари афранцыз ари рыбжьара ашьаарҵәыратә еибашьраҿы аиааира згаз ҟамлеит, акыршықәса рыҩныҵҟа Наполеон раԥхьаӡа акәны аиааира изымгеит{{sfn|Чандлер|2011|с=456}}.
Афранцызцәа Данциг ааныркылеит лаҵарамза 27, 1807 шықәсазы{{sfn|Чандлер|2011|с=467}}. Ԥхынгәымза 14 рзы аурысцәа Фридлан ицоз аибашьраан ианаҵаха, афранцызцәа Кионигсберг ааныркылартә еиԥш алшара роуит, усҟан дара аурыс ҳәаа ашәарҭара иҭадыргылеит, ԥхынгәымза 7 рзы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Пруссиа анкьа зны Польша иамнахыз адгьылқәа рҿы Наполеон иаԥиҵеит аҳәынҭқарра ҿыц — Варшаватәи агерцогра Ду. Пруссиа иацәыргаз Реини Ельбеи рыбжьара адгьылқәеи Германиатәи аҳәынҭқарра ссақәеи еидыркылан, иаԥырҵеит Вестфальтәи акралра ҿыц, уи дахадыргылеит Наполеон иашьа Жером{{sfn|Тюлар||с=156—157}}.
Наполеон Италиатәи акампаниақәа ҩбеи егьырҭ акампаниақәеи рҿы иигаз аиааирақәа рыбзоурала уззымиааиуа ар рԥыза ҳәа ахьӡ иоуит{{sfn|Тюлар||с=161}}. Наполеон уажәшьҭа аминистрцәа, азакәанԥҵаҩцәа, иуацәа, иҩызцәа ирҳәоз дызыӡырҩуамызт. Нанҳәамза 9, 1807 шықәсазы Талеиран адәныҟатәи аусқәа рминистр имаҵура дамхын. Нанҳәамза 19 рзы Атрибунат оурышьҭит. Наполеон иара ихаҭа акралцәаны иҟаиҵаз иуацәеи иҩызцәеи рахь агәынамӡара иман, избанзар дара аимпериа акзаара иазхәыцымкәа, рыдгьылқәа ринтересқәа рыхьчара рҽазыршәон{{sfn|Тюлар||с=241—243}}{{sfn|Манфред|1987|с=516—524}}. Наполеон лассы-лассы ауаа иатәамбакәа дрыхәаԥшуан, насгьы даара дгәамҵуан, зны-зынла иара убриаҟара игәы ԥжәон, игәыԥжәара агыртә чымазара угәаланаршәон{{sfn|Тюлар||с=237}}. Наполеон иҭахын зегьы ихала иӡбаларц, хаҭала зегьы гәеиҭаларц, убри аҟнытә иара иаԥиҵеит иҷыдоу «административтә хеилакқәа», урҭ амуниципалитет аусқәагьы аӡбон. Административтә аппарат шаҟа ԥара ақәдырӡуа ацклаԥшразы 1807 шықәсазы иаԥиҵеит Барбе-Марбуа дызхагылаз Аԥхьаӡаратә палата{{sfn|Тюлар||с=245—246}}.
Наполеон ашьыжь асааҭ 7 рзы дгылон, иусқәа ҟаиҵон. Асааҭ 10 рзы — шьыжьхьа ифон, ижәуан ӡыла иӡҩаз шамбертен (ареволиуциа ҟалаанӡа ашықәсқәа раахыс имаз ашьцылара). Шьыжьхьа ашьҭахь асааҭ акынӡа ҩаԥхьа икабинет аҿы аус иуан, нас ахеилакқәа реилатәарақәа дрылахәын. Шьыбжьхьа ифон асааҭ 5 рзы, зны-зынла шьыбжьышьҭахь, асааҭ 7 рзы, шьыбжьхьа ашьҭахь аимператрицеи иареи еицәажәон, иҿыцу ашәҟәқәа дрыԥхьон, уи ашьҭахь икабинет ахь дхынҳәуан. Ҵхабжьон дыцәон, уаха асааҭ хԥа рзы дҿыхон аӡыршы ала иҽикәабарц азы, асааҭ хәба рзы дырҩегьых дыцәон{{sfn|Тюлар||с=238}}.
=== Аконтиненталтә блокада ===
{{main|Аконтиненталтә блокада}}
[[Файл:France 1807-A 40 Francs.jpg|thumb|1807 шықәсазтәи 40 хьтәы франк — Наполеон император иаҳасабала ]]Лаҵарамза 18, 1806 шықәсазы Британи аиҳабыра адҵа ҟарҵеит Франциатәи ага аблокада иҭаркырц, иара убас Франциа ицоз инеитралтәу аӷбақәа (еиҳарак америкатә) ргәаҭарагьы азин рырҭеит{{sfn|Roberts|2014|p=374}}{{sfn|Тюлар||с=162}}. Пруссиа данаиааи ашьҭахь, Наполеон абҵарамза 21, 1806 шықәсазы Берлин даныҟаз аконтиненталтә блокада иазкыз адекрет инапы аҵаиҩит{{sfn|Lentz|2002|p=256}}. Убри амомент инаркны Франциеи уи адгылаҩцәеи Англиеи дареи рыхәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа ааныркылеит. Англиа (амшын ҳәынҭқарра ду) азы Европа аколониақәа рҟынтәи иаиуаз атауарқәеи ахатә тауарқәеи рыҭира ахьалшоз ҭыԥ хадан{{ref+|Аконтиненталтә Европа Британиатәи адгьылбжьахақәа рҟынтәи аҳәаа иахыргоз атауарқәа ахԥатәи рыхәҭа рзы, иара убас Британиа ареекспорт азыруаз атауарқәа ахԥатәи аԥшьбарак рзы аҭирҭатә џьармыкьаны иҟан{{sfn|Roberts|2014|p=427}}.|К}}. Аконтиненталтә блокада Англиа аекономика аԥхасҭа анаҭеит: Европатәи атәылақәа шаҟа аблокада иадгылоз аҟара Англиа аба, абамба аконтинент аҿы аҭиразы еиҳа имаҷны алшара аиуан, убри аамҭазы аконтинент аҟынтәи Англиа иаанагоз аӡа-маӡа рыхәқәа шьҭыҵуан. Британиа аҭагылазаашьа акыр еицәахеит ԥхынгәымза,1807 шықәсазы Тильзиттәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны Урыстәыла аконтиненталтә блокада ианадла ашьҭахь. Европатәи атәылақәа раԥхьа англызцәа маӡалатәи рхәаахәҭра (аконтрабанда) иаԥырхагамызт, аха Наполеон имшала дара уи иаҿагылар акәхеит. 1807 шықәса аҩбатәи азыбжазы Голландиатәи абаӷәӷәазаҿы 40 раҟара Британиатәи аӷбақәа ааныркылеит, Даниа англызцәа дара рыӡқәа алалара азин рымырхит. 1808 шықәса азбжазы ахәқәа реизҳареи ахашәалахәқәа рылаҟәреи ирыхҟьаны Ланкашир иҟалеит ажәлар реилаҩеиласра, афунт стерлинг ахә каҳаит{{sfn|Тюлар||с=165—166}}.
Аблокада аконтинентгьы аԥхасҭа анаҭеит. Европатәи аџьармыкьаҿы афранцыз ааглыхра англыз ааглыхра иаԥсахыртә еиԥш иҟамлеит. Абҵарамза, 1807 шықәсазы аҭак ҳасабла Лондон Европатәи абаӷәӷәазақәа аблокада ишҭанакыз атәы рыланаҳәеит{{sfn|Тюлар||с=164}}. Рхатә колониақәа ахьырцәыӡыз, иара убас англыз колониақәеи дареи рхәаахәҭра иахьаанкылаз иахҟьаны Франциатәи абаӷәӷәазатә қалақьқәа Ла-Рошель, Бордо, Марсель, Тулон аԥхасҭа ду роуит{{sfn|Тюлар||с=177—178}}. Ауааԥсыра (аимператор ихаҭагьы, акаҳуа абзиабаҩ ду иаҳасабала) изышьцылахьаз аколониалтә тауарқәа (акаҳуа, ашьақар, ачаи) разымхареи урҭ рыхә ахьыҳаракызи иаргәаҟуан<ref name=":5">{{книга|заглавие=Revisiting Napoleon’s Continental System: Local, Regional and European Experiences|ссылка=https://books.google.ru/books?id=QPvgjwEACAAJ|ответственный=K. B. Aaslestad, J. Joor|место=UK|издательство=[[Palgrave Macmillan]]|год=2015|pages=11|allpages=290|isbn=978-1-137-34556-1}}</ref>{{sfn|Чандлер|2011|с=426}}. 1811 шықәсазы Делессер анемец аԥҵаҩцәа дырҿыԥшны ашьақар злырхуа аҷархал иалихит зхаҭабзиара ҳараку ашьақар, уи азы Наполеон ианеишьеит Аҳаҭыртә легион аорден, аха атехнологиа ҿыцқәа аларҵәаразы акыраамҭа аҭахын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=808}}.
=== Пиренеинтәи Ваграмнӡа ===
{{main|Пиренеи ицоз аибашьрақәа |Ахәбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:El Tres de Mayo, by Francisco de Goya, from Prado in Google Earth.jpg|thumb|Мадрид, лаҵарамза хԥа, 1808 шықәсазы. [[Гойя, Франсиско|Гоииа]] (1814)]]
[[Файл:La Rendición de Bailén (Casado del Alisal).jpg|thumb|[[Байленская капитуляция|Баилен имҩаԥысуаз абџьаршьҭаҵара]]. [[Касадо дель Алисаль, Хосе|Хосе Касадо дель Алисаль]] (1864)]]
[[Файл:Antoine-Jean Gros - Capitulation de Madrid, le 4 décembre 1808.jpg|thumb|Ԥхынҷкәын 4, 1808 шықәсазы Мадрид иҟаз абџьаршьҭаҵара. [[Гро, Антуан Жан|Гро]] (1810)]]Франциеи Испаниеи 1796 шықәса раахыс еидгылан. 1807 шықәсазы Наполеон Испаниа ацхыраарала Португалиа иадиҵеит аконтиненталтә система иадларц. Португалиа ари адҵа ианақәшаҳаҭымха, жьҭаарамза 27 рзы Наполеони Испаниеи Португалиа ампыҵахалареи ашареи рзы имаӡоу аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны атәыла аладатәи ахәҭа зегь зымчу Испаниа актәи аминистр Годои иоур акәын. Абҵарамза 13, 1807 шықәсазы аиҳабыратә газеҭ Le Moniteur «Браганцаа рыҩнаҭа аҳра аура иаҟәыҵит, уи Англиа зҽадызҳәало зегьы хымԥада ишҭахо арҵабыргуеит» ҳәа ирыланаҳәеит{{sfn|Чандлер|2011|с=495—496}}. Наполеон Лиссабон идәықәиҵеит 25-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз Жиуно икорпус. Ҩымз рышьҭахь Испаниатәи аҵакырадгьыл икараха ианахыс, абҵарамза 30 рзы Жиуно 2-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Лиссабон днаӡеит. Португалиа апринц-регент Жуан афранцызцәа ишааигәахо аниаҳа, аҳҭнықалақь ааныжьны, иуацәеи иаҳҭынуааи иманы Рио-де-Жанеироҟа дыбналеит. Апринц иҭаацәеи иареи, иара убас Португалиатәи аӷбақәеи ахьицәцаз Наполеон игәы ԥнажәан, ԥхынҷкәынмза 28 рзы адҵа ҟаиҵеит Португалиа 100 млн франк иҟаз аконтрибуциа ашәарц{{sfn|Чандлер|2011|с=497}}{{sfn|Тюлар||с=261}}.
Аиқәшаҳаҭра маӡа аилаӡарақәа рыла Годои ихьыԥшым ҭауадны дҟалоит ҳәа дгәыӷуан, убри аҟнытә Испаниа иахьаҵанакуа хыԥхьаӡара рацәала афранцыз ар рыргылара азин риҭеит. Хәажәкырамза 13 рзы Миурат 100-нызқьҩык асолдаҭцәа иманы Бургос дыҟан, Мадрид аганахь дцон. Аиспанцәа ргәы ирҭынчразы Наполеон адҵа ҟаиҵеит Гибралтар амацәаз аҭакра игәы иҭоуп ҳәа уҳәан-сҳәан рыларҵарц. Адинастиа анҭахалак иаргьы дышҭахоз анеиликаа, Годои Испаниатәи акрал Карл IV агәра иирго далагеит Испаниантәи Аладатәи Америкаҟа абналара шхымԥадатәиу. Аха хәажәкырамза 18 ауха «фернандистцәа» ҳәа изышьҭаз Аранхуес еиҿыркааз ақәгылараан иара дахырҳәеит, Карл IV амчра аанижьыртә иҟарҵеит, иара убас акрал иԥа Фердинанд VII акралс дҟарҵеит. Хәажәкырамза 23 рзы Миурат Мадрид далалеит{{sfn|Roberts|2014|p=476}}{{sfn|Lentz|2002|p=396—397}}. Лаҵарамза, 1808 шықәсазы Наполеон Испаниатәи аҳцәа рҩыџьагьы — аби аԥеи аилыркааразы Баионнаҟа дрыԥхьеит. Наполеон урҭ итҟәаны ианига, амонархцәа рҩыџьагьы агәыргьын рхырхит, аимператор Испаниатәи аҳра дахаиргылеит уаанӡа Неаполитантәи аҳас иҟаз иашьа Жозеф. Неаполитантәи акралс дҟалеит Миурат{{sfn|Тюлар||с=263}}{{sfn|Lentz|2002|p=401—402}}.
Хәажәкырамза 1, 1808 шықәсазтәи адекретқәа рыла Наполеон Франциа ҭауади-аамсҭеи ртитулқәеи ргербқәеи еиҭашьақәиргылеит аимпериа аҿаԥхьа рылшамҭақәа разхаҵара асимвол ҳасабала. Аха дара ажәытәан иҟаз атитулқәа иреиԥшымызт, уажәы атитул анрырҭоз адгьылқәа роуӡомызт, иара убас атитул шьҭрала рыхшара рахь ииасуамызт. Аха атитул иацны ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа аулафахәы ҳаракқәа роуан. Аҭауад амаиорат (акапитал ма еснагьтәи ахашәалахәы) иоур, усҟан атитул шьҭрала ииасуан. Ҭауади-аамсҭеи ҿыцқәа рҟынтәи 59 процент аруаа ракәын{{sfn|Тюлар||с=255—257}}. Хәажәкырамза 17 рзы Аимператортә университет аартра иазку адекрет ҭыжьын. Ауниверситет академиақәа рыла аҽашон, насгьы иреиҳау аҵара (абакалавр) аҭара иазкын. Наполеон Ауниверситет аԥҵарала амилаҭтә елита ашьақәыргылара апроцесс инапахьы аагара дашьҭан{{sfn|Тюлар||с=247}}.
Наполеон Испаниа аҩныҵҟатәи аусқәа дахьрылалоз иахҟьаны, лаҵарамза 2 рзы ауааԥсыра Мадрид игәамҵуа иалагеит, нас атәыла иахьаҵанакуа зехьынџьара. Аҭыԥантәи амчрақәа (хәынта) афранцызцәа ирҿагылеит. Афранцызцәа дара рзы иҿыцу аибашьра аформа — апартизантә еибашьра иақәшәеит. Ԥхынгәымза 22 рзы Диупони 18-нызқьҩык асолдаҭцәеи Баилен азааигәара аиспанцәа рыҽрырҭеит, убри ала уаанӡа уззымиааиуаз Ар Ду рыхьӡ ааха ӷәӷәа аиҭеит. Аҭыԥантәи аиҳабыреи ауааԥсыреи рыцхыраарала, абританцәа Португалиа иӡхыҵын, Жиуно Вимеира ицоз аибашьра данаҵаха ашьҭахь атәыла далҵыртә еиԥш иҟарҵеит{{sfn|Тюлар||с=263—266}}{{sfn|Чандлер|2011|с=510—512}}.
Испаниеи Португалиеи инагӡаны импыҵаирхаларц азы Наполеон Ар Ду амч хадақәа Германиантәи арахь ииаигар акәын, аха уи иаԥырхаган Австриа аганахьала аибашьра алагара ашәарҭара. Австриа ааннакыларц алшон Наполеон идгылаз Урыстәыла. Цәыббрамза 27 рзы Наполени Александр I Ерфурт еиԥылеит, Наполеон Александр I идгылара иоурц иҭахын. Наполеон аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара Талеиран инапы ианиҵеит, аха иара убри аамҭазы маӡала аурыс ҳҭынреи Австриатәи ҳҭынреи дрыдҳәалан. Александр иҭахын Ҭырқәтәыла ршарц, Константинополь Урыстәыла иарҭарц. Наполеон ари данақәшаҳаҭымха, Александр ацхыраара иазкны цқьа акгьы имҳәеит. Иара убас Наполеон ԥҳәысс дигарц иҭахын аҳ иԥҳа Екатерина Павел-иԥҳа, аха арагьы акгьы иқәымҿиеит{{sfn|Тюлар||с=266—269}}{{sfn|Чандлер|2011|с=515—517}}<ref name=":6">{{книга |автор=[[Соколов, Олег Валерьевич|Соколов О. В.]]|заглавие=Битва двух империй. 1805—1812 |место={{М.}}—{{СПб.}} |издательство=[[Астрель]], Астрель-СПб|год=2012 |страниц=730 |страницы=255—267|isbn=978-5-271-42347-5}}</ref>.
Наполеон дақәгәыӷуан Испаниатәи апроблема иӡбарц Австриа аибашьра иалагаанӡа, убри аҟнытә жьҭаарамза 29 рзы Германиантәи иааиз 160-нызқьҩык рыла ишьақәгылаз ар иманы қәылара ддәықәлеит. Ԥхынҷкәынмза 4 рзы афранцыз ар Мадрид иалалеит. Ажьырныҳәамза 16 рзы англызцәа Ла-Корунье амҵан Сульт ижәылара ааныркылан, аӷбақәа ирықәтәан, Испаниа аанрыжьит. Ажьырныҳәамза 1, 1809 шықәсазы Наполеон Австриа арратә ҽазыҟаҵарақәа шымҩаԥныго, иара убас еизааигәахаз Талеирани Фушеи еиҵарҟәаҟәоз аусқәа (Наполеон Испаниа дыҟанаҵы дҭахар, Миурат императорс дҟарҵоит ҳәа еибырҳәеит) ирызкыз аацҳамҭа иоуит{{sfn|Тюлар||с=269—272}}. Ажьырныҳәамза 17 рзы иара Валиадолидынтәи Парижҟа ддәықәлеит{{sfn|Itinéraire|2002|p=372—373}}. Аихьӡарақәа шрымазгьы, Пиренеи ампыҵархалара хыркәшамызт: аиспанцәа апартизантә еибашьра иацырҵон, англызцәа Лиссабон рыхьчон, хымз рышьҭахь Уелсли напхгара зиҭоз англызцәа ҩаԥхьа адгьылбжьахабжаҿы иӡхыҵит<ref name=":7">{{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=The Napoleonic Wars: The Peninsular War 1807—1814|ссылка=https://archive.org/details/napoleonicwars00greg/page/39|год=2002|издательство=Osprey Publishing Limited|allpages=95|pages=39—40|isbn=978-1-84176-370-5}}</ref>. Португалиатәии Испаниатәии аҳцәа рымчра анырцәыӡ, Англиеи аколониақәеи аилахәаахәҭра иалагеит{{sfn|Ливен|2012|с=124}}. Раԥхьаӡа акәны аибашьра Наполеон ахашәалахәы изаанагомызт, уи аҭыԥан ахарџь ҿыцқәеи асолдаҭцәеи иҭахын. Ахарџьқәа рыхҩаразы иԥиам ашәахтәқәа (аџьыкхыш, афатә аалыҵқәеи рзы) ирыцырҵеит, уи ауааԥсыра иргәамԥхеит{{sfn|Тюлар||с=246}}. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз иҳәон: «арыцҳарақәа зегьы мзызс хаданы ироуит Испаниатәи аибашьра мыжда»{{sfn|Чандлер|2011|с=546—548}}{{sfn|Тюлар||с=270—272}}.
[[Файл:Lannes mortally wounded at Essling (E. Boutigny).jpg|thumb|right|Наполеон дацәнымхартә еиԥш ихәу Ланн иааигәара. [[Бутиньи, Поль-Эмиль|Бутиньи]] (1894)]]Пресбургстәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рнапы анаҵарҩыз аамҭа иалагӡаны ерцгерцорг Карл австриатәи ар шьаҭанкыла еиҭашьақәиргылеит, акырӡа еиӷьитәит. Германиа ицәырҵыз афранцызҿагыларатә гәалаҟазаарақәа ихы иархәаны, мшаԥымза 3, 1809 шықәсазы Австриа аимператор Франц I Франциа аибашьра рылеиҳәеит. Аибашьра ианалага ашьҭахь Австриа Британиа Ду аҟынтәи 1 млн фунт стерлинг инареиҳаны асубсидиа ҳасабала иаиуит{{ref+|Афранки афунт стерлинги рыбжьара 1 фунтк азы аиҭныԥсахларатә курс 20 франк инаркны 25 франк рҟынӡа иҟан<ref name="Piketty">{{ашәҟәы|автор=[[Пикетти, Тома|Пикетти Т.]]|ахы=[[Акапитал XXI ашәышықәсазы]]|аҭыжьырҭа=[[Ad Marginem]]|аҭыԥ={{М.}}|ашықәс=2015|isbn=978-5-91103-252-4|даҟьа=592|даҟьа=116}}</ref>.|К}}. Наполеон ари аибашьра иҽацәихьчарц иҭахын, аха Урыстәыла ацхыраарада уи илымшеит. Аха хымз рыҩныҵҟа, ажьырныҳәамза, 1809 шықәса инаркны иара илшеит Франциа ар ҿыц ашьақәыргылара. Ерцгерцог Карл аамҭакала Наполеон идгылаз Бавариаҟа аа-корпуск, Италиаҟа ҩ-корпуск, Варшаватәи герцограхь корпуск дәықәиҵеит. Аурыс ар Австриатәи аимпериа амрагыларатәи аҳәаақәа рҿы иҟан, аха еибашьуамызт, убри ала Австриа фронтк аҿы еибашьыртә еиԥш алшара арҭеит (уи Наполеон иԥсахы еибанакит){{sfn|Roberts|2014|p=499—501}}{{sfn|Исдейл|1997|с=233}}.
Реинтәи аидгыла аруааи жәа-корпуск рымчи рыла Наполеон Бавариа ажәылара ааникылеит, лаҵарамза 13 рзы Вена игеит. Австрицәа Дунаи аҩадатәи аԥшаҳәахьы ииасын, ацҳақәа дырбгеит. Наполеон иӡбеит Лобау адгьылбжьаха шьаҟас иҟаҵаны аӡиас дырырц. Аха афранцыз ар рыхәҭак адгьылбжьахахь ианиас, егьи рыхәҭак аҩадатәи аԥшаҳәахьы ианиас ашьҭахь, аамҭала иҟарҵаз ацҳа ԥжәеит, ерцгерцог Карл иӡхыҵыз асолдаҭцәа дрықәлеит. Лаҵарамза 21—22 рзы Асперни Есслинги имҩаԥысуаз аидыслараҿы Наполеон даҵахан, дхьаҵит. Аимператор ихаҭа данаҵаха, Европатәи иаӷацәа зегьы ргәы шьҭыҵит. Фымчыбжь инарҵауланы аҽазыҟаҵара ашьҭахь афранцыз ар Дунаи ирны ԥхынгәымза 5—6 рзы Ваграм имҩаԥысуаз аидыслара хадаҿы аиааира ргеит, уи иашьҭанеит ԥхынгәымза 12 рзы Цнаимтәи аинышәара, жьҭаарамза 14 рзы Шионбруннтәи аҭынчратә еиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Ари аиқәшаҳаҭрала Австриа Адриатәи амшын агаҿа ацәыӡит, уи иахҟьаны Франциа аҵакырадгьылқәа аиуит, урҭ рыла Наполеон Иллиритәи апровинциақәа шьақәиргылеит. Галициа Варшаватәи герцогра Ду иарҭеит, Тарнопольтәи аокруг — Урыстәыла. Австриатәи акампаниа иаанарԥшит Наполеон ир аибашьраҿы уаанӡа иамаз аԥыжәара уажәы ишамам{{sfn|Lentz|2002|p=442}}{{sfn|Тюлар||с=273—279}}{{sfn|Чандлер|2011|с=576—606}}.
=== Аимпериа акризис ===
[[Файл:Jacques-Louis David - The Emperor Napoleon in His Study at the Tuileries - Google Art Project 2.jpg|thumb|150px|Аимператор Наполеон Тиуильри иҟаз икабинет аҿы. [[Давид, Жак-Луи|Давид]] (1812)]]
[[Файл:First French Empire 1812.svg|мини|left|alt=Карта Европы 1812 года. Французская империя больше, чем современная Франция, поскольку включает в себя части современных Нидерландов, Италии и ряда других стран|Актәи аимпериа, 1812 шықәса{{legend|#002395|Наполеон ихаантәи Франциа}}{{legend|#9090FF|Ихьыԥшу аҳәынҭқаррақәа}}]]Раԥхьатәи ашықәсқәа раан ауааԥсыра зегьы — ахатәтәыҩцәа рыдагьы, аӷарцәеи (аусуцәа, ақьаранџьцәа) Наполеон иполитика ргәы иахәон: аекономика аизҳазыӷьара аулафахәы ацнаҵон, уи ацҵара иацҳраауан, иара убас иааиԥмырҟьаӡакәа аррахь иахьаарыԥхьоз. Ажәлар Наполеон аԥсадгьыл аиқәырхаҩыс дырбон, аибашьрақәа рҿы аиааира аныргоз ажәлар ргәы шьҭыҵуан. Наполеон Бонапарт ареволиуциа абзоурала дшьақәгылеит, иааигәара иҟаз амаршалцәеи ар рԥызацәа шьахәқәеи иӷарыз, ихатәрамыз хылҵшьҭра рыман{{sfn|Тюлар||с=197—198}}. Аха хәыҷы-хәыҷла аибашьра ажәлар иарааԥсон, аррахь ааԥхьарақәа ргәы ԥнажәо иалагеит. 1810 шықәса инаркны 1815 шықәсанӡа аекономикатә кризис ыҟан. Европа ицоз аибашьрақәа иҵакыдахеит, урҭ аԥара рацәаны иахьрықәдырӡуаз абуржуазиа иарбыжкуан. Наполеон иаԥиҵаз Аамсҭара ҿыц дақәгәыӷыртә еиԥш иҟамлеит. Франциа ашәарҭара иҭагыламызт, Наполеон адәныҟатәи аполитикаҿы еиҳа-еиҳа ихшыҩ азишьҭуан иԥсҭазаара далҵыр, анархиа ҟамларц, иара убас Бурбонаа дырҩегьых аҳра рмоурц азы идинастиа аинтересқәа рырӷәӷәара{{sfn|Тюлар||с=234—236}}{{sfn|Lentz|2004|p=75—76}}.
Ажьырныҳәамза 12, 1810 шықәсазы Наполеон идинастиа еиқәирхарц азы Жозефинеи иареи еилыҵит, дара хшара рымамызт. Уи ашьҭахь иара Александр I диҳәеит 15 шықәса зхыҵуаз иаҳәшьеиҵбы Анна Павел-иԥҳа ԥҳәысс лгара азин ииҭарц. Наполеон еиликаауан Александр I ари дшақәшаҳаҭымхо, убри аҟнытә Франц I диҳәеит иԥҳа, австриатәи апринцесса Мариа-Луизеи иареи еибагарц. Мшаԥымза 1, 1810 шықәсазы Наполеони Мариа-Луизеи еибагеит. Хәажәкырамза 20, 1811 шықәсазы дара аԥа дроуит — Наполеон II; Мариа-Луиза афранцыз ҳкәажә Мариа-Антуанетта лашьа имоҭа лакәын, убри аҟнытә лԥа азин иман императорс аҟалара, аха афранцызцәа уи зынӡа иргәаԥхомызт{{sfn|Тюлар||с=279—280}}{{sfn|Lentz|2004|p=11—12}}.
Жәабранмза, 1808 шықәсазы афранцыз ар [[Рим]] ааныркылеит. Лаҵарамза 17, 1809 шықәсазтәи адекрет ала Римтәи папа иитәыз адгьылқәа зегьы Франциа иадлеит, папа ихаҭа иакәзар, имчра ицәыӡит. Аҭак ҳасабала папа [[Пии VII]] «Ацқьа Пиотр иҭынха арҳәҩцәа» ауахәама иаҟәырыҭхеит. Папа иусԥҟа Рим ихадоу ауахәамақәа ԥшьба рышәқәа рҿы икыдҵан, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа зегьы ирзынашьҭын. Наполеон адҵа ҟаиҵеит папа дҭаркырц, ажьырныҳәамза 1814 шықәсанӡа дытҟәаны диман. Ԥхынгәымза 5, 1809 шықәсазы Франциа арра мчрақәа папа [[Савона|Савонаҟа]] дыргеит, уи ашьҭахь — Париж амҵан иҟоу [[Фонтебло|Фонтеблоҟа.]] Наполеон ауахәама данаҟәырыҭха ашьҭахь ҳаҭыр иқәрымҵо иалагеит, еиҳарак акатоликатә тәылақәа рҿы{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=503}}{{sfn|Тюлар||с=277}}.
Аконтиненталтә блокада Британиа ду аԥхасҭа шанаҭазгьы, инагӡаны англызцәа ириааиртә зыҟамлеит. Рашәарамза З, 1810 шықәса рзы Наполеон Фуше имаҵура дамихит, аимператор инапынҵала акәызшәа имҩаԥигоз, аинышәара иадҳәалаз англызцәеи иареи маӡала реиҿцәажәарақәа ирыхҟьаны. Актәи аимпериа адгылаҩцәеи авассалцәеи, ринтересқәа рыгәхьаа мкыкәа аконтиненталтә блокада иадгылаз, уи ӷәӷәала ақәныҟәара иашьҭамызт, Франциеи дареи рыбжьара аибарххарақәа ирыцлон. Ԥхынгәымза 3, иара убри ашықәс азы Наполеон Голландиа акралс иҟаҵаз иашьа Луи дахиҳәеит аконтиненталтә блокадеи арекрут аизгаразы аҭахрақәеи дахьрықәымныҟәоз азы, Голландиа Франциа иадҵан. Аимператор аконтиненталтә система ахықәкқәа рынагӡара шалнамыршо ихеиҵеит, ах уи мап ацәимкит, Британиа Ду ахәаахәҭразы алицензиа ҷыдақәа ахьрырҭоз «асистема ҿыц» ҳәа изышьҭоу алеигалеит, насгьы алицензиақәа роураан еиҳарак аԥыжәара рыман афранцыз наплакқәа. Ари аӡбамҭа аконтиненталтә буржуазиа рыбжьара еиҳагьы аиӷара цәырнагеит{{sfn|Roberts|2014|p=547—549}}.
Еиҳа-еиҳа иубарҭахон Франциеи Урыстәылеи реиҿагыларақәа. Германиа апатриотизмра азҳауан, Испаниа ишцац ицон герилиа{{sfn|Lentz|2004|p=201}}{{sfn|Тарле|1959|с=241—250}}.
=== Урыстәылаҟа аныҟәареи аимпериа аилаҳареи ===
{{main|1812 шықәсазтәи Аџьынџьтәылатәи еибашьра |Афбатәи акоалициа реибашьра }}
[[Файл:Napoleon in burning Moscow - Adam Albrecht (1841).jpg|thumb|[[Московский пожар (1812)|Москва абылра]]. [[Адам, Альбрехт|Адам]] (1841)]]
[[Файл:Napoleons retreat from Moscow by Adolph Northen.jpg|thumb|Наполеон Москвантәи ихьаҵра. [[Нортен, Адольф|Нортен]] (1851)]]Наполеони [[Александр I]] реизыҟазаашьақәа анаԥырх, Наполеон иӡбеит Урыстәыла дақәларц. Европа еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи Ар Ду аҿы еизгаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа, рашәарамза 1812 шықәсазы аурыс ҳәаа иахысит; урҭ ирҿагылан 193 нызқьҩык асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз, ҩбаны ишаз аурыс мраҭашәаратәи ир {{sfn|Ливен|2012|с=192}}{{sfn|Ливен|2012|с=205—206}}. Наполеон иҭахын аурыс ир ихадоу аидыслараҿы риааира; аха аурысцәа аԥыжәара змаз ар рҽацәырыхьчо атәыла агәахьы ихьаҵуан, рҽеибырҭарц азы, амҩан зегьы еимырҵәон. Ар ду амлакреи, ашоуреи, аҳәынҵәеи, урҭ ирыхҟьаз ачымазарақәеи иаргәаҟуан{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=371}}{{sfn|Roberts|2014|p=588}}; ԥхынгәымза аҽеиҩшамҭазы асолдаҭцәа гәыԥ-гәыԥла абналара иалагеит{{sfn|Roberts|2014|p=590}}. Смоленск амҵан рҽеидкыланы аурыс ир ақалақь ахьчара рҽазыршәеит, аха уи илҵшәадахеит; нанҳәамза 18 рзы Москваҟа еиҭа ихьаҵыр акәхеит. Аурыс иаку ир дахагылеит [[Кутузов, Михаил Илларион-иԥа|М. И. Кутузов]]. Цәыббрамза 7 рзы Москва уалалаанӡа иҟоу Бородино ақыҭаҿы аурысцәа еиҿыркааз аидыслара хада Наполеон аиааира изаанамгеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=284—285}}. Аурыс ир ҩаԥхьа ихьаҵыр акәхеит. Цәыббрамза 14 рзы Ар ду Москва иалалеит{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=372—373}}.
Уи ашьҭахь абылра ҟалеит, ақалақь зегьы иалаблырц егьагымхеит. Наполеон аурыс ҳәынҭқар Александри иареи иаарласны аинышәара рыбжьарҵоит ҳәа дгәыӷуа акыр аамҭа Москва даанхеит; аҵыхәтәан, жьҭаарамза 19 рзы иара ақалақь далҵит алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала. Жьҭаарамза 24 рзы афранцыз ар Малоиарославц амҵан аурысқәа рыхьчара ԥыржәарц иалагеит, аха ирылымшеит, Ар Ду Смоленск ахырхарҭала ихьаҵыр акәхеит ихдырҵәахьаз аҭыԥқәа рыла{{sfn|Roberts|2014|p=617}}. Аурыс ир еицтәароу марш рхы иархәаны афранцызцәа ирышьҭан, аидысларақәа раан еиԥш, апартизанцәа рыцхырааралагьы аӷа ааха ирҭон. Амлакра иаргәаҟуаз Ар Ду асолдаҭцәа арҳәыҩцәаны, ақәымчаҩцәаны иҟалеит; згәы еибакыз ауааԥсырагьы агәымбылџьбара аадырԥшуа иалагеит, арҳәҩцәа рыԥсы шҭаз иржуан{{sfn|Roberts|2014|p=621—622}}. Абҵарамза аҽеиҩшамҭазы Наполеон Смоленск далалеит, аха ара афатә ҭаҵәахқәа изымԥшааит. Убри иахҟьаны иара аурыс ҳәаа аганахь дхьаҵыр акәхеит. Абҵарамза 27—28 рзы Березина арра аан, аџьабаа ду адбаланы, илшеит изаанхаз ир аиқәырхара. Еиуеиԥшым амилаҭқәа иреиуаз асолдаҭцәа рыла ишьақәгылаз ир, уаанӡатәи аибашьратә доуҳа рымамызт уажәшьҭа, рыԥсадгьыл иацәыхараны, Урыстәыла иахьыҟаз, ар ирласны еиҵахон. Ԥхынҷкәынмза 5 рзы Наполеон Парижҟа дцеит, избан акәзар Париж аилаҩынтра амҩаԥгара рҽазыршәоит ҳәа иаҳаит, уи адагьы ар ҿыц еизигарц иҭахын. Наполеон аҵыхәтәантәи ибиуллетен аҿы арыцҳара шыҟалаз дақәшаҳаҭхеит, амала уи аурыс ӡынра аџьбарара иахареиҵеит{{sfn|Roberts|2014|p=629}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=373}}. Аха аӡын ӷәӷәала аҵаара ианалага иныҟәара анҵәамҭазы ауп. Ар Ду ихадоу ахәҭа иалаз 450 нызқьҩык асолдаҭцәа рҟынтәи Урыстәылантәи ихынҳәит 25 нызқьҩык. Наполеон Урыстәыла даныҟаз иҽқәа зегьы ицәыӡит; ари ацәыӡ ахарҭәаара уаҳа илымшеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700—701}}.
Наполеон аурыс кампаниаҿы иаҵахара иара изымиааира иазкыз алегенда аҵыхәа ԥнаҵәеит. Аурыс ир шааԥсазгьы, урҭ рԥызацәа Урыстәыла анҭыҵ еибашьра шырҭахымызгьы, Александр I иӡбеит аибашьра Германиа аҵакырадгьылахь ииаргарц. Пруссиа Наполеон иҿагылаз акоалициа ҿыц иалалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=700}}{{sfn|Ливен|2012|с=375—380}}. Мызқәак рыла Наполеон 3 нызқьҩык арԥпарцәеи абыргцәеи рыла ишьақәгылаз ар ҿыц еизигеит, урҭ Германиаҟа амҩа ишықәыз иазыҟарҵеит. Лаҵарамза, 1813 шықәсазы Лиутцени Бауцени ицоз аидысларақәа раан Наполеон аҽыр шизымхозгьы илшеит аиааира агара. Рашәарамза 4 рзы аинышәара рыбжьарҵеит, Австриа еибашьуаз атәылақәа рыбжьара бжьаҟазас иқәгылеит. Австриа адәныҟатәи аусқәа рминистр Меттерних Дрезден имҩаԥысуаз аиԥыларақәа раан ажәалагала ҟаиҵон абарҭ аилаӡарақәа: Пруссиа аиҭашьақәыргылара, Польша Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара аихшара, австрицәа Иллириа рзырхынҳәра рыла аинышәара рыбжьарҵарц. Аха Наполеон мап ацәикит, избанзар иара имчра аиааирақәеи ампыҵахаларақәеи роуп изызку ҳәа иԥхьаӡон{{sfn|Тюлар||с=307—309}}{{sfn|Ливен|2012|с=459—464}}.
[[Файл:Meissonier - 1814, Campagne de France.jpg|left|thumb|1814 шықәсазтәи акампаниа. [[Месонье, Жан-Луи-Эрнест|Месонье]] (1864)]]Зфинанстә ҭагылазаашьа уадыҩыз Австриа Англиатәи асубсидиақәа ихнахын, нанҳәамза 10 рзы аинышәара анхыркәшаха, афбатәи акоалициа иалалеит. Швециагьы убас иҟанаҵеит. Трахенбергтәи аплан инақәыршәаны адгылаҩцәа Бернадотти, Блиухери, Шварценберги напхгара зырҭоз х-рык еиҿыркааит. Наполеонгьы ир хәҭа-хәҭала ишеит. Дрезден ицоз аидыслара ду аҿы Наполеон адгылаҩцәа дыриааит; аха иара имаршалцәа рхала адҵақәа аныҟарҵоз Кульма, Кацбах, Гросберен, Денневиц ицоз аибашьрақәа ӷәӷәала иаҵахеит. Наполеон ашәарҭара дышҭагылазгьы, 160-нызқьҩык злаз ар иманы Леипциг амҵан 320-нызқьҩык рҟынӡа инаӡоз еиду аурыс, Австриатәи, Пруссиатәи, Шведтәи ар драбашьит (жьҭаарамза 16 — 19, 1813 шықәса). Ари «Ажәларқәа реибашьра» ҳәа изышьҭаз аибашьра адырхаҽны адгылаҩцәа рганахь ииасит Ренье икорпус аҟынтәи асаксцәа, анаҩс Виуртембергтәи аҽыргьы{{sfn|Тюлар||с=309—310}}{{sfn|Исдейл|1997|с=238—239, 403—409}}{{sfn|Левицкий|1938|с=217—236}}.
Ажәларқәа ребашьра данаҵаха ашьҭахь Германиеи Голландиеи Наполеон ихьыԥшымзт, Швеицариатәи аконфедерациеи, Реинтәи аидгылеи, Италиатәи акралреи еилаҳаит. Афранцызцәа ахьаҵахоз Испаниа Наполеон Испаниатәи Бурбонаа ҩаԥхьа амчра риҭар акәхеит (абҵарамза, 1813 шықәса){{sfn|Тюлар||с=310—315}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=486}}<ref name=":8">{{статья|ссылка=http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php|автор=Fankhauser A.|заглавие=Mediation|место=Bern|издание=Historisches Lexikon der Schweiz|издательство=HLS|год=2009|archive-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170324001132/http://www.hls-dhs-dss.ch/textes/d/D9798.php}}</ref>. Адепутатцәа идгылартә азы, ԥхынҷкәынмза, 1813 шықәсазы, Наполеон Азакәанԥҵаратә корпус аилатәара мҩаԥигеит, аха апалата иоуишьҭит игәы иақәымшәоз ақәҵара ианрыдыркыла ашьҭахь{{sfn|Тюлар||с=319}}. 1813 шықәса анҵәамҭазы аидгылатә ар Реин ирын, Бельгиа иалалан, Парижҟа идәықәлеит. Ажьырныҳәамза 23, 1814 шықәсазы Наполеон аруаа рзы Тиуильри аҵыхәтәантәи ахәылԥаз мҩаԥигеит. Ажьырныҳәамза 25 ашамҭазы Наполеони иԥеи наӡаӡа еиԥырҵит. Наполеон ар рахь иҿааихеит. 250 нызқьҩык адгылаҩцәа рыр Наполеон 80 нызқьҩык арекрутцәа ракәын ирҿаиргылар илшоз. Аидысларақәа рсериаҿы иара хазы игоу адгылаҩцәа реидгылақәа дыриааит. Аха хәажәкырамза 31, 1814 шықәсазы аурыс ҳәынҭқар Александр I, иара убас Пруссиа акрал напхгара зырҭоз акоалициатә ар Париж иалалеит{{sfn|Тюлар||с=323—325}}.
== Атитул ==
''Аимператортәи Акралтәи иаҳаракыра Наполеон I, Анцәа илыԥхеи Ареспублика Аконституциеи рыла, Афранцызцәа Римператор, Италиа Акрал, Рим Аимператор, Реинтәи Аидгылеи Данцигтәи ареспубликеи Рпротектор, Швеицариатәи Аконфедерациа Амедиатор, Андорра Аҭауади Ацнапхгаҩи, Аҳаҭыртә Легиони, Аихатә Гәыргьыни, Академиатә пальмақәеи, Аиҭеидылареи Рорден Амагистр Ду'' (лаҵарамза 18, 1804 — мшаԥымза 6, 1814; хәажәкырамза 20 — рашәарамза 22, 1815).
''Ельба Аҭауад'' ({{date|3|5|1814}} — {{date|25|2|1815}}).
== Ельба адгьылбжьахеи Шәымши ==
=== Раԥхьаӡа амчра ааныжьреи ахгареи ===
{{see also|Фонтенбло ирыбжьарҵаз аиқәшаҳаҭра (1814)|Бурбонаа реиҭашьақәыргылара}}
[[Файл:Montfort - Adieux de Napoleon a la Garde imperiale.jpg|200px|thumb|left|Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеони аимператортә гвардиеи еиԥырҵуеит. [[Монфор, Антуан-Альфонс|Монфор]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoléon à Fontainebleau Delaroche.jpg|thumb|200px|Амчра ааныжьра ашьҭахь Фонтенбло ахан аҿы. [[Поль Деларош|Деларош]] (1845)]]
[[Файл:Elba VillaSanMartino.jpg|200px|thumb|Сан-Мартино иҟаз Наполеон ивилла (Ельба).]]Наполеон ақәԥара дазхиан, аха мшаԥымза 3 рзы Асенат амчра иамхра рыланаҳәеит, Талеиран дызхагылаз аамҭалатәи аиҳабыра еиҿнакааит. Амаршалцәа (Неи, Бертье, Лефевр) иабжьыргон иҷкәын изы амчра мап ацәикырц. Мшаԥымза 6, 1814 шықәсазы Париж амҵан иҟоу Фонтенбло ахан аҿы Наполеон амчра аанижьит{{sfn|Тюлар||с=326}}. Наполеон дахьаҵахаз, насгьы иара ицнагаҩцәеи иаҳҭынуааи дахьрыԥсахыз (уи иааигәара аӡәык — ҩыџьак амаҵуцәа, аҳақьым, аинрал Коленкур ракәын иаанхаз) азы, мшаԥымза 12-13, 1814 шықәсазы Фонтенбло дахьыҟаз иҽишьырц иӡбеит — Малоиарославц амҵан аибашьра ашьҭахь еснагь иныҟәигоз ашҳам ижәит. Аха ашҳам акраамҭа иахьыҵәахыз иахҟьаны еилабааит, Наполеон деиқәхеит{{sfn|Roberts|2014|p=714}}{{sfn|Dwyer|2013|p=489—490}}. Наполеон еидгылаз амонархцәеи иареи рнапы зҵарҩыз Фонтенблотәи аиқәшаҳаҭрала Адгьылбжьаратә мшын аҿы иҟоу адгьылбжьаха хәыҷы Ельба иоуит. Мшаԥымза 20, 1814 шықәсазы Наполеон Фонтенбло ааныжьны хгара ҳәа дцеит{{sfn|Тюлар||с=326}}.
Наполеон активла иҽазикит Ельба адгьылбжьаха аекономика аҿиара. Фонтенбло аиқәшаҳаҭра аилаӡарақәа инарықәыршәаны, франциатәи аԥараҵәыхырҭа аҟынтәи 2 млн франк ҳәа есышықәсатәи арента ихәҭан. Аха иара аԥара имоуит, насгьы 1815 шықәса алагамҭазы афинанстә ҭагылазаашьа уадаҩ дҭагылеит{{sfn|Roberts|2014|p=729}}. Мариа-Луиза лԥеи лареи Франц I имшала Наполеон иахь имцаӡеит. Жозефина Мальмезон даныҟаз лыԥсҭазаара далҵит лаҵарамза 29, 1814 шықәсазы, ԥыҭрак ашьҭахь Наполеон дызхәышәтәуаз аҳақьым иара ишиеиҳәаз ала, «иара изы агәырҩеи агәҭынчымреи ирыхҟьаны». Наполеон иуацәа рахьтә иани иаҳәшьа Полинеи роуп Ельбаҟа ибара иааиз. Наполеон Франциа имҩаԥысуаз ахҭысқәа дрызҿлымҳаны дрышьклаԥшуан, асасцәа идикылон, насгьы идгылаҩцәеи иареи маӡала ашәҟәқәа еимырдон{{sfn|Манфред|1987|с=669}}{{sfn|Тюлар||с=330—331}}.
Мшаԥымза 24, 1814 шықәсазы Кале дыӡхыҵит Англиантәи иааиз Лиудовик XVIII. Бурбонаа ирыцхынҳәит амазареи азин ҷыдеи рырхынҳәра иашьҭаз аемигрантцәа («урҭ акгьы рзеилымкааит, акгьы рхамышҭӡеит»). Рашәарамзазы акрал Франциа аконституциа ҿыц аиҭеит. 1814 шықәсазтәи аконституциа аимпериатә ҭынха иадҳәалаз ирацәаны еиқәнархон, аха амчра аҳәынҭқар изааигәази иареи рнапаҿы иҟан. Ароиалистцәа ажәытә закәанқәа инагӡаны рырхынҳәра рҭахын. Аемигрантцәеи ауахәамеи анкьа ирымырхыз адгьылқәа зымпыҵазкыз, уажәы рмазаразы ргәы ҭынчмызт. Аруаа ар иаалырҟьаны армаҷра ргәамԥхеит{{sfn|Lentz|2004|p=582—589}}{{sfn|Манфред|1987|с=663—667}}. Цәыббрамза, 1814 шықәсазы Венатәи аконгресс аҿы еизаз еидгылаз аҳәынҭқаррақәа рҽеиҩыршеит рнапаҿы иааргаз аҵакырадгьылқәа реихшара азҵаара иахҟьаны{{sfn|Lentz|2010|p=132—135}}.
=== Шәымши аҩынтә раан амчра ааныжьреи ===
{{main|Шәымш|Ватерлоо ицоз аидыслара |Наполеон аҩынтә раан амчра аанижьит }}
[[Файл:Beaume - Napoléon Ier quittant l'île d'Elbe - 1836.jpg|200px|thumb|Наполеон Ельба аанижьуеит. [[Бом, Жозеф|Бом]] (1836)]]
[[Файл:Belgium-6758 - Napoleon (14152068942).jpg|200px|thumb|Наполеон Ватерлоо даныҟаз (аидыслара ахьцоз аҭыԥ апанорама ахәҭа)]]Аполитикатә ҭагылазаашьа маншәала ихы иархәаны Наполеон Ельба адгьылбжьаха аҟынтәи дыбналеит жәабранмза 26, 1815 шықәсазы. Хәажәкырамза 1 азы Канн ирцәыхарамкәа зықьҩык асолдаҭцәа ицны Жуан аӡыбжьахалаҿы дыӡхыҵын, Гренобль иалсны ицоз амҩала, ароиалистә гәалаҟазаара аԥыжәара ахьамаз Прованс дакәшаны, Парижҟа иҿааихеит. Хәажәәкырамза 7 рзы Гренобль уалалаанӡа ахәбатәи ацәаҳәатә полк Наполеон иахь ииасит агәеизҳара зныԥшуаз иқәгылара ашьҭахь: «Шәимператор шәиеихсны дышәшьыр шәылшоит ишәҭаххар!» Наполеон Гренобль инаркны Парижынӡа данцоз, ажәлар игәырӷьаҵәа иԥылон. Хәажәкырамза 18 рзы Осер азааигәара иара иахь диасит «Бонапарт абыцаҟьа дҭакны даазгоит» ҳәа Лиудовик XVIII ажәа изҭаз Неи. Хәажәкырамза 20 рзы Наполеон Тиульри далалеит{{sfn|Чандлер|2011|с=830—832}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=567—569}}.
Венатәи аконгресс аҿы аҳәынҭқаррақәа реилибамкаарақәа рҭыԥ иқәырҵеит Наполеон аӷбақәа данрықәтәоз аамҭазы{{sfn|Lentz|2010|p=345}}. Наполеон Франциа дыҟоуп ҳәа адырра анроу, хәажәкырамза 13 рзы изинқәа шимырхыз атәы рыларҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=352}}. Хәажәкырамза 25 рзы аҳәынҭқаррақәа абыжьбатәи акоалициа ҿыц ҳәа рҽеидыркылеит, 600 нызқьҩык асолдаҭцәа ықәдыргылоит ҳәа еибырҳәеит{{sfn|Lentz|2010|p=357}}. Наполеон аҭынчмҩа дшашьҭоу баша агәра диргон. Франциа ишьақәгыло иалагеит аԥсадгьыл ахьчаразы ареволиуциатә федерациақәа. Лаҵарамза 15 рзы ҩаԥхьа Вандеиа ақәгылара ҟалеит, абуржуазиа ду амчра ҿыц иазхьамԥшуа иалагеит. Аха Наполеон адәныҟатәии аҩныҵҟатәии аӷацәа рҿагыларазы ажәлар рреволиуциатә гәалаҟазаарақәа ихы иаимырхәеит («Жакериа акралс аҟазаара сҭахӡам»). Алибералтә буржуазиа дақәгәыӷуа, Констан идиҵеит аконституциа ҿыц апроект аԥҵара. Ари аконституциа аплебисцит (аплебисцит иаҭааз маҷҩын) аан рыдыркылеит, насгьы аратификациа азыруит рашәарамза 1, 1815 шықәсазы Лаҵаратәи адәаҿы{{sfn|Тюлар||с=334—337}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=34}}. Аконституциа ҿыц инақәыршәаны Аперцәа рпалатеи Ахарҭарнакцәа рпалатеи еиҿкаан{{sfn|Ellis|2014|p=232}}.
Аибашьра еиҭа иалагеит, аха Франциа еибашьыртә еиԥш уажәшьҭа алшарақәа амамызт. Рашәарамза 15 рзы Наполеон Бельгиа далалеит. Уа иара аурысцәеи австриицәеи аиаанӡа Британиатәии (Веллингтон напхгара зиҭоз 90-нызқьҩы асолдаҭцәа) Пруссаитәии (Блиухер напхгара зиҭоз 120-нызқьҩы асолдаҭцәа) ар дыриааирц гәҭакыс иман. Катр-Бреи Линьеи имҩаԥысуаз аибашьрақәа рҿы абританцәеи апруссакцәеи инагӡаны дырзымиааит. Аха рашәарамза 18, 1815 шықәсазы Бельгиа иҟоу ақыҭа Ватерлоо азааигәара Наполеон аибашьра хада даҵахеит. Рашәарамза 21 рзы, ир ааныжьны Парижҟа дхынҳәит{{sfn|Тюлар||с=338—339}}.
Рашәарамза 22 рзы Ахаҭарнакцәа рпалата Фуше напхгара зиҭоз аамҭалатәи еиҳабыра еиҿнакааит. Дара ирҭахын Наполеон амчра аанижьырц. Убри аҽныҵәҟьа Наполеон аҩынтә раангьы амчра аанижьит. Рашәарамза 25 рзы Франциа аанижьыр акәхеит. Ԥхынгәымза 15 рзы, Британиа Ду аиҳабыра дақәгәыӷны, Екс адгьылбжьаха азааигәара хатәгәаԥхарала «Беллерофон» ҳәа хьӡыс измаз англыз цәаҳәатә ӷба дақәтәеит. Иара иаӷацәа — англызцәа — рҿы аполитикатә ҽыҵәахырҭа иоуеит ҳәа дгәыӷуан{{sfn|Тюлар||с=341—342}}.
== Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха ==
=== Ахгара ===
[[Файл:16 Napoleons exole St Helena June1970.jpg|мини|Иахыргаз Наполеон дахьынхоз Ацқьа Елена лыдгьыбжьахаҿы иҟоу Лонгвуд-Хаус анхара.]]
[[Файл:Napoleon sainthelene.jpg|мини|left|Наполеон Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы даныҟаз. [[Зандманн, Франц Жозеф|Зандманн]] (XIX век)]]
[[Файл:Napoleon Las Casas.jpg|thumb|Наполеон [[Лас Каз, Эммануэль Огюстен де|Лас Каз]] амемуарқәа дизаԥхьоит. [[Орчардсон, Уильям Куиллер|Орчардсон]] (XIX век)]]
Аха Британиа аминистрцәа реилазаара даҽакала иаӡбеит: Наполеон дбаандаҩыртәын, Атлантикатәи аокеан аҿы иҟоу [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] ддәықәырҵеит (абританцәа уи Европа иацәыхараны иахьыҟоу азы иалырхит, избан акәзар Наполеон ҩаԥхьа дрыцәцар ҳәа ишәон). Наполеон ари ақәҵара аниаҳа, абас иҳәеит: «Ари [[Тамерлан]] иеихатә ԥыркы аасҭа еицәоуп! Бурбонаа срырҭар еиҳа еиӷьасшьон».
Нанҳәамза 9, 1815 шықәсазы уаанӡатәи аимператор аӷба [[Нортумберленд|"Нортумберленд"]] дақәтәаны Европа аанижьит{{sfn|Roberts|2014|p=779}}{{sfn|Тюлар||с=342—343}}. Наполеон азин иоуит иццаша афицарцәа ралхра; [[Бертран]], [[Монтолон]], [[Лас Каз]], [[Гурго]] алихит; иааидкыланы Наполеон игәыԥ аҿы 26-ҩык ыҟан, урҭ рхыԥхьаӡараҿы дыҟан акамердинер [[Луи-Жозеф Маршан]] . Иӷба иацын 1000-ҩык аруаа зҭаз жәа-ӷбак. Жьҭаарамза 17, 1815 шықәсазы Наполеон [[Џеимстаун]] днеит.{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=705}}
Наполеони афицарцәеи рынхарҭа ҭыԥны иҟалеит [[Лонгвуд-Хаус]] ([[алеитенант-губернатор]] ԥасатәи ирезиденциа), уи [[Лонгвуд]] ақыҭан, ашьха ахәҵаҿы иҟоуп, уаҟа аҳауа цәаакуп, насгьы аклимат бааԥсуп. Аҩны иакәшаны игылан аҟарулцәа, аԥшыхәцәа асигналтә бираҟқәа рыла Наполеон иҟаиҵоз зегьы иазкны адырра ҟарҵон{{sfn|Roberts|2014|p=782}}. Мшаԥымза 14, 1816 шықәсазы иааиз [[Лоу]] агубернатор ҿыц иахырҳәаз аимператор ихақәиҭра еиҳагьы иԥикит. Аиашазы, Наполеон абналара игәы иҭаӡамызт. Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь даннеи, [[Ост-Индтәи еилахәыра]] асуперинтендант Балкомба иԥҳа, 14-шықәса зхыҵуаз [[Бетсии]] иареи еиҩызцәахеит, хәыҷҵас еицыхәмаруан. Анаҩстәи ашықәсқәа раан адгьылбжьахаҿы иаанкылоз асасцәа идикылон.
Рашәарамза, 1816 шықәсазы игәалашәарақәа рыҩра далагеит, урҭ [[«Ацқьа Елена лмемориал»|Ацқьа Елена лмемориал»]] ҳәа хьӡыс аҭаны Лас Каз иҭижьит Наполеон иԥсҭазаара даналҵ ҩышықәса рышьҭах. «Амемуарқәа» ҳәа захьӡу ашәҟәы ХIХ-тәи ашәышықәсан зегь раасҭа изыԥхьоз шәҟәны иҟалеит{{sfn|Roberts|2014|p=785—792}}{{sfn|Тюлар||с=346}}.
1820 шықәсазы [[америкатәи]] аконтрабандист Џьонсон иҽазикит ихатә системала иргылаз аӡаҵаҟатәи аӷба ихы иархәаны Наполеон I ихы дақәиҭитәырц. Аргыларазы аԥара еизган, аха убри аамҭазы аимператор иԥсҭазаара далҵит.
=== Аԥсра ===
[[Файл:Napoleon sur son lit de mort Horace Vernet 1826.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ихчы иҵхны дышьҭоуп. [[Верне, Орас|Верне]] (1826)]]
Жьҭаарамза 1816 шықәса инаркны Наполеон игәабзиара еицәахо иалагеит — адәылҵра, аныҟәара дахьаҟәыҵыз иахҟьаны (Лоуи иареи аимак анроу ашьҭахь, иара аныҟәара мап ацәикит), насгьы есымша игәы каҳаны дыҟан. Жьҭаарамза, 1817 шықәсазы Наполеон иҳақьым [[О'Мира]] [[«агепатит»]] адиагноз изышьақәиргылеит. Раԥхьаӡа иара Европатәи аполитикаҿы аԥсахрақәа ҟалоит, насгьы иара иахь агәыблыра змаз апринцесса [[Шарлотта]] Британиа амчра лоуеит ҳәа дақәгәыӷуан, аха апринцесса лдунеи лыԥсахит абҵарамза, 1817 шықәсазы. 1818 шықәсазы Балкомбаа адгьылбжьаха ааныжьны ицеит, Лоу О’Мир адгьылбжьаха далицеит{{sfn|Roberts|2014|p=791—795}}.
[[Файл:Testament_de_Napoléon_Ier._Page_5_-_Archives_Nationales_-_AE-I-13-21a.jpg|thumb|150px|справа|Наполеон иуасиаҭ]]
1818 шықәсазы Наполеон [[адепрессиа]] изцәырҵит, лассы-лассы дычмазаҩхон, сарӷьа ган сыхьуеит ҳәа дашшуан. Ари иаб дызхыԥсааз [[акьыба чымазароуп]] ҳәа игәы иаанагон. 1819 шықәсазы цәыббрамзазы Наполеон иани акардинал Феши иаарышьҭыз аҳақьым [[Антоммарки]] адгьылбжьахахь днеит, аха ачымазаҩ ицхраара илымшеит. Хәажәкырамза, 1821 шықәса Наполеон игәабзиара убриаҟара еицәахеит, иԥсра лассы шааигәахоз еиликаауан. Мшаԥымза 15, 1821 шықәсазы иуасиаҭ иҳәеит. Наполеон иԥсҭазаара далҵит асабша, {{date|5|5|1821}}, асааҭ 17:49 рзы. Даныԥсуаз "Ар ахы!" ҳәа иҳәеит ( {{lang-fr|La tête de l}}'armée! ).
Лаҵарамза 6 рзы [[аԥсрашьҭахьтәи сабрада]] ҟаҵан, аха уи ҟазҵаз аҳақьым дызусҭоу иахьагьы идырым{{ref+|Усҟантәи аамҭазы иаԥын еицырдыруа ауаа рыԥсҭазаара ианалҵ ашьҭахь рсабрадақәа рыҟаҵара. Наполеон итәыҵәҟьоу аԥсрашьҭахьтәи сабрадақәа ԥшьба иреиҵамкәа иҟоуп: [[Кабильдо (Орлеан ҿыц)|Кабильдо]], [[Орлеан ҿыц|Орлеан ҿыц]], Ливерпуль амузеи аҿы, Гавана, иара убас [[Чапел-Хилл иҟоу Аҩадатәи Каролина ауниверситет абиблиотекаҿы|Аҩадатәи Каролина ауниверситет]].|group=К}}{{Sfn|Wilson|1975|p=293–295}}. Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы [[Наполеон ицыхцәы]] иаанханы иҟоуп, аха уи иара ишитәыҵәҟьаз иазкны аимак ыҟоуп<ref>https://web.archive.org/web/20210116034152/https://www.nytimes.com/1992/07/12/books/exhuming-a-dirty-joke.html</ref>. Наполеон анышә дамардеит Лонгвуд иацәыхарамкәа, Торбет аӡыхь азааигәара{{sfn|Roberts|2014|p=795—801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=640}}.
Наполеон [[ашҳам иҭаны дыршьит]] ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 1960 шықәсазы [[Стен Форсхуфвуд]] аус ицызуази иареи Наполеон ихцәы анҭырҵаа, [[аҳәынаԥшьыга]] рыԥшааит. Аха 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы хыԥхьаӡара рацәала имҩаԥгаз анализқәа иаадырԥшуеит Наполеон ихцәаҿы аҳәынаԥшьыга алазаара есыҽны, уимоу зны-зынла мышкы аҩнуҵҟагьы аҽшаԥсахуаз. Иҟалап уи Наполеон ихцәы аҿышразы аҳәынаԥшьыга злаз аххыра ихы иахьаирхәоз иахҟьазар; иара убас Наполеон ибзиабаҩцәа ҳамҭас ириҭоз ихахәы, усҟантәи аамҭазы иҟаз аҵас ала, аҳәынаԥшьыга злаз аххыраҿы ирҵәахуан{{sfn|Hindmarsh|2007|p=84—85}}. Ашҳам ирҭеит ҳәа атеориа иахьатәи аамҭазы ишьақәырӷәӷәам{{sfn|Hindmarsh|2007|p=70—77}}{{sfn|Roberts|2014|p=796}}. 2007 шықәсазы имҩаԥгаз аҭҵаара алҵшәала агастроентерологцәа ишьақәдырӷәӷәеит аимператор иԥсра зыхҟьаз раԥхьаӡатәи аофициалтә версиа – [[аца акьыбачымазара]] ауп (аԥсыбаҩ аҭҵаара ирнаҭаз адыррақәа рыла, аимператор ақьамсарҩақәа ҩба иман, урҭ руак игәаҵәа аҟынӡа инаӡон)<ref>{{Cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11061|title=Причина смерти Наполеона установлена окончательно|publisher=www.membrana.ru|access-date=2017-12-12|archive-date=2017-12-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171212193137/http://www.membrana.ru/particle/11061|url-status=dead}}</ref><ref name="Lugli et al">{{Статья|автор=Alessandro Lugli, Inti Zlobec, Gad Singer, Andrea Kopp Lugli, Luigi M. Terracciano|заглавие=Napoleon Bonaparte's gastric cancer: a clinicopathologic approach to staging, pathogenesis, and etiology|ссылка=https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684|язык=En|издание=Nature Clinical Practice Gastroenterology & Hepatology|год=2007/01|volume=4|issue=1|pages=52–57|issn=1759-5053|doi=10.1038/ncpgasthep0684|archive-date=2019-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20190929203845/https://www.nature.com/articles/ncpgasthep0684}}</ref>.
=== Аԥсыбаҩ архынҳәра ===
[[Файл:Tomb of Napoleon Bonaparte - Crypt of Dôme des Invalides - Paris, France - 25 July 2009.jpg|thumb|150px|Аинвалидцәа рыҩнаҿы иҟоу Наполеон идамра]]
[[Файл:Tombeau de Napoleon- detail.JPG|thumb|left|150px|Акрипта аҩналарҭа]]1840 шықәсазы аҳ [[Луи-Филипп I]] Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь [[Бертрани]] [[Гургои]] злаз аделегациа дәықәиҵеит Наполеон иуасиаҭ анагӡаразы — Франциа анышә дамардарц. Уи аделегациа дахагылан Жуанвильтәи принц. Наполеон иԥсыбаҩ акаԥдан [[Шарне]] напхгара зиҭоз [[афрегат]] [[«Бель Пуль»]] ала Франциаҟа ииаган. Ԥхынҷкәынмза 15 рзы акортеж миллионҩык афранцызцәа ишырбоз Париж амҩадуқәа ирывсит. Аԥсыбаҩ анышә иамардеит [[Аинвалидцәа рыҩны]] аҿы Наполеон имаршалцәа алархәны{{sfn|Roberts|2014|p=801}}{{sfn|Itinéraire|2002|p=645}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=639}}.
Аимператор Наполеон иԥсыбаҩқәа зҭоу акварцит-ԥслымӡхаҳә ҟаԥшь ([[«шокшинтәи апорфир»]]<ref>{{Cite web |url=http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |title=Малиновый кварцито-песчаник. Музей геологии докембрия |access-date=2021-01-20 |archive-date=2021-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210127235816/http://igkrc.ru/geomuseum/articles/shoksha |url-status=live }}</ref>) иалху [[аҭоубыҭ]], Висконти иҟаҵамҭа, аныхабаа [[акрипт]] аҿы иҟоуп<ref>{{ВТ-ВЭС|Дом инвалидов в Париже}}</ref>. Акрипта аҩналарҭа рыхьчоит аскипетр, аимператор игәыргьын, [[адержава]] зку аџьазтә фигурақәа ҩба. Адамра иакәыршоуп Наполеон иҳәынҭқарратә усқәа ирызку амармалташьтә барелиефқәа 10, иеибашьратә кампаниақәа ирызку, [[Прадье]] иҟаиҵаз аҳаҭәарақәа 12{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=43}}.
== Аҭынха ==
=== Аҳәынҭқарратә напхгараҭара ===
[[Файл:Bust Napoleon I of France.jpg|thumb|150px|left|Наполеон ибиуст. [[Канова, Антонио|Канова]] (1802 ш. ашьҭахь)]]
Арратә иааирақәеи афранцыз ар рымпыҵахаларақәеи ракәӡам Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иҟоу, аха [[Аҳәынҭқарратә напхгараҭара|аҳәынҭқарратә напхгараҭараҿы]] иеихьӡарақәа роуп. Насгьы арҭ аихьӡарақәа рахьтә ихадақәоу Аконсулра иҭынчыз ашықәсқәа ирықәшәоит. Аҭҵааҩы Џ. Еллис игәаанагарала, уи ус шакәу шьақәурӷәӷәар улшоит баша реиқәыԥхьаӡарала: [[Франциа абанк]] ашьақәгылара ({{date|6|1|1800}}), [[апрефектцәа]] ({{date|17|2|1800}}), [[Аконкордат]] (рнапы аҵарҩит {{date|16|7|1801}}), [[алицеиқәа]] ({{date|1|5|1802}}), [[Аҳаҭыртә легион аорден]] ({{date|19|5|1802}}), афранк жерминаль [[абиметалликатә стандарт]] ({{date|28|3|1803}}), [[Атәылауаҩратә закәанеидкыла]] ({{date|21|3|1804}}){{sfn|Ellis|2014|p=233}}. Арҭ аихьӡарақәа ҳаамҭазтәи адунеи шьақәдыргылеит; Наполеон иахьатәи Европа аб ҳәа дрыԥхьаӡоит{{sfn|Wars|2006|p=163}}. Е. Робертс излеиҳәо ала:
{{Ацитата алагара}}Иахьатәи ҳдунеи ашьақәгылара шьаҭас иазышьҭоу аидеиақәа — америтократиа, азакәан аҿаԥхьа аиҟарара, ахатәтәратә зинқәа, адинхаҵаратә чҳара, иахьатәи асекулиартә ҵара, афинанстә ҭагылазаашьа бзиа, уҳәа убас егьырҭгьы — ихьчеит, еидикылеит, ишьақәирӷәӷәеит, акодификациа рзиуит, географиала ирылеиҵәеит [Бонапарт] Наполеон. Урҭ ирыциҵеит ихшыҩрку, хра злоу аҭыԥантәи ахадара, ақыҭа ақәылаҩцәа раанкылара, аҭҵаарадырреи аҟазареи адгылара рыҭара, афеодализм аԥыхра, Римтәи аимпериа анеилаҳа нахыс имҩаԥырымгоз азакәанқәа акодификациа рзура.
{{oq|en|The ideas that underpin our modern world — meritocracy, equality before the law, property rights, religious toleration, modern secular education, sound finances, and so on — were championed, consolidated, codified and geographically extended by Napoleon. To them he added a rational and efficient local administration, an end to rural banditry, the encouragement of science and the arts, the abolition of feudalism and the greatest codification of laws since the fall of the Roman Empire{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.}}
{{Ацитата алгара}}
Наполеон иҭынха даҽа елементны иҟалеит иара иаԥиҵаз [[Франциа аҳәынҭқарра]] анапхгараҭаратә система — аунификациа зызуз ачынуаа рмардуан ала еизадоу [[авторитартә напхгара]]. Ари асистема елементқәак иахьагьы ахархәара рымоуп [[Ахәбатәи ареспублика]] [[апарламенттә демократиа]]<nowiki/>ҿгьы{{sfn|Ellis|2014|p=234}}.
=== Аполитикатә хырхарҭақәа ===
{{see also|Бонапартистцәа}}
[[Файл:StatueEquestreNapoleonLaffrey.jpg|thumb|150px|Ахәбатәи ацәаҳәатә полки Наполеони иахьеиԥылаз «аиԥылара адәҳәыԥш» аҿы Гренобль азааигәара иҟоу Лаффре игылоу Наполеон ибаҟа]]Аполитикаҿы Наполеон I абонапортизм аанижьит. Раԥхьаӡа акәны ари ажәа ихьымӡӷу аҵакы аҭаны рхы иадырхәит иара иаӷацәа 1814 шықәсазы, аха 1848 шықәсазы Наполеон III идгылаҩцәа иахьа иамоу аҵакы аиуртә еиԥш иҟарҵеит<ref>{{книга|автор=Bluche F.|заглавие=Le bonapartisme: aux origines de la droite autoritaire (1800—1850)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=vNN4Xx2i7RUC|место={{P.}}|издательство=Nouvelles Editions Latines|год=1980|allpages=366|pages=12}}</ref>. Хаҿыда иалырхуа аиҳабыра шьаҭас измоу ареспубликанизми, амилаҭ рымчра мап ацәызкуа амонархизми инарҷыданы абонапортизм аан амилаҭ ахаҭарнак заҵәык (арратә диктатор) дрымоуп{{sfn|Englund|2010|p=248}}. Аполитикатә хырхарҭак аҳасабала абонапортизм еиҳарак ахатәы хыҵхырҭақәа амоуп («алегитимра») афедерациақәа ({{lang-fr|fédérés}}) «Шәымш» ҳәа изышьҭоу раан ирҭаз адгылара ду аҿы, Наполеон иплебисцитқәа рҿы аасҭа{{sfn|Englund|2010|p=434}}{{sfn|Ellis|2014|p=218}}. «Ацқьа Елена лмемориал» абонапортизм иаԥшьашәҟәны иҟалеит; иара иполитикатә кульминацианы иҟалеит 1848 шықәсазы Лиудовики Гортензиеи рԥа, Наполеон III, аҩбатәи Франциатәи ареспублика ахадас иалхра. XX ашәышықәса алагамҭазы абонапартизм аепоха хыркәшахеит{{sfn|Englund|2010|p=458—459}}.
Европа ампыҵахалара еснагь Наполеон иҭынха ихадоу хәҭаны иахәаԥшуан, уи џьашьатәӡам аконтинент аполитикатә географиаҿы иҟаиҵаз хнырҳәышьа змам аиҭакрақәа урыхәаԥшыр<ref>{{книга|автор=Woolf S.|заглавие=Napoleon's Integration of Europe|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2002|allpages=319|pages=20}}</ref>. Афранцыз револиуциа аламҭалазы Германиа 300 ҳәынҭқарра рыла ишьақәгылаз конгломератк акәын. Наполеон илшамҭақәа Реинтәи аидгыла, Вестфальстәи акралра, амедиатизациа, асекулиаризациа, Атәылауаҩратә закәанеидкыла алагалара, «бџьарла» ирылаирҵәаз афранцыз культура, уҳәа реиԥш иҟоу Германиа аполитикатә ҽыԥсахрақәа цәырыргеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа арҭ аҽыԥсахрақәа иаку анемец ҳәынҭқарра шьақәдыргылеит{{sfn|Europe|2006|p=957—958}}. Убасҵәҟьа Наполеон ибзоурала Италиа аҩныҵҟатәи аҳәаақәа раԥыхра, иаку азакәанԥҵареи азеиԥш арратә уалԥшьеи ралагалара рисорџьименто азы ауасхыр азышьҭарҵеит{{sfn|Europe|2006|p=1193}}.
=== Арратә ҟазара ===
[[Файл:Napoleon in 1806.PNG|thumb|150px|left|Наполеон 1806 шықәсазы. Детаиль (XIX ашәышықәса)]]Наполеон еиҳа деицырдыруеит арратә қәҿиара дуқәа рыла{{sfn|Wars|2006|p=28}}. Афранцыз револиуциа аҟынтә еибашьра зылшоз ар аниоу, иара иалеигалеит имаҷымкәа апринциптә еиӷьтәрақәа, урҭ роуп акампаниақәа рҿы аиааира агара алзыршаз. Арратә литература инарҭбааны аҭҵаара ицхрааит аманиоврреи аихатырреи шьаҭас измоу ихатә знеишьа аԥҵара{{sfn|Wars|2006|p=374—375}}. Иара қәҿиарала ихы иаирхәон еилаԥсоу аибашьратә еиҿкаара (Гибер раԥхьаӡа акәны ирыдигалаз аишьҭагылеи ацәаҳәеи реилаҵа, насгьы Грибоваль иаԥиҵаз амобилтә артиллериеи{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=826}}<ref>{{книга|автор=Соколов О. В.|заглавие=Армия Наполеона|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5939140017|место=СПб. |издательство=Империя |год=1999 |страницы= [https://archive.org/details/isbn_5939140017/page/129 129]|страниц=592|isbn=5-93914-001-7}}</ref>). Карно, Моро, Бриун ридеиақәа шьаҭас иҟаҵаны, Наполеон афранцыз ар корпустә система аҳасабала еиҭеиҿикааит, урҭ зегьы ашьаҟар, аҽыр, артиллериа иаҵанакуан, насгьы акорпусцыԥхьаӡа ахала аусура алшон{{sfn|Wars|2006|p=269}}. Бертьеи Диуроки напхагара зырҭоз аимператортә уада хада ар иаку рнапхгараҭара алнаршон, аԥшыхәратә дыррақәа еизнагон, асистематизациа рызнауан, Наполеон апланқәа рышьақәыргылара иацхраауан, насгьы ар адҵақәа ирзынашьҭуан{{sfn|Wars|2006|p=329ff}}{{sfn|Wars|2006|p=600—601}}. Ахыхьчара аасҭа ажәылара еиҳа аԥыжәара аҭо, Наполеон ааха хада ахырхарҭаҿы имчқәа ирласны иахьеизикуаз ала аӷа дԥыххаа дықәиҵон{{sfn|Wars|2006|p=375}}{{sfn|Левицкий|1938|с=260}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}.
Наполеон истратегиа анализ азураан «Наполеон ижәар» иара ихатә ажәақәа аанагоит: «Сара еснагь зегьы сырзыҟаҵоушәа угәы иаанагозар, уи зыхҟьо акы ҟасҵаанӡа акыраамҭа уи сахьазхәыцуаз ауп; иҟалараны иҟаз заа издыруан. Аҟыбаҩ акәӡам иаалырҟьаны исаҵазҳәо сызқәымгәыӷуа аҭагылазаашьақәа раан исҳәаша, иҟасҵаша — аха уи сыхшыҩзцареи схәыцреи роуп исазҳәо»{{sfn|Тарле|1959|с=27—28}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=804}}. <!--Излишняя самоуверенность. Ученики побили учителя.-->
Наполеон иеибашьратә еихьӡарақәа анаҩстәи ашәышықәса арратәи ауаажәларратәи хәыцшьа ашьҭа рнырҵеит. Ч. Исдеил ишааирԥшуа ала, 1866, 1870, 1914 ашықәсқәа рзы ажәларқәа Наполеон дыргәаладыршәо еибашьра ицон, насгьы аибашьра аҵыхәтәа ихадоу еибашьрак аҿы аиааирала ишышьақәыргылахо еснагь иазхәыцуан. Шлиффен иплан — Наполеон ихыркәшаратә маниовр иблахкыгоу анагӡашьа акәын ({{lang-fr|manoeuvre sur les derrières}}). Аибашьра амундир цырцырқәеи амарш ӷьеҩқәеи ирыдырҳәало иалагеит. Хәыҷы-хәыҷла ирхашҭит аибашьра иацу агәаҟрақәа ртәы. Усҟантәи амедицина аҭагылазаашьа ҳасаб азуны уахәаԥшуазар, аибашьра иахҟьаз ахәрақәеи ачымазарақәеи арыцҳара дуқәа рызцәырнагон. Наполеон иеибашьрақәа ирылаӡит 5 миллионҩык иреиҵамкәа. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан аруааи атәылақәа руааԥсыреи{{sfn|Wars|2006|p=xvii—xviii}}.
=== Ахылҵ ===
Е. Робертс ишазгәеиҭо ала, Наполеон аԥа диоурц азы Жозефинеи иареи еилыҵит. Урҭ ишеилыҵызгьы, лара лмоҭа иоуп Франциа аимператорс иҟалаз. Жозефина лхылҵшьҭра Бельгиа, Даниа, Швециа, Норвегиа, Лиуксембург аҳра руеит. Наполеон ихылҵшьҭра џьаргьы аҳра руӡом{{sfn|Roberts|2014|p=537}}. Наполеон иԥазаҵә, Наполеон захьӡыз, ахшара имамкәа дышқәыԥшыз иԥсҭазаара далҵит. Аҭаацәара далаламкәа иоуз ахшара рҟынтәи «Наполеон ижәар» аҿы ҩыџьазаҵәык роуп иарбоу — Александр Валевскии Шарль Леони{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}, аха егьырҭ рызгьы аршаҳаҭгақәа иҟоуп<ref>{{cite web|author=Sabitzer W.|title=Der „Napoléonide“|url=http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|publisher=Öffentliche Sicherheit. Das Magazin des Innenministeriums (Österreich)|lang=de|access-date=2017-03-24|archive-date=2015-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20150923193017/http://www.bmi.gv.at/cms/BMI_OeffentlicheSicherheit/2010/11_12/files/RECHTSGESCHICHTE.pdf|url-status=live}}</ref>. Колонна-Валевски рышьҭра иахьагьы иҟоуп<ref>{{cite web|title=La Famille Colonna Walewski (branche française)|url=http://www.walewski.org/accueil.htm|lang=fr|access-date=2017-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170507104804/http://www.walewski.org/accueil.htm|archive-date=2017-05-07|url-status=dead}}</ref>.
=== Ахыҭҳәаақәа ===
Наполеон икалам иҵыҵит ақәыԥшратә максимализми ареволиуциатә гәалаҟазаарақәеи зныԥшуа еиуеиԥшым ажанрқәа ирыҵаркуа заатәи усумҭақәак («Маттео Буттафуоко иахь асалам шәҟәы», «Корсика аҭоурых»{{sfn|Roberts|2014|p=34}}, «Абзиабара иазку аиҿцәажәара»{{sfn|Roberts|2014|p=35}}, «Уаххьа Боккер аҿы», [[«Клиссони Евгениеи»]] уҳәа убас егьырҭгьы){{sfn|Манфред|1987|с=28}}. Иара имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит, насгьы ихала иҩит хыԥхьаӡара рацәала асалам шәҟәқәа (урҭ рахьынтә 40-нызқь инареиҳаны еиқәханы иҟоуп){{sfn|Édition de la correspondance}}.
Ихьшәоу ашықәсқәа раан Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы дахганы данҟаз, игәҭакқәеи урҭ рынагӡареи ирызку алегенда бзиа аԥҵаразы, Наполеон Тулон амацәаз аҭакра, Вандемьертә қәгылара, Италиатәи акампаниа, Мсыртәи аныҟәара, Маренго ицоз аибашьра, Ельба адгьылбжьахахь ахгара, Шәымш рпериод, иара убас [[Цезари]], [[Тиуренни]], [[Фридрихи]] ркампаниақәа рыхцәажәара ирызку агәалашәарақәа имаӡаныҟәгаҩцәа дырзаԥхьеит<ref>{{книга|заглавие=Correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>: publiée par ordre de l'empereur Napoléon III|издание=32 t|место={{P.}}|издательство=Imprimerie Impériale|год=1858—1869|ref=Correspondance}}, t. XXIX—XXXII</ref>.
1858 — 1869 ашықәсқәа рзы Наполеон III идҵала Наполеон исалам шәҟәқәеи ихьшәаны ииҩыз иҩымҭақәеи 32 том рыла иҭыжьын. Асалам шәҟәқәа рыхәҭак усҟан иҭыжьымызт, иҟоуп еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны аредакциа зызуз. 2004—2018 ашықәсқәа рзы [[«Наполеон ифонд»]] Наполеон исалам шәҟәқәа 15 том рыла иҭнажьит{{sfn|Édition de la correspondance}}. Наполеон исалам шәҟәқәа инагӡоу акритикатә ҭыжьра аҭоурыхҭҵааҩцәа иаамҭеи иареи ҿыцла ирыхәаԥшыртә еиԥш алшара рнаҭеит{{sfn|Broers|2014|p=23}}.
Урыс бызшәала иҭыжьуп ароманқәа «Клиссони Евгениеи»<ref>{{cite web|url=http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778/|title=По-русски выходит роман Наполеона|author=|publisher=os.colta.ru|lang=ru|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20171007135756/http://os.colta.ru/society/projects/193/details/5778|url-status=live}}</ref>, «Уаххьа Бокер аҿы»<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Ужин в Бокере|ссылка=http://www.museum.ru/museum/1812/library/Napoleon/supper.txt|издание=Французский ежегодник. 1986|место={{М.}}|издательство=Наука|год=1988|страниц=|archive-date=2008-06-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080621034757/http://www.museum.ru/museum/1812/Library/Napoleon/supper.txt}}</ref>, ихьшәаны ииҩыз аҩымҭақәа рахьынтә хәҭак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=О военном искусстве. Избранные произведения.|издательство=Эксмо|год=2003|серия=Антология мысли|страниц=800|isbn=5-699-03899-X}}</ref>, иара убас асалам шәҟәқәак<ref>{{книга|автор=Бонапарт Н.|заглавие=Письма к Жозефине|место={{М.}}|издательство=Захаров|год=2011|страниц=304|isbn=978-5-8159-1068-3}}</ref>.
=== Алегенда ===
[[Файл:Tuileries vers 1860 (cropped).jpg|thumb|left|[[Тиуильри]] ҩ-хыргьагьак рыбжьара. 1860 шықәса инарзынаԥшуа]]
[[Файл:Caricature gillray plumpudding.jpg|thumb|Наполеони [[Питт, Уильям Младший|Питти]] адунеи ршоит. Асахьаҭ. [[Гилрей, Джеймс|Джеимс Гилреи]] (1805)]]Наполеон илегенда Ацқьа Елена лыдгьылбжьахаҿы акәӡам иахьаԥҵахаз. Бонапарт уи шьаҿа-шьаҿала иаԥиҵон агазеҭқәа (раԥхьа Италиатәи ар реибашьратә бӷьыц, анаҩс иофициалтәу Парижтәи аҭыжьырҭақәа), агәаларшәагатә медалқәа, Ар Ду абиуллетеньқәа, Давиди Грои рсахьақәа, Атриумфалтә хыргьагьа, Аиааирақәа рколоннеи рыла{{sfn|Wars|2006|p=26}}{{sfn|Тюлар||с=344}}. Наполеон икариера иалагӡаны иааџьоушьаратәы ибзианы илшеит ажәабжь бааԥсқәа ибзиоушәа, насгьы ибзиоу ажәабжьқәа итриумфушәа раарԥшра{{sfn|Roberts|2014|p=92}}. «Наполеон иҟазара ажәак ала ааурԥшырц уҭахызар, уи ажәа — «апропоганда» ауп. Уи аганахьала Наполеон XX ашәышықәсақәа ирыҵанакуаз уаҩын. Иара ихала ихаҿсахьа аԥиҵеит — «ҩ-тәыҩак» змоу ахылԥа, асиуртук цәыш, инапы ҩ-ҳәынҵәрак ирыбжьакын»{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. Аха Наполеон изку «ахьтәы легенда» аԥҵараҿы ихадароу ароль назыгӡаз Наполеон иеибашьрақәа анынҵәа усда иаанхаз, Актәи аимпериеи «ркапрал хәыҷи» игәхьаазгоз Наполеон исолдаҭцәа ракәын{{sfn|Тюлар||с=345}}. <!--Практический смысл легенды. Не поддерживал военные инновации.-->
Ж. Тиулар ишааирԥшыз ала, Наполеон ида алегенда аԥҵара аус адырулон иара иаӷацәагьы. Ахьтәы легенда иаҿагылан алегенда еиқәаҵәа. Англыз карикатураҭыхыҩцәа (Крукшанк, Гилреи, Вудворд, Роулендсон) уамашәажәа бзиа ирбон Наполеон ихаҿсахьа аарԥшра — заатәи ашәышықәсақәа раан ицәеи ижьи еикәыршаны ({{lang-en|Boney}}), ихьшәоу ашықәсқәа раан икьаҿу, ишәпоу хӡыргаҩны ({{lang-en|Fleshy}})<ref>{{книга|автор=Tulard J.|заглавие=L'Anti-Napoléon. La Légende noire de l'Empereur|издательство=René Julliard|год=1965|allpages=260|pages=38}}</ref>. 1813 шықәсазы афранцызцәа 16 шықәса зхыҵуа рԥацәа арра ирыԥхьо ианалага, Наполеон ауаҩжьыфаҩ ҳәа изырҳәо иалагеит{{sfn|Тюлар||с=321}}. Урыстәылеи Испаниеи рдинмаҵзуҩцәа Наполеон Антихрист иеиԥш дырбон{{sfn|Ливен|2012|с=111}}{{sfn|Dwyer|2013|p=441}}.
== Наполеон ихаҿсахьа акультура, аҭҵаарадырра, атехника, аҟазара рҿы ==
{{Main|Наполеон ихаҿсахьа акультураҿы }}
=== Аҭоурыхҭҵаараҿы ===
Наполеон Бонапарт изку аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рхыԥхьаӡара шә-нызқь иреиҳауп{{ref+|«Наполеон ижәар» излаҳәо ала, хҩык авторцәа заҵәык ракәын Наполеон ибиблиографиа нагӡаны аиқәыршәара зҽазызшәоз: Ломброзо (1896), Кирхаизен (1902, 1912), Давуа (1910). Кирхаизен иҩхьан ибиблиографиаҿы Наполеон изку 70 нызқь шәҟәи статиеи шеиқәыԥхьаӡоу{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=222}}.|К}}. [[Питер Геил]] ишазгәеиҭаз ала, абиԥарақәа зегьы рхатәы Наполеон изкны ирыҩуеит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа Наполеон иҭоурыхҭҵаара иазҷыдаран зҽызыԥсахуаз х-гәаанагарак. Еиҳа изаатәиу авторцәа Бонапарт ианихцәажәоз иара илаз зеиԥшыҟамыз илшарақәеи имчхареи, аҭоурых азы иуникалреи инаҵшьны иазгәарҭарц иашьҭан, лассы-лассы даара апологетикатә ма акритикатә позициа ааныркылон ([[Лас Каз]], [[Биньон]], [[де Сталь]], [[Арндт]], [[Генц]], [[Хезлитт]], [[Скотт]] уб. иҵ.). Аҩбатәи агәаанагара ахаҭарнакцәа Наполеон изку алкаақәа усҟантәи аҭагылазаашьа иақәдыршәарц, иара иусура «аҭоурыхтә урокқәа» рылырхырц, Бонапарт ихаҿсахьа аполитикатә қәԥара иамыруганы иҟарҵарц рҽазыршәон ([[д' Оссонвиль]], [[Минье]], [[Мишле]], [[Тьер]], [[Кине]], [[Ланфре]], [[Тен]], [[Уссе]], [[Вандаль]] уб. иҵ.). «Ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихықәкқәеи иеихьӡарақәеи рҿы «аидеиа ду» иашьҭан, уи шьаҭас иҟаҵаны иара иахаҭеи иепохеи еилукааратәы иҟаларц азы ([[Сорель]], [[Массон]], [[Буржуа]], [[Дрио]], [[Диунан]] уҳәа егь.){{ref+|Ҳаамҭазтәи атерминқәа рыла иуҳәозар, «ахԥатәи ацәқәырԥа» аҭҵааҩцәа Наполеон ихымҩаԥгашьа анаҩс игылаз ихадоу «агеополитикатә идеиа» аԥшаара иаҿын. Сорель ус еиԥш иҟоу идеианы иԥхьаӡон Франциа «иԥсабаратәу аҳәаақәа» рышьақәырӷәӷәара аҽазышәара. Буржуа излеиҳәо ала, Наполеон Мрагылара ампыҵахалара ауп хықәкыс имаз. Наполеон изы Римтәи аимпериа шҿырԥшыгаз шьақәирӷәӷәон Дрио{{sfn|Ellis|2014|p=224ff}}{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 1|p=956}}.|К}}{{sfn|Ellis|2014|p=189}}{{sfn|Roberts|2014|loc=Introduction}}.
Аибашьра ашьҭахьтәи аҭҵааҩцәа Наполеон ихаҭареи ирҿиарақәеи ракәӡам еиҳа ахшыҩзышьҭра ззырҭо, дара хықәкыс ирымоу иара иаамҭа иаҵанакуа атемақәа, имчра арежим аҷыдарақәагьы налаҵаны, еиҳа инарҭбааны рыҭҵаара ауп{{sfn|Ellis|2014|p=190}}.
=== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы ===
1804 шықәсазы Наполеон ихьӡ рыхҵан [[Лецитис]] аҭаацәара иаҵанакуа аҵлақәа рыжәла {{btname|[[Napoleonaea]]|[[P.Beauv.]]}} Арҭ [[Африкатәи]] аҵлақәа ирызҷыдароуп [[рышәҭқәа]] [[ашәҭыцқәа]] амамзара, аха [[агәыргьын еиԥшу]] аструктура шьақәзыргыло истерилтәу [[х-ҳәрацк]] гьежь амазара<ref>{{книга|ссылка=https://books.google.com/books?id=kaN-hLL-3qEC|автор=Quattrocchi U.|заглавие=CRC World Dictionary of Plant Names: Common Names, Scientific Names, Eponyms, Synonyms, and Etymology|издательство=CRC Press|год=1999|isbn=978-0-8493-2677-6|allpages=2270|pages=1766}}</ref>.
=== Аҟазараҿы ===
[[Файл:Ingres, Napoleon on his Imperial throne.jpg|thumb|150px|left|[[Наполеон на императорском троне|Наполеон аимператор итәарҭаҿы]]. [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Енгр]] (1806)]]
[[Файл:Colonne Vendôme (1).jpg|thumb|150px|[[Вандомская колонна|Аиааирақәа рколонна]]]]Наполеон ихаҿсахьа инарҭбааны иаарԥшуп еиуеиԥшым аҟазара хкқәа — аҿыханҵа, алитература, амузыка, акино, амонументалтә ҟазара рҿы. Амузыкаҿы иара изкын [[Бетховен, Лиудвиг ван|Бетховен]] (Наполеон императорс даныҟала ашьҭахь автор ирҿиамҭа [[«Ахԥатәи асимфониа»]] аҟынтәи Наполеон ихьӡ ықәигеит), [[Берлиоз]], [[Шенберг|Шионберг]], [[Шуман]] рырҿиамҭақәа. Еицырдыруа ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы Наполеон ихаҭареи иусқәеи ирызкны ирыҩуан ([[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Толстои, Лев Николаи-иԥа|Толстои]], [[Харди]], [[Конан Доиль]], [[Киплинг]], [[Емерсон]] уҳәа). Еиуеиԥшым аидеологиақәеи ахырхарҭақәеи ркинематографистцәа Наполеон изку атематика иазааҭгылеит: [[«Наполеон»]] (Франциа, 1927), [[«Лаҵарамзатәи адәы»]] ([[Италиа]], 1935), [[«Кольберг»]] ([[Германиа]], 1944), [[«Кутузов»]] ([[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]], 1943), [[«Аццышә»]] ([[ПНР]], 1968), [[«Ватерлоо»]] (Италиа — СССР, 1970){{sfn|Тюлар||с=348—349}}; [[Кубрик]] [[ипроект «Наполеон»]] ус инагӡамкәа иаанхеит, аха иахьа уажәраанӡа аинтерес ду узцәырнагоит<ref>{{книга|ссылка=https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm|заглавие=Stanley Kubrick's Napoleon. The Greatest Movie Never Made|ответственный=Castle A.|год=2011|издательство=Taschen|allpages=1112|isbn=978-3836523356|archive-date=2017-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20170411220510/https://www.taschen.com/pages/en/catalogue/film/all/04973/facts.stanley_kubricks_napoleon_the_greatest_movie_never_made.htm}}</ref>. Абҵарамза, 2023 шықәсазы иҭыҵит арежиссиор [[Ридли Скотт]] [[ифильм «Наполеон»]].
=== Амассатә культураҿы ===
[[Файл:March of the Eagles.jpg|мини|272x272пкс|Наполеон исахьа зну ахәмарра «[[March of the Eagles]]» ахҟьа]]Иҭеиҭыԥши ихымҩаԥгашьеи рҷыдарақәа ирыбзоураны Наполеон иаразнак еилукаауа культуратә персонажуп. [[Амассатә культураҿы]] Наполеон иоура маҷуп ҳәа агәаанагара шьақәгылеит<ref>{{книга|автор=[[Нахимова, Елена Анатольевна|Нахимова Е. А.]]|заглавие=Прецедентные имена в массовой коммуникации|ссылка=https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru|место=Екатеринбург|год=2007|страниц=207|archive-date=2017-03-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170321081259/https://scholar.google.ru/citations?user=XkkTdVsAAAAJ&hl=ru}}</ref>. Аха еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала иара иоура 167 см инаркны 169 см рҟынӡа инаӡон{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}{{sfn|Hindmarsh|2007|p=79}}<ref name="Lugli et al" /><ref name="nkj.ru">{{cite web|author=Мухлаева И.|url=https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|title=Наполеон. Несколько сакраментальных вопросов|website=[[Наука и жизнь]]|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-02-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190213005645/https://www.nkj.ru/archive/articles/4212/|url-status=live}}</ref><ref name="sg">{{cite web|author=Alisha Cherian|url=http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|title=Fact or Fallacy?|lang=en|website=nlb.gov.sg|date=2014-05-01|access-date=2019-05-22|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714020600/http://www.nlb.gov.sg/sure/wp-content/uploads/2014/05/WU110-FOF-1-Napolean-Bonaparte-May-2014.pdf|url-status=live}}</ref>. Усҟантәи Франциа азы ас еиԥш иҟоу аура абжьаратәи аасҭа еиҳан<ref>{{книга|заглавие=Health and Welfare during Industrialization|ссылка=http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html|ответственный=R. H. Steckel, R. Floud|место=Chicago|издательство=University of Chicago|allpages=466|pages=175—177|год=1997|isbn=0-226-77156-3|archive-date=2017-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170124085449/http://www.napoleon-series.org/research/abstract/population/vital/c_heights1.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Max Roser (2016).|title=Human Height|url=https://ourworldindata.org/human-height/|lang=en|access-date=2017-03-24|archive-date=2017-01-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170128041452/https://ourworldindata.org/human-height/|url-status=live}}</ref>. Даҽа гәаанагарак ала, 157 см акәын аура имаз<ref name="nkj.ru" /><ref name="sg" /><ref>{{книга
| заглавие = The Cornhill Magazine
| ссылка = https://books.google.ru/books?id=MH5HAAAAYAAJ&q=Napoleon+height+157&dq=Napoleon+height+157&hl=ru&sa=X&ved=Napoleon+height+157
| ответственный = William Makepeace Thackeray
| издательство = Smith, Elder, 1899
| pages = 472
}}</ref><ref name="cm">{{книга
| автор = Jiří Malý, Jindřich Matiegka, Hynek J Pele, Artur Brožek, Vladislav Růžička, Česká akademie věd a uměmení
| заглавие = Die gleichwertigkeit der europäischen rassen und die wege zu ihrer vervollkommnung
| ссылка = https://books.google.ru/books?hl=ru&id=TI5gAAAAIAAJ&dq=Napoleon+157
| ответственный = {{nobr|Karel Weigner}}
| издательство = Tschechische akademie der wissenschaften und künste, in generalkommission Verlag Orbis a.-g.
| год = 1935
| страницы = 98
| страниц = 163
}}</ref>. Наполеон икәша-мыкәша иҟаз зегьы аплиумаж змаз ахылԥа дуқәа рхан, аха иара ихаз [[ахылԥа хәыҷы]] акәын{{sfn|Dictionnaire|1999|loc=t. 2|p=380}}. «Наполеон ижәар» излаҳәо ала, иоура маҷын ҳәа агәаанагара ашьақәгылара убри иахҟьазар алшон. Ари агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны анемец психолог [[Альфред Адлер]] ахархәара аиҭеит атермин [[«Наполеон икомплекс»]], уи иаанаго иҳаракым ауаа агрессиеи амчреи рыла рыбжамҽамра ахарҭәаара иашьҭоуп ҳәа ауп<ref>{{книга|автор=Whitley B., Kite M.|заглавие=The Psychology of Prejudice and Discrimination|ссылка=https://books.google.ru/books?id=mXSJEjl4uZYC|издательство=Cengage Learning|год=2009|pages=529|allpages=720|isbn=9780495811282}}</ref>.
=== Амаркаеизгараҿы ===
Наполеон итематика («анаполеоника») амаркаеизгаратә дунеи аҿы акыр ирылаҵәаны иҟоуп. Аизгаҩцәа аӡәырҩы «анаполеоника» иахырԥхьаӡалоит афранцызцәа римператор исахьа зну амаркақәеи абаҟақәеи рыдагьы, аԥошьҭатә шәатәы адыргақәагьы, иара убас Наполеон иеибашьратә биографиеи, иҳәынҭқарратә усуреи, ихатә ԥсҭазаареи, иҭаацәеи, бзиа иибоз аҳәсеи, ицнагаҩцәеи, иҿагылаҩцәеи, ихьӡ иадҳәалоу амемориалтә ҭыԥқәаеи, [[Ацқьа Елена лыдгьылбжьаха|Ацқьа Елена лыдгьылбжьахахь]] иахгареи ирызку егьырҭ амаркаеизгаратә материалқәагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |title=Филателистический каталог ''Наполеон Бонапарт и его эпоха'' |access-date=2015-01-12 |archive-date=2015-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150112205738/http://www.philatelia.ru/bonapart/plots/?id=1 |url-status=live }}</ref>.
=== Аӷбақәа рыхьӡқәа (акаронимика) рҿы ===
1796 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа афранцызцәа римператор ихьӡ иадҳәалоу 95-ӷба иреиҵамкәа иазгәаҭан<ref>Рычков С. Ю. [https://yandex.ru/search/?text=Бородинский%20музей%20«Invincible%20Napoleon»%3A%20память%20об%20участнике%20Бородинского%20сражения%20императоре%20Наполеоне%20I%20в%20названиях%20кораблей.%20К%20200-летию%20со%20дня%20смерти%20французского%20императора&lr=21646&clid=9582 «Invincible Napoleon»: память об участнике Бородинского сражения императоре Наполеоне I в названиях кораблей. К 200-летию со дня смерти императора французов. Научный доклад.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220213161610/https://yandex.ru/search/?text=%D0%91%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9%20%D0%BC%D1%83%D0%B7%D0%B5%D0%B9%20 |date=2022-02-13 }} // Отечественная война 1812 года. Источники, памятники, проблемы. XXIV Международная научная конференция, Бородино, 7—9 сентября 2020 года.</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Ахҳәәақәа'''
{{reflist|group=К|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{reflist|3}}
== Алитература ==
{{main|Наполеон ибиблиографиа }}
{{refbegin|2}}
;Урысшәала
* {{книга|автор=Исдейл Ч.|заглавие=Наполеоновские войны|ссылка=|место=Ростов н/Д.|издательство=[[Феникс (издательство)|Феникс]]|год=1997|страниц=544|isbn=5-85880-473-X|ref=Исдейл}}
* {{книга|автор=[[Ленц, Тьерри|Ленц Т.]]|заглавие=Наполеон: «Моя цель была великой»|место={{М.}}|издательство=[[Астрель]]|год=2003|страниц=160|isbn=5-271-06827-7|ref=Ленц}}
* {{книга|автор=[[Левицкий, Николай Арсеньевич|Левицкий Н. А.]]|заглавие=Полководческое искусство Наполеона|место={{М.}}|издательство=[[Воениздат]]|год=1938|страниц=280|ref=Левицкий}}
* {{книга|автор=[[Ливен, Доминик|Ливен Д.]]|заглавие=Россия против Наполеона: борьба за Европу, 1807—1814|ссылка=http://ria.ru/1812_liven/20121003/765207105.html|место={{М.}}|издательство=[[РОССПЭН]]|год=2012|страниц=679|isbn=978-5-8243-1583-7|ref=Ливен}}
* {{книга|автор=[[Манфред, Альберт Захарович|Манфред А. З.]]|заглавие=Наполеон Бонапарт|место={{М.}}|издательство=[[Мысль (московское издательство)|Мысль]]|год=1987|страниц=735|ref=Манфред}}
* {{книга|автор=[[Тарле, Евгений Викторович|Тарле Е. В.]]|заглавие=Наполеон // Собрание сочинений: в 12 томах|ссылка=http://www.museum.ru/1812/library/tarle/index.html|место={{М.}}|издательство=Издательство АН СССР|год=1959|том=7|страницы=13—433|ref=Тарле}}
* {{книга|автор=[[Тюлар, Жан|Тюлар Ж.]]|заглавие=Наполеон, или Миф о «спасителе»|место={{М.}}|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|страниц=362|isbn=978-5-235-03157-9|ref=Тюлар}} — 1-е изд., 1996, — 2-е изд., 1997, — 3-е изд., 2009., — 4-е изд., 2012.
* {{книга|автор= [[Чандлер, Дэвид|Чандлер Д.]]|заглавие=Военные кампании Наполеона. Триумф и трагедия завоевателя|место={{М.}}|издательство=[[Центрполиграф]]|год=2011|страниц=927|isbn=978-5-227-02457-2|ref=Чандлер}}
* {{БРЭ|автор=[[Черкасов, Пётр Петрович|П. П. Черкасов]]|2=22|3=25|статья=Наполеон I|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив=https://web.archive.org/web/20230206065456/https://old.bigenc.ru/world_history/text/2248440|архив дата=2023-02-06}}
;Англыз бызшәала
* {{книга|автор=Broers M.|заглавие=Napoleon. Volume 1. Soldier of Destiny, 1769–1805|ссылка=https://books.google.ru/books?id=v07tAgAAQBAJ|издательство=[[Faber and Faber]]|год=2014|allpages=608|isbn=978-0-571-27344-7|ref=Broers}}
* {{книга|автор=Dwyer Ph.|заглавие=Citizen Emperor: Napoleon in Power|ссылка=https://books.google.ru/books?id=EeuIAgAAQBAJ|издательство=[[Bloomsbury]]|год=2013|allpages=799|ref=Dwyer|isbn=978-0-300-16243-1}}
* {{книга|автор=Ellis G.|заглавие=Napoleon (Profiles In Power)|ссылка=https://books.google.ru/books?id=8lnJAwAAQBAJ|издательство=[[Routledge]]|год=2014|allpages=237|isbn=9781317874706|ref=Ellis}}
* {{книга|заглавие=The encyclopedia of the French revolutionary and Napoleonic Wars: a political, social, and military history|ссылка=https://books.google.ru/books?id=eYIRAQAAMAAJ|ответственный=Gregory Fremont-Barnes|издательство=[[ABC-CLIO]]|год=2006|allpages=1213|isbn=978-18510-96466|ref=Wars}}
* {{книга|автор=Englund S.|заглавие=Napoleon: A Political Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=7_q6b24_hXAC|издательство=[[Simon and Schuster]]|год=2010|allpages=592|isbn=978-1-439-13107-7|ref=Englund}}
* {{книга|заглавие=Europe 1789 to 1914: encyclopedia of the age of industry and empire|ссылка=https://books.google.ru/books?id=SAgZAQAAIAAJ|ответственный=J. M. Merriman, J. M. Winter|издательство=[[Charles Scribner's Sons]]|год=2006|allpages=2803|ref=Europe}}
* {{книга|автор=Fremont-Barnes G.|заглавие=Napoleon Bonaparte.|ссылка=https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|место=Oxford|издательство=Osprey Publishing Ltd|год=2010|allpages=64|isbn=978-1-84603-458-9|ref=Fremont-Barnes|archive-url=https://web.archive.org/web/20141020135544/https://books.google.ru/books?id=s6ZzILHp-jEC&hl|archive-date=2014-10-20}}
* {{книга|автор= {{Interlanguage link|Гениффей, Патрис|Gueniffey P.|fr|Patrice Gueniffey}}|заглавие= Bonaparte: 1769–1802|ссылка= https://books.google.ru/books?id=J9noCAAAQBAJ|место= [[Кембридж (Массачусетс)|Cambridge, Massachusetts]]|издательство= [[The Belknap Press]]|год= 2015|allpages= 1008|isbn= 978-0-674-36835-4|ref=Gueniffey}}
* {{книга|автор=Hindmarsh J. T.|заглавие=The Death of Napoleon: The Last Campaign|ссылка=https://books.google.com/books?id=eVf7VLfYqWwC|место=Bloomington|издательство=Xlibris|allpages=107|год=2007|isbn=978-1-46531-508-3|ref=Hindmarsh}}
* {{книга|автор=[[Лефевр, Жорж|Lefebvre G.]]|заглавие=Napoleon|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2011|allpages=597|isbn=978-0-415-61009-4|ref=Lefebvre}}
* {{книга|автор=[[Робертс, Эндрю (историк)|Roberts A.]]|заглавие=Napoleon the Great|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KA8-BAAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-241-01919-1|ref=Roberts}} = {{книга|автор=Roberts A.|заглавие=Napoleon: A Life|ссылка=https://books.google.ru/books?id=rjVBAwAAQBAJ|издательство=Penguin|год=2014|allpages=976|isbn=978-0-698-17628-7}}
* {{статья|автор=Wilson, J.|заглавие=Dr. Archibald Arnott: Surgeon to the 20th Foot and Physician to Napoleon|издание=[[British Medical Journal]]|год=1975|месяц=8|число=2|doi=10.1136/bmj.3.5978.293|ref=Wilson|язык=en |issn=0959-8138}}
;Францыз бызшәала
* {{книга|заглавие=Dictionnaire Napoléon|ссылка=|ответственный=Jean Tulard|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=1999|том=1|allpages=977|isbn=978-2-213-60485-5|ref=Dictionnaire}}; Т. 2. — 1000 p.
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Le Grand Consulat: 1799—1804|ссылка=|издательство=Pluriel|год=2014|allpages=909|isbn=978-2-818-50394-2|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: Napoléon et la conquête de l'Europe, 1804—1810|ссылка=|издательство=Fayard|год=2002|allpages=607|isbn=978-2-213-61387-1|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du premier empire: L'effondrement du système napoléonien, 1810—1814|ссылка=|место={{P.}}|издательство=Fayard|год=2004|allpages=681|isbn=978-2-213-61944-6|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Lentz T.|заглавие=Nouvelle histoire du Premier Empire: Les Cent-Jours, 1815|издательство=Fayard|год=2010|allpages=599|isbn=978-2-213-63808-9|ref=Lentz}}
* {{книга|автор=Tulard J., Garros L.|заглавие=Itinéraire de Napoléon au jour le jour, 1769-1821; nouvelle édition revue et corrigée par Jean Tulard et Jacques Jourquin|ссылка=https://ahrf.revues.org/1965|место={{P.}}|издательство=[[Tallandier]]|серия=Bibliothèque napoléonienne|год=2002|allpages=666|isbn=2-84734-016-5|ref=Itinéraire}} — Биография Наполеона в датах
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ВЭ|Наполеон I Великий|том=16|страницы=529–538|ref=Военная энциклопедия}}
* {{cite web |url=http://www.napoleon.org/ |title=Napoleon.org |publisher=Официальный сайт «Фонда Наполеона» |access-date=2017-03-24}}{{in lang|en}}{{in lang|fr}}
* {{cite web|url=http://fondationnapoleon.org/activites-et-services/histoire/la-correspondance-de-napoleon/|title=Édition de la correspondance de Napoléon I<sup>er</sup>|lang=fr|access-date=2017-03-24|ref=Édition de la correspondance}}
* {{cite web|url=http://bonapartnapoleon.ru/|title=Энциклопедия «Наполеон Бонапарт»|publisher=BonapartNapoleon.Ru|access-date=2017-03-24|archive-url=https://www.webcitation.org/6IvD0iwaw?url=http://bonapartnapoleon.ru/|archive-date=2013-08-16|lang=ru|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.museum.ru/museum/1812/Library/laskas/laskas.txt|title=Максимы и мысли узника Святой Елены|lang=ru|access-date=2017-03-24}}
* {{cite web |url=http://www.museum.ru/1812/library/Napoleon1/index.html |title=Завещание Наполеона |lang=ru}}
* [https://www.napoleonica.org/fr/collections/correspondance/search?page=0&pageSize=20 Письма Наполеона] на napoleonica.org — более 40,5 тысяч писем в открытом доступе, 2024.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1769 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 15 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1821 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Лаҵарамза 5 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Франциа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа]]
[[Акатегориа:Франциа аимператорцәа]]
[[Акатегориа:Андорра аҳцәа]]
2zoaopm7razejm0plj97tmngz8t67pg
Ауаҩы
0
53264
172594
168043
2026-08-24T13:29:20Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Ауаҩы]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
168043
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Ауаҩы|Ауаҩы (аҵакы)}} {{Аиҭархара|Ауаа}} {{Ари астатиа|Ауаҩы изку азеиԥш еилкаара аанарԥшуеит|Ахдырра змоу ауаҩы|аԥсабаратә хкы}}
'''Ауаҩы''' — иҭҵаау аԥсабара ахкқәа рҟынтәи зегь раасҭа [[зыхдырреи]] [[зхәыцреи]] еизырҳау, зыԥсы ҭоу ԥсабаратә, еилазааратә хкуп. [[Ауаажәларра-ҭоурыхтә]] усуреи [[акультуреи]] дырсубиектуп. Ԥсабарала ҳаамҭазтәи ауаа зегьы [[ахдырра змоу Ауаҩы]] ихкы иаҵанакуеит({{lang-la|''Homo sapiens''}} Априматқәа рыхкы, [[Амаамын]] ахкы ахкы, [[агомонид]] аҭаацәара {{lang-la|{{Курсив ыҟам|Haplorhini}}}}), [[антропогенез]] ҳәа изышьҭоу, аеволиуциатә процесс ду абзоурала Адгьыл аҟны ииз. Ҳаамҭазтәи ауаҩы егьырҭ аԥстәқәа дрылызкаауа ҷыдарақәоуп иара еснагь иҽыриашаны иныҟәара, [[ихшыҩи]] [[ихәыцреи]] еиҳа ибзианы иахьыҿио, иара убас еилырго [[ицәажәара]]<ref name="БЭС2">{{Книга:БЭС|Человек}}</ref>.
[[Афаил:Homo_sapiens_sapiens_(Fundort_Jebel_Irhoud_Marokko).jpg|мини|375x375пкс|315 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа Марокко, [[Џьебел-Ирхуд]] инхоз зааӡатәи Homo sapiens исахьа шьақәыргыла.]]Атермин «ауаҩы» иаанаго аилкааразы ԥшьы знеишьак иреиҵамкәа иалкаазар ауеит: ауаҩытәыҩса [[аԥстәқәа рсистематикаҿы]] — {{lang-la|''Homo sapiens''}}; ауаҩытәыҩса зыԥсы ҭоу адунеи аҳәаақәа ирҭысуа, идыру аҩаӡараҿы уи адунеи иаҿагылоу зыԥсы ҭоу акы аҳасабала; ауаҩы «ауаҩытәыҩса ихылҵ» аилкаара аҳасабала; [[ауаҩытәыҩса хаҭарак]] иаҳасабала<ref name="фэ2">{{Источник/НФЭ|Человек|[[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т.]], [[Борзенков, Владимир Григорьевич|Борзенков В. Г.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH131792c7772ffa4b7f4613}}</ref>. Иара убас [[Ауаҩы]] ({{lang-la|''Homo''}}) — Homo sapiens инаваргыланы, зыхәҭаак Homo sapiens ахылҵшьҭрақәа иреиуоу, иԥсхьоу ахкқәа жәпакы зҵазкуа, аԥсабаратә хылҵшьҭра иаԥсабаратә хьӡуп. Анхашьатә, адинхаҵаратә, афилософиатә еилкаарақәа рҟны, аҭҵаарадырра даҽакала иаҳәозаргьы, ауаҩытәыҩса амаамынқәа иара убас зынӡагьы аԥстәқәа дырхыԥхьаӡалаӡам.
[[Ҳаамҭазтәи ацәеижьеиҿартәышьа змоу ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens }}){{ref+|Ҳаамҭазы Адгьыл иқәынхо «Homo sapiens» ихкы ихьӡуп «Homo sapiens sapiens», мамзаргьы Ҳаамҭазтәи анатомиа змоу ауаҩы{{Книга|автор=Alondra Oubre|заглавие=Instinct and Revelation: Reflections on the Origins of Numinous Perception|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hXdTAQAAQBAJ&pg=PA66&dq=Homo+sapiens+include&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Homo%20sapiens%20sapiens%22&f=false|издательство=Routledge|год=2013-10-11|страниц=316|isbn=9781134384747}}|К}} 300 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа Африка адгьылҵакыраҿы дшьақәгылеит, [[Геиделбергтәи ауаҩы]] (мамзаргьы Родезиитәи ауаҩы) дихылҵны, уи ашьҭахь [[Африкантәи ддәықәлеит,]] хәыҷы-хәыҷла егьырҭ ауаҩытәыҩса хкқәа дрылаӡҩо, рҭыԥ аанкыло. Ҳаамҭазтәи ахымҩаԥгашьа ауаатәыҩса иаадырԥшуа иалагеит 160 000 — 60 000 шықәса раԥхьа. 13 000 шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа [[Мраҭашәаратәи Азиа]] излагаз [[анеолиттә револиуциа]], аиҭаҵратә ԥсҭазаашьа (аԥстәааӡареи аизгареи) аҟынтәи адгьылқәаарыхрахь ииасыз, џьарак еиланхоз ауаажәларратә еиҿкаарақәа аԥнаҵеит. Адгьылқәаарыхрахь аиасра ахашәала ааннажьуа иалагеит. Ахашәала ацәырҵреи, афатә аарыхра иадымхало ауаатәыҩса зых иақәиҭу аамҭа роуреи, [[аклаастә]] еилазаареи [[аҳәынҭқарреи]] реиҿкаара зыбзоурахаз, кыраамҭа ицоз ауаажәларратә еизҳазыӷьара иалагамҭахеит.
Ауаҩытәыҩса ихы, иара убас иааикәыршаны иҟоу адунеи ҭиҵаауеит, аԥсахрақәагььы алеигалоит. [[Акультуреи]] ихатә [[ҭоурыхи]] аԥиҵоит. [[Ауаҩытәыҩса дзакәу]], иара ихылҵшьҭреи иҵаки, адунеи аҟны иникыло аҭыԥи — [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Адинхаҵара|адинхаҵареи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]] [[Аҟазара|аҟазареи]] иреиҳау азҵаарақәа иреиуан, иреиуоуп иахьагьы.<ref name="БЭС2" />
== Ахылҵшьҭра ==
{{Main|Антропогенез}}
[[ДНК]] аишьҭанеишьақәа реиҿырԥшра ишанарбо ала, иахьа зыԥсы ҭоу ахкқәа рыҟнытә ауаҩытәыҩса зегь раасҭа изааигәоуп [[ашимпанзе]] ахкқәа ҩба (иаабац, [[бонобо]])<ref name="Chen_Li">Chen F-C, Li. W-H. Genomic Divergences between Humans and Other Hominoids and the Effective Population Size of the Common Ancestor of Humans and Chimpanzees. Am. J. Hum. Genet., 2001, v. 68 p. 444—456</ref><ref>Kumar S. et al. Placing confidence limits on the molecular age of the human-chimpanzee divergence. PNAS, 2005, v. 102, p. 18842-18847</ref><ref>Brunet M. et al. A new hominid from the Upper Miocene of Chad, Central Africa. Nature, 2002, v. 418, p. 145—151.</ref>. Ҳаамҭазтәи ауаҩытәыҩса (''Homo sapiens)'' ихылҵшьҭра зыдҳәалоу афилогенетикатә цәаҳәа егьырҭ [[агоминидқәа]] ирылҵит 6-7 млн шықәса раԥхьа ([[амиоценаҿ]])<ref name="Chen_Li" /><ref>M. Ruvolo. Molecular Phylogeny of the Hominoids: Inference from Multiple Independent DNA Sequence Data Sets, Mol. Biol. Evol. 14 (1997) 248—265.</ref><ref>Salem A-H. et al. Alu elements and hominid phylogenetics. PNAS, 2003, v. 100, p. 12787-12791</ref>. Ари ацәаҳәа егьырҭ ахаҭарнакцәа (еиҳаракгьы [[австралопитекцәеи]] Homo ахылҵшьҭра ахкқәа жәпаки) ҳара ҳаамҭанӡа изымааӡеит.[[Афаил:Australopithecus afarensis („Lucy") Rekonstruktion mit Mädchen.jpg|мини|280пкс|[[Australopithecus afarensis]] («Лиуси» , армарахьала) Неандерталтәи амузеи (Еркрат, Меттманн) аҟны иеиҭашьақәыргылареи ҳаамҭазтәи аҭыԥҳаи.]]Homo sapiens еиҳа еилкааны ишьақәыргылоу ихылҵшьҭра ҳәа дыԥхьаӡоуп [[Homo erectus]]. Иара убас меижьарада дихылҵшьҭраны дыԥхьаӡоуп [[Геиделбергтәи]] мамзаргьы [[Родезиитәи ауаҩы]]. [[Анеандерталец]], излаабо ала, ҳаамҭазтәи ауаҩытәыҩса дихылҵшьҭрамызт, уи аҵыхәтәантәи иеволиуциатә цәаҳәа авараҿ иҟаз ацәаҳәа дахаҭарнакын. [[Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еиқәшаҳаҭра]] ''Homo sapiens'' ицәырҵра Африка иаднаҳәалоит, Homo heidelbergensis иакәзар — Европа.
Ауаҩытәыҩса ицәырҵра крызҵазкуа ацәеижьхәҭатәи аҭеиҭыԥштәи ҽыԥсахрақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы:
* [[Ахшыбаҩ]] аиҿкаашьа аҽеиҭакра, [[ахшыбаҩ аҭреи]] [[ахаҭеи]] ршәагаақәа реизҳара
* Ҩ-шьапыкла аныҟәареи ([[бипедализм]]) еснагь ииашаны аныҟәареи рыҿиара;
* Ауаҩы инапы амаҭәарқәа рышьҭыхра-рышьҭаҵаразы алшарақәа реиӷьхара;
* [[Аҟырҟи]] [[абызԥхьатәи абаҩи]] рылбаара;
* [[Ацламҳәеи]] [[ацламҳәа ахәадырақәеи]] ршәагаақәа реиҵалара (ахшыбаҩи ахшыҩи реизҳара алзыршаз), иара убас аԥхьатәи ацҳаратә хаԥыцқәа реиҵалара;
* [[Аменструалтә цикл]] ацәырҵра;
* Ахцәхәыц амаҷхара.
[[ДНК амитохондриалтә полиморфизмқәа]] реиҿырԥшреи ахаҳәхарақәа ррыцхәқәа реилкаареи алшара ҳарҭоит Homo sapiens 200 нызқь шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа ицәырҵит ҳәа аҳәара («[[Амитохондриатәи Ева]]» данынхоз аамҭазы — уажәтәи аамҭазы инхо ауаа зегьы ан лганахьала рзеиԥш ҭынха; уажәтәи аамҭазы инхо ауаа зегьы аб иганахьала рзеиԥш ҭынха — «Y-хромосома змаз Адам» — ԥыҭраамҭак анҵы ауп данцәырҵыз)<ref name="haplotype">Cavalli-Sforza L. L., Feldman M. W. The application of molecular genetic approaches to the study of human evolution. Nature genetics, 2003, v. 33, p. 266—275</ref>.
2009 шықәсазы Пенсильваниатәи Ауниверситет аҟны еиҿкааз [[Сара Тишкофф]] напхгара зылҭоз аҵарауаа ргәыԥ ажурнал «Science» аҟны Африка ажәларқәа ргенетикатә хкырацәара иҵауланы аҭҵаарақәа рылҵшәақәа ркьыԥхьит. Дара излашьақәдыргылаз ала, зегь раасҭа имаҷны аилаларақәа зхызгаз ижәытәӡатәиу махәҭоуп, аԥхьан агәҩара шыҟаз еиԥш, [[коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәо [[абушменцәеи]] егьырҭ ажәларқәеи зҵазкуа агенетикатә кластер. Убарҭ ракәзар ҟалап ҳаамҭазтәи ауаатәыҩса зегьы еицырзеиԥшу рҭынхацәа реиҳа ирзааигәоу амахәҭагьы<ref>{{Cite web |url=http://www.gazeta.ru/science/2009/05/04_a_2982147.shtml |title=Африканское кроворазделение |access-date=2015-10-31 |archive-date=2015-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151120075129/http://www.gazeta.ru/science/2009/05/04_a_2982147.shtml |url-status=live }}</ref>.[[Афаил:World map of prehistoric human migrations.jpg|мини|280пкс|[[Ахдырра змоу ауаҩы ҳаамҭазтәи адгьылҵакыраҿы дшықәынхо]] асахьа. Агьежьқәа ирҭаку анбанқәа [[агаплогәыԥ Мт-ДНК]] аанагоит.]]74 нызқь шықәса раԥхьа авулкан (Индонезиатәи [[Тоба]] акәызҭгьы ҟаларын) ахыҵра ӷәӷәа (20-30 шықәса аҵаара) зхызгаз ауаатәыҩса ргәыԥ (2 нызқьҩык инарзынаԥшуа), [[Африка]] иахьа иқәынхо ауаа ирхылҵшьҭрақәан. 60-40 нызқь шықәса инарзынаԥшуа раԥхьа ауаа [[Азиа|Азиаҟа]] ихыҵит, уаантәи — [[Европа|Европаҟа]] (40 нызқь ш.), [[Австралиаҟеи]] [[Америкеи]] (35-15 нызқь ш.)<ref name="haplotype" />.
Убри аамҭазы, ахдырреи, ахәыцшьеи абызшәеи рыҭҵаара мариаӡам, избанзар урҭ рҽеиҭакрақәа агоминидқәа рцәынхақәеи рыԥсҭазаашьа ашьҭрақәеи рыла ашьақәыргылара ҟалом. Арҭ аҟазшьақәа рҽеиҭакрақәа рыҭҵааразы аҵарауаа еиуеиԥшым аҭҵаарадырра ахырхарҭақәа рылҵшәақәа рхы иадырхәоит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[ацәеижьтәи]] [[акультуратәи антропологиа]], [[аԥстәқәа рҟазшьа аҭҵаара]], [[ауаҩытәыҩсеи]] [[аԥстәқәеи рхымҩаԥгашьа аҭҵаара]], [[анеирофизиологиа]], [[агенетика]].
Зыӡбахә ҳамоу алшарақәа (ацәажәара, адинхаҵара, аҟазара) рыҽшырыԥсахуаз, насгьы Homo sapiens иуадаҩу аилазааратә еиҿкаареи акультуреи рцәырҵраҿы инарыгӡаз аус иахьанӡагьы аҵарауаа еимактәыс ирымоуп.
Аԥыжәара змоу антропогенез атеориа адагьы , ауаҩытәыҩса ицәырҵра иадҳәалоу макьаназы имаҷӡаны иҭҵаау егьырҭ атеориақәагьы рацәоуп (иаахтны иаҳҳәозар инашаноу уахь иналаҵаны). Иаҳҳәап, [[ауаҩытәыҩса ладаамерикатәи ихылҵшьҭра ахшыҩзцара]]. Егьырҭ агипотезақәа рӷьырак [[аҭҵаарадырразааигәарахь]] иаҵанакуеит, нарха змоу аҭҵаарадырра урҭ аднакылаӡом.
== Абиологиатә ҷыдарақәа ==
{{Main|Ауаҩытәыҩса ицәеижь|Анатомия человека|Физиология человека|Генетика человека}}
Ҳаамҭазтәи асистемаҿы [[абиологиатә хкы]] [[ахдырра змоу Ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens}}) [[Ауаҩы (Homo) ихылҵшьҭра]] иаҵанакуеит, [[агоминид]] аҭаацәара хшлаичо [[априматқәа]] рыкласс ацәаҳәаҿы<ref name="bes">{{книга|часть=Человек|ссылка часть=http://enc-dic.com/biology/Chelovek-6491/|заглавие =[[Биологический энциклопедический словарь]]|ссылка =|ответственный = Гл. редактор [[Гиляров, Меркурий Сергеевич|М. С. Гиляров]]|место = М.|издательство = [[Большая российская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|год = 1986}}</ref>.[[Афаил:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|мини|[[Витрувиатәи ауаҩы]] - ауаҩытәыҩса исахьа [[ахьтәы ԥҟарсҭа]]]][[Ахшыбаҩ ду]], [[анацхыԥ ҟьаԥсқәеи]] еиҿагыло [[анацәа дуи]] зҟазшьоу [[хә-нацәак змоу амаҿа]], иара убас егьырҭ ҷыдарақәаккгьы априматқәа реиҳарак еицырзеиԥшуп. Аиҿырԥшратә анатомиеи, афизиологиеи, амолекулатә биологиеи, аиммуногенетикеи, апатологиеи ргенетикақәа рыҭҵаара алҵшәақәа изларҳәо ала, ауаҩытәыҩса зегь раасҭа изааигәоуп [[ауаа рсахьа змоу африкатәи амаамынқәа]] — [[ашимпанзе]], иара убас еиҳа имаҷны — [[агорилла]]<ref name="bes" />. Ауаҩытәыҩса и-ДНК ашимпанзе атәи 98,5% еиҵамкәа еишьашәалоу агенқәа рымоуп<ref>Бриттен, Р. Д. 2002. «Divergence between samples of chimpanzee and human DNA sequences is 5 % counting indels.» Proceedings National Academy Science 99:13633-13635.</ref><ref>Fujiyama A, Watanabe H, Toyoda A, Taylor TD, Itoh T, Tsai SF, Park HS, Yaspo ML, Lehrach H, Chen Z, Fu G. 2002. «Construction and analysis of a Human-Chimpanzee Comparative Clone Map.» Science 295: 131—134.</ref>.[[Афаил:Woman Ricochetting on One Foot, from the book Animal Locomotion-saam 1981.82.6.jpg|мини|350пкс|Аԥҳәыс, ашәҟәы "Локомоция животных" аҟнытә, [[Едвард Меибридж]] иусумҭа]]
[[Ауаҩы ицәеижь]] егьырҭ амаамынқәа излареиԥшым рацәоуп:
* [[ашьапқәа]] еиҳауп [[анапқәа]] раасҭа,
* S-еиԥшу [[абӷа]] улаԥш иҵашәо ахәдаџьали аӡареи рырхәарақәа змоу,
* Ииашаны аныҟәара иадҳәалоу [[хәадырақәаки]] еиԥшьрақәаки рҟазшьа, ршәага-зага, рҭыԥ,
* [[Атаз]] илаҟәны иҟьаҟьаны ашьақәгылара,
* аԥхьашьҭахьтәи ахырхарҭала [[агәышԥы аихац]] аҟьаԥсшәара,
* [[анацәа ду]] егьырҭ анацәкьарақәа зегьы рҟынӡа анаӡара алшара
* анацәкьыс аҵыхәан ибзианы иҿиаз арӷаз еилаҵәыҩқәа<ref name="bes" />.
[[Ауаҩытәыҩса ихшыҩгьы]] ҷыдарақәак амоуп:
* еиҿҳарԥшуазар ашәага-загақәа дууп (бжьаратәла уи акапан ашимпанзе ахшыҩ акапан аасҭа хынтә-ԥшьынтә еиҳауп),
* ахшыҩ ахәҭақәа ҩаӡара ҳаракыла рыҿиара, уи иадҳәалазар ауа ажәаҳәа аҿиара<ref name="bes" />.
Иҟоуп егьырҭ априматқәа даҽакалагьы реиԥшымзаарақәа, иаҳҳәап,
* анатомиатә ҷыдарақәа, абжьышьақәгылара аппарат ауадаҩхара иахылҿиааз, аҟырҟы иамоу абжьы амускул уахь иналаҵаны.
* ахшыбаҩ ахаҿытә хәҭа аизҳара иахылҿиааз ахшыҩтә хәҭагьы аизҳара<ref name="bes" />
* ахәбабара аихсыӷьра
* Ауаҩытәыҩса аилкааара
{{main|Ауаҩытәыҩса иԥсабареи иҵаки}}
[[Ауаҩытәыҩса]] иҵакы анҭырҵаауа зхыԥхьаӡара рацәоу аҷыдарақәа рыбжьара ихадоу , егьырҭ аԥстқәа дреиԥшымкәа дҟазҵо аҷыдара аԥшаара ауп хықәкы хадас ирымоу.
# Зегь раасҭа еилкаау, насгьы еиҳа [[аларҵәара змоу мыруганы]] ауаҩы имоуп [[ахдырра]], убри азы иара изырҳәоит «ахдырра змоу ауаҩы» (homo sapiens) ҳәа.
# Аџьабаа иадҳәалоу даҽа мыруга хадак абзоурала, иара изырҳәоит homo faber ҳәа — иҟазҵо, иаԥызҵо ауаҩы ааанарго.
# Анаҩстәи ихадоу ҷыдароуп ацәажәара. Иаҳҳәап, [[Е. Кассирер]] ауаҩы homo symbolicus ҳәа даликаауан — асимвол уаҩы ҳәа аанарго. Уи иаанагоит аԥсҭазаара змоу, [[асимволқәа]] еиқәзырхо, иагьаԥызҵо, урҭ рахьтә зегь раасҭа ихадоу символны [[ажәа]] змоу. Ажәа ауаҩы егьырҭ ауаа рацәажәаразы алшара инаҭоит, уи абзоурала аҵабырг дунеи аилкаареи ахархәареи рапроцесс еиҳа феида аланы имҩаԥысуеит.
# Ауаҩы аилазаара иахәҭоу иакәны иеилкаара [[Аристотель]] ихаан аахыс иаауеит. Уи ианиааз ари азҵаара хадара злоу акы акәны иԥхьаӡон.
Абри ала инҵәаӡом ауаҩытәыҩса иҵакы аарԥшра иазырхоу, хадара злоу ауаҩытәыҩса ицәаҩақәа зныԥшуа аилкаарақәа рхыԥхьаӡара, аха урҭ ирылаӡам зегьы зҵазкуа, зеиԥшла зышьаҭала ауаҩытәыҩса иԥсабара [[аконцепциа]] шьақәыргылазар, иагьырҿиалазар ауа ҵабыргыхаҭак. Ауаҩытәыҩса иԥсабара ари аҩыза аҵакы аԥшаара, ганкахьала ауаҩы ицәаҩаҟазшьақәа рыҭҵаара аганахьала иҟоу арбагақәа ирышьашәалоу, даҽа ганкахьалагьы уи аҿиара амҩақәа заа ишьақәзыргылоу, насгьы иара иҟазаара ҵакыс иамоу аилкаара афилософиатә хәыцра аетапқәа зегьы рҟны тема хадақәаны иҟан<ref name="фэ">{{Источник/НФЭ|Человек|[[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т.]], [[Борзенков, Владимир Григорьевич|Борзенков В. Г.]]|url=https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH131792c7772ffa4b7f4613}}</ref>.
Мрагыларатәи мраҭашәаратәи амифологиақәа рҟны, иара убас антикатәи афилософиа, ауаҩытәыҩса Адунеи амаӡақәа рацәаны иаазыртуа цаԥханы деилкаауп. Анкьатәи аамҭақәа рзы ауаҩы [[аԥсабара]] иҽаҟәыиҭхомызт, иааикәыршаны иҟаз адунеи [[аԥсҭазаара]] дадҳәаланы ихы иԥхьаӡон. Уи иагьаныԥшит [[антропоморфизм]] аҟны — гәынхәҵысҭала Адунеи , иара убас уи иамоу амчрақәа зыԥсы ҭоу акакәны ауаҩы данрызнеиуа. Ажәытә мифологиеи афилософиеи рҟны, апараллелизми [[акосмосмаҷ]] аизоморфхареи ҭҵаауп. Даҽакала иаҳҳәозар, ауаҩы иҩнуҵҟатәи адунеии акосмос дуи реиҿцаара. Уи ҿырԥштәқәас иазыҟоуп Ведатәи [[пуруша]], скандинавиатәи «Едде» иану [[Имир]], китаитәи [[Паньгу]]<ref name="фэ" />.
=== Аилкаара аҭоурых ===
[[Антикатә аамҭазы]] ауаҩы ихдырра дарҷыдоит ҳәа агәаанагара цәырҵит. [[Аиудаизм]] аҟны ауаҩытәыҩса [[ацәгьеи]] [[абзиеи]] рыбжьала алхразы ахақәиҭра змоу хаҭарак иаҳасабала агәаанагара шьақәгылоит, анаҩс [[ақьырсианрахьгьы]] ииасуеит. [[Аиҭаира аепохазы]] [[Европа]] ииз [[агуманизм]] аидеиа, ауаҩытәыҩса, зхатә ҷыдарақәа змоу [[ахаҭара змоу]] иреиҳау малны дшьақәнарӷәӷәоит. [[Арккара аепохазы]] ауаҩытәыҩса зылшарақәа ԥкым, ихьыԥшым, иҟәыӷоу хаҭараны даарԥшуп. [[Иклассикоу анемец философиа]] ауаҩы ԥсызхоу аӡәы иаҳасабала ихақәиҭра апроблема ҭнаҵаауеит. XlX-тәи ашә. [[Иммануилл Кант]] иусумҭақәа рҟны афилософиатә антропологиа аԥҵаразы ахшыҩзцарақәа аарԥшуп. Ауаҩытәыҩса иԥсабара аҭҵаара [[апанлогизм]] ахәыцрақәа рыкритика ацын. [[Аромантизм]] еиҳа хшыҩзышьҭра анаҭоит зеиԥшыҟам аҩнуҵҟатәи адунеи беиа змоу ауаҩытәыҩса игәҭахәыцрақәа рыԥсырҭақәа, ус акәзар ауаҩытәыҩса лымкаалатәи иҷыдара акәны ихәыцратә лшарақәа рнаҩсгьы, ицәанырратә лшарақәагьы аднакылоит<ref name="фэ" />.
[[Карл Маркс]] ауаҩы ауаажәларра-ҭоурыхтә ҵакы аганахьала дҭиҵаауеит, иара иҟны ауаҩы раԥхьаӡа инаргыланы иҟазаареи иҿиареи ҳәаақәызҵо аҭагылазаашьақәеи ихдырра ацныҟәареи рыла иалкаау еилазааратә хкуп. Хаҭала: "ауаҩытәыҩса иҵакы... аилазааратә еизыҟазаашьақәа зегьы реилалара ауп". Ауаҩы аҭоурых дагьаҿыҵгоуп, дагьалҵшәоуп. Ауаҩы хаҭала, насгьы ҭоурыхла иеизҳара ауаатәыҩса зегьы рԥышәа ахаҳареи ахархәареи ауп. Маркс ифилософиа-антропологиатә хәыцра аурыси асовет философцәа русумҭақәа реиԥш, [[Франкфурттәи ашкол]] ахаҭарнакцәа русумҭақәагьы анырра рынаҭеит. Урҭ иаадырԥшит ауаҩы иҿиарамҩаҿы иара ихаҭа иаԥиҵаз [[аилазааратә институтқәа]] дырхьыԥшны дшыҟало ахшыҩҵак<ref name="фэ" />.
Кантизыхынҳәҩы [[Ернст Кассирер]] ауаҩытәыҩса «асимволтә ԥстәы» аҳасабала дихәаԥшуеит. Зхала иҟоу хырхарҭаны [[Афилософиатә антропологиа|философиатә антропологиа]] ашьаҭаҿы иҟоуп [[Макс Шелер]], [[Хельмут Плеснер]], [[Арнольд Гелен]] русумҭақәа. Ахдырранҭыҵтәи аилкаара аӡбаратә ҵакы арҭоит [[З. Фреид ипсихоанализ]], [[К.Г. Иунг ианалитикатә психологиа]]. [[Аекзистенцианализм]] - аԥсҭазаара аҵакы, [[ахареи]] [[аҭакԥхықәреи]], алхреи аӡбареи, ауаҩытәыҩса дзызшоуи аԥсреи дшырзыҟоу ирызку азҵаарақәа ирзааҭгылоит. [[Аперсонализм]] ауаҩытәыҩса ишьаҭарку [[онтологиатә]] категорианы ихәаԥшуеит, [[аструктурализм]] - анкьатәи ахдырра иҵаулаӡоу аибаркрақәа ирҵәахыз иакәны<ref name="фэ" />.
1960 шықәсазы {{Interlanguage link|Брюнинг, Вальтер|Вальтер Брюнинг|de|Walther Brüning}} ишәҟәы «Афилософиатә антропологиа. Аҭоурыхтә хылҿиаареи ҳаамҭазтәи аҭагылазаашьеи»<ref>{{Interlanguage link|Брюнинг, Вальтер|Брюнинг В.|de|Walther Brüning}} Философская антропология. Исторические предпосылки и современное состояние.(1960). Пер. с нем. [[Перцев, Александр Владимирович|А. В. Перцева]]. // Западная философия. Итоги тысячелетия. Екатеринбург-Бишкек, 1997, с.209-410.</ref> аҟны ихадоу ауаҩытәыҩса ифилософиатә концепциақәа рыхкқәа аликааит, афилософиатә хәыцра ҟалаанӡа 2,5 нызқь шықәса раԥхьа иҟалахьаз:
# ауаҩы иҵаки иԥсабареи заанаҵы ирхиаз аҭагылазаашьақәа ирхьыԥшуп ҳәа изыԥхьаӡоз аконцепциақәа — ма «аҵакқәеи» «анормақәеи» (аметафизикатәи адинхаҵаратә ҵареи), мамзаргьы «ахдырреи» «аԥсабареи» рзакәанқәа (арационализми анатурализми);
# ауаҩытәыҩса психологиала иҭышәынтәалахьоу аӡә иеиԥш ихәаԥшуа аконцепциақәа, хазы игоу ихьыԥшым асубиектқәа(аиндивидуализми, аперсонализми [[аспиритуализми]] рҟны, насшәа — аекзестенциализм афилософиаҟны);
# Аԥсҭазаара ахдырранҭыҵтәи алхәашьра ауаҩытәыҩса аҵыхәтәантәи лҵшәаны далазырӡуа аиррационалистттә концепциа (аԥсҭазаара афилософиа уб.иҵ.);
# аформақәеи анормақәеи реиҭашьақәыргылара аконцепциа, раԥхьа — мацара асубиективтәи аинтерсубиективтәи, атрансценденталтә шьақәгыларақәа ракәны, анаҩс — аобиективтә структурақәа реиԥш ([[Апрагматизм|апрагматизмм]], [[атрансцендентализм]], [[аобиектитә идеализм]])<ref name="фэ" />.
== Ауаатәыҩса ==
{{main|Ауаатәыҩса}}
=== Ауаатәыҩса рцивилизациа аҭоурых ===
{{main|Адунеизегьтәи аҭоурых}}
Ауаҩытәыҩса [[ицивилизациа]] иузаҟәымҭхо ахәҭақәа еиуеиԥшым аамҭаа ацыԥҵәахақәа рзы ишьақәгылеит. Урҭ рыхәҭак Homo sapiens ицәырҵра кыршықәса шагызгьы аҭыԥ рыман.
[[Ахаҳәтә мыругақәа]]. Иахьатәи аамҭазы зегь раасҭа иажәу мыругақәоуп аҩхаа [[Олдоваи]]([[Танзаниа]]) ипшааз. Урҭ рықәра 2,6 млн шықәса инаӡоит.
[[Амцеиқәҵашьа аҵара]]. Археологиатә ԥшааарақәа жәпакы иаҳдырбоит агоминидцәа [[Амца|амцаа]] рхы ишадырхәоз 1,6 — 1,5, 1 млн шықәса раԥхьа<ref>Rowlett R. M. Did the use of fire for cooking lead to a diet change that resulted in the expansion of brain size in Homo erectus from that of Australopithecus africanus? Science, 1999, V. 283, p. 2004—2005</ref><ref>Brain C. K., Sillent A. Evidence from the Swartkrans cave for the earliest use of fire. Nature, 1988, v. 336, p. 464—466</ref>.
[[Аҟазара]]. Зааӡатәи аҿырԥштәқәа иреиуоуп ихаҳәхаз [[амшын хьаԥарч]] ала ирԥшӡоу ахаҳә еиха. Уи ақәра 200 000 шықәса рҟынӡа инаӡоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵарауаа џьоукы-џьоукы ижәытәӡоу аҟазара аҿырԥштәы аҳасабала [[Израиль]] иԥшааз аус зыдулоу агалька ахьӡ рҳәоит. Уи ахаҳә, иҟалап аԥҳәыс лхаҿсахьа аанарԥшуазар. Иара ақәра 330 000 — 230 000 шықәса ирҭаӡоит.
[[Афаил:Peking Man Skull (replica) presented at Paleozoological Museum of China.jpg|thumb|200px|"Пекинтәи ауаҩы" ("синантроп") ихшыҩҭра ареконструкциа. Ҳаамҭазтәи антропологиаҿы Homo erectus ҳәа иашьҭоуп.]]
Аматериалтә культура аҿиараҿы иалыркаауеит [[археологиатә культурақәак]], [[артефактқәа]] рыхкқәеи , урҭ раԥҵашьа атехнологиақәеи рыла аиԥшымзаарақәа змоу.
* [[Олдоваитәи акультура]] — 2,5 —1,5 млн ш.
* [[Аббевильтәи акультура]] — 1,5млн — 300 000 ш.
* [[Ашелтәи акультура]] — 300 000 —100 000 ш.
* [[Мустьертәи акультура]] — 100 000 — 30 000 ш.
Раԥхьаӡатәи ауаа [[шәарыцацәан]], [[еизгаҩцәан]]. [[Аиҭаҵратә ԥсҭазаашьа]] рыман. Инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа 10-тәи азқьышықәсазы (арыцхәқәа еиуеиԥшым, агеографиатә дкьылҵакырақәа зеиԥшроу еиԥш) ауаатәыҩса рыԥсҭазаашьаҿы, [[анеолиттә револиуциа]] ҳәа хьӡыс изауз, ақыҭанхамҩа анапахьы аагара иадҳәалаз аҽеиҭакра ӷәӷәақәа ҟалеит. Ақыҭанхамҩахь аиасра аргылара ду азы ихымԥадатәыз аҽкыдырхалареи раԥхьаӡатәи аиланхара ҭбаақәа реиҿкаареи иабзоурахеит. Аизгара аҟынтәи адгьылқәаарыхрахь аиасра [[Гиобекли-Тепе]] ауахәамақәа рҟны имҩаԥгаз археологиатә еимдарақәа ирныԥшуеит, ауаарацәа адгьылҵакыра маҷ рықәынхара иагьахылҿиаауеит ( аизгара анхашьа ауаарацәа акрырзаҿаҵомызт). Ақыҭанхамҩеи, [[ахәаахәҭреи]], [[ауааԥсыра рхыԥхьаӡареи реизҳара]] абзоурала аилазаара аҽшара иалагеит, анаҩс [[Ижәытәӡатәиу адунеи]] раԥхьаӡатәи ацивилизациақәа шьақәгылеит.
Ауаатәыҩса рҭоурых ахҳәаазыҟаҵара арманшәаларазы цыԥҵәахала еиҟәыршоит:
* [[Аҭоурыхԥхьатәи аилазаара]]
* [[Ижәытәӡоу адунеи]] (476 шықәсанӡа — аҵыхәтәантәи римтәи аимпериахагыла иахҳәара)
* [[Абжьаратә шәышықәсақәа]] (476 — 1492 — европаа Америка анаадырт)
* [[Аамҭа ҿыц]] (1492 — 1918 — Актәи адунеизегьтәи аибашьра ахыркәшара)<ref name="Маныкин6">Маныкин А. С. Новая и Новейшая история стран Западной Европы и Америки. — М.:Филол. о-во «СЛОВО»; Эксмо, 2004. — Стр. 6.</ref>
* [[Аамҭа ҿыцӡа]] ( 1918 — ҳазҭагылоу аамҭа)
=== Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра ===
{{Main|Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра}}
{{See also|Аа-миллиардк амш}}
[[Афаил:Tokyo from the top of the SkyTree (cropped).JPG|мини|350пкс|[[Токио|Токио Ду]], адунеи аҟны [[иреиҳаӡоу агломерациа]]]]
Адгьыл иқәынхо ауааԥсыра — [[Адгьыл]] ахьынӡанаӡааӡо иқәынхо [[ауааԥсыра]] рыҿиара иалҵшәаны зҽызыԥсахуа рхыԥхьаӡара еизга иарбагоуп.
1970-тәи ашықәсқәа рҟынӡа адунеи ауааԥсыра рхыԥхьаӡара [[агиперболатә закәан]] инақәыршәаны иазҳауан; 1990 шықәса инаркны Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ацлашьа еиҳа еихсыӷьуеит<ref>{{Cite web |url=http://opec.ru/1560872.html |title=Экспертный портал Высшей школы экономики |access-date=2017-02-16 |archive-date=2013-09-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130910050031/http://opec.ru/1560872.html |url-status=live }}</ref>, 1990 шықәсазы ацлара ахыԥхьаӡара 87,4 млн шьақәнаргылеит. Убри аамҭазы, иааизакны ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизҳара атәы ҳҳәозар, уи ацлара иаҿуп ( 2002 шықәсазы 74 млн ацлеит, 2014 шықәсазы — 87 млн<ref name=":7">{{Статья|автор=Population Reference Bureau|заглавие=2014 World population data sheet|ссылка=http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf|язык=en|издание=Population Reference Bureau|тип=pdf|год=|месяц=|число=|том=|номер=|страницы=2|issn=|archivedate=2018-02-18|archiveurl=https://web.archive.org/web/20180218233032/http://www.prb.org/pdf14/2014-world-population-data-sheet_eng.pdf}}</ref>), 2000-тәи ашықәсқәа рзы 1963 шықәса иаҿырԥшны иаҳҳәозар ахыԥхьаӡара ацлара ҩынтә ишеиҵахазгьы. 1963 шықәсазы ацлара арбагақәа зегьы иреиҳан ( есышықәса 2,2 %)<ref name=":1">{{Cite web|accessdate = 2016-01-23|title = Темпы прироста населения мира сокращаются, но абсолютное число жителей планеты все еще быстро растет|url = http://demoscope.ru/weekly/2004/0155/barom01.php|publisher = demoscope.ru|archive-date = 2017-08-14|archive-url = https://web.archive.org/web/20170814102148/http://demoscope.ru/weekly/2004/0155/barom01.php|url-status = live}}</ref>.
[[ООН Аҿиара Апрограмма|ООН]] арбагақәа рыла, 1994—2014 шықәсқәа рзы қәрала 60 шықәса еиҳаз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ҩынтә иацлеит, 2014 шықәсазы зықәрахь инеихьоу ауаа рхыԥхьаӡара хәышықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷқәа рхыԥхьаӡара аасҭа еиҳахеит<ref name="autogenerated1">[http://www.vestifinance.ru/articles/41515 ООН: население Земли достигло 7,2 млрд человек] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20191222104101/http://www.vestifinance.ru/articles/41515 |date=2019-12-22 }} // Вести Экономика</ref>.
2009 шықәсазы [[ауаҩытәыҩса иҭоурых]] аҟны раԥхьаӡакәны [[ақалақьуаа]] рхыԥхьаӡара 3,4 миллиардҩык рҟынӡа инаӡан ақыҭауаа рхыԥхьаӡара иаҟарахеит<ref>{{Cite web |url=http://demoscope.ru/weekly/2010/0429/barom02.php |title=В 2009 году число горожан впервые сравнялось с числом сельских жителей, составив 3,4 миллиарда человек |access-date=2017-02-16 |archive-date=2017-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170306224029/http://www.demoscope.ru/weekly/2010/0429/barom02.php |url-status=live }}</ref>.
[[Worldometer]] арбагақәа рыла, абҵрарамза 15, 2022 шықәсазы Адгьыл ауааԥсыраа рхыԥхьаӡара 8 миллиардк рҟынӡа инаӡеит<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.worldometers.info/world-population/|title=World Population Clock: 8 Billion People (LIVE, 2022) - Worldometer|website=www.worldometers.info|access-date=2022-12-13|archive-date=2021-03-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20210303095101/https://www.worldometers.info/world-population/|url-status=live}}</ref>.
== Ауаҩы иҭҵаара ==
{{Main|Антропологиа}}
Иҵабыргыҵәҟьаны наукала аҭҵаарақәа хацыркхеит XIX ашәыш. 2-тәи азбжа инаркны. 1859 шықәсазы икьыԥхьыз ԥсабарала имҩаԥысуа алхра иазкыз Дарвин итеориа антропогенез аҭҵаара амацара акәымкәа, [[аетнографиа]], [[археологиа]], [[апсихологиа]] реиԥш иҟоу ауаҩытәыҩса иҭҵаара егьырҭ аҟәшақәа жәпакгьы анырра дуӡӡа анаҭеит. Иахьатәи аамҭазы ауаҩы ԥсабаратә хкны, аилазаара ахәҭак иаҳасабала, мамзаргьы хаҭарак иаҳасабала иҟазшьа аганқәа руакы заҵәык зымҽхазымкуа ҭҵаарадырра ҷыдакгьы нымхаӡац; еизгоуп иагьеидкылоуп хыԥхьаӡара рацәала еиуеиԥшым адыррақәа. Ажәа "антропологиа" злоу аҭҵаарадыррақәа рацәаны ицәырҵит, — [[акультуратә антропологиа]], [[асоциалтә антропологиа]], [[аполитикатә антропологиа]], [[апоезиатә антропологиа]] уҳәа<ref name="фэ" />.
=== Ауаҩы изку аҭҵаарадырра ===
XX ашәыш. ауаҩытәыҩса иԥсабаратә, иуаажәларратә ҟазшьақәеи иеизыҟазаашьақәеи ҭызҵаауа хазы ихоу ҭҵаарадыррак аԥҵазарц ажәалагала ҟаҵан. Уи аԥҵахазҭгьы, [[И.Т. Фролови]] [[В.Г. Борзенкови]] «[[Афилософиатә енциклопедиа ҿыц]]» аҟны изларыҩуаз ала, иҭнаҵаарц иалшоз амаҭәар абасала иахцәажәазар ауан:
{{Ацитата алагара}}Ауаҩы — ауаажәларра-ҭоурыхтә процесси, аматериалтәи адоуҳатә культуреи Адгьыл аҟны аҿиареи дрымҩаԥгаҩуп, биосоциалтә ԥсыхкуп, аԥсҭазаара егьырҭ аформақәа генетикала ирыдҳәалоу, аха амыругақәа рыҟаҵашьа ахьидыруа абзоурала урҭ зхы рылызкааз, ажәаҳәеи ахдырреи змоу.{{Ацитата алгара|источник=<ref name="фэ" />}}
== Уахә. иара убас ==
* [[Агуманоид]]
* [[Антропоцентризм]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Ахҳәәақәа'''
{{Reflist|group=К}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2}}
== Алитертура ==
* {{Interlanguage link|Биркнер, Фердинанд|Birkner F.|de|Ferdinand Birkner}} [https://www.newadvent.org/cathen/12620b.htm Human Race.] // [[The Catholic Encyclopedia]]. Vol. 12. New York: {{Interlanguage link|Robert Appleton Company}}, 1911.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:уаҩы}}
[[Акатегориа:Антропологиа]]
[[Акатегориа:Афилософиатә антропологиа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы| уаҩы]]
mtdo3qkq0wgsc96nvrmalnltktuyxh6
Аԥсҭазаара
0
53548
172595
167699
2026-08-24T13:29:22Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аԥсҭазаара]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
167699
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|2=Аԥсҭазаара (аҵакы)|Аԥсҭазаара}}
[[Файл:Characteristics_of_life-ab.svg|граница|справа|безрамки|333x333пкс]]
'''Аԥсҭазаара''' ({{lang-la|vita}}) – [[Философия|афилософиеи]] [[Абиологиа|абиологиеи]] хадара злоу реилкаара ауп – хымԥада “зыԥсы ҭоу ацәаҩақәа” змоу, аира инаркны [[Смерть|аԥсранӡа]] [[Материя (философия)|аматериа]] аԥсҭазаашьа [[Активность (химия)|иактивтә]] формоуп; [[организм|ацәеижь]] аҟны имҩаԥысуа афизикатәи ахимиатәи процессқәа иреиқәшәарҭоуп, [[обмен веществ|ахәҭаҷқәа реиҭныԥсахлареи]], [[клетка|аихац]]қәа реихшареи реиҵыҵреи алзыршо.<ref name="Культурология">Жизнь // Культурология. XX век. Энциклопедия. 1998.</ref><ref name="НФЭ">{{Из|[[Новая философская энциклопедия|Новой философской энциклопедии]]|http://iph.ras.ru/elib/1103.html}}</ref><ref name="БСЭ">{{БСЭ3|заглавие=Жизнь}}</ref> Адәахьтәи адунеи аҽанраало, зыԥсы ҭоу аихац зыԥсы ҭоу зегьы рыхкырацәара шьақәнаргылоит (аихац анҭыҵ аԥсҭазаара ыҟаӡам, [[вирион|авирион]] агенетикатә хәҭаҷ аихацахь ианиагахалакь ауп [[вирусы|авирусқәагьы]] зыԥсы ҭоу акы ахаҿра анаархәо). Аԥсы аҭазаара ихадоу ахаҿырбага – [[Репликация ДНК|арепликациазы]] хархәара змоу [[генетическая информация|агенетикатә жәабжь]].
“Аԥсҭазаара” аилкаара еиҳа ииашаны иаарԥшызар ауеит аԥсы аҭамзаара излеиԥшым ацәаҩақәа реиқәыԥхьаӡарала. Уажәтәи аамҭазы аԥсҭазаара закәу ҳәа еицырзеиԥшу гәаанагарак ыҟам, аха аҵарауаа иазгәарҭоит аԥсҭазаара абиологиатә хыҵхырҭақәа рҟазшьақәа злаарԥшу: [[Организм|еиҿкаашьала]] (ҩаӡара ҳаракыла ашьақәгылара), [[Обмен веществ|метаболизмла]] (амчхара адәахьтәи аԥсабара аҟнытә аиуреи ахатә шьақәгылара аиқәырхареи арӷәӷәареи рзы уи ахархәареи), [[Пролиферация|еизҳарыла]] (аҿиаразы амчхара), [[Адаптация (биология)|ҽанрааларыла]] (изну аԥсабара аҽанраалара), [[Стимул|аԥықәслаҩцәа аҭак рыҭара]] (акәша-мыкәша иҟоу аԥсабара анырра), [[Размножение|хылҵшьҭрала]] (зыԥсы ҭоу зегьы ахҭылҵ рымоуп) , [[Эволюция|еволиуциала]]. [[Генетическая информация|Агенетикатә жәабжь]], зыԥсы ҭоу зегьы рзы ихымԥадатәу, ацәеижь аҩнуҵҟа иалаӡҩоит, [[хромосома|ахромосомақәа]] ирылоуп, ахылҵшьҭрақәа досу ироууеит. Иара убас аԥсҭазаара ацәеижь аҭагылазаашьа иахаҿырбагоуп ҳәа ҳҳәар ауеит.
Иара убас аԥсҭазаара ахьӡуп хазы игоу ԥсцәеижьк аира инаркны [[Смерть|аԥсраҟынӡа]] иҭанагӡо аамҭатә цыԥҵәаха.<ref>{{Cite web |url=http://slovari.299.ru/word.php?id=8432&sl=oj |title=Статья «Жизнь» в Толковом словаре Ожегова |access-date=2014-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731132010/http://slovari.299.ru/word.php?id=8432&sl=oj |archive-date=2013-07-31 |url-status=dead }}</ref>
== Ашьақәырӷәӷәагақәа ==
Аилкаара “аԥсҭазаара” иамоуп шәкы инареиҳаны ашьақәырӷәӷәагақәа, урҭ рахьтә ирацәоуп ҵакыла еиҿагылоу. Аԥсҭазаара аилкаара закәу шьақәырӷәӷәазар ауеит абас еиԥш иҟоу ажәақәа рыла: “асистема”, “ажәабжь ауадаҩра”, “(ахаҭа-)хылҿиаара”, “аеволиуциа”, “апроцесс” уҳәа.
Аурыс хылҵшьҭра змаз Израильтәи агенетик [[Трифонов, Эдуард Николаевич (учёный)|Едуард Трифонов]] аԥсҭазаара ашьақәырӷәӷәагақәа 123 ҭиҵааит. Трифонов урҭ аилкаарақәа рлингвистикатә шьақәгылашьа ҭиҵаан хәҭа-хәҭала еихишеит. Урҭ рыхкырацәара Трифанов азеиԥш гәыцә албааны алкаа еилацала аҟаҵара илшеит. Иара ишьақәирӷәӷәеит азнеишьақәеи аҳәашьақәеи зегьы џьарак ишеиԥшу: аԥсҭазаара – “аҽыԥсахра змоу хаҭахылҿиаароуп” {{lang-en|Life is self-reproduction
with variations}}.<ref>{{Cite web|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/073911011010524992|title=Trifonov E. N. Vocabulary of definitions of life suggests a definition //Journal of Biomolecular Structure and Dynamics. — 2011. — Т. 29. — №. 2. — С. 259—266.|archive-url=https://web.archive.org/web/20190407214356/https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/073911011010524992|archive-date=2019-04-07|access-date=2016-05-09|url-status=live}}</ref><ref>Карл Циммер. Живое и неживое. В поисках определения жизни (Carl Zimmer. Life's Edge: The Search for What It Means to Be Alive). — М.: Альпина нон-фикшн, 2022. — С. 280. — ISBN 978-5-00139-472-3.</ref>
[[Энгельс, Фридрих|Фридрих Енгельс]] абас иҳәеит: “Аԥсҭазаара ари [[белок|абелоктә]] цәеижьқәа рыԥсҭазаашьа ауп, уи кры зҵазкуа ганс иамоуп адәахьтәи аԥсабареи дареи ҵыхәаԥҵәарада ахәҭаҷқәа реиҭныԥсахлара, ари ахәҭаҷқәа реиҭныԥсахлара шаангылазҵәҟьа аԥсҭазаарагьы нҵәоит, абелок ахыбгаларахьы иагьнанагоит.<ref name="atheism.ru"/>
Аԥсҭазаара анҭыҵынтәи иааиуа [[энергия|амчхара]] аныхрала ицо амолекулатә шьақәгылашьа ацхраареи ахалаҟалареи ҳәа иалкаазар ауеит.<ref name="atheism.ru">{{Cite web |url=http://www.atheism.ru/science/science.phtml?id=298 |title=Жизнь. (Определение)// Биологический энциклопедический словарь. (Гл. ред. М. С. Гиляров; Редкол.: А. А. Баев, Г .Г. Винберг, Г. А. Заварзин и др. — 2-е изд., исправл. — М.: Сов. Энциклопедия, 1989. — 864 с., ил., 30 л. ил.) |access-date=2010-12-23 |archive-date=2010-12-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206113109/http://atheism.ru/science/science.phtml?id=298 |url-status=live }}</ref>
Аурыс ҵарауаҩ [[Волькенштейн, Михаил Владимирович|М.В. Волькенштеин]] аԥсҭазаара аилкаара ҿыц азԥиҟеит: «Адгьыл иқәу зыԥсы ҭоу зегьы абелокқәеи [[нуклеиновые кислоты|ануклеинтә кислотақәеи]] - абиполимерқәа рыла иргылоу, иаарту , зхала зхы шьақәзыргыло системоуп.<ref>{{Книга|автор = Н. В. Чебышев, Гузикова Г.С., Лазарева Ю.Б., Ларина С.Н.|заглавие = Биология: справочник|ответственный = |издание = |место = |издательство = ГЭОТАР-Медиа|год = 2010|страницы = |страниц = 608|isbn = 978-5-9704-1817-8|ссылка = https://books.google.com.ua/books?id=n81mENmMf4sC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5&source=bl&ots=Rt_asLFBf2&sig=fyD-kiaEktreKinWMGsgri8p7JE&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwis5ovMzrjJAhULnXIKHVLyAEE4ChDoAQgaMAA|archive-date = 2015-12-08|archive-url = https://web.archive.org/web/20151208103857/https://books.google.com.ua/books?id=n81mENmMf4sC&pg=PA16&lpg=PA16&dq=%D0%B6%D0%B8%D0%B2%D1%8B%D0%B5+%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%B0+%D1%81%D1%83%D1%89%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2%D1%83%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5+%D0%BD%D0%B0+%D0%B7%D0%B5%D0%BC%D0%BB%D0%B5&source=bl&ots=Rt_asLFBf2&sig=fyD-kiaEktreKinWMGsgri8p7JE&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwis5ovMzrjJAhULnXIKHVLyAEE4ChDoAQgaMAA#v=onepage&q=живые%20тела%20существующие%20на%20земле&f=false}}</ref>
[[танатология|Атанатологиа]] ашьаҭаркҩцәа иреиуоу [[Биша, Мари Франсуа Ксавье|М. Биш]] игәаанагарала, аԥсҭазаара – [[смерть|аԥсра]] иаҿагылоу ацәырҵрақәа реизакра ауп.
[[Второе начало термодинамики|Атермодинамика аҩбатәи алагамҭа]] излаҳәо ала, аԥсҭазаара – ахатәы ентропиа (см. [[Тепловая смерть|Аԥхарратә ԥсра]]) аиҵахара иазырхоу, адунеи аҟны «зыԥсы ҭам» ахәҭаҷқәа ирҿагылоу ахырхарҭала иҿио процессуп, мамзаргьы системоуп.
Аурыс енциклопедиа Ду иану астатиаҿы академик [[Галимов, Эрик Михайлович|Е.М. Галимов]] аԥсҭазаара “ахимиатә ҭоурых иалкаау аҭагылазаашьақәа рҟны [[углерод|ауглеродқәа]] реилалара зцырҟьо , еизҳауа, еишьҭанеиуа аихшарақәа ԥсызхоу рҟны алыршара” ҳәа дахцәажәоит.<ref>''Э. Галимов''. «Что такое жизнь? Концепция упорядочения». Знание — сила, № 9, 2008 г., с. 80.</ref> Ԥсызхоу зегьы ирҟазшьоуп ахьыԥшымра, ахылҵшьҭра, аиреи аԥсреи, адәахьтәи аԥсабара амчхареи ахәҭаҷқәеи амдара абзоурала аҟазаара, аиҭакрақәеи аҽанраалареи алшара, адыргақәа рыдкылараеи аҭак рзыҟаҵареи алшара.
[[Пармон, Валентин Николаевич|В.Н. Пармон]] абасала ишьақәирӷәӷәоит: “Аԥсҭазаара — аус зуа [[автокатализатор|автокатализаторқәа]] реицыҟазаара иаформоуп, [[мутация|ахимиатә мутациақәа]] ирзыхиоу, иԥсабаратәу [[естественный отбор|алхра]] абзоурала кыр зымҽхак ҭбааз [[эволюция|аеволиуциа]] зхызгаз.<ref name="elementy25620">{{Cite web |url=http://elementy.ru/lib/25618/25620 |title=''Пармон В. Н.'' Новое в теории появления жизни, «Химия и жизнь» № 5, 2005 |access-date=2009-11-02 |archive-date=2009-12-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091212101308/http://elementy.ru/lib/25618/25620 |url-status=live }}</ref>
[[Северинов, Константин Викторович|Константин Северинов]] “аҵыхәтәанӡа, ииашоу аӡбамҭақәа рыдкылаара иазҵаароуп” ҳәа ахиҳәааит аԥсҭазаара.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.youtube.com/watch?v=9zif-sdxlEY|title=Передача биологических сигналов - Константин Северинов|access-date=2022-06-30|archive-date=2022-06-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20220630224024/https://www.youtube.com/watch?v=9zif-sdxlEY|url-status=live}}</ref>
Онсагери {{Interlanguage link|Моровиц, Гарольд|Моровицу|en|Harold J. Morowitz}} изларҳәаз ала: “Аԥсҭазаара аматериа иацәаҩоуп, аӡаҟны абиоелементқәа еидҳәалоу реикәшара зхылҿиаауа, аҵыхәтәанӡа, ауадаҩра аизырҳара амҩала ицо амра ашәахәақәа рымчхара имҩақәнаҵо”.
Иҟоуп иара убас аԥсҭазаара [[кибернетика|акибернетикатә]] шьақәырӷәӷәарагьы. [[Ляпунов, Алексей Андреевич|А.А. Лиапунов]] иажәақәа рыла, аԥсҭазаара — “ аҩныҵҟатәи [[молекула|амолекулатә]] закәанқәа ирықәныҟәаны ахеиқәырхареи аҽанраалареи зҟазшьоу иуадаҩу системоуп”.
1994 шықәсазы [[NASA]] излашьақәнарӷәӷәаз ала, аԥсҭазаара — “[[Дарвин, Чарльз|дарвин]] [[биологическая эволюция|иеволиуциазы]] алшара змоу, зхала зхы иацхраауа химиатә системоуп”.<ref>{{cite doi|10.1089/ast.2010.0524}}</ref>
[[Шрёдингер, Эрвин|Ервин Шриодингер]] , [[Что такое жизнь?|“Изакәызеи аԥсҭазаара?”]] захьӡу ишәҟәаҿы аԥсҭазаара абас еиԥш дахцәажәоит: “аԥсҭазаара — аматериа еилкаау азакәанқәа ирықәшәо ахымҩаԥгашьа ауп, аилыххара ахьынтә аилататарахь аиасра мацарала акәымкәа, еснагь еиқәырхоу аилыххара аҟазаарагьы абзоурала зышьаҭа ку.
== Аԥсҭазаара аҟалара ==
{{main|Аԥсҭазаара аҟалара}}
Еиуеиԥшым аамҭақәа рзы [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟны аԥсҭазаара ацәырҵра аганахьала еиуеиԥшым [[гипотеза|агәаанагарақәа]] аҭыԥ рыман:
* [[Гипотеза сотворения]] Ашара агипотеза (шәахә. [[Креационизм|Аккреоцинизм]])
* [[Возникновение жизни#Самозарождение жизни|Ахаҭахылҵра агипотеза]]
* [[Возникновение жизни#Теория стационарного состояния|Аԥсҭазаара астационартә ҭагылазаашьаа агипотеза]]
* [[Химическая эволюция|Абиохимиатә еволиуциа агипотеза]]
* [[Возникновение жизни#Панспермия|Аӷьаӡзегь агипотеза]]
Ахаҭахылҵреи астационартә ҭагылазаашьеи ргипотезақәа аҭоурыхтәи афилософиатәи интерес мацароуп ирыҵоу, избан акәзар аҭҵаарақәа рылҵшәақәа урҭ аҿаԥырҽуеит.
[[Большая российская энциклопедия|Аурыс енциклопедиа Ду]] излаҳәо ала, аԥсҭазаара Адгьыл аҟны ацәырҵра иазку хадара злоу ҳааамҭазтәи агипотезақәа иреиуоуп [[Химическая эволюция|абиохимиатә еволиуциеи]] аӷьаӡзегьи ргипотезақәа. Аха аҵыхәтәантәи атеориа аԥсҭазаара ацәырҵра апроблемақәа заӡбаӡом<ref>{{БРЭ|статья=Происхождение жизни|ссылка=https://old.bigenc.ru/biology/text/3179605|архив=https://web.archive.org/web/20221019012806/https://bigenc.ru/biology/text/3179605|архив дата=2022-10-19}}</ref>
== Зыԥсы ҭоу асистема ==
{{main|Зыԥсы ҭоу асистема}}
Зыԥсы ҭоу асистема — [[Самоорганизация|зхаҭа зхы еиҿызкаауа]], [[Автопоэзис|ахаҭахылҿиаара зылшо]], адәахьтәи аԥсабара ианыруа, аҷыда ҟаазшьарбақәа змоу аелементқәа рыла ишьақәгылоу ҽеизгароуп.
Аҭҵаарадырраҿы иҟоу агәаанагара излаҳәо ала, зыԥсы ҭоу ауаа рыла ишьақәгылоу асистема, иаҳҳәап аекономикатә, мамзаргьы асоциалтә системақәа реиԥш, зыԥсы ҭоу аорганизм еиԥшызтәуа аҟазшьақәа жәпакы амоуп. Ари зхатә еихацқәеи, ахәҭаҷқәа реимдареи, анервтә системеи змоу зыԥсы ҭоу аԥҵамҭоуп. Иара аҩныҵҟа еиуеиԥшым ауаажәларратә институтқәа ацәеижьхәҭақәа рроль нарыгӡоит, дара рыцыԥхьаӡа ацәеижь зегьы аԥсы ҭазҵо иҷыдоу аус ҟарҵоит. Иаҳҳәап, ар аиммунносистема еиԥш аус ауеит, ацәеижь анҭыҵынтәи ақәылара иацәыхьчо. Аиҳабыра ахшыҩ еиԥш аус ауеит, амҩақәҵареи аӡбареи алнаршоит. Ари ахшыҩзцара антикатә аамҭазгьы абырзен философ [[Аристотель|Аристотель]] иҳәахьан.
Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы аорганизмқәа механикала рыхәаԥшра иаҟәыҵит. Зыԥсы ҭоу асистемақәа рыҭҵаараҿы аҵарауааа апроцессқәа рыхкырацәара хзыҩзышьҭра арҭоит, зыцхыраарала асистема еснагь зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьа аҽанарнаало. “Ауадаҩра атеориаҿ” еизгоу ахшыҩҵакқәеи аметодқкәеи рырацәара, аорганизмқәа сҽеиҿызкаауа аҽанрааларатә системақәа раҳасабала реилкаарахь инанагеит. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа рҟны апроцессқәа еизакӡам, ишьақәыргылаӡам иара убас еснагь рҽырыԥсахуеит. Иуадаҩу ашьцыларатә хымҩаԥгашьа арҭ асистемақәа ирныԥшуеит хазы игоу ахәҭаҷқәа русеицураан. Амҩақәҵара хазы игоу аблок ахьазалху амодельқәа, иҵабыргу асистемақәа реиҳарак рзы иахьынӡаҭаху иманшәалам ҳәа ирзыԥхьаӡан.
== Зыԥсы ҭоу асистемақәа рзеиԥш ҟазшьарбагақәа ==
Еволиуциала иҿио, зыԥсы ҭоу асистемақәа зегьы ирзеиԥшу реиҳа иалкаау аҟазшьарбақәа — [[Химическая организация клетки|ахимиатә еилазаара азеиԥшра]], [[размножение|ахылҵшьҭраныжьра]] ([[наследственность|абиԥареибаркреи]] [[изменчивость|аҽыԥсахреи]]), [[Генетический код|агенетикатә код]] амазаара, аизҳареи [[Онтогенез|аҿиареи]], [[Обмен веществ|аметаболизм]] (ахәҭаҷқәа реимдара), [[гомеостаз|агомеостаз]] аиқәырхара (аорганизм аҩныҵҟатәи ашьақәгылашьа аҽеиҭамкра), [[раздражимость|аҭакҟаҵара]] (адәахьтәии аҩныҵҟатәии аныррақәа рҭакҟаҵара).<ref>{{Книга|автор={{nobr|Сергеев И. Ю.}}, {{nobr|Гайдуков А. Е.}}, [[Дубынин, Вячеслав Альбертович|Дубынин В. А.]]|заглавие=Человек: краткий курс анатомии и физиологии|год=2017|язык=ru|место=М.|издательство=Издательство экономико-правовой литературы|страницы=6—8|isbn=978-5-904728-08-3}}</ref>
== Ахәҭаҷқәа реимдара ==
{{main|Ахәҭаҷқәа реимдара}}
Ахәҭаҷқәа реимдара (аметаболизм) — ари зыԥсы ҭоу [[организм|ацәеижь]] аҟны аԥсҭазаара аиқәырхаразы ицәырҵуа [[химическая реакция|ахимиатә ҭакҟаҵарақәа]] роуп. Арҭ апроцессқәа ацәеижьқәа алшара рырҭоит аизҳаареи аҿиареи, рхатә структура аиқәырхареи анҭыҵтәи аныррақәа аҭак рыҭареи рзы.
Абжьааԥны аметаболизм аҟны ҩ-ҭагылазааашьак алыркаауеит: [[катаболизм|акатаболизми]] [[анаболизм|анаболизми]]. [[катаболизм|Акатаболизм]] аан иуадаҩу [[органические вещества|аорганикатә хәҭаҷқәа]] еиҳа имариоу рҟынӡа илаҟәуеит, амчхара рхылҵны. [[анаболизм|Анаболизм]] аан акәзар еиҳа имариоу ахәҭаҷқәа еиҳа иуадаҩу рахь ииасуеит, уигьы амчхара аныхра ацуп.
== Ахылҵшьҭраныжьра ==
{{main|Ахылҵшьҭраныжьра}}
Зыԥсы ҭоу ацәеижьқкәа зегьы аԥсҭазаара аԥымҵәареи аимдареи алзыршо дара иреиԥшу ахылҵ ааныжьра рҟазшьоуп. Ахылҵшьҭраныжьра еиуеиԥшым алыршашьақәа ҩ-хкыккны ишоуп: [[Бесполое размножение|абдызмоуи]] [[Половое размножение|абыдеи]] ҳәа. Аихацтә еиҿартәышьа змоу аорганизмқәа рзы ахылҵшьҭранышьра ахкқәа зегьы [[деление клетки|аихац аҽшара]] шьаҭас ирымоуп.
== Аԥсҭазаара аиҿкаара аҩаӡарақәа ==
{{main|Аԥсҭазаара аиҿкаашьа аҩаӡарақәа}}
{{Ари аҟәшаҿы ахыҵхырҭақәа ыҟам|дата=2021-12-29}}
Лассы-лассы иалыркаауеит аԥсҭазаара аиҿартәышьатә ҩаӡарақәа ааба:
# [[Молекула|амолекулатә]],
# [[клетка|аихацтә]]
# [[Ткань (биология)|арахәыцтә]]
# аоргантә
# [[организм]]аорганизмтә
# апопулиациа-хкытә
# [[биогеоценоз]]абиогеоценозтә
# [[Абиосфера|абиосфератә]]
Шамахамзар, арҭ аҩаӡарақәа рыцыԥхьаӡа еиҵоу аҩаӡара аподсистемақәа ишьақәдыргыло системоуп, иара убасгьы еиҳау аҩаӡара асистема иаподсистемоуп.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://batrachos.com/Уровни_организации_биосистем|title=Экология: биология взаимодействия. 1.05. Уровни организации биосистем|author=D.Sh|website=Лекторий-библиотека Batrachos.com|date=2011-07-29|access-date=2022-01-14|archive-date=2021-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20210304092619/https://batrachos.com/Уровни_организации_биосистем|url-status=live}}</ref>
== Зыԥсы ҭоу асистемақәа рышьақәгылареи рыуадаҩреи ==
Аԥсҭазаара — ахимиатә компонентқәа рырацәареи рыуадаҩреи ала, насгьы зыԥсыҭоу ахаҿраиура зламҩаԥысуа адинамикеи рыла аматериа аҟазаара егьырҭ ахкқәа хаҭабзиарала ираԥысуеит. Зыԥсыҭоу асистемақәа аҭагылазаашьеи аамҭеи рҟны зыҩаӡара ҳараку структуратә еиҿкаашьала иалкаауп.
[[Живая система|Зыԥсыҭоу асистемақәа]] адәахьтәи аԥсабара [[энергия|амчхареи]], [[вещество|ахәҭаҷи]] [[информация|ажәабжьи]] амнадоит, абасала [[открытая система|иаарту системақәаны]] иагьаанхоит. Убри аан, зыԥсыҭам асистемақәа рҟны еиԥш урҭ рҟны еиҳа иалыршазар ауа аформақәа рганахь амчхаратә еиԥшымзаарақәа реиҟаратәреи аструктурақәа рыԥсахреи мҩаԥысӡом, иааиԥмырҟьаӡакәа «аибакапанра иаҿагылоу» аусура мҩаԥысуеит. Уи ала ишьақәгылоуп имцу агәаанагара, зыԥсыҭоу асистемақәа [[второй закон термодинамики|атермодинамика аҩбатәи азакәан]] аҳәатәы ханаҵаӡом ҳәа зҳәо. Аха [[энтропия|аентропиа]] зыԥсыҭоу асистемақәа рҟны аиҵахара адәахьтәи аԥсабараҟны аентропиа ахагалара абзоуралоуп ишалшо ([[негэнтропия|анегентропиа]]), ус анакәха аентропиа ацлара иаҿуп, уи ҳәарада атермодинамика аҩбатәи азакәан иашьашәалоит.
== Аорганизм ==
{{main|Аорганизм}}
Аорганизм—ԥсызхам еиԥшымкәа иҟазҵо ацәаҩақәа реизга змоу [[Тело (биология)|ԥсызхоу цәеижьуп]]. Аорганизм — аԥсҭазаара иарбага хадоуп, уи аҟазшьақәа амаҵәҟьоуп, избан акәзар аорганизм [[клетка (биология)|аихацқәа рҟны]] мацароуп аԥсҭазаара апроцессқәа ахьымҩаԥысуа. Хазы игоу цәеижьк аҳасабала аорганизм [[биологический вид|ахки]] [[популяция|апопулиациеи]] ирылоуп, аԥсҭазаара апопулиациа-хкытә ҩаӡаразы иструктуратә акуп.
Аорганизмқәа — [[Абиологиа|абиологиаҿы]] иҭырҵаауа хадаразлоу амаҭәарқәа иреиуоуп. Иманшәаланы аҭҵааразы аорганизмқәа зегьы еиуеиԥшым агәыԥқәеи акатегориақәеи рыла еихыршоит, уи абзоурала [[классификация|абиологиатә системагьы]] шьақәгылахоит. Зегь реиҳа еицырзеиԥшу еихшароуп [[ядерные|агәыцә змоуи]] [[безъядерные|измами]] ҳәа реихшара. Организм шьақәзыргыло аихацқәа рхыԥхьаӡарала урҭ еихыршоит асистеманҭыҵтәи [[одноклеточные|еихацктәи]] акатегориеи [[многоклеточные|аихацрацәатәиқәеи]] ҳәа. Урҭ рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит [[колонии одноклеточных|еихацктәи рколониақәа]].
Еизаку аихацрацәатәи аорганизм ашьақәгылара — аструктурақәеи, (аихацқәа, [[Ткань (биология)|арахәыцқәа]], [[Орган (биология)|ацәеижьхәҭақәа]]) [[Функция (работа)|афункциақәеи]], урҭ [[онтогенез|аонтогенез]] аҟны ралагалареи [[дифференцировка|рдифференциахарала]] ишьақәгылоу процессуп. Аорганизмқәа жәпакы ахкыҩныҵҟатәи аилазаарақәа рҟны еиҿкаауп (иаҳҳәап, [[семья|аҭаацәара]] мамзарагьы [[организация|аусуратә еилазаара]] ауаа рҟны).
== Ԥсызхоу рыхкырацәара ==
{{Абиологиатә классификациа}}
{{main|Ԥсызхоу аԥсабара атаксономиа}}
Ԥсызхоу рдунеи миллионла [[биологический вид|ахкқәа]] аҵанакуеит. Уи ԥсызхоу зегьы рыхкырацәара [[биологическая систематика|абиологиатә систематика]] иҭнаҵаауеит, хықәкы хадасгьы иамоуп аорганикатә дунеи асистема ашьақәыргылара. Ԥсызхоу аԥсабара уажәы абжьааԥны аҳрақәа ааба рыла еихыршоит: аҿкқәа, апротистқәа, археиақәа, ахрромистқәа, абактериақәа, акәыкәбаақәа, аҵиаақәа, аԥстәқәа.
Ихадоу атаксономиатә рангқәа ааба рбиологиатә еихшашьа аишьҭанеишьа. Аԥсҭазаара адоменқәа рыла еихшоуп, урҭ анаҩс еихшоуп агәыԥқәа рыла. Абжьаратә категориақәа арбаӡам.
Ԥсызхоу аԥсабара [[Абиосфера|абиосфера]] шьақәзыргыло [[Экосистема|аекосистемаҿы]] еиҿкаауп.
== Ахымҩаԥгара ==
{{main|Ахымҩаԥгара}}
Ахымҩаԥгара — аԥстәқәа аҩнуҵҟатәии адәахьтәии аҭагылазаашьақәа ирышьашәаланы иҟарҵо анырыԥсахуа ауп, аиҿкаара аԥстәы хкы иаҷыдаҟазшьоуп. Ахымҩаԥгара анрааларатә ҵак дуӡӡа амоуп, аԥстәқәа адәахьтәи аԥсабара иҽеим аныррақәа ирыцәнарцоит. Аихацрацәатә организмқәа рҟны ахымҩаԥгара [[нервная система|анервтә система]] ахылаԥшуеит.<ref name="BED1989">Определение дано по {{книга|заглавие=Биологический энциклопедический словарь|ответственный=под. ред. М.С. Гилярова|издание=второе, исправленное|место=Москва|издательство=Советская энциклопедия|год=1989|страницы=483|страниц=864|isbn=5-85270-002-9}}</ref><ref name="Roschevskiy1978">{{книга |автор = Ю.К. Рощевский. |часть = |заглавие = Особенности группового поведения животных |издание = учебное пособие |место = Куйбышев |издательство = обл. типография им. Мяги |год = 1978 |том = |страницы = 9—10|тираж = 1000 экз}}</ref><ref name="Khlebosolov">{{статья|автор=Хлебосолов Е. И.|заглавие=Роль поведения в экологии и эволюции животных|язык=ru|издание=Русский орнитологический журнал|год=2005|выпуск=277|том=14|страницы=49—55|issn=0869-4362}}</ref>
Аҵиаақәеи абактериақәеигьы адәахьтәи аныррақәа рыбзоурала рҽеиҿкааны аиҭаҵрақәа рылшоит ([[таксис|атаксис]]). Ҿырԥштәыс иҟоуп [[синезелёные водоросли|ажәҩангәыԥштәыиаҵәа ӡҭиаақәа]], абактериақәа [[фототаксис|рфотои-]] [[хемотаксис|рхемотаксисқәеи]].<ref name="MICROMIR_bact">{{cite web|url=http://mikromir.ru/microb.shtml|title=Бактерии, их поведение и способы перемещения в пространстве|publisher=МИКРОМИР|lang=ru|access-date=2011-01-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20110824112101/http://www.mikromir.ru/microb.shtml|archive-date=2011-08-24|url-status=dead}}</ref>
Иреиҳау аҵиаақәагьы иара убас аиҭаҵра амчхара иалхәыдам. Ибзианы еилкаауп аҵиаақәа [[никтинастия|рниктинастиақәа]] — амши аҵхи реиҭныԥсахлара аҵыхәала ашәҭыцқәа раатреи ракреи, абӷьыцқәа рфототропизмқәа, [[насекомоядные растения|аԥстәқәа рышьҭаашәарыцараан аҵиаақәа рныҟәара]], адацқәа [[гидротропизм|ргидрои-]] [[хемотропизм|рхемотропизми]].<ref name="Weinar1987">{{книга|автор=Рейхольд Вайнар.|заглавие=Движения у растений|ответственный=перевод А.Н. Сладкова|место=Москва|издательство=Знание|год=1987|серия=Переводная научно-популярная литература|страницы=75, 122—125|страниц=174}}</ref><ref group="прим.">[[Мимоза стыдливая]] аиаиарала ма акырсхьара аан абӷьыцқәа хымпыҵахалакәа аакыркып. Убас, абӷьыц ашхьа ихьааиаху аҩнытәи иахьала рыԥсахлар акоит — хышьҭалоу, аиҭаҵрақәа ракрааит, иара убас аеиҵахәқәа ракрааит, нас аиҵахәк ааигоит</ref>
Иага ус иҟазаргьы, аҵиаақәа рныҟәара амеханизмқәа афизиологиатә ҟазшьа мацара рымоуп азы, урҭ ахымҩаԥгареи апсихикеи рымоуп ҳәа ҳазҳәом. Апсихологиаҿы аҵиаақәа рныҟәара аныԥшра апсихиканӡатәи аҩаӡара иахырыԥхьаӡалоит.
Ахымҩаԥгара, [[психика|апсихика]] еиԥш акәымкәа, хаҭала уацклаԥшыр ҟалоит, [[наука|аҭҵаарадыррақәа рыхкы]] рацәа маҭәарсгьы ирымоуп, [[психология|апсихологиеи]], [[этология|аетологиеи]], [[зоопсихология|азоопсихологиеи]], [[сравнительная психология|аиҿырԥшратә психологиеи]] инадыркны [[поведенческая экология|ахымҩаԥгатә екологиа]] аҟынӡа.
== Абиологиа ==
{{main|Абиологиа}}
Абиологиа — аԥсҭазаара ([[живая природа|ԥсызхоу аԥсабара]]) иазку [[наука|ҭҵаарадырроуп]], [[организм|зыԥсыҭоуи]] урҭ [[окружающая среда|адәахьтәи аԥсабара]] ишамадоуи ҭызҵаауа [[естественные науки|анаукақәа]] иреиуоуп. Абиологиа аԥсҭазаара аганқәа зегьы ҭнаҵаауеит, аиҿкаашьа, аусушьа, аизҳара, ахылҵшьҭра, [[Эволюция|аеволиуциа]], [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟны ԥсызхоу зегьы реихшара уахь иналаҵаны. Ԥсызхоу зегьы еихнашоит иагьрыхцәажәоит, урҭ [[Биологический вид|рыхкқәа]] ахьынтәааз, дара-дара шеигәныҩуа насгьы [[Окружающая среда|аԥсабара]] ишаныруа.
Иҷыдоу аҭҵаарадырра аҳасабала абиологиа [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] ирылҵит [[XIX век|XIX ашәышықәсазы]], ԥсызхоу зегьы еицырзеиԥшу ҟазшьарбақәак шрымоу аҵарауаа иангәарҭа инаркны. Атермин “абиологиа” авторцәа дара дара имеихьыԥшыкәа иаларгалеит: [[Бурдах, Фридрих|Фридрих Бурдах]] 1800 шықәсазы, [[Тревиранус, Готфрид Рейнхольд|Готфрид Реинхольд Тревиранус]]и [[Ламарк, Жан Батист|Жан Батист Ламарк]]и [[1802 год|1802 шықәсазы]].<ref>[http://ia600106.us.archive.org/17/items/biologieoderphil01trev/biologieoderphil01trev.pdf Treviranus, Gottfried Reinhold, Biologie : oder Philosophie der lebenden Natur für Naturforscher und Aerzte, 1802]</ref>
Ҳаамҭазтәи абиологиа ашьаҭаҿы хадаразлоу апринципқәа хәба ыҟоуп: [[клеточная теория|аихацтә теориа]], [[эволюция|аеволиуциа]], [[генетика|агенетика]], [[гомеостаз|агомеостаз]], [[энергия|амчхара]]. Ҳаамҭазы абиологиа — адунеи зегьы ахьынӡанаӡааӡо абжьаратәи иреиҳау аҵараиурҭақәеи рҟны ихымԥадатәу маҭәаруп. Есышықәса абиологиеи, [[Медицина|амедицинеи]] [[Биомедицина|абиомедицинеи]] ирызкны миллионла анҵамҭақәеи ашәҟәқәеи ҭыҵуеит.<ref name="Avila, Vernon L. 1995 11—18">{{книга |заглавие=Biology: investigating life on earth |ссылка=https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil |издательство={{Interlanguage link|Jones & Bartlett Learning|Jones and Bartlett|en|Jones & Bartlett Learning}} |место=Boston |год=1995 |страницы=[https://archive.org/details/biologyinvestiga00avil/page/11 11]—18 |isbn=0-86720-942-9 |язык= |автор=Avila, Vernon L.}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Biology: Exploring Life |издательство=[[Prentice Hall|Pearson Prentice Hall]] |место=Boston, Massachusetts |ссылка=http://www.phschool.com/el_marketing.html |isbn=0-13-250882-6 |ref=Campbell |язык= |автор=Campbell, Neil A.; Brad Williamson; Robin J. Heyden |год=2006 |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html }}</ref><ref>{{книга |заглавие=Biology: A Functional Approach |издательство={{Interlanguage link|Thomas Nelson (publisher)|Thomas Nelson and Sons|en|Thomas Nelson (publisher)}} |isbn=978-0174480358 |язык= |автор=King, TJ & Roberts, MBV |год=1986}}</ref>
Абиологиаҿы иалыргаауеит анаҩстәи аиҿкаараатә ҩаӡарақәа:
* Аихацтә, асубеихацтә, амолекулатә ҩаӡара: [[клетка|аихацқәа]] [[молекула|амолекулақәа]] рыла ишьақәгыло аихацҩнуҵҟатәи аструктура рымоуп.
* Ацәеижьтәи ацәеижь-рахәыцтәи аҩаӡара: [[Многоклеточный организм|аихацрацәа змоу ацәеижьқәа]] аихац [[Ткань (биология)|арахәыци]] [[Орган (биология)|аорганқәеи]] ишьақәдыргылоит. Аорганқкәа ракәзар, [[организм|аорганизм]] зегьы аҳәаақәа рыҩнуҵҟа аус еицыруеит.
* Апопулиаациатә ҩаӡара: дгьылцыԥҵәахак еицықәынхо, хкык иаҵанакуа ахылҵқәа, [[популяция|апопулиациа]] еиҿыркаауеит.
* Ахкытә ҩаӡара: [[биологический вид|абиологиатә хкы]] шьақәдыргылоит рхы иақәиҭны еибакуа ахылҵқәа, аморфологиатә, афизиологиатә, абиохимиатә еиԥшызаарақәа змоу, [[ареал|дгьылҵакыракгьы]] еицнызкыло.
* Абиогеоценотикатәи абиосфератәи ҩаӡара: адгьыл ацыԥҵәахаҿы [[биогеоценоз|абиогеоценозқәа]] шьақәгылоит, урҭ анаҩс [[Абиосфера|аабиосфера]] шьақәдыргылоит.
Абиологиатә ҭҵаарадыррақәа реиҳарак зхырхарҭа ҭшәоу дисциплинақәоуп. Ишаԥу еиԥш урҭ иҭырҵаауа аорганизмқәа рыхкқкәа рыла еихыршоит: [[Аботаника|аботаника]] [[Аҵиаақәа|аҵиаақәа]] ҭнаҵаауеит, [[зоология|азоологиа]] — [[Аԥстәы|аԥстәқәа]], [[микробиология|абиологиасса]] — [[Одноклеточные организмы|еихацк змоу аорганизмссақәа]]. Абиологиа аҩнуҵҟа ахәҭақәа иҭырҵаауа ашәагаала, мамзаргьы хархәара зырҭо азнеишьақәаа рыла рҽыршоит: [[биохимия|абиохимиа]] аԥсҭазаара [[Химия|ахимиатә]] шьаҭақәа ҭнаҵаауеит, [[молекулярная биология|амолекулатә биологиа]] — абиологиатә молекулақәа реизыҟазаашьа уадаҩқәа ҭнаҵаауеит, [[клеточная биология|аихацтә биологиеи]] [[цитология|ацитологиеи]] — аихацрацәа змоу аорганизмқәа хадаразлоу рыргыларатә блокқәа, аихацқәеи, [[гистология|агистологиеи]] [[анатомия|анатомиеи]] — аилаԥақәеи аорганизми хазы игоу аорганқәеи аилаԥақәеи рыла рышьақәгылашьа, [[физиология|афизиологиа]] — аорганқәеи аилаԥеи рфизикатәи рхимиатә лшарақәа, [[этология|аетологиа]] — ԥсызхоу [[поведение|рхымҩаԥгашьа]], [[Аекологиа|аекологиа]] — еиуеиԥшым аорганизмқкәеи адәахьтәи аԥсабареи реихьыԥшра.
[[генетика|Агенетика]] [[Наследственность|шьҭрала ицо]] аинформациа ҭнаҵаауеит. [[биология развития|Аизҳазыӷьара абиологиа]] иҭнаҵаауеит ааорганизм [[онтогенез|аонтогенез]] аҟны аизҳазыӷьара. Ԥсызххоу аԥсабара аиреи ҭоурыхла аҿиареи — [[палеонтология|апалебиологиеи]] [[эволюционная биология|аеволиуциатә биологиеи]].
Еишьашәало аҭҵаарадыррақәа рҳәаақәа рҟны ицәырҵуеит: [[биомедицина|абиомедицина]], [[биофизика|абиофизика]] (физикатә знеишьала зыԥсы ҭоу рыҭҵаара), [[биометрия|абиометриа]] уб. иҵ. [[Ауаҩы|Ауаҩытәыҩса]] ипрактикатә ҭахрақәа инарықәыршәаны [[космическая биология|акосмостә биологиа]], [[социобиология|асоциобиологиа]], [[физиология труда|аџьаус афизиологиа]], [[бионика|абионика]] реиԥш иҟоу ахырхарҭақәагьы цәырҵуеит.
== Иԥсабаратәым аԥсҭазаара ==
{{main|Иԥсабаратәым аԥсҭазаара}}
Иԥсабаратәым аԥсҭазаара — аԥсҭазаара, зыԥсы ҭоу асистемақәеи урҭ [[эволюция|револиуциеи]] [[Ауаҩы|ауаҩы]] иаԥиҵаз [[научное моделирование|амодельқәеи]] ахархәагақәеи рыбзоурала рыҭҵаароуп. Аҭҵаарадырра ари аган зыԥсыҭоу асистемақәа зегьы ирҟазшьоу апроцессқәа рмеханизм ҭнаҵаауеит, урҭ рыԥсабара зеиԥшразаалакгьы. Ари атермин еиҳарак аԥсҭазааратә процессқәа компиутерла ашьақәыргылараан рхы ишадырхәогьы, уи иара убас иԥсабаратәым аԥсҭазаарагьы ианаалоит {{lang-en|wet alife}}, иԥсабаратәым [[белок|абелокқәеи]] егьырҭ амолекулақәеи рыҭҵаара.
== Аԥсҭазаара Адунеи аҟны ==
{{main|Аԥсҭазаара Адунеи аҟны.}}
Аԥсҭазаара Адунеи аҟны — ари атермин аԥсҭазаара аԥшаара иазырхоу апроблемақәеи адҵақәеи реизга аанагоит. Еиҳа еизадоу аҭагылазаашьаҿы аԥсҭазаара кырӡа еиҵыху аҵакы аанахәоит — [[Материя (физика)|аматериа]] аҟазаара зыԥсы ҭоу формак аҳасабала, ганкахьала иара [[Физика|афизикатәи]] [[Химия|ахимиатәи]] формақәа ирыҿурԥшуазар еиҳаӡоу аҟазаара аформа змоу акы акәны. Абасала, адҵахада иаҳәаӡом аԥсҭазаара хымԥада идгьылтәзар ауп ҳәа, иара убасгьы [[Альтернативная биохимия|иҟоуп]] имаҷымкәа атеориақәагьы, аԥсҭазаара егьырҭ аформақәагьы шаанахәо шьақәзырӷәӷәо. Аха, аԥшаара астратегиа алхраан [[Астробиология|астробиологиаҿы]] рхы иадырхәо азнеишьа хада ҩ-этапк рыла ишьақәгылоуп:<ref>{{статья
|автор = Edwin A. Bergin
|заглавие = Astrobiology: An Astronomer's Perspective
|год = 2013
|arxiv =1309.4729
|}}</ref>
# Адгьыл аҟны аԥсҭазаара ацәырҵра аҭҵаара. Ихадоу аԥҟарақәа ралкаара.<ref>{{книга
|заглавие = Life in the Universe
|ссылка = https://archive.org/details/lifeinuniverse0000benn_s6n1
|автор = Jeffrey Bennett, Seth Shostak
|isbn =0-321-68767-1
|издание = 3-ие
|год=2012
}}</ref> Шьаҭас иҟоуп:
#* Апланета агеологиатә ԥсҭазааразы адыррақәа, авулканизмм, атектоника, амҳалдызтә дәы реиԥш иҟоу зҵазкуа.
#* Аклимат аҭоурых иазку адыррақәа, насгьы уи мҩақәызҵо амыругақәа ҳара ишеилаҳкаауа.
#* Аԥсҭазаара аиҿкаашьа иазку адырра хадақәа, ДНК, аихацқәа, иара убас ԥсызхоу реиқәхара аҳәаақәа ирызку.
#* Ԥсызхоу зегьы риреи револиуциеи ирызку адыррақәа.
# Хадаразлоу аԥҟарақәа астрономиатә згәаҭарақәеи атеориақәеи, хықәкылатәи аԥшаареи ранраалара. Уахь иаҵанакуеит:
#* Аԥсҭазааразы иманшәалоу аекзопланетақәа рыԥшаара
#* Ашьақәгылара атеориа аиҿкаара, аԥсҭазаара зхылҿиаар ауаз иуадаҩу амолекулиартә лыҵшәақәа зҵазкуа.
#* Амра Асистема аҭҵаареи уи иазку адыррақәа аекстрамратә системақәа ирызку адыррақәа рышьаршәалара.
Иара убас хазы игоу ҭҵааратә хырхарҭаны иалкаазар ауеит [[поиск внеземных цивилизаций|адгьылнҭыҵтәи ацивилизациақәа рыԥшаара]]. Ари ахырхарҭаҿы иҟоуп азҵаара хадақәа хԥа:
* Иԥшаатәузеи?
* Ишԥаԥшаатәу?
* Иабаԥшаатәу?
Абараҟаа аҭҵааратә стратегиа ашьақәыргылараҿы кырӡа зҵазкуа аҭыԥ ааннакылоит [[Уравнение Дрейка|Дреик иҳасабра]], [[Шкала Кардашёва|Кардашиов ицивилизациақәа рыхкқәа]] нацҵаны.<ref>{{статья
|автор = Adam Frank, Woodruff Sullivan
|заглавие = Sustainability and the Astrobiological Perspective: Framing Human Futures in a Planetary Context
|год = 2013
|arxiv = 1310.3851
}}</ref>
== Идгьылтәым аԥсҭазаара ==
{{main|Идгьылтәым аԥсҭазаара}}Идгьылтәым аԥсҭазаара (апланетанҭыҵтәи аԥсҭазаара) — Адгьыл анҭыҵ иҟалаз иагьыҟоу [[Гипотетическая биохимия|аԥсҭазаара зеиԥшразар алшо аформа]]. Уи акосмостә биологиеи аксенобиологиеи иҭырҵаауа маҭәаруп, иара убас ааҭҵаарадырратә нашана иалоу ихыҭҳәаау аобиктқәа иреиуоуп.
;Марс аҟны аԥсҭазаара
{{main|Марс аҟны аԥсҭазаара}}
[[Файл:TerraformedMars.jpg|250px|thumb|Асахьаҭыхҩы иаԥиҵаз [[Терраформирование|атеррашьақәгылара]] ашьҭахьтәи Марс асахьа]]
[[Марс (планета)|Марс аҟны]] аԥсҭазаара ыҟоу иҟаму азҵаара иахьатәи аамҭазы [[наука|аҭҵаара]] аҭак азыҟаҵаӡом, аха зегьакоуп [[Адгьыл|Адгьыл]] азааигәареи аиԥшреи аҭыԥ змазар алшо [[Организм|аԥсҭазаара аформақәа]] рыԥшаара иаҿыҵгоуп.<ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index42.html |title=Статья «Есть ли жизнь на Марсе» на сайте «Солнечная Система» |access-date=2012-10-01 |archive-date=2012-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121023174208/http://galspace.spb.ru/index42.html |url-status=live }}</ref> [[Марс|Марс аҟны]] иахьатәи аамҭазы мамзаргььы анкьа аԥсҭазаара ыҟазу иҟамзу азҵаара шаарту иаанхоит.
== Амԥсра ==
{{main|Амԥсра}}
[[Файл:Allegory-of-immortality-1179.jpg|thumb|300px|[[Романо, Джулио|Џьулиано Романо]] (1492—1546). Амԥсра аллегориа. Инықәырԥшшәа, 1540]]
Амԥсра— [[Материя (физика)|цәеижьлагьы]] [[Дух (философия)|доуҳалагьы]] ишьақәыргылам аамҭарацәа инымҵәо аԥсҭазаара ауп.
Цәеижьла амԥсра атәы ҳҳәозар, еиҩырдыраауеит [[Одноклеточные организмы|еихацктәи аорганизмқәа]] р[[биологическое бессмертие|биологиатә нҵәаразқәым]] аԥсҭазаареи, иуадаҩны еиҿкаау [[Многоклеточный организм|ԥсызхоу аихацрацәатә организмқәа]] рбиологиатә мыԥсреи, раԥхьаӡа инаргыланы — [[Человек разумный|ауаҩы]] иԥсҭазаара.<ref>В соответствии с крупнейшей базой данных по старению и продолжительности жизни животных [http://genomics.senescence.info/species/nonaging.php AnAge] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150417235935/http://genomics.senescence.info/species/nonaging.php |date=2015-04-17 }}, в настоящее время найдено семь видов практически нестареющих (бессмертных) многоклеточных организмов — ''Sebastes aleutianus'', ''Chrysemys picta'', ''Emydoidea blandingii'', ''Terrapene carolina'', ''Strongylocentrotus franciscanus'', ''Arctica islandica'', ''Pinus longaeva''. Есть основания предполагать биологическое бессмертие у некоторых представителей отряда [[Триклады|Tricladida]] (''Барнс Р. и др.'' Беспозвоночные: новый обобщённый подход. — {{М.}}: Мир, 1992. — С. 86).</ref><ref>Понятие «бессмертие» следует отличать от понятий, характеризующих возможность живого организма существовать долго в зависимости от скорости метаболизма в нём, или существовать дольше обычных сроков существования для подобных организмов (долгожительство). На практике — особенно в художественном творчестве, а также в переносном [[Метонимия|(метонимическом)]] употреблении — эти понятия смешиваются.</ref>
Доуҳала амԥсра— [[Адин|адин]], [[Философия|афилософиа]], [[Мистика|амистика]], [[Эзотеризм|аезотериа]] аҵакқәа рыла — ахаҭара («[[Я (Эго)|сара]]», [[душа|адоуҳа]], [[монада|амонада]]) нҵәаразқәым аҟазаара аанагоит, ахаҭаратә [[Воля (философия)|гәаҳәара]] ([[палингенезия|апалингенезиа]] [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] ифилософиатә системаҿы), ахаҭара шьақәзыргыло ахәҭаҷқәа реизга ([[Пять скандх|скандхи]] [[буддизм|абуддизм]] [[Феноменология (философия)|афеноменологиаҿы]]), иуниверсалтәу адоуҳатә [[Субстрат (философия)|субстрат]] ([[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]] и[[Аналитическая психология|аналитикатә психологиаҿы]] [[Коллективное бессознательное|атрансперсоналтә хдыррадара]], [[Тейяр де Шарден, Пьер|Пер Теииар де Шарден]] идинтә-философиатә [[Концепция|концепциаҿы]] [[ноосфера|аноосфера]], уб. иҵ).
Адин-философиатә гәҭахәыцрақәа хазы игоу рмаҭәар — амԥсра [[Бог|Анцәа]] [[Атрибут (философия)|ирбага]] аҳасабала.
== Аԥсҭазаара аԥсра ашьҭахь ==
{{main|Аԥсҭазаара аԥсра ашьҭахь}}
Аԥсҭазаара [[смерть|аԥсра]] ашьҭахь — ари ауаҩытәыҩса даныԥслакь ашьҭахь иԥсҭазаара ишацҵахо атәы зҳәо еилкаароуп. Еиҳарак ас еиԥш иҟоу аилкаара [[Душа|аԥсы]] анаунагӡара агәрагара иадҳәалоуп, еиуеиԥшым [[Адин|адинхаҵаратә]] дунеихәаԥшрақәа рҟны иуԥылоит.
Аԥсра ашьҭахь аԥсҭазаара азхәыцра еиуеиԥшым адинхаҵаратәи афилософиатәи ҵарадыррақәа рҟны иуԥылоит. Урҭ рахьтә ихадақәоу иреиуоуп:
* [[воскрешение мёртвых]]аԥсцәа ргылара — ауаа аныԥслакь ашьҭахь Анцәа рыԥсқәа ҭеиҵоит;
* [[реинкарнация]]ареинкарнациа — ауаҩытәыҩса иԥсы адунеи иазыхынҳәуеит даҽа цәаҩак аахәаны;
* [[посмертное воздаяние]]аԥсрашьҭахьтәи ақәнагақәыршәара — ауаҩы даныԥслак иԥсы [[ад|џьанаҭ]] мамзаргьы [[рай|џьаҳаны]]мҟа иақәшәоит, адгьылтә ԥсҭазаара шихигаз инақәыршәаны.
== Уахә. иара убас ==
{{Div col}}
* [[Аԥсҭазаара иазку анаукақәа]]
* [[Аԥсҭазаара арбагақәа]]
* [[Ателеономиа]]
* [[Агомеостаз]]
* [[Аԥсҭазаара аҵакы]]
* [[Ахҭылҵ]]
* [[Аҿиара]]
* [[Аԥсра]]
* [[Абиологиа]]
* [[Абиологиатә еволиуциа]]
* [[Адгьыл аҟны аԥсҭазаара аҭоурых]]
* [[Аԥсҭазаара аҟалара]]
* [[Адгьылнҭыҵтәи аԥсҭазаара]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
{{Reflist|group="прим."}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Жизнь}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Жизнь, в биологии}}
* [[Чернавский, Дмитрий Сергеевич]]. 2000. [http://ufn.ru/ru/articles/2000/2/c/ Проблема происхождения жизни и мышления с точки зрения современной физики] // Успехи физических наук. Т. 170. № 2. С. 157—183. ([http://ufn.ru/ufn00/ufn00_2/Russian/r002c.pdf PDF-версия])
* [[Романов, Сергей Фёдорович|Романов С. Ф.]] 2010. Истины XXI века (3 редакция) -СПб., С. 33—86. ([http://www.ist21v.com/ DOC-версия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20221218134425/https://ist21v.com/ |date=2022-12-18 }})
* {{Статья|автор=[[Хайлов, Кирилл Михайлович|Хайлов К. М.]]|заглавие=«Жизнь» и «жизнь на Земле»: две научные парадигмы|ссылка=|язык=|издание=Журнал общей биологии|тип=журнал|год=1998|месяц=|число=|том=59|номер=2|страницы=137—151|issn=0044-4596}}
* ''Николаев Л. А.'' Химия жизни. — М., Просвещение, 1977. — 239 c.
* {{книга|автор= Карл Циммер |заглавие=Живое и неживое. В поисках определения жизни.|оригинал=Carl Zimmer. Life's Edge: The Search for What It Means to Be Alive| место=М.|издательство= {{Nobr|Альпина нон-фикшн}} |год=2022|страниц= 370 |isbn= 978-5-00139-472-3|ref= Циммер}}.
* [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-5/zhizn.html Жизнь (с физиологической стороны)] // [http://www.biblioteka3.ru/biblioteka/pravoslavnaja-bogoslovskaja-jenciklopedija/tom-5/zhizn-vechnaja.html Жизнь вечная] // Православная Богословская Энциклопедия. Том 5. Издание Петроград. Приложение к духовному журналу «Странник» за 1904 г.
== Азхьарԥшқәа ==
* {{БСЭ3|заглавие=Жизнь}}
* [http://rc.nsu.ru/distance/Biology/Archives/037.html Что такое жизнь с точки зрения физики?]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150216192852/http://rc.nsu.ru/distance/Biology/Archives/037.html |date=2015-02-16 }}
* [http://rc.nsu.ru//distance/Biology/Archives/contents.html Биология в вопросах и ответах]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150216195133/http://rc.nsu.ru//distance/Biology/Archives/contents.html |date=2015-02-16 }}
* [http://evolbiol.ru/ Проблемы эволюции].
[[Акатегориа:Абиологиа]]
[[Акатегориа:Аԥсҭазаара]]
[[Акатегориа:Азеиԥш биологиа]]
dw1nj43hahw7h0j0p4kdm8cuck0e3j9
Атехнологиа
0
53819
172602
167793
2026-08-24T13:29:34Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Атехнологиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
167793
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Атехнологиа|Атехнологиа (аҵакы)}}
[[Файл:RWB-RWBA-Symbol Industriegebiet, Gewerbegebiet.svg|right|frameless|]]
<!-- Перед внесением изменений в определение термина «Технология», см. раздел «Обсуждение». -->
'''Атехнологиа''' (ажәытә бырз. бызшәа аҟынтә τέχνη «[[искусство|аҟазара]], адырра, [[умение|аҟазара]]» + λόγος «[[слово|ажәа]]; [[мысль|ахәыҩҵак]], [[смысл|аҵакы]], [[понятие|аилкаара]]») - иаҭаху алҵшәа аиуразы [[метод|азнеишьақәеи]] [[инструмент|ахархәагақәеи]] реизга<ref name="Некрасов">''Некрасов С. И., Некрасова Н. А.'' Философия науки и техники: тематический словарь. — Орёл: ОГУ. 2010.</ref>; инарҭбааны иуҳәозар — апрактикатә дҵақәа рыӡбаразы [[научное знание|ҭҵаарадыррақәа]] рхархәара<ref name="Некрасов"/><ref name="Britannica_Technology">[http://www.britannica.com/topic/technology Technology] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160422085112/http://www.britannica.com/topic/technology |date=2016-04-22 }} // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. Web. 08 янв. 2016</ref>. Атехнологиа иаҵанакуеит аусушьақәа, аусуратә еихшанҵақәа, аусқәа реишьҭагылашьа<ref name="Гл">{{cite web|url= http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RSl)turujoo|title= Технология|website= Глоссарий.ru|publisher= |access-date= 2017-09-02|archive-date= 2017-10-05|archive-url= https://web.archive.org/web/20171005152256/http://www.glossary.ru/cgi-bin/gl_sch2.cgi?RSl)turujoo|url-status= live}}</ref> — даҽакала иуҳәозар, азҵаара «ишԥа, изла, иарбан хархәагала» изакәызаалак аҟаҵара ауаны ишыҟоу аҭак ҟанаҵоит.
Атехнологиа иҿыцу, ганрацәа зымҽхазкуа терминуп, уи ашьақәырӷәӷәага наӡа еснагь иаҳцәыӡуеит ари аилкаара аҵакы иааиԥмырҟьаӡакәа иахьыҿио, аҽахьаԥсахуа иахҟьаны, ахаҭа ахала еиԥш, егьырҭ иара еиԥш иҭбаау аилкаарақәа ирҿырԥшны иуҳәозаргьы: [[культура|акультура]], [[общество|аилазаара]], [[политика|аполитика]], [[Адин|адин]], [[природа|аԥсабара]] реиԥш иҟоу<ref>''Gibert, M.G.'' The Meaning of Technology. Selected Readings from American Sources. — Universitat Politecnica de Catalunya, Iniciativa Digital Politecnica, 2004. — P. 9–10. — ISBN 9788498803136.</ref>. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы, атермин «атехнологиа» иаҵанакуан амыругақәеи амашьынақәеи рыдагьы ахархәагақәеи, апроцессқәеи, ахшыҩҵакқәеи реизгагьы. 20-тәи ашәышықәса азбжазы ари аилкаара абас еиԥш иҟаз ажәеицааирақәа рыла ишьақәыргылан «ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу зегьы злаиԥсахуа, аныррагьы злаиҭо ахархәагақәа ма аусқәа»<ref name="Britannica_History">[http://www.britannica.com/technology/history-of-technology History of technology] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160423193035/http://www.britannica.com/technology/history-of-technology |date=2016-04-23 }} // Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. Web. 08 янв. 2016</ref>.
== Аилкаара «атехнологиа» ашьақәырӷәӷәагақәак ==
И. Т. Фролов аредакциа ззиуз Афилософиатә жәар ишаҳәо ала, «атехнологиа артефактқәеи, ааглыхратә усмҩаԥгатәқәеи апроцессқәеи, аресурсқәа рхыҵхырҭақәеи, аинформациа ауаажәларратә мҽхакы аподсистемақәеи, амҩақәҵареи, афинанстә цхыраареи егьырҭ атехнологиақәа рымадахаеи иуадаҩу рыҿиаратә системақәа роуп»<ref>Философский словарь / под ред. И. Т. Фролова. — 7 изд., перераб. и доп. — М.: Республика, 2001. — 719 с.</ref>.
Аилыркааратә социологиатә жәар ду "Коллинс" ари ахшыҩҵак абас иаанарԥшуеит: "Атехнологиақәа — адыррақәа апрактикаҿы рхархәареи азнеишьақәа ааглыхратә усурақәа рҿы аус друреи ауп."<ref>Джери Д., Джери Дж. Большой толковый социологический словарь. В 2-х томах. Том 2. (П-Я): Пер. с англ. Н. Н. Марчук. — М.: Вече, ACT, 1999. — 528 с.</ref>
Ушаков 1940 шықәсазы иҭижьыз [[словарь Ушакова|Аилыркааратә жәар]] аҿы атехнологиа ҳәа иашьҭоуп — «аҭҵаарадыррақәа реизга, афабрикақәа рҟны иарбанызаалак алыҵ аус адулашьа атәы зҳәо адыррақәа реизга имазеиу аалыҵахь аиагара; абасеиԥш иҟоу аус адуларақәа рыпроцессқәа реизга»<ref>''Ушаков Д. Н., Волин Б. М.'' Толковый словарь русского языка. В четырёх томах. Том 4. — М.: ГИНС, 1940. — 1500 с.</ref>.
[[Словарь Ожегова|Ожегов ижәар]] аҿы атехнологиа алкаауп абас: «хазы игоу ааглыхратә хырхарҭаҿы ааглыхратә методқәеи апроцессқәеи реизга, иара убасгьы ааглыхратә знеишьақәа рыҭҵаарадырратә хҳәаа»<ref>''Ожегов С. И., Шведова Н. Ю.'' Толковый словарь русского языка. — М.: «Азъ Ltd.», 1992, — 960 с.</ref>.
Аилкаарақәа ишаҳдырбо ала, атехнологиа аҵакы еизада иаанагоит унапахьы иузааго алҵшәа змоу иалкаау дҵак аӡбашьа. Заалыҵ аиҳарак зегьы ҷыдоу, насгьы зылҵшәа ауаҩытәыҩса ихьыԥшу [[Кустарное производство|напылаҟаҵаратәи ааглыхра]] еиԥшымкәа, атехнологиатә анаплакытә ааглыхра аусқәеи хархәара змоу азнеишьақәеи раԥҵара аанагоит.
== Аҭоурых ==
{{main|Атехнологиа аҭоурых}}
[[Файл:Wheel Iran.jpg|thumb|right|Раԥхьаӡа [[Агьежь|абарбал]] аӡбахә ҳԥылоит [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ҳера ҟалаанӡа 4-тәи азқьышықәсазы. ]]
[[1772 год|1772]] шықәсазы [[Бекман, Иоганн|Иоганн Бекман]] атермин «атехнологиа» аҭҵаарадырратә хархәара алеигалеит. Уи хьӡыс иеиҭеит [[Гёттингенский университет|Геттингентәи Ауниверситет]] аҿы дзыԥхьоз аҭҵаарадырратә маҭәар<ref>''Salomon J.'' What is Technology? The Issue of its origins and definitions // Historiy of technology. 1984/ Vol. 1. P. 113—156.</ref>.
[[1822|1822]] азы, [[Петербургская академия наук|Аимпериатә ҭҵаарадырратә академиа]] академик [[Севергин, Василий Михайлович|В. М. Севергин]] атехнологиа аҟәшақәа 10 аликааит<ref>''Севергин В. М.'' О предметах учений технологий // Технологический журнал. 1822. Т. 7. Ч. 1. С. 1.</ref>:
{{Div col|2}}
* Аметаллқәа
* Аминералқәа
* Аҵла
* Ибылуа амаҭәахәқәа
* Ихырҳагоу ахәҭақәа
* Ахимиатә аалыҵқәа
* Аԥстәқәа аус рыдулара
* Абақәа
* Ақьаад
* Амыругақәа
{{Div col end}}
=== Иҳараку атехнологиақәа ===
{{main|Иҳараку атехнологиа}}
Ҳаамҭа иаҵанакуа еиҳа иҿыцу, иԥхьацагоу атехнологиақәа «иҳараку атехнологиақәа» ҳәа ирышьҭоуп (англыз бызшәала: high technology, high-tech). Иҳараку атехнологиақәеи урҭ ирышьашәалоу [[Техника|атехникеи]] рхархәарахь аиасра иахьатәи аамҭазы [[научно-техническая революция|аҭҵаарадырра-технологиатә револиуциаҿы]] (АТР) зегь реиҳа ихадоу еиԥшьыгоуп. Иҳараку атехнологиақәа рахь абжьааԥны иаҵанакуеит ҭҵаарадыррала еиҳарак ибеиоу ааглыхра ахырхарҭақәа: [[микроэлектроника|аелектроникасса]], [[вычислительная техника|акомпиутертә техника]], [[робототехника|аробототехника]], [[атомная энергетика|атомтә фымцамчхара]], [[самолётостроение|аҳаирпланқәа рыргылара]], [[космическая техника|акосмостә техника]], [[микробиология|амикробиологиатә]] ааглыхра.
== Аарыхратә технологиақәа ==
Атехнологиақәа еихшазар ауеит иалкаау [[Отрасли производства|ааглыхратә ҟәша]] иадҳәаланы, мамзаргьы иалкаау амаҭәахәқәеи урҭ рымпыҵахалареи аус рыдулареи иадҳәаланы. Ахырхарҭатә технологиақәа ирыҵанакуеит, иаҳҳәап, ашьхатә усурақәа ртехнологиа, амеханика-нџьныртә технологиа, аргыларатә технологиа; амаҭәарқәа ирыдҳәалоуп аихаӡақәа ртехнологиа, ахәыцтә аалыҵқәа ртехнологиа, арахәыцқәа ртехнологиа<ref name="бсэ" />.
Ахимиатә технологиа шьаҭас иамоуп ахимиатә реакциақәа раан имҩаԥысуа апроцессқәа, урҭ ирыхҟьаны еиҭаркуа аалыҵқәа рҟазшьақәа рҽырыԥсахуеит<ref name="бсэ" />.
=== Аметаллқәа ртехнологиа ===
[[Технология металлов|Аметаллқәа ртехнологиа]] иаҵанакуеит имазеим аалыҵ аҟынтәи [[Металлы|аметаллқәа]] риура еиԥш, урҭ рхимиатә еилазаареи, ахимиатәи афизикатәи ҟазшьарбагақәеи, аметаллургиагьы уахь иналаҵаны, рыԥсахралеи иара убасгьы аус здыруло аметаллтә хәҭақәа рформақәеи, реиҿкаашьеи, рфизикатә ҟазшьақәа рыԥсахрақәеи рылагьы. Уахь иаҵанакуеит [[литейное производство|аиларҭәаратә ааглыхра]], [[Сварка|аидырҭәалара]], [[Пайка|аидырҷаблара]], аметаллқәа механикала аус рыдулара, аметаллқәа фымцафизикалеи фымцахимиалеи аус рыдулашьақәа, аметалл зыхьчо ахҟьақәа аҭара<ref name="бсэ" /><ref name="бс тм">{{из БСЭ||заглавие=Технология металлов}}</ref>.
[[Металлургия|Аметаллургиа]] – [[Наука|аҭҵаарадырреи]] [[Техника|атехникеи]] ирхырхарҭоуп, амаденқәа мамзаргьы егьырҭ амаҭәарқәа рҟнытә аметаллқәа риура апроцессқәеи, иара убасгьы аметаллтә [[сплав|еиларҭәақәа]] рҟазшьарбақәеи, реиҿкаашьеи, рхимиатә еилазаашьеи рыԥсахрақәа ирыдҳәалоу апроцессқәеи зҵазкуа. Раԥхьаӡатәи иҭшәоу аҵакы ала — амаденқәа аметаллқәа рылхра аҟазара ауп иаанаго.<ref name="БСЭ">{{из БСЭ||заглавие=Металлургия}}</ref> Уахь иаҵанакуеит амаҭәашьар архиара (аԥсы алаҵара уҳәа уб.иҵ.), амаҭәашьарқәа рҟынтәи аметаллқәа риура, урҭ рҟынтәи аиларҭәақәа рыҟаҵара, ԥхаррала аус рыдулара, ахимиа-ԥхарратә усадулара, аметаллқәа термомеханикала аус рыдулара, аметаллқәа қәыӷәӷәарала аус рыдулара, ажьира, адыргаҷаҟаҵара, аркәымпылра, акылхра уҳәа уб. егь. уахь иналаҵаны<ref name="бс тм" />.
=== Ахимиатә технологиа ===
{{main|Ахимиатә технологиа}}
Ахимиатә технологиа — «амаҭәашьарқәеи абжьаратәи аалыҵқәеи шьаҭанкыла рхимиатә усдулара амыругақәеи, азнеишьақәеи, апроцессқәеи ирызку ҭҵаарадырроуп»<ref name="бс хт">{{БСЭ3|Химическая технология|28}}</ref>.
Ахимиатә технологиа ацәырҵра 18-тәи ашәышықәса анҵәамҭа иаҵанакуеит, уи аамҭазы иара хазы игоу ахимиатә ааглыхрақәа, урҭ рмыруга хадақәа, аматериалтәи амчхаратәи балансқәа рыхҳәааҟаҵара азанааҭын.
20-тәи ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа раан, [[химическая промышленность|ахимиатә индустриа]] аҿиаратә ҩаӡара убасҟак иҳаракхеит, ахимиа-технологиатә процессқәа рзеиԥш закәанқәа рыҭҵаареи, урҭ рвариантқәа раԥҵареи рынагӡареи хымԥада иаҭаххеит. Ахимиатә технологиа еиуеиԥшым ахимиатә, афизико-химиатә, амеханикатә процессқәа нанагӡоит, процесск аҟынгьыдара зегьы еиднакылоит<ref name="бс хт" />:
* амаҭәахә кьакьақәа рырхәашареи реихшареи, [[Дробление (технология)|рылагарагьы]] уахь иналаҵаны,
* Еиламгыло [[Смесь (химия)|аилаҟәаҟәақәа]] рыҟалареи реихшареи
** [[Фильтрование|Арыцқьара]],
** [[Центрифугирование|Ацентрифугахара]],
** [[Отстаивание|Аихырԥссара]],
** [[Диспергирование|Адисперсиазура]],
* [[Массообмен|Амассеиҭныԥсахлара]]
** [[Ректификация|Аректификациа]],
** [[Абсорбция|Абсорбциа]]
** [[Адсорбция|Адсорбциа]],
** [[Кристаллизация|Акристаллизациа]]
** [[Экстракция|Аекстракциа]]
* [[Теплообмен|Аԥхарреимдара]]
* Арчқәа реидыӷәӷәалара,
* иҳаракуи илаҟәуи аҳауаҟәандарақәа раԥҵара,
* афымцатә, амҳалдызтә, аультрабжьытә ҭыԥҳәаақәа раԥҵара<ref name="бс хт" />.
=== Амашьынаргыларатә технологиақәа ===
{{main|Амашьынаргыларатә технологиа}}
{{see also|Амашьына|Амеханизм}}
[[Машиностроение|Амашьынаргыларатә]] технологиа атехнологиатә процессқәа рыҭҵаареи рырҿиареи ирызкуп, еиуеиԥшым амашьынақәеи аинструментқәеи рыҟаҵареи рҭыжьреи уахь иналаҵаны. Уахь иаҵанакуеит атехникатә ԥхьаӡарақәа, амаҭәахәқәа урҭ аус рыдулашьеи алхра, ахаҭабзиара ацклаԥшра, ахәҭақәа рыҟаҵара аметодқәеи, ахәҭақәеи аизгақәеи реиԥшьра<ref name="бсэ">{{из БСЭ||заглавие=Технология}}</ref>, [[Машиностроительный завод|Амашьынаргыларатә зауадқәа]] рыпроектқәа рыҟаҵара, урҭ рҿы ааглыхра аиҿкаара.
=== Аргыларатә технологиа ===
{{see also|Амҩаҟаҵара}}
[[Строительство|Аргылара]] — амаҭәахәқәа раагалыхратә ҟәша ауп, уи аалыҵ ахархәара иазыхиоу [[здания|ахыбрақәеи]] [[сооружения|аргыларақәеи]] роуп, даҽакала иуҳәозар, ахыбрақәа рыргылареи рырҿыцреи, иара убас урҭ рырбгареи реиҭагареи занааҭс иамоуп.
Аргылараҿы атехнологиатә процессқәа ихадоу ҩ-гәыԥк рыла еихшоуп – аҭыԥантәии аҭыԥанҭыҵтәии ҳәа.
Аргылара апроцесс — аргылара аҭыԥ ахаҭаҟны имҩаԥысуа [[производственный процесс|ааглыхратә процесс]] иахьӡуп.
[[Строительная площадка|Аргыларҭа ҭыԥ]] — аргылара аобиект ахьыҟоу аҭыԥ ауп, уи иаҵанакуа ацхыраагӡатә ҵакырадгьылқәагьы шацу. Аргыларатә процесс аан уи иалахәу, аџьаустә мыругақәа (амеханизмқәа, ахархәагақәа) рыцхыраарала, хәыҷы-хәыҷла аусуратә маҭәарқәа ([[материалы|амаҭәахәқәа]], аалыҵқәа, аконструкциақәа) аргыларатә аалыҵқәа (аргыларатә обиект) рылырхуеит<ref name="тпс">{{книга|автор= А. Ф. Юдина, В. В. Верстов, Г. М. Бадьин|заглавие= Технологические процессы в строительстве|ответственный= |ссылка= http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_22553.pdf|место= М.|издательство= Издательскиу центр «Академия»|год= 2013|том= |страниц= |страницы= |серия= Высшее профессиональное образование|isbn= 78-5-7695-5024-9|ref= |archive-date= 2016-06-02|archive-url= https://web.archive.org/web/20160602131407/http://www.academia-moscow.ru/ftp_share/_books/fragments/fragment_22553.pdf}}</ref>.
Апроцесс хәҭа рацәала ишьақәгылоуп, урҭ рҟынтә зегь реиҳа имариоуп еиҿкаарала еиҟәыҭхам, технологиала еизаку «аусуратә операциа».
Иааизакны аргылара апроцесс ихаз-хазу аусура ахкқәа рыла ишьақәгылоуп, урҭ ахьӡ рыҭоуп аусура ахкы иаанаго аиҿартәышьатә элементқәа рыла (ахыб ахҩара, аизолиациа), мамзаргьы аусураҿы ахархәара змоу амарҭхәқәа рыла (анышә, ахаҳә, ақьырмыт).
Аргылараан инарыгӡоу аусурақәа зегьы акымзаракактәи, адгьылахыхьтәи, ахыркәшаратәи, мамзаргьы иҷыдоу ациклқәа рахь иаҵанакуеит. Акымзаракактәи ацикл иаҵанакуеит ҵаҟатәи аихагыла ашьаҭа аҩаӡара аҵаҟа инагӡоу аус хадақәа, адгьылахыхьтәи ацикл — уи ахыхь, ахыркәшаратәи ацикл иаҵанакуеит еиҳарак адәахьтәи аҭеиҭыԥш мацара ианыԥшуа аусурақәа, иҷыдоу ацикл — аҩныҵҟатәи аимадарақәа реиҿкаареи ахархәагақәа рышьақәыргылареи ирызкуп<ref name="тпс" />.
=== Афымцалашара иадҳәалоу атехнологиақәа ===
{{see also|Афымцамч}}
[[Электрический заряд|Афымцатә еиҵаҵарақәа]] рыҟазаара, русеицура, рныҟәара ирхылҿиаауа ацәырҵрақәа реизга<ref name="spiridonov">Спиридонов О. П. «Универсальные физические постоянные», М., «Просвещение», 1984, с. 52, ББК 22.3 С72</ref>.
=== Акустикатә технологиақәа ===
{{see also|Акустика}}
<!-- Наука о звуке, изучающая физическую природу звука и проблемы, связанные с его возникновением, распространением, восприятием и воздействием. Акустика является одним из направлений физики (механики), исследующих упругие колебания и волны от самых низких (условно от {{nobr|0 [[Герц (единица измерения)|Гц]]}}) до высоких частот<ref>{{БСЭ3|Акустика|1}}</ref>.
-->
=== Аелектроника атехнологиақәа ===
{{see also|Аелектроника}}
Аелектронқәеи [[Электромагнитное поле|аелектромҳалдызтә ҳәаақәеи]] [[Электромагнитное взаимодействие|реинырреи]], еиҳаракгьы [[Информация|ажәабжь]] адкыларазы, аҭаразы, аус адуларазы, [[Энергия электромагнитного поля|афымцамҳалдызтә мчхара]] аиҭарҿиаразы [[Электронный прибор|априборқәеи]] ахархәагақәеи раԥҵара аметодқәеи ирызку [[Наука|ҭҵаарадырроуп]]<ref name="bse">{{БСЭ3|Электроника|30}}</ref>.
=== Ананотехнологиа ===
{{main|Ананотехнологиа}}
Шьаҭанкылатәи [[Прикладная наука|ахархәаратәи]] аҭҵаарадырреи [[Техника|атехникеи]] рдисциплинабжьаратә ҟәша ауп, атеориатә ҵаҵӷәқәеи, аҭҵаара апрактикатә знеишьақәеи, анализи асинтези реизгақәа ирызку, иара убасгьы хазы игоу [[атом|атомқәеи]] [[молекула|амолекулақәеи]] рымҩақәҵара амҩала иаԥҵоу атомтә еилазаашьа аманы ааглыхра азнеишьақәеи амарҭхә ахархәареи ирызку.
=== Абиотехнологиа ===
{{main|Абиотехнологиа}}
Атехникатә проблемақәа рыӡбаразы зыԥсы ҭоу [[организм|аорганизмқәа]], урҭ рсистемақәа, мамзаргьы рыԥсҭазааратә усура аалыҵқәа рхархәара алшарақәа зҭызҵаауа адисциплина, иара убасгьы [[Генетическая инженерия|агенетикатә инженериа]] ахархәарала иахәҭоу аҟазшьақәа змоу ԥсы зхоу аорганизмқәа раԥҵара алшара. Абиотехнологиа шьаҭас иамоуп агенетика, амолекуляртә биологиа, абиохимиа, аембриологиа, ахәҭаҷтә биологиа, иара убасгьы ахархәаратә дисциплинақәа – ахимиатәи аинформациатәи атехнологиақәа, аробототехника.
== Акосмостә технологиақәа ==
{{main|Акосмостә технологиа}}
Акосмостә техника аобиектқәа ма ԥсы зхоу ацәеижьқәа [[космос|акосмос]] ахь рашьҭра, [[Земля (планета)|Адгьыл]] ахь рылбаара, мамзаргьы акосмос аҿы русура иадҳәалоуп. Икосмостә техникоуп [[космические аппараты|акосмостә ныҟәагақәа]] зегьы, [[Искусственный спутник Земли|амҩанызақәа]] уахь иналаҵаны, [[Космический телескоп|акосмостә телескопқәа]], [[Автоматическая межпланетная станция|апланетабжьаратәи автоматтә станциақәа]], [[Орбитальная станция|аорбитатә станциақәа]], иара убас урҭ рҿы иҟоу аиқәыршәагатә мыругақәа. Акосмос аҿы ишиашоу аус зымуа, аха уи иадҳәалоу егьырҭ [[Ракета-носитель|аракета-ныҟәгагақәа]], [[шаттл|ашаттлқәа]], идыртәоу аппаратқәа, иара убас егьи атехникагьы акосмостә ҳәа азырҳәоит, иагьахыԥхьаӡалоуп.
== Арратә технологиақәа ==
{{main|Арратә техника}}
[[боевые действия|Аибашьратә усмҩаԥгатәқәа]] рымҩаԥгареи ралыршареи, [[войска|архәҭақәа]] (амчқәа) разыҟаҵареи, атехника хыла ахархәаразы агәҽанызаара аҩаӡара аиқәырхареи ирызку технологиақәоуп.
== Алага-ҩагатә технологиақәа ==
{{main|Алага-ҩага|Алага-ҩагара}}Алага-ҩагатә процесс иазку [[Наука|аҭҵаарадырра]], ауааи [[Материальные блага|аматериалтә маҭәахәқәеи]] реиҭагаразы апрактикатә проблемақәа рызхьаԥшреи рыӡбареи, аметодқәеи ҭызҵаауа, [[Транспортное средство|алага-ҩагатә хархәагақәа]] зегьы еизакны, ҭҵаарадырралеи, шәарҭадаралеи, ӷәӷәарылеи, ҟаҵашьалеи, аусқәа реишьҭагылашьалеи ирышьашәало аҵаки ахықәки змоу.
== Аинформациатә технологиақәа ==
{{main|Аинформациатә технологиақәа}}
''Аинформациатә технологиақәа'' ('''IT''', иара убас – аинформациа-коммуникациатә технологиақәа<ref>ISO/IEC/IEEE 24765:2010 Systems and software engineering — Vocabulary</ref><ref>''[[Когаловский, Михаил Рувимович|Когаловский М. Р.]] и др.'' [http://www.iis.ru/docs/is.glossary.2009.pdf Глоссарий по информационному обществу] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200331134157/http://www.iis.ru/docs/is.glossary.2009.pdf |date=2020-03-31 }} / Под общ. ред. Ю. Е. Хохлова. — М.: Институт развития информационного общества, 2009. стр 61 — 160 с.</ref>) - азнеишьақәа, апрограмма-техникатәи атехнологиатәи хархәагақәа реизга, ажәабжь аԥшаара, аизгара, аус адулара, аҵәахра, аӡыргара, ацәыргара аалзыршо<ref name="БРЭ"/>; [[Данные|адырра]] аизгареи, аҵәахреи, аус адулареи, аларҵәареи, ахархәареи раан [[Акомпиутер|акомпиутертә техника]] ахархәара аҷыдарақәеи, азнеишьақәеи аметодқәеи (ГОСТ 34.003-90)<ref>«Информационная технология. Комплекс стандартов на автоматизированные системы. Автоматизированные системы. Термины и определения»</ref>; адыррақәа реизгаразы, раарбразы, рыҵәахразы, раларҵәаразы ихымԥадатәу аресурсқәа<ref>ISO/IEC 38500:2008, Corporate governance of information technology: ''resources required to acquire, process, store and disseminate information''</ref>.
20-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи 21-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы аинформациатә технологиақәа ауаатәыҩса рыԥсҭазаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рҟны мҽхакы ҭбаала ахархәара роууеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Информационные технологии|автор=С. Д. Кузнецов|том=11|страницы=493|ссылка=https://old.bigenc.ru/technology_and_technique/text/2016059|архив=https://web.archive.org/web/20230103230519/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/2016059|архив дата=2023-01-03}}</ref>:
* [[наука|аҭҵаарадырра]] - аексперименталтә дыррақәа ранраалара, амодельҟаҵара, уҳәа убас иҵегьы;
* [[образование|аҵарадырра]] – аелектронтә шәҟәқәа, харантәи арҵаратә системақәа, уҳәа уб. иҵ;
* [[медицина|агәабзиарахьчара]] - ашьақәыргылара, аналитикатә системақәа, уҳәа убас иҵегьы;
* [[искусство|аҟазара]] – аҟазара аелектронтә хкқәа ирзаагӡа;
* [[военное дело|арратә ус]] – аибашьратә ҭагылазаашьа ацклаԥшра, аҭҵаара, аҭагылазаашьатә модель аҟаҵара, уҳәа убас иҵегьы;
* [[государственное управление|аҳәынҭқарратә напхгараҭара]] – аелектронтә бжьыҭара, адырраҭаратәи аналитикатәи системақәа, уҳәа убас иҵегьы;
* [[Аагалыҵ|ааглыхра]] - ааглыхратә процессқәа равтоматизациеи уи аиҿкаара азԥхьагәаҭареи;
* [[бизнес|абизнес]] – акомпаниақәа рымҩақәҵара, урҭ реимадара алыршара, интернеттә дәқьанқәа, интернет ала аблетқәа рҿаҵара, уҳәа убас иҵегьы.
Аинформациатә технологиақәа ирыҵанакуеит атехникатә мыругақәа, апрограмматә мыругақәа, аиҿкаара-методикатә еиқәыршәара, астандартизациа<ref name="БРЭ" />.
=== Атехникатә мыругақәа ===
Акомпиутертә техникеи аиҿцааратә техникеи рмыругақәа еиҩырдыраауеит<ref name="БРЭ" />.
Акомпиутертә техника ахархәагақәа ыҟоуп адыррақәа рҭагалареи, аус рыдулареи, рҭыжьреи, рыҵәахреи рзы. Аинформациа аҭагаларазы рхы иадырхәоит аклавиатурақәа, ацифратә камерақәа, аудиои авидеои рҭагаларатә хархәагақәа<ref name="БРЭ" />, [[компьютерная мышь|акомпиутертә ҳәынаԥ]]<ref>{{БРЭ|статья= Мышь|автор= Э. М. Пройдаков|том= |страницы= |ссылка= https://old.bigenc.ru/technology_and_technique/text/3353494|архив= https://web.archive.org/web/20221231110054/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/3353494|архив дата= 2022-12-31}}</ref>. Зылшарақәа ԥку ауаа рзы иҟоуп иҷыдоу ахархәагақәа<ref name="БРЭ" />.
[[Процессор|Апроцессорқәа]] адыррақәа аус рыдуланы, алҵшәақәа ахархәаразы ианаало ахаҿра арҭоит. Уи атекстқәа, асахьа, аудио, мамзаргьы авидео информациақәа ракәзар ауеит. Аинформациа аарԥшразы еиҳарак рхы иадырхәоит адисплеиқәа, апринтҟаҵагақәа, адинамикқәеи алымҳаҭаҵақәеи, афакс-машьынақәа, иара убасгьы еиуеиԥшым афункциарацәа змоу ахархәагақәеи<ref name="БРЭ" />.
Аинформациа аҵәахразы рхы иадырхәоит амҳалдызтә дискқәа, алентақәа, афлеш-гәынкылагақәа, уҳәа убас иҵегьы<ref name="БРЭ" />.
Аиҿцааратә техника аинформациа хараӡа идәықәнаҵоит. Аиҿцааратә хархәагақәа рхала аусуразы еиԥш, акомпиутертә техника ахархәагақәа ирыцынгьы аусура рылшоит<ref name="БРЭ" />.
== Асоциалтә технологиақәа ==
Асоциалтә технологиақәа – ауаа рсоциалтә хымҩамԥгара амҩақәҵаразы рхы иадырхәо апрактикатә дыррақәа рсистемеи адҵақәа рыӡбашьа аметодқәеи роуп, асоциалтә зԥхьагәаҭареи асоциалтә проектшьҭыхреи раан ицәырҵуа, хархәарагьы зоууа. Асоциалтә технологиақәа асоциалтә структурақәа раԥҵареи рыԥсахреи ирызкуп. Асоциалтә технологиақәа шьаҭас ирымоуп асоциалтә ҭҵаарадыррақәак ртеориатә қәҿиарақәа – [[Социология|асоциологиа]], асоциалтә еиҿкаареи анапхгареи ртеориа, иара убас апсихологиа, уҳәа убас иҵегьы, ауаажәларратә системақәа русуратә ԥышәагьы хархәара аҭо. Ахцәажәаратәи, аилыркааратәи, аҭҵааратәи, азԥхьагәаҭаратәи адыррақәа рхархәарала, асоциалтә технологиа асоциалтә дҵақәа рыӡбаразы аусқәа реишьҭагылашьа шьҭнахуеит, практикала иагьынанагӡоит. Асоциалтә технологиақәа хаҭалатәи асоциалтә дҵақәа ирызкуп, зегьзымҽхазкуа ауаажәларратә ԥсахрақәа урҭ напрыланакуам. Аилкаара «асоциалтә технологиа» ҵакы ҭшәала ахархәара амазар алшоит анаҩстәи ахырхарҭақәа рахь иаҵанакны<ref name="фэ">{{cite web|url= http://iph.ras.ru/elib/3010.html|title= ''Технологии социальные''// Новая философская энциклопедия|author= В.М.Быченков|date= 2007-01-01|work= |publisher= Институт Философии Российской Академии Наук|access-date= 2016-05-07|lang= |archive-date= 2016-05-23|archive-url= https://web.archive.org/web/20160523165016/http://iph.ras.ru/elib/3010.html|url-status= live}}</ref>:
* ааглыхратәи асоциалтәи рахь, анаҩстәи апроблемақәа рыӡбаразы:
** Аџьа аалыҵ аизырҳара,
** Агәыԥқәа рҟны аизыҟазаашьақәа реиӷьтәра,
** анапхгареи амҩақәҵареи реиӷьтәра;
* аполитикатә:
** Аполитикатә маркетинг,
** аполитикатә ӡыргара,
** алхратә технологиақәа.
Инарҭбааны иуҳәозар, асоциалтә технологиа ҳәа иԥхьаӡоуп урҭ иҷыдоу атехнологиақәа зегьы ааизакны<ref name="фэ" />.
== Ателекоммуникациатә технологиақәа ==
{{main|Афымцеимадара}}
[[связь (техника)|Аимадара]] ахкы, [[Электромагнетизм|афымцамҳалдызтә]] [[сигнал|сигналқәа]] рыла [[передача информации|ажәабжь анацҳара]] аметод, иаҳҳәап, ателқәа рыла, арахәыцтә-оптикатә даҷ ма арадио рыла.
* [[Ethernet]]
* [[Internet]]
* [[Радио|Арадио]]
* [[Телевизор|Ателехәаԥшыга]]
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Высокие технологии|Иҳараку атехнологиа]]
* [[Технологический уклад|Атехнологиатә еиҿкаара]]
* [[Технологическая карта|Атехнологиатә хсаала]]
* [[Технологический процесс|Атехнологиатә процесс]]
* [[Производственный процесс|Аарыхратә процесс]]
* [[Безотходная технология|Ацәынха змам атехнологиа]]
* [[Малоотходная технология|Ацәынха лаҟә атехнологиа]]
* [[Упрощённые технологии|Ирмариоу атехнологиақәа]]
* [[Инжиниринг|Анџьнырра]], [[Консалтинг|Аконсалтинг]]
* [[Техника|Атехнологиа]], [[Промышленность|Ааглыхра]]
* [[Научно-техническая революция|Аҭҵаарадырратә-техникатә револиуциа]]
* [[Инновационная деятельность|Аинновациатә усура]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* ''Герасимов Я. И.'' Химическая термодинамика в цветной металлургии. Т. 1-7. / Я. И. Герасимов, А. Н. Крестовников, А. С. Шахов и др. — М.: Металлургиздат, 1960—1973. — 2108 с.
* Металловеды / Составитель С. С. Черняк — Иркутск: Изд-во ИрГУ, 2000. — 532 с.
* {{Книга|автор=Павленко Н. И.|заглавие=История металлургии в России XVIII века}}
* {{книга|автор=[[Артоболевский, Иван Иванович|Артоболевский И. И.]]|заглавие=Теория механизмов и машин: Учеб. для втузов |издание= 4-е изд., перераб. и доп|место=М.|издательство=Наука|год=1988|страниц=640}}
* {{книга|автор= |заглавие=Техника в её историческом развитии. В 2-х томах |место=М. |издательство=Наука |год=1979-1982|страниц=}}
* ''Ушаков Е. В. ''Философия техники и технологии. — М.: Юрайт, 2017. — 307 с. — ISBN 978-5-534-04704-2.
* {{книга|автор= Хорошев А. Н.|заглавие= Введение в управление проектированием механических систем: Учебное пособие|место= Белгород|издательство= |год=1999 |страниц= 372|isbn= 5-217-00016-3}} [http://www.cfin.ru/management/controlling/sys_project.shtml (электронная версия 2011 г.)]
* ''Вейсбах''. «Практическая механика» (в переводе Усова); Weisbach, «Lehrbuch der lugenieur und Maschinenmechanik, bearbeitet von Herrmann»; Collignon, «Traité de Mécanique»
* ''Чебышёв''. «О простейшей суставчатой системе» («Записки Императорской академии наук», приложение к LX тому) и многие другие статьи в «Записках Императорской академии наук»
* ''Альбицкий''. «Конические зубчатые колеса», «Цилиндрические зубчатые колеса», «Винтовое зацепление»
* {{книга
| автор = Gibert, M.G.
| заглавие = The Meaning of Technology. Selected Readings from American Sources
| издательство = Universitat Politecnica de Catalunya. Iniciativa Digital Politecnica
| год = 2004
| allpages =
| isbn = 9788498803136
| ref = Gibert
}}
* ''[[Дальский, Антон Михайлович|Дальский А.М.]]'' Технология конструкционных материалов. - {{М.}}, Машиностроение, 2003. - ISBN 5-217-03198-0. - 512 с.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.greatachievements.org/ Величайшие инженерные достижения XX века] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200323183423/http://www.greatachievements.org/ |date=2020-03-23 }}{{In lang|en}}
* [http://www.rbz.ru/show12/ Технологии. Предложения.]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081223192642/http://www.rbz.ru/show12/ |date=2008-12-23 }}
* [https://web.archive.org/web/20100328125143/http://www.timeinventor.com/ Биржа технологий и патентов]
{{Материаловедение}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{rq|
{{стиль статьи|дата=2009-03-07}}
{{переработать|дата=2009-09-30}}
}}
{{DEFAULTSORT:технологиа}}
[[Акатегориа:Атехнологиа| ]]
[[Акатегориа:Атехнологиатә системақәа]]
qojjbkkgs0neag7syodli51ognoonhk
Аматематика
0
53880
172606
172034
2026-08-24T13:29:39Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аматематика]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172034
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Аматематика|Аматематика (аҵакы)}}
{{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра}}
[[Файл:Euclid.jpg|right|thumb|280px|<center>[[Евклид|Евклид]]. [[Рафаэль Санти|Рафаель]] и- "[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]" аҟәырҷаха</center>]]
'''Аматематика''' (ажәытә бырз.: μᾰθημᾰτικά < μάθημα “аҵара; аҭҵаарадырра”) — [[Точные науки|ииашоу]] [[Формальные науки|формалтә ҭҵаарадырра]]оуп<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|title=μαθηματικα, μαθηματικα перевод|publisher=www.classes.ru|access-date=2017-09-20|archive-date=2018-08-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20180809211846/http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-39609.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=mathematics {{!}} Definition, History, & Importance {{!}} Britannica|url=https://www.britannica.com/science/mathematics|website=www.britannica.com|access-date=2022-01-13|lang=en|archive-date=2018-01-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180103013933/https://www.britannica.com/topic/mathematics|url-status=live}}</ref><ref>{{БРЭ |статья=Математика |ссылка=https://old.bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив=https://web.archive.org/web/20230103215648/https://bigenc.ru/mathematics/text/2192138|архив дата=2023-01-03}}</ref>, аханатә [[Арифметика|ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәа]]еи (аԥхьаӡацқәа) [[Геометрия|аҭыԥтә формақәа]]еи (агеометриатә фигурақәа) ҭызҵаауа. Еиҳа иҿыцу аилкаараҿы, ари [[Математический объект|аобиектқәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа ирызку ҭҵаарадырроуп, зыӡбахә ала акгьы дырым, ҷыдарақәак рыда – [[Аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала еиуеиԥшым аматематикатә [[теории|теориа]] шьаҭас иамоу<ref name="burbakiDef"/>.
Аматематика ҭоурыхла ишьақәгылеит аԥхьаӡаратә операциақәа— аобиектқәа рформақәа ршәареи рыхцәажәареи шьаҭас ишьҭыхны<ref>{{Cite news|title=mathematics {{!}} Definition & History|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics|work=Encyclopedia Britannica|access-date=2017-09-20|lang=en|archive-date=2008-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20080703212210/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/369194/mathematics}}</ref>. [[Математические объекты|Аматематикатә обиектқәа]] ҟалоит ииашоу ма даҽа математикатә обиектқәак рҟазшьақәа [[Идеализация|армариара]]ла, насгьы урҭ ацәаҩақәа [[Формальный язык|формалтә бызшәа]]ла рҭаҩра абзоурала.
Аматематика [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рахь иаҵанакӡом, аха урҭ рҿы инарҭбааны ахархәара амоуп рҵакы ииашаны аарԥшра азы еиԥш, алҵшәа ҿыцқәа раиуразгьы. Уи егьырҭ аҭҵаарадыррақәа (азеиԥш) абызшәатә хархәагақәа рызҭо [[фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи ҭҵаарадырра]]оуп; убриалагьы, урҭ рыструктуратә еиҿцаара аанарԥшуеит, аԥсабара азеиԥш закәанқәа рыԥшаарагьы иацхраауеит<ref>{{cite web
|url = http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm
|title = Глава 2. Математика как язык науки
|publisher = Сибирский открытый университет
|access-date = 2010-10-05
|url-status = dead
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120124064125/http://ou.tsu.ru/hischool/filmatem/42.htm
|archive-date = 2012-01-24
}}</ref>.
== Адырра хадақәа ==
Иҭҵаахо аобиектқәа иреиӷьӡоу рҟазшьақәа ма [[аксиома|аксиомақәа]] раҳасабала ишьақәгылоит, мамзаргьы урҭ ирышьашәало аматематикатә обиектқәа рыӡбахә аҿы иарбоуп<ref>{{книга|автор=Панов В. Ф. |заглавие=Математика древняя и юная |издание=Изд. 2-е, исправленное |место=М. |издательство=[[МГТУ им. Баумана]] |год=2006 |страниц=648 |страницы=581—582 |isbn=5-7038-2890-2 }}</ref>. Анаҩс, алогикатә лкаа аԥҟара џьбарақәа инарықәыршәаны, арҭ аҷыдаҟазшьақәа рҟынтәи иҵабыргу егьырҭ аҷыдаҟазшьақәа ([[теоремы|атеоремақәа]]) шьақәгылоит. Ари [[теория|атеориа]] зеиԥшла иҭҵаахо аобиект [[Математическая модель|аматематикатә модель]] шьақәнаргылоит. Абасала, аханатә аҭыԥтәи ахыԥхьаӡаратәи еизыҟазаашьақәа ҵаҵӷәыс иҟаҵаны, аматематика еиҳа уаҩы ихаҿы иааиго аизыҟазаашьақәа аиуеит, урҭ рыҭҵаарагьы ҳаамҭазтәи аматематика маҭәарс иамоуп.
Традициала, аматематика еиҟәшоуп атеориатә — аматематикаҩнуҵҟатәи аилазаашьақәа иҵауланы анализ рзызуеи, насгьы [[прикладная математика|ахархәаратә]] —змодельқәа егьырҭ аҭҵаарақәеи анџьныртә маҭәарқәеи ирымаздои рыла, урҭ рҟынтәи акы-ҩба аматематика аҳәааҿы аҭыԥ ааныркылоит. Аиашазы, [[формальная логика|аформалтә логика]] [[философия|афилософиатә ҭҵаарадыррақәа]] рыхәҭак аҳасабалагьы, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рыхәҭак аҳасабалагьы уахәаԥшыр ауеит; [[механика|амеханика]] — [[физика|афизика]]гьы аматематикагьы; [[информатика|аинформатика]], акомпьютертә технологиақәа, [[алгоритм|алгоритмика]] [[Инженерное дело|анџьнырра]]хь еиԥш, аматематикатә ҭҵаарадыррақәа рахьгьы иаҵанакуеит, уб . иҵ.
== Аетимологиа ==
Ажәа «аматематика» ажәытә бырз. бызшәа аҟынтәи μάθημα, иаанагоит «аҵара, адырра, аҭҵаарадырра», {{lang-grc|μαθηματικός}}, аханатә «игәнызкыло, еихьӡоу» аҵакы аман, ԥыҭрак ашьҭахь — «аҵара иаҵанакуа», анаҩс «аматематика иаҵанакуа» ҳәа иҟалеит<ref>{{Cite web|url=http://slovarus.info/grk.php|title=Большой древнегреческий словарь (αω)|publisher=slovarus.info|access-date=2017-09-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6EMogIDHB?url=http://slovarus.info/grk.php|archive-date=2013-02-12|url-status=dead}}</ref>. Ажәа аҟнытә, [[Алаҭын бызшәа|лаҭын бызшәа]]ла, ''ars mathematica'' иаанагоит "аматематика аҟазара" ({{polytonic|μαθηματικὴ τέχνη}}). Ажәытә бырзен бызшәа атермин μᾰθημᾰτικά ажәа «аматематика» иахьатәи аҵакала [[Аристотель|Аристотель]] иусумҭақәа рҿы иҟоуп (ҳера ҟалаанӡа 4-тәи ашәыш.). [[Фасмер, Макс|Фасмер]] игәаанагарала, ари ажәа аурыс бызшәахьма аполиак бызшәа matematyka аҟынтәи иааит, мамзаргьы {{lang-la|Mathematica}} аҟынтәи<ref>{{Cite web|url=http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|publisher=classes.ru|access-date=2017-09-20|title=Математика|archive-date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915065225/http://www.classes.ru/all-russian/russian-dictionary-Vasmer-term-7485.htm|url-status=live}}</ref>.
Урысшәала иҟоу атекстқәа рҿы ажәа «математика», мамзаргьы ''маѳематика'' ҳԥылоит, иаҳҳәап, XVII-тәи ашәышықәса инаркны - ҿырԥштәыс иаагозар, [[Спафарий, Николай Гаврилович|Николаи Спафариа]] иҩымҭаҿы «Книга избранной вкратце о девяти мусах и о седмих свободных художествах» (1672 ш)<ref>{{книга|ответственный=Гл. ред. [[Филин, Федот Петрович|Ф. П. Филин]]|заглавие=Словарь русского языка XI—XVII вв. Выпуск 9|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1982|страницы=41}}</ref>.
== Ашьақәырӷәӷәагақәа ==
<!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи -->
[[Аристотель|Аристотель]] аматематика «ахыԥхьаӡара иазку аҭҵаарадырра» ҳәа иаликаауан, уи аилкаара ԥыжәара аман XVIII-тәи ашәышықәсанӡа.
Аматематика амаҭәар раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәагақәа руак [[Декарт, Рене|Декарт]] иҟеиҵеит<ref>''Декарт Р.'' Правила для руководства ума. М.-Л.: Соцэкгиз, 1936.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика аҳәаақәа рахь иаҵанакуеит еишьҭагылашьак ма еизшәарак ахьыҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара, насгьы зынӡа аҵакы амаӡам урҭ ԥхьаӡацқәоума, фигурақәоума, еҵәақәоума, бжьқәоума, мамзаргьы даҽакума ари ашәагаа ахьыԥшаахо. Абасала, иҟазароуп зеиԥш ҭҵаарадыррак, аиҿкаареи ашәага-загеи ирыҵанакуа зегьы ҭзыршәшәаауа, иалкаау маҭәарк аҭҵаара аҽаламгалакәа, насгьы уи аҭҵаарадырра атәым ажәала ахьӡ аҭаны акәымкәа, ижәытәу, ахархәара иаланагалахьоу Азеиԥш матиматика ҳәа ахьӡ амазароуп.
{{oq|la|…illa omnia tantum, in quibus ordo vel mensura examinatur, ad Mathesim referri, nec interesse utrum in numeris, vel figuris, vel astris, vel sonis, aliove quovis obiecto talis mensura quaerenda sit; ac proinde generalem quamdam esse debere scientiam, quae id omne explicet, quod circa ordinem et mensuram nulli speciali materiae addicta quaeri potest, eamdemque, non ascititio vocabulo, sed iam inveterato atque usu recepto, Mathesim universalim nominari<ref>{{книга|заглавие=René Descartes' Regulae ad directionem ingenii. Nach der Original-Ausgabe von 1701 herausgegeben von Artur Buchenau|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1907|ссылка=https://archive.org/details/regulaeaddirecti00desc/page/12|pages=13}}</ref>.}}
{{Ацитата алгара}}
Асовет аамҭазы, [[Большая советская энциклопедия|БСЕ]] аҟынтәи [[Колмогоров Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] иҟаиҵаз ашьақәырӷәӷәага ихаданы иԥхьаӡан<ref name="Kolm">{{Акьыԥхьра|книга|часть=Математика|часть ответственный=[[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]]|заглавие=[[Большая Советская Энциклопедия]]|издание=2-е изд|год=1954|том=26 : Магнитка — Медуза|ответственный=гл. ред. [[Введенский, Борис Алексеевич|Б. А. Введенский]]|место=М.|издательство=Государственное научное издательство «Большая Советская Энциклопедия»|страницы=464—483|тираж=300000}}</ref>{{rp|464}}:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика... иҵабыргу адунеи ахыԥхьаӡаратә шьақәгылашьақәеи аҭыԥтә формақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп.
{{Ацитата алгара}}
[[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]] абасала ишьақәирӷәӷәоит<ref>«Чистая математика имеет своим объектом пространственные формы и количественные отношения действительного мира» в источнике: {{книга|автор=Маркс К., Энгельс Ф.|заглавие=Сочинения|часть=Анти-Дюринг|том=20|издание=2-е изд|год=1961|издательство=Государственное издательство политической литературы|место=М.|тираж=130000|страницы=37}}<br>Оригинал цитаты (нем.) — «Die reine Mathematik hat zum Gegenstand die Raumformen und Quantitätsverhältnisse der wirklichen Welt» — в источнике: {{книга|1=|автор=Friedrich Engels|заглавие=Herrn Eugen Dühring's Umwälzung der Wissenschaft|место=[[Лейпциг|Leipzig]]|год=1878|ссылка=http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294|pages=20|archive-date=2019-05-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20190516223944/http://digital.ub.uni-duesseldorf.de/ihd/content/pageview/2573294}}</ref>; аиашаз, Колмогоров анаҩс иҳаилиркаауеит ахархәара змоу атерминқәа зегьы еиҳа инарҭбааны, абстракттә ҵакыла еилкаалатәуп ҳәа<ref name="Kolm"/>{{rp|476,477}}.
[[Николя Бурбаки|Бурбаки]] иҳәашьа<ref name="burbakiDef">''Бурбаки Н.'' Архитектура математики. Очерки по истории математики / Перевод И. Г. Башмаковой под ред. К. А. Рыбникова. М.: ИЛ, 1963. С. 32, 258.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика аҵакы... уажәы иаарԥшуп урҭ аазырԥшуа ҟазшьақәак ирҷыдахаз уаҳа џьаргьы зыӡбахә ыҟам аобиектқәа реизыҟазаашьақәа ирызку аҵарадырра аҳасабала, — аксиомақәа реиԥш атеориа ашьаҭаҿы ишьҭоу рхаҭа-ԥсаҭа... Аматематика абстракттә формақәа – аматематикатә структурақәа иреизгоуп.
{{Ацитата алгара}}
[[Герман Вейль|Герман Веиль]] аматематика амаҭәар зегьы еицырзеиԥшу шьақәырӷәӷәагак аҭара алшара рацәак угәы шьҭызхша ахәшьара изамҭеит:
{{Ацитата алагара}}
Аматематика ашьаҭа акреи уи аҵыхәтәанӡа изакәыҵәҟьои ирызку азҵаара иаартны иаанхоит. Ҳара иҳаздырӡом ари азҵаара аҵыхәтәанӡа аҭак аԥшаара алзыршо хырхарҭак, насгьы ҳазыԥшызар ҳалшоу иҳалымшоу ас еиԥш иҟоу «аҵыхәтәантәи» аҭак знымзар зны иҳауны аматематикцәа зегьы ирыдыркылап ҳәа.
“Аматематизациа” ауаҩы иҟазаратә ԥсҭазаара ацәырҵрақәа иреиуаны иаанхар алшоит, амузыка арҳәара, мамзаргьы алитературатә рҿиара реиԥш, илашаны, ихьыԥшымкәа, аха уи аҭоурыхтә ԥеиԥшқәа заатәи азԥхьагәаҭара иаднакылаӡом, ииашангьы изыҟалом<ref>''Герман Вейль'' // {{книга|автор=Клайн М.|заглавие=Математика. Утрата определённости|издательство=Мир|место=М.|год=1984|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|страницы=16|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-date=2007-02-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu}} {{Cite web |url=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |title=Архивированная копия |access-date=2009-01-12 |archive-date=2007-02-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu |url-status=dead }}</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Аматематика аҟәшақәа ==
{{main|Аматематика аҟәшақәа}}
1. Аматематика арҵагатә дисциплина'' аҳасабала [[Урыстәыла|Урыстәылатәи Афедерациа]]ҿы еиҟәшоуп абжьаратәи ашкол аҿы ирҵо [[элементарная математика|алагарҭатә математике]]и, еиҿкаау адисциплинақәа рыла:
* [[Арифметика]]
* [[элементарная алгебра|алагарҭатә алгебра]]
* [[евклидова геометрия|алагарҭатә геометриа]]: [[планиметрия|апланиметрие]]и [[стереометрия|астереометрие]]и
* алагарҭатә функциақәа ртеориеи анализ аелементқәеи
[[высшая математика|иреиҳау аматематике]]и, аҵараиурҭақәа рҿы аматематика иатәым азанааҭқәа рҟны ирҵо. Иреиҳау аматематика иаҵанакуа адисциплинақәа азанааҭ зеиԥшроу еиԥш рҽырыԥсахуеит.
Аматематика азанааҭ ала аҵаратә программа шьақәгылоуп анаҩстәи арҵагатә дисциплинақәа рыла<ref>Государственный образовательный стандарт высшего профессионального образования. Специальность 01.01.00. «Математика». Квалификация — Математик. Москва, 2000 (Составлено под руководством [[Лупанов, Олег Борисович|О. Б. Лупанова]])</ref>:
* [[Математический анализ|Аматематикатә анализ]]
* [[Алгебра]]
* [[Аналитическая геометрия|Аналитикатә геометриа]]
* [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебре]]и [[геометрия|агеометрие]]и
* [[Дискретная математика|Адискреттә математика]]
* [[Математическая логика|Аматематикатә логика]]
* [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]]
* [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]]
* [[Топология|Атопологиа]]
* [[Функциональный анализ|Афункционалтә анализ]]и [[интегральные уравнения|аинтегралтә еиҟаратәрақәа]]еи
* [[Теория функций комплексного переменного|Акомплекстә ҽеиҭак афункциақәа ртеориа]]
* [[Уравнения в частных производных|Хаҭалатәи алыҵқәа реиҟаратәра]] (ари акурс аҭыԥан, афизикцәа [[математическая физика|аматематикатә физика]] аметодқәа ирзаԥхьоит)
* [[Теория вероятностей|Иалшар ауқәо ртеориа]]
* [[Математическая статистика|Аматематикатә статистика]]
* [[Теория случайных процессов|Машәырлатәи апроцессқәа ртеориа]]
* [[Вариационное исчисление|Аицааирақәа рыԥхьаӡаре]]и [[методы оптимизации|аоптимизациа аметодқәа]]еи
* [[численные методы|Аԥхьаӡаратә методқәа]], даҽакала иуҳәозар, ахыԥхьаӡаратә методқәа
* [[Теория чисел|Ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]]
2. Урыстәылатәи Афедерациа аҵареи аҭҵаарадырреи Рминистрра ала аматематика ''аҵарауаа рзанааҭ'' аҳасабала ахырхарҭаақәа рыла еиҟәшоуп<ref>[https://web.archive.org/web/20111127142124/http://vak.ed.gov.ru/common/img/uploaded/files/vak/norm_doc/2010/Prilozhenie_k_prikazu_N59_ot_25.02.2009.doc Номенклатура специальностей научных работников], утверждённая приказом Минобрнауки России от 25.02.2009 № 59</ref>:
* [[Вещественный анализ|амаҭәартә]], [[комплексный анализ|акомплекстә]], [[функциональный анализ|афункционалтә анализ]]
* [[Дифференциальные уравнения|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]], [[динамические системы|лассы еиҭашәо асистемақәа]]еи [[оптимальное управление|бжьаратәла амҩақәҵаре]]и
* [[Математическая физика|Аматематикатә физика]]
* [[Геометрия|Агеометрие]]и [[топология|атопологие]]и
* [[Теория вероятностей|Иҟалаша атеорие]]и [[математическая статистика|аматематикатә статистике]]и
* [[Математическая логика|Аматематикатә логика]], [[алгебра|алгебра]], [[теория чисел|ахыԥхьаӡарақәа ртеориа]]
* [[Вычислительная математика|Аҳасабратә математика]]
* [[Дискретная математика|Адискреттә математике]]и [[кибернетика|аматематикатә кибернетике]]и
3. «Аҭҵаарадырратә усумҭақәа асистема рыҭаразы» ахархәара аиуеит [[Универсальная десятичная классификация|иуниверсалтәу ажәабактәи аихшара]] аҟәша "Аматематика"<ref>{{Cite web |url=http://www.teacode.com/online/udc/51/51.html |title=УДК 51 Математика<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2009-09-07 |archive-date=2009-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090826035648/http://teacode.com/online/udc/51/51.html |url-status=live }}</ref>.
4. Америкатәи аматематикатә еилазаара аматематика аҟәшақәа реихшаразы ахатә ԥҟара аԥнаҵеит. Уи иахьӡуп. Ари аԥҟара лассы-лассы аҽарҿыцуеит. Уажәтәи аверсиа абри ауп. Аԥхьатәи аверсиа -.
== Арбагатә дыргақәа ==
{{main|Аматематикатә дырга}}
Аматематика даара еиуеиԥшым, насгьы даара иуадаҩу аструктурақәа аус рыднаулоит аҟнытә, уи арбагатә дыргақәа рсистемагьы кырӡа иуадаҩуп. Иахьатәи [[математическая формула|аформулақәа]] рҩыратә система шьақәгылеит европатәи алгебратә традициа ашьаҭала, иара убасгьы аматематика аҟәшақәа рнаҩс ицәырҵыз аҭахрақәа рышьаҭала - [[Математический анализ|аматематикатә анализ]], [[Математическая логика|аматематикатә логика]], [[Теория множеств|арацәақәа ртеориа]], уҳәа убас иҵегьы. Агеометриа шәышықәсала лабҿабатәи аҿырԥштәы ахы ианархәон. Ҳаамҭазтәи аматематикаҿы иара убас аларҵәара рымоуп иуадаҩу аграфикатә анҵамҭатә системақәа (иаҳҳәап, [[коммутативная диаграмма|акоммутативтә диаграммақәа]]), [[граф (математика)|аграфқәа]] шьаҭас измоу арбагатә дыргақәагьы лассы-лассы ахархәара роууеит.
== Аҭоурых кьаҿ ==
{{main|Аматематика аҭоурых}}
[[Файл:Cyr8.gif|справа|мини|[[Кирик Новгородец|Кирик Новгородец]]. «Ауаҩы ашықәсқәа рхыԥхьаӡара злеидырша амҩақәҵарақәа». Анапылаҩыра. Абӷьыц 345 (иаарҳәны). Иаҵанакуеит [[Кириллическая система счисления|ажәытә урыс хыԥхьаӡарақәа]] ]]
[[Файл:Quipu MKL Bd. 13 1890 (128905524).jpg|thumb|[[Кипу|Кипу]], [[Инки|инкаа]] ахыԥхьаӡарақәа рҭаҩразы рхы иадырхәоз]]
Академик [[Колмогоров, Андрей Николаевич|А. Н. Колмогоров]] аматематика аҭоурых азы абри аҩыза аструктура аԥшьигеит:
# Аматематика аира апериод, уи цонаҵы имаҷымкәа афакттә материал еизган;
# Ҳара ҳера ҟалаанӡа [[VI век до н. э.|6]]-[[V век до н. э.|5]]-тәи ашәышықәсақәа рзы иалагаз, [[XVI век|XVI-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭан ихыркәшахаз алагамҭатә математика апериод («[[XVII век|XVII-тәи ашәышықәса]] алагаанӡа аматематика зыҟны аус амаз аилкаарақәа рҭаҵәах, иахьатәи аамҭазгьы алагарҭатәи абжьаратәи ашколқәа рҟны изхысуа «имариоу аматематика» шьаҭас иамоуп»);
# Аҽеиҭакқәа рматематика апериод, [[XVII век|17]]-[[XVIII век|18]]-тәи ашәышықәсақәа зҵазкуа, ««иреиҳау аматематика» аамҭа ҳәагьы ахьӡ аҟынтәи иазаҳҳәар ауеит»»;
# Ҳаамҭазтәи аматематика апериод —[[XIX век|19]]-тәии [[XX век|20]]-тәии ашәышықәсақәа рзтәи аматематика, аматематикцәа “аматематикатә ҭҵаарақәа рзанааҭ арҭбаара апроцесс хдыррала иазнеит, зеиԥш знеишьала ахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьақәеи аҭыԥҭаӡаратә формақәеи систематикала рыҭҵаара адҵа рҿаԥхьа иқәдыргылар акәхеит».
[[Файл:maya.svg|thumb|слева|Маиаа рхыԥхьаӡарақәа]]
Ауаҩы иарбанзаалак ҩаӡара ҳаракык змоу [[Абстракция|абстракциақәа]] рхархәара даналага инаркны аматематика аҿиара иалагеит. Имариоу абстракциа — [[Число|аԥхьаӡацқәа]] роуп; ҩ-ҵәаки ҩ-патырқалки, аиԥшымзаарақәа шрымоугьы, еицырзеиԥшу акы шрымоу аилкаара, ҷыдала, урҭ рыҩбагьы уаҩык инапқәа рыҩбагьы ишырну ахаҿы аагара — ауаҩытәыҩса ихәыцразы еихьӡара нагоуп. Ажәытәуаа хазы игоу амаҭәарқәа рыԥхьаӡашьа ахьырҵаз адагьы, урҭ иара убасгьы рыхшыҩ азцеит бла иамбо ахыԥхьаӡарақәагьы реилкаашьа, иаҳҳәап: [[Аамҭа|аамҭа]], [[Амш|амшқәа]], [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]], [[Ашықәс|ашықәсқәа]]. Имариоу аԥхьаӡара инаркны [[Арифметика|аритметика]] ԥсабарала аҿиара иалагеит: [[сложение|аицҵара]], [[вычитание|аигырхара]], [[умножение|ашьҭыхра]], [[Деление (математика)|ашара]].
Аматематика аҿиара [[письменность|аҩыре]]и ахыԥхьаӡарақәа рынҵашьа адырреи иабзоуроуп. Иҟалап ажәытәуаа аханатә анышә аҿы ацәаҳәақәа ҭыхны, мамзаргьы амҿы ианҵаны ахыԥхьаӡара аадырԥшуазҭгьы. Ажәытәтәи [[инки|инкцәа]], даҽа ҩышьатә системак рымаӡамкәа, ахыԥхаӡаратә рбагақәа гәаныла рхаҿы иааганы игәныркылон, [[кипу|кипу]] ҳәа хьӡыс измаз иуадаҩу ашаха еиқәҳәалақәа рсистема ахархәарала. Иҟан еиуеиԥшым [[Система счисления|аԥхьаӡаратә системақәа]] рацәаны. Раԥхьаӡа идыру аԥхьаӡацқәа рҭаҩрақәа рыԥшааит [[Папирус Ахмеса|Аҳмес ипапирус]] аҟны, Абжьаратәи [[Среднее царство (Древний Египет)|Аҳра]] [[Древний Египет|мысраа]] иаԥырҵаз. [[Индская цивилизация|Индтәи ацивилизациа]] иаԥнаҵеит ҳаамҭазтәи [[Десятичная система счисления|ажәабацтәи ахыԥхьаӡаратә система]], уи [[0 (число)|ноль]] аконцепциагьы аҵанакуан.
Ҭоурыхла хадаразлоу математикатә дисциплинақәа цәырҵит амалырҳара ахырхарҭаҿы, адгьыл ашәараҿы, [[Астрономия|астрономиатә]] цәырҵрақәа разԥхьагәаҭараҿы, анаҩс, афизикатә дҵа ҿыцқәа рыӡбараҿы аҳасабрақәа рымҩаԥгаразы иҟалаз аҭахрақәа инарықәыршәаны. Абарҭ ахырхарҭақәа зегьы рыцыԥхьаӡа аматематика мҽхакыҭбаала аҿиараҿы аус ду нарыгӡоит, [[Математическая структура|аструктурақәеи]], [[Пространство (математика)|аҭыԥҭаӡарақәеи]] аиҭакрақәеи рыҭҵаараҿы ихымԥадатәуп.
== Аматематика афилософиа ==
{{main|Аматематика афилософиа}}
=== Ахықәкқәеи аметодқәеи ===
Аматематика формалтә бызшәала иҭнаҵаауеит ахаҿы иаагоу, иидеалтәу аобиектқәеи урҭ дара-дара реиҿцаареи. Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, аматематикатә еилкаарақәеи атеоремақәеи ацәеижьтә дунеи аҟны изакәызаалакгьы акы иашьашәалалар ауп ҳәа хымԥадатәи ааԥҟара ыҟам . Аматематика ахархәаратә ҟәша ихадоу адҵа – изҵо аобиект иазыманшәалоу [[Математическая модель|аматематикатә модель]] аԥҵара ауп. Аматематик-теоретик идҵа – уи ахықәкы анагӡаразы иахьынӡауала иманшәалоу ахархәагақәа реизгала аиқәыршәара ауп.
Аматематика ҵакыс иамоуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит аматематикатә модельқәеи урҭ раԥҵаразы амыругақәеи рсистема. Аобиект [[Модель|амодель]] уи ацәаҩақәа зегьы хшыҩзышьҭра рынаҭаӡом, аҵара ахықәказы еиҳа ихымԥадатәу (иидеалу) мацара роуп изызхәыцуа. Иаҳҳәап, апырпыл афизикатә ҟазшьарбақәа анҭаҳҵаауа, уи аԥштәи агьамеи ҳхаршҭны ампыл еиԥш ҳазхәыцыр ҳалшоит (зынӡа ишыҟаҵәҟьоу акәымзаргьы). Апатырқалқәа ҩбеи хԥеи еицаҳҵар, шаҟа патырқал ҳаууа еилаҳкаарц ҳҭахызар — усҟан аҭеиҭыԥш азхәыцра ҳхаршҭны, амодел аҟазшьа — ахыԥхьаӡара заҵәык азныжьны ҳхаҿы иааҳгоит. Азеиԥш формала [[Абстракция|абстракциеи]] аобиектқәа рыбжьара аимадара ашьақәыргылареи —аматематикатә ҟазара ахырхарҭа хадақәа иреиуоуп.
Иҟоуп абстракциа иацу даҽа хырхарҭакгьы —[[обобщение|азеиԥшеизгара]]. Иаҳҳәап, n-еизшәага змоу [[Пространство (математика)|аҭыԥ]] аҳәааҭаӡара аҟынӡа «аҳәааҭаӡара» аилкаара азеиԥшеизгара. "Аҳәааҭаӡара математикатә хыҭҳәаауп. Иазгәаҭатәуп, уи ахыҭҳәаа уамашәа иубартә иссируп, иуадаҩу ацәырҵрақәа математикала реилыргаразы алшара унаҭоит»<ref>Я. С. Бугров, С. М. Никольский. Элементы линейной алгебры и аналитической геометрии. М.: Наука, 1988. С. 44.</ref>.
Аматиматикаҩнуҵҟатәи ацәеижьқәа рыҭҵаара, ԥҟарак аҳасабала, имҩаԥысуеит [[аксиоматический метод|аксиоматикатә метод]] ахархәарала: аханатә иҭырҵаауа аобиектқәа рзы шьаҭанкылатәи аилкаарақәеи [[аксиома|аксиомақәеи]] рсиа шьақәдыргылоит, анаҩс ,аксиомақәа рыҟнытә, [[Дедуктивная теория|алкаа аԥҟарақәа]] рыцхыраарала ҵакы змоу [[теорема|атеоремақәа]] роууеит, еицыланы аматематикатә модель шьақәзыргыло.
=== Аҵаҵӷәқәа ===
{{main|Аматематика ашьаҭақәа}}
[[Основания математики|Аматематика аҵакыи ашьаҭақәеи]] рызҵаара [[платонизм|Платон]] ихаан аахыс алацәажәарақәа цон. [[XX век|XX-тәи ашәышықәса]] инаркны, [[математическое доказательство|аматематикатә шьақәырӷәӷәара]] иашаҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡоу иазкны еиқәшаҳаҭрак аҳасабала иԥхьаӡазар алшо зеиԥш гәаанагарак ҟалеит, аха аматематикаҿы аханатә ииашоуп ҳәа иԥхьаӡатәу аганахьала аилибакаареи аиқәшаҳаҭреи зыҟамлаӡеит. Абраантәи рҿаархеит аҳәоуеиқәымшәарақәагьы, [[аксиома|аксиоматике]]и аматематика аҟәшақәа реимадареи рызҵаарақәа рҟны еиԥш, ашьақәырӷәгӷәараан хархәара зҭатәу [[формальная логика|алогикатә системақәа]] ралхра азҵаараҿгьы.
Агәҩара зҵоу адагьы, ари азҵаара аганахьала анаҩстәи азнеишьақәагьы алкаауп.
==== Арацәа-теориатә знеишьа ====
{{main|Арацәақәа ртеориа}}
Аматиматикатә обиектқәа зегьы арацәақәа ртеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны рыхәаԥшра иазкуп, еиҳа лассы-лассы [[Аксиоматика теории множеств|Цермелои — Френкели раксиоматика]] иацны (иҟоуп уи еиԥшу аксиомақәа рацәаны)
Ари азнеишьа XX-тәи ашәышықәса азбжа инаркны еиҳа аԥыжәара аман ҳәа иԥхьаӡан, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, аматематикатә усумҭақәа реиҳарак ргәаанагарақәа арацәақәа ртеориа абызшәахьы аиҭагара хыдҵас ирымаӡам, аха аматематика аҟәшақәак рҟны ишьақәыргылоу аилкаарақәеи аҵабыргқәеи рыла аус руеит. Абасала, аизгақәа ртеориаҿы еиқәымшәарак ԥшаахаӡаргьы, уи алҵшәақәа реиҳарак рхәыдатәра аанагаӡом.
==== Алогицизм ====
{{main|Алогицизм}}
Ари азнеишьаҿы [[теория типов|аматематикатә обиектқәа реихшанҵа]] џьбара хадара ауеит. Апарадоксқәа жәпакы, арацәақәа ртеориаҿы иҷыдоу амаанақәа рхархәара мацарала узыцәцо, зынӡагьы ҟалашьа рымамкәа иаақәгылоит.
==== Аформализм ====
{{main|Аформализм (аматематика)}}
Ари азнеишьа [[классическая логика|аклассикатә логика]] шьаҭас иҟаҵаны аформалтә системақәа рыҭҵаара иазкуп.
==== Агәынхәҵысҭара ====
{{main|Аинтуиционизм}}
Аинтуиционизм агәынхәҵысҭара) аматематика ашьаҭаҿы иамоуп [[интуиционистское исчисление высказываний|аинтуиционисттә логика]], ашьақәырӷәӷәаратә хархәагақәа рыла еиҳа аԥкрақәа змоу (аха, ишыԥхьаӡоу ала, еиҳа игәрагоу ). Аинтуиционизм [[доказательство от противного|аиҿагылара аганахьала ашьақәырӷәӷәара]] мап ацәнакуеит, иӡбашьаԥшааратәым ашьақәырӷәӷәарақәа рацәаны ҟалашьа рымамкәа иҟалоит, арацәақәа ртеориа апроблемақәа рацәаны — ҵакыдахоит (аформализациа зымуа).
==== Аконструктивтә математика ====
<!-- на этот заголовок есть ссылка из текста статьи. Но зачем? -->
{{main|Аконструктивтә математика}}
Аконструктивтә математика – аинтуиционизм иазааигәоу, аконструктивтә ргыларақәа ҭызҵаауа аматематика иахырхарҭоуп. Аргылара аизшәара инақәыршәаны, “‘аҟазаара — аргылазаара аҵанакуеит.” Аконструктивра аизшәара еиҳа иӷәӷәоу дҵоуп, ажәаҳәаҿамԥара аизшәара аасҭа<ref>Н. И. Кондаков. Логический словарь-справочник. М.: Наука, 1975. С. 259.</ref><ref>{{Книга|автор=Г. И. Рузавин|заглавие=О природе математического знания|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1968|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref>.
== Ихадоу атемақәа ==
=== Аԥхьаӡац (ахыԥхьаӡара) ===
{{main|Ахыԥхьаӡара}}
Ахыԥхьаӡара абстракциа хшыҩзышьҭра азҭо атема хада [[алгебра|алгебра]] ауп. Аилкаара “аԥхьаӡац” аханатә [[Арифметика|арифметикатә]] дунеихәаԥшрақәа рҟынтәи иааит, насгьы [[натуральные числа|аԥсабаратә ԥхьаӡацқәа]] ирыҵанакуан. Анаҩс, алгебра ацхыраарала, уи [[целые числа|хәыҷы-хәыҷла еизаку]], [[рациональные числа|ирационалтәу]], [[действительные числа|ииашаҵәҟьоу]], [[комплексные числа|еизаку]] уҳәа егьырҭ аԥхьаӡацқәа рҟынгьы хархәара аиуит.
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="70%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| colspan="2" |
{| class="simple" style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20" width="100%"
| width="50%" | <math>1,\;2,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>0,\;1,\;-1,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Целое число|Еилоу ахыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;\frac{2}{3},\;0{,}12,\;\ldots</math> || width="50%" | [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>1,\;-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;\sqrt{2},\;\ldots</math> || width="50%" | [[Вещественное число|Ахыԥхьаӡараҵәҟьақәа]]
|}
|-
| width="50%" | <math>-1,\;\frac{1}{2},\;0{,}12,\;\pi,\;3i+2,\;e^{i\pi/3},\;\ldots</math> || width="50%" | <math>1,\;i,\;j,\;k,\;\pi j-\frac{1}{2}k,\;\dots</math>
|-
| width="50%" | [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] || width="50%" | [[Кватернион|Акватернионқәа]]
|}
[[Число|Ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|Аԥсабаратә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Целое число|Еибгоу ахыԥхьаӡарақәа]] - [[Рациональное число|Арационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Иррациональное число|Аиррационалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Алгебраическое число|Алгебратә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Трансцендентное число|Атрансценденттә хыԥхьаӡарақәа]] – [[Вещественное число|Алыҵтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Комплексное число|Акомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[гиперкомплексное число|Агиперкомплекстә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Кватернион|Акватернионқәа]] - [[Октонион|Аоктонионқәа]] - [[Седенион|Аседенионқәа]] - [[Гиперреальное число|Агиперреалтә хыԥхьаӡарақәа]] - [[Сюрреальные числа|Асурреалтә хыԥхьаӡарақәа]] – [[p-адическое число|Апериодикатә хыԥхьаӡарақәа]](?) — [[Математическая константа|Аматематикатә ҭышәынтәалақәа]] — [[Названия чисел|Аԥхьаӡацқәа рыхьӡқәа]] — [[Бесконечность|Нҵәаразқәым]] — [[База (математическая)|Ашьаҭақәа]]
{{Числа|state=collapsed}}
=== Аиҭакрақәа ===
{{main|Аиҭакра (аматематика)}}
[[Анализ (раздел математики)|Анализ]] аиҭакрақәеи аԥсахрақәеи рцәырҵра еизадоу хаҿрала иахәаԥшуеит.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="20"
| <math>36 \div 9 = 4</math> || [[Файл:Integral as region under curve.svg|96px]] || [[Файл:Vector field.svg|96px]] || <math>\int 1_S\,d\mu=\mu(S)</math>
|-
| [[Арифметика]] || [[Дифференциальное исчисление|Адифференциалтәи]] [[интегральное исчисление|аинтегралтәи ԥхьаӡара]] || [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] || [[Математический анализ|Анализ]]
|-
| <math>\frac{d^2}{dx^2} y = \frac{d}{dx} y + c</math> || [[Файл:Limitcycle.svg|96px]] || [[Файл:LorenzAttractor.png|96px]]
|-
| [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] || [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] || [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]]
|}
[[Арифметика|Аритметика]] — [[Векторный анализ|Авектортә анализ]] — [[Математический анализ|Анализ]] — [[Теория меры|Ашәагаатә теориа]] — [[Дифференциальное уравнение|Адифференциалтә еиҟаратәрақәа]] — [[Динамическая система|Адинамикатә системақәа]] — [[Теория хаоса|Ахаос атеориа]]
=== Аиҿартәышьақәа ===
{{main|Аматематикатә еилазаашьа}}
[[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Общая алгебра|Азеиԥш алгебра]] (уи ахыԥхьаӡараҿы [[Теория групп|агәыԥтә теориа]], [[Универсальная алгебра|ахырхарҭазегьтәи алгебра]], [[Теория категорий|акатегориақәа ртеориа]]) — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Теория чисел|Аԥхьаӡацқәа ртеориа]] — [[Топология|Атопологиа]].
=== Аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа ===
[[геометрия|Агеометриа]] аҭыԥҭаӡаратә еизыҟазаашьақәа рышьаҭақәа ҭнаҵаауеит. [[Тригонометрия|Атригонометриа]] [[Тригонометрические функции|атригонометриатә функциақәа]] рҟазшьақәа ҭнаҵаауеит. [[Дифференциальная геометрия и топология|Адифференциалтә геометриа]] — [[Анализ (раздел математики)|аматематикатә анализ]] ахархәарала агеометриатә цәеижьқәа рыҭҵаара иазкуп. Адеформациақәа раан имеиҭашәо аҭыԥҭаӡарақәа рҟазшьақәеи аиԥымҟьара ацәырҵра ахаҭеи [[топология|атопологиа]] иҭнаҵаауеит.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| [[Файл:Pythagorean.svg|128px]] || [[Файл:Sinusvåg 400px.png|100px]] || [[Файл:Hyperbolic triangle.svg|128px]] || [[Файл:Torus.jpg|128px]] || [[Файл:Mandel zoom 07 satellite.jpg|128px]] || [[Файл:Measure illustration.png|80px]]
|-
| [[Геометрия|Агеометриа]] || [[Тригонометрия|Атригонометриа]] || [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] || [[Топология|Атопологиа]] || [[Фрактал|Афракталқәа]] || [[Теория меры|Ашәагатә теориа]]
|}
[[Геометрия|Агеометриа]] — [[Тригонометрия|Атригонометриа]] — [[Алгебраическая геометрия|Алгебратә геометриа]] — [[Топология|Атопологиа]] — [[Дифференциальная геометрия|Адифференциалтә геометриа]] — [[Алгебраическая топология|Алгебратә топологиа]] — [[Линейная алгебра|Ацәаҳәатә алгебра]] — [[Фрактал|Афракталқәа]] — [[Теория меры|Ашәагатә теориа]].
=== Адискреттә математика ===
{{main|Адискреттә математика}}
Адискреттә математика иаҵанакуеит хазы игоу (адискреттә) аҵакқәа мацара (даҽакала иуҳәозар, маҷ-маҷ аҽыԥсахра злымшо ацәеижьқәа) зҵазкуа аобектқәа рыҭҵааратә хархәагақәа<ref>{{MathWorld |title=Discrete Mathematics |urlname=DiscreteMathematics|author=Renze, John; Weisstein, Eric W.}}</ref>.
{| style="border:1px solid #999; text-align:center;" cellspacing="15"
| <math>\forall x (P(x) \Rightarrow P(x'))</math> || [[Файл:DFAexample.svg|128px]] || [[Файл:Caesar3.svg|128px]] || [[Файл:6n-graf.svg|128px]]
|-
| [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] || [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] || [[Криптография|Акриптографиа]] || [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]]
|}
[[Комбинаторика|Акомбинаторика]] — [[Теория множеств|Арацәақәа ртеориа]] — [[Решётка (теория множеств)|Аихацқәа ртеориа]] — [[Математическая логика|Аматематикатә логика]] — [[Теория вычислимости|Аҳасабрахара атеориа]] — [[Криптография|Акриптографиа]] — [[Теория функциональных систем (дискретная математика)|Афункционалтә системақәа ртеориа]] — [[Теория графов|Аграфқәа ртеориа]] — [[Теория алгоритмов|Алгоритмқәа ртеориа]] — [[Логическое исчисление|Алогикатә хыԥхьаӡаара]]
— [[Информатика|Аинформатика]]
== Аԥхьахәқәа ==
Аматематика ахырхарҭаҿы аихьӡарақәа рзы иранаршьо рахьынтә зегь реиҳа пату зқәу аԥхьахә, зны-зынла «Нобель ипремиа аматематикцәа рзы» ҳәа изышьҭоу, 1924 шықәсазы иаԥҵаз, ԥшьышықәса рахь знык {{Ахыԥхьаӡара|15000}} [[Канадский доллар|Канадатәи адолларқәа]] рыла аԥаратә ҳамҭа ацҵаны ирырҭо [[Филдсовская премия|Филдс ипремиа]] ауп. [[Международный конгресс математиков|Жәларбжьаратәи аматематикцәа Рконгресс]] аартра ацеремониаҿы изанашьахаз рыхьӡқәа рыларҳәоит аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы апремиақәа ԥшьба:
* Филдс ипремиа.
* [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]], 1982 шықәса инаркны.
* [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]], 2006 шықәса инаркны.
* [[Премия Черна|Черна ипремиа]], 2010 шықәса инаркны.
Уи адагьы, 2010 шықәса инаркны аконгресс ахыркәшараан аматематика аларҵәаразы [[премия Лилавати|Лилавати ихьӡ зху апремиа]] ранаршьоит.
2000 шықәсазы [[Математический институт Клэя|Клеи ихьӡ зху Аматематикатә Институт]] [[Задачи тысячелетия|аматематикатә дҵақәа быжьба рсиа]] рыланаҳәеит, доус зыӡбаразы аҳамҭа [[Америкатәи адоллар|долларла]] 1млн ақәу <ref>{{Cite web|url=http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|title=Mathematics Prizes|website=Wolfram MathWorld|access-date=2019-07-07|archive-date=2019-06-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20190602202333/http://mathworld.wolfram.com/MathematicsPrizes.html|url-status=live}}</ref>.
== Адыррақәа реихшанҵа асистемақәа рҿы иҟоу ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 51
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә жәабыжь аҳәынҭқарратә рубрикаҟаҵага]](ГРНТИ) (2001 шықәсанӡатәи аҭагылазаашьала): 27<ref>{{Cite web|url=http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr27.htm|title=Электронная библиотека LibOk.Net - читать онлайн и скачать книги бесплатно|publisher=www.gsnti-norms.ru|access-date=2017-09-20|url-status=dead}}</ref>
* [[Библиотечно-библиографическая классификация|ББК]] В1 мамзаргьы 22.1
* [[Математическая предметная классификация|Аматематикатә маҭәартә еихшеиҿартәара]]
== Апрограмматә еиқәыршәара ==
Аматематикатә программтә еиқәыршәара ганрацәалатәиуп:
* Аматематикатә текстқәа рылхреи анаҩс урҭ авиорстка рзыҟаҵареи ирызку апакетқәа ([[TeX|TeX]])
* Аматематикатә дҵақәа рыӡбара, ахыԥхьаӡаратә модельшьақәыргылара, агрифқәа рыргылара ирызку апакетқәа ([[GNU Octave|GNU Octave]], [[Maple|Maple]], [[Mathcad|Mathcad]], [[MATLAB|MATLAB]], [[Scilab|Scilab]]).
* [[Электронные таблицы|Аелектронтә еиҵаҩрақәа]].
* Аматематикатә методқәа зхы иазырхәо хазы игоу апрограммақәа ма апрограмматә пакетқәа ([[калькулятор|аҳасабга]], архивеизгага, ашифрркра/ашифрҭыхра апротоколқәа, аҭеиԥш аилкааратә системақәа, аудио-видео хыԥхьаӡарамаӡаркра).
{{Математическое ПО}}
{{Системы компьютерной алгебры}}
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Международный конгресс математиков|Аматематикцәа жәларбжьаратәи рконгресс]]
* [[Открытые математические проблемы|Иаарту аматематикатә проблемақәа]]
* [[Философия математики|Аматематика афилософиа]]
* [[(454) Матезида|(454) Матезида]] — аматематика иазку ахьӡ зху астероид.
; Аҭҵаарадырра аларҵәаҩцәа
* [[Перельман, Яков Исидорович|Перельман, Иаков Исидор-иԥа]]
* [[Гарднер, Мартин]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
;Аенциклопедиақәа
* {{ВТ-ЭСБЕ|Математика}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Россия/Русская наука/Математика}}
* Математическая энциклопедия : в 5 т. / гл. ред. И. М. Виноградов. — {{М.}} : Советская энциклопедия, 1977—85. — (Энциклопедии. Словари. Справочники).
* {{Книга|автор=Кондаков Н. И.|заглавие=Логический словарь-справочник|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* [http://dz-srv1.sub.uni-goettingen.de/sub/digbib/loader?did=D183743 Энциклопедия математических наук и их приложений]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2018 |bot=InternetArchiveBot }}{{In lang|de}} 1899—1934 гг. (крупнейший обзор литературы XIX века)
;Анапхгаратә шәҟәқәа
* {{Книга|автор=А. А. Адамов, А. П. Вилижанин, Н. М. Гюнтер, А. Н. Захаров, В. М. Мелиоранский, В. Ф. Точинский, Я. В. Успенский|заглавие=Сборник задач по высшей математике преподавателей Института Инженеров Путей Сообщения|ответственный=|издание=|место=СПб.|издательство=|год=1912|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Шахно, Константин Устинович|Шахно К. У.]]|заглавие=Справочник по элементарной математике|ответственный=|издание=|место=Л.|издательство=|год=1955|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Г. Корн, Т. Корн|заглавие=Справочник по математике для научных работников и инженеров|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/books/Korn1973ru.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=|год=1973|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
;Ашәҟәқәа
* {{книга|автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]]|заглавие=Математика. Утрата определённости|ссылка=http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Мир|год=1984|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=|архив=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|архив дата=2007-02-12|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20070212044129/http://djvu.504.com1.ru:8019/WWW/673fd31efac2253c4781be62fb9ba2fc.djvu|archive-date=2007-02-12}}
* {{книга |автор=[[Клайн, Морис|Клайн М.]] |заглавие=Математика. Поиск истины |ссылка=http://www.117.mhost.ru/books/science/matem_poisk_istini.zip |издательство=Мир |место=М. |год=1988 |страниц=295 |ref=Клайн М. Математика. Поиск истины }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Июль 2018 |bot=InternetArchiveBot }}
* {{Книга|автор=Клейн Ф.|заглавие=Элементарная математика с точки зрения высшей|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=[[Курант, Рихард|Р. Курант]], Г. Роббинс|заглавие=Что такое математика?|ссылка=http://www.mccme.ru/free-books/pdf/kurant.htm|ответственный=|издание=3-e изд., испр. и доп.|место=М.|издательство=|год=2001|страницы=|страниц=568|isbn=}}
* {{книга |автор= Писаревский Б. М., Харин В. Т. |заглавие = О математике, математиках и не только |место= М. |издательство = Бином. Лаборатория знаний |год= 2012 |страниц = 302 }}
* {{Книга|автор=[[Пуанкаре, Анри|Пуанкаре А.]]|заглавие=Наука и метод|оригинал=Science et methode|ссылка=http://sokolwlad.narod.ru/france/texts/philosophy/poin00.html|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}{{In lang|ru}}{{In lang|fr}}
* [https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20(Voronezh,%202006)(ru)(336s)_MPop_.pdf Унижение математикой?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251126013032/https://nzdr.ru/data/media/biblio/kolxoz/M/MPop/Pokornyj%20Yu.V.%20Unizhenie%20matematikoj%20%28Voronezh%2C%202006%29%28ru%29%28336s%29_MPop_.pdf |date=2025-11-26 }} / ''[[Покорный, Юлий Витальевич|Ю. В. Покорный]]''. — Воронеж : Центр.-Чернозем. кн. изд-во, 2006. — 335 с.
;[[Популяризация науки#Математика|Арлахҿыхга аматематика]]
* {{Книга|автор=Бобров С. П.|заглавие=Волшебный двурог|ссылка=http://www.math.ru/lib/book/djvu/dvurog.djvu|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Детская литература|год=1967|страницы=|страниц=496|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=Дьюдени Г. Э.|заглавие=Кентерберийские головоломки; 200 знаменитых головоломок мира; Пятьсот двадцать головоломок|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
* {{Книга|автор=[[Льюис Кэрролл|Кэррол Л.]]|заглавие=История с узелками; Логическая игра|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Таунсенд Чарлз Барри|заглавие=Звёздные головоломки; Самые весёлые головоломки; Самые трудные головоломки из старинных журналов |ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=}}
* {{Книга|автор=Перельман Я. И.|заглавие=Занимательная математика|ответственный=|издание=|место=|издательство=|год=|страницы=|страниц=|isbn=|isbn2=}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.univertv.ru/video/matematika/istoriya_matematiki/istoriya_matematiki/?mark=all История математики]
* [http://www.mccme.ru/ МЦНМО]
* [[Успенский, Владимир Андреевич|В. А. Успенский]]: [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/11/us10.html Апология математики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133749/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/11/us10.html |date=2016-06-05 }} (+[http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2007/12/us9.html окончание] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160605133751/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2007/12/us9.html |date=2016-06-05 }}).
* [http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/matematika/MATEMATIKI_ISTORIYA.html МАТЕМАТИКИ ИСТОРИЯ]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Наука}}
{{Разделы математики}}
[[Акатегориа:Аматематика| ]]
[[Акатегориа:Аформалтә ҭҵаарадыррақәа]]
c9lqxu41g2u9td3p0c85fpt2r0sa72o
Афольклор
0
53924
172603
171858
2026-08-24T13:29:35Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Афольклор]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171858
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Максимов Бабушкины сказки 1867.jpg|мини|360пкс|[[Максимов, Василий Максимович|В. М. Максимов]] «[[Бабушкины сказки (картина)|Анду лажәабжьқәа]]» (1867)]]
'''Афольклор''' ({{lang-en|folk-lore}} – «ажәлар рдырра») – [[Устная традиция|ҿырҳәалатәи]] ажәалатәи ([[миф|амифқәа]], [[Легенда|алегендақәа]], [[Сказка|алакәқәа]] уҳәа уб. иҵ.) иара убас ажәлар [[Народная музыка|рмузыкатә ҟазара]], [[Народная песня|ажәалатәи-амузыкатәи]] [[Народный танец|амузыка-хореографиатәи]] жәлар рырҿиамҭақәа роуп.<ref>[https://glosum.ru/Значение-слова-Фольклор-в-словаре-Ожегова Фольклор] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190722201723/https://glosum.ru/%D0%97%D0%BD%D0%B0%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0-%D0%A4%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80-%D0%B2-%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D0%B5-%D0%9E%D0%B6%D0%B5%D0%B3%D0%BE%D0%B2%D0%B0 |date=2019-07-22 }} в [[Словарь Ожегова]]</ref><ref name="БРЭ">{{Cite web |url = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |title = Большая российская энциклопедия 2004–2017 // «ФОЛЬКЛО́Р» |publisher = [[Большая российская энциклопедия]] |access-date = 2023-05-20 |archive-date = 2023-05-10 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230510182542/https://old.bigenc.ru/music/text/4716709 |url-status = live }}</ref>
Инарҭбааны иуҳәозар, ажәалатәи ажанрқәа рыдагьы, уахь иаҵанакуеит «'''ажәлар рҟазара'''» зегьы, ажәлар рдоуҳатә (зны-зынлагьы [[Материальная культура|рматериалтә]]) культура ацәырҵрақәа – рбызшәа, [[верования|рыгәрагарақәа]], [[обряд|рҵасқәа]], [[Ремесло|рнапҟазара]].<ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=Фольклор // Национальная историческая энциклопедия|publisher=interpretive.ru|access-date=2019-09-21|archive-date=2019-09-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20190911193853/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=live}}</ref><ref name="клэ">''[[Гусев, Виктор Евгеньевич|Гусев В. Е.]]'' [http://feb-web.ru/feb/kle/kle-abc/ke8/ke8-0321.htm Фольклор] // Краткая литературная энциклопедия. — Т. 8. — Стб. 32.</ref>
Афольклор ҭызҵаауа маҭәароуп [[Фольклористика|афольклордырреи]] [[Этнология|аетнологиеи]].
== Аилкаара ==
Атермин «фольклор» ({{lang-en|folk-lore}} - «ажәлар рҟәыӷара») раԥхьаӡа акәны иалеигалеит англыз ҵарауаҩ [[Томс, Уильям|Уильям Џь. Томс]] 1846ш. азы, асахьаркыратәи (аҳәамҭақәа, акәашарақәа, амузыка уҳәа егь.) аматериалтәи (анхарҭа, [[утварь|амаҭәахәқәа]], амаҭәа) культура арбаразы. Ҭҵаарадырратә терминк аҳасабала, аофициалла [[Фольклорное общество|Британиатәи афольклортә еилазаара]] (The Folklore Society) иаднакылеит.<ref name="клэ" /><ref>{{БСЭ3 |статья= Фольклор|автор= |том= 27|страницы= 516|ref= }}</ref><ref>{{Cite web|url=http://krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|title=ФОЛЬКЛОР|author=|website=Энциклопедия Кругосвет|date=|publisher=krugosvet.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20180507012732/http://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/literatura/FOLKLOR.html|url-status=live}}</ref><ref>''Еникеева А. Р.'' [https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false Этнопедагогический потенциал музыкального фольклора в системе народной художественной культуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201016231837/https://books.google.com.ua/books?id=jYVlDwAAQBAJ&pg=PA120&dq=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F+%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C+%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwj-6M7D5bTsAhXJwosKHadpAbsQ6AEwBHoECAQQAg#v=onepage&q=%D0%BD%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D0%BC%D1%83%D0%B4%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D1%8C%20%D1%84%D0%BE%D0%BB%D1%8C%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D1%80&f=false |date=2020-10-16 }}. — М.; Берлин: Директ Медиа, 2017. — С. 120.</ref><ref>{{Cite web|url=http://interpretive.ru/termin/folklor.html|title=ФОЛЬКЛОР это что такое ФОЛЬКЛОР: определение — История.НЭС|publisher=interpretive.ru|lang=ru|access-date=2018-05-11|archive-date=2018-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20180521021915/http://interpretive.ru/termin/folklor.html|url-status=live}}</ref>
Аамҭа цацыԥхьаӡа, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы афольклор иаҵанакуеит ҳәа ирыԥхьаӡон ажәлар рҟазара ацәырҵрақәа зегьы, уи аҵакы еиҳа иҭшәаны иуҳәозар - «[[устная словесность|ҿырҳәалатәи]]», «ажәалатәи апоетикатә ҟазара»; атермин ахархәараҿы акзаара ыҟаӡам.<ref name="клэ"/> Аларҵәара змоу гәаанагароуп афольклор афеодалтә еилазаараҿы атрадициатә нхаҩыжәлар ркультура ахәҭак аҳасабала ишьақәгылеит, анаҩстәи аамҭақәа зегьы рзы анхаҩцәа ркультура иахәҭакны иаанхеит ҳәа; уи аамҭазы, иарбанзаалак ахаԥшьгаратә ҟазара (ҳаамҭазтәи [[городской фольклор|ақалақьтә фольклор]]) афольклор ҳәа иахәаԥшыр алшоит, азҿлымҳара ҷыда цәырнагоит асубкультуратә гәыԥқәа рҟазара, урҭ еицырзеиԥшу уск еиднакылоит (ашьхаусзуҩцәа, асолдаҭцәа, атуристцәа, астудентцәа рфольклор) мамзаргьы даҽа мзызқәак.<ref>''Гусев В. Е.'' [http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury Фольклор как универсальный тип субкультуры] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171224042329/http://anthropology.ru/ru/text/gusev-ve/folklor-kak-universalnyy-tip-subkultury |date=2017-12-24 }}</ref>
Ҿырҳәалатәи ҳәа еилкаатәуп [[народ|ажәлар]] рсахьаркыратә рколлективтә ҟазара, уи ианыԥшуеит рыԥсҭазаара, рдунеихәаԥшышьа, ридеалқәа, рпринципқәа; ажәлар иаԥырҵо, ауаа рацәа [[поэзия|рпоезиа]] иалоу ([[предание|ажәытәжәабжьқәа]], [[песни|ашәақәа]], [[Частушка|ахьӡыртәрақәа]], [[анекдот|анекдотқәа]], [[сказка|алакәқәа]], [[эпос|аепосқәа]]), [[народная музыка|ажәлар рмузыка]] ([[народная песня|ашәақәа]], [[наигрыш|аинструменталтә ашәақәеи]] аспектакльқәеи), [[театр|атеатр]] ([[Драма (жанр)|адрамақәа]], [[пьеса (театр)|асатиратә спектакльқәа]], [[театр кукол|акьанџьақәа ртеатр]]), [[танец|акәашара]]. Афольклор атрадиционализм аныԥшуеит, аинформациа ҿырҳәала еиқәнархоит, убри алагьы еиԥшым алитературеи иахьатәи ашәҟәытә культуреи. Ақыҭа уааԥсыра ([[Крестьянин|анхацәа]]) ракәын еиҳарак арҭ арҿиамҭақәа ныҟәызгоз.
== Аҷыдарақәа ==
[[Афаил:BovaChest.jpg|мини|[[Бова Королевич]]. Ашәындыҟәра ахҩа иану асахьа. [[Великий Устюг|Велики Устиуг]], XVII ашәышықәса.]]
[[Древний мир|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан ицәырҵыз [[Народное творчество|жәлар рҟазара]], — [[МХК|адунеизегьтәи асахьаркыратә культура]] зегьы азы аҭоурыхтә шьаҭа амоуп, амилаҭтә сахьаркыратә [[традиция|традициақәа]] ирхыҵхырҭоуп, амилаҭтә хдырра аазырԥшуа мыругоуп.
Иҟоуп азнеишьа, уи инақәыршәаны системак аҳасабала фольклортә жанырқәаны иԥхьаӡоу ашәақәа, амифқәа, акәашарақәа ракәым, афольклортә ҟазара иалкаау «[[Произведение искусства|аусумҭақәа]]» ракәым, иаку афольклортә актқәеи, афольклортә рҿиареи роуп ([[ритуал|аритуалқәа]], [[обряд|ақьабзқәа]] ҵакы ҭбаала ҳазнеиуазар). Иаҳҳәап, иарбанзаалак ашәа «баша» шәаны акәым, уи структуралеи функциалеи акы иадҳәалоуп. Убасҵәҟьа акәашарагьы, амузыкагьы, амаҭәагьы, жәлар ртеатргьы.<ref>{{Книга|автор=Алексеев Э. Е.|заглавие=Фольклор в контексте современной культуры: рассуждения о судьбах народной песни|ссылка=https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Советский композитор|год=1988|страницы=33—35|страниц=237|isbn=|isbn2=|archive-date=2021-12-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20211230090932/https://vk.com/doc6752525_453689982?hash=960bfe1a7bb47a83cd&dl=5e9b9861bc5477a58f}}</ref>
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатә аамҭа иаҵанакуа]] [[Бесписьменные языки|аҵара змам ауаажәларра]] рфольклор шьаҭас иамоуп [[Мифология|амифологиеи]] [[Адин|адинтә]] системеи; еиҳарак акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ақьабзтә формақәа.
Ижәытәӡатәиу аҩыратә жанрқәа афольклортә традициақәа ирыцырҵоит, ақьабзтә поезиа (амзартә, ачаратә), амиф, аҭоурыхтә легендақәа; убри аан, алитература афольклор иазааигәоу астилистикатә ҟазшьақәа еиқәнархоит: еиԥшуп аиҭаҳәашьа асистемақәа, аметафорақәа, ажәахәмаррақәа уҳәа уб. иҵ. Убри аан, ижәытәӡатәиу аҩырақәагьы рфункциа ажәалатәи афольклор ала анагӡара залыршахом (иаҳҳәап, ажәытә Мысратәи аамсҭацәа «равтобиографиатә» ҩырақәеи еиуеиԥшым аԥсыжратә текстқәеи).
Ашәҟәыҩреи алитературеи анцәырҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа анышьақәгылеи еиҳа иуадаҩу адинтәи амифологиатәи системақәа аныҿио аамҭази, афольклор еиқәханы иҟоуп, аха ас еиԥш иҟоу атрадициатә, мамзаргьы «аклассикатә» афольклор ҟалеит архаикатә фольклор ӷәӷәала еиԥшымкәа.
Ижәытәӡоу асиужеттә фонд [[Сакрализация|адесакрализациа]] ахҭысит, ҿырҳәалатәи атрадициа [[Книга|аҩыра]] анцәырҵ ганрацәала анырра анаҭеит: абас ала, ҿырҳәалатәи ажәа аҩыратә бызшәа анормақәа иреиԥшхар алшоит (еиҳарак аныҳәатә ҟазшьа змоу аритмтә ажәаҳәара иазҷыдоуп), уи аамҭазы ашәҟәытә хыҵхырҭақәа афольклоризациеи архаизациеи рыхҭысуеит. Алитература иҟанаҵо анырра адагьы, абри аҩыза аеффект аанарԥшыр алшоит еиҳа иҿиахьоу ааигәа инхо ажәларқәа рфольклор анырра иахҟьаны (иаҳҳәап, аурыс фольклор СССР егьырҭ ажәларқәа рҿаԥыцтә рҿиамҭақәа рҿы иҟанаҵаз анырра).<ref>{{Книга|автор=[[Мелетинский, Елеазар Моисеевич|Мелетинский Е. М.]], Неклюдов С. Ю., Новик Е. С.|заглавие=Статус слова и понятие жанра в фольклоре|ссылка=http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm|ответственный=П. А. Гринцер|издание=Историческая поэтика. Литературные эпохи и типы художественного сознания|место=М.|издательство=Наследие|год=1994|страницы=39—104|страниц=|isbn=|isbn2=|archive-date=2010-11-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20101128170033/http://www.ruthenia.ru/folklore/meletneklgrinc.htm}}</ref>
Афольклор азнеишьа иахнагаз аеволиуциа иахҟьеит ауаажәларраҿы уи афункциа [[Литературоведение|алитературадырра]] аганахьала мацара акәымкәа, [[Антропология|антропологиеи]] [[Социология|асоциологиеи]] рганахьалагьы иахьахәаԥшуа.<ref>{{книга|часть=[[Богданов, Константин Анатольевич|Константин Богданов]]|заглавие=Беседы на рубеже тысячелетий|страницы=778—780}}</ref>
Иофициалтәым, иканонтәым афольклор ажанрқәеи ахкқәеи жәпакы иаразнак аспециалистцәа рылаԥш иҵашәом. Иаҳҳәап, [[Рукописный девичий рассказ|аӡӷабцәа рыбзиабаратә ҭоурыхқәа]] афольклореизгаҩцәа рылаԥш иҵашәеит 1980-тәи ашықәсқәа рзы, абзазаратәқәа ракәзар, урҭ еиҳа иҭбаау аҭоурых рымоуп.
== Аурыс фольклор ==
: ''Астатиа хада: [[Русский фольклор|Аурыс фольклор]].''
: ''Уахә. иара уб.: [[Культура СССР|СССР акультура]].''
СССР-аҿы [[цензура в СССР|ацензура]] иахҟьаны, аполитикатә, мамзаргьы асексуалтә ҵакы змаз [[Частушка|ахьӡыртәрақәеи]] [[анекдот|анекдотқәеи]] ԥсахын (уахә. [[Сатира в СССР|СССР аҿы асатира]]).
== Иара уб. уахә. ==
* [[Устная традиция|Аҿаԥыцтә традициа]]
* [[Народная песня|Ажәлар рашәа]]
* [[Народная музыка|Ажәлар рмузыка]]
* [[Этническая музыка|Аетникатә музыка]]
* [[Народная архитектура|Ажәлар рархитектура]]
* [[Малые жанры фольклора|Афольклор ажанр маҷқәа]]
* [[Городской фольклор|Ақалақьтә фольклор]]
* [[Детский фольклор|Ахәыҷтәы фольклор]]
* [[Фольклорные формулы|Афольклортә формулақәа]]
* [[Фейклор|Афеиклор]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{Книга
|заглавие = Большая российская энциклопедия. Том 33
|часть = Фольклор
|ссылка часть = https://old.bigenc.ru/music/text/4716709
|место = М.
|год = 2017
|страницы = 457
|ref = Большая российская энциклопедия
}}
* {{Из БСЭ|Народное творчество}}
* ''Соколов Ю.'' [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/leb/leb-7751.htm Фольклор] // Литературная энциклопедия. — Т. 11.
* [https://archive.org/details/B-001-026-938-15 Фольклор] // Советская историческая энциклопедия. — Т. 15. — Стб. 231.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Фолклор|[[Аничков, Евгений Васильевич|Аничков Е. В.]]}}
* {{книга|автор=Адоньева С. Б.|заглавие=Прагматика фольклора|издание=|ответственный=|место=СПб.|издательство=Изд-во С.-Петерб. ун-та|год=2004|страниц=312|страницы=|isbn=5-288-03428-1|том=|ссылка=http://www.folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|archive-date=2024-07-18|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20240718131148/https://folk.ru/Monogr/pragmatics.pdf|url-status=dead}}
* {{книга|автор=[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]]|заглавие=Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/}}
* {{книга|автор=[[Борев, Юрий Борисович|Борев Ю. Б.]]|заглавие=История государства советского в преданиях и анекдотах|издание=|ответственный=|место=М.|издательство=Рипол|год=1995|страниц=|страницы=|isbn=5-87907-056-5|том=|ссылка=https://archive.org/details/istoriiagosudars0000bore}}
* {{книга|автор=[[Жирмунский, Виктор Максимович|Жирмунский В. М.]]|заглавие=Фольклор Запад и Восток. Сравнительно-исторические очерки|издание=|ответственный=|место=М.|издательство= ОГИ (Объединенное Гуманитарное Издательство)|год=2004|страниц=464 |страницы=|isbn=5-94282-179-8|ссылка=}}
* {{книга|автор=Зуева Т. В., Кирдан Б. П.|заглавие=Русский фольклор. Учебник для высших учебных заведений|издание=|ответственный=|место=|издательство=Флинта: Наука|год=2002|страниц=400 |страницы=|isbn=5-89349-115-7|том=|ссылка=http://refdb.ru/look/1459905-p7.html}}
* {{книга|автор=Калугин В. И.|заглавие=Струны рокотаху…: Очерки о русском фольклоре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://www.razumei.ru/lastlib/otherbooks/792}}
* {{статья|автор= Костина А. В.|заглавие= Молодёжная культура и фольклор|ссылка= http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2009/4/Kostina_Youth_Culture/|издательство = [[МосГУ]]| издание= Электронный журнал «[[Знание. Понимание. Умение]]»|место = М.|год = 2009|номер = 4 - [[Культурология]]|страницы=}}
* {{статья|автор=[[Михневич, Владимир Осипович|Михневич В. О.]]|заглавие=Извращение народного песнетворчества|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[Исторический вестник]]|год=1880|страницы=749—779|номер=12|том=III|ссылка=http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|archive-date=2016-10-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20161019125824/http://www.memoirs.ru/rarhtml/1377Mihnevic.htm|url-status=dead}}
* {{книга|автор=Никитченков А.|заглавие=Вопросы истории методики преподавания фольклора в российской начальной школе|ссылка=https://books.google.com/books?id=7wOHCwAAQBAJ&lpg=PP1&pg=PT3|место=М.|издательство=Прометей|год=2012}}
* {{книга|автор=Румянцева С.|заглавие=Нравственность в русской народной премудрости и иносказательности|издание=|ответственный=|место=|издательство=[[LAP Lambert Academic Publishing]]|год=2012|страниц=|страницы=|isbn=978-3-659-21493-6|том=|ссылка=}}
* {{книга|автор=Стефанов П.|заглавие=Мытарства души после смерти в болгарском фольклоре и культуре|издание=|ответственный=|место=|издательство=|год=|страниц=|страницы=|isbn=|том=|ссылка=http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|archive-date=2016-10-07|access-date=2026-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20161007053130/http://manefon.org/show.php?t=2&txt=11|url-status=dead}}
* ''[[Берёзкин, Юрий Евгеньевич|Берёзкин Ю. Е.]], Дувакин Е. Н.'' [http://ruthenia.ru/folklore/berezkin/ Тематическая классификация и распределение фольклорно-мифологических мотивов по ареалам. Аналитический каталог].
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.ruthenia.ru/folklore/ Фольклор и постфольклор. Структура, типология, семиотика]
** [http://www.ruthenia.ru/folklore/publications.htm Фольклор и постфольклор — Публикации]
** [http://www.ruthenia.ru/folklore/folkloristlibrary.htm Фольклор и постфольклор — Библиотека фольклориста]
* [http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 Терминология и понятия современной фольклористики] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240910011714/http://www2.rsuh.ru/article.html?id=73289 |date=2024-09-10 }}. Институт высших гуманитарных исследований им. Е. М. Мелетинского. [[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]].
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:фольклор}}
[[Акатегориа:Афольклор| ]]
[[Акатегориа:Амилаҭтә культура]]
[[Акатегориа:1840-тәи ашықәсқәа раан алагамҭақәа]]
38my6b32bv0aamzabjxmxv7ntz38y8c
Аҟазара
0
53973
172598
171866
2026-08-24T13:29:28Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аҟазара]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171866
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|тип=слово|Аҟазара|Аҟазара (аҵакырацәара)}}
[[Афаил:Art-portrait-collage 2.jpg|мини|Асааҭ ахыц ала: 1887 шықәсазтәи [[Винсент Ван Гог]] [[иавтопортрет]]; [[чокве]] ажәлар рсахьаҭыхҩы иусумҭа аԥҳәыс лсахьа; [[Сандро Боттичелли]] иҭыхымҭа ахәҭа «[[Венера Лира]]»; окинавтәи алым [[Сиса]]]]
[[Афаил:VanGogh-starry night.jpg|мини|[[Винсент Ван Гог]]. [[Аҵх ҵәца]], 1889 ш.]]
[[Афаил:Le Rocher rouge, par Paul Cézanne, Yorck.jpg|мини|[[Поль Сезанн]]. Бибемус, ахра ҟаԥшь, 1895 ш.<ref name=":48">{{книга |автор=John Rewald, Walter Feilchenfeldt, Paul Cézanne, Jayne Warman |заглавие=The Paintings of Paul Cézanne: A Catalogue Raisonné |том=1 |язык= |ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ |издательство=Thames and Hudson |год=1996 |страниц=904 |страницы= |isbn=050009263X |isbn2=9780500092637 |access-date=2022-03-15 |archive-date=2022-03-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220315183938/https://books.google.ru/books/about/The_Paintings_of_Paul_C%C3%A9zanne.html?id=6XAiMQAACAAJ }}</ref>]]
'''Аҟазара''' ({{lang-ru|искусство}}, {{lang-cu|искоусъ}} — ахыхра, аԥышәа, аԥышәара<ref name=":1">{{книга|заглавие=Этимологический словарь русского языка. — Прогресс|часть=искусство|год=1964—1973|автор=М. Р. Фасмер|место=М.|язык=ru}}, в [[Этимологический словарь русского языка (М. Фасмер)|этимологическом словаре русского языка]] [[Макс Фасмер|Макса Фасмера]].</ref><ref name=":2">[http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 Искусство (История слов. Часть 3)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131215154635/http://etymolog.ruslang.ru/vinogradov.php?id=iskusstvo&vol=3 |date=2013-12-15 }} [[Виноградов, Виктор Владимирович|В. В. Виноградова]]</ref>) - [[аестетикеи]] [[аҟазаҭҵаареи]] еиҳа еицырзеиԥшу акатегориақәа ируакуп.
Абжьааԥны аҟазара ҳәа ирыԥхьаӡоит [[аҵабыргхаҭа]] исахьаркны азхәыцра, апроцесс, иара убасгьы [[аҩнуҵҟатәии]] адәахьтәии адунеихәаԥшра аихшьала аарԥшра (Арҿиаҩы иганахьала)<ref name=":3">[http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html Робин Коллингвуд — Принципы искусства] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200116111445/http://www.bellabs.ru/Books/Art/index.html |date=2020-01-16 }} V. § 2.</ref>. Ус анакәха, аҟазара - ари автор ихаҭа иакәымкәа, егьырҭ ауаа ринтересқәагьы аазырԥшуа [[арҿиаратә усуроуп]]. [[Николаи Чернышевски иҩуан]] «Аԥсҭазаараҿы аинтерес змоу - уи ауп аҟазара аҵакы»<ref name=":4">[http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html Эстетическое учение Чернышевского] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160121/http://russkay-literatura.ru/analiz-tvorchestva/55-chernyshevskij-n-g-russkaya-literatura/274-esteticheskoe-uchenie-chernyshevskogo.html |date=2020-02-05 }}.</ref>. «Аҟазара ҳәа изышьҭоу анашана» зынӡаск даҽакала иҳәаақәиҵон [[Владимир Набоков]]: «Адунеизегьтәи ашәаагақәа рсистемаҿы иҟоуп убри аҩыза аангыларҭа, асахьаркыратә хәыцреи адырреи ахьеилало аҭыԥ. Уи аҟынӡа ҳара ҳнаӡоит амаҭәар дуқәа анҳармаҷуа, амаҷқәа ианҳардууа. Ари аангыларҭа аҟазара ахаҭа ауп»<ref name="drugie-berega-8.htm">''Владимир Набоков,'' «Другие берега», глава 8.</ref>. Аҟазаҭҵаареи уи иадҳәалоу аилкаарақәеи рҳәаақәа ирҭагӡаны, ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵақәа рҟны еилаӡҩоит зымҽхак ҭбаау еиуеиԥшым ахәыцрақәа рҵакқәа: аҟазара, асахьаркра, аныԥшра, исахьарку ахәыцра, арҿиара<ref name=":5">''М. Фридлендер'' Знаток искусства. — {{М.}}: Дельфин, 1923. — С. 4.</ref>.
Аҟазара аҵабыргхаҭа [[цәырҵрак]] аҳасабала аҳәаақәҵареи ахәшьара аҭареи (аҟазаареи ахдырреи) – ари акраамҭатәи аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аҟазара аилкаара [[аҽаԥсахуан]] афилософиатә, асоциалтә, аестетикатә нормақәеи ахәшьарақәеи ирышьашәаланы. Акыраамҭа аҟазара ауаҩы [[иссиру]] ахь имоу абзиабара аазырԥшуа [[акультуратә]] усураны ирыԥхьаӡон<ref name=":49">{{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}}</ref>. Ари аганахьала аҟазара ҳәа иашьҭоуп заалыҵ аестетикатә гәахәара узҭо аҟазара. [[Британникатәи аенциклопедиа]] иҳәаақәнаҵоит: «Аестетикатә аобиекҭқәеи, аҭагылазаашьақәеи, мамзаргьы еиуеиԥшым аусқәеи раԥҵаразы рхы иадырхәоит аҟазара ма [[асахьаркыратә хәыцра]], уи егьырҭ ауаа ирыцеиҩшахарц алшоит»<ref name=":50">Britannica Online</ref>. Аха асоциалтә нормақәа, аетикатәи, аестетикатә хәшьарақәеи рыҿиашьа иацны, аестетикатәи асахьаркыратә ҵаки рымацара акәымкәа, иарбанзаалак аусура еиуеиԥшым исахьарку аформақәа аԥызҵо аҟазара ҳәа ахьӡ аиуа азин ҟалеит. Aсовет аамҭазтәи амарксисттә естетика аҳәаақәҵақәа рҿы аҟазара – аҵабыргхаҭа аилкаареи, аарԥшреи рзы иҷыдоу знеишьоуп, хаҭалатәи [[ауаажәларратә]] хдырреи аестетикеи асахьаркыратә усура аформақәа ируакуп, ауаатәыҩса зегьы [[рдоуҳатә]] культуратә иахәҭакуп<ref name=":51">{{БСЭ3|заглавие=Искусство}}</ref>. Абасала, аҟазара егьырҭ ауаа ремоциатә қәҿыҭра аарԥшра ҵакы хаданы иамоуп. Аспециалистцәа абжаҩык ари аилкаара даҽакала иазнеиуеит: аҟазара ҳәа иашьҭоуп хаҭала асахьаркыратә усуреи уи алҵшәа – [[арҿиаратә ҩымҭа|арҿиаратә ҩымҭеи]].
== Аетимологиеи асемантикеи ==
[[Афаил:Le Bain Turc, by Jean Auguste Dominique Ingres, from C2RMF retouched.jpg|thumb|[[Жан Огиуст Доминик Енгр]], Ҭырқәтәылатәи аҳамамқәа, 1862 ш.]]
Аромантә бызшәақәа рҿы иҟоу аналогқәа реиԥш акәымкәа: {{lang-en|art}}, {{lang-fr|art}}, {{lang-it|arte}} и {{lang-de|Kunst}} - аурыс ажәа аҟазара иамоуп еиҳа иҭбаау аҵакқәа: алшара, азҟазара, асахьаркыра, артистизм, аҟазара. Хәыҷы-хәыҷла аҭоурыхтә ҿиареи, ажәақәа рҵакқәа реихшареи рыпроцесс аан аурыс бызшәаҿы ицәырҵит атермин асахьаркыратә («адырра змоу, еилҟьа-еилӷәыцәу, аԥышәа змоу» аготск. аҟынтәи handags-еилҟьа-еилӷәыцәу, иҟәыӷоу; handus-анапы). Аромантә бызшәақәеи иара убас мраҭашәараевропатәи аҟазараҭҵаареи рҿы «аҟазара» «асахьаҭыхра» ҳәа аихшара ыҟаӡам, убри аҟынтә бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь арҭ атерминқәа реиҭагараҿы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Аҟазара, асахьаркыра, алшара, азҟазара, артистизм, шамахамзар еиԥшны еиҭаргоит (англ., {{lang-fr|art}}, {{lang-it|arte}}, анем. Kunst). Уигьы еизааигәоу аилкаарақәа рыцхыраарала аҵакқәа реиԥшымзаараҿы алшарақәа шыҟоугьы, иаҳҳәап «алшара, азҟазара, аԥышәа, азыласра» ({{lang-en|skill}}, {{lang-fr|compétence}}, {{lang-it|maestria, abilità}}, анем. Fertigkeit), иара убас «анапҟазара, анапылаҟаҵара» ({{lang-en|handicraft, arts and crafts}}, фр. artisanat, maîtrise, métier).
Аҟазара ({{lang-grc|techne}} — аҟазара, азҟазара, алшара) '''«'''ахшыҩ иаша иашьҭанеиуа рҿиаратә шьцыларак» аҳасабала иҟоу аҳәаақәҵара Аристотель итәуп. Иазааигәоу аҵакы амоуп ажәытәтәи аурыс еилкаара ''рукомесло''; уи аҩызаҵәҟьа аҵакы аанагоит {{lang-la|Ars}} (иахырҿиааны {{lang-la|Artificium}}), [[Англыз бызшәа|англ.]] иазааигәоу art инарҭбааны иуҳәозар, «аиқәыршәара» ҳәа аҵакы змоу асинтез. Еиԥшу аетимологиа рымоуп ажәақәа«иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа», «артефакт»<ref name="vlasov">{{книга |автор=Виктор Власов |заглавие=Теория формообразования в изобразительном искусстве |язык=ru |ссылка=https://books.google.ru/books?id=3eQ5DwAAQBAJ&pg=PT22 |издательство=Litres |год=2017 |страниц= |страницы=22—23 |isbn=5040866755 |isbn2=9785040866755 |access-date={{#time:Y-m-d}}}}</ref>. Афранцыз шәҟәыҩҩы-аессеист П. Валери«аҟазара» абри аҩыза аилкаара аиҭеит: «Ажәа „аҟазара“ аханатә иаанагоз аусушьа акәын, уаҳа акагьы. Аха ари аилкаара анаҩс аҵакы ҭшәахо иалагеит. Атермин „аҟазара“ хәыҷы-хәыҷла аҵакы ҭшәахо иалагеит, ауаҩы идырратә усурақәа рҿы иҷыдоу аметод ауп иаанарԥшуа иалагаз. Убри аан еиуеиԥшым аԥкрақәа цәырҵит: зыӡбахә ҳәоу аметод иаанагоит асубиект заанаҵы иҽазыҟаҵара, мамзаргьы еицырдыруа иҟазара. Ари аҵакала ҳара ҳалацәажәоит амашьына арныҟәцара аҟазара, мамзар ахәыҟаҵара аҟазара, аԥсыԥ лага-ҩагара аҟазареи аԥсҭазаара аҟазареи. Аха арҭ „аҟазара азнеишьақәа“ зегьы дарбанзаалак еиҟараны издырӡом, убри аҟнытә ажәа „аҟазара“ аҵакы ахаҭабзиареи ахәшьареи реилкаара хадырҭәаауеит»<ref name=":52">''Валери П.'' Об искусстве. {{М.}}: Искусство, 1993. — С. 91—92.</ref>.
== Аилкаарақәа реизыҟазаашьақәа: аҟазара, аестетикатәи асахьаркыратәиусура ==
{{Main| Асахьаҭыхҩы}}
Ҭоурыхла, хаҭалатәи ауаажәларратәи ԥсҭазаараҿы аҟаза азҟаза ({{lang-la|Homo faber}} — арҿиаҩы) - напҟазаҩс, техникаҩс, рҿиарала ихәыцуа ԥҵаҩыс дҟалар ҟалоит, аха асахьаркыратә хаҿсахьақәа аԥиҵаӡом. [[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Кагана]], иҳәаақәҵарала ({{lang-la|Homo artifex}}) — асахьаҭыхҩы, арҿиаҩы - уи асахьаркыратә хаҿсахьала зхатә хаҭара аазырԥшуа, нас еиуеиԥшым аҟазара хкқәа рҿы иназыгӡо иоуп. Исахьарку ахәыцра «асахьаҭыхҩы игәанарԥхоит ицәаныррақәа рҿы иаанхаз аобиеқт ҩынтәны аԥҵара, уи иусумҭақәа рҿы иара ихаҭара аныԥшларц азы»<ref name="ReferenceA">Каган М. С. Эстетика как философская наука. — СПб.: Петрополис, 1997. — С. 204</ref>. Абасала аҟазара аилкаара иҵегь аҽарҭбаауеит, уахь иаҵанакуеит асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны. «Аестетикатәи» «асахьаркыратәи» еилкаарақәа асинонимқәоуп ҳәа иузыԥхьаӡом, мамзаргьы асахьаркыратә рҿиара «аестетикатә цәырҵра дууп» ҳәа иузҳәом.
Асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь иконкреттәуп, хаҭалатәуп (исубиективтәуп) иара убас аемоциа аҵоуп. Иматериалтәу аҟазаратә усураҿы – баша анапҟазара, исахьарку амодель ишаԥу еиԥш ицәырҵӡом. Аестетикатә усура асахьаркыратә хаҿсахьа шьақәнаргылаӡом, иҟаҵәҟьоу аобиектқәеи урҭ рхәыцратә модельқәеи еишьашәалоит ауп. Асахьаркыратә рҿиамҭа аестетикатә усхк аҿы хәҭа-хәҭала иҟазар ҟалоит, мамзар зынӡаск уи аҳәаақәа ирҭыҵыр алшоит, аха аестетикатә усура акәзар, уи асахьаркыратә рҿиара иақәымшәар ҟалоит. Ус, иаҳҳәап, амшын аҟәараҿы ԥшшәы рацәа змоу ахаҳә хәыҷкәа реизгара, мамзар ауадаҿы аҩнымаҭәа аргылара, аҭӡамцқәа рҿы асахьақәа рыкнаҳара зегьы аестетикатә усуроуп, аха асахьаркыратә усӡам. Убри аан ауаҩы аԥшӡара дахӡыӡаауа дызсахьаҭыхыҩхаӡом<ref name=":53">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Теория формообразования в изобразительном искусстве. Учебник для вузов. — СПб.: Изд-во С-Петерб. ун-та, 2017. — C. 18</ref>.
Аҟазара, асахьаркра, алшара, азҟазара, артистизм еиԥшны иарбоуп (англ., фр. art, {{lang-it|arte}}, нем. Kunst). Убри аҟнытә мраҭашәараевропатәи аестетикаҿы даҽа категориатә еизыҟазаашьақәа шьақәгылеит, уи еиҳарак иахьатәи аҟазара атеориқәа иҽеимкәа ианыԥшуеит. Иаҳҳәап, «арт-аобиект» аилкаара иаанагар алшоит изакәызаалак зегьы: аҿыханҵатә ма исахьаркым аҟазара, [[дадаизм]], ақәыргылара, [[боди-арт]], [[реди-меид]] рырҿиамҭақәа, лассы-лассы аестетикатәи асахьаркыратәи ҟазшьақәеи змам.
Ишьақәгылоуп даҽа концепциак. Убас М.С. Каган аҟазара (иааркьаҿны: арҿиара-рҿиаратә усура) асинкретикатә асахаркыратә усура ихадоу ԥшьганк ируакны дахәаԥшуан<ref name=":54">''Каган М. С.'' Человеческая деятельность: Опыт системного анализа. — {{М.}}, 1974. — С. 98—111.</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза асоциалтә психологиа аганахь ала акәымкәа еиҳа-еиҳа иахәаԥшуа иалагеит афеноменологиа аусхк аҟны, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларратә цәырҵра ҷыдак акәымкәа, иаалукааша арҿиаратә хәыцреи, хаҭа-хаҭалатәи ахдырреи раҳасабала<ref name=":55">'' Зедльмайр Х. '' Искусство и истина. — {{М.}}: Искусствознание, 1999. — С. 252—255</ref>.
=== Аилкаара аинтерпритациа аҭоурых ===
[[Аиҭарҿиара]] аепохаан аилкаарақәа аҟазареи (аус ҟаза) зхатә хаҿсахьақәа змоу хаҭалатәи асахьаркыратә усуреи рҽыршоит. Убри аан, актәи, иҭбаау аҵакы ахархәара иаҟәыҵит, уажәшьҭа уи иаанаго еилкааны аҽазыҟаҵара бзиа зҭаху усуп, иаҳҳәап: амашьына аԥсҟы акра аҟазара, ачысҟаҵара уҳәа реиԥш иҟоу.<ref name="vlasov" />
Аус аҟаза аҟазшьа хадақәа иреиуоуп аматериал аус адулара, атехника аус адулара адагьы, иара убас уаанӡа аԥсабараҿы иҟамыз аматериалқәа рҟазшьақәа рҽеиҭакра, абри атәы иҩуан абельгиатәи амодерн асахьаҭыхҩы [[Анри Ван де Велде]] 1910 шықәсазы истатиа «Аԥшӡара апринцип аҳасабала аматериал аԥсы ахаҵара» аҟны . Аха аилкаара «аестетикатәи» «асахьаркыратәи» синонимқәаӡам.<ref name=":6">[[Каган, Моисей Самойлович|М. С. Каган]] «Человеческая деятельность» (1974), «Эстетика как философская наука» (1997)</ref> Иаҳҳәап, заанаҵы аҩнытә интериер архиара мамзар акы арԥшӡаразы заа иалхны ирхиоу амаҭәарқәа аҟазаратәи аестетикатәи ҟазшьа рымоуп, аха исахьаркӡам. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы архиаратә ҟазара [[адизаин]] ала иԥсаххеит. Еиуеиԥшым адизаин-проетҟаҵара ахкқәа рыҩаӡарахь иаҵанакуеит атехникатә, аестетикатә, асахьаркыра-хыҭҳәаатә хәыцра аелементқәа, аха уи аамҭазы иҷыданы иаанхоит. Асахьаркыра иазԥхьагәанаҭоит уаанӡа иҟамыз, шьаҭанкыла иҿыцу акы аԥҵара. Аестетикатә усураҿы, М.С.Каган иҳәаақәҵарала: «амаҭәар далаӡҭуеит, ихы ихашҭуеит»; асахьаркыратә аҿы - аҵабыргхаҭа иалаҵәоит ахаҿсахьатә модель аҳасабала аформа аиуеит. Асахьаркыратә хәыцра ауаҩы игәниго ацәырҵрақәа еиҭаԥиҵоит, уи арҿиамҭала иаарԥшуеит, аҩымҭаҿы иара асахьаҭыхҩы ихаҭа иҩнуҵҟатәи адунеи аныԥшыртә еиԥш.<ref name="ReferenceA" /> Убри аамҭазы асахьаркыратә хаҿсахьа еснагь аԥшӡара иашьҭаӡам, авангардтә ҟазара ахкқәа жәпакы рымч злашьақәдыргыло агармониатә закәанқәа реилагареи аԥшӡара мап ацәкреи роуп, урҭ рахь иаҵанакыр ҟалоит [[дадаизм]], [[сиурреализм]], [[поп-арт]], реди-меид (англ.: «имазеиу амаҭәар»)<ref name="vlasov" />.
[[Афаил:Ma Lin Guests.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы Ма Линь, [[Сун]] аепоха иаҵанакуа аҿыханҵа аҿырԥшы, 1250 ш. 24,8 × 25,2 см]]
[[XIX ашәышықәсанӡа]] аԥшӡаратә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭан асахьаҭыхҩы ибаҩхатәра ма артист илшарақәа раарԥшра, ахәаԥшцәа рҿы аестетикатә цәаныррақәа рызцәыргара, урҭ «аԥшӡаратә» амаҭәарқәа [[рыхәаԥшра]]. Аҟазара апрактитатә ҵакы аҭаны ианаарԥшыз аамҭазы, аҟазара аасҭа еиҳа напҟазароуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтәи ицәырҵит атермин [["ахархәаратә ҟазара"|«ахархәаратә ҟазара»]] уи «иԥшӡоу» аасҭа илаҟәны идыргылон<ref name=":7">''Каган М. С. '' О прикладном искусстве. Некоторые вопросы теории — Л. : Художник РСФСР, 1961</ref><ref name=":8">''Салтыков А. Б. '' Самое близкое искусство. М.: Просвещение, 1968. — С. 32—35</ref>. Абас ҭоурыхла аҟазара раԥхьатәи асинкретикатә усура аҟынтәи хаз усхкны аҽалнакааит, анаҩс «еиҿкаау» «ахархәаратә»иаҿыҵуан<ref name=":9">''Власов В. Г.'' Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 2: Вещный мир и его проекция в дизайне // Электронный научный журнал «Архитектон: известия вузов». — УралГАХУ, 2019. — № 4 (68). — URL: http://archvuz.ru/2019_4/20/ {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210505141854/http://archvuz.ru/2019_4/20/ |date=2021-05-05 }}</ref>.
=== Аестетика аҭоурых аҿы аҟазара аилкаара амаҭәари аҳәаақәеи рҳәаақәҵара ===
Аҟазара культура ацәырҵрак аҳасабала ахәшьара аҭареи аҳәаақәҵаралеи - уи еихсыӷьра зқәым аиҿцәажәарақәа ирымаҭәаруп. Аромантизм аепоха аамҭазы ҳзышьццылахьоу аҟазара аилкаара «[[динхаҵареи|адинхаҵареи аҭҵаарадырреи]] инарываргыланы ауаҩытәыҩса [[ихшыҩ]] аҷыдарақәа» рыла аҽаԥсахит<ref name=":10">Gombrich, Ernst. «[http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 Press statement on The Story of Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20081006212330/http://www.gombrich.co.uk/showdoc.php?id=68 |date=2008-10-06 }}». The Gombrich Archive, 2005. Retrieved on January 18, 2008.</ref>. XX ашә. аестетикатә еилкаараҿы ицәырҵит ихадоу х-знеишьак: [[ареалисттә]], уи излашьақәнаргыло ала аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентны иҟоуп, насгьы анаԥшыҩгьы ихьыԥшӡам, [[аобиективисттә]], уигьы иара убас аобиект иестетикатә ҟазшьақәа имманентуп, аха ганкахьала анаԥшҩы маҷк ихьԥшуп, иара убас [[арелиативисттә]], уи инақәыршәаны аобиект иестетикатә ҟазшьақәа анаԥшҩы иара аҿы иибо ауп изхьыԥшу, насгьы ауаа аобиектк зынӡаск еиуеиԥшым аестетикатә ҟазшьақәа рбар рылшоит<ref name=":11">Wollheim 1980, op. cit. Essay VI. pp. 231-39.</ref>. Ари агәаанагара аҟынтә аобиект аԥҵаҩы игәҭакы инақәыршәаны иҳәаақәҵахар алшоит<ref name=":12">Aliev, Alex. (2009). The Intentional-Attributive Definition of Art. Consciousness, Literature and the Arts 10 (2).</ref> , иарбан афункциазаалак, изызкызаалакгьы. Иахҳәап, аԥсҭазаараҿы аконтеинерк аҳасабала ахархәара зауа ахраҿа иҟазаратә рҿиамҭаны иԥхьаӡазар алшоит аџьоуҳар ақәҵаразы иаԥҵазар, асахьа аконвеиер аҿы иҭрыжьуазар напҟазаратә напкыманы иҟалар алшоит.
=== Атермин «аҟазара» иҿыцӡоу аҳәаақәҵарақәа ===
Акультурологиатә концепция ҭбаақәа инарықәыршәаны идырны иаԥҵоу зегьы аҟазара ҳәа иахьӡзар ҟалоит. Ари атермин инарҭбаау аҵакы аазырԥшуа аилкаарақәа ыҟоуп: «иԥсабаратәым», «арратә ҟазара», «артиллериа» «артефакт». Инарҭбааны ахархәара змоу егьырҭ ажәақәа жәпакы иашьашәалоу [[аетимологиа]] рымоуп. Урыстәылатәи асахьаркыратә Академиа атерминқәа ржәар аредакциа ари аус зегь реиҳа имарианы иаӡбеит: ари атермин зынӡаск иазхьамԥшӡит<ref name=":13">Аполлон. Изобразительное и декоративное искусство. Архитектура: Терминологический словарь. — М.: РАХ — Эллис Лак, 1997. — С. 223</ref>.
[[Ф. Ницше]] иҳәаақәҵарала: Аҟазара - «ари аԥсҭазаараҿы аметафизикатә усуроуп»<ref name=":14">Ницше Ф. Рождение трагедии из духа музыки. Предисловие к Рихарду Вагнеру // Ницше Ф. Избранные произведения. — СПб., 2003. — С. 50</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы аус ҟаза еиҳа-еиҳа асоциалтә психологиа аганахьала акәымкәа афеноменологиа аусхк аҿы иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларратә акәымкәа, хаҭалатәи ахдырреи, даҽакы иаламҩашьо хаҭалатәи арҿиаратә хәыцреи рфеноменк аҳасабала. Аха акульторологиатә еилкаарақәа рҿы еклетикала еиуеиԥшым афилософиатә акатегориақәа еидыркылоит, досу заанаҵтәи аҳәаақәҵара рҭахуп: «Аҟазара – ари ауаҩы аԥсҭазааратә дунеи ахь имоу аестетикатә знеишьа иадҳәалоу культуратә формоуп, уи иара ирҿиаратә хәыцра шьаҭас иҟаҵаны ахаҿсахьа-символтә ҟазшьала еиҭаԥиҵоит. Адунеи естетикала азнеира - аҟазара иарбан усхкызаалак аҿы асахьаркыратә усура ихаданы иҟоуп. Аԥшӡара ахәшьара аҭара еснагь зегьы рықәшаҳаҭра иашьҭоуп, уи мзызсгьы иамоуп иалкаау амаҭәар аестетикатә цәаныррала иаҵаҵәаху аидеал абара» (Б. Л. Губман)<ref name=":15">Культурология. XX век. Словарь. — СПб.: Университетская книга, 1997. — С. 159</ref>.
Авангарди, амодернизм, апостмодернизм рҟазараҿы иара убас актуалтә ҟазара ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазара аматериал заҵәык ауп иԥхьаӡоуп «амаҭәарқәа рцәеижьтә ҭагылазаашьа». Ҿырԥштәыс иааҳгозар, енваиронмент (англ. «акәша-мыкәш») ма реди-меид (англ. «имазеиоу - иҟаҵоу») ҳәа изышьҭоу ахырхарҭақәа рҿы, ахәаԥшҩы ахәмарратә ҭыԥ ахь ихы алархәра «арт-обиектқәа» рыла инаӡоит, аиашазы урҭ еснагь иаҳԥыло маҭәарқәоуп. Амодернисттә контекст аҿы «аобиект аҟазара» аҳәаақәҵара, ҷыдала А.Данто, В. Хофман, Р. Краус, Б. Гроис уҳәа иҵаулоу атрактатқәа рҿы иамоу аҵакы зегьы ацәыӡуеит. Апостмодернисттә естетикаҿы артефакт, мамзар арт-аусура аобиект ҳәа иашьҭоуп иуҭаху аконтекст иашьашәалоу мамзар аҭахрақәа рыла ишьақәыргылоу иарбанзаалак аобиект, уи асахьаҭыхҩы инапы акьымсзаргьы. Ж. Бодриар излаҳәаақәиҵо ала, аҟазаратә рҿиамҭа - ари аҵаки аформеи рыстатус змоу обиектуп: «афункциақәеи аҵаки рыԥхьаӡара иамаҭәарны» иҟало зегьы, даҽакала иуҳәозар аҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала ишуҭаху иалху аобиектуп<ref name=":16">Бодрийяр Ж. К критике политической экономии знака. — М.: Библион — Русская книга, 2003. — С. 190</ref>.
Б. Латур итеориала ауааи амаҭәарқәеи амаҭәартә дунеи аԥҵараҿы еицалахәуп («Аамҭа ҿыц ыҟамызт. Асимметриатә антропологиазы аессе», 1991). М. Диушаy иқәыргыларақәа рҿырԥштәала акритик Тьерри де Диув ишьақәирӷәӷәоит, аобиектны ма аҟазаратә маҭәарны иарбанзаалак зегьы ҟалар алшоит ҳәа, избанзар «аҟазара аҟынтәи ахьӡ ада акгьы аанымхеит». Иара иажәақәа рыла, «асахьаркыратә ҳәа изышьҭоу аобиекти уи аҩызаҵәҟьа аобиекти реиԥшымзаара злашьақәгылоу ала - руакы аҟазара ҳәа иахьӡҵан, егьи - мап»<ref name=":17">Де Дюв Т. Именем искусства. К археологии современности. — М.: Высшая школа экономики, 2014</ref>. Ари аҩыза азнеишьа еиуеиԥшым аилкаарақәа ахьеиҟаранатәуа азы акритика азнауеит, уи иахҟьаны аҟазара аилибаакареи ҭҵаарадыррала аҭҵаареи залыршахом<ref name=":18">Власов В. Г. [http://archvuz.ru/2019_3/18/ Объект, предмет, вещь: Симулякры предметного творчества и беспредметного искусства. Исследование соотношения понятий. Часть 1: Оригинал и репродукция ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190929064806/http://archvuz.ru/2019_3/18/ |date=2019-09-29 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 3 (67)</ref>.
Иаагоу аҳәаақәҵарақәа реиҳарак рҿы аҟазара аилкаара даараӡа иҭбаахоит, асахьаркыратә рҿиара «аҟазара азнеишьақәа» ируакны уахь иаҵанакуеит. Иҟоуп даҽа концепциакгьы. [[М. С. Каган]] 1974 шықәсазы ишәҟәы «Ауаҩытәыҩсатә усура» аҟны иҳадигалеит асахьаркыратә рҿиара азеиԥш ҷыдарақәа ҳаилзыркаауа асхема. Иара игәаанагарала, уи еиднакылоит ауаҩытәыҩсатә усхк хадақәа ԥшьба:
** адырратә ма агносеологиатә усура,
** ахәшьара-ориентациатә (аестетикатә),
** арҿиара-рҿиаратә (асинергетикатә),
** акоммуникативтә (аицәажәаратә аусура).
Арҭ ахкқәа зегьы хаз-хазны ауаҩытәыҩсатә усура хкы аадырԥшуеит. Арҭ аԥшьхәҭак реимадараан ицәырҵоит иҷыдоу аилкаара - асахьаркыратә рҿиамҭа. Уи ганкахьала адунеиеилкаарагьы, аԥшӡара аԥшаарагьы, аԥҵарагьы, аимадара аусурагьы зегьы еиднакылоит. Уи хәҭак еиҳа аԥыжәара агоит аха акзаара еиқәхоит. Иаҳҳәап асахьаркыратә ҩымҭа еснагь иԥшӡамзаргьы ҟалоит, уи аамҭазы аԥшӡара асахьаркыратә хаҿсахьа алазаара уалны иадӡам<ref name=":19">Каган М. С. Человеческая деятельность: опыт системного анализа. М., 1974. С. 98-111</ref>.
Ус шакәугьы авторцәа реиҳараҩык «аҟазара асахьаркыратә рҿиамҭак аҳасабала» иалыркаауеит абарҭ акритериа хадақәа:
* ауаҩы ирҿиаратә усура ихадоу ԥшь-ганк ракзаара (агносеологиатә, ахәшьаратә-ориентациатә, арҿиара-рҿиаратә, акоммуникативтә);
* аформеи аматериали ҟазарыла аус рыдулара;
* акомпозициатә структура аҟазаара;
* форма асахьаркыратә-хаҿсахьа змогу аҵакы;
* асахьаркыратә форма аестетикатә ҟазшьақәа<ref name=":20">Даниэль С. М. Картина классической эпохи. Проблема композиции в западноевропейской живописи XVII века. — Л.: Искусство, 1986. — С. 22—97</ref><ref name=":21">Свешников А. В. Композиционное мышление. — М.: ВГИК, 2001. —С. 75—136</ref>.
=== Аҟазара аҭоурыхтә морфологиа ===
{{See also|Аҿыханҵатә ҟазара ахкқәа}}
Аморфологиа (аформа иазку аҵара) [[аҟазараҭҵаара]] ахкқәа хадақәа ируакуп. Аха ажәа аҵакы зеиԥшразаалакгьы иара аҟазара акатегориақәеи, аклассқәеи, ахкқәеи, ажанрқәа рсистемеи аҳасабала аҭҵаара зԥхьагәанаҭоит. Атермин «аморфологиа» XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы [[И.В. Гиоте]] аԥсабараҭҵааратә ԥшаарақәа рҿы ихы иаирхәеит, анаҩс атермин афилософиеи, алигвистикеи, афилологиеи иара убас акультуралогиеи рҿы ахархәара аиуеит.1972 шықәсазы иҭыҵит «Аҟазара аморфолиа» захьӡу [[М. С. Каган]] иусумҭатә ҭҵаара. Аҟазара хкқәа зегьы рыҿиареи рышьақәыргылареи рзеиԥш схема абас иҟоуп. Аԥхьаҵәҟьа, аестетикатә еиҳарак асахьаркыратә хдырра шьақәгылаанӡа аҟазара злаз аусура синкретла аҽаԥсахуан. Уи ажәытә дыррақәеи, акьысранырра-ҵысратә, аритуалтә, ахәмарратә, акоммуникативтә уҳәа афункциақәа еиднакылон. Аҭҵааҩцәа заатәи абаҟақәа «аҟазара ҟалаанӡа» ҩ-гәыԥ дуны иршоит: «еиҭаҵуа»: аскульптуркақәа, амаругақәа раорнамент ({{lang-fr|L’art mobilier}}), «аҭӡытә», абахә сахьақәа ({{lang-fr|L’art pariétal}}), мамзаргьы «апариеталтә ҟазара»<ref name=":22">Абрамова З. А. Древнейшие формы изобразительного творчества (Археологический анализ палеолитического искусства // Ранние формы искусства. Сборник статей. — М.: Искусство, 1972. — С. 9—29</ref>. Иара убасгьы иҟоуп атеориа агыгшәыг «иԥсабаратәу амакет» аԥҵара ашьаҭала аҟазара ауаҩы ижәытәӡатәиу иусура иахылҵит ҳәа<ref name=":56">Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985</ref>.
Аҟазараҭҵаара аҭоурых аҿы аморфологиатә системақәа имаҷымкәа аус рыдулоуп<ref name=":23">''Власов В. Г.'' Морфология как историческое структурообразование искусства // Теория формообразования в изобразительном искусстве: Учебник для вузов. — {{СПб.}}: [[Санкт-Петербургский государственный университет|СПбГУ]], 2017. — C. 155—227.</ref>. Антикатә аамҭазы аҟазарқәа еихыршон амусикатә (уи Аполлони амузақәеи зхылаԥшуаз), амеханикатә, мамзаргьы асервильтә (араб) ҟазарақәеи ҳәа. Урҭ ажәытә бырзенцәа даара иатәарымбоз маха-шьахалатәи аусура иадҳәалан. Ихьшәоу антикатә аамҭазы ишьақәгылеи [[атривиум]] (аграмматика, адиелектика, ариторика), [[аквадривиум]] (агеометриа, арифметика, астрономиа, амузыка) рыла еихшоу «Зхы иақәиҭу аҟазарақәа быжьба» ҳәа аилкаара. Аиҭарҿиара аепоха аамҭазоуп ҳзышьцылахьаз аилкаара асахьаркыратә ҟазара «аԥшӡаратә ҟазарақәа» ҳәа ианышьақәгылаз, уахь иаҵанакуан архитектуреи иара убас амузыкеи апоезиеи; уи аамҭазы иалагеит асахьаркыратә рҿиара ахкқәеи ажанрқәеи рхаҭара ашьақәыргылара апроцесс ду.
Еиуеиԥшым аморфологиатә концепциақәа рҿы аҟазара арҿиамҭақәа радкылашьала иалыркаауеит "аҳаратә", "абаратә" ҟазарақәа ҳәа (И. И. Иофе), аонтологиатә критериала ақәыԥшыларатәи, аамҭатәи, аҭыԥ-аамҭатәи ҳәа (М. С. Каган), афункционалтә еилазаашьала - «асахьаркыратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура), «исахьаркырам» мамзаргьы абифункционалтә (архитектура, ахархәаратә ҟазара, адизаин; С.Х. Раппопорт) ҳәа, иара убас аформаҿиара, атехникатә знеишьақәеи аматериалқәеи, адкыларатә аҷыдарақәа (афеноменологиатә знеишьа) рыла - «алингвистикатәи» «анелингвистикатәи» (М. Ризер) ҳәа. Иҟоуп иахьа аспециалистцәа реиҳараҩык мап зцәыркуа иажәхьоу «амаҭәартә знеишьа», уи асахьаркыратәи исахьаркырами ма абстракттәи ҳәа еихыршоит. Иҟоуп агәаанагара (А.П. Мардер) асахьаҭыхратә ҟазара адәахьтәи аҵабыргхаҭа мацара аанарԥшуашәа<ref name="автоссылка1">[http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm Бессистемный подход] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120085654/http://mesotes.narod.ru/lifshiz/vme/vme-3.htm |date=2012-11-20 }} // mesotes.narod.ru</ref>, иҿыханҵам аҟазара — ауаҩы [[иҩнуҵҟатәи идунеи]] ауп иаанарԥшуа ҳәа. Еиуеиԥшым аҟазара хкқәеи еилаԥсоу ахкқәеи ирылоуп [[ажанртә]] дифференциациа. Ҳаамҭазтәи афеноменологиатәи асемиотикатәи азнеишьақәа, аҟазара арҿиамҭа «иааиԥмырҟьаӡакәа ицо системак» аҳасабала, аҭыԥ-аамҭатә континуум шьаҭас ирымоуп<ref name=":24">[[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] [http://archvuz.ru/2019_2/17/ Мгновение и длительность: Художественное время и пространство в архитектонически-изобразительных искусствах. К проблеме «синтеза искусств» ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220312211055/http://archvuz.ru/2019_2/17/ |date=2022-03-12 }} // Электронный научный журнал «[[Архитектон: известия вузов]]». — [[УралГАХУ]], 2019. — № 2 (66)</ref>.
Аҟазара аморфологиа еиҳа еицырдыруа академиатә система - аонтологиатә критери шьаҭас иамоуп. Уи иунарбоит асахьаркыратә рҿиамҭа иара афизикатә ҭыԥи аамҭеи рҿы аматериалтә форманы ишыҟоу. Уи инақәыршәаны аҟазара иаҵанакуа ахкқәа зегьы «рматериалтә бзазара» азнеишьала х-класс дуны иршоит: ақәыԥшыларатә, аамҭатә, аҭыԥ-аамҭатә. Аҿыханҵа, аскульптура, аграфика, архитектура ақәыԥшыларатә ҟазарақәа ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рырҿиамҭақәа адунеи аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылоит. Амузыкеи апоезиеи ракәзар, аамҭалатәи аҟазарақәа рахь иԥхьаӡоуп, избанзар урҭ рформа аамҭала иҿиоит. Асценатә ҟазареи (атеатр, ахореографиа, асценографиа) акиноҟазареи - аҭыԥ-аамҭатә хкқәа рахь иаҵанакуеит. Адунеи аарԥшышьала, ақәыԥшыларатә ҟазара «асахьаҭыхратә» (аҿыханҵа, аграфика, аскульптура) «асахьа аазмырԥшуа» (архитектура, аҩычага-хархәаратә ҟазара) ҳәа рҽыршоит. Ҭоурыхла, аҟазара ахкқәа зегьы архитектура ишадҳәалазгьы, ишнеи-шнеиуаз урҭ хаз хкқәаны рҽалыркаауа иалагеит.
Аҟазара ахкқәа зегьы рхылҵшьҭра иадҳәаланы иҟоуп даҽа теориакгьы. Иаҳҳәап, иналукааша архитектор, аҟазара атеоретик [[Готфрид Земпер]] иԥхьаӡон, аҟазара ахкқәа зегьы атехникатә џьа ахкқәа рҟынтәи иахылҿиааит ҳәа, иагьаликаауан ԥшь-хкык: ашышра (ақәҵара), аҳаԥшьаӡратә напҟазара, атектоника (амҿы иалху аргылара), иара убас [[астереотоиа|астереотомиа]] (ахаҳә иалху аргылара)<ref name=":25">Земпер Г. Практическая эстетика. Вступительная статья «Эстетические взгляды Г. Земпера» и комментарии В. Р. Аронова. — М.: Искусство, 1970</ref>.
[[Иоффе, Иеремия Исаевич|И. И. Иоффе]] игәаанагарала, архитектуреи амузыкеи азеиԥш ҟазаратә хкык ахь иадикылон, урҭ еиуеиԥшым ахкқәа рыла ишишозгьы. 1930-тәи ашықәсқәа рзы «аморфологиатә знеишьақәа» ридеиақәа ҭҵаауа, аҟазара ахкқәа зегьы ишеимадоу атәы Иоффе иҩуан: «Аҟазара аҭыԥтәи аамҭатәи ҳәа иршоит, урҭ шьаҭас ирымоуп алашаратәи, ашьҭыбжьтәи, мамзаргьы алаԥштәи аҳаратәи ҳәа реихшара.... Еиуеиԥшым ахәыцшьа змоу аҭыԥтә ҟазарақәа рыбжьара адистанциа ду ыҟоуп, хәыцшьак змоу аҭыԥтәи аамҭатәи ҟазарақәа раасҭа... Алашара аамҭеи аҭыԥи рзы еиҟараны иҟоуп. Ари аамҭалагьы ҳәаа змам, аҭыԥлагьы ҵыхәаԥҵәара змам акоуп»<ref name=":57">Иоффе, И. И. Синтетическая история искусств. Введение в историю художественного мышления. — Л.: ОГИЗ-ИЗОГИЗ, 1933. — С. 549</ref>.
== Аҟазара аҭоурых ==
{{Main|Аҟазара аҭоурых|Европатәи аҟазара аҭоурых}}{{See also|Адунеитә ҟазара апериодизациа}}
[[Аҟазараҭҵаареи]] аҟазара аҭоурыхи, аҟазара ҭҵаарадырратә феноменк аҳасабала иҭырҵаауеит. Ари аҭҵаара шьаҭас иамоуп Мраҭашәаратәи Европа антикатә культуреи ақьырсиантә традициақәеи ишьақәдыргылаз ихадоу аилкаарақәа. Ԥсыхәа змам ари аҩыза европоцентризм раԥхьа инаргыла, мрагыларатәи акультурақәа рҿы аҭоурыхтә аамҭеи ақәыԥшылареи рзы иҵегь агәаанагарақәа ахьыҟоу иабзоуроуп. Евранаукатә еилкаара хадақәа рахь иаҵанакуеит: аҭоурыхтә аамҭа хырхарҭак ала иҿио агәаанагара — адунеи Аԥҵара инаркны аусӡбара Хлымӡаах аҟынӡа (ауаҩытәыҩсатә ҭоурыхҭҵаареи, еиҳаракгьы, асахьаркыратә хәыцреи рыпринцип), ахронотоп аилкаара, (аҟазара аусумҭа аԥҵараҿы аамҭеи аҭыԥи иузеиҟәымҭхо реимадара), ииашаҵәҟьоуи ицәалашәаратәуи аметодқәа реилазаара, арҿиаратә хәыцра ахақәиҭра, агәаанагарақәа, ахәшьарақәа уҳәа ирацәаны.
=== Ацәырҵра ===
{{See also|Мустиерсктәи акультура|Ориниаксктәи акультура|Монтеспан (аҳаԥы)|Альтамира (аҳаԥы)}}
[[Афаил:VenusWillendorf.jpg|thumb|left|180px|[[Венера Виллендорфскаиа]], ҳера ҟалаанӡа 27,5 нызқь шықәса инарзынаԥшуа, Европа Агәҭа]]
Аҟазара ацәырҵра аестетика аҭоурыхҭҵааҩцәа [[ахәмаррақәеи]], [[аритуалқәеи]], [[ақьабзқәеи]] ирыдырҳәалоит, иара убас [[амифологиа-магиатә]] дунеихәаԥшышьақәагьы иналаҵаны<ref name=":26">Борев Ю. Б. Эстетика. В 2 тт. Т. 2. Смоленск, 1997. С. 16.</ref>. [[Аџьатә]] теориа излаҳәо ала, заатәи ауаажәларраҿы, [[раԥхьатәи асахьаҭыхратә ҟазара]] [[Homo Sapiens]] ахкы ацәырҵра иадҳәалоуп. Ари аҩыза аҟазара еиуеиԥшым апрактикатә уснагӡатәқәа рыӡбаразы ауаҩытәыҩса иусуратә знеишьак аҳасабала иҟан<ref name=":27">[http://www.vvags.ru/content/kafedry/files/Balonova_Iskusstvo.doc ''Балонова М. Г.'' Искусство и его роль в жизни общества]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2018-06|bot=InternetArchiveBot}} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013}}</ref>. Заатәи аҟазара [[абжьаратәи апалеолит]] аепоха аамҭазы аҿиара иалагеит, аха анаҩс 40-нызқь шықәса раԥхьа, [[хыхьтәи апалеолит]] аҿы иаҳа еизҳазыӷьит. Ари ауаажәларра рыҿиара иалҵшәаны иҟалеит, иара убас ауаҩы адунеи аилкаараҿы ишьаҿа ҿыцны иԥхьаӡоуп<ref name=":28">''Еремеев А. Ф.'' Происхождение искусства. — {{М.}}, 1970. — С. 272.</ref>. [[Аладатәи Африкаҿы]]<ref name="автоссылка2">Radford, Tim. «[http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html World’s Oldest Jewellery Found in Cave] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20040518204004/http://education.guardian.co.uk/higher/artsandhumanities/story/0,12241,1193237,00.html |date=2004-05-18 }}». ''Guardian Unlimited'', April 16, 2004. Retrieved on January 18, 2008.</ref> иԥшаау амыдаӷьцәақәа ирылху ахәдахаҵа реиԥш иҟоу ижәытәӡатәиу аҟазаратә рҿиамҭақәа [[ҳера ҟалаанӡа 75 нызқь шықәса ма инареиҳаны иаҵанакуеит]] (шәахә.: [[Бломбос Аҳаԥы]]). Ахаҳәаамҭазы аҟазара аарԥшын аԥхьаӡатәи ақьабзқәа, амузыка, акәашарақәа, ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, агеоглифқәа — адгьыл аҿы ианҵоу асахьақәа, адендрографқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аҳаԥытә ҿыханҵа, ахаҳәтә сахьақәа, [[апетроглифқәа]], аскульптура рыла.
Шьоукы авторцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, аҟазара ахы ыҵнахуеит ацәажәара ҟалаанӡатәи аамҭазы, информациа аиагареи, адкылареи, иара убасгьы информациа агәынкылараҿы аҵәахреи рдыррақәа ирыдҳәаланы <ref name="bre3">Breskin, Vladimir.[http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 Triad: Method for Studying the Core of the Semiotic Parity of Language and Art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120112034122/http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=1551315 |date=2012-01-12 }} ''Signs'', Vol.3, pp.1-28, 2010.</ref>.
=== Аԥхьаӡатәи аҟазара ===
{{main|Аԥхьаӡатәи аҟазара}}
''Аԥхьаӡатәи аҟазара, аҭоурых ҟалаанӡатәи аҟазара'' — аԥхьаӡатәи [[ауаажәларра]] епоха аҟазара.
Уи аарԥшын аԥхьаӡатәи [[амузыка]], [[акәашарақәа]], [[ашәақәа]], [[ақьабзқәа]], иара убас агеоглифқәа - адгьыл ақәыԥшылараҿы ианҵоу асахьақәа, адендроглифқәа — аҵлақәа рцәа иану асахьақәа, аԥстәқәа рцәа иану асахьақәа, аԥштәы змоу апигментқәеи еиуеиԥшым аԥсабаратә маҭәарқәеи рыцхыраарала ацәеижь еиуеиԥшым арԥшӡагақәа, иаҳҳәап иахьагьы еицырдыруа аимхәыцқәа рыла.
Аԥхьаӡатәи аҟазара иалнакаауеит анаҩстәи афункциақәа [[рсинкретизм]]: амагиатә, арҵаратә, акоммуникатив-цәажәаратә. Асахьаркыратә ҟазара ацәырҵра ихадоу амодельс иԥхьаӡоуп «агыгшәыг аԥсабаратә макет»<ref name="автоссылка3">Ранние формы искусства: Сборник статей. — {{М.}}: Искусство, 1972.</ref><ref name=":29">''Столяр А. Д.'' Происхождение изобразительного искусства. — {{М.}}: Искусство, 1985.</ref>. Аԥхьаӡатәи арҿиара акоммуникативтә утилитарра, аестетикатә аспект аҿиашьа инавыргыланы, ажәларқәа зегьы ркультура аполиграфиа ҟалаанӡатәи [[афольклорпериод]] аҿы ибзианы иубоит.
=== Аҟазара антикатә дунеи аҿы ===
[[Афаил:Pompeii-couple.jpg|thumb|right|150px|Ачаӡҩы Теренциа Неони иԥҳәыси рпатреҭ. Помпеи (Теренциа Неон Иҩны, VII, 2, 6). Inv. No. 9058. Неаполь, Амилаҭтә археологиатә музеи]]
Уахә. иара убас [[Хеттаа]], [[Ажәытәӡатәи Мысра Аҟазара]], [[Егеитәи ацивилизациа]], [[Ажәытә Бырзентәыла Аҟазара]], [[Аеллинизм]], [[Етруссктәи аҟазара]], [[Аскифцәа]], [[Урарту Аҟазара]]
Ҳаамҭазтәи аилкаарала аҟазара ауасхыр ажәытә цивилизациақәа азышьҭарҵеит: [[мысратәи]], [[месопотамиатәи]], [[аџьамтә]], [[индиатәи]], [[акитаитәи]], [[абырзен]], [[римтәи]], иара убас [[аравиатәи]] ([[ажәытә Иемени]] [[Оман|Омани]]) уҳәа егьырҭгьы. Зыӡбахә ааҳгаз заатәи ацивилизациақәа рцентрқәа аҟазараҿы иалукааша рхатә стиль аԥырҵеит. Уи ашәышықәсақәа ахнагеит, ихьшәоу акультурақәа анырра дугьы рнаҭон. Иара убас дара роуп асахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа раԥхьатәи ахҳәаа аанзыжьызгьы. Иаҳҳәап, ажәытә бырзен ҟазаҩцәа ауаҩы ицәеижь аарԥшраҿы егьырҭ акыр иреиӷьхеит, дара ирдыруан ажьышәақәа, артәашьа, ииашоу аизышәарақәа, ацәаҩа аԥшӡара раарԥшра.
=== Аҟазара абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы ===
: ''Уахә. иара убас'' [[Каролингтәи Ренессанс]]
[[Афаил:Tugra Mahmuds II.gif|thumb|left|Араб каллиграфиа ала иҟаҵоу [[ҭырқәтәылатәи]] асулҭан [[Маҳмуд II]] [[итугра]]. Аиҭага: Маҳмуд-хан, Абдул-Ҳамид иԥа, наӡаӡа аиааира згаз]]
[[Афаил:Angel khitrovo.jpg|мини|Амаалықь [[Евангелия Хитрово]] аҟнытә. Андреи Рублиов, XIV ашәышықәса Анҵәамҭеи XV ашәышықәса алагамҭеи]]
[[Авизантиатә ҟазареи]] мраҭашәаратәи [[абжьарашәышықәсазтәи]] [[аготикеи]], адоуҳатә ҵабыргқәеи абиблиатә сиужетқәеи раарԥшра шьаҭас ирыман. Аҿыханҵеи амозаикеи рыхьтәы фон ала аҟазаҩцәа рҽазыршәон иреиҳаӡоу адунеи идгьылтәым адура аарԥшра, иара убасгьы ауаҩытәыҩсатә фигурақәа иҟьаԥсу, аидеализациа зызуу аформақәа рыла иаадырԥшуан.
[[Афаил:Chen hongshou selfportrait,1635.jpg|thumb|right|150px|Чен Хоншоу, автопортреҭ, 1635 ш., Аминақәа раамҭа]]
Мрагыларахь, [[аԥсылман]] тәылақәа рҿы иҟан агәаанагара, ауаҩы исахьа аҭыхра ҟаломызт ҳәа, уи [[аидол]] аԥҵара иаҟарартәуан. Уи иахҟьаны, асахьаркыратә ҟазара еиҳарак архитектура, аџьоуҳар, арыԥшьшьара, [[акаллиграфиа]], ахьиратә ус уҳәа адекоративтәи ахархәаратәи ҟазара хкқәа ракәын (шәахә.[[Аԥсылман ҟазара]]) иадырҳәалон. Индиеи Тибети аҟазара адинхаҵаратә кәашареи аскульптуреи ракәын изызкыз. Аҿыханҵа урҭ ирҿыԥшуан аԥштәы лашақәеи, ииашоу ацәаарақәеи шьаҭас иҟаҵаны. Китаи еиуеиԥшы аҟазара хкқәа ҿион: ахаҳә аҭаԥҟара, аџьазтә скульптура, акерамика (аимператор Цинь еицырдыруа атерракотатә иргьы налаҵаны), апоезиа, акаллиграфиа, амузыка, аҿыханҵа, адрама, афантастика уб. егь. Китаитәи аҟазара астиль епохак инаркны епоханӡа аҽаԥсахуан, традициалагьы напхгара зуа адинастиа ахьӡ ахуп. Иаҳҳәап, Тан аепоха иаҵанакуа иҵаӷоу, амонохромтә ҟазшьа змоу аҿыханҵа, иссиру апеизаж аанарԥшуеит. Мин аепохаан, ижәпаз ашәыга ԥсылақәеи ажанртә композициақәеи модан. Аҟазараҿы аиапониатә стильқәа иара убасгьы аҭыԥантәи аимператортә династиақәа рыхьӡ ахуп, рҿыханҵеи ркаллиграфиеи рҿы аимадареи аинырреи ибзианы иубоит. XVII ашәышықәса инаркны араҟа иара убас амҿы агравиурагьы рылаҵәеит.
=== Аиҭарҿиара инаркны иахьатәи аамҭанӡа ===
Мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аматериалтә дунеии, агуманизми раинтерес еиҭа ицәырнагеит. Уи иахҟьаны аҟазарагьы аҽаԥсахит: аҿыханҵаҿы аперспектива (аҵаулара) цәырҵит, ауаҩытәыҩсатә фигурақәа ирцәыӡыз ацәеижь роуит. [[Аҵаралашара аепохаан]], асахьаҭыхыҩцәа рҽазыршәон адунеи цәала-жьылеи, хшыҩлеи аҳәаақәҵара арбара. Усҟан ауаа Адунеи иуадаҩыз сааҭтә механизмны ирбон. Иара убри аамҭазы арҿиаҩцәа рҽазыршәон ршәышықәса иақәшәоз ареволиуциатә идеиақәа раарԥшра. Убас [[Уилиам Блеик]], [[Ниутон]] ипортреҭ анцәахшатә геометр ахаҿсахьала иҭихит. [[Жак-Луи Давид]] иакәзар, ибаҩхатәра аполитикатә пропаганда амаҵзура иазикит. [[Аромантизм]] аепоха иаҵанакуа асахьаҭыхыҩцәа [[Гиоте]] ипоемақәа рыла ргәы шьҭыхуа, ауаҩы ихаҭареи уи ицәанырратә ганқәеи раарԥшра иашьҭан. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[академизм]], [[асимволизм]], [[аимпрессионизм]], [[афовизм]] реиԥш иҟоу асахьаркыратә стильқәа жәпакы цәырҵит.
Аха арҭ аҩ-хырхарҭак раамҭа кьаҿын. Ицәырҵуа иалагаз [[Еинштеин]]<ref name=":58">Turney, Jon. «[http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html Does time fly?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20060215163657/http://books.guardian.co.uk/review/story/0,,1035752,00.html |date=2006-02-15 }}». ''The Guardian'', September 6, 2003. Retrieved on January 18, 2007.</ref> изыҟашьаратә теориа ҿыци иара убас [[Фреид]]<ref name=":59">«[http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html Contradictions of the Enlightenment: Darwin, Freud, Einstein and modern art] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110406114209/http://www.fordham.edu/halsall/mod/modsbook36.html |date=2011-04-06 }}». [[Fordham University]]. Retrieved on January 18, 2008.</ref> игәынхәҵысҭа еилкаарақәа рнаҩсангьы, уаанӡатәи ахырхартақәа рыпроцесс анҵәара иарццакит ҳәа иԥхьаӡоуп ҩ-дунеитәи аибашьрақәа ирылҵшәаны иҿио иалагаз атехнологиақәа. XX ашәышықәсазы аҟазара аҭоурых асахьаркыратә лшарақәеи аԥшӡара астандарт ҿыцқәеи еснагь рыԥшаара иашьҭан, дара зегьы уаанӡатәи аилкаарақәа ирҿагылон. [[Аимпрессионизм]], [[Фовизм|афовизм]], [[Експрессионизм|аекспрессионизм]], [[Кубизм|акубизм]], [[Дадаизм|ададаизм]], [[Сиурреализм|асиурреализм]] уҳәа убас егьырҭ ахырхарҭақәа рнормақәа рыԥҵаҩцәа ирхаанымхеит. Изызҳауа [[аглобализациа]] акультурақәа реилаҵәареи реинырреи рахь инанагеит. Убас [[Матиссеи]] [[Пабло Пикассои]] рырҿиара анырра ду ҟанаҵеит африкатәи аҟазара, иапониатәи агравиурақәа (мраҭашәаратәи [[Ренессанс]] аныррала ицәырҵыз) аимпрессионистцәа рзы ргәы шьҭызхуа акакәны иҟан. Иара убас мраҭашәаратәи [[акоммунизми]] [[апостмодернизми]] ридеиақәа аҟазара крызҵазкуа анырра дуӡӡа арҭеит.
Амодернизм иамаз анорма џьбара акульти, идеалисттә ҵабырг аԥшаареи ирыбзоураны, XX ашә.аҩбатәи азбжазы иара ахаҭа иахьзымнаӡо атәы аилкаарахь икылсит. Ахәшьарақәа [[реизыҟашьазаара]] ԥсра-зқәым фактны ирыдыркылеит. Ари ахҭыс [[ҳаамҭазтәи аҟазара]] аепохеи [[апостмодерн акритикеи]] рпериод хацнаркит. Аха иара убас ари апериод [[аҟазара аҵыхәтәа]] ԥҵәар алшоит ҳәа аимак-аиҿак цәырнагеит. Адунеизегьтәи акультуреи аҭоурыхи реиԥш, аҟазара иара убас аиҿырԥшратәи, ииасуа категориақәаны иԥхьаӡахо иалагеит, урҭ ирониала ирызнеиуан. Убри аан арегионалтә культурақәа рҳәаақәа иӡуа иалагеит, уи азеиԥш аглобалтә культура иахәҭакны иазхәыцуа иалагеит.
== Аклассификациа иазку аимак-аиҿак ==
[[Афаил:Duchamp Fountaine.jpg|мини|[[Марсель Диушан Иӡыршә]], 1917 шықәса]]
[[Афаил:Honoré Daumier 026.jpg|thumb|[[Оноре Домье]] атеатр аазырԥшуа иҭыхымҭа]]
[[Афаил:Adams The Tetons and the Snake River.jpg|thumb|[[Енсел Адамс]] ифотосахьа- Ашьхеибаркыра «Титон Ду» Гранд-Титон амилаҭтә парк аҿы иҟоу Снеик аӡиаси (Ваиоминг, Еиду Америкатәи аштатқәа)]]
Иарбанзаалак акы аҟазара ҳәа ахьӡ аҭара иадҳәаланы ицәырҵуа аимакқәа - аҟазара иазку аклассификациатә еимакқәа ҳәа ирышьҭоуп. 20-тәи ашәышықәсазы аклассификациатә еимакқәа рахь иаҵанакуан [[акубистцәеи]] [[аимпрессионистцәеи]] рсахьақәа, Диушан Иӡыршә, акиноиндустриа, абанкнотақәа реиқәырҽаҽарақәа, [[аконцептуалтә ҟазара]], авидеохәмаррақәа<ref name=":32">Deborah Solomon (14 декабря 2003), ''2003: the 3rd Annual Year in Ideas: Video Game Art'', New York Times Magazine Section</ref>.
Афилософ Девид Новиц излашьақәирӷәӷәо ала, аҟазара аҳәаақәҵара иадҳәалоу аиқәшаҳаҭымхара шамахамзар апроблема ашьаҭагьы иалаӡам. Еиҳаракгьы, ауаа руаажәларратә ԥсҭазаарахь иаларгало раинтиресқәеи, ргәазыҳәара дуқәеи роуп аҟазара иадҳәалоу аклассификациатә еимакқәа рӷьырак шьаҭас ирымоу. Новиц иажәақәа рыла, аклассификациатә еимакқәа атеориа мацара акәымкәа, еиҳарак ауаажәларра рзеиԥш хәшьарақәеи раԥхьаҟатәи рыҿиареи роуп изызку. Иаҳҳәап, британиатәи агазеҭ [[Daily Mail]] [[Дамиен Херст|Дамиен Херсти Треиси Емини]] русумҭақәа акритика азнауит, иагьышьақәнарӷәӷәеит «зқьышықәса рыҩныҵҟа аҟазара ацивилизациатә мчы дуқәа ируакын ҳәа. Иахьатәи ҳаамҭазы, аусумҭақәа ирҵәу ауасақәеи иҟьашьу аиарҭақәеи, зегьы ҳварварцәаны ҳҟарҵар алшоит" - ҳәа иақәмақаруеит. Акритикцәа аҟазара атеориа ҭҵаарадыррала аилкаара рҽазыршәаӡом, аха Хиорсти Емини русумҭақәа зыԥсоу атәы иаартны агәыҩбара арҭоит<ref name=":33">Painter, Colin (2002), ''Contemporary Art and the Home'', Berg Publishers, с.12, ISBN 1-85973-661-0</ref>. 1998 шықәса рзы [[Артур Данте]] ахшыҩзцаратә аексперимент рыдигалеит, уи иаанарԥшуеит: «артефакт ҟазаратә рҿиамҭак аҳасабала астатус акультура иаднагало аидеиақәа рҟынтәоуп ишцәырҵуа, иара иамоу ацәеижьтә ма ианыруа аҟазшьақәеи рҟынтәи акәымкәа. Абасала, акультуратә интерпретациа (аҟазара атеориа ахкы) асахьаркыратә аобиект иҳәаақәызҵо факторуп»<ref name=":34">Dutton, Denis (1998), Michael Kelly, ed., ''Tribal Art'', '''Encyclopedia of Aesthetics''', New York: Oxford University Press,</ref><ref name=":35">Danto, Arthur (1988), Susan Vogel, ed., ''Artifact and Art'', New York</ref>.
[[Аҟазара аҿагылара]] атрадициатә ҟазара аоппозициа аҳасабала уи аҵакқәа ашәара иҭанаргылоит<ref name=":0">«„[https://web.archive.org/web/20090910173718/https://www.tate.org.uk/collections/glossary/definition.jsp?entryId=571 Glossary: Anti-art]“», [[Британская галерея Тейт|Тейт]]</ref>. Ари атермин ададаизм иадҳәалоуп. Уи авторс дыԥхьаӡоуп [[Марсель Диушан]]<ref name=":0" />, Актәи адунеизегьтәи аибашьра иалагаанӡа [[реди-меидқәа]] анаԥиҵоз<ref name=":0" />.
== Аҟазареи акритикеи ==
{{Main|Асахьаркыратә критика}}
Аҟазареи [[аҟазараҭҵаареи]] асахьаркыратә критикеи реизыҟазаашьа аҵыхәтәантәи ҩышә шықәса рыҩнуҵҟа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон. Иҟоуп уи аҩыза агәаанагара, иаҳҳәап, акритика иҿиацыԥхьаӡа, асахьаҭыхҩы икульт [[атрансценденттә]] позициа ацәыӡуеит ҳәа - аҵабырг аиллиузиала аҽаԥсахуеит, асахьаҭыхҩы иус аиҭашьақәыргылара аҭахуп ҳәа. Аҟазара акритиказы, автор уеизгьы-уеизгьы иҩымҭала ииҳәарц ииҭахыз аилкааразы исубстратуп, убри аҟнытә лассы-лассы акритика [[апаразитизм]] азы ахара адырҵоит. Убри аамҭазы, акритикцәа [[ӡыргаратә]] агентцәақәак раҳасабала иқәгылоит, аҩымҭақәа рсахьаркыратә хаҿсахьа аԥырҵоит, епохақәак раан урҭ асахьаркыратә рҿиамҭақәа иҟоу [[аидеологиатә]] хырхарҭа иадырҳәалоит<ref name=":36">{{Cite web |url=http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |title=Олеся Туркина, Виктор Мазин — История и критика |access-date=2009-02-17 |archive-date=2008-06-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080622115321/http://xz.gif.ru/numbers/48-49/istoriya-kritika/ |url-status=live }}</ref>.
=== Аҟазара атеориақәа ===
[[Афаил:Joseph Mallord William Turner 012.jpg|thumb|200px|right|«Амцакра апарламент ахыбраҿы» [[Тернер, Џьозеф Маллорд Уилиам]], 1834 ш.]]
Антикатә аамҭа инаркны аҟазара [[афилософиа]] апрактика аҳасабала аҭҵаара иамаҭәарын. [[XIX ашәышықәсазы]] аҟазара еиҳарак [[аҵабырги]] [[аԥшӡареи]] реинырра иалҵшәаны иахәаԥшуан. Иаҳҳәап, аестетика атеоретик [[Џьон Рескин]], [[Тиорнер]] ирҿиара анализ азуа иазгәеиҭон, аҟазара ҵакыс иамоу асахьаркыратә методқәа рыла, аԥсабара иалоу аезотерикатә ҵабырг азнеира аԥҵароуп ҳәа<ref name=":37">«…идти в природу во всем одиночестве своего сердца, ничего в ней не отвергая, ничего не выбирая, и ничего не презирая, и веря, что все в ней хорошо и правильно, и радуясь всякой открывшейся истине.» [[Джон Рёскин]]. «Современные художники», том I, 1843 г.</ref>.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[амодернизм]] анцәырҵ, аҟазара<ref name=":38">Griselda Pollock, ''Differencing the Canon''. Routledge, London & N.Y.,1999. ISBN 0-415-06700-6</ref> иааннакыло аҭыԥ азы агәаанагарақәа инагӡаны, иаалырҟьаны рҽырыԥсахит. Убри аҩызаҵәҟьа ҟалеит [[XX ашә.]] анҵәамҭазгьы, [[апостмодернизм]] аидеиа анцәырҵ. [[Клемент Гринберг]] 1960 ш. рзы иҭыҵыз истатиа «Амодернисттә ҿыханҵа» аҟны, ҳаамҭазтәи аҟазара «иара ахатәы методқәа рыла иалкаау адисциплина акритика азнауеит»<ref name="Frascina">Modern Art and Modernism: A Critical Anthology. ed. Francis Frascina and Charles Harrison, 1982.</ref> ҳәа иҳәаақәиҵеит. Гринберг ари азнеишьа [[абстракттә експрессионизм]] аҿы ихы иаирхәеит, иара убас имариоу (аиллиузиақәа рыда) абстракттә ҿыханҵа аилыркаареи ашьақәырӷәӷәареи рзы иааирԥшит.
[[Ареалисттә]], [[анатуралисттә]] ҟазара асахьаркыратә маҭәахә афактуреи атехникатә знеишьақәеи аҵәахуазар, амодернизм убри аамҭазы асахьаркыратә метод ахы иархәаны арҭ атехникақәа иазхьанарԥшуеит. Уаанӡатәи асахьаҭыхыҩцәа аҿыханҵа аԥкрақәа (асахьа аҟьаԥсра, архиашьа, ашәыга афактура) рҿы аԥынгылақәа рбон, убри азы маӡала акәын аус шрыцыруаз. Амодернизм акәзар, ари азнеишьа даҽакала иаԥсахуеит, автор иаартны иарбоу аԥкрақәа ааирԥшуеит.
Гринберг инаишьҭарххны ари атема аҿиара рнапы алакыз егьырҭ аҟазаратә ҭҵааҩцәагьы алукаар ҟалоит: [[Маикл Фрид]], [[Т.Џь. Кларк]], [[Р. Краусс]], [[Л. Ночлин]] иара убас [[Г. Поллок]]. Гринберг ихаҭа иаамҭазтәи асахьаҭыхыҩцәа иалкаау ргәыԥ мацара атәы шиҩуазгьы, иидеиақәа XX ашәышықәса аҩбатәи азбжеи [[XXI ашәышықәса]] алагамҭеи рзы аҟазара афилософиа анаҩ аҿиараҿы акыр анырра ҟанаҵеит.
[[Енди Уорхол]] иеиԥш иҟоу [[апоп-арт]] асахьаҭыхыҩцәа еицырдыруа, ауаажәларраҿы апату роуа иҟалеит рметот ҷыда иабзоураны. Урҭ [[еицырдыруа акультуреи]] [[аҟазара адунеии]] рдыргақәа маӡала акритика рзуны рырҿиамҭақәа рахь ииаргон. 1980-тәи, 1990-тәи, 2000-тәи ашықәсқәа рзы арадикалтә сахьаҭыхыҩцәақәак ԥхьаҟа ицеит. Уаанӡа «иҳараку аҟазара » мацара ҳәа иԥхьаӡаз ахатәкритикатә метод асахьа хкқәа зегьы рҟны рхы иадырхәо иалагеит: амаҭәа адизаин, акомиксқәа, афишақәа, апорнографиагьы уахь иналаҵаны…
=== Аҟазара ахықәкқәа ===
Атеоретикцәа еснагь аҟазара цәырҵрак аҳасабала иазнеиуан, уи иалкаау аконцепциа аҟны афункциеи, аҟазшьақәеи зеиԥшроу еиԥш. Аха уи иаанагаӡом аҟазара ахықәкқәа еилкаамкәа иаанхоит ҳәа, избанзар еиуеиԥшым аҟазаратә рҿиамҭақәа раԥҵаразы еснагь амзызқәа ыҟан, иара убас урҭ реилыркаарақәагьы рацәан. Ҵаҟа иаагоуп аҟазара афункциақәак, урҭ еихшоуп ҩ-гәыԥкны: амотивациа змоуи, амотивациа змами ҳәа.
==== Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ====
Амотивациа змам аҟазара афункциақәа ҳәа иԥхьаӡоуп ауаҩы иԥсабара иахәҭаку функциақәоуп. Урҭ арҿиаҩы ихаҭара иадҳәалаӡам, мамзаргьы даҽа тәым хықәкык амаҵ ауӡом, иаҳҳәап, аутилитартә хықәкы. Абри аганахьала аҟазареи арҿиара ахаҭеи ауаҩытәыҩса иԥсабара иарҿиеит. [[Homo sapiens]] ада даҽа ԥсы зхоу хкык аҟазара аԥнаҵомызт. Убри аҟнытә уи еснагь имариоу апрактикатә хәарҭа аҳәаақәа ирҭыҵуеит.
# ''Агармониеи, аҭышәынтәалареи, аритми рфундаменталтә уаҩытәыҩсатә [[инстинкт]].'' Ари аҩаӡараҿы аҟазара маҭәарк ма усхк акәымкәа, зыхә ҳараку аԥшӡара ҩнуҵҟала аԥшаара аҳасабала иқәгылоит, апрактикатә хәарҭа иазхьамԥшкәа.
«Аиҿырԥшра (аимитациа)- ауаҩы иԥсабара иалоу аинстинктқәа ируакуп. Анаҩс, иҟоуп агармониеи аритми ринстинкт, иара убас аишьашәалара, уи аҟны ҷыдала аритм ацәанырра аарԥшуп. Ари аԥсабаратә ҳамҭа шьаҭас иаҭаны, ауаҩы апоезиахь ихы азнархоит, убас еиҳа-еиҳа имаҷу аимпровизациақәа рҟынтәи ииашоу аҟазара ду ахь днаӡоит». - [[Аристотель]].
# ''Амаӡа ацәанырра.'' Аҟазара - ари Адунеии ҳареи ҳаимадара анырразы иҟоу цҳауп. Ари лассы-лассы узқәымгәыӷуа цәанырроуп, иара убас уи цәырҵуеит аҟазаратә рҿиамҭа анаҳбо, амузыка, ма ажәеинраалақәа ҳанырзыӡырҩуа.
«Зегь реиҳа иссиру, аԥсҭазаараҿы иԥаҳшәар зылшо - амаӡоуп. Уи иарбан ҟазараҵәҟьазаалак, ма ҭҵаарадырразаалак иахыҵхырҭоуп». - [[Альберт Еинштеин.]]
# ''Асахьаркыратә хәыцра''. Аҟазара иажәалатәым азнеишьала, асахьаркыратә хәыцра ҳәаада ахархәара алшара унаҭоит. Ажәақәа цәаҳәа-цәаҳәала еишьҭагылоит, урҭ зегьы иалкаау аҵакқәа рымоуп. Аҟазара акәзар, ҳәаа змам аформақәеи, асимволқәеи, аидеиақәеи унаҭоит. Урҭ рҵакқәа еиуеиԥшымкәа иҳәаақәҵахар алшоит.
«Иупитер иуарбажә - аҟазаратә рҿиамҭа ҿырԥштәык аҳасабала иаагозар, уи баша алогикатә (аестетикатә) атрибут еиԥш, адунеи ашареи амҽхаки ирсимволӡам. Уи асахьаркыратә хәыцра аԥырразы амч ду унаҭоит, егьырҭ еиԥшу ахаҿсахьақәа ирҿшаҳрԥшыртә иҟанаҵоит. Уи иарбан ажәазаалак, ма ихиоу идеиазаалак еиҳа ахәыцра ҿыцқәа ахылҵуеит. Ари ахаҿсахьа аестетикатә идеиа иаабац ахшыҩ аасҭа иҳаракуп. Уи алогикатә еилкаарақәа аԥсахуеит, аха ахшыҩ аԥсы аханаҵоит, ауаҩы илаԥш иҵамшәо ахаҿсахьақәа ҵыхәаԥҵәара змам рԥеиԥш ҳзаанартуеит». - Иммануил Кант.
# ''Ҳәаа змам ахаҿқәа рахь ааԥхьара.'' Аҟазара иабзоураны автор алшара имоуп ихы дақәиҭны, ма иҭахы-иҭахым адунеи адҵаалара. Авторцәақәак идырны рырҿиамҭақәа аҭыԥ уадаҩқәа рҟны иаанрыжьуеит, иаҳҳәап, ашьха ақәцәақәа рҟны. Ари азнеишьа, иалкаау ауаа мацара рахь акәымкәа, адунеи зегьы иааидкылана иазхьаԥшуеит.
#''Аритуалтәи асимволтә функциақәеи.'' Акультура жәпақәа рҿы иԥшӡоу аритуалқәеи, ақәгыларақәеи, акәашарақәеи ахҭысқәак рырԥшӡара иасимволуп. Дара рхаҭақәа абжьааԥны апрактикатә хықәкқәа ирышьҭаӡам, аха антропологцәа ирдыруеит урҭ амилаҭтә традициақәа рҵакқәа зеиԥшроу. Атрадициақәа абиԥарақәа жәпакы рыҩнуҵҟа ишьақәгылон, аханатәгьы урҭ акосмостә ҵак ду рыман, аха анаҩс урҭ уаҳа аӡәгьы игәалаиршәомызт.
«Аҭоурых ҟалаанӡатәи абахә сахьақәеи ажәытә обиектқәеи лассы-лассы апрактикатә хәарҭа рымаӡам. Уи иахҟьаны урҭ абжьааԥны адекоративтә, аритуалтә, ма асимволтә ҟазшьа рымоуп ҳәа ирышьҭоуп. Ас еиԥш иҟоу аобиектқәа ҭызҵаауа аҵарауаа реиҳараҩык, атермин «аҟазара» ахархәара агха дуқәа ахылҿиаар шалшо атәы ибзианы ирдыруеит» - Сильва Томаскова.
Аҟазареи акультуратә беиарақәа раԥҵареи ирыдҳәаланы даҽа хәаԥшышьакгьы ыҟоуп. Ари агәаанагара излаҳәо ала, арҿиара - ари иузымдырӡакәаны ицәырҵуа [[ацәеижьтә еилыԥшаара]] [[аиҽырбара]] аҳасабала аарԥшроуп. Иарбоу атеориа ҩ-фактк марианы иҳаилнаркаауеит. Актәи, аҟазара аусзуҩцәа рыбжьара абриаҟара ахацәа зыҟоу. Аҩбатәи, ауаҩы иԥсҭазаараҿы [[иреиҳау]] [[Арҿиаратә активра апериоди|арҿиаратә периоди]] [[исексуалтә активреи]] зеиқәшәо атәы<ref name=":39">''[[Миллер, Джеффри|Miller, G. F.]]''[http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }}//The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.</ref><ref name=":40">[http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 Stoyo Karamihalev. Why Creativity is Sexy: A Review of the Evidence of Sexual Selection for Creative Abilities in Humans] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200205160129/http://jeps.efpsa.org/article/download/jeps.bb/91 |date=2020-02-05 }}// Journal of European Psychology Students. — 2013. — No. 4. — pp. 78—86.</ref>.
==== Аҟазара амотивациа змоу афункциақәа ====
Автор аҩымҭа аус анадиуло иҿаԥхьа хықәкқәак ықәиргылоит. Аԥхьаҟа ас еиԥш иҟоу ахықәкқәа амотивациа змоу ҳәа ирышьҭоуп. Ари иарбанзаалак аполитикатә хықәкы, асоциалтә ҭагылазаашьа ахҳәаа аҟаҵара, агәалаҟазаареи аемоциақәеи раԥҵара, апсихологиатә нырра, акы аилиустрациа азура, аалыҵ аӡыргара мамзаргьы баша ажәахә ашьҭра уҳәа акәзар алшоит.
#: 1. ''Акоммуникациа ахархәага.'' Имариаӡоу аформала аҟазара акоммуникациа ахархәагоуп. Егьырҭ акоммуникациа азнеишьақәа реиҳарак реиԥш, уигьы аинформациа ауаа рыҭара гәҭакыс иамоуп. Иаҳҳәап, аҭҵаарадырратә иллиустрациа- аинформациа аиагаразы иҟоу ҟазаратә формоуп. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Ас еиԥш иҟоу даҽа ҿырԥштәык иреиуоуп агеографиатә хсаалагақәа. Аха ацҳамҭқәа рҵакы хымԥада ҭҵаарадыррала иҟамлар ҟалоит. Аҟазара иалнаршоит аобиективтә информациа адагьы аемоциақәа, агәалаҟазаара, ацәаныррақәа раарԥшра.
#: «Аҟазара — ари акоммуникациазы рхы иадырхәо асимволтә ҵакы змоу артефактқәеи, ма асахьақәеи реизакроуп»<ref name=":41">Steve Mithen. The Prehistory of the Mind: The Cognitive Origins of Art, Religion and Science. 1999</ref>. — Стив Митен.
#: 2. ''Аҟазара гәырҿыхгак аҳасабала.'' Аҟазара еиҳарак хықәкыс иамоу - ауаҩы игәалаҟазаареи ицәаныррақәеи раԥҵароуп. Уи ауаҩы ицхраауеит аамҭа ибзианы ахыгара, иԥсы ашьара. Лассы-лассы ари ахықәкы азы амультфильмқәеи авидеохәмаррақәеи аԥырҵоит.
#: 3. ''[[Авангард]], аполитикатә еиҭакрақәа узы аҟазара.'' XX ашәышықәса алагамҭазы аҟазара ҳәаақәызҵо ахықәкқәа ируакын аполитикатә еиҭакрақәа апровокациа рзызуа аҩымҭақәа раԥҵара. Ари ахықәкы азы ицәырҵыз ахырхарҭақәа — [[дадаизм]], [[асиурреализм]], аурыс [[конструктивизм]], [[абстракттә експрессионизм]] — еидкыланы [[авангард]] ҳәа ирышьҭоуп.
#: «Ареализм зырҿыхыз апозитивизм Ацқьа Фома Аквински инаиркны Анатоли Франс иҟынӡа, сгәы иаанагоит интеллектуалтә ма аморалтә прогресск иаӷоуп ҳәа. Уи сара даара исцәымӷуп, избанзар уи аҟыбаҩдареи, ацәымӷреи, аҽырԥагьареи рыла ишьақәгылоуп. Ареализм амшалоуп изцәырҵуа аҵакы змам ашәҟәқәеи ицәаԥҽыгоу апиесақәеи. Иара иааҟәымҵӡакәа агазеҭқәа рҟынтәи амч аиуеит. Уи ауаа зегь реиҳа ргьама бааԥс иаҿагәыбзыӷуеит. Уи алагьы ареализм аҭҵаарадырреи аҟазареи иахыччоит; ари аҩыза амариа - игаӡароуп, ала аԥсҭазаара иеиԥшуп»<ref name=":42">Andre Breton, Surrealist Manifesto (1924)</ref>.— [[Андре Бретон]] ([[сюрреализм|асюрреализм]]).
#: 4. ''Апсихотерапиазы аҟазара.'' Апсихологцәеи апсихотерапевтцәеи аҟазара рхы иадырхәар рылшоит апрофилактикатә ма ахәшәтәратә хықәкқәа рзы. Ауаҩы иусура анализ шьаҭас измоу атехника ҷыда, апациент иԥсихикатәи иемоциатәи ҭагылазаашьа адиагностика аҟаҵаразы ахархәара аиур залшо еиԥш, еиҳа иҭышәынтәалоу иҩныҵҟатәи аҭагылазаашьа анагӡареи рзгьы рхы иадырхәоит. Араҟа хықәкы хадас иҟоу адиагноз ақәыргылара акәӡам, ауаҩы иԥсихика агәабзиара аиӷьтәроуп. [[Амедитативтә ҿыханҵа]] арт-терапиа хкы ҷыданы иԥхьаӡоуп. Уи апсихотерапиеи, ахдырреи, ахаҭаратә еизҳареи рышьаҭақәа зегьы еиднакылоит.
#: 5. ''Асоциалтә ҿагылареи, ишьақәгылоу аиҿкаареи/ма анархиеи рхырбгалареи рзы аҟазара.'' Аҟазара аҿагылара аформа аҳасабала, иалкаау аполитикатә хықәкык амамзар ҟалоит. Уи хықәкыс иамоуп иҟоу арежим ма уи иадҳәалоу еиуеиԥшым аспектқәа акритика рзура. Аграффити егьырҭ стрит-арт хкқәеи аҩнқәа рыҭӡамцқәа, автобусқәа, адәыӷбақәа, ацҳақәа уҳәа алаԥшҳәааҿы иҟоу аҭыԥқәа рҿы ианырҵуа асахьақәеи аҩырақәеи роуп. Лассы-лассы уи аиҳабыра рҟынтә азин рмоукәа, зегь реиҳа иахьубарҭоу аҭыԥқәа рҿы иҟарҵоит. Убри азы аграффити азакәан еиланагоит, авандализм аформоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
#: «Аҟазара раԥхьа инаргыланы зегьы шыбзиоу атәы акәымкәа, ауаа рыԥсҭазаараҵәҟьа аанарԥшуазароуп. Уи азы иҟоуп аӡыргара. Иара акы аҭахуп, акы ааухәартә иҟанаҵоит, аԥаҵасара, аҽыӡәӡәара, аԥсшьара ацара уҳәа убас иҵегьы»<ref name=":43">Ударим культурой по беспределу! Деловая газета «Взгляд» № 24 (160) от 25 июня 2010 года http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120204114345/http://www.respublika-kaz.info/files/news/issue/0/92.pdf |date=2012-02-04 }}</ref>. — [[Буксиков, Серик]].
#: 6. ''Апропаганда ма акоммерциатә еизыҟазаашьақәа ралагаларазы аҟазара.'' Аҟазаратә рҿиамҭақәа лассы-лассы [[апропаганда]] ахықәкқәа рымаҵ ауеит, ауаа ргьамақәеи ргәалаҟазаарақәеи рыԥсахразы. Убас еиԥш аус ауеит иаарту [[аӡыргарагьы]]. Уи акоммерциатә аалыҵ аахәаҩ ибзианы дазнеирц азы ирылаирҵәоит. Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы арҿиаҩцәа хықәкыс ирымоуп аидеиа, ма амаҭәар ишазыҟоу ала ауаҩы иемоциақәеи иԥсихологиеи маӡала напхгара рыҭара<ref name=":44">[[Roland Barthes]], Mythologies</ref>.
Хыхь зыӡбахә аагоу аҟазара афункциақәа еиҿагылаӡом, урҭ аамҭакала ицәырҵыргьы ҟалоит. Иаҳҳәап, аҟазара агәырҿыхгаразы, лассы-лассы иҵәаху аалыҵ, афильм, ма авидеохәмаррақәа рӡыргара аҽамнадоит. [[Апостмодерн]] аепоха иаҵанакуа аҟазара аҟазшьа ҷыдақәа ируакуп (1970-тәи ашықәсқәа рышьҭахь) — аутилитарра, афункционалра, акоммерциатәра хықәкыс иамоу аизҳара. Убри аамҭазы зых иашьҭам аҟазара ма уи асимволтәи аритуалтә хықәкқәеи рҿы ахархәара еиҳа-еиҳа имаҷхоит.
==== Аҟазареи, асоциалтә еилазаашьеи, аҵакы амазаареи ====
[[Афаил:Chateau-de-versailles-cour.jpg|left|thumb|300px|Версаль: архитектор Луи ле Во акралтә хан аҩнуҵҟатәи ашҭа ааиртит [[акурдонер]] аԥҵаразы, анаҩс егьырҭ европатәи архитекторцәа аӡәырҩы акопиа ахырхит]]
Лассы-лассы аҟазара егьырҭ ауааԥсыра ирыцәтәыму, иалкаау асоциалтә ҿыгҳарақәа рытрибут ҳасабала иахәаԥшуеит. Абри аганахьала аҟазара иԥшӡоу, аха хәарҭара злам амаҭәарқәа раахәареи, амали, амалрҳареи ирыдырҳәалоит. Арҭ агәаанагарақәа рыдгылаҩцәа ҿырԥштәык аҳасабала иааргар рылшоит [[Версалтәи ахан]], мамзаргьы [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Ермитаж]]. Уаҟа Европа ибеиаӡаз амонархцәа еизыргеит аколлекциа дуқәа. Ас еиԥш иҟоу аколлекциақәа змазарц зылшо даара ибеиоу ауаа, аиҳабырақәа, ма аиҿкаарақәа роуп.
Акультурақәа жәпакы рҿы [[еиҿкаау]], зыхә ҳараку амаҭәарқәа, урҭ изтәу рсоциалтә статус иадыргоуп. Убри аамҭазы, 1793 шықәсазы афранцыз револиуциа ду аан даҽа ахырхарҭақәа ыҟан. Убас еицырдыруа [[Алувр]] ахан афранцыз аҳцәа ирхатәын. Аха нас ари ашықәс азы уи ажәлар зегьы рзы ашәқәа аадыртит, официалла иаарту музеины иҟалеит. Аҟазара иадҳәалоу ҳаамҭазтәи амузеиқәеи ахәыҷтәы ҵаратә программақәеи економикала иҿио атәылақәа реиҳарак ари аҿырԥшы иақәныҟәоит, зегьы рзы аҟазаратә рҿиамҭақәа рахь инеиртә аҭагылазаашьа ҟалоит. Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы лассы-лассы иуԥылоит амалуаа зхатәы коллекциақәа змоу амузеиқәа, аха анаҩс урҭ аҳәынҭқарра иарҭоит. Иаҳҳәап убас XIX ашәышықәсазы, арегионалтә аихамҩатә ҳа ахада Џьон Теилор Џьонстон иаԥиҵеит [[Аметрополитен амузеи (Ниу-Иорк)]]. Иара ихатә ҟазаратә рҿиамҭақәа реизга ауп ари амузеи шьаҭас иаиуз. Урыстәыла абри аҩыза ароль наигӡеит ҳаамҭазы [[Аҳәынҭқарратә Третиаковтәи агалереиа]] ҳәа изышьҭоу амузеи ашьаҭаркҩы аҭуџьар [[Павел Третиаков]]. Ус шакәугьы, ҳаамҭазы аҟазара аколлекциа ду амазаара ауаажәларраҿы амал дуи астатус ҳараки ирсимволны иаанхоит.
[[Афаил:BeuysAchberg78.jpg|thumb|right|250px|[[Иозеф Боис]], [[Аперформанс]] Досу - асоциалтә организм ахақәиҭтәра амҩаҿы дсахьаҭыхҩуп, 1978 ш.]]
Зны-зынла асахьаҭыхыҩцәа аҟазара ҷыда аԥҵара рҽазыршәоит. Уи имариоу маҭәарк, ма материалтә хәшьара змоу аҳасабала иузаахәом.1960-70-тәи ашықәсқәа рзы аибашьра ашьҭахьтәи анемец сахьаҭыхыҩцәа нагақәа ируаӡәкыз [[Иозеф Боис]] иҳәон «баша аобиект мацара акәымкәа, еиҳау ухаҿы иааугароуп»<ref name=":45">{{статья |заглавие=An Interview with Joseph Beuys |издание=[[Artforum|ArtForum]] |том=8 |номер=4 |страницы=45 |язык=en |автор=Sharp, Willoughby |месяц=12 |год=1969 |тип=magazine}}</ref> ҳәа. Уи иабзоураны ицәырҵит [[аперформанс]], [[авидео-арт]], [[аконцептуалтә ҟазара]] реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа. «Аидеиа акәша-мыкәша иҟоу адемократиатә мҩақәҵарақәа аҟазаратә рҿиамҭақәа товаруп ҳәа ирыԥхьаӡон. Арҭ аиҿцәажәарақәа 1960-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы, аестетикатә идеиа ҿыцқәа цәырнагоит, лымкаала алҵшәа ӷәӷәа ҟанаҵеит 1970-тәи ашықәсқәа рзы. Асахьаҭыхыҩцәа хыԥхьаӡара рацәала аконцептуалтә ҟазара алырхоит. Урҭ аҿыханҵеит аскульптурақәеи раԥҵара аперформанси егьырҭ [[акционисттә]] усқәеи рыла ирыԥсахит. Авторцәа хықәкыс ирыман аҟазаратә рҿиамҭақәа аобиеқт аҳасабала иҟоу агәаанагара аԥсахра»<ref name=":46">Rorimer, Anne: New Art in the 60s and 70s Redefining Reality, page 35. Thames and Hudson, 2001.</ref>.
Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рылҵшәа иаҳнарбит, ахырхарҭа ҿыцқәа аҟазара акоммерциализациа аҿаԥхьа ишымчыдоу. Ицәырҵо иалагеит [[акционисттә]] қәгыларақәа рвидеонҵамҭақәа зну DVD, аексклиузивтә [[перформансқәа]] рахь ааԥхьарақәа, иара убас аконцептуалистцәа рцәыргақәҵақәа рҿы иаанрыжьыз аобиектқәа. Аперформансқәа жәпакы иуадаҩу усны иҟалеит. Урҭ рҵакы ҵаула еилызкаауа аҵара змоу аинтеллектуалцәеи иреиҳаӡоу аелитеи роуп. Уаанӡа аелита ирдырган асахьақәеи аскульптурақәеи рымазаара, уажәы урҭ рсимвол ҿыцны иҟалеит аҟазара ахаҭа аилкаара. Аҟазара аҭоурыхи атеориеи рдырра даара иҳараку аҵарадырра аҩаӡара аҭахуп. Убри иахҟьаны аҟазара макьанагьы ауаажәларра иреиҳау акласс ишатәу иадырганы иаанхоит. «2000-тәи ашықәсқәа рзы инарҭбааны ирылаҵәаз DVD атехнологиа аамҭазы, асахьаҭыхыҩцәеи агалереиақәеи асахьақәа рыҭиреи ацәыргақәҵақәа рымҩаԥгареи рҟынтәи ахашәалахәы роуан. Авидео-компиутертә сахьақәа рыҭира ахылаԥшра рнапаҿы иааргеит, урҭ аколлекционерцәа рахь хыԥхьаӡарала имаҷны ирызнеиуан»<ref name=":47">Robertson, Jean and Craig McDaniel: Themes of Contemporary Art, Visual Art after 1980, page 16. Oxford University Press, 2005.</ref>.
== Аҟазареи анаукеи ==
[[Афаил:Alchemist's Laboratory, Heinrich Khunrath, Amphitheatrum sapientiae aeternae, 1595.jpg|thumb|Ганс Заредеман де Врис-алхимик Илабараториа (1595)]]
Аҟазареи уи хаз иамоу аспектқәеи [[аҭҵаарадырратә ҭҵаара]] иамаҭәаруп. Иааизакны аҟазара ҭызҵаауа аҭҵаарадырреи уи иадҳәалоу ацәырҵрақәеи [[рнаука]] [[аҟазараҭҵаара]] ахьӡуп. Аҟазара аҭҵаара знапы алаку [[афилософиа]] аусхк - аестетикоуп. Аҟазара иадҳәалоу [[афеноменқәа]] [[акультурологиа]], [[асоциологиа]], [[апсихологиа]], [[апоетика]], [[асемиотика]] реиԥш иҟоу егьырҭ [[ауаажәларратәи]] [[агуманитартәи]] [[ҭҵаарадыррақәа|аҭҵаарадыррақәа]] рнапы рылакуп .
Раԥхьаӡа акәны аҟазара системала аҭҵаара дазааҭгылеит [[Аристотель]] (384-322 шш.ҳера ҟалаанӡа) иусумҭа «[[Апоетика]]» аҟны. Иазгәаҭатәуп, егьырҭ иусумҭақәа рҟны аҭҵаарадырратә дырреи [[аҭҵаарадырратә методи]] рсистемаркра хациркит.
Ҳаамҭазы аҟазара аҭҵаараҿы, [[асемиотика]] иҷыдоу ароль нанагӡоит. [[XIX ашәышықәса]] анҵәамҭазы ицәырҵыз ари анаука акоммуникациеи [[адыргатә системақәеи]] рганахьала апроблемақәа жәпакы ирыхәаԥшуеит. Асовет [[культуролог]] ду, асемиотик [[Иури Лотман]] (1922-1993) иусумҭақәа рҿы акультура асемиотикатә знеишьа рыдигалеит, [[асахьаркыратә текстгьы]] аҭҵааразы акоммуникациатә модель дахцәажәеит. Ари азнеишьала аҟазара абызшәа аҳасабала иахәаԥшуеит, даҽакала иуҳәозар, ҷыдала еиҿкаау адыргақәа зхы иазырхәо акоммуникациатә системаны<ref name=":30">Лотман Ю. М. Об искусстве. СПб., 1998. С. 19.</ref>.
Иҟоуп агипотеза, аҟазара аҭҵаарадырра аԥхьа ицәырҵит ҳәа, акыраамҭа уи арольгьы наныгӡон. Аҟазарагьы аҭҵаарадыррагьы адыргатә системақәоуп, урҭ рыла ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеии, ихаҭареи ҭырҵаауеит. Уи азы рхы иадырхәоит [[Аексперементқәа|аекспериментқәа]], анализ насгьы [[асинтез]].
Аҟазареи аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа:
* аҭҵаарадырреи [[атехникеи]] амаҭәарқәа еиҳа анырра рнаҭоит, аҟазара-[[апсихологиа]];
* аҭҵаарадырра [[абиективра]] иашьҭоуп, аҟазара арҿиамҭақәа раԥҵаҩцәа ракәзар, рылшарақәеи рцәанарыррақәеи зегьы аҟазарахь иаларгалоит;
* [[аҭҵаарадырратә метод]] ӷәӷәала [[ирационалтәуп]], аҟазараҿы акәзар, еснагь иҟоуп [[гәынхәҵысҭалеи]] ԥымклареи аҭыԥ;
* аҟазаратә рҿиамҭақәа зегьы [[иакуп]], инагӡоуп, анаукатә усумҭақәа зегьы ҳаԥхьа иҟази ашьҭрақәлаҩцәеи реибаркыраҿы иҟоу ахәҭоуп;
Иазгәаҭатәуп, арҭ аиԥшымзаарақәа рҵакы хыхь-хыхьлатәи ахәаԥшраан мацароуп ишиашоу. Иарбан пунктзаалак аиҿцәажәаразы хазы теманы иаанхоит.
== Аҟазареи адинхаҵареи ==
Аҟазара аиреи [[адинхаҵара]] ацәырҵреи зынӡаск аиҟәыҭхашьа рымам<ref name=":31">[http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html Доисторические времена — Искусство и религия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090221022559/http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html |date=2009-02-21 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=22|месяц=05|год=2013|url=http://www.vrn-histpage.ru/prehistoric/religion.html|id=20090308}}</ref>. Ишьақәгылаз адинхаҵара аганахьала, аҟазара адин иуднагало иреиҳау аҵабырг аарԥшразы асимволтә знеишьа мацароуп иамоу. Акыраамҭа, [[ақьырсианра аизҳазыӷьара]] инаркны [[Аиҭарҿиара]] аамҭа аҟынӡа, европаҿы аҟазара еиҳарак Ауахәама аҭахрақәа наныгӡон.
== Адунеи атәылақәа рҟазара ==
* [[Великабританиа Аҟазара]]
* [[Германия Аҟазара]]
* [[Италия Аҟазара]]
* [[Франция Аҟазара]]
* [[Урыстәыла Аҟазара]]
: ''Уахә. иара убас'' [[:Акатегориа:Атәылақәа рыла аҟазара]]
== Уахә. иара убас ==
* [[Аҟазараҭҵаара]]
* [[Акультура]]
* [[Аестетика]]
** [[Мимесис]]
* [[Арт-бизнес]] / [[Арт-џьармыкьа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Азгәаҭақәа|2}}
== Алитература ==
* Aliev, Alex. (2009). [http://sites.google.com/site/arify4/home/the-intentional-attributive-definition-of-art The Intentional-Attributive Definition of Art.] ''Consciousness, Literature and the Arts'' 10 (2).
* [[Дмитриева, Нина Александровна|Нина Дмитриева]]. [http://artyx.ru/books/item/f00/s00/z0000000/st002.shtml Происхождение искусства] // Всеобщая история искусств. Том 1. Москва, 1956.
* {{книга
|автор = Владимирская А. О., Владимирский П. А.
|заглавие = Искусство для простых смертных
|ссылка =
|место = М.
|издательство = [[Диалектика (издательство)|«Диалектика»]]
|год = 2005
|страницы = 352
|isbn = 5-8459-0902-3
}}
* Т. Григорьева. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_East.html Искусство-неискусство (Искусство в Японии)] // Григорьева Т. П. Движение красоты: Размышления о японской культуре. М.: «Восточная литература» РАН, 2005, с. 180—192
* С. Зенкин. [http://ec-dejavu.ru/a/Art_for_art.html Теофиль Готье и «искусство для искусства»] // Зенкин С. Н. Работы по французской литературе. — Екатеринбург: Изд-во Урал. ун-та, 1999, с. 170—200
* Беньямин В. «Произведение искусства в эпоху его технической воспроизводимости»//Избранные эссе, М., 1996.
* {{книга
|автор = [[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А.А.]]
|заглавие = Искусство в зеркале культурологии
|ссылка = http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8.aspx
|место = М.
|издательство = Государственный институт искусствознания
|год = 2009
|страницы = 318
|isbn = 978-5-98187-406-2
|archive-date = 2022-04-08
|access-date = 2026-06-14
|archive-url = https://web.archive.org/web/20220408021947/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE%D0%B2%D0%B7%D0%B5%D1%80%D0%BA%D0%B0%D0%BB%D0%B5%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%B3%D0%B8%D0%B8.aspx
|url-status = dead
}}
* {{книга|автор=Каган М. С.|заглавие=Морфология искусства|место=Л.|издательство=Искусство|год=1972|страниц=440|isbn=|тираж=20000}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Эстетика|Е. Аничков.}}
* {{ВТ-МЭСБЕ|Искусство}}
* {{БРЭ|автор=С. А. Ромашко|статья=Искусство|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив=https://web.archive.org/web/20221017175959/https://bigenc.ru/philosophy/text/2022615|архив дата=2022-10-17}}
* {{книга|автор=Mendes Valerie (ed.)|заглавие=A History of art|ссылка=https://archive.org/details/historyofart0000unse_j4d3/page/n7/mode/2up|место=|издательство=Borders Press|год=2002|страниц=1016|isbn=9780681889521|ref=History of art}} Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985
* Столяр А. Д. Происхождение изобразительного искусства. — М.: Искусство, 1985
* Толстой Л. Н. Что такое искусство 1899 г..
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://curlie.org/ Curlie] (dmoz) аҿы аҟазара азхьарԥшқәа ркаталог
* Open Encyclopedia Project аҿы аҟазара
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҟазара}}
[[Акатегориа:Аҟазара| ]]
[[Акатегориа:Аестетикаҿы аилкаарақәа]]
[[Акатегориа:Аҿыханҵатә ҟазара]]
nxuutdtayen6f4t8xk36v7m7lfuwknj
Аҭҵаарадырра
0
53975
172605
171867
2026-08-24T13:29:37Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аҭҵаарадырра]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171867
wikitext
text/x-wiki
'''Аҭҵаарадырра''' ([[Праславянский язык|протослав.]] * na - + * učiti - арҵара, аҵара) — иҟоу иану иазкны [[знание|адыррақәа]] ралкаареи [[Систематизация|реихшареи]] иазырхоу [[деятельность|усуроуп]].
Ари аусмҩаԥгатә алнаршоит [[факт|аҵабыргқәа]] реизгара, урҭ лассы-лассы рырҿыцра, [[систематизация|асистема аҟаҵара]], [[Критическое мышление|акритикатә]] [[Научный анализ|анализ]] рыҭарала. Абри аҵаҵӷәала иалыршахоит адырра ҿыцқәа реихшьаалареи реимадареи, [[природа|аԥсабаратәи]] [[общество|ауаажәларратәи]] цәырҵрақәа ахҳәаа рызҭо, насгьы урҭ [[Принцип причинности|рҽыҵга-хылҿиааратә еимхәыцқәа]] ҳрызхьазырԥшуа, зыбзоурала иҟалаша ҳхаҿы [[прогноз|аагаразы]] алшарагьы ҳамоу. Игәаҭоу [[факт|аҵабыргқәа]] зегьы кылзыршәшәаауа, насгьы [[эксперимент|експериментла]] иаҿаԥҽым [[гипотеза|агипотезақәа]], [[закон природы|аԥсабара]] мамзаргьы [[Общество|аилазаара]] азакәанқәа ҳәа иԥхьаӡоуп (шәахә. [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]]).<ref>''[[Уайтхед, Альфред Норт|Уайтхед А. Н.]]'' Избранные работы по философии. М.: Прогресс, 1990. 716 с.</ref>
Аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩ [[Веселовский, Иван Николаевич|И. Н. Веселовски]] игәаанагарала, «ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра гәыцәс иамоуп анаҩстәи х-шьаҭак: 1) аԥсабара аҭҵаараҿы аексперименти, азкылԥшреи аԥышәеи рхархәара; 2) ихадоу аԥхьазхьарԥшқәа рҟынтәи иаауа алкаақәа рлогикатә шьақәырӷәӷәара; 3) аԥсабаратә процессқәа математикала раарԥшра алшара».<ref>''[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]]'' «Аристарх Самосский — Коперник античного мира». — [[Историко-астрономические исследования]], Вып. VII, 1961, — C.29. — 420 c.</ref>
Аҵарадырра инарҭбааны иуҳәозар, иаҵанакуа аусура аҭагылазаашьақәеи ахәҭақәеи зегьы агәыланахалоит:
* аҭҵаарадырратә усура [[Разделение труда|аихшареи]] [[Кооперация|аидкылареи]];
* аҭҵаарадырратә усбарҭақәа, аексперименталтәи алабораториатәи еиқәыршәагақәа;
* [[Научный метод|Аҭҵаарадырратә усумҭа аметодқәа]];
* [[Терминология|атерминологиатәи]] [[Классификация|аклассификациатәи]] аппарат;
* ажәабжь аизгареи, аҵәахреи, ахархәареи рсистема.
[[Науковедение|Аҭҵаарадырратә ҭҵаарадырра]] — [[Научное исследование|ҭҵаарадырратә ҟәшоуп]], аҭҵаарадырра аҭҵаара иазку.
[[Файл:The Scientific Universe.png|thumb|right|500px|Адунеи аҿы иҟоу аобъектқәа рмасштаб, аҭҵаарадырра аҟәшақәа ирҿырԥшны; аформалтә ҭҵаарадыррақәа аҭҵаарадырратә дырра ашьаҭа ҳәа иалкаауп]]
== Аҭҵаарадырра ихадоу аҷыдарақәа ==
<ref>''[[Ракитов, Анатолий Ильич|Ракитов А. И.]]'' Анатомия научного знания. — М., Политиздат, 1969</ref><ref>''[[Копнин, Павел Васильевич|Копнин П. В.]]'' Гносеологические и логические основы науки. — М., 1974, 568 с.</ref>
* Аҵарадырра – ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа рыла ишьақәгылоу, адыргақәа рсистемаҿы иарбоу адырра ауп.
* Аҭҵаарадырра еснагь иахьынӡауала иалкаау (ҭоурыхтә ҩаӡарацыԥхьаӡа) абызшәала иҭаҩуп.
* Аҭҵаарадырра – аобиектқәа русуреи рыҿиареи рзакәанқәа ирызку адыррақәа рсистема ауп.
* Аҭҵаарадырра ҳәа ԥышәарала иузгәаҭо иагьыузышьақәырӷәӷәо адырра ауп изахьӡу.
* Аҭҵаарадырра еиԥҟьарада еизҳауа, иагьхаҭәаауа адыррақәа ирсистемоуп. Уи ахаҭәаара мҩаԥысуеит еиҳарак иҿыцу аметодқәа рыцхыраарала.
* Аҭҵаарадырра иамоу аилазаара шьақәгылоуп: амаҭәари, атеориеи агипотезеи, аметоди аҵабырги, аԥышәатә материал ахҳәааи рыла.
Аҭҵаарадырратә ҳәаа ({{lang-en|science field}}) — аҭагылазаашьақәа 12 алзыршо ҭҵааратә ҳәаауп : 1) аҭҵаарадырратә ҳәаа ахәҭақәа зегьы аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахуеит уи аусхкы аҿы имҩаԥысуа аҭҵаарақәа ирылҵшәаны, еиҳаракгьы алогикатә/математикатә мыругақәеи егьырҭ аҳәаақәа рҟынтәи хазы игоу ашьҭа/ԥхьахьарԥшрақәеи; 2) [[научное сообщество|аҵарадырратә еилазаара]] иҷыдоу азыҟаҵара амоуп, «иӷәӷәоу ажәабжьтә еимадарақәа еиқәнархоит», «аҵарадырратә ҵас» еиҿнакаауеит ма иацнаҵоит; 3) аҵарауаа рхы иақәиҭны аус руртә аалшара рымоуп аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы, насгьы урҭ здызкыло ауаажәларра аҟынтәигьы адгылара роууеит; 4) аҵарауаа рдунеихәаԥшышьа иаҵанакуеит «закәанеизшәарала зҽызыԥсахуа иалкаау» обиектқәа, [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] иахәҭоу аилкаара, еиҿкаау аҭҵаарадырра ахәаԥшышьа, ииашоу ахҳәаақәеи аилыркаарақәеи рҟынӡа инаӡо, аҵарадырратә етикатә принципқәа, иара убас аҵабырг хақәиҭла аԥшаара; 5) ҳаамҭазтәи алогикатә/математикатә мыругақәа ажәабжь икылкааны ишьақәдыргылоит, аусгьы адырулоит; 6) аҭҵаарақәа рҳәаа — иҟаҵәҟьоу аобектқәа/ахаҭарақәа; 7) аҵарауаҩ егьырҭ [[фоновые знания|идыррақәа]] — ҳаамҭазтәи, ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа, агипотезақәеи атеориақәеи, ирышьашәалоу егьырҭ ахырхарҭақәа рҟынтәи иаагоу; 8) зыҭҵаара мҩаԥысуа апроблемақәа реизга иҭырҵаауа ахаҭа аҳәаақәа рыҩнуҵҟа иҟоуп; 9) еизгаз адыррақәа ирыгәҭыларкуеит адунеихәаԥшышьа иашьашәало, азҿлымҳара змоу, згәаҭара ауа атеориақәа, агипотезақәеи адыррақәеи, иара убас уаанӡа аҭҵааратә ҳәаақәа рыҩнуҵҟа еизгаз иҷыдоу адыррақәа; 10) хықәкқәас иҟоуп аҵарадырратә закәанқәеи атеориақәеи аҭҵаара ахьымҩаԥысуа аҭыԥҭаӡараҿы рыԥшаара, рхархәара, еизгаз адыррақәа рсистематәра, теориала адыррақәа реизакра, аҭҵаара азнеишьақәа реиӷьтәра; 11) ҭҵаарадырратә методқәа «ргәаҭара, рыриашара, рырҵабыргра аҭахуп»; 12) аҭҵааратә ҭыԥҭаӡара еиҳа инарҭбаау аҭҵааратә еизшәарақәа ирыдҳәалоуп, уаҟа иара убасҵәҟьа иҟоуп аҭҵааҩцәа, «аҭҵааратә лкаақәеи, аусқәеи алацәажәареи» зылшо, издызкыло аилазаара ирышьашәало, еиҳа иҭшәоу аҭҵаара аҳәаақәа аманы.<ref>Tuomela 1987, ад. 89–90.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Аҭҵаарадырра аҭоурых}}
''Шәахә. убасгьы [[Апротоҭҵаарадырра]].''
Ажәытәӡатәи ацивилизациақәа ртәылақәа рҿы [[Письменность|аҩыра]] аҿиара абзоурала, аԥсабареи, ауаҩи ауаажәларреи ирызку [[Опытное знание|аԥышәатә дыррақәа]] еизон, иара убас аматематика, алогика, агеометриа, астрономиа, амедицина рхыҵхырҭақәа цәырҵуа иалагон. Ззын аҵабырг азхәыцреи уи аԥшаареи ус хаданы иҟалаз [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәылатәии]] [[Древний Рим|Римтәии]] афилософцәа ҳаамҭазтәи аҵарауаа ираԥхьанеиуаз ракәын. Ажәытә Бырзентәыла ицәырҵуеит адыррақәа аклассификациа рзуразы азнеишьақәа.
[[Наука Средневековья|Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи аҭҵаарадырра]] [[Переводческое движение|ажәытә бырзентә текстқәа араб бызшәахьы реиҭагарала]] [[Наука в Древней Греции|ижәытәӡатәу адыррақәа]] аԥсылмантә дунеи аҿы рыдкылара аҳасабала иалагеит. Насшәа, уажәшьҭа 12-тәи ашәышықәсазы, [[Латинские переводы XII века|араб бызшәала иҟаз аусумҭақәа алаҭын бызшәахь реиҭагақәа]] [[Возрождение XII века|Европа аҭҵаарадырра Аиҭаира]] кырӡа анырра анаҭеит.
Иахьа ишеилаҳкаауа еиԥш аҭҵаарадырра ашьақәгылара иалагеит [[XVI век|16]]—[[XVII век|17-тәи ашәышықәсақәа]] инадыркны. Аҭоурыхтә ҿиарамҩаҿы уи анырра атехникеи атехнологиеи рыҿиара аҳәаа анҭыҵгьы иҭыҵит. Аҭҵаарадырра ихадаӡоу социалтә-гуманитартә институтны иҟалеит, ауаажәларреи акультуреи рхырхарҭақәа зегьы анырра ду рызҭоз. 17-тәи ашәышықәса инаркны аҭҵаарадырратә усура амҽхакқәа ес-10-15-шықәса ҩынтәны ирызҳауеит (аартра ҿыцқәа, аҭҵааратә дыррақәа, атҵааратә усзуҩцәа рхыԥхьаӡарақәа ирызҳауеит).<ref>Алексеев 1974.</ref>
Ажәа «аҵарауаҩ» иахьатәи аҵакы ала (scientist), афраза «аԥсабара зҭызҵаауа афилософ» (natural philosopher) аҭыԥан иҟалаз, 19-тәи ашәышықәса азбжазы ицәырҵит.<ref>[https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya «Силы» и энергия: Майкл Фарадей против Джеймса Джоуля] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210618105212/https://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/435905/Sily_i_energiya_Maykl_Faradey_protiv_Dzheymsa_Dzhoulya |date=2021-06-18 }}, Борис Булюбаш. [[Природа (журнал)|Природа]], № 9, 2020.</ref>
Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы аекстенсивтә аамҭақәеи ареволиуциатә аамҭақәеи рҽеиҭнырыԥсахлоит — аҭҵаарадырратә револиуциақәа, уи аилазаашьа, адырратә принципқәа, акатегориақәеи аметодқәеи, иара убас уи аиҿкаара аформақәеи рҿы аԥсахрақәа ҟазҵо. Аҭҵаарадырра ҷыдарас иамоуп уи адифференциациеи аинтеграциеи рыпроцессқәа [[диалектика|диалектла]] реинраалара, [[Фундаментальная наука|шьаҭанкылатәи]] [[Прикладные исследования|ахархәаратәи]] аҭҵаарақәа рырҿиарала.
== Аилазаара ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә еилазаара}}
Аҵарадырра знапы алаку ауаа зегьы аҭҵаарадырратә еилазаара шьақәдыргылоит. Аҵарауаҩцәа реилазаара — аҳәынҭқарратә усбарҭақәеи, ауаажәларратә еиҿкаарақәеи, иформалтәым агәыԥқәеи злахәу иуадаҩу хеиҿкааратә системоуп. Ари аилазаара алызкаауа ҟазшьа ҷыдоуп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа ирыбзоураны амчра азхаҵара аҩаӡара ҳаракы, насгьы амчра знапаҿы иҟоу рнапхгара азхаҵара аҩаӡара алаҟәра, зны-зынла аҳәынҭқарреи аҭҵаарадырратә еилазаареи рыбжьара аимак-аиҿакгьы цәырызго. Иара убасгьы иазгәаҭатәуп, иформалтәым агәыԥқәа, еиҳаракгьы хазы игоу ахаҭарақәа, егьырҭ асоциалтә хырхарҭақәа рҟны аасҭа еиҳа ибзиоу алҵшәа шрымоу. Аҭҵаарадырратә еилазаара зегь реиҳа ихадоу дҵақәаны иамоуп аҭҵаарадырра аҿиара алзыршо аидеиа ҿыцқәеи атеориа ҿыцқәеи разхаҵара мамзаргьы мап рыцәкра, иара убас аҵарааӡаратә система аҵгәареи аҵарауаа ҿыцқәа разыҟаҵареи.
Аҭҵаарадырратә еилазаара алахәылацәа рыԥсҭазаашьеи рдунеихәаԥшышьеи ауаажәларраҿы еицырдыруа агәаанагаарақәа акырӡа иреиԥшымзар ауеит. Иҟоуп агәаанагара, уажәы аҵарауаа рыбжьара атеисттәи аскептикатәи адунеихәаԥшышьақәа аҳра руеит ҳәа. 1990-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз аҭҵаарақәа иаадырԥшит ала Америка Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа алахәылацәа рҟынтә 7% мацареи, Еиду Британиа аҭҵаарадыррақәа ракадемиа алахәылацәа рҟынтә 3.3% мацареи шракәу анцәадхазҵо. Убри аан, амилаҭтә ҭҵаара инақәыршәаны, Британиа ауааԥсыра рҟынтә 68,5% анцәадхазҵо ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. [[Гинзбург, Виталий Лазаревич|В. Л. Гинзбург]] Атеизм.ру аҟны иҟаиҵаз астатиаҿы иазгәеиҭеит “Изинг истатиаҿы (“Аԥшаара” No 25, 1998) уаанӡа [[Nature|Nature]] (386-тәи атом, 435 ад, 1997) аҟны икьыԥхьыз аиҵаҩра шаагоу, уи иаанарԥшуеит америкатәи аҵарауаа рыбжьара 1916 шықәсазы 42% анцәадхазҵоз шыҟаз, 1996 шықәсазы — 39%, ус анакәха урҭ рхыԥхьаӡара алаҟәра уамак ирацәам, ари уамашәа иубаратәы иҟоуп, 80 шықәса ирылагӡаны аҵарадырра иҟанаҵаз аиааира дуқәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар», ҳәа азгәаҭоуп, уи зыхҟьар ауаз «акоммунистцәа ратеизм ақәҿиара» аҭак азыҟаҵара ауп. Асоциолог Елаин Говард Екланд Еизгоу Америкатәи Аштатқкәа иреиӷьӡоу ауниверситетқәа рҿы аус зуа 1646 арҵаҩцәа рыбжьара аҭҵаара мҩаԥылгеит, анцәахаҵареи адоуҳатә усқәеи ирызку азҵаарақәа 36 рҭак ҟарҵарц рыдылҵеит, уи аан лара иалылкааит [[Естественные науки|иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа]] (абиологиа, афизика, ахимиа) рахь иаҵанакуа аҵарауаа рыбжьара 38% атеистцәа шракәу, зегь реиҳа анцәадхазымҵо - 41% - абиологцәа ракәхеит, асоциологцәа рыбжьара - 31%, зегь раасҭа имаҷу арбагақәа аполитологцәа рыбжьара ишьақәыргылахеит — 27%. 2005 шықәсазы [[Чикагский университет|Чикаготәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа иркьыԥхьыз арбагақәа рыла, Америкатәи аҳақьымцәа рҟынтә 76% анцәадхазҵо ракәны рхы рыԥхьаӡоит, 59% [[Жизнь после смерти|аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара]] шыҟоу агәраганы иҟоуп. [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] шаҳаҭра азнауеит аҭҵаарадырраҿы амчра змоу ахәыцрақәеи адоктринақәеи реиҭныԥсахлара, иара убасгьы урҭ изҵанакуа аҳәынҭқарра ма аҭоурыхтә аамҭа аполитикатә ҭагылазаашьа ишахьыԥшу.<ref>[http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml Высокий уровень интеллекта превращает академиков в атеистов] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080919050759/http://www.atheism.ru/library/Other_105.phtml |date=2008-09-19 }} // Атеизм.ру</ref><ref>[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]] [http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml Вера в Бога несовместима с научным мышлением] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100722013639/http://www.atheism.ru/library/Ginzburg_2.phtml |date=2010-07-22 }} // Атеизм.ру</ref><ref name="membrana" /><ref name="membrana">[http://www.membrana.ru/lenta/?4993 Социолог сосчитала верящих в Бога учёных] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20051103062342/http://www.membrana.ru/lenta/?4993 |date=2005-11-03 }} // [[Membrana.ru]], 12.08.2005</ref>
=== Аҵарауаа ===
{{Main|Аҵарауаҩ}}
''Шәахә. убасгьы: [[Аҭҵаарадырратә приоритет]].''
Аҵарауаҩ – [[Научная картина мира|адунеи аҭҵаарадырратә сахьа]] ашьақәыргыларазы хәыцрала аусқәа назыгӡо, зыҭҵаарадырратә усурақәеи здыррақәеи еиуеиԥшым аформақәа рыла аҭҵаарадырратә еилазаара аҟынтәи азхаҵара аиуз аҭҵаарадырра ахаҭарнак иоуп. [[Квалификация (образование)|Аквалификаци]] азхаҵара ихадоу формалтә ҷыдараны иҟоуп зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә кьыԥхь аҟны аҵарадырратә материалқәа ранҵара, насгьы зыхьӡ бзиоу аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы аусумҭақәа рцәыргара. Урыстәылазегьтәии адунеизегьтәии аҭҵаарадырратә конференциақәа рҿы адокладҟаҵара аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭа иаҟароуп, аха аҭҵаарадырратә ҩаӡара иашьҭоу рзы ԥкрақәак ыҟоуп. Урыстәыла, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|Иреиҳаӡоу аттестациатә комиссиа]] ала иазхаҵоу аҭыжьымҭақәа рсиа аҳасабала, агәрагара змоу аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа егьырҭ аҭыжьымҭақәа рҟынтәи ралкаара аҽазышәарақәа ыҟоуп. Аха зыгәрагоу аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи рыбжьарагьы иҟам раԥхьатәи аҭыԥ аанызкыларц зыхәҭо еилыкка иаазырԥшыша асистема. Ишаԥу еиԥш, жәларбжьаратәи аҭыжьымҭақәеи аконференциақәеи зегь реиҳа аԥыжәара рымоуп, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы азхаҵара акапан еиҳа еиҳауп, атәыла аҩнуҵҟатәи аҩаӡара аасҭа. Аҵарауаҩ ихьӡи иазхаҵареи аҩаӡара ишиашоу иадҳәалоуп азанааҭдырҩ ҟазацәа реилазаара маҷ аҟны иара дахьынӡардыруа. Иҟоуп егьырҭ аҵарауаа русумҭақәа рҟны аҵарауаҩ иусумҭақәа рахь азхьарԥшқәа рхыԥхьаӡара шьаҭас иҟаҵаны [[Индекс цитирования научных статей|ареитингқәа]] рышьақәыргылара аҽазышәарақәа. Иаҳҳәап, еиуеиԥшым адырратә хырхарҭақәа рҿы аус зуа апрофессорцәа рыбжьара, аҵарадырратә хырхарҭаҿы иреиӷьу адырҩы ҳәа дыԥхьаӡоуп ҷыдала уи ахырхарҭаҿы иҟоу аусумҭақәа раԥҵаҩы. Аха ҩыџьа авторцәа (еиԥшу академиатә хьӡы змоу) еиԥшу аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы аус руазар, усҟан иреиӷьу аексперт ҳәа далкаахоит зусумҭа аҟынтәи еиҳа ирацәаҩны азхьарԥшқәо ргаз, ус анакәха, егьырҭ авторцәагьы ззанааҭдырра азхарҵаз автор. Абас ауп аҭҵаарадырратә еилазаараҿы аспециалист иаҳаҭыр шышьақәгыло.<ref name=vak>[http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ Ответы на часто задаваемые вопросы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121130015028/http://vak.ed.gov.ru/ru/help_desk/list/faq/ |date=2012-11-30 }} // ВАК</ref>
[[учёный|Аҵарауаа]] рыбжьара, темак аҭҵаара иазку иарбанзаалак аусумҭа анҵәамҭа иашьашәало [[монография|амонографиа]] [[Публикация|аҭыжьрала]] ихыркәшахоит, уи аҭҵаара аметодика атәы инарҭбааны иаҳәоит, иаагоу аусумҭа алҵшәақәа аанарԥшуеит, иара убасгьы урҭ ирыхцәажәоит.
Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы арҵаҩратә усура ахә ҳаракны иршьоит. Ҳаҭыр зқәу аҵараиурҭаҿы [[Лекция|алекциақәа]] рыԥхьара азин аҵарауаҩ иҩаӡареи идырреи разхаҵара иарбагоуп. [[Научная школа|Аҭҵаарадырратә школ]] аԥҵара, даҽакала иуҳәозар, арҵаҩы ихшыҩзцарақәа алазырҵәо аҵарауаа ԥыҭҩык разыҟаҵарагьы ахә ҳаракны иршьоит.
Азанааҭтә ҭҵаарадырра дахьынӡаҵанакуа, насгьы аҵарауаҩ иҟазара аҩаӡара ахьынӡаҳараку шьақәдыргылоит аҭыԥантәии амилаҭтәии [[Учёная степень|аквалификациатә ӡбарҭақәа]] ([[совет по защите диссертаций|адиссертациа ахьчаратә хеилак]], [[аттестационная комиссия|аттестациатә комиссиа]], Иреиҳау аттестациатә комиссиа). СССР-и Урыстәылеи рҿы аҵарауаҩ идыррақәа шәҟәыбӷьыцла ишьақәдырӷәӷәоит ҭҵаарадырратә ҩаӡаралеи ([[кандидат наук|акандидат]] ма [[доктор наук|аҭҵаарадыррақәа рдоктор]]) ҭҵаарадырратә хьӡылеи ([[доцент|адоцент]], мамзаргьы [[профессор|апрофессор]]). Адипломқәеи ахьыӡқәеи рыҭара [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау Атестациатә Комиссиа]] ахылаԥшра азнауеит. Аҭҵаарадырратә ҩаӡарақәа ранаршьоит аҭҵаарадыррақәа рхырхарҭақәа рыла, иаҳҳәап, афизика-математикатә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, азиндырратә ҭҵаарадыррақәа ркандидат, уҳәа убас иҵегьы – иахьатәи аамҭазы Иреиҳау аттестациатә комиссиа абас еиԥш иҟоу ахырхарҭақәа 22 азхаҵаны иамоуп. Аҭҵаарадырратә ҩаӡара аиуразы, иҷыдоу ахеилак аҿы адиссертациа аҩреи ахьчареи хымԥадатәуп; аҭҵаарадырратә еихьӡара дуқәа рзы адиссертациа имҩаԥгаз аусуразы адоклад ала иԥсахзар ауеит. Аха уи аҩыза аформа лассы-лассы иуԥылом, Агенералтә конструкторцәа рзы мацара хархәара аҭазар ауеит. Аусумҭа қәҿиарала ахьчаразы аҭҵаарадырратә усумҭа алҵшәақәа ркьыԥхьреи апробациеи хымԥадатәуп. Апробациа ҳәа изышьҭоу еиҳарак аконференциақәа рҿы имҩаԥысуа ақшгыларақәа роуп, избанзар уи аформа абзоурала алшара ҟалоит алҵшәақәа рылацәажәаразы, насгьы, уи инақәыршәаны, аҵарауаа ақәшаҳаҭымзар, иаарту акритика аиуразгьы имыругоуп. Аҭҵаарадырратә хьӡы аиуразы (адоцент ма апрофессор), аҭҵаарадырратә ҩаӡара адагьы, апедагогикатә усурагьы амҩаԥгара хымԥадатәуп, ҷыдала, аҵара-методикатә ҭыжьымҭақәа ыҟазар ауп. Иҟоуп иара убасгьы еиҵоу аквалификациақәа рызхаҵара аформалтә ԥҟарақәагьы, иаҳҳәап, ауниверситет аушьҭымҭацәа рҵарадырратә усура ахылаԥшразы азин акандидат иҟынтәи адоктор иахь аиасраҿы ихымԥадатәу шьаҿоуп.
Иреиҳау аҩаӡара – [[Академия наук|Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] алахәхара ауп. Урыстәыла, уаанӡа СССР аҟнеиԥш, алахәхара ҩ-ҩаӡарак амоуп: актәи – Академиа [[член-корреспондент|алахәыла-корреспондент]], иреиҳау – [[академик]]. Академиақәа зхы еиҿызкаауа аҭҵаарадырратә еилазаарақәа роуп, урҭ реизарақәа рҿы академикцәеи алахәылацәа-акорреспонденцәеи алырхуеит. Акандидатцәа ықәдыргылоит иреиҳау аҵараиурҭақәа ма аҭҵаарадырратә институт. Уи аангьы, алхрақәа еснагь еиуеиԥшым аальтернативақәа рыла имҩаԥысуан. Иахьазы Урыстәыла, Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа анахысгьы (еилкаарақәак еилыкка иҟамҵакәа), иҟоуп ахырхарҭатә Академиақәа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы, иаҳҳәап, Амедицинатә ҭҵаарадыррақәа Ракадемиа, аҭоурых ду амоуп, егьырҭ цәырҵижьҭеи уамак аамҭа ҵуам. Урҭ реиҿкаашьа Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аиҿкаашьа иеиԥшуп, аха статусла, еилкаау усуп, еиҳа еиҵоуп.
=== Аиҿкаарақәа ===
Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ыҟоуп. Хатәгәаԥхаралатәи аҭҵаарадырратә еилазаарақәа аҭҵаарадырра аҿиараҿы алахәратә роль нарыгӡоит, урҭ дҵа хаданы ирымоуп аконференциақәа раан, насгьы аилазаара иҭнажьуа апериодикатә ҭыжьымҭақәа рыла аҭҵаарадырратә жәабжь аимдара. Аҭҵааратә еилазаарақәа рылалара хатәгәаԥхаралатәуп, лассы-лассы ихәыда-ԥсадоуп, насгьы аԥаратә лагалақәа аҭаххаргьы ҟалоит. Аҳәынҭқарра арҭ аиҿкаарақәа еиуеиԥшым ацхыраара рыҭара алшоит, аилазаара акәзар амчра иҟанаҵо иақәшаҳаҭхар ауеит. Зны-зынла хатәгәаԥхаралатәи аилазаарақәа русура еиҳа инарҭбаау азҵаарақәагьы амҽханакуеит, иаҳҳәап, астандартизациа. Зегь реиҳа акапани аларҵәареи змоу аилазаарақәа иреиуоуп [[IEEE]]. Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еидгылақәа гәыԥла рылалара еиԥш, хазҷыдала рылалара ҟалоит. Европатәи тәылақәак рҟны аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиақәа ҭоурыхла амилаҭтә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа ирылиааит. Иаҳҳәап, Британиа Ду аҟны Академиа аҭыԥ ааннакылоит [[Королевское научное общество|Аҳратә Ҭҵаарадырратә Еилазаара]].
Раԥхьатәи аҭҵааратә еилазаарақәа Италиа ицәырҵит 1560-тәи ашықәсқәа рзы — урҭ рахь иаҵанакуан Неаполь иҟаз “[[Академия тайн природы|Аԥсабара амаӡақәа ракадемиа]]” (Academia secretorum naturae) (1560), Рим иҟоу “Академиа деи Линчеи” (Accademia dei Lincei – еиҭаганы иуҳәозар, “абнацгәабла зхоу ракадемиа”, зыбла ҵарӡоу ҳәа аанарго), Флоренциа иҟоу «Аԥышәатә дыррақәа ракадемиа» («Аԥышәақәа ракадемиа», 1657). Италиатәи арҭ академиақәа зегьы, ҳаҭыр зқәу алахәыла [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] напхгара зиҭоз акыр зҵазкуа ахәыцҩцәеи ауаажәларратә усзуҩцәеи ргәыԥ алархәны, лассы-ласстәи аиԥыларақәа, ахшыҩзцарақәа реимдара, аекспериментқәа рымҩаԥгара рыла афизика аганахьала аҵарадыррақәа рыларҵәареи рырҭбаареи хықәкыс иҟаҵаны иаԥҵан. Ҳәарада, урҭ иааизакны Европатәи аҭҵаарадырра аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит.
Аҭҵаарадырреи атехникеи ирццакны рырҿиара аҭахра иахҟьаны, аҳәынҭқарра аҭҵаарадырра арҿиара аус еиҳа хшыҩзышьҭрала аҽагәыланахалар акәхеит. Убри аҟнытә, атәылақәа ԥыҭк рҟны, иаҳҳәап, Урыстәыла, [[Академия наук|Академиа]] хыхьынтәи иааз адҵала иаԥҵан. Аха, Аҭҵаарадыррақәа ракадемиақәа реиҳарак аҳәынҭқарра аҟынтәи рхьыԥшымра шьақәзырӷәӷәо адемократиатә ԥҟарақәа рыдыркылеит.
Аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа:
* [[ИУНЕСКО|UNESCO]] (адунеи аҿы аҵарауааи егьырҭ аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәеи рыбжьара аусеицура иацхраауа адунеизегьтәи аиҿкаара).
* [[ИЮПАК|IUPAC]] (ахимиа ахырхарҭала ԥхьацара алзыршо жәларбжьаратәи аиҿкаара).
* [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла]] (астрономтә цәеижьқәеи урҭ рыхәҭақәеи официалла ахьӡқәа рыҭара еиԥш иҟоу аусеицуреи астандартизациеи зҭаху астрономтә зҵаарақәа рҿы иреиҳау адунеизегьтәи амчра аҳасабала иазхаҵоуп).
=== Жәларбжьаратәи аинститутқәа ===
Аҭҵаарадырратә усбарҭақәа — [[Академия|академиақәеи]] [[НИИ|аҭҵааратә институтқәеи]] — жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аусеицура рыбжьоуп. [[Геном человека|Ауаҩы игеном]] аилкаара, мамзаргьы [[Международная космическая станция|Жәларбжьаратәи акосмостә станциа]] реиԥш иҟоу ҳаамҭазтәи амҽхак ду змоу аҭҵаарадырратә проектқәа ралыршаразы аԥаратә харџь дуӡӡақәеи аҭҵаарадырратәи ааглыхратәи еилазаарақәа рымҩақәҵареи аҭахуп. Еиҳараӡак ари аус жәларбжьаратәи аилазаараҿы алыршара еиҳа алҵшәа ацуп.
Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә институтқәа:
* [[CERN]]— иҳараку амчхарақәа рфизикеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа рфизикеи рзы адунеи аҿы иреиҳау лабораториоуп;
* [[ОИЯИ|ОИЯИ]] — СССР-и Урыстәылеи рҿы иаартыз атрансурантә хәҭаҷқәа зегьы ОИЯИ аҟны ишьҭибархын, егьырҭ атәылақәа рҿы иаартыз трансурантә хәҭаҷқәа рсинтезқәа реиҳаракгьы уи ала еиҭаҟаҵан.
=== Аилазаара ===
=== Амедалқәеи аԥхьахәқәеи ===
Аҵарауаа аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа рзы иранашьахоит аҭҵаарадырратә премиақәеи амедалқәеи.
* [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] — зегь реиҳа ҳаҭыр зқәу, зегь раасҭагьы еицырдыруа ҭҵаарадырратә ԥхьахәуп, анаҩстәи ахырхарҭақәа рыла иранаршьоит:
** [[Нобелевская премия по физике|Афизика]]
** [[Нобелевская премия по химии|Ахимиа]]
** [[Нобелевская премия по физиологии или медицине|Афизиологиа ма амедицина]]
** [[Нобелевская премия по литературе|Алитература]]
** [[Нобелевская премия по экономике|Аекономикатә ҭҵаарадыррақәа]]
* Аматематикаҿы аихьӡарақәа рзы — [[Филдсовская премия|Филдс ипремиеи]] имедали.
* [[Премия Неванлинны|Неванлинна ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырра аматематикатә аспектқәа рҿы аихьӡара дуқәа рзы.
* [[Премия Гаусса|Гаусс ипремиа]] — егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿы аартрақәа рыла аматематикаҿы алагала ду аҟаҵаразы.
* [[Премия Крафорда|Крафорд ипремиа]]– Астрономиеи Аматематикеи, Абиологиатә ҭҵаарадыррақәеи Агеоҭҵаарадыррақәеи рхырхарҭақәа рыла иранаршьо аԥхьахә.
* [[Абелевская премия|Абель ипремиа]] — математикалаҿы Нобель ипремиа иаҟароуп.
* [[Премия Шао|Шао ипремиа]] — астрономиеи, аматематикеи, амедицинеи, мамзаргьы аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәеи рҿы алагалазы.
* [[Премия Ветлесена|Ветлесен ипремиа]] — агеоҭҵаарадыррақәа рҿы алагалазы, агеологиеи агеофизикеи рҟны Нобель ипремиа иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.
* [[Премия Тьюринга|Тиуринг ипремиа]] — акомпьютертә ҭҵаарадырраҿы иреиҳау апремиа, акомпьютертә машьынақәа рзы Ассоциациа ахьӡалаа иранаршьо.
* [[Премия Декарта|Декарт ипремиа]] — аҭҵаарадырреи атехникеи рҿы иналукааша аихьӡарақәа рзы.
* [[Большая золотая медаль имени М. В. Ломоносова|Ломоносов ихьӡ зху Ахьтәы медал ду]] — Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа иреиҳаӡоу аԥхьахә.
* [[Золотая медаль имени Д. И. Менделеева|Д.И. Менделеев ихьӡ зху Ахьтәы медал]] — ахимиатә ҭҵаарадыррақәеи атехнологиеи рганахьала иналукааша аҭҵаарадырратә усуразы Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аҭҵаарадырратә ԥхьахәы.
=== Алаф ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә лаф}}
Аҭҵаарадырратә [[юмор|лаф]] – аҭҵаарадырратә теориақәеи аҭҵаарадырратә усурақәеи рҟны иаабац еиԥшым, мамзаргьы апарадокстә ганқәа рыла ишьаҭарку азанааҭтә лаф иахкуп. Лассы-лассы аҭҵаарадырратә хырхарҭаҿы иахәҭоу адыррақәа змам ауаа аҭҵаарадырратә лаф ишахәҭоу еиԥш ирзыдкылом, уи ахә ашьарагьы рылшом.
Аҭҵаарадырратә лаф ҳәагьы ахыуҳәар ҟалоит еицырдыруа аҵарауааи аҵарадырра аганқәаки рхыччара (иаҳҳәап, [[Шнобелевская премия|Шнобель ипремиа]] [[Нобелевская премия|Нобель ипремиа]] иапародиоуп).
Аҭҵаарадырратә лаф аизгаразы аҽазышәарақәак еилкаарыла ауаа ирыдыркылаӡом. Иаҳҳәап, аизга [[Физики шутят|«Афизикцәа алаф рҳәоит»]] аиқәыршәаҩцәеи егьырҭ аҵарауааи ҭелла реицәажәараан аиқәыршәаҩцәа ирацәажәоз ус рарҳәеит: «ҳусзуҩцәа акыр зҵазкуа аусқәа рнапы рылакуп, алафҳәаразы аамҭа рымам».<ref>[http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ Физики шутят] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080929215142/http://nkozlov.ru/library/s55/s551/ |date=2008-09-29 }} Библиотека интересного</ref>
== Аҭҵаарадырратә метод ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә метод}}
Адунеи [[объективная реальность|обиективла]] ахәаԥшра аҭҵаарадырра егьырҭ адырратә хкқәа ирылнакаауеит, иаҳҳәап, есыҽнытәи, аҟазаратә, адинхаҵаратә, амифологиатә, аезотерикатә, афилософиатә реиԥш иҟоу. Иаҳҳәап, аҟазараҿы аҵабырг аарԥшра ҟалоит асубективи аобъективи реицҵарала, аҵабырг алыршара еиҳарак емоциалатәи ахәшьара ма аҭакҟаҵара анацу. Аҭҵаарадырратә метод ақәныҟәара аҭҵаарадырратә хәыцшьа шьақәнаргылоит.
Иахьатәи [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аилазаашьа, даҽакала иуҳәозар, адырра ҿыцқәа рыргылара аметод, иаҵанакуеит:
* Аҵабыргқәа алаԥш рхыгареи ашәареи-азареи, бла иабо зегьы рхыԥхьаӡаратә ма рхаҭашьатә хҳәаа. Арҭ реиԥш иҟоу ахҳәаақәа рҿы хымԥада еиуеиԥшым [[абстракция|абстракциақәа]] рхы иадырхәоит.
* Аблабара алҵшәақәа ранализ — урҭ рсистематизациа, акыр зҵазкуеи ихадами ҳәа аихшара.
* [[гипотеза|Агипотезақәеи]] [[теория|атеориақәеи]] рзеиԥштәреи (асинтез) рышьақәыргылареи.
* Аԥхьагәаҭара: иҟаҵоу агипотеза ма ирыдыркыло атеориа аҟынтәи алҵшәақәа рышьақәыргылара, [[дедукция|адедукциа]], [[Индуктивное умозаключение|аиндукциа]], ма даҽа [[логика|логикалатәи]] аметодқәа рыцхыраарала.
* Иаԥхьагәаҭоу алҵшәақәа ргәаҭара аексперимент ахархәарала ([[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]] итерминологиа — акритикатә експеримент ала).
Аетапқәа зегьы рҿы, иарбан ҩаӡаразаалак аҿы иҟоу адыррақәеи алҵшәақәеи рахь акритикатә знеишьа хыԥашьа змам аҵак ду амоуп. Зегьы рышьақәырӷәӷәара, зыгәра угартә иҟоу адыррақәа рыла рышьаҭаркра, атеориатә лкаақәа аексперименттә лҵшәақәа рыла рыраргамара аҭахра аҭҵаарадырра егьырҭ адыррақәа рҟынтәи иалнакаауеит, изеиԥшразаалак догмак еснагь шьаҭас измоу адинхаҵарагьы уахь иналаҵаны.
Аамҭа цацыԥхьаӡа аҭҵаарадырреи аҭҵаарадырратә методи — [[методология науки|аҭҵаарадырратә методологиеи]] ирызку агәаанагарақәа рҽырыԥсахит.
=== Аҭҵаарақәа рхырхарҭақәа ===
Аҵарадырратә ҭҵаарақәа рҿы х-хырхарҭак алкаазар ауеит:<ref>{{книга|заглавие=Большой юридический словарь. — М.: Инфра-М|часть=Фундаментальные научные исследования|год=2003|автор=А. Я. Сухарев, В. Е. Крутских, А.Я. Сухарева|язык=ru}}</ref>
* ''[[Фундаментальная наука|Ишьаҭарку аҭҵаарадыррақәа]]'' — ари шьаҭанкылатәи адырра ҿыцқәа раиуразы, иара убасгьы зылҵшәақәа мҽхакы ҭбаала зегьынџьара рхархәара аанамго, иҭҵаахо ацәырҵрақәа рцәаҩақәа реилкааразы иҵаулоу ганрацәалатәи аҭҵаара ауп. [[фундаментальность|Афундаментализм]] аилкаара (латин бызшәала fundare - “ашьаҭаркра”) абарҭ аҭҵаарадыррақәа аԥсабара шьаҭанкылатәи азакәанқәа рыҭҵаара ишазырхоу аныԥшуеит.
* [[Прикладные исследования|Ахархәаратә ҭҵаарадыррақәа]] ҳәа изышьҭоу шьаҭанкылатәи аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апрактикатә проблемақәа рыӡбаразы ахархәара рызҭоу ҭҵаарақәоуп. Аҭҵаарақәа ирылҵшәахоит [[Атехнологиа|атехнологиа]] ҿыцқәа раԥҵареи урҭ анаҩс реиӷьтәреи.
* «Аҭҵаарадырратәи [[НИОКР|аԥышәа-конструктортәи аиқәыршәақәа]] — араҟа аҭҵаарадырреи [[Аагалыҵ|ааглыхреи]] еиԥылоит, убас ала ари апроект аҭҵаарадырратә знеишьа анагӡара еиԥш, атехникатәи анџьныртәи азнеишьақәагьы алыршаны. Зны-зынла иҟало алҵшәақәа [[Научно-техническая революция|аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа]] аҟынӡа ицәырҵыргьы рылшоит.
=== Ахаҭа аԥышәара ===
Аҵарауаа жәпаҩык аҭҵаарадырратә експериментқәа рхатә ԥышәала имҩаԥыргахьеит.
* Амикроорганизм ''[[Helicobacter pylori]]'' аԥшааҩцәа руаӡәк – апрофессор [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и хатәгәаԥхарала иалахәыз гәыԥҩыки қәҿиарала ироуз аҽырчмазара аԥышәа, ахроникатә чымазара [[гастрит|агастрит]] аетиологиаҿы ихадоу аҭыԥқәа руак аанызкыло факторк шыҟоу азы зыгәрагоу даҽа ҭҵаарадырра шьақәырӷәӷәаракны иҟалеит. 2005 шықәсазы [[Маршалл, Барри|Барри Маршалл]]и уи ицхырааҩ [[Уоррен, Робин|Робин Уоррен]]и иҟарҵаз аартразы [[Нобелевская премия по медицине|Нобель ипремиа]] ранаршьеит.
== Аҭҵаарадырра афилософиа ==
{{Main|Аҭҵаарадырра афилософиа}}
Аҭҵаарадырра [[Философия|афилософиа]] – аҭҵаарадырра арҿиареи аилкааратә усуреи еиуеиԥшым рмодельқәа ҳадызгало ,хыԥхьаӡара рацәала зеиԥшыҟам концепциақәа рыла иаарԥшу афилософиа аҟәша ауп. Уи зызку аҭҵаарадырра инанагӡо ауси аҵак дуи ралкаара ауп, иара убас аҭҵаарадырра аҟазшьақәа, егьырҭ аилкааратә усхкқәа рыламырҩашьаразы.
Аҭҵаарадырра афилософиа аҭоурыхтә социокультуратә дырра аҳаракыра амоуп, уи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рыҭҵаара иазырхоума, мамзаргьы асоциал-гуманитартә ҭҵаарадыррақәа ирызкума ҳәа еилых ҟамҵакәа. Аҭҵаарадырра [[Философ|афилософ]] дазҿлымҳауп анаукатә ԥшаара, «аартратә алгоритм», аҭҵаарадырратә жәабжьқәа рыҿиашьа, аҭҵааратә усура аметодқәеи апринципқәеи. (Аҭҵаарадырра афилософиа, аҭҵаарадыррақәа хдырралла рыҿиара иазҿлымҳазаргьы, уеизгьы урҭ хдыррала рыҿиара алыршара иазкӡам, хырхарҭарацәалатәи [[метанаука|аметанаука]] уи алыршара ишазку еиԥш.)
Аҭҵаарадырра ахықәкы хада [[Истина|аҵабырг]] аԥшаара акәзар, аҭҵаарадырра афилософиа ауаатәыҩса ихдырра ихы иахьаирхәо зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭақәа иреиуоуп, уи аҩнуҵҟа азҵаара “ишԥаҳалшо аҵабырг азнеира?” алацәажәара мҩаԥысуеит.
=== Адырра аҳәаақәа ===
''Шәахә. убасгьы: [[Аҳәаақәа рыбжьаҵара апроблема]].''
Аҭҵаарадырра зегь шамчу агәрагареи, насгьы аҭҵаарадырратә дыррақәа реизгара апроцесс еиԥмырҟьаӡакәа иахьымҩаԥысуазы идырым ишдырым аамҭала мацара ишаанхо агәрагареи, еснагь зыҽзырҿыцуа аҭҵаарадырратә еилазаара феидала аусуразы ҵыхәаԥҵәара змам ҭагылазаашьоуп. Убри аамҭазы, ари азакәан аҵаратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны експериментла хырбгалашьа шамам еиԥш, шьақәырӷәӷәашьагьы амам, убри аҟнытә, [[критерий Поппера|Поппер икритериа]] инақәыршәаны, иҭҵаарадырратәны иԥхьаӡаӡам.<ref name="ФК">''[[Фритьоф Капра]]''. Дао физики. ОРИС. СПб. 1994. ISBN 5-88436-021-5</ref>
Аха иҟоуп алшара, аҭҵаарадырра иҟаҵәҟьоу ишыҟаҵәҟьоу аилкааразы амчра ахьамоу аҟәшеи, иҟаҵәҟьоу иазку адыррақәа ҭҵаарадырратә методла зыҭҵаара амуа аҟәшеи реихшаразы. Ари аҟәша аԥсабара иаиууа азҵаарақәа еиҟәызшо аҳәааҿы иҟоуп, урҭ еихшоуп ԥышәала иҵабыргу аҭак аиуразы алшара узҭои, ус еиԥш ала зхы узырбо , аха уи аиԥш алшара змами рыла.<ref name="ААА">''Ансельм А. А.'' Теоретическая физика XX века — новая философия Природы. «Звезда» № 1 2000 г.</ref>
<!-- Эксперимент предполагает обязательную возможность воспроизведения изучаемого объекта или явления и получения одного и того же ответа на заданный экспериментатором вопрос. В этом — его суть. Отсюда следует, что объектом научного исследования могут быть лишь повторяющиеся явления и события. Если же они представляют собой принципиально неповторяемые, принципиально происходящие только один раз, то они не могут быть объектом научного изучения<ref name="МЛИ">''Мандельштам Л. И.'' Лекции по оптике, теории относительности и квантовой механике. Изд-во «Наука» М.: 1972.</ref>. В этой области наука бессильна. Попытки использовать её методологию неизбежно приводят, независимо от желания исследователя, к выходу за пределы науки. — явная неправда или неточность. Большой взрыв был только один раз, но это не мешает его научно исследовать. Как минимум надо переформулировать. Melirius -->
Зыӡбахә наҩхьо аҭәымра иазку [[теорема Гёделя о неполноте|Гиодель итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аформалтә система аҳәаақәа ирҭагӡаны, аԥсабаратә [[Иԥсабаратәу ахыԥхьаӡара|хыԥхьаӡарақәа]] [[Арифметика|рарифметика]]гьы назлоу, ари асистема еишьашәалазар, уи аишьашәалара шьақәырӷәӷәазарц залшом.
Убас [[Лобачевский, Николай Иванович|Лобачевски]], 1829 шықәсазы, иусумҭа «Агеометриа ахыҵхырҭақәа рзы» аҿы, аҭыԥҭаӡара евклидым агеометриа евклиду еиԥш аиҿагыларақәа рҟынтәи ахы иақәиҭны ихаҿы иааигеит.Таким образом, он показал, что пространство, может быть описано двумя различными несовместимыми, но внутренне логически непротиворечивыми геометриями
[[Тьюринг, Алан|Алан Тиуринг]] 1936 шықәсазы ишьақәирӷәӷәеит [[проблема остановки|аангылара апроблема]] зеиԥш хықәкылатәи [[машина Тьюринга|акомпиутер]] аҿы ишы[[неразрешимость|ӡбам]], насгьы икылкаау алогикатә хҳәаа ыҟазаргьы апроблема зыӡбаша азеиԥш алгоритм шыҟам.<ref> <!-- On Computable Numbers, with an Application to the Entscheidungsproblem // Proceedings of the London Mathematical Society --> (в этой публикации Тьюринг вводит определение [[Машина Тьюринга|машины Тьюринга]], формулирует проблему зависания и показывает, что она, также как и [[проблема разрешения]], неразрешима).</ref>
=== Адырра анаӡара ===
Аҵарадырра аус ауеит ииашоу аобиектқәа рмодельқәа рыла, анс акә арс акә ииашоу адунеи иеиԥшым. Ари азҵаараҿы ицәырҵуа апроблема «[[соотношение карты и территории|ахсаалеи аҭыԥҭаӡареи реизыҟазаашьа]]» ҳәа иашьҭоуп.
Аҭҵаарадырра афилософиа, агносеологиа, апроблемақәа иреиуоуп аҭҵаарадырра анаӡара азҵаара. Иааизакны иуҳәозар, ари апроблема зҵаарала иаарԥшызар ауеит абас: «Иобиективтәума аҭҵаарадырратә дыррақәа?». Еиҳарак аларҵәара змоу ҭакуп: «иахырҟьацәамкәа ирелиативисттәуп»: ирҳау аҵаратә дыррақәа рыгәра угартә иҟоуп (иобиективтәуп), уажәтәи аамҭазы еихьыԥшым хыԥхьаӡара рацәала ахыҵхырҭақәеи аблабарақәеи рыла ишьақәырӷәӷәазар.<ref>{{книга|заглавие=Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь|часть=Достоверность научного знания|год=2013|автор=|язык=ru}} Физическая Антропология. Иллюстрированный толковый словарь. EdwART. 2011</ref>
=== Афилософцәа аҭҵаарадырра акритика шазыруа ===
''Шәахә. убасгьы: [[Антиинтеллектуализм]].''
[[антисциентизм|Антисциентистцәа]] ргәаанагарала, аҭҵаарадырра ихадаратәу аилкаарақәа рышьақәырӷәӷәара алшаӡом, ус анакәха дунеихәаԥшышьала иҟанаҵо алкаақәа логикала ииашам, убри аҟнытә ари ахырхарҭа ихадоу атезисқәа иашаны рыԥхьаӡаразы [[сциентизм|асциентизм]] иахәҭоу ашьақәырӷәӷәара амаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп.
Уамашәа иубаша, [[Эпоха Просвещения|Аҵарадырра аамҭазы]] ауп аҭҵаарадырра иаҿагыло агәҽанҵарақәа еиҳа ианырацәахаз. Иаҳҳәап, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] иҩуан аҭҵаамҭақәа рҿы ашәарҭарақәеи имцу амҩақәеи рацәаны иҟалеит ҳәа. Аҵабырг иаҳзаанаго афеида ҳауаанӡа, агхақәа рацәаӡаны ҟаҵатәыс иҳаууеит — уанӡа ҳнаӡаанӡа. Иара агәра ганы дыҟоуп, аҭҵаарадыррақәа рҿаԥхьа иқәдыргыло апроблемақәа рыӡбара рылымшозар, усҟан урҭ еиҳагьы ашәарҭарақәа шрыҵаҵәаху, урҭ рахьгьы лассы-лассы ушнарго. «Аҭҵаарадыррақәа аусдараҿы ииуеит, насгьы аусдара иазкуп, убри аан хаҭәаашьа змам аамҭа дуӡӡа рцәыӡуеит», — ҳәа Руссо ибон уи ауаажәларразы цәцашьа змам ааха шаанаго.<ref>''Руссо Ж-Ж.'' Рассуждение по вопросу: способствовало ли возрождение наук и искусств очищению нравов. Трактаты. / пер. А. Д. Хаютина. М., 1969. С. 20.</ref>
Берлинтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа ашьаҭаркҩы [[Лейбниц|Леибниц]], 1700 ашықәсазы Академиа ашьаҭаркратә документ шьаҭас иамаз агәалашәаратә шәҟәаҿы иҩуан, уи аусура адыррақәеи хәарҭа злам аԥышәарақәеи рҭахрақәа рхарҭәаара мацара иазырхамзар шакәу: аусуреи аҭҵаарадырреи ахәарҭа алгаразы еицымҩақәҵалатәуп..<ref>{{Cite web |url=http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |title=Архивированная копия |access-date=2014-02-16 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304105544/http://www.ras.ru/FStorage/download.aspx?id=09734517-7ab9-4399-b106-f388792f1aa7 |url-status=live }}</ref>
[[Огарёв, Николай Платонович|Н.П. Огариов]] иҩуан, аҭҵаарадырра макьана урсҟак зегьынџьара ишаларҵәам, ауаажәларра уи амацаара шьаҭас иҟаҵаны ицалартә еиԥш. Аҭҵаарадырра уаҩы цыԥхьаӡа агәра игартә еиԥш акылкаареи аҵак хаҭәааи азхаӡом.<ref>Антология мировой философии: В 4 т. Т. 3. М., 1972. С. 210</ref>
Урыстәылатәи адинхаҵаратә хәыцҩцәа рыхшыҩзцарақәа, иаҳҳәап [[Бердяев, Николай Александрович|Н.Бердиаев]] (1874-1948), [[Шестов, Лев Исаакович|Л.Шестов]] (1866-1938), [[Франк, Семён Людвигович|С.Франк]] (1877-1950) реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырра акритикаҿы иҷыдоу адаҟьа ааныркылоит. «Аҭҵаарадырра Анцәа игәрагара уажәы иԥсыҽхеит, —агәра ганы дыҟоуп Н.Бердиаев, — абсолиуттә ҭҵаарадырра, ауаҩы иԥсабара иақәшәо аҵарадырратә дунеихәаԥшышьа аԥҵара алшара агәрагара ҵшәаауп». Уи зыхҟьо ҳәа иара ибоит «аҵарауаа рдогматизм ԥсабарала иҟам ҳәа уажәааигәа мап зыцәнакыз ацәырҵра ҿыцқәа аҭҵаарадырра иахьалало... Даҽа ганкахьалагьы, афилософиеи агносеологиеи еилыркааит, аҭҵаарадырра ахала ахы ашьақәырӷәӷәара шалымшо, икылкаау адырра аҳәаақәа рҟны ашьапы ишзықәымгыло. Дацԥашәла аҭҵаарадырра иҵаулаӡаны ицоит, баша наукала иузҭымҵаауа, хыхьла акәзар аҭҵаарадырра ажәҩанахь ихалоит. <…> Аҭҵаарадырратә хдырра змоу ауаа рзгьы еиҳа-еиҳа еилкаахоит адин, агәҭыӷьӷьара, анаша уҳәа ирызку азҵаара аӡбараҿы аҭҵааарадырра шымчыдоу. Насгьы иарбан ҭҵаарадырроу арҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы агәымшәара зхахьы изгарц зылшоу? Ҳәарада афизика акәым, ахимиа акәым, афизиологиа акәым, аполитикатә економика акәым, азиндыррагьы акәым. Аҭҵаарадырра ыҟаӡам, иҟоу аҭҵаарадыррақәа мацара роуп (дисциплинак аҳасабала). Еизаку зегьы зыӡбо аҭҵаарадырра ахшыҩҵак акризис ӷәӷәаӡа иҭагылоуп, ари амиф агәрагара еилабгеит. <…> Ҭҵаарадырроуп аҟазаара ахаҭаратә формақәа рыҽрынраалара ахаҭаратә форма.<ref>''Бердяев Н. Н.'' Философия свободы. Смысл творчества. — М., 1989. С. 67, 352.</ref>
Бердиаев асциентизми антисциентизми рызҵаара иара ихатәала иӡбоит, иазгәаҭо: “аҭҵаарадырра ахәԥса ҳаракы аӡәгьы гәыҩбара изцәырнагом. Аҭҵаарадырра — иузамамкуа фактуп, ауаа ирҭаху Аха ахәԥса аҳаракреи аҭҵаарадыррара аҭахреи рзы агәыҩбара ыҟазар ауеит. Аҭҵаарадырреи аҭҵаарадыррареи — зынӡаск еиԥшым маҭәарқәоуп. Аҭҵаарадыррара ахьӡуп адоуҳатә ԥсҭазаареи аҭҵаарадырреи ирыцәтәыму егьырҭ ахырхарҭақәа рахь аҭҵаарадырра акритериқәа риагара. Аҭҵаарадыррара агәраганы иҟоуп, аҭҵаарадырра адоуҳазы иреиҳаӡоу акритери шакәу, уи ишьақәнаргыло аишьҭагылашьа зегьы шаҵанакуа, уи азы изинуи изиными зегьынџьара хадара злоу аҵакы шамоу. Аҭҵаарадыррара иаку аметод аҟазаара атәы аҳәоит... Аха абраҟагьы аҭҵаарадырра аплиурализм иашьашәало аҭҵаарадырратә знеишьақәа рыплиурализм алкаазар ауеит. Иҟалом, иаҳҳәап, иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа рметод апсихологиахьгьы ауаажәларратә наукақәа рахьгьы аиагара. Н. Бердиаев игәаанагарала аҭҵаарадырра ахьыԥшызаара ахдырра акәзар, аҭҵаарадыррара адоуҳа иреиҵаӡоу аҟазаара асферақәа рҟны атәхароуп, зегьынџьаратәи ахымԥадатәра аҳра аилкаароуп, «адунеи ахьанҭара» ахьыԥшхароуп. Бердиаев алкаа иҟаиҵо излаҳәо ала, аҭҵаарадырра зегьы рзы ахымԥадатәра — ҩнуҵҟала еимыжәжәо, доуҳалагьы еиҟәыҭхо ауаатәыҩса рформализм ауп.<ref>Там же. С. 264—265</ref>
Л. Шестов иҩуеит аҭҵаарадырра ауаатәыҩса ргәы излақәшәаз зегь ахьадыруа азы акәым, ауаатәыҩса зыргәамҵуа агәыҩбарақәа зегьы акы бжьамыжь рыӡбара шалымшо ашьақәырӷәӷәарала акәым, абырсҟатәи аамҭа арыцҳа цәа зхьыкәкәоз ауаҩы иԥсҭазаашьатә бзиарақәа рыла ауп. Иара Толстои, Деостоевски реиԥш иҟоу авторцәа дрызхьаԥшуеит, аморальи аҭҵаарадырреи аиҿаргылара зҽазызшәоз, аха уи аҟаҵара злымшаз. «Азакәан мамзаргьы анорма ҩыџьа аиҳәшьцәа ирабуп — аҭҵаарадырреи ауаҩреи. Урҭ рыҩбагьы аамҭа-аамҭала еиӷацәазар ауеит, зынгьы еибабаны иаанымхо. Аха знымзар зны урҭ реиуара аиааира аганы хымԥада иааинышәоит».<ref>''Шестов Л.'' Апофеоз беспочвенности. — Л., 1991. С. 37</ref>
Шестов иара убасгьы иазгәеиҭоит еиуеиԥшым афактқәа, аҭҵаарадырра иаҭахым, имыцхәу акы акәны насҭха иканажьуа.<ref>Там же С. 170—171</ref> Аҵарадырра, иара игәаанагарала, еиԥмырҟьаӡакәа, насгьы ииашаны имҩаԥысуа ацәырҵрақәа рахь мацара ахшыҩзышьҭра архоит. Аҵарадырразы зегь реиҳа зыхә ҳараку материалуп ахҭысқәа, зыҟны аҭагылазаашьақәа ԥсабарала акәымкәа мчыла имҩаԥысуа, ажәакала аексперимент азы алшара аныҟоу. Иара ихы дазҵаауеит, ишԥарыԥсыхәо знык мацара иҟало, еиҭаҟамло, иагьузмырхынҳәуа ахҭысқәа ҳәа. Аҭҵаарадырра, иара игәаанагарала, урҭ рыӡбахәала аҿымҭра алнахуеит. Шестов ихаантәи ауаа рахь ааԥхьара ҟаиҵоит, аҭҵаарадырратә донкихотра рхаршҭны, рхы агәрагара рҽазыршәарц азы. Убри аамҭазы афеноменқәа рацәаны (ҭоурых аамҭак азы иҷыдоу ҳәа угәы иззаанаго, аҭҵаарадырра ҭоурыхла аҿиара ихадоу аҟаазшьарбақәа иреиуоу) рыҭҵаара ауеит, урҭ ирызку афактқәа реизгарала, анаҩс урҭ еизакны, системала еиқәыршәаны, [[Номотетический подход|теориак]] ахь ииаганы,<ref>''Thomae H.'' (1999). The nomothetic-idiographic issue: Some roots and recent trends. International Journal of Group Tensions, 28(1), 187—215.</ref><ref>''Cone J. D.'' (1986). Idiographic, nomothetic, and related perspectives in behavioral assessment. In R. O. Nelson & S. C. Hayes (Eds.): Conceptual foundations of behavioral assessment (pp. 111—128). New York: Guilford.</ref><ref>Номотетический метод // Философский энциклопедический словарь / гл. ред.: Л. Ф. Ильичёв, П. Н. Федосеев, С. М. Ковалёв, В. Г. Панов. — М.: Советская энциклопедия, 1983.</ref><ref>''Стёпин В. С., Горохов В. Г., Розов М. А.'' Философия науки и техники — М., 1996. (гл. 4. Исследовательские и коллекторские программы)</ref> иаҳҳәап, шьаҭанкыла аԥсахра ҟалеит [[комета|акометақәа]] ирызку агәаанагарақәа рҿы [[Галлей, Эдмунд|Е. Галлеи]] ибзоурала: иара иаԥхьа урҭ рыцыԥхьаӡа Амратә система знык-знык иаҭаахьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха аҵарауаҩ, 24 комета рорбитақәа ԥхьаӡаны, акометақәа ԥыҭк акы акәны иалкааны, ԥыҭрак ашьҭахь [[Комета Галлея|иара ихьӡ зхырҵаз]], насгьы, зегьы раасҭа ихадоу, уи анаҩстәи аиҭацәырҵра аԥхьагәеиҭеит.
[[Традиционализм#Интегральный традиционализм|Аинтегралтә традиционализм]] ахаҭарнакцәа ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра а[[Редукционизм|редукционисттә]], а[[Натурализм (философия)|натуралисттә]], а[[Эволюционизм|еволиуционисттә]], а[[Секуляризм|секулиаристтә]], а[[Рационализм (философия)|рационалисттә]] ҳәа аҟазшьарба азыҟарҵоит, насгьы уи аҵабырг иазааигәам ҳәа ирыԥхьаӡоит. Урҭ ргәаанагарала, аҭҵаарадырра агәрагарақәа рдогматикатә система ауп, игәаҭам а[[Эпистемология|епистемологиа]] иақәгылоу, зынӡагьы и[[знание|дыррам]], мамзаргьы, зегьы ианреиҵаха, кырӡа иԥку аҟазааразы агәаанагара иеиуоу, ахатә методологиа иахьыԥшны ирацәаны изымпыҵышшаауа.<ref name="ShahShah2009">''Shah, M. Maroof and Shah, Manzoor A.'' [http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf Modern science and scientism: A perennialist appraisal.] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150225132059/http://www.ejst.tuiasi.ro/Files/18/01-24Shah.pdf |date=2015-02-25 }} // European Journal of Science and Theology, June 2009, Vol.5, No.2, 1-24</ref>
[[Станислав Лем|Станислав Лем]] иҩуан (иаҳҳәап, [[Сумма технологии|Summa Technologiae]] аҟны) Адунеи аҭҵаараҿы ауаатәыҩса рыҭҵаарадырратә знеишьа маҷк ишыԥсабаратәым, насгьы уи иахҟьаны ишыԥку:<ref>''Станислав Лем.'' Summa Technologiae. Глава 3.</ref>
{{Ацитата алагара}}
...Аԥсабара ииашоу азҵаара аҭара ахьҳалымшо. Ауаҩы Аԥсабара азҵаарақәа рацәаны иеиҭоит, иара «агәаанагарала», ҵакы змам, насгьы игәаԥхо асхемақәа ирықәшәо еилыкка иҟоу аҭакқәа иоурц иҭахуп. Ажәакала, ҳара ҳҽазаҳшәоит Аиҿкаашьа иааизакны аартра акәымкәа, еиҿкаашьак мацарак аартра, реиҳа имаҷны аџьабаа зго (“[[бритва Оккама|Оккам иԥаҵасага]]”!), еилыкка иҟоу (еиуеиԥшым знеишьала аилыркааразы алшара ҳазымҭо), еицырзеиԥшу (Акосмос зегьы аҿы амчра змоу), ҳара иаҳхьыԥшым (досу иҭызҵаауа, ишҭиҵаауа иахьыԥшым) насгьы зҽызымԥсахуа (ззын Аԥсабара азакәанқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ԥсахрада иаанхо). Аха абарҭқәа зегьы аҭҵааҩы иалеигалаз хатәзакәанқәоуп, ҳара иаҳзаатуа аҵабыргқәа ракәӡам. Акосмос ҳара ҳзы иаԥҵамызт, ҳаргьы уи азы ҳаԥҵамызт. Ҳара аеҵәатә еволиуциа иалҵшәаны иҟалаз ҳауп, насгьы Адунеиеибаркыра ус еиԥш иҟоу аалыҵқәа ҵҩа змам хыԥхьаӡарала иахылҿиаауан, иахылҿиаауеит иахьа уажәраанӡагьы.
{{Ацитата алгара}}
Убри инақәыршәаны, хыхь зыӡбахә ҳәаз хадаратә принципқәак а[[классическая наука|классикатә ҭҵаарадырра]] иаҵанакуеит (адунеи а[[Механицизм|механицисттә]] [[Картина мира|хаҿсахьала]] зышьаҭа ку), урҭ рҽырыԥсахит ма ихарҭәаахеит и[[неклассическая наука|классикатәыми]] и[[постнеклассическая наука|постклассикатәыми]] адунеи асахьақәа рҿы (иаҳҳәап, аблабареи аблабаҩи акванттә процессқәа рнырра апринцип, мамзаргьы акосмогониатә теориақәак рҿы аԥсабара азакәанқәа аамҭала рыԥсахра апринцип).
=== Аҭҵаарадырратә усура аҿыҵгақәа ===
[[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] игәаанагарала:<ref>''А. Эйнштейн.'' [http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm «Мотивы научного исследования» Собрание научных трудов. Том 4 -М.: Наука, стр. 39—41] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121101085842/http://rusnauka.narod.ru/lib/einstein_a/motiv_nauki.htm |date=2012-11-01 }}</ref>
{{Ацитата алагара}}
Аҵарадыррахь уназго зегь реиҳа иӷәӷәоу аҿыҵгақәа иреиуоу иргәаҟгоу агәымбылџьбарареи иузеиқәымкуа аҭацәреи зцу аԥсҭазаара еизада ацәцара агәаҳәара ауп. Ари аҿыҵга зыԥсы арахәыцқәа паӡоу ауаа рхатә гәҭыхақәа рҟынтәи ииашоу адунеихәаԥшреи аилкаареи рдунеиахь иргәыҵасуеит. …
Ари алахьеиқәратә мзыз иацлоит агәырӷьаратә мзызгьы. Ауаҩы иҽазишәоит иахәҭоу амҩала иҩнуҵҟа иҟоу адунеи асахьа имарианы, еилыкка аԥҵара, ацәаныррақәа рдунеи дацәцаны џьара ҩаӡарак ала ари адунеи абри аҩыза азнеишьала иаԥиҵаз асахьа ала иԥсахырц азы.
{{Ацитата алгара}}
Иҟоуп иара убасгьы убас еиԥш гәаанагарак, аҭҵаарадырра анапы алакра иаҿыҵга хаданы (иарбанызаалак егьырҭ аусхкқәа реиԥш, акультуратә лыҵшәа аиура хықәкыс измоу) иахәаԥшуа анаҩстәи аҭагылазаашьа, идырны акәымкәа, гәынхәҵысҭала а[[Половой отбор|хӡыӡаара]] а[[Ухаживание|ԥшра]] аманы ахаҵеи аԥҳәыси ҳәа аилыхра, уи иҳаилнаркаауеит аҵарауаа рхыԥхьаӡараҿы ахацәа кырӡа иахьеиҳау аҳәса раасҭа, насгьы ауаҩытәыҩса [[Акме|хшыҩла иусура иреиҳау аҩаӡара аамҭа]] ацыԥҵәахеит иԥсабаратә ҭахра иреиҳау аамҭа ацыԥҵәахеи ахьеиқәшәо.<ref>''[[Миллер, Джеффри|Miller G. F.]]'' [http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC Sexual selection for cultural displays] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150224160922/http://psych.unm.edu/people/directory-profiles/miller-papers/1999-sexual-selection-cultural-displays.DOC |date=2015-02-24 }} // The evolution of culture. Ed. by R. Dunbar, C. Knight, & C. Power. — Edinburgh: Edinburgh University Press, 1999. — PP. 71-91.]</ref><ref>''[[Канадзава, Сатоши|Satoshi Kanazawa]].'' [http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf Scientific discoveries as cultural displays: a further test of Miller’s courtship model] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140906214350/http://personal.lse.ac.uk/kanazawa/pdfs/EHB2000b.pdf |date=2014-09-06 }} // Evolution and Human Behavior. — Vol. 21 (2000). — PP. 317—321.</ref>
== Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа ==
{{Main|Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа}}
Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа (амодель) – аҵабырг аҟазшьақәеи азакәанеизшәарақәеи ирызку агәаанагарақәа рсистема ауп, аҭҵаарадырратә еилкаарақәеи апринципқәеи реизакреи реицҵареи иалҵшәаны иаԥҵоу.<ref name="Садохин17">Садохин, Александр Петрович. Концепции современного естествознания: учебник для студентов вузов, обучающихся по гуманитарным специальностям и специальностям экономики и управления / А. П. Садохин. — 2-е изд., перераб. и доп. — М.: ЮНИТИ-ДАНА, 2006. стр. 17 (1.5. Научная картина мира)</ref>
Аҭҵаарадырра аҿиарамҩаҿы а[[знание|дыррақәеи]], а[[идея|хшыҩҵакқәеи]], а[[Концепция|концепциақәеи]] ҵыхәаԥҵәарада рыҽдырҿыцуеит; еиҳа зхыҵуа ахәыцрақәа а[[Теория|теориа]] ҿыцқәа рзы [[частный случай|иҷыдоу ҭагылазаашьақәаны]] иҟалоит. Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа [[Догмат|догмаӡам]], мамзаргьы [[абсолютная истина|набыцра змам ҵабыргым]]. Иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку аҵарадырратә гәаанагарақәа шьаҭас ирымоуп ишьақәырӷәӷәоу а[[доказанный факт|ҵабыргқәеи]] ишьақәыргылоу а[[Принцип причинности|мзыз-лыҵшәатә еизыҟазаашьақәеи]] реицҵара, уи ҳара иҳалнаршоит ҳдунеи аҟазшьақәа ирызкны а[[прогноз|ԥхьагәаҭарақәеи]] ауаатәыҩсатә [[Цивилизация|цивилизациа]] аҿиара иацхраауа алкаақәеи рыҟаҵара. Атеориа, агипотеза, аконцепциа, аҵабырг ҿыцқәа ралкаара ргәаҭарақәа рылҵшәақәа реиқәымшәара — абарҭқәа зегьы иҟоу агәаанагарақәа ҿыц аиҭарыхәаԥшреи аҵабырг еиҳа иақәшәо агәаанагара ҿыцқәа раԥҵареи ҳгәы азҭанаҵоит. Абри аҩыза аҿиара ауп а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] ҵакыс иамоу.
== Аклассификациа ==
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахысгьы еиуеиԥшым амзызшьаҭақәа рыла ауаатәыҩсатә дыррақәа рыхәҭақәа реихшара рҽазыршәон.
Убас, Аристотель еиҳау-еиҵоу ҳәа аҭҵаарадыррақәа хы-хкык рыла еихишеит:<ref>Теория познания. Классификация наук https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190228192024/https://magisteria.ru/aristotle-intro/epistemologiya-i-teologiya-aristotelya |date=2019-02-28 }}</ref>
# Иреиҳау аҭҵаарадыррақәа ргәыԥ атеориатә (мамзаргьы узхәаԥшуа) ҭҵаарадыррақәа роуп, {{lang-grc|θεωρία}} «атеориа, ахәаԥшра» (афилософиа, афизика, аматематика).
# Урҭ ирышьҭанеиуеит апрактикатә ҭҵаарадыррақәа, {{lang-grc|πράξις}} «апрактика» (аполитика, аетика, аекономика).
# Аҭҵаарадырратә еишьҭанеира хдыркәшоит арҿиаратә, апоезиатә ҭҵаарадыррақәа, {{lang-grc|ποιησις}} «аԥҵара» ([[риторика|ариторикеи]] [[поэтика|апоетикеи]]).
Аристотель иаԥиҵаз аформалтә логика афилософиа иеиԥшнишьаломызт; уи иарбан дырразаалак «иацәеижьхәҭаны» (имыруганы) иԥхьаӡон.<ref name="koh" />
Римтәи аенциклопедист [[Марк Теренций Варрон|Марку Варрон]] иклассификациа иаҵанакуан абарҭ аҭҵаарадыррақәа: [[Грамматика (наука)|аграмматика]], [[диалектика|адиалектика]], [[риторика|ариторика]], [[геометрия|агеометриа]], [[Арифметика|арифметика]], [[астрология|астрологиа]], [[музыка|амузыка]], [[медицина|амедицина]], [[архитектура|архитектура]].<ref name="DoH-464"/>
[[Ислам|Аԥсылман]] араб ҵарауаа аҭҵаарадыррақәа арабтәии ([[поэтика|апоетика]], [[ораторское искусство|ацәажәаратә ҟазара]]) аҳәаанырцәтәии аҭҵаарадыррақәа ([[астрономия|астрономиа]], [[медицина|амедицина]], [[Аматематика|аҳасабра]]) ҳәа еихырон.<ref name="DoH-464"/>
=== Абжьаратә шәышықәсақәа рзы ===
{{main|Аҭҵаарадыррақәа рмардуан}}
Аклассификациа аҽазышәарақәа [[Средние века|абжьаратә шәышықәсақәа]] рзгьы иацҵан. [[Дидаскаликон|Дидаскаликон]] аҟны [[Гуго Сен-Викторский|Гуго Сент-Викторски]] аҭҵаарадыррақәа ԥшь-гәыԥкны еихишоит:<ref name="DoH-465">Speziali P. [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 Classification of sciences] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 465.</ref>
# Атеориатә ҭҵаарадыррақәа (аматематика, афизика).
# Апрактикатә ҭҵаарадыррақәа.
# Амеханикатә ҭҵаарадыррақәа ([[навигация|анавигациа]], [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]], [[охота|ашәарыцара]], [[медицина|амедицина]], [[театр|атеатр]]).
# [[Логика|Алогика]], [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] [[риторика|ариторикеи]] уахь иналаҵаны.
[[Бэкон, Фрэнсис|Ф. Бекон]] аҭҵаарадыррақәа х-гәыԥкны еихишеит (агәынкылара, ахшыҩеилгара, ахаҿаагара реиԥш иҟоу адырратә лшарақәа ирҿырԥшны):
# аҭоурых аҵабыргқәа рыхҳәаа аҳасабала (аԥсабаратәи аграждантәи уахь иналаҵаны);
# атеориатә ҭҵаарадыррақәа, мамзаргьы «афилософиа» инарҭбаау аҵакала;
# апоезиа, алитература, иааизакны аҟазара.<ref name="koh" />
[[Роджер Бэкон|Роџьер Бекон]] иара убас аҭҵаарадыррақәа рыклассқәа ԥшьба аликаауан: [[Грамматика (наука)|аграмматикеи]] алогикеи, аматематика, аԥсабаратә философиа, [[метафизика|аметафизикеи]] [[этика|аетикеи]]. Убри аан, аԥсабара иазку аҭҵаарадыррақәа ирышьаҭаны иԥхьаӡон аматематика.<ref name="DoH-465"/>
=== Енгельс иҭҵаарадыррақәа реихшара ===
1873 шықәса инаркны, [[Энгельс|Енгельс]] напаиркит аматериа аныҟәара аформақәа реихшара (аҭҵаарадыррақәа реихшара) — аҭҵаарадыррақәа реиқәыршәара апринцип.
Еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа иҭырҵаауа аобиектқәа, акы ахьы егьи ииасуеит. Еиҭаҵуа аматериа аҿиара апроцесс (еиҵаӡоу аҟнытә еиҳаӡоу ахь, имариоу аҟынтәи иуадаҩу ахь) асубординациа апринцип ҳәа иахьӡҵан.
Иазгәаҭан аҭҵаарадыррақәа ԥсабарала еицырзеиԥшу цәаҳәак аҿы ишыҟоу: амеханика... афизика... ахимиа... абиологиа. Ишьақәыргылан аҭҵаарадыррақәа рцәаҳәа: аматематика, амеханика, ахимиа, афизика, абиологиа.
Аҭҵаарадыррақәа реиԥылараҿы зегь реиҳа аиасра иазыманшәалоу аҭҵаарадырра ҿыцқәа рхырхарҭақәа цәырҵит: [[биохимия|абиохимиа]], [[психолингвистика|апсихолингвистика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]].
=== Кедров иҭҵаарадыррақәа рыклассификациа ===
Асовет философ, аҭоурыхҭҵааҩы, аҭҵаарадырратә методолог [[Кедров, Бонифатий Михайлович|Б.М. Кедров]] еиҳа иҭырҳәыцаау аҭҵаарадыррақәа рыклассификациа еиқәиршәеит. Кедров аҵабырг зегьы аԥсабареи ауаҩи ҳәа еихишеит. Ауаҩы иҟны иара иалкааны иааирԥшит аилазаареи ахәыцшьеи. Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ԥсабаратәуп, аилазаара иазку аҭҵаарадыррақәа — социалтәуп, ахәыцра иазку аҭҵаарадыррақәа —философиатәуп.
Б. Кедров асовет философиаҿы аматериа аныҟәара ихадоу ф-формакны еихишон:
* Асубатом-физикатә
* Ахимиатә
* Амолекулатә физика
* Агеологиатә
* Абиологиатә
* асоциалтә.
=== Егьырҭ аклассификациақәа ===
[[Аматематика|Аматематика]], [[логика|алогика]], [[информатика|акомпьютертә ҭҵаарадырра]], [[кибернетика|акибернетика]] реиԥш иҟоу икылкаау аҭҵаарадыррақәа зны-зынла иҷыдоу класск аҳасабала иалыркаауеит– [[формальные науки|аформалтә ҭҵаарадыррақәа]], даҽакала абстракттә ҭҵаарадыррақәа ҳәа изышьҭоу.<ref>[[Черчмен, Чарльз Уэст|C. West Churchman]]. Elements of Logic and Formal Science. New York: J. B. Lippincott Co., 1940.</ref><ref>James Franklin. [http://www.maths.unsw.edu.au/~jim/philosophersstone.pdf The formal sciences discover the philosophers' stone] // Studies in History and Philosophy of Science. Vol. 25, No. 4, pp. 513—533, 1994.</ref><ref>Stephen Leacock. Elements of Political Science. Houghton, Mifflin Co, 1906. P. 417.</ref><ref>Bernt P. Stigum. Toward a Formal Science of Economics. MIT Press, 1990.</ref><ref>Marcus Tomalin. Linguistics and the Formal Sciences. Cambridge University Press, 2006.</ref> Аформалтә ҭҵаарадыррақәа аԥсабаратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа ирҿадыргылоит, [[эмпирический|аԥышәатә]] ҭҵаарадыррақәа ҳәа азеиԥш рбага зоууа.<ref>{{книга|заглавие=Philosophy of Science: From Problem to Theory|автор=Mario Augusto Bunge.|год=1998|издатель=Transaction Publishers|страницы=24|isbn=0-765-80413-1}}</ref> Аҵарауаа даҽа џьоукы аматематика [[точные науки|икылкаау ҭҵаарадырроуп]] ҳәа ирыԥхьаӡоит, егьырҭ зегьы — [[когнитивные науки|когнитивтә ҭҵаарадыррақәаны]].<ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |title=Что такое когнитивная наука |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081207071656/http://virtualcoglab.cs.msu.su/CogSci_R.html |archive-date=2008-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |title=Вторая международная конференция по когнитивной науке |access-date=2008-10-16 |archive-date=2008-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081019065716/http://www.cogsci.ru/cogsci06/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |title=М. В. Фаликман. Введение в когнитивную науку (программа спецкурса) |access-date=2008-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080924194454/http://virtualcoglab.cs.msu.su/projects/mf_cogsci.html |archive-date=2008-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |title=Журнал Санкт-Петербургский университет ISSN 16811941 / Страница новостей |access-date=2008-10-16 |archive-date=2007-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070717030949/http://www.spbumag.nw.ru/news/news.shtml |url-status=live }}</ref>
[[Гуманитарные науки|Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] лассы-лассы (еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы) аҭҵааратә усхкы хазы игоу хырхарҭаны иахәаԥшуеит (адисциплинақәа ргәыԥ), аҭҵаарадырра еиԥшым — [[Humanities#Науки или дисциплины?|''Humanities'']].
=== Ҳаамҭазтәи Урыстәыла ===
2015 шықәсазы Урыстәыла аҭҵаарадырра аиҿкааразы [[ФАНО]] аҭҵаарадыррақәа зегьы ԥшьыҟәшак рыла еихнашеит:<ref>Информационные ресурсы Центры коллективного пользования и уникальные научные установки в организациях, подведомственных ФАНО России: [Москва. 20-21 окт. 2015 г.] М.: ФАНО России, 2015.</ref>
# '''Аматематикатә, афизикатә, акомпьютертә, атехникатә ҭҵаарадыррақәа'''
# '''Ахимиатә ҭҵаарадыррақәа'''
# ''Аԥсҭазааратә ҭҵаарадыррақәа'' - Абиологиатәи амедицинатәи ҭҵаарадыррақәа
# '''Акәша-мыкәшатәи аԥсабара аҭҵаарадыррақәа''' - Адгьылҭҵаара, аекологиа уҳәа убас иҵегьы.
== Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара ==
Аҭҵаарадырра ҿыц аԥҵара (ихьыԥшым аҭҵаарадырратә хырхарҭа) анаҩстәи ашьаҿақәа ацуп:
* Иҭҵаахо аобиект ҿыц алкаара;
* уи аобиект аҭҵааразы аметод ҿыцқәа раԥҵара;
* аҭҵаарадырра ҿыц амаҭәари агәаҭеи рышьақәыргылара (аҭҵаарадырратә усумҭақәа, арҵаратә курсқәа, амузеиқәа, аконференциақәа, аноменклатура, уҳәа уб. иҵ.);
* аҭҵаарадырратә школи адыррақәа рхырхарҭа ҿыц аибаркыреи ашьақәыргылара.
{{Ацитата алагара}}Аҭҵаарадырра зхы иақәиҭу дисциплинаны иԥхьаӡоуп, аҿиара апроцесс аҿы уи амаҭәар еилкаазар, уи аҭҵаарадырратә ҵакы хадара злоу асистематә шьаҭақәа ыҟазар, иҷыдоу аметодқәа аԥҵазар.<ref>''Гунтау М., Мюльфридель В.'' Труды Абраама Готтлоба Вернера по минералогии и геологии // История геологии: Доклады. Ереван: Изд-во АН Арм. ССР, 1970. С. 327—337.</ref>{{Ацитата алгара}}
[[естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадырраҿы]] аҭҵаарадырра ҿыцқәа раԥҵара ҿырԥштәыс иҟалар алшоит [[Проект:Геология/Списки/Науки геологического цикла|агеологиатә цикл аҭҵаарадыррақәа]].
== Аҭҵаарадырратә дырра ахәҭаҷқәа ==
* [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]] (аԥсабара иазку аҵара, [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] )
* [[Технознание|Атехнолдырра]] (атехника иазку аҵара, [[технические науки|атехникатә ҭҵаарадыррақәа]])
* [[Обществознание|Аилазаарадырра]] (аилазаарақәа ирызкуа аҵара, [[общественные науки|аилазааратә ҭҵаарадыррақәа]])
* [[Человековедение|Ауаҩытәыҩсадырра]] (ауаҩы изку аҭҵаара, [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]])
== Аҭҵаарадырратә литература ==
{{Main|Аҭҵаарадырратә журнал}}
Аҭҵаарадырратә литература - аҭҵаарадырратә усумҭақәа, амонографиақәеи ажурналқәеи.
Урҭ иаабац алитературеи афилософиатә ҩымҭақәеи ирылнакаауеит, зыгәрагоу аԥышәарақәеи аҭҵаарадырратә хыҵхырҭақәа рышьаҭеи рыла иҟаҵоу ахәыцрақәа рышьақәырӷәӷәара.
== Аҭҵаарадырра аларҵәара ==
{{Main|Аҭҵаарадырра аларҵәара}}
Аҭҵаарадырра аларҵәара – ауаа рацәа рзы еилкаау ахаҿра аманы иахьатәи аамҭа иақәшәо аҭҵаарадырратә дыррақәа раларҵәара апроцесс ауп.
Аҵарадырра аларҵәара, иҷыдоу аинформациа имаҷны иазыҟаҵоу азыӡырҩы ма аԥхьаҩ ибызшәахьы «аиҭагара» — [[учёный|аҵарауаа]]-аларҵәаҩцәа рҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ихадоу адҵақәа иреиуоуп.
Аҵарадырра аларҵәаҩ идҵа – “игәырҿыӷьгоу, иҩанҭхьу” ҳәа изышьҭоу аҭҵаарадырратә [[Информация|информациа]], зегьы рзы аинтерес зҵоу, еилкаау, еиҳа имариоу адыррақәа рахь аиагара ауп. Ари ажәабжь [[общество|ауаажәларра]] зегьы рахь еиԥш, уи ахәҭак, еиҵагыло аҿар — аҟыбаҩ бзиа злоу ашколхәыҷқәа рахьгьы ирхазар алшоит.<ref>{{Cite web |url=http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |title=Экология чтения и роль научной популяризации |access-date=2008-10-15 |archive-date=2012-10-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121020152219/http://www.gpntb.ru/libcom7/disk/8.pdf |url-status=live }}</ref>
[[научная фантастика|Аҭҵаарадырратә фантастика]] аҭҵаарадырра аларҵәараҿы акыр зҵазкуа аус нанагӡоит. Иароуп аҭҵаарадырратә аартрақәа жәпакы заа иазԥхьагәазҭаз. Уи аус аҿы илагала дууп [[фантаст|афантаст]] [[Жюль Верн|Жиуль Верн]].
[[молодёжь|Аҿар]] аҭҵаарадырреи [[Высокие технологии|атехнологиаҳаракқәа]] рхырхарҭеи рахь рнеира, адырра змам аилазаара ахәҭа аҭҵаарадырратә проблемақәа разҿлымҳахара, аларҵәара аҩаӡара иахьыԥшуп.<ref>{{Cite web |url=http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |title=Стратегии научной популяризации в России |access-date=2013-03-22 |archive-date=2014-08-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140801202835/http://razumru.ru/humanism/journal/44/sergeyev.htm |url-status=live }}</ref>
Аҵарауаа, аҭҵаарадырратә информациа аныҟәгаҩцәа раҳасабала, уи аиқәырхареи аихаҳареи ирызҿлымҳауп, уи иахылҿиаауеит аҿар рагәылахаларагьы. Избан акәзар, аҭҵаарадырра аларҵәара аҭҵаарадырра аинтерес зкуа ауаа рхыԥхьаӡара еизнарҳауеит, насгьы урҭ уи ралалара ҿыҵгас иазыҟалоит.<ref>{{Cite web |url=http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |title=Игорь ЛАГОВСКИЙ: «Государству должна быть выгодна популяризация науки» |access-date=2008-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120119190847/http://orange.strf.ru/client/news.aspx?ob_no=5308 |archive-date=2012-01-19 |url-status=dead }}</ref>
Лассы-лассы иҟалалоит, аҭҵаарадырратә информациа аларҵәараан уи еиҳа ианырмариахо, хәыҷы-хәыҷла аҭҵаарадырратә лакәахь ианиасуа.
Иара убасгьы иҟалалоит, аҭҵаарадырра аларҵәараан абасеиԥш иҟоу [[Научно-популярное клише|аҭҵаарадырратә клишеқәа]] анцәырҵуа: [[тайны мироздания|адунеи амаӡақәа]], “аҵарауаа иаадыртит”, уҳәа убас иҵегьы.
[[Тихо Браге|Тихо Браге]] агәраганы дыҟан аҭҵаарадырратә дыррақәа урҭ рхархәашьа здыруа анапхгаҩцәа рымацара ирымазар шакәу. Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа академик [[Людвиг Фаддеев|Лиудвиг Фаддеев]] аҭҵаарадырра аларҵәаразы абас иҳәеит:<ref>[http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ Показуха по науке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170319025847/http://old.computerra.ru/2007/714/343917/ |date=2017-03-19 }} Компьютерра</ref>
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иаҳдыруеит, ашәахтә зшәо ауаа уеизгьы-уеизгьы иҟаҳҵо рзеиҭаҳҳәар шҳахәҭоу. Аха ҳара инагӡаны еилкаау аҭҵаарадырратә хырхарҭақәа раларҵәара ҳуалуп. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра аларҵәара еиҳа иуадаҩуп. Еиуеиԥшым акваркқәа, ацәаҳәақәа, Ианг-Миллс иҭыԥҭаӡарақәа… ртәы аҳәара ҽеила иаҳзалҵуам — амцқәа ҳцәалалоит.
{{Ацитата алгара}}
[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] иажәақәа рыла, [[СССР|СССР]] акомиссиақәеи аредакциақәеи реилатәарақәа рҿы аҵарауаа шьоукы [[научно-популярная литература|аҭҵаарадырра-аларҵәаратә литература]] ҵакыдоуп ҳәа ицәажәон.<ref>{{статья |автор=[[Ефремов, Иван Антонович|Иван Ефремов]] |заглавие=О широкой популяризации науки |ссылка=https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 |издание=[[Литературная газета]] |тип=газета |год=1953 |месяц= |число= |том= |выпуск=24 марта |страницы=3 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624205304/https://efremov-fiction.ru/publicity/80/page/1 }}</ref>
[[ВЦИОМ|ВЦИОМ]] имҩаԥнагаз аҭҵаара алҵшәақәа рыла, Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 81% ҳаамҭазтәи аурыс ҵарауаҩк ихьӡ рзымҳәаӡеит.<ref>Н. Подорванюк, А. Борисова. [http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml Наука людям вообще по барабану…] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110608013220/http://www.gazeta.ru/science/2011/03/26_a_3565649.shtml |date=2011-06-08 }}</ref>
== Аҭҵаарадырреи амцҭҵаарадырреи ==
{{Main|Амцҭҵаарадырра}}
Амцҭҵаарадырра – ари аҭҵаарадырратә усура еиԥш зхы узырбо, аха ииашаҵәҟьаны иҭҵаарадырратәым усуп. Амцҭҵаарадырратә теориа аҷыдаҟазшьақәа иреиуоуп афактқәа хырҩа рымҭара ма реицакра, амцҳәара ([[Критерий Поппера|Поппер икритериа]] ақәымныҟәара), атеориатә ҳасабырбарақәа аблабара алҵшәақәа рҿырԥшра мап ацәкра, “аҟәыӷареи”, «аилыккареи», «пату зқәу агәаанагареи» рган аанкылара аԥыжәара аҭара, еихьыԥшым [[эксперимент|аекспериментқәа]] рылҵшәақәа рыла ишьақәырӷәӷәам атеориа шьаҭас аҟаҵара, аҭҵаара алҵшәақәа реиҭаиуразы, мамзаргьы ихьыԥшым агәаҭаразы алшара амамзаара, аҭҵаарадырратә усураҿы [[Политика|аполитикатәи]] [[Адин|адинтә]] догмақәеи рхархәара.
[[Научное сообщество|Аҭҵаарадырратә еилазаара]] зықәшаҳаҭым атеориақәа раԥҵаҩцәа лассы-лассы «еихашәыз [[официальная наука|аофициалтә ҭҵаарадырра]] аҿагылаҩцәа» ҳә рхы иазырҳәоит. Убри аан, дара агәраганы излаҟоу ала “официалтә ҭҵаарадырра” ахаҭарнакцәа, иаҳҳәап, [[комиссия по борьбе с лженаукой|амцҭҵаарадырра аҿагылара азы акомиссиа]] алахәылацәа, агәыԥқәа ринтересқәа рыхьчоит(агьежь иҭаку аҭакԥхықәра), политикала аилыхра ҟарҵоит, рыгхақәа рықәшаҳаҭхара рҭахӡам, убри аҟнытә, “ажәытә” хәыцрақәа рыхьчоит, аиаша ҿыц алымкаа.
Иҭҵаарадырратәым аконцепциақәа рыхәҭак [[паранаука|апаранаука]] ҳәа ахьӡ роуит.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Научный метод|Аҭҵааратә (академиатә) метод]], Аҭҵаарадырратә методгьы уахь иналаҵаны
* [[Список отраслей науки|Аҭҵаарадырра аҟәшақәа рсиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="koh">Философия для аспирантов : учебное пособие / В. П. Кохановский [и др.]. — 2-е изд. — Ростов н/Д. : Феникс, 2003. — 448 с. — (Высшее образование). — ISBN 5-222-03544-1</ref>
<ref name="DoH-464">Speziali P. Classification of sciences [http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 битая ссылка]{{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080619205103/http://etext.lib.virginia.edu/cgi-local/DHI/dhi.cgi?id=dv1-57 |date=2008-06-19 }} // Dictionary of the History of Ideas. Vol. 1. P. 464.</ref>
}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Наука|[[Соловьёв, Владимир Сергеевич|Соловьёв В. С.]]}}
* {{БСЭ3|статья= Наука|автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|том=17|страницы= |ref=Алексеев}}
* {{БСЭ3|статья= Наука (раздел "Классификация наук")|автор=|том=17|страницы= |ref=БСЭ}}
* {{БРЭ|статья=Наука|автор=[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|том=22|страницы=142—144|ref=Стёпин|ссылка=https://old.bigenc.ru/philosophy/text/2251677|архив=|архив дата=}}
* {{книга |автор=[[Алексеев, Игорь Серафимович|Алексеев И. С.]]|часть= Наука|заглавие=[[Философский энциклопедический словарь]]|ответственный=Гл. редакция: [[Ильичёв, Леонид Фёдорович|Л. Ф. Ильичёв]], [[Федосеев, Пётр Николаевич|П. Н. Федосеев]], [[Ковалёв, Сергей Митрофанович|С. М. Ковалёв]], [[Панов, Виктор Георгиевич|В. Г. Панов]]|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия]] |год=1983|страницы=403—406|страниц=840|тираж=150000|ref=Алексеев}}
* {{книга|автор=[[Берг, Лев Семёнович|Берг Л. С.]] |заглавие=Наука, её содержание, смысл и классификация|ссылка=|место=Петроград|издательство= Время|год=1922|страниц=140|ref=Берг}}
* ''Бондаренко С. Б.'' Теория дескриптивных систем. — М.: ỤṞṢṢ, 2008. — 192 с.
* ''Бондаренко С. Б.'' Дискуссии о науке на XXIII Мировом философском конгрессе. — Философия науки. — 2014. — № 1. — С. 136—147.
* ''Бондаренко С. Б.'' Развитие идеи научного доказательства. — Философия науки. — 2020. — № 4. — С. 3—14.
* {{книга |автор = [[Зализняк, Андрей Анатольевич|Зализняк А. А.]]| заглавие = Из заметок о любительской лингвистике|издательство = Альпина нон-фикшн|год = 2023 |страниц = 208| место = М. |isbn = 978-5-00139-914-8|ref=Зализняк}}
* {{книга|автор=[[Любарский, Георгий Юрьевич|Любарский Г. Ю.]]|заглавие=Рождение науки. Аналитическая морфология, классификационная система, научный метод|издательство=[[Языки славянских культур]]|год=2015|страниц=192|isbn=978-5-94457-206-6|ref=Любарский}}
* {{cite book |last1=Tuomela |first1=Raimo |editor-last1=Pitt |editor-first1=Joseph C. |editor-last2=Pera |editor-first2=Marcello |title=Rational Changes in Science: Essays on Scientific Reasoning |chapter=Science, Protoscience, and Pseudoscience |series=Boston Studies in the Philosophy of Science |pages=83–102 |year=1987 |volume=98 |publisher=Springer Netherlands |location=Dordrecht |doi=10.1007/978-94-009-3779-6 |isbn=978-94-009-3780-2 |url=https://link.springer.com/book/10.1007/978-94-009-3779-6 |ref=Tuomela}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{dmoz|World/Russian/Наука/|Наука}}
* [http://www.scholar.ru/ Поисковая система научных публикаций].
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Наука}}
{{DEFAULTSORT:ҭҵаарадырра}}
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырра| ]]
[[Акатегориа:Ахылаԥшра]]
[[Акатегориа:Азҵаара]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]]
igz2u17plz981rf21d322i3bo6rnszu
Астрономиа
0
53985
172608
172035
2026-08-24T13:29:41Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Астрономиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172035
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Астрономиа|Астрономиа (аҵакы)}}
{{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра
|атема = [[Естествознание|Аԥсабараҭҵаара]]
|ахьӡ = Астрономиа
|егьырҭ ахьӡқәа = {{lang-en|Astronomy}}
|афото = Crab Nebula.jpg
|ахҵара = [[Крабовидная туманность|Акраб наҟәыра]] амозаикатә ҭыхымҭа. [[НАСА]] иаԥнаҵеит [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп ахархәарала, 1999-2000 шықәсқәа рзы.
|аҭҵаара амаҭәар = [[наблюдаемая вселенная|Иубарҭоу адунеи]]
|ахыҵхырҭа аамҭа = [[XVIII век|XVIII ашәышықәса]]
|ахырхарҭа хадақәа = [[небесная механика|ажәҩантә механика]], [[астрофизика|астрофизика]], [[космология|акосмологиа]], [[планетология|апланетологиа]], уҳәа убас иҵегьы.
}}
'''Астрономиа''' ({{lang-grc|ἄστρον}} - “аеҵәа” , νόμος – “азакәан”) – [[Вселенная|Адунеи]] иазку [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], [[небесное тело|ажәҩантә цәеижьқәеи]] ([[Планета|апланетақәа]], [[Звезда|аеҵәақәа]], [[Астероиды|астероидқәа]], уб. иҵ.) [[система|асистемақәеи]] ахьыҟоу, [[механическое движение|рныҟәара]], рышьақәгылашьа, рхылҵшьҭра, рыҿиара ҭызҵаауа.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
Хықәкыла, астрономиа иҭнаҵаауеит [[Амра|Амреи]] егьырҭ [[звезда|аеҵәақәеи]], [[Солнечная система|Амратә система]] [[планета|апланетақәеи]] урҭ [[спутники планет|рымҩанызақәеи]], [[экзопланета|аекзопланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], [[комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[межпланетное вещество|апланетабжьаратәи алыҵ]], [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи алыҵ]], [[пульсар|апульсарқәа]], [[чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]], [[Туманность|анаҟәрақәа]], [[галактика|агалактикақәеи]] урҭ [[скопление галактик|реилаҵәарақәеи]], [[квазар|акуазарқәа]] уҳәа уб. иҵ.<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Ахьӡ аетимологиа ==
[[Термин|Атермин]] «астрономиа» ({{lang-grc|ἀστρονομία}}) [[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәала]] ἀστήρ, ἄστρον (астер, астрон) - “[[звезда|аеҵәа]]”; νόμος (номос) — «аҵас, ашьақәыргылара, азакәан».<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
== Аҭоурых ==
{{Main|Астрономиа аҭоурых}}
Астрономиа зегь реиҳа ижәытәӡоу, иреиҳабӡоу [[Естественные науки|аҭҵаарадыррақәа]] иреиуоуп. Уи ауаатәыҩса рҭахрақәа ирхылҿиааит.
Адгьыл аҿы ауаа ықәнагалеижьҭеи, урҭ еснагь ажәҩан аҿы ирбоз иазҿлымҳан. Ажәытәӡатәи аамҭақәа раангьы урҭ игәарҭеит ажәҩан аҿы иҟоу амаҭәарқәа рныҟәареи аамҭа-аамҭала аҳауа аҽыԥсахрақәеи шеидҳәалоу. Усҟан астрономиа ӷәӷәала [[астрология|астрологиа]] иалаҩашьаны иҟан.
Ажәытәӡатәи адгьылқәаарыхҩцәа аеҵәақәеи еҵәаџьааи ахьыҟаз ала ашықәс аамҭақәа ралагамҭа еилыркаауан. Еиҭаҵуаз ажәларқәа [[Амра|Амреи]] аеҵәақәеи рыла амҩақәҵара рыман. Ашықәсқәа рыԥхьаӡара аҭахра иахҟьаны амзар аԥҵарагьы ҟалеит. Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа рзы инхоз ауааҵәҟьагьы Амреи, [[Амза|Амзеи]], еҵәақәаки ргылареи рҭашәареи ирыдҳәалоз ахҭыс хадақәа рдыруан . Амреи Амзеи ртыҩкра аамҭа-аамҭала еиҭаҟалараны ишыҟоу еилкаауижьҭеи акрааҵуеит. Ижәытәӡоу аҩыратә хыҵхырҭақәа рҟны иуԥылоит астрономиатә цәырҵрақәа рыхҳәаақәа, иара убасгьы ажәҩантә жәеижь лашақәа ргылареи рҭахареи аамҭа аԥхьагәаҭаразы имариаӡоу аԥхьаӡаратә схемақәа, аамҭа аԥхьаӡара аметодқәа, амзар ахылаԥшра.
[[Первобытное общество|Аҭоурыхԥхьатәи акультурақәеи]] ажәытәӡатәи [[цивилизация|ацивилизациақәеи]] рышьҭахь иаанрыжьит ирацәаны астрономиатә [[артефакт (археология)|артефактқәа]], урҭ ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанеизшәарақәа шырдыруа аазырԥшуа. Ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ауеит [[древнеегипетская астрономия|абиԥараԥхьатәи Ажәытәӡамысратәи абаҟақәеи]] [[Стоунхендж|Стоунхенџьи]]. [[Вавилонская астрономия|Вавилонаа]], [[Астрономия Древней Греции|аберзенцәа]], [[Китайская астрономия|акитаиуаа]], [[Индийская астрономия|индиауаа]], [[Астрономия майя|маиаа]], [[Астрономия инков|аинкқәа]] раԥхьатәи рцивилизациақәа уахынла [[небосвод|ажәҩан]] аметодикатә хылаԥшрақәа ирылагахьан.
Астрономиа қәҿиарала аҿиара иаҿын Ажәытәтәи Вавилон, Мысра, Китаи, Индиа. Китаитәи ашықәсҩыраҿы иануп ҳера ҟалаанӡа 3-тәи азқьышықәсазы иҟалаз Амра атыҩкра. Аҿиара зауз арифметикеи агеометриеи рышьаҭала Амреи, Амзеи, апланета лашақәеи рныҟәарақәа реилзыркаауаз иагьаԥхьагәазҭоз атеориақәа Абжьарадгьылмшын атәылақәа рҿы ақьырсианра ҟалаанӡатәи аамҭа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы иаԥҵан. Имариоу, аха хәарҭара злоу амыругақәа ирыцны, урҭ Аҿыцҿиара аепоханӡа апрактикатә хықәкқәа рымаҵ руан.
Особенно большого развития достигла астрономия в Древней Греции. [[Пифагор]] впервые пришёл к выводу, что Земля имеет шарообразную форму, а [[Аристарх Самосский]] высказал предположение, что Земля вращается вокруг Солнца. [[Гиппарх]] во II в. до н. э. составил один из первых [[Звёздный каталог Гиппарха|звёздных каталогов]]. В произведении Птолемея «[[Альмагест]]», написанном во II в. н. э., изложена [[геоцентрическая система мира]], которая была общепринятой на протяжении почти полутора тысяч лет.
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан Мрагыларатәи атәылақәа рҿы астрономиа аҿиара ду аиуит. Астрономиеи астрологиеи раԥхьаӡакәны еиҟәиҭхеит 10-тәи ашәышықәсазы аҵарауаҩ [[аль-Фараби|ал-Фараби]], итрактат «[[Трактат об астрологии (аль-Фараби)|Еҵәақәа ражәаҳәарақәа рҿы ииашоуи ииашами]]» аҟны. 9-тәи ашәышықәсазы, [[Аль-Андалус|андалусиатәи]] аҵарауаҩ [[Аббас ибн Фирнас|ибн Фирнас]] Адунеи аҿы апланетақәеи аеҵәақәеи рныҟәара аазырԥшуа амыруга аԥиҵеит.<ref>{{Статья|ссылка=http://dx.doi.org/10.2307/3101411|автор=Lynn White|заглавие=Eilmer of Malmesbury, an Eleventh Century Aviator: A Case Study of Technological Innovation, Its Context and Tradition|год=1961|издание=Technology and Culture|том=2|выпуск=2|страницы=97|issn=0040-165X|doi=10.2307/3101411}}</ref> 994 ашықәсазы, Абжьаратәи Азиатәи астроном [[Абу Махмуд аль-Худжанди|Ал-Хуџьанди]] раԥхьаӡатәи аҭӡамцтә [[секстант]] дуӡӡа ҟаиҵеит, уи [[Наклон оси вращения|Адгьыл аҵәҩан анаара]] («аеклиптика анаара») ииашаны аилкааразы иҟаҵан, 2 минуҭк заҵәык рыла агха аманы. Аҵарауаҩ [[Али ибн Ридван|Али ибн Ридуан]] 1006 шықәсазы игәеиҭаз уажәы [[SN 1006]] ҳәа изышьҭоу [[Сверхновая звезда|супериҿыцу аеҵәа]] зегь реиҳа [[Письменная история|инарҭбааны ахҳәаа]] азиуит.<ref>{{Cite web|url=http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|title=Celestial Delights Online {{!}} Star light, star brightest|website=web.archive.org|date=2007-03-11|access-date=2024-06-08|archive-date=2007-03-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20070311135851/http://celestialdelights.info/pub/SN1006_2.htm|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Астрономия исламского Средневековья|Аԥсылмантә дунеи астрономиа]] 16-тәи ашәыш. Анҵәамҭанӡа аҿиара иаҿын.<ref>{{Книга|заглавие=Encyclopaedia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures|ссылка=https://archive.org/details/encyclopaediaofh0000unse|ответственный=Helaine Selin|год=1997|место=Dordrecht; Boston|издательство=Kluwer Academic|страниц=1117|isbn=978-0-7923-4066-9}}</ref> Убас, [[Такиюддин аш-Шами|Такиуддин аш-Шами]] 1577–80 шықәсқәа рзы иаԥиҵеит аамҭа секундла изыԥхьаӡоз амеханикатә [[астрономические часы|астрономиатә сааҭқәа]], уи 16-тәи ашәышықәсазы апрактикатә астрономиаҿы зегь реиҳа ихадоу алагала ҿыцқәа иреиуоуп, избан акәзар уаанӡатәи асааҭқәа астрономиатә хықәкқәа рыла рхархәаразы иахьынӡарыхәҭаз ииашамызт.
16-тәи ашәышықәса инаркны Европа астрономиа аҿиара иалагоит. Ахәаахәҭреи амшынныҟәареи рыҿиареи, ааглыхра ашьаҭаркреи иадҳәаланы аҭахра ҿыцқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ адин анырра аҟынтәи аҭҵаарадырра ахақәиҭтәра иацхрааит, насгьы аартра дуқәа жәпакы ирызнанагеит.
[[Естествознание|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы рыҟнытә астрономиа еиҳарак [[папская курия|Римтәи акуриа]] аҿагылара ианиеит. 1822 шықәсазы ауп [[Святая инквизиция|аинквизициа]] официалла ианрылаҳәаз, уаанӡа [[Католическая церковь|акатоликтә уахәама]] иамаз агәаанагарақәа ирҿагыланы, Адгьыл аныҟәашьеи Амра амҵысреи ирызку аӡбарақәа зну ашәҟәқәа [[Рим]] ркьыԥхьра азин шрымоу. Уи ашьҭахь, 1835 шықәсазтәи [[Индекс запрещённых книг|изиным ашәҟәқәа риндекс]] анҭыҵ, [[Коперник, Николай|Коперник]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галилей, Галилео|Галилеи]] рыхьӡқәа уантәи ианыхын.<ref>Брокгаузи Ефрони рэнциклопедиатә жәар, «Индекс».</ref>
Аҭҵаарадырратә астрономиа инагӡаны иалкаахеит [[Эпоха Возрождения|Аҿыцҿиара]] аамҭазы, насгьы уи азы акыр аамҭа аҭаххеит. Аха [[телескоп|ателескоп]] аӡбара мацара ауп астрономиа иахьатәи ихьыԥшым аҭҵаарадырра аҟынӡа аҿиара алзыршаз.
Ҭоурыхла астрономиа иаҵанакуан [[Астрометрия|астрометриа]], [[Астрономическая навигация|аеҵәақәа рыла амҩақәҵара]], [[Наблюдательная астрономия|ахылаԥшратә астрономиа]], [[Календарь|амзарқәа]] рыҟаҵара, уимоу [[Астрология|астрологиагьы]]. Иахьа азанааҭтә астрономиа [[Астрофизика|астрофизика]] [[синоним|асиноним]] аҳасабала иԥхьаӡоуп.
Иахьатәи астрономиа аира иадырҳәалоит Птолемей идунеи агеоцентртә система мап ацәкра (2-тәи ашәышықәса) насгьы уи Николаи Коперник игелиоцентртә системала аԥсахра (16-тәи ашәышықәса азбжа), ажәҩантә цәеижьқәа ателескоп ахархәарала рыҭҵаара алагара(Галилеи, 18-тәи ашәыш. алагамҭа), адунеизегьтәи агравитациа азакәан аартра ([[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]], 17-тәи ашәышықәса анҵәамҭа). 18-19-тәи ашәышықәсақәа астрономиазы Амратә система, ҳ-Галактика, иара убас аеҵәақәа, Амра, апланетақәа, егьырҭ акосмостә цәеижьқәа рфизикатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәа реизгара иаамҭан.
20-тәи ашәышықәсазы иҟалаз аҭҵаарадырра-техникатә револиуциа, астрономиеи, ҷыдала астрофизикеи рыҿиараҿы анырра ду анаҭеит.
Аоптикатә телескоп дуқәа рцәырҵреи, згәылҭәаара ҳараку арадиотелескопқәа раԥҵареи, системала ахылаԥшрақәеи рыбзоурала, Амра миллиардла аеҵәақәа злахәу адырган еиԥшу асистема дуӡӡа – [[Млечный Путь|агалактика]] иахәҭакны ишыҟоу аартра алнаршеит. 20-тәи ашәышықәса алагамҭазы астрономцәа игәарҭеит ари асистема миллионла иҟоу иара иеиԥшу агалактикақәа ишреиуоу.
Егьырҭ агалактикақәа раартра агалактика анҭыҵтәи астрономиа аҿиара иацхрааит. Агалактикақәа рспектрқәа рыҭҵаара [[Эдвин Хаббл|Едвин Хаббл]] илнаршеит 1929 азы «[[Закон Хаббла|агалактикақәа реиԥхьыттара]]» ҳәа изышьҭоу ацәырҵра алкаара, уи анаҩс Адунеи азеиԥш ҽырҭбаара шьаҭас иҟаҵаны аҵакы гәылыршәахеит.
Атмосфера анҭыҵтәи астрономтә гәаҭарақәа рзы аракетақәеи адгьылтә мҩанызақәеи рхархәара иахҟьаны акосмостә цәеижьқәа рыхк ҿыцқәа аартхеит: арадиогалактикақәа, аквазарқәа, апульсарқәа, арентгентә шәахәаркырақәа рхыҵхырҭақәа, уҳәа убас иҵегьы. Ишьақәыргылан аеҵәақәа револиуциа атеариеи Амратә система акосмогониеи рышьаҭақәа. 20-тәи ашәышықәсазтәи астрофизиказы еихьӡара дуны иҟалеит арелиативисттә космологиа — Адунеи аеволиуциа атеориа.
Астрономиа — иазыҟаҵам ауаа макьанагьы зҽалархәра рылшо, зхыԥхьаӡара рацәам аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп: [[любительская астрономия|азҿлымҳаратә астрономиа]] акыр зҵазкуа астрономиатә аартрақәа жәпакы рҿы ахатә лагала ҟанаҵеит.
== Астрономиа аҭҵаарадырратә дисциплина аҳасабала аиҿартәышьа ==
[[Файл:Moon Dedal crater.jpg|мини|Амзатә астрономиа: Асахьаҿы иаагоу акратер ду [[Дедал (лунный кратер)|Дедал]] ауп, [[Аполлон-11|Аполлон 11]] аусзуҩцәа [[1969]] азы [[Амза]] ахыкәшара аамҭазы иҭырхыз. Акратер Амза иубарҭам аган агәҭа азааигәара иҟоуп, уи аикәшара 93 км иҟоуп.]]
[[Файл:grav.lens1.arp.750pix.jpg|мини|Агалактиканҭыҵтәи астрономиа: [[гравитационная линза|агравитационтә блаҷрақәа]]. Иубарҭоуп ииаҵәоу аиқәҳәалаԥшра змоу обиектқәак, урҭ иррацәоу галактикак асахьақәа роуп, афото агәҭа иазааигәоу агалактика ҩеижьқәа реизгара иахылҿиааз [[гравитационная линза|агравитациатә линза]] аеффект абзоурала иррацәоу. Аблаҷы аизакра агравитациатә ҳәааҭаӡарала иаԥҵоуп, уи алашара ашәахәақәа ареицаҟьоит, уи иахҟьаны еиҳа ихараны иҟоу аобиект асахьа аизырҳареи аицакреи ҟалоит]]
Иахьатәи астрономиа дара-дара еидҳәалоу аҟәшақәа рыла еиҟәшоуп, убри аҟнытә астрономиа аихшара ганкахьала инықәырԥшны ауп ишыҟаҵоу.
Астрономиа аҟәша хадақәа иреиуоуп:
* [[Астрометрия|Астрометриа]] – ажәҩантә лашарбагақәа рҭыԥқәеи рныҟәареи ҭнаҵаауеит. Уаанӡа астрометриа усыс инанагӡоз ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара ҭҵааны агеографиатә координатқәеи аамҭеи икылкааны рышьақәыргылара акәын (уажәы уи азы даҽа ӡбашьақәак рхы иадырхәоит). Иахьатәи астрометриа иаҵанакуеит:
** фундаменталтә астрометриа, дҵас измоу агәаҭарақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа ркоординатқәа рышьақәыргылара, аеҵәақәа рҭыԥқәа ркаталогқәа реиқәыршәара, астрономиатә параметрқәа рыԥхьаӡаратә ҵакқәа рышьақәыргылара — алашарбагақәа ркоординатқәа закәанеизшгәаралатәи рҽыԥсахрақәа ҳасабс ргара алзыршо ашәагаақәа;
** еиуеиԥшым акоординаттә системақәа рыла ажәҩантә цәеижьқәа рҭыԥқәеи рныҟәареи рзы аматематикатә методқәа аԥызҵо [[сферическая астрономия|асфератә астрономиа]], иара убасгьы аамҭа цацыԥхьаӡа алашарбагақәа ркоординатқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рҽыԥсахра атеориа;
* [[Теоретическая астрономия|Атеориатә астрономиа]] ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҭыԥқәа рҟынтәи рыԥшааразы аметодқәеи, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа рорбитақәа рҟны еилкаау аелементқәа рыла рефемеридқәа (иубарҭоу аҭыԥқәа) рыԥхьаӡаразы аметодқәеи ҳанаҭоит ([[обратная задача|аҭактә дҵа]]).
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]] адунеизегьтәи агравитациа амчқәа рнырра аҵаҟа ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара азакәанқәа ҭнаҵаауеит, ажәҩантә цәеижьқәа рмассақәеи рформақәеи, урҭ рсистемақәа рҭышәынтәалареи шьақәнаргылоит.
Абарҭ ах-ҟәшак еиҳарак астрономиа актәи адҵа рыӡбоит (ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәара аҭҵаара), урҭ лассы-лассы ''аклассикатә астрономиа'' ҳәа иашьҭоуп.
* [[Астрофизика|Астрофизика]] ажәҩантә обиектқәа рышьақәгылашьеи, рфизикатә ҟазшьақәеи, рхимиатә еилазаареи ҭнаҵаауеит. Уи еиҟәшоуп: а) [[Наблюдательная астрофизика|апрактикатә (ахылаԥшратә) астрофизика]] ҳәа, зҟны астрофизикатә ҭҵаарақәа рыпрактикатә методқәеи урҭ ирышьашәало ахархәагақәеи амыругақәеи ӡбахо, хархәарагьы ахьаҭахо; б) [[Теоретическая астрофизика|атеориатә астрофизика]] ҳәа, зҟны афизика азакәанқәа рышьаҭала, игәаҭоу афизикатә цәырҵрақәа рзы аилыркаарақәа ҟаҵоу.
Астрофизика аҟәшақәа жәпакы иҷыдоу аҭҵаара аметодқәа рыла иалкаахоит
* [[Звёздная астрономия|Аеҵәатә астрономиа]] аеҵәақәа, аеҵәатә системақәа, аеҵәабжьаратәи аматериа аҭыԥҭаӡараҿы раларҵәашьеи рныҟәареи азакәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит, урҭ рфизикатә ҷыдарақәа ҳасаб рзуны.
* [[Космохимия|Акосмохимиа]] иҭнаҵаауеит акосмостә цәеижьқәа рхимиатә еилазаара, Адунеи аҿы ахимиатә элементқәа рырацәареи рыларҵәареи рзакәанқәа, акосмостә материа ашьақәгылараан [[атом|атомқәа]] реилаҵареи реиҭанеиааиреи амҩаԥысшьа. Зны-зынла иалыркаауеит арыдаркыратә космохимиа, арыдаркыратә еилаҳара апроцессқәеи акосмостә цәеижьқәа ризотоптә еилазаареи ҭызҵаауа. Ануклеогенез акосмохимиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥшӡом.
Арҭ аҩ-ҟәшак рҿы шамахамзар астрономиа аҩбатәи адҵа азҵаарақәа аӡбара рыҭахоит(ажәҩантә цәеижьқәа реиҿкаашьа).
* [[Космогония|Акосмогониа]] ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи ирызку азҵаарақәа ҭнаҵаауеит, ҳадгьылгьы уахь иналаҵаны.
* [[Космология|Акосмологиа]] Адунеи аиҿкаареи аҿиареи рзеиԥш закәанеизшәарақәа ҭнаҵаауеит.
Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа ирызкны еизгоу адыррақәа зегьы шьаҭас иҟаҵаны, астрономиа аҵыхәтәантәи аҩ-ҟәшак ахԥатәи уи адҵа (ажәҩантә цәеижьқәа рхылҵшьҭреи револиуциеи) рыӡбоит.
Азеиԥш астрономиа акурс аҿы еиуеиԥшым астрономиа аҟәшақәа ироуз ихадоу аметодқәеи ихадаӡоу алҵшәақәеи ирызку адыррақәа системала раарԥшра мҩаԥысуеит.
[[XX век|20-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы ишьақәгылаз ахырхарҭа ҿыцқәа иреиуоуп [[археоастрономия|археоастрономиа]], ижәытәӡатәу ауаа растрономиатә дыррақәа ҭызҵаауа, [[Адгьыл]] [[прецессия|апрецессиа]] ацәырҵра ашьаҭала ажәытә ргыларақәа ррыцхәыркраҿы ацхыраара ҟазҵо.
=== Аеҵәатә астрономиа ===
[[Файл:Ant Nebula.jpg|мини|Апланетатә наҟәра [[туманность Муравей|Ашышкамс]] - Mz3. Иԥсуа агәҭантәи аеҵәа аҟынтәи арчы аҭыҵра асимметриа амоуп, иаабац атҟәацрақәа рҟынтәи еилаҩынтуа ацҟьарақәа иреиԥшымкәа]]
[[Звезда|Аеҵәақәеи]] [[Звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциеи]] рыҭҵаара [[Вселенная|Адунеи]] аилкаараҿы хадара злоу аҵак ду амоуп. Астрономцәа аеҵәақәа ҭырҵаауеит ахылаԥшрақәагьы, атеориатә модельқәагьы рыцхыраарала, уажәы акомпиутертә ԥхьаӡаратә шьақәыргылашьагьы рхы иархәаны.
[[Формирование звезды|Аеҵәақәа рышьақәгылара]] асабарчытә [[Туманность|наҟәырақәа]] рҟны имҩаԥысуеит.<ref>{{Акьыԥхьра|1=книга|часть=Звездообразование|часть ответственный=[[Марочник, Леонид Самойлович|Марочник Л. С.]]|заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия|год=1986|ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др|издание=2-е изд|место=М.|издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]]|тираж=70000|страницы=262—267|страниц=783|ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188771|архив дата=2022-04-01|архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/}}</ref> Иахьынӡахәҭоу еиларӷәӷәоу анаҟәрақәа рҭыԥқәа агравитациа амчала аҽеилацалара рылшоит, абри аҭагылазаашьаҿы иоужьхо амчхара абзоурала аҽырԥхо. Аҳауаҟәандара иахьынӡаҭаху ианшлакь, [[Протозвезда|апротоеҵәа]] агәыцә аҟны [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциақәа]] ирылагоит, нас уи еҵәахоит.
[[водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа шамахак зегьы аеҵәақәа рҿы [[Нуклеосинтез|ишьақәгылоит]].
== Астрономиа иҭнаҵаауа амаҭәари адҵақәеи ==
* [[Астрометрия|Астрометриа]]
** [[Созвездие|Аеҵәаџьаақәа]]
** [[Небесная сфера|Ажәҩантә сфера]]
** [[Системы небесных координат|Ажәҩантә координаттә системақәа]]
** [[Аамҭа|Аамҭа]]
* [[Небесная механика|Ажәҩантә механика]]
* [[Астрофизика]]
** [[Звёздная эволюция|Аеҵәақәа револиуциа]]
** [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәақәеи]] [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәеи]]
** [[Астрофизическая гидродинамика|Астрофизикатә гидродинамика]]
* [[Галактика|Агалактикақәа]]
** [[Млечный Путь|Ауасарымҩа]]
** [[Строение галактик|Агалактикақәа рышьақәгылашьа]]
** [[Эволюция галактик|Агалактикақәа револиуциа]]
** [[Активные ядра галактик|Агалактикақәа аус зуа ргәыцәқәа]]
* [[Космология|Акосмологиа]]
** [[Красное смещение|Аиҭасра ҟаԥшь]]
** [[Реликтовое излучение|Ареликттә радиациа]]
** [[Большой взрыв|Атҟәацра ду атеориа]]
** [[Скрытая масса|Аматериа лашьца]]
** [[Тёмная энергия|Аенергиа лашьца]]
* [[Планетология|Апланетологиа]]
[[Файл:20m radio telescope Ny-Ålesund.jpg|мини|[[Радиотелескоп|Арадиотелескопқәа]] [[астроном|астрономцәа]] рхы иадырхәо еиуеиԥшым [[Астрономические инструменты|аинструментқәа]] иреиуоуп.]]
Астрономиа адҵа хадақәа иреиуоуп:<ref>Кононович, Мороз, 2004, ад. 5.</ref>
# Иубарҭоу, насгьы [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] акосмос аҿы иахьыҟаҵәҟьоу аҭыԥқәа, урҭ рныҟәарақәа рыҭҵаара, урҭ ршәага-загақәеи рформақәеи реилкаара.
# Ажәҩантә цәеижьқәа реилазаашьа аҭҵаара, урҭ рҟны иҟоу амаҭәашьарқәа [[химия|рхимиатә]] еилазаареи [[физика|рфизикатә]] ҟазшьақәеи (аилацалара, аҟәандара, уҳәа убас иҵегьы) рыҭҵаара.
# Хазы игоу ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ еиҿыркаауа асистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку азҵаарақәа рыӡбара.
# [[Вселенная|Адунеи]] реиҳа изеиԥштәу аҟазшьақәа рыҭҵаара, [[Вселенная|Адунеи]] иубарҭоу ахәҭа - [[Метагалактика|Аметагалактика]] атеориа ашьақәыргылара.
Абарҭ азҵаарақәа рыӡбаразы иаҭахуп аус зуа аҭҵааратә методқәа раԥҵара — атеориатәқәа реиԥш, апрактикатәқәагьы. Актәи адҵа нагӡахоит ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы излагахьаз кыраамҭатәи ахылаԥшрақәа рыла, насгьы 300 шықәса раахыс еицырдыруа [[механика|амеханика]] азакәанқәа рышьаҭала. Убри аҟнытә, астрономиа ари аганахьала ҳара иҳамоуп зегь реиҳа ибеиоу адыррақәа, ҷыдала [[Адгьыл]] иазааигәоу ажәҩантә цәеижьқәа рзы: [[Амза]], [[Амра]], [[планета|апланетақәа]], [[астероид|астероидқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
Аҩбатәи адҵа анагӡара алыршахеит аспектралтә анализи [[фотография|афотоҭыхреи]] рцәырҵра абзоурала. Ажәҩантә цәеижьхәҭақәа рфизикатә ҟазшьақәа рыҭҵаара иалагеит [[XIX век|19-тәи ашәышықәса]] аҩбатәи азбжазы, хадара злоу апроблемақәа — аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы.
Ахԥатәи адҵазы иаҭахуп иубарҭоу аматериал аизгара. Уажәтәи аамҭазы, арҭ реиԥш иҟоу адыррақәа макьана иазхом ажәҩантә цәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи апроцесс ииашаны ахҳәаа азыҟаҵаразы. Убри аҟнытә, ари ахырхарҭала иҟоу адыррақәа азеиԥш хшыҩзышьҭрақәеи, цәгьам-бзиам аиаша еиԥшу агипотезақәеи рыла иԥкуп.
Аԥшьбатәи адҵа зегь реиҳа зымҽхак дуу, насгьы зегь реиҳа иуадаҩу ауп. Апрактика ишаҳнарбо ала иҟоу афизикатә теориақәа ари апроблема аӡбаразы иазхаӡом. Иаҭахуп еиҳа изеиԥштәхоу афизикатә теориа аԥҵара, [[вещество|аматериа]] аҭагылазаашьеи афизикатә процессқәеи рыхцәажәара зылшо, [[плотность|аиҵаӷәӷәара]], [[температура|аҳауаҟәандара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]] иреиҳаӡоу арбагақәа раан. Ари азҵаара аӡбаразы [[Вселенная|Адунеи]] ахәҭақәа рҟынтәи ахылаԥшратә дыррақәа хымԥадатәуп, миллиардла алашара шықәсақәа зыбжьоу аҭыԥқәа рҿы иҟоу. Иахьатәи атехникатә лшарақәа арҭ аганқәа хәҭа-хәҭала рыҭҵаара алдыршом. Ус ишыҟоугьы, ари адҵа уажәы зегь реиҳа ихадоуп, насгьы, [[Урыстәыла|Урыстәылагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы астрономцәа қәҿиарала аӡбара иаҿуп.
Астрономиаҿы, егьырҭ аҭҵаарадыррақәа рҿеиԥш, [[Нерешённые проблемы астрономии|иӡбам апроблемақәа]] рацәоуп.
== Астрономиатә мыругақәа ==
{{Main|Астрономиатә мыругақәа}}
* [[телескоп|Ателескопқәеи]] егьырҭ ахархәагақәеи зцу [[Астрономическая обсерватория|астрономиатә обсерваториеқәа]]
* [[Спектрограф|Аспектрограф]]
* [[Астрономический бинокль|Абинокль]]
* [[Радиотелескоп|Арадиотелескоп]]
== Ахылаԥшрақәеи астрономиа ахкқәеи ==
[[Файл:Observable_Universe_Russian_Annotations.png|мини|Иаабарҭоу Адунеи иазку агәаанагара, еиуеиԥшым [[телескоп|ателескопқәа]] рҟынтәи асахьақәа назлоу.]]
20-тәи ашәышықәсазы астрономиа ихадоу ҩ-ҟәшакны еиҟәшахеит:
# ахылаԥшратә астрономиа — ажәҩантә цәеижьқәа ирызку ахылаԥшратә дыррақәа раиура, анаҩс анализ ззухо;
# атеориатә астрономиа — астрономиатә обиектқәеи ацәырҵрақәеи ахҳәаа рзыҟазаразы амодельқәа (аналитикатәи, мамзаргьы акомпиутертәи) раԥҵара иазырхоуп.
Абарҭ аҩ-махәҭак дара-дара хеибарҭәаауеит: атеориатә астрономиа ахылаԥшратә лҵшәақәа рзы аилыркаарақәа ирышьҭоуп, ахылаԥшратә астрономиа атеориатә лкаақәеи агипотезақәеи рзы аматериал алҵуеит, насгьы урҭ ргәаҭара алнаршоит.
Астрономиатә хылаԥшрақәа реиҳарак — иубартә иҟоу алашареи егьырҭ афымцамҳалдызтә шәахәаркрақәеи рҭаҩреи анализ рыҭареи ауп иаҵанакуа. Астрономиатә хылаԥшрақәа еиҩшазар ҟалоит ашәара-зарақәа ахьымҩаԥысуа афымцамҳалдызтә спектр аҭыԥ ала.<ref>{{cite web|url=http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|title=Electromagnetic Spectrum|publisher=NASA|lang=en|access-date=2006-09-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20060905131651/http://imagine.gsfc.nasa.gov/docs/science/know_l1/emspectrum.html|archive-date=2006-09-05}}</ref> Аспектр ахәҭақәак Адгьыл аҟынтәи иубар алшоит (даҽакала иуҳәозар, уи ахҟьа аҟынтәи), егьырҭ ахылаԥшрақәа мҩаԥысуеит аҳаракыра дуӡӡақәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы мацара (Адгьыл иакәшо акосмостә ӷбақәа рҿы). Арҭ аҭҵааратә гәыԥқәа ирызку адыррақәа ҵаҟа иаагоуп.
=== Аоптикатә астрономиа ===
{{Main|Аоптикатә астрономиа}}
Аоптикатә астрономиа (иубарҭоу алашара астрономиа ҳәагьы иашьҭоуп) — зегь реиҳа ижәытәӡоу акосмос аҭҵааратә формоуп. Актәи, ахылаԥшрақәа напыла иҭырхуан. 19-тәи ашәышықәса анҵәамҭази, 20-тәи ашәышықәса аиҳараки аҭҵаарақәа афотосахьақәа рыла имҩаԥысуан.<ref name="moore1997">{{книга|заглавие=Philip's Atlas of the Universe|год=1997|издательство=George Philis Limited|место=Great Britain|isbn=0-540-07465-9|язык=en|автор=Moore, P.}}</ref> Уажәы асахьақәа роууеит ацифратә детекторқәа рыла, ҷыдала [[прибор с зарядовой связью|аиҵаҵаратә еидҳәалара змоу амыругақәа]] (ПЗС) рышьаҭаҿы иаԥҵоу адетекторқәа рыла. Иубарҭоу алашара 4000 Ǻ инаркны 7000 Ǻ рҟынӡа (400–700 нанометр) рҟынӡа инаӡоит, аха ари адиапазон аҿы ахархәара змоу амыруга ааигәатәи ультрафиолеттәи аинфраҟаԥшьтәи адиапазонқәа рыхәаԥшра алнаршоит.<ref name="moore1997"/>
=== Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ===
{{Main|Аинфраҟаԥшьтә астрономиа}}
[[Файл:Herschel Space Observatory.jpg|мини|Аинфраҟаԥшьтә космостә телескоп «[[Гершель (космическая обсерватория)|Гершель]]»]]
Аинфраҟаԥшьтә астрономиа ажәҩантә цәеижьқәа рҟынтәи аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵрақәа рҭаҩреи анализ рзуреи иазкуп. Уи ацәқәырԥа аура иубаратәы иҟоу алашара ацәқәырԥа аура иазааигәоуп, аха аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ӷәӷәала атмосфера илбаанадоит, насгьы Адгьыл атмосферагьы ӷәӷәала ари адиапазон аҿы ишәахәахылҵуеит.<ref>{{cite news|author=Staff|date=2003-09-11|title=Why infrared astronomy is a hot topic|publisher=ESA|url=http://www.esa.int/esaCP/SEMX9PZO4HD_FeatureWeek_0.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref> Убри аҟнытә, аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра аҭҵааразы аобсерваториақәа иҳараку, насгьы иҩарроу аҭыԥқәа рҿы, мамзаргьы акосмос аҿы иҟазароуп. Аинфраҟаԥшьтә спектр иубарҭоу алашара ашәахәахылҵразы мыцхәы ихьшәашәоу аобиектқәа рыҭҵаараҿы ихәарҭоуп (иаҳҳәап, аеҵәақәа ирыкәшо асабарчытә дарганқәеи апланетақәеи). Аинфраҟаԥшьтә шәахәақәа иубаратәы иҟоу алашара лбааздо асаба ԥсҭҳәақәа ирылсны ацара рылшоит, уи амолекулатә ԥсҭҳәақәеи агалактика агәыцәқәеи рҿы аеҵәа қәыԥшқәа рбара алнаршоит, [[Галактический центр|ҳгалактика агәы]] азааигәара иҟоу аеҵәақәагьы уахь иналаҵаны. Молекулақәак аинфраҟаԥштә диапазон аҟны ӷәӷәала ишәахәаркуп, уи астрономиатә обиектқәа рхимиатә еилазаара аҭҵаара алнаршоит (иаҳҳәап, акометақәа рҿы аӡы аԥшаара).<ref>{{cite news|title=Infrared Spectroscopy – An Overview|publisher=NASA/IPAC|url=http://www.ipac.caltech.edu/Outreach/Edu/Spectra/irspec.html|access-date=2008-08-11|lang=en}}</ref>
=== Аультрафиолеттә астрономиа ===
{{Main|Аультрафиолеттә астрономиа}}
Аультрафиолеттә астрономиа ацәқәырԥақәа рыҩаӡара 100 инаркны 3200 Å рҟынӡа (10–320 нанометр) иҟоу рҟны аус амоуп. Абарҭ ацәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы иҟоу алашара Адгьыл атмосфера илбаанадоит, убри аҟнытә ари адиапазон аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟынтәи ма акосмос аҟынтәи. Аультрафиолеттә астрономиа еиҳа ианаалоит аеҵәа цақәа рыҭҵааразы (О, В аклассқәа), избан акәзар ашәахәахылҵрақәа реиҳарак ари адиапазон аҿы имҩаԥысуеит. Арахь иаҵанакуеит егьырҭ агалактикақәеи апланетартә наҟәрақәеи рҿы иҟоу аеҵәа жәҩангәыԥшшәылақәеи, [[Сверхновая звезда|ихыхьҿыцу ацәынхақәеи]], зыԥсы ҭоу агалактикатә гәыцәқәеи рыҭҵаара. Аха, аультрафиолеттә шәахәахылҵра аеҵәабжьаратәи асаба мариала илбаанадоит, убри аҟнытә ашәарақәа рымҩаԥгараан уи аҟны арҽеирақәа алагалалатәуп.<ref name="cox2000"/>
=== Арадиоастрономиа ===
{{Main|Арадиоастрономиа}}
[[Файл:USA.NM.VeryLargeArray.02.jpg|мини|Сирокко, Ниу-Мексико, Еиду Америкатәи Аштатқәа рҟны [[Very Large Array|арадиотелескопқәа реизга дуӡӡа]]]]
Арадиоастрономиа – миллиметрк еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡара змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп.<ref name="cox2000"/> Арадиоастрономиа егьырҭ астрономтә хылаԥшрақәа реиҳарак иреиԥшым, избан акәзар иҭҵаахо арадиоцәқәырԥақәа хаз-хазы афотонқәа реиԥш акәымкәа, ацәқәырԥақәа реиԥш рыхәаԥшра ауеит. Абасала, арадио цәқәырԥа амплитуда еиԥш, афазагьы шәазар ауеит, ацәқәырԥа кьаҿқәа рзы уи аҟаҵара уамак имариам.<ref name="cox2000"/>
Арадио цәқәырԥақәак астрономтә обиектқәа рҟынтәи аԥхарратә шәахәахылҵра еиԥш ишҭыҵуагьы, Адгьыл аҟынтәи иаҳбо арадиошәахәахылҵрақәа реиҳарак шьҭрала синхротронтә шәахәахылҵрақәоуп, урҭ ҟалоит аелеқтронқәа амҳалдызтә ҭыԥҭаӡараҿы ианныҟәо.<ref name="cox2000"/> Уи адагьы, аспектртә цәаҳәақәак аеҵәабжьаратәи арчы иахылҿиаауеит, иаҳҳәап, 21 см аура змоу инеитралтәу аӡри аспектртә цәаҳәа.<ref name="cox2000"/>
Арадиодиапазон аҿы акосмостә обиектқәа рыхкырацәара убарҭоуп, иаҳҳәап [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]], аеҵәабжьаратәи арчы, апульсарқәа, [[активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу галактикатә гәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Арентгентә астрономиа ===
{{Main|Арентгентә астрономиа}}
Рентгентә астрономиа арентгентә диапазон аҿы иҟоу астрономиатә обиектқәа ҭнаҵаауеит. Абжьааԥны аобиектқәа арентгентә шәахәахылҵра рхылҵуеит абарҭ рыбзоурала:
* [[синхротронное излучение|синхротронтә механизм]] (амагниттә ҭыԥҭаӡарақәа рҟны еиҭаҵуа арелативисттә електронқәа)
* [[тепловое излучение|Аԥхарратә шәахәахылҵра]] арчы ахҟьа ҵаӷақәа рҟынтәи иаауа, абарҭ арбагақәа иреиҳаны иршу 10<sup>7</sup> К (10 миллион Кельвин — [[тормозное излучение|аанҿасратә шәахәахылҵра]] ҳәа изышьҭоу);
* 10<sup>7</sup> К еиҳаны ирԥхо арчытә цәеижь дуқәа рыԥхарратә шәахәахылҵра (ацәеижь еиқәа радиациа ҳәа изышьҭоу).<ref name="cox2000"/>
Арентгентә әшахәахылҵра Адгьыл атмосфера иахьылбаанадо азы, рентгентә хылаԥшрақәа еиҳарак имҩаԥысуеит аорбиталтә станциақәа, аракетақәа, ма акосмостә ӷбақәа рҟынтәи. Акосмос аҿы иҟоу еицырдыруа арентгентә хыҵхырҭақәа рахь иаҵанакуеит: иҩбоу арентгентә еҵәақәа, апульсарқәа, ахыхьҿыцқәа рыԥрцәынхақәа, аеллиптикатә галактикақәа, агалактикақәа реилазаарақәа, иара убас [[активные ядра галактик|агалактика зыԥсы ҭоу агәыцәқәа]].<ref name="cox2000"/>
=== Агамма-астрономиа ===
{{Main|Агамма- астрономиа}}
Агамма-астрономииа — астрономтә обиектқәа рҟынтәи икьаҿӡоу ацәқәырԥа змоу ашәахәахылҵрақәа рыҭҵаара ауп. Агамма-шәахәақәа ишиашоу рыцклаԥшра ҟалоит ([[Телескоп Комптон|Комптонтәи Ателескоп]] еиԥш иҟоу амҩанызақәа ирҩызоу рыла) мамзаргьы ишиашам ([[атмосферные телескопы Черенкова|Черенков татмосфератә ателескопқәа]] ҳәа изышьҭоу иҷыдоу ателескопқәа рыла). Арҭ ателескопқәа Комптон иеффект, иара убас Черенков ирадиациа реиԥш иҟоу еиуеиԥшым афизикатә процессқәа ирыхҟьаны агамма-шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианылбаанадо иҟало иубарҭо алашара ацәырҟьарақәа рыԥшаауеит.<ref name="spectrum">{{cite web|url=http://www.pparc.ac.uk/frontiers/latest/feature.asp?article=14F1&style=feature|title=The electromagnetic spectrum|author=|first=Margaret J.|last=Penston|website=|date=2002-08-14|publisher=Particle Physics and Astronomy Research Council|lang=en|access-date=2006-08-17}}</ref>
Агамма-лашарақәа рхыҵхырҭақәа реиҳарак [[гамма-всплеск|агамма-хәыҷҟьарақәа]] роуп, урҭ агамма-шәахәақәа миллисекундқәаки зықь секундки рыбжьара ирхылҵуеит. Агамма-шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа рҟынтәи 10% мацара роуп кыраамҭа зыԥсы ҭоу. Урҭ, рахьтә, апульсарқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы активтә галактикатә гәыцәқәа рҿы иҟоу акылҳара еиқәахьы зхы хоу.<ref name="cox2000"/>
=== Астрономиа афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра иадҳәалам ===
Адгьыл аҟынтәи афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра мацара акәымкәа, егьырҭ ашәахәахылҵра ахкқәагьы убаратәы иҟоуп.
[[нейтринная астрономия|Анеитринтә астрономиа]]ҿы, иҷыдоу адгьылҵаҟатәи аобиектқәаа, иаҳҳәап, SAGE, GALLEX, Камиока II/III реиԥш иҟоу рхы иадырхәоит анеитрино арԥшааразы. Арҭ анеитриноқәа еиҳарак [[Амра]] аҟынтә иаауеит, аха иара убасгьы ахыхьҿыцтәи аеҵәақәа рҟынтәгьы.<ref name="cox2000"/><ref>{{книга
|год=1990
|заглавие=Cosmic Rays and Particle Physics
|ссылка=https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais
|страницы=[https://archive.org/details/cosmicrayspartic00gais/page/n9 1]—2
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-521-33931-6
|ref=Gaisser
|язык=en
|автор=Gaisser, Thomas K.
}}</ref> Уи адагьы, ҳаамҭазтәи аобсерваториақәа акосмостә шәахәақәа рыԥшаара рылшоит, избанзар урҭ амчхара дуӡӡа змоу хәҭаҷқәоуп, урҭ Адгьыл атмосфера ианалало аҩбатәи хәҭаҷқәа ркаскадқәа ҟарҵоит. Уи адагьы, ԥхьаҟатәи анеитрино детекторқәак акосмостә шәахәақәа Адгьыл атмосфера ианақәшәо ииз ахәҭаҷқәа ишиашоу ирнырлоит.<ref name="cox2000"/>
Астрономиа аметодқәа рҿы хырхарҭа ҿыцны иҟалар алшоит [[гравитационно-волновая астрономия|агравитационтә цәқәырԥақәа растрономиа]], уи агравитациатә цәқәырԥақәа рыԥшаагақәа рхархәара иазырхоуп еизаку аобиектқәа рыцклаԥшразы. Обсерваториақәак уажәнатәгьы иргылоуп, иаҳҳәап, [[LIGO]] агравитациатә обсерваториа алазертә интерферометр. Агравитациатә цәқәырԥақәа раԥхьаӡа акәны 2015 шықәсазы [[открытие гравитационных волн|игәаҭан]].<ref>{{cite web|url=https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|title=Opening new windows in observing the Universe|author=Tammann, G. A.; Thielemann, F. K.; Trautmann, D.|website=EDP Sciences|date=2008-10-01|publisher=Europhysics News|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20180306025006/https://www.europhysicsnews.org/articles/epn/abs/2003/02/epn03208/epn03208.html|archive-date=2018-03-06|url-status=live}}</ref>
Апланетартә астрономиа адгьыл аҟынтәи ажәҩантә цәеижьқәа рхылаԥшра мацара акәӡам изызку, аха урҭ ишиашоу рыҭҵаарагьы акосмостә ӷбақәа рыла, Адгьыл ахь аматериа агәаҭақәа аазгазгьы уахь иналаҵаны. Уи инаваргыланы, амыругақәа рацәаны еиуеиԥшым ажәабжь еизыргоит аорбитаҿы ма ажәҩантә ԥсыбаҩқәа рыхҟбаҿы, насгьы џьоукы уа еиуеиԥшым аԥышәарақәа мҩаԥыргоит.
=== Астрометриеи ажәҩантә механикеи ===
{{Main|Астрометриа|Ажәҩантә механика}}
Астрометриа зегь реиҳа ижәытәӡоу астрономиа аҟәша хәыҷқәа иреиуоуп. Иара ажәҩантә обиектқәа рҭыԥқәа ашәоит. Амра, Амза, апланетақәа, аеҵәақәа ахьыҟоу азы икылкаау адыррақәа зны анавигациаҿы даараӡа аҵак ду рыман.
Апланетақәа рҭыԥқәа гәцаракрала ршәара агравитациатә еилахәарақәа иҵауланы реилкаара иазнанагеит, уи абзоурала урҭ ԥасатәи рҭыԥқәа рыԥхьаӡара, насгьы ԥхьаҟа иныркылараны иҟоу аҭыԥқәагьы ииашаны разԥхьагәаҭара алнаршеит. Ари аҟәша ажәҩантә механика ҳәа иашьҭоуп. Уажәы Адгьыл азааигәара иҟоу аобъектқәа рышьклаԥшра урҭ рзааигәахара азԥхьагәаҭара алнаршоит, иара убасгьы еиуеиԥшым аобъектқәа Адгьыл иагәыдлар шалшо аилкаарагьы.<ref>{{cite web|url=http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|title=Celestial Mechanics|author=|first=James B.|last=Calvert|website=|date=2003-03-28|publisher=University of Denver|lang=en|access-date=2006-08-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20060907120741/http://www.du.edu/~jcalvert/phys/orbits.htm|archive-date=2006-09-07}}</ref>
Иааигәоу аеҵәақәа рпараллаксқәа ршәара — шьаҭоуп акосмос ҵаулаҿы абжьаӡара аилкаареи Адунеи амасштаб ашәареи рзы. Урҭ ашәарақәа ирхароу аеҵәақәа рҟазшьақәа рдырразы ашьаҭа рзаԥырҵеит; рҟазшьақәа ааигәа иҟоу аеҵәақәа ирыҿурԥшыр ауеит. Ажәҩантә цәеижьқәа ршәахәатә ццакырақәеи рхатә ныҟәарақәеи ршәара ҳгалактикаҿы иҟоу арҭ асистемақәа ркинематика аҭҵаара алнаршоит. Астрометриатә ҭҵаарақәа рхы иадырхәар рылшоит агалактикаҿы аматериа лашьца аларҵәара ашәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|title=Hall of Precision Astrometry|author=|website=|date=|publisher=University of Virginia Department of Astronomy|lang=en|access-date=2006-08-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060826104509/http://www.astro.virginia.edu/~rjp0i/museum/engines.html|archive-date=2006-08-26}}</ref>
1990-тәи ашықәсқәа рзы, аеҵәақәа реиҭаԥарақәа ршәара иазку астрометриатә методқәа рхы иадырхәеит [[Экзопланета|амра анҭыҵтәи апланета дуқәа]] рыԥшааразы (агәыларатәи аеҵәақәа рорбитаҿы иҟоу апланетақәа).<ref name="Wolszczan">{{статья |заглавие=A planetary system around the millisecond pulsar PSR1257+12 |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1992-01-09_355_6356/page/144 |издание=Nature |том=355 |номер=6356 |страницы=145—147 |doi=10.1038/355145a0 |ref=Wolszczan |bibcode=1992Natur.355..145W |язык=en |тип=journal |автор=Wolszczan, A.; Frail, D. A. |год=1992 |issn=0028-0836}}</ref>
=== Атмосфера анҭыҵтәи астрономиа ===
{{Main|Астрономиатә обсерваториа}}
[[Космическая техника|Акосмостә техника]] ахархәарала аҭҵаарақәа ажәҩантә цәеижьқәеи акосмостә еилазаареи рыҭҵааратә методқәа рхыԥхьаӡараҿы иҷыдоу аҭыԥ ааныркылоит. Уи ашьаҭа кын 1957 шықәсазы, СССР, раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза адәықәҵарала.
Акосмостә ӷбақәа ирыбзоураны афымцамҳалдызтә шәахәахылҵра ацәқәырԥақәа роурақәа рдиапозонқәа зегьы рҿы аҭҵаарақәа рымҩаԥгара алыршахеит. Убри аҟнытә, ҳаамҭазтәи астрономиа лассы-лассы ацәқәырԥақәа зегьы рыла иҟоу астрономиа ҳәа иашьҭоуп.
Атмосфера анҭыҵтәи ахылаԥшрақәа ирыбзоураны адгьыл атмосфера илбаанадо ма акырӡа иаԥсахуа ашәахәахылҵрақәа акосмос аҿы рыдкылара алыршахоит: ацәқәырԥақәа роурақәак ррадиошәахәахылҵрақәа Адгьыл аҟынӡа изынаӡаӡом, иара убас Амреи егьырҭ ацәеижьқәеи ркорпускулиартә хәахәахылҵрақәагьы. Уаанӡа иузыҟамҵоз аеҵәақәеи анаҟәрақәеи, апланетабжьаратәи, аеҵәабжьаратәи аҵакыреи рҟынтәи иаауа ашәахәахылҵрақәа рыхкқәа рыҭҵаара Адунеи афизикатә процессқәа рзы иҳамоу адыррақәа акырӡа иарбеиеит. Убас, уаанӡа иаҳзымдыруаз арентгентә шәахәахылҵрақәа рхыҵхырҭақәа — арентгентә апульсарқәа аартын. Ҳара иаҳцәыхароу ацәеижьқәеи урҭ рсистемақәеи рҟазшьа иазку адыррақәа рацәаны иҳауит еиуеиԥшым акосмостә ӷбақәа рҿы иқәыргылоу [[спектрограф|аспектрографқәа]] рыла имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла.
=== Аканалрацәатә астрономиа ===
{{Main|Аканалрацәатә астрономиа}}
Аканалрацәатәи астрономиа ахархәара анаҭоит афымцамҳалдызтә шәахәахылҵрақәеи, агравитациатә цәқәырԥақәеи, имариаӡоу хәҭаҷқәеи еицырзеиԥшу космостә обиектк ма цәырҵрак аамҭакала иаднакылоит, уи аҭҵааразы.
=== Атеориатә астрономиа ===
Атеориатә астрономцәа хкы рацәала рхы иадырхәоит амыругақәа, аналитикатә модельқәа зҵазкуа (аеҵәақәа рҟазшьа азааигәатәразы аполитропқәа реиԥш) насгьы ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара. Арҭ аметодқәа рыцыԥхьаӡа рхатә ԥыжәарақәа рымоуп. Апроцесс аналитикатә амодель акы(изакәызаалак) зыҟало аҵакы еиҳа еиӷьны аилкаара алнаршоит, избан уи зыҟало. Ахыԥхьаӡаратә модельқәа иаадырԥшуеит даҽакала иубарҭамхар алшоз ацәырҵрақәеи аеффектқәеи рыҟазаара.<ref>{{Статья|автор = {{nobr|Roth H.}} |заглавие = A Slowly Contracting or Expanding Fluid Sphere and its Stability |издание = Physical Review |volume = 39, Is. 3 |pages = 525–529 |год = 1932 |doi = 10.1103/PhysRev.39.525 |bibcode = 1932PhRv...39..525R}}</ref><ref>{{Книга |автор = {{nobr|Eddington A.S.}} |заглавие = Internal Constitution of the Stars |издательство = Cambridge University Press |год = 1988 |allpages = 407 |ссылка = https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq |isbn = 978-0-521-33708-3 |серия = Cambridge Science Classics |archive-date = 2015-02-17 |archive-url = https://web.archive.org/web/20150217152943/https://books.google.ru/books?id=K_cYRYZCjNAC&printsec=frontcover&dq#v=onepage&q&f=false }}</ref>
Астрономиа атеоретикцәа рҽазыршәоит атеориатә модельқәа раԥҵара, насгьы урҭ рыҭҵаарақәа рҟны амодельҟаҵарақәа рылҵшәақәа реилкаара. Уи ахәаԥшҩцәа ирылнаршоит амодель шьақәзыргыло адыррақәа рыԥшаара, еиуеиԥшым ихеибарҭәаауа ма еиҿагыло амоделқәа рыбжьара алхраҿы ирыцхраауа. Атеоретикцәа иара убасгьы аекспериментқәа мҩаԥыргоит амодель аԥҵара ма ахаҿраԥсахраҿы, арбага ҿыцқәа ҳасаб рзуны. Аиқәымшәара аныҟоу, зеиԥш ӡбашьас иҟоуп амодель аҿы аиҭакрақәа маҷӡаны аҟаҵарала алҵшәа арҽеира аҽазышәара. Зны-зынла, аамҭа цацыԥхьаӡа, еиқәымшәо, еиҿагыло адыррақәа рацәаны иҟазар, уи амодель зынӡагьы мап ацәкызар алшоит.
Атеориатә астрономцәа изҭырҵаауа атемақәа иреиуоуп: аеҵәақәа рдинамикеи агалактикақәа револиуциеи, Адунеи амасштаб ду аилазаашьа, акосмостә шәахәақәа рхылҵшьҭра, агравитациеи афизикатә космологиеи, ҷыдала арахәыцқәа ркосмологиеи имариаӡоу ахәҭаҷқәа растрофизикеи. [[общая теория относительности|Азыҟазаара атеориа]] акырӡа аҵанакуеит афизикатә цәырҵрақәа рҿы ззын агравитациа акыр зҵазкуа аус нанагӡо амасштаб дуқәа змоу аилазаашьақәа рыҭҵааразы. Уи акылҳара еиқәеи агравитациатә цәқәырԥақәеи рыҭҵаара шьаҭас иамоуп. Астрономиаҿы инарҭбааны ирыдыркылаз, иҭҵаау атеориақәеи амодельқәеи уажәы [[модель Лямбда-CDM|Лиамбда-СДМ амодель]] иаҵанакуа — Атҟәацра Ду, акосмос аиҵыҵра, [[тёмная материя|аматериа лашьца]], иара убас ишьаҭаркыгоу физикатә теориақәа.
=== Азҿлымҳаратә астрономиа ===
{{Main|Азҿлымҳаратә астрономиа}}
Астрономиа — азҿлымҳаҩцәа рлагала акапан ахьамоу аҭҵаарадыррақәа иреиуоуп.<ref>{{статья
|заглавие=Amateur Science—Strong Tradition, Bright Future
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-04-02_284_5411/page/54
|издание=Science
|том=284
|номер=5411
|страницы=55—56
|doi=10.1126/science.284.5411.55
|цитата=Astronomy has traditionally been among the most fertile fields for serious amateurs [...]
|bibcode=1999Sci...284...55M
|язык=en
|автор=Mims III, Forrest M.
|год=1999
}}</ref> Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа зегьы рхыԥхьаӡара еиҳауп апрофессионалтә хылаԥшрақәа раасҭа, аха азҿлымҳараҩцәа ртехникатә лшарақәа акырӡа еиҵоуп. Зны-зынла дара рхала рхазы амыругаеизга дыргылоит. Насгьы, аҵарауаа реиҳараҩык абри аилазаара ауп изылҵыз. Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа рзы ихадароу ахылаԥшратә обиектқәа рахь иаҵанакуеит Амза, апланетақәа, аеҵәақәа, акометақәа, аметеортә қәаршҩы, еиуеиԥшым иҵаулоу акосмостә обиектқәа, урҭ рахь иаҵанакуеит аеҵәақәа реизгара, агалактикақәа, анаҟәрақәа.<ref>{{cite web|url=http://www.amsmeteors.org/|title=The Americal Meteor Society|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060822135040/http://www.amsmeteors.org/|archive-date=2006-08-22}}</ref> Азҿлымҳаратә астрономиа аҟәшақәа иреиуоу азҿлымҳаратә астрофотоҟаҵара, уахынлатәи ажәҩан аҭыԥқәа рҭыхра ауп.<ref>{{cite web|url=http://www.astropix.com/|title=Catching the Light: Astrophotography|author=|first=Jerry|last=Lodriguss|website=|date=|publisher=|lang=en|url-status=|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060901185541/http://www.astropix.com/|archive-date=2006-09-01}}</ref> Аӡәырҩы азҿлымҳаҩцәа рхы рзыркуеит хазы игоу аобиектқәа, аобиектқәа рыхкқәа, ма ахҭысқәа рыхкқәа.
Азҿлымҳаҩцәа реиҳараҩык иубаратәы иҟоу аспектр аҿы аус руеит, аха ирацәам урҭ рыхәҭак даҽа цәқәырԥақәак рҿы аԥышәарақәа мҩаԥыргоит. Уахь иаҵанакуеит иаабац ателескопқәа рҿы аинфраҟаԥшьтә рыцқьагақәа рхархәара, иара убасгьы [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] рхархәара. Азҿлымҳаратә [[радиоастрономия|радиоастрономиа]] ашьаҭаркҩы [[Карл Янский|Карл Иански]] 1930-тәи ашықәсқәа рзы арадио ацәқәырԥақәа рыла ажәҩан ацклаԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|title=Karl Jansky and the Discovery of Cosmic Radio Waves|author=Ghigo, F.|website=|date=2006-02-07|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория|National Radio Astronomy Observatory]]|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060831105945/http://www.nrao.edu/whatisra/hist_jansky.shtml|archive-date=2006-08-31}}</ref> Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа шьоукы рхы иадырхәоит аҩнтәи телескопқәа реиԥш, аханатә астрономтә еиҿкаарақәа рзы идыргылаз, аха уажәы азҿлымҳаҩцәа рхархәаразы иаарту арадиотелескопқәагьы (аҵарадырратә институт дуқәа рзы еиԥш).<ref>{{cite web|url=http://www.users.globalnet.co.uk/~arcus/cara/|title=Cambridge Amateur Radio Astronomers|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24}}</ref>
Астрономцәа-азҿлымҳаҩцәа уажәраанӡагьы ари аҭҵаарадырраҿы рлагала аҟаҵара иаҿуп. Ари зхыԥхьаӡара рацәам адисциплинақәа иреиуоуп, урҭ рлагала рацәазар ахьауа. Лассы-лассы урҭ астероидқәа рыла аеҵәақәа рыҵәахра рбоит, насгьы арҭ адыррақәа рхы иадырхәоит астероидқәа рорбитақәа рышьақәырӷәӷәаразы.<ref>{{cite web|url=http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|title=The International Occultation Timing Association|author=|website=|date=|publisher=|lang=en|access-date=2006-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20060821180723/http://www.lunar-occultations.com/iota/iotandx.htm|archive-date=2006-08-21}}</ref> Азҿлымҳаҩцәа зны-зынла акометақәа рыԥшаауеит, насгьы аӡәырҩы урҭ рахьтә иааиԥмырҟьаӡакәа зҽызыԥсахуа аеҵәақәа ирыхәаԥшуеит.<ref>{{cite web|url=http://cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|title=Edgar Wilson Award|author=|website=|date=|location=|publisher=IAU Central Bureau for Astronomical Telegrams|lang=en|access-date=2010-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20101024202325/http://www.cbat.eps.harvard.edu/special/EdgarWilson.html|archive-date=2010-10-24}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.aavso.org/|title=American Association of Variable Star Observers|author=|website=|date=|publisher=AAVSO|lang=en|access-date=2010-02-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20100202050715/http://www.aavso.org/|archive-date=2010-02-02}}</ref> Ацифратә технологиақәа рхырхарҭаҿы иҟоу аихьӡарақәа азҿлымҳаҩцәа алшара рнаҭеит астрофотоҭыхраҿы аԥхьацара ду аиуразы.
== Аҵараҿы ==
[[2009|2009-тәи ашықәс]] [[ООН]] [[Международный год астрономии|Жәларбжьаратәи астрономиа ашықәс]] ҳәа ирыланаҳәеит. Ихадоу ахшыҩзышьҭра аҭоуп ауаажәларра рганахьала астрономиахь азҿлымҳареи аилкаареи рырӷәӷәара. Убри ахықәкы аманы есышықәса [[день астрономии|астрономиа амшгьы]] мҩаԥыргоит. 2020 шықәса цәыббрамза 24 рзы 15-тәи аилатәараҿы, насгьы 2021 шықәса хәажәкырамза 24-25 рзы [[Консультативная группа по планированию космических миссий|Акосмостә миссиа азԥхьагәаҭаразы абжьгаратә гәыԥ]] (КГПКМ) 16-тәи аилатәараҿы, иара убас 2021 шықәса амшаԥымза 30 рзы, 7-тәи Апланетатә хьчаратә Конференциаҿы, [[Секретариат ООН|ООН Амаӡаныҟәгаратә хеилакахь]] [[2029 год|2029-тәи ашықәс]] Жәларбжьаратәи апланетатә хьчара ашықәс акәны рылаҳәаразы азыҳәара алагалара иалацәажәеит.<ref>{{cite web|title=Summary of the 15th meeting of the Space Mission Planning Advisory Group (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210505061456/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting_15_-_sep_2020|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=SUMMARY OF THE 16th MEETING OF THE SPACE MISSION PLANNING ADVISORY GROUP (SMPAG)|url=https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|publisher=ESA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://www.cosmos.esa.int/web/smpag/meeting-16-mar-2021-|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=PANEL: PROPOSAL FOR AN INTERNATIONAL YEAR OF PLANETARY DEFENSE|url=https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|publisher=IAA|access-date=2021-05-02|lang=en|archive-date=2021-05-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20210502040702/https://atpi.eventsair.com/QuickEventWebsitePortal/7th-iaa-planetary-defense-conference-2021/website/Agenda/AgendaItemDetail?id=c85a586a-b709-4935-a858-7bdd1365b84b|url-status=live}}</ref>
Астрономиа СССР ашколқәа рҿы хаз маҭәарк аҳасабала иаларгалеит 1932 шықәсазы (абыжьбатәии ажәабатәии аклассқәа рҿы), 1935 шықәсазы уи ажәабатәи аклассахь ииаргеит. 1993 шықәса инаркны астрономиа [[факультатив|ахарҭәааратә ҵарақәа]] рахь ииагахеит, насгьы аҵаратә программа аҟынтәи иӡит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит.<ref>{{статья |автор=Черепащук А. М. |заглавие=Пришли к торжеству Средневековья: что дальше? |ссылка=http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf |автор издания=Комиссия РАН по борьбе с лженаукой и фальсификацией научных исследований |издание=[[В защиту науки]] |год=2015 |номер=16 |язык= |тип= |месяц= |число= |том= |страницы= |issn= |archive-date=2019-11-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191113172538/http://klnran.ru/wp-content/uploads/2015/12/BVZN_16.pdf }}</ref><ref>{{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|заглавие=Астрономия. Популярные лекции |издание=Изд. 2-е, расширенное |место=М. |издательство=МЦНМО |год=2019 |страниц=352 |isbn=978-5-4439-2823-4 |страницы=3}}</ref> [[ВЦИОМ]] аҭҵаарақәа рыла, 2007 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтәи 29% Адгьыл Амра иакәшом, аха Амра Адгьыл иакәшоит ҳәа ргәы иаанагон, 2011 шықәсазы Урыстәыла ауааԥсыра рҟынтә уажәшьҭа 33% абри агәаанагара иақәшаҳаҭын. 2017 шықәса цәыббрамза 1 инаркны Урыстәылатәи ашколқәа рҿы астрономиа арҵара ҩаԥхьа ихымԥадатәны иҟалеит (ажәабатәи, мамзаргьы жәеизатәи аклассқәа рҿы).<ref>{{cite web |url=https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |title=Уроки астрономии введут в российских школах с нового учебного года |date=2017-04-03 |publisher=Meduza |lang=ru |access-date=2018-10-06 |archive-date=2018-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181006075502/https://meduza.io/news/2017/04/03/uroki-astronomii-vvedut-v-rossiyskih-shkolah-s-novogo-uchebnogo-goda |url-status=live }}</ref>
== Адыррақәа реихшара асистемақәа рҿы ахыԥхьаӡарамаӡақәа ==
* [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 52
* [[Государственный рубрикатор научно-технической информации|Аҭҵаарадырра-техникатә информациа аҳәынҭқарратә рубрикатор]] (ГРНТИ) (2001 нӡа): [http://www.gsnti-norms.ru/norms/common/doc.asp?0&/norms/grnti/gr41.htm 41 АСТРОНОМИА]{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=2019-08|bot=InternetArchiveBot }}
== Шәахә. иара убас ==
* [[Астроном]]
* [[Астрономия в России|Астрономиа Урыстәыла]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name=cox2000>{{книга
|заглавие=Allen's Astrophysical Quantities
|год=2000
|ссылка=https://books.google.com/?id=w8PK2XFLLH8C&pg=PA124
|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer-Verlag]]
|страницы=124
|место=New York
|isbn=0-387-98746-0
|язык=en
|ответственный=Cox, A. N.
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=Кононович Э. В., Мороз В. И. |ссылка=http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137 |заглавие=Общий курс Астрономии |ответственный=Под ред. Иванова В. В. |издание=2-е изд |место=М. |издательство=Едиториал УРСС |год=2004 |страниц=544 |серия=Классический университетский учебник |isbn=5-354-00866-2 |ref=Кононович и Мороз |archive-url=https://web.archive.org/web/20120206002332/http://astro-archive.prao.ru/books/showBook.php?idBook=137|archive-date=2012-02-06}}
* {{книга |автор=Стивен Маран. |заглавие=Астрономия для «чайников» |оригинал=Astronomy For Dummies |ссылка=https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara|место=М. |издательство=«[[Диалектика (издательство)|Диалектика]]»|год=2006 |страницы=[https://archive.org/details/astronomyfordumm0000mara/page/256 256] |isbn=0-7645-5155-8}}
* {{книга|автор=Повитухин Б. Г. |заглавие=Астрометрия. Небесная механика: Учебное пособие |место=Бийск |издательство=НИЦ БиГПИ |год=1999 |страниц=90}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=Живописная астрономия |ссылка=https://books.google.com/books?id=RtQbHQAACAAJ |место=Санкт-Петербург |год=1900}}
* {{книга|автор=[[Фламмарион, Камиль|К. Фламмарион]] |заглавие=[[s:Жители небесных миров (Фламмарион)|Жители небесных миров]] |место=С.-Пб |издательство=Типография А. Траншели |год=1876 |том=1—2}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20070926231451/http://www.literature.at/elib/index.php5?title=Astronomy_-_A_History_-_George_Forbes_-_1909 Astronomy — A History — G. Forbes — 1909 (eLib Project)]
* ''К. Л. Баев'', ''В. А Шишаков''. [http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html «Начатки мироведения» (1947)]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20080803063028/http://tapemark.narod.ru/miroved/index.html |date=2008-08-03 }}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрономия|[[Клейбер, Иосиф Андреевич|Клейбер И. А.]]}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астрогнозия}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Астрономиа| ]]
fahhq4in0xxmk877puo4teuot09xlls
Алитература
0
53988
172600
168771
2026-08-24T13:29:32Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Алитература]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
168771
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Sinaiticus text.jpg|мини|[[Синайский кодекс|Синаитәи азакәанеидкыла]]]]
[[Файл:British Museum Reading Room Panorama Feb 2006.jpg|мини|[[Читальный зал Британского музея|Британиатәи амузеи аԥхьарҭатә уада]]]]
[[Файл:Bundesarchiv Bild 102-14597, Berlin, Opernplatz, Bücherverbrennung.jpg|мини|1933 шықәса, лаҵарамза 10 рзы Опернплац ҳәа изышьҭаз Берлинтәи ашҭаҿы [[Сожжение книг в нацистской Германии|астудентцәа «игермантәым» ахыҭҳәаақәеи ашәҟәқәеи рбылуеит]].]]
'''Алитература''' ({{lang-la|lit(t)eratura}}, - ''иҩу'', ''lit(t)era'' - анбан) - ауаажәларратә, аилкааратә ҵакы змоу ҩымҭақәоуп.<ref>{{Книга|автор=Ожегов С. И.|заглавие=Толковый словарь русского языка|год=2000|язык=ru|место=М.|издательство=Азбуковник|страницы=940}}</ref>
== Аилкаара аҳәаақәа ирызкны ==
Еиҳарак алитература анырҳәо, рхахьы иааиуа [[Художественная литература|асахьаркыратә литература]] ауп, даҽакала иуҳәозар, алитература сахьаркыратә хкык аҳасабала. Аха ари аилкаара, [[романтизм|аромантизм]] аепохазы иҿиаз, иахьатәи аамҭа иацәыхароу аепохақәа ркультура ишиашоу ирыдҳәалатәым. [[Гесиод]] иҩымҭа «[[Теогония|Теогониа]]», мамзаргьы [[Тит Лукреций Кар|Лукрециус]] иҩымҭа «[[О природе вещей|Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны]]» («О природе вещей») уҳәа реиԥш иҟоу ажәытә [[Аҭҵаарадырра|аҭҵааратә]] трактатқәеи [[Адин|адинхаҵара]]-[[Мифология|мифологиатә]] хыҭҳәаақәеи, мамзаргьы [[эпос|аепикатә]] поемақәа ([[Гомер]] иепикатә поемақәа «[[Илиада|Илиада]]», ма [[Публий Вергилий Марон|Вергили]] иҩымҭа «[[Энеида|Енеида]]») ирхааныз ауаа урҭ иршомызт асахьаркыратә литературеи исахьаркым литературеи ҳәа. Урыстәыла, [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы, акритикцәа ргәаанагарақәа рыла еиқәшәон [[Карамзин, Николай Михайлович|Карамзин]] иҩымҭа «[[История Государства Российского|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра аҭоурых]]» («История Государства Российского»), [[Тургенев, Николай Иванович|Николаи Тургенев]] «[[Опыт теории налогов|Ашәахтәқәа ртеориа аԥышәа]]» («Опыт теории налогов»), аурыс [[Проза|проза]] иреиӷьу ҿырԥштәқәоуп ҳәа. Егьырҭ аамҭақәа рзы иҩыз асахьаркыратә ҩымҭақәеи адинтә, афилософиатә, аҭҵаарадырратә, апублицистикатә литературақәеи еиҟәыҭханы ҳанрыхәаԥшуа, иҳаҩсыз аамҭа иахьатәи ҳхәыцшьала ҳахәаԥшуеит.<ref>[[Лотман, Юрий Михайлович|Лотман Ю. М.]] Анализ поэтического текста: Структура стиха. — Л.: Просвещение, 1972. — С. 26.</ref>
Ус шакәугьы, алитература иамоуп [[Национальная культура|амилаҭтә культурақәеи]] ауаатәыҩса рҭоурыхи рҿы зҽызымԥсахуа еиуеиԥшым ауниверсалтә ҟазшьақәа, аха урҭ аҟазшьақәа зегьы иалкаау апроблемақәеи акәама-ҵамақәеи ирыдҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит [[автор|автортә]] текстқәа ([[аноним|анонимтәқәагьы]], даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны автор данырзымдыруа, насгьы аколлективтә, даҽакала, гәыԥҩык ирҩыз – зны-зынла даара ирацәаҩуп агәыԥ иалоу, иаҳҳәап, [[Энциклопедия|аенциклопедиа]] аҩра ҳалацәажәозар, аха уеизгьы урҭ гәыԥҩык ҳәа ҳзышьҭоу изусҭцәоу иаадыруеит). Атекст иалкаау автор ишитәу, уи зҩыз иара шиакәу, ари аҭагылазаашьаҿы азиндырреи (еиҿ. [[авторское право|автор изин]]) апсихологиеи (автор зыԥсы ҭоу ауаҩы иаҳасабала, аԥхьаҩ дзыԥхьо атекст ала иара изкны адыррақәа иоурц азы иҽазишәар илшоит) рганахьала акәӡам ишхадароу, атекст автор данамоу, уи ихаҭәаахоит: автор аҵыхәтәантәи акәаԥ ықәиргылоит, уи ашьҭахь атекст автор ихьыԥшӡам. Акультура аҭоурых иадыруеит даҽа ԥҟарақәак рыла иҟоу атекстқәа рыхкқәагьы, иаҳҳәап, [[Афольклор|афольклортә]]: атекст автор дахьамам иахҟьаны, атекст ахаҭа инагӡаны ишьақәырӷәӷәаӡам, насгьы уи еиҭазҳәо, мамзаргьы еиҭазыҩуа илшоит аԥсахрақәа, зны-зынла акрызҵазкуа, ралагалара. Ас еиԥш иҟоу атекст аҟны иуԥыло еиуеиԥшым анҵамҭақәа урҭ ҟазҵаз [[Писатель|ашәҟәыҩҩы]] ма аҵарауаҩ ихьӡ иадҳәалазар рылшоит (иаҳҳәап, [[Афанасьев, Александр Николаевич (1826—1871)|Афанасиев]] иҩымҭа «Аурыс жәлар ражәабжьқәа»), аха ас еиԥш иҟоу анҵамҭагьы иамазар ауеит еиуеиԥшым аверсиақәа, иарбоу автор иитәу иалкаау анҵамҭа ауп, алакә зегьы акәымкәа.
* Хыхь иарбоу аҟазшьа иадҳәалоуп даҽа ҟазшьакгьы: алитература иаҵанакуа иҩу атекстқәа роуп, ҿырҳәалатәи атекстқәа алитература иаҵанакуам. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа ҭоурыхла аҩратә иаԥхьанеиуеит, насгьы аҿаԥыцтә рҿиамҭа уаанӡа ҩрала иузышьақәырӷәӷәомызт. Афольклор еснагь ҿырҳәалатәын ([[XIX век|XIX-тәи ашәышықәса]] аҟынӡа, аҩратә формақәа, иаҳҳәап, аӡӷабцәа ральбомқәа ицәырҵуа ианалага аамҭанӡа). Аха иахьатәи аамҭазы иҟоуп еиҭаҵуеи ибжьаратәуи авариантқәа. Убас, [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] иаалырҟьаны иҿиаз амилаҭтә культурақәа рҿы ҿырҳәалатәи (ажәеинраалақәа, ашәақәа) рҿиамҭақәа знапы алакыз, иахьагьы знапы алаку [[Сказитель|ажәабжьҳәаҩцәа]] иҟоуп. Уаанӡа ас еиԥш иҟоу [[Песня|ашәақәа]] афольклор ахь ииасны, еиҭазҳәо ирыбзоураны рҽырыԥсахуа иҿиалон, аха иахьатәи аамҭазы аԥҵамҭақәа, иаҳҳәап, [[Джамбул Джабаев|Џьамбул]] иҩымҭақәа реиԥш иҟоу, ианаԥырҵа ашьҭахь иаразнак ианырҵеит, убри алагьы урҭ алитературатә рҿиамҭақәаны иҟоуп. Аҿаԥыцтә рҿиамҭа аҩырахь аиагаразы даҽа знеишьакгьы ыҟоуп. Уи «алитературтә нҵара» ҳәа иашьҭоуп: иаҳҳәап, изныкымкәа хаз шәҟәны иҭыҵыз [[Космодемьянская, Зоя Анатольевна|Зоиеи]] [[Космодемьянский, Александр Анатольевич|Александри]] Космодемиански ран лгәалашәарақәа, урҭ лажәақәа рыла ианҵан, аинтервиу лымызхуаз ашәҟәыҩҩы [[Вигдорова, Фрида Абрамовна|Фрида Вигдоро]] лыбзоурала алитературатә текстны иҟалеит.
* Алитература иаҵанакуеит атекстқәа, зматериал ауаҩы и[[Язык (система знаков)|бызшәа]] иалоу ажәақәа рыла мацара ишьақәгылоу. Алитература иаҵанакуам а[[Синтез искусств|синтетикатәи]] а[[Синкретизм (искусство)|синкретикатәи]] текстқәа, даҽакала иуҳәозар, арҭ атекстқәа рҿы ажәақәа амузыкатә, асахьатә, ма даҽа компонентк иузаҟәымҭхуа ирыдҳәалоуп, ажәақәа хазы ахархәара рымаӡам. [[Песня|Ашәа]] ма а[[опера]] рхаҭа алитература иахәҭакӡам. Уаанӡа а[[поэт|поет]] ииҩхьаз атекст азы а[[композитор|композитор]] ашәа иҩызар, усҟан апроблема цәырҵӡом; аха [[XX век|XX-тәи ашәышықәсазы]] ажәытә традициа ҩаԥхьа ахархәара аиуит, уи инақәыршәаны, автор атекстгьы амузыкагьы иаԥиҵоит, насгьы (абжьааԥны ишыҟало) иаԥиҵаз арҿиамҭа ихала инаигӡоит. Ас еиԥш иҟоу асинтетикатә ҩымҭа аҟынтәи ажәалатәи акомпонент мацара алхны, ихьыԥшым литературатә ҩымҭак аҳасабала ахәаԥшра иахьынӡаиашоу азҵаара иахьагьы аимак-аиҿак цәырнагоит. Зны-зынла асинтетикатә рҿиамҭақәа рҿы иажәалатәым елементқәа рхыԥхьаӡара маҷзар (ус еиԥш иҟоуп иаҳҳәап, [[Стерн, Лоренс|Лоренс Стерн]] иҩымҭа “The Adventures of Tristram Shandy” аҟынтәи еицырдыруа “squiggle” мамзаргьы еицырдыруа ахәыҷтәы шәҟәы “The Magic Holk» иагәылоу асахьақәа), насгьы урҭ рроль ихадамзар (а[[Аматематика|математикатә]], а[[Химия|химиатә]], а[[Физика|физикатә]] литературақәа рҿы аформулақәа рроль еиԥш, атекст аиҳарак дара иааныркылозаргьы) усҟан арҭ рҩызцәа арҿиамҭақәа алитературатә ҩымҭақәаны ирыԥхьаӡоит, иара убас аквалификациа рзыруеит. Аха зны-зынла алитературатә текст иагәылоу алабҿабатә елементқәа иааныркыло аҭыԥ убриаҟара идууп, уи алитературатә ҩымҭоуп ҳәа ҭҵаарадыррала ахәаԥшра иуадаҩхоит: абас еиԥш иҟоу атекстқәа рҟынтәи зегь реиҳа еицырдыруа — [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] илакә «[[Маленький принц|Апринц хәыҷы]]» ауп, ара автор исахьақәа ихадоу хәҭаны иҟоуп.
Абарҭ ах-критериак ирықәшәаӡом традициала алитературатә ҳәа иԥхьаӡоу ажәытә текстқәак, иаҳҳәап, — «[[Илиада|Илиада]]», «[[Одиссея|Одиссеи]]»: иҟалап аҩ-поемак равтор [[Гомер]] имацара иакәымзар, арҭ апоемақәа ртекстқәа ажәабжьҳәаҩцәа ашәаны ирҳәоз ажәытә бырзен фольклор ала ишьақәгылеит.<ref>[[Богаевский, Борис Леонидович|Б. Богаевский]]. [http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm Гомер] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090916092911/http://feb-web.ru/feb/litenc/encyclop/le2/le2-5991.htm |date=2009-09-16 }} // Литературная энциклопедия: В 11 т. — [М.]: Изд-во Ком. Акад., 1929. — Т. 2. — Стб. 599—603.</ref> Аха арҭ атекстқәа аҵыхәтәантәи рвариантқәа ҩрала рышьақәырӷәӷәара мҩаԥысижьҭеи убриаҟара ҵуеит, убри аҟнытә ас еиԥш иҟоу итрадициатәу азнеишьа ииашоуп ҳәа иуԥхьаӡар ҟалоит.
Иацҵатәуп даҽа критериак, уи асахьаркыратә текстқәа реилазаашьа акәымкәа, урҭ инарыгӡо афункциа иадҳәалоуп.
* Алитература иаҵанакуеит асоциалтә ҵакы змоу (мамзаргьы уи иамазарц зыхәҭоу атекстқәа). Уи иаанаго, хаҭалатәии амаҵуратәии ашәҟәеимадарақәа, ахатә мшынҵақәа, ашкол аҿы ирыҩуа ахыҭҳәаақәа литератураны иузыԥхьаӡаӡом. Ари акритери мариоушәа угәы иабоит, аха уи ауадаҩрақәа рацәаны цәырнагоит. Ганкахьала, хаҭалатәи ашәҟәеимадара алитературатә фактны иҟалар алшоит (асахьаркыратә ма аҭҵаарадырратә) урҭ зыбжьоу авторцәа нагақәа ракәзар: ашәҟәыҩҩцәеи аҵарауааи русумҭақәа реизгақәа рҿы асаламшәҟәқәа ирызку аҟәша ус баша акәӡам изыҟоу, насгьы урҭ асаламшәҟәқәа рҿы зны-зынла алитературеи аҭҵаарадырреи рзы акрызҵазкуа, хәы змоу аинформациа ыҟоуп; ари иаҵанакуеит аԥхьаҟа [[Писатель|шәҟәыҩҩцәаны]], ҵарауааны, политикцәаны иҟало аҵаҩцәа ашкол аҿы ирыҩуаз рхыҭҳәаақәагьы: ҳаԥхьаҟа арҭ рҩызцәа атекстқәа алитература иахырыԥхьаӡалар алшоит, усҟан дара иҳацхраауеит автор анаҩстәи иҩымҭақәа реилкаара (убас, [[Сент-Экзюпери, Антуан де|Сент-Екзиупери]] 14 шықәса анихыҵуаз ашколтә дҵала ииҩыз алакәи «[[Маленький принц|Апринц хәыҷи]]» узыршанхо аиԥшзаарақәа рныԥшуеит). Уимоу, зны-зынла
ашәҟәыҩҩцәеи, афилософцәеи, апублицистцәеи рхатә шәҟәеимадарқәа ма рымшынҵақәа литературатә фактны иҟарҵоит: тәым ԥхьаҩык даԥхьарц азы ирыҩуеит, ауаа рҿаԥхьа ацыԥҵәахақәа нарыгӡоит, насгьы иҭрыжьуеит; еицырдыруа аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит [[1820-е|1820-тәи ашықәсқәа]] рзы алитературатә еилазаара "[[Арзамас (литературное общество)|Арзамас]]" иалаз аурыс шәҟәыҩҩцәа рысаламшәҟәқәа, иҿыцӡоу аурыс литератураҿы - [[Курицын, Вячеслав Николаевич|Виачеслав Курицын]]и [[Парщиков, Алексей Максимович|Алексеи Паршьиков]]и рышәҟәеимадара, [[Есин, Сергей Николаевич|Сергеи Есенин]] имшынҵа уҳәа убас иҵегьы.
Даҽа ганкахьала, иуадаҩны иаанхоит авторцәа-адилетантцәа рсахьаркыратә рҿиамҭақәа рыстатус, урҭ атекстқәа дара рхаҭақәеи рҩызцәеи рыда аӡәгьы рыхә ҳаракны ишьом: азин ыҟоума гәыԥҩык аусзуҩцәа реиҳабы имшира иазкны иаԥырҵаз жәеинраалала иҩу адныҳәалара алитературатә рҿиамҭаны ахәаԥшра?
Уи аганахьала ауадаҩра ҿыцқәа цәырҵит а[[Интернет|интернет]] аныҟала, насгьы дарбанзаалак иҩымҭақәа ркьыԥхьра ахьилшо а[[Сайты со свободной публикацией|саитқәа]] рыларҵәара ианалага ашьҭахь. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа (иаҳҳәап, афранцыз социолог [[Бурдье, Пьер|Пьер Бурдие]]и уи ишьҭрақәлаҩцәеи) алитературеи, аҟазареи, аҭҵаарадырреи ҳәаақәызҵо, иара убас иарбанзаалак адилетантә усумҭеи дареи аҳәаа рыбжьазҵо асоциалтә механизмқәа ралкаара рҽазыршәоит, аха урҭ рысхемақәа зегьы иақәшаҳаҭӡам, убри аҟнытә аимак-аиҿак ӷәӷәақәа цәырыргоит.
== Алитература ахкқәа хадақәа ==
Алитература ахкқәа рыла алкаара ҟалоит атекстқәа рҵакқәа рыла, иара убас урҭ зызку рылагьы, убри инамаданы алитература аклассификациа азураан ашьаҭа акзаара апринцип инагӡаны ақәныҟәара уадаҩуп. Уи адагьы, ас еиԥш иҟоу аклассификациа зынӡа еиԥшым аҩымҭақәа еиднакылар, уарҩашьар алшоит. Лассы-лассы, аамҭак иаҵанакуа типологиала еиԥшым атекстқәа еиҳа еизааигәоуп, еиуеиԥшым аамҭақәеи акультурақәеи ирыҵанакуа типологиала еиԥшу атекстқәа раасҭа: [[Гегель, Георг Фридрих Вильгельм|Гегель]] ма [[Рассел, Бертран|Рассел]] реиԥш иҟоу Аамҭа ҿыц афиолософцәа русумҭақәа раасҭа, Европатәи а[[философия|философиатә]] литература шьаҭас иазышьҭоу [[Платон]] иҩымҭа «Адиалогқәа» еиҳа иазааигәоуп ажәытә бырзен литература абаҟақәа (иаҳҳәап, [[Эсхил|Есхил]] и[[Драма (род литературы)|драмақәа]]). Текстқәак рԥеиԥш убас иҟоуп, урҭ раԥҵараан дара литература хкык ахь рхы дырхоит, анаҩс даҽа хкык ахь ииасуеит: иаҳҳәап, [[Дефо, Даниэль|Даниел Дефо]] иҩымҭа «[[Робинзон Крузо|Робинзон Крузо ихҭысқәа]]» («Приключения Робинзона Крузо») иахьа а[[детская литература|хәыҷтәы литература]] аҳасабала ауп ишахәаԥшуа, аха аханатә уи адуцәа рзы асахьаркыратә ҩымҭангьы акәымкәа, а[[публицистика|публицистикатә]] ҷыдарақәа зныԥшуа [[памфлет|памфлетны]] ауп ишиҩуаз. Убри аҟнытә, алитература хкы хадақәа рзеиԥш сиа инықәырԥшу аҟазшьа мацара амазар алшоит, алитература иалкаау аилазаашьа шьақәыргылазар алшоит иарбоу акультуреи иарбоу аамҭеи ирҿырԥшны уанахәаԥшуа мацара. Аха абзазаратә хықәкқәа рзы абарҭ ауадаҩрақәа усҟак хра рылам, убри аҟнытә ашәҟәҭирҭақәеи а[[библиотека|библиотекақәеи]] рхы иадырхәоит инарҭбаау, аха хыхь-хыхьлатәи знеишьа змоу а[[библиотечно-библиографическая классификация|библиотека-библоиграфиатә классификациа]] асистема.
=== Асахьаркыратә литература ===
{{Main|Асахьаркыратә литература}}
Асахьаркыратә литература – иԥсабаратәу (ауаа ҩралатәи рбызшәа) а[[язык (система знаков)|бызшәа]] ажәақәеи аконструкциақәеи ихадоу материал аҳасабала зхы иазырхәо а[[Аҟазара|ҟазара]] хкуп.
Асахьаркыратә литература аҷыдара аарԥшхоит аиҿырԥшрала, ганкахьала ажәа-абызшәатә материал аҭыԥан даҽа материалк (а[[музыка]], а[[изобразительное искусство|ҿыханҵа]]) мамзаргьы уи инаваргыланы (а[[театр]], а[[кинематограф|кино]], а[[песня|шәа]]) зхы иазырхәо аҟазара хкқәеи алитературеи реиҿыԥшрала, даҽа ганкахьала — егьырҭ ажәалатәи а[[текст]] хкқәа: а[[философия|философиатә]], а[[публицистика|публицистикатә]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә]] уҳәа реиԥш иҟоу реиҿырԥшрала. Уи адагьы, асахьаркыратә литература, егьырҭ аҟазара хкқәа реиԥш, еиднакылоит [[автор]] дызмоу (ианонимтәугьы уахь иналаҵаны) аҩымҭақәа, уи ала автор дызмам а[[Афольклор|фольклортә]] ҩымҭақәа иреиԥшым.
''Иаҵшьны ахәаԥшра:'' [[Аепос]], [[Апроза]], [[Алирика]], [[Адрама (алитература ахкы)]], [[Аессе]], [[Ахәыҷтәы литература]], [[Еиҭагоу алитература]].
=== Адокументалтә проза ===
[[Документальная проза|Адокументалтә проза]] – алитература хкуп. Уи иазҷыдаҟазшьоуп ареалтә хҭысқәа рыла мацара асиужеттә цәаҳәа ашьақәыргылара, асахьаркыратә хыҭҳәаа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Адокументалтә проза иаҵанакуеит иналукааша ауаа р[[биография|биографиақәа]], хҭысқәак рҭоурыхқәа, а[[страноведение|тәылаҭҵааратә]] хҳәаақәа, ацәгьоурақәа русеилыргарақәа.
=== Амемуартә литература ===
[[Мемуары|Амемуарқәа]] — ари иҳаҩсыз ахҭысқәа ирхааныз, мамзаргьы урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ианҵамҭақәа роуп. Амемуарқәа акырзҵазкуа ҷыдараны ирымоуп урҭ ртекст «адокументалтә» ҟазшьа аиуртә еиԥш аҟаҵара, насгьы изыхцәажәо ииасыз аамҭа арҵарбырга иахьашьҭоу.
=== Аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра-популиартә литература ===
{{Main|Аҭҵаарадырратә литература|Аҭҵаарадырра-популиартә литература}}
Аҭҵаарадырратә литература – аҭҵаарадырратә метод аҳәаақәа ирҭагӡаны иҟаҵоу аҭҵаарақәа, атеориатә зеиԥштәрақәа рылҵшәақәа рыла иаԥҵоу аҩыратә усумҭақәа реизак ауп.
Аҭҵаарадырратә литература аҵарауааи аспециалистцәеи аҭҵаарадырра иҿыцу аихьӡарақәа ирызкны адырра рыҭара, иара убас аҭҵаарадырратә аартрақәа рҿы аԥыжәара ашьақәырӷәӷәара ирызкуп.<ref name="bse-scli">{{БСЭ3|статья=Научная литература|автор=Тяпкин {{abbr|Б.Г.|Борис Георгиевич|0}}|том=17|страницы=335}}</ref> Ишаԥу еиԥш, аҭҵаарадырратә усумҭа икьыԥхьымзар, уи хыркәшоуп ҳәа иузыԥхьаӡаӡом.
Раԥхьатәи аҭҵаарадырратә усумҭақәа аԥҵан еиуеиԥшым ажанрқәа рыла: атрактатқәа, адискуссиақәа, абжьгарақәа, адиалогқәа, аныҟәарақәа, аԥсҭазааранҵақәа, иара убас ажәеинраалатә формақәа рылагьы. Иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература аформақәа истандартыркуп, урҭ шьақәгылоуп амонографиақәа, ахҳәаақәа, астатиақәа, ажәахәқәа (урҭ ртезисқәагьы уахь иналаҵаны), авторефератқәа, арефератқәа, арецензиақәа рыла. Иахьазы атәылақәа жәпакы рҿы аҳәынҭқарра ма ауаажәларратә ҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ацхыраара зырҭо аҭҵаарадырратә литература аттестациа амеханизм ыҟоуп. Иаҳҳәап, Урыстәыла ас еиԥш аттестациа мҩаԥнагоит [[Высшая аттестационная комиссия|Иреиҳау аттестациатә комиссиа]] (ВАК).<ref name=bse-scli/> Аҭҵаарадырратә литература хымԥада а[[Рецензирование|рецензиа]] азура — уи аҭыжьразы ихадоу аҭахрақәа иреиуоуп. Ари апроцесс аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырратә журнал аҭыжьырҭа ма аредакциа аҭҵаарадырратә усумҭа ҿыц иҭрыжьаанӡа ари аусхкы аҟны специалистцәас иԥхьаӡоу ԥыҭҩык арецензентцәа (абжьааԥны ҩыџьа роуп) ирзынарышьҭуеит. Арецензиаҟаҵара апроцесс хықәкыс иамоуп аметодологиатә гхақәа, мамзаргьы афальсификациақәа злоу аматериалқәа аҭҵаарадырратә литература аҳасабала акьыԥхь рымбарц. ХХ-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны, иҭрыжьуа аҭҵаарадырратә литература амҽхак еиҳа-еиҳа иацлоит. Убри инамаданы, иахьатәи аамҭазы аҭҵаарадырратә литература ахыҵхырҭақәа иреиуоуп ҽҳәаралатәи аҭыжьымҭақәа, еиҳаракгьы арецензиа ззыруа аҭҵаарадырратә журналқәа. ХХ-тәи ашәышықәса анҵәамҭа инаркны, арҭ ажурналқәа ақьаадтә ныҟәгагақәа рҟынтәи аелектронтә рахь, ҷыдала Аинтернет ҳәа изышьҭоу ахь риасразы атенденциа ыҟоуп.
Аҭҵаарадырра-популиартә литература — аҭҵаарадырра, аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа, аҵарауаа ирыхҳәаау, еиуеиԥшым аԥхьаҩцәа ирызку алитературатә рҿиамҭақәа роуп.<ref name=bse-pops>{{БСЭ3|статья=Научно-популярная литература|автор=[[Лазаревич, Элеонора Анатольевна|Лазаревич Э.А.]]|том=17|страницы=339}}</ref> Аҭҵаарадырра-популиартә литература егьырҭ адырра хкқәа разҟазацәеи, цқьа иазыҟаҵам аԥхьаҩцәеи, ахәыҷқәеи ақәыԥшцәеи уахь иналаҵаны, ирызкуп. Аҭҵаарадырра-популиартә литература иаҵанакуа аҩымҭақәа арецензиеи аттестациеи рзыруам.<!--
----------- Дословное КОПИВИО из статьи Э.А. Лазаревич в БСЭ3 ------------------------
Научно-популярная литература включает произведения об основах и отдельных проблемах фундаментальных и прикладных наук, биографии деятелей науки, описание путешествий {{nobr|и т. д.}}, написанные в различных жанрах.
Лучшие популярные сочинения пропагандируют достижения передовой науки в форме, наиболее доступной читателям, которым они предназначены. В поэтической форме были написаны первое в Европе популярное произведение о науке — «О природе вещей» Лукреция Кара и «Письмо о пользе стекла» М. В. Ломоносова. Из бесед возникли «История свечи» М. Фарадея и «Жизнь растения» К. А. Тимирязева. Известны популярные сочинения, написанные в форме календаря природы, этюдов, очерков, «интеллектуальных» приключений {{nobr|и т. п.}}<ref name=bse-pops/>-->
=== Аилыркаагатә литература ===
[[Файл:Brockhaus Lexikon.jpg|мини|[[ЭСБЕ|Брокгауз ижәар]] (1910)]]
Ацхыраагӡатә ҵакы змоу, еиуеиԥшым азҵааразы еиҳа изеиԥшу, гәыҩбара узымҭо аинформациа аиуразы рхы иадырхәо литературоуп. Аилыркаагатә литература ахкқәа хадақәа:
* Иарбоу адыррақәа русхк азы (мамзаргьы иааизакны абызшәа зегьы азы) ихадоу ажәақәеи ажәаҳәахьақәеи рыла аинформациа еиҿызкаауа а[[Словарь|жәарқәа]], еиҳарак алфавитла еишьҭаргыланы;
* Иарбоу адыррақәа русхк ахатәы еилазаашьа инақәыршәаны, аинформациа даҽа знеишьак ала иахьеиҿкаау а[[Справочник|илыркаагақәа]] (иаҳҳәап, а[[медицина|медицинатә]] еилыркаага — ачымазарақәа ахьыҟоу мамзаргьы а[[симптом|симптомқәа]] рҟазшьа инарықәыршәаны);
* [[Энциклопедия|Аенциклопедиақәа]] — иарбоу адырра аусхк азы еиҳа еизаку, системала еизгоу аинформациа реизгақәа роуп.
Аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рҿы обиективла ишьақәыргылоуп ҳәа иԥхьаӡоу афактқәа рымацара иарбазароуп, насгьы уажәазы иҟоу ауаатәыҩса рдыррақәа рыҩаӡара ишахәҭоу иаадырԥшуазароуп. Аха апрактикаҿы афактқәеи а[[Интерпретация (литературоведение)|илыркаарақәеи]], иара убас иаргамам агәаанагарақәеи зынӡа реиҟәыҭхара залшом, убри аҟнытә иарбанзаалак аилыркаагатә ҭыжьымҭаҿы атенденциозра ахәҭак ыҟоуп. Зны-зынла уи ахәҭаа даара идууп, насгьы уи аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа рахь идырны иалагахоит: убас еиԥш иҟоуп [[Советский Союз|Асовет Еидгыла]] аепоха иаҵанакуа аилыркаагатә ҭыжьымҭақәа, еиҳарак агуманитартә дыррақәа ирызку —икьаҿу ажәартә стиатиақәагьы иалкаау а[[идеология|идеологиа]] рныԥшуеит. Убасҵәҟьа аҭагылазаашьа иҟан аматериал аналырхуазгьы: убас, СССР иҭрыжьуаз алитературатә енциклопедиақәа рҿы а[[социализм|социолизми]] а[[коммунизм|коммунизми]] ирыдгылоз иаҩцам авторцәа русумҭақәа уԥылон, аха Асовет мчра иаҿагылоз авторцәа нагақәа русумҭақәа уԥыломызт.
=== Арҵагатә литература ===
Арҵагатә литература еиҳарак а[[учебник|рҵага шәҟәқәеи]] аҳасабтәқәа (аҽаршьцыларақәа) реизгақәеи рыла ишоит. Арҵагатә литературеи аилыркаагатә литературеи излеиԥшу маҷым: аилыркаагатә литератураҿы еиԥш, арҵагатә литератураҿгьы иаарԥшуп еицазхарҵахьоу ҳәа иԥхьаӡоу адыррақәа рыхәҭак. Аха арҵагатә литература зызку даҽакуп: арҭ адыррақәа рыхәҭак системала, еишьҭаргыланы раарԥшра, аԥхьаҩ дзыԥхьаз ибзианы еиликаартә еиԥш, насгьы арҭ адыррақәа рзы иахәҭоу ашьцыларақәа, а[[уравнение|иҟарарақәа]] рҳасабразы, ма а[[знаки препинания|аҭгыларатә дыргақәа]] ииашаны рхархәаразы иоурц.
Ари а[[прагматика текста|прагматикатә]] уснагӡатә арҵагатә текстқәа реиҿартәышьа аҷыдарақәа шьақәнаргылоит: аиҭахысрақәа, агәаҭаратә зҵаарақәеи адҵақәеи.
=== Атехникатә литература ===
Атехникатә литература — а[[техника|техникеи]] а[[Аагалыҵ|арыхреи]] русхкқәа ирызку литературоуп (аалыҵқәа реизакхьӡынҵақәа, ахархәареи, амаҵуреи, арҽеиреи рзы амҩақәҵагақәа, ахәҭақәа реизакхьӡынҵақәа, а[[патент|патентқәа]]).
=== Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература ===
{{Main|Ахалаҿиара иазку алитература}}
Апсихологиеи ахалаҿиареи ирызку алитература – ашьцыларақәеи абаҩхатәреи рырҿиареи, ухатә ԥсҭазаареи уусуреи рҿы ақәҿиарақәа раиуреи, иааукәыршаны иҟоу ауааи уареи шәыбжьара аизыҟазаашьақәа рыбжьаҵареи, ахәыҷқәа рааӡареи ирызку абжьгарақәа узҭо литературоуп.
Иара убас иҟоуп алитература даҽа хкқәакгьы: адоуҳатә, адинтә литература, аӡыргаратә литература, хаз хкны иалкаау аӡыргаратә литература (абӷьыц, аброшиура, аӡыргаратә проспект), егьырҭ ахкқәеи, иара убасгьы аусхкытә еизакырақәа.
== Алитературеи атекст аныҟәгагақәеи ==
Алитературтә текст ишыҟац иаанхоит уи амаҭәартә аарԥшра зеиԥшразаалакгьы: а[[рукопись|напылаҩыра]], а[[книга|шәҟәы]], а[[Акомпиутер|компиутертә]] [[файл|фаил]] амонитор аҿы. Аха аӡәы игәы иаанамгароуп атекст аныҟәгагақәа рыҿиашьа алитература ахаҭа зынӡа анырра анаҭом ҳәа. Иҳаҩсыз аамҭақәа рзы алитература аҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит а[[цивилизация|цивилизациатә]] револиуциа. Уи ареволиуциа ҟаиҵеит ашәҟәкьыԥхьра зхәыцыз [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]]. Уи аԥхьа, иарбанзаалак идуу атекст ахҩылааразы ахҩылааҩ иаамҭеи имчи рацәаны аҭахын, убри аҟнытә [[автор]] игәакьацәа рзы мацара акәымкәа, егьырҭ аԥхьаҩцәа рызгьы ирыҩуаз, насгьы ирыладырҵәоз атекстқәа рхыԥхьаӡареи рҟазшьеи ԥкын. [[XX век|ХХ-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ацивилизациатә револиуциа ҿыц ицәырнагеит зхаҭабзиара ҳараку атекст аныҟәгагақәа ҩба: а[[аудиокнига|удиошәҟәи]] акомпиутертә фаили. Абарҭ аныҟәгагақәа зехьынџьара рыларҵәара иабзоураны, хара имгакәа алитература аилазаашьаҿы иҿыцу, акрызҵазкуа аԥсахрақәа цәырҵыргьы ҟалап.
== Шәахәаԥш иара убас ==
=== Еиуеиԥшым ажәларқәа рлитература ===
* [[Австралийская литература|Австралиатәи алитература]]
* [[Азербайджанская литература|Азербаиџьан литература]]
* [[Армянская литература|Аерман литература]]
* [[Белорусская литература|Абелорус литература]]
* [[Бельгийская литература|Бельгиатәи алитература]]
* [[Бенгальская литература|Абенгал литература]]
* [[Болгарская литература|Аболгар литература]]
* [[Бразильская литература|Бразилиатәи литература]]
* [[Британская литература|Британиатәи алитература]]
** [[Английская литература|Англыз литература]]
** [[Литература Шотландии|Шотландиатәи алитература]]
* [[Венгерская литература|Авенгр литература]]
* [[Вепсская литература|Авепс литература]]
* [[Грузинская литература|Ақырҭуа литература]]
* [[Греческая литература|Абырзен литература]]
** [[Древнегреческая литература|Ажәытә бырзен литература]]
* [[Датская литература|Адат литература]]
* [[Еврейская литература|Ауриа литература]]
* [[Литература Израиля|Израильтәи алитература]]
* [[Литература Индии|Индиатәи алитература]]
* [[Ирландская литература|Ирландиатәи алитература]]
* [[Исландская литература|Аисланд литература]]
* [[Испанская литература|Аиспан литература]]
* [[Итальянская литература|Аиталиан литература]]
* [[Казахская литература|Аҟазах литература]]
* [[Канадская литература|Канадатәи алитература]]
* [[Китайская литература|Акитаи литература]]
* [[Литература США|ЕАШ рлитература]]
* [[Литовская литература|Алитовтә литература]]
* [[Немецкая литература|Агерман литература]]
* [[Нидерландская литература|Анидерландтә литература]]
* [[Норвежская литература|Анорвег литература]]
* [[Персидская литература|Аџьам литература]]
* [[Польская литература|Аполиак литература]]
* [[Португальская литература|Апортугал литература]]
* [[Римская литература|Римтәи алитература]]
* [[Румынская литература|Арумын литература]]
* [[Русская литература|Аурыс литература]]
** [[Древнерусская литература|Ажәытә аурыс литература]]
* [[Сербская литература|Асерб литература]]
* [[Татарская литература|Аҭаҭар литература]]
* [[Тибетская литература|Атибет литература]]
* [[Украинская литература|Аукраин литература]]
* [[Литература Финляндии|Афинн литература]]
* [[Чешская литература|Ачех литература]]
* [[Шведская литература|Ашведтә литература]]
* [[Эстонская литература|Аестон литература]]
* [[Эфиопская литература|Ефиопиатәи алитература]]
=== Ахронологиа ===
* [[Античная литература|Антикатә литература]]
* [[Средневековая литература|Абжьарашәышықәсатәи литература]]
* [[Литература эпохи Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха алитература]]
* [[Литература модернизма|Амодернизм алитература]]
* [[Литература постмодернизма|Апостмодернизм алитература]]
=== Егьырҭ ===
* [[Электронная книга|Аелектронтә шәҟәы]]
* [[Электронная библиотека|Аелектронтә библиотека]]
* [[Сетевая литература|Аҳатә литература]]
* [[Типографика|Атипографика]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга |автор=[[Бахтин, Михаил Михайлович|Бахтин М. М.]] |заглавие=Эстетика словесного творчества |ответственный= |ссылка=http://runivers.ru/philosophy/lib/book6226/ |место=М. |издательство=Искусство |год=1986 |том= |страниц= |страницы= |isbn= }}{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* {{книга|автор=[[Гадамер, Ганс Георг|Гадамер Г.-Г.]] |заглавие=Актуальность прекрасного |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1991 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Корман, Борис Осипович|Корман Б. О.]] |заглавие=Избранные труды по теории и истории литературы |ответственный= |ссылка= |место=Ижевск |издательство= |год=1992 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Рикёр, Поль|Рикёр П.]] |заглавие=Конфликт интерпретаций: Очерки о герменевтике |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1995 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* {{книга|автор=[[Хайдеггер, Мартин|Хайдеггер М.]] |заглавие=Бытие и время |ответственный= |ссылка= |место=М. |издательство= |год=1997 |том= |страниц= |страницы= |isbn=}}
* Rezeptionästhetik. Teorie und Praxis / Hrsg. [[Варнинг, Райнер|R. Warning]]. München: 1975
* [[Изер, Вольфганг|Iser W.]] Der Akt des Lesens: Theorie ästhetischer Wirkung. München: 1976
== Азхьарԥшқәа ==
* {{Open-Site|International/Russian/Искусство/Литература}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:литература}}
[[Акатегориа:Алитература| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Аҩыратә еимадара]]
5t575umw1x5mxtxbg87krrvpabu1jub
Аҩыра
0
54052
172604
168564
2026-08-24T13:29:36Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аҩыра]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
168564
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Аҩыра|Аҩыра (аҵакы)}}
[[Файл:Medieval writing desk.jpg|thumb|250px|Аҳәынҭқар ихаан, ақьырсиантә [[писец|хҩылааҩ]] иусураан|альт=]]
«Аҩыра»– ари иааизакны аҩыратә текстқәа раԥҵара апроцесс ауп.<ref>J. Derrida ''Of Grammatology'', p.9{{In lang|en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000204/index.shtml |title=Жак Деррида и грамматология |access-date=2010-03-25 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329122312/http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000204/index.shtml |url-status=live }}</ref> Мраҭашәаратәи акультураҿы аҩыра иаҵанакуеит адыргақәа, ма асимволқәа рхархәарала [[текст|текстла]] иаарԥшу [[язык|абызшәа]] ([[письменность|аҩыра]] ҳәа еицырдыруа).
Аҩыраҿы ахархәара рымазар алшоит ацәажәара афонетикатә елементқәа зныԥшуа абстракттә символқәа, иаҳҳәап, индоевропатәи абызшәақәа рыҟны еиԥш, мамзаргьы ахархәара рымазар алшоит аобиектқәа ирмариоу рсахьақәеи аилкаарақәеи, иаҳҳәап, Амрагыларатәи Азиеи Ажәытәтәи Мысреи рпиктографиатә ҩыратә формақәа рыҟны еиԥш. Ус шакәугьы, урҭ [[Пещерная живопись|ацаҟьа иануи аҿыханҵеи рсахьақәа]] иреиԥшым, иара убас итекстәым аинформациа еиқәзырхо исимволтәым азнеишьақәа, иаҳҳәап аудиокассетақәа.
Иҷыдоу адыргатә система аҳасабала аҩыра ҭырҵаауеит [[грамматология|аграмматологиа]], [[эпиграфика|аепиграфика]], [[палеография|апалеографиа]] реиԥш иҟоу адисциплинақәа.
Аҩыра аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы ауаҩы ибызшәа арҭбаара иазкуп. Еиҳарак аҩыра цәырҵит ажәытәтәи акультурақәа рполитика арҭбаара иабзоураны. Урҭ ирҭахын игәрагоу амҩақәа аинформациа аиҭагаразы, афинанстә ҳасабырба аиқәырхаразы, аҭоурыхтә гәалашәарақәа реиқәырхаразы уҳәа.<ref name="Robinson, 2003, p. 36">Robinson, 2003, p. 36{{In lang|en}}</ref> Ҳера ҟалаанӡа IV азқьышықәсазы, ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәеи административтә напхгареи рҭахрақәа ауаҩы игәынкыларатә лшарақәа иреиҳахеит, убас, аҩыра аҳасаббареи аинырреи рзы еиҳа игәрагоу мҩаны иҟалеит. [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] аҟны, [[Месоамерика]] аҟны еиԥш, амзарқәеи аполитикатә ҭахрақәа инарықәыршәаны ауаажәларратәи аԥсабаратәи хҭысқәа ранҵареи рзы аҩыра аҿиара аиуит.
== Аинформациа анҵашьа ==
Уеллс иҳәоит, аҩыра иалшоит «аиқәшаҳаҭрақәа, азакәанқәа, ауасиаҭқәа адокументқәа раҳасабала реиқәырхара. Уи ижәытәу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟынтәи, шәагаала аҳәынҭқаррақәа рҟынӡа реизҳара алнаршоит. Аԥшьаҩы ма аҳ иажәеи, уи ихәдықәҵарақәеи, илаԥши ибжьи рҳәаақәа хараӡа ирҭыҵыр рылшоит, насгьы иԥсра ашьҭахь анырра ҟанаҵар алшоит».<ref>Wells in Robinson, 2003, p.35{{In lang|en}}</ref>
=== Аҩыра ахкқәа ===
Ихадоу [[Письменность|аҩыра]] ахкқәа (ажәаҳәа аҭаҩра аметодқәа) ԥшь-категориак рыла еихшоуп: алогографтә, ацыратә, анбантә, аҷыдаҟазшьатә. Иҟоуп ахәбатәи акатегориагьы – [[идеографическое письмо|аидеографиатә ҩыра]] (агәҭакқәа рсимволқәа), ахаангьы абызшәа аарԥшра аҩаӡара аҟынӡа аҿиара змамыз. Афбатәи акатегориа – [[пиктографическое письмо|апиктографиатә ҩыра]], ахала абызшәа азаарԥшуам, аха лассы-лассы алогографтә системақәа рышьаҭа шьақәнаргылоит.
==== Алогограммақәа ====
[[Логографическое письмо|Алогограмма]] – хазы иҟоу ажәақәа ма [[Морфема|аморфемақәа]] зныԥшуа адыргақәа ранҵара иазкуп. Ацәажәара анҵаразы хыԥхьаӡара рацәала алогограммақәа аҭахуп, урҭ рҵаразы – акыр шықәса. Ари, алфавиттә ҩыра иаҿырԥшны уахәаԥшуазар, алогографтә ҩыра иамоу зегь реиҳа ихадоу гхоуп. Аха, ас еиԥш иҟоу абызшәа анырҵалак ашьҭахь, уи ихадоу ахархәара ааԥшуеит - ирццакны аԥхьара. Иарбанзаалак аҩыратә система инагӡаны илогографтәым: урҭ зегьы алогограммақәа инарымаданы, афонетикатә компонентқәагьы рымоуп («алогосиллабтә» компонентқәа [[Китайское письмо|акитаи ҩыраҟны]] еиԥш, [[Клинопись|асалҩыра]], [[Майя (письмо)|маиа рҩырақәа]] рҿы адырга аморфема, ацыра ма рыҩбагьы аанарԥшыр алшоит; «алогоконсонанттә» компонентқәа аиероглифқәа рҿы). Урҭ рӷьырак аидеографиатә компонентқәа рыла ишьақәгылоуп (акитаитә «радикалқәа», аиероглифтә «аарпшыгақәа»). Иаҳҳәап, маиа рҩыраҿы адырга “арӡысага” азы “ка” рҳәоит, насгьы уи ахархәара аиуеит ацыра "ка" аарԥшразы, иаҭахума алогограмма аҳәашьа арбара, мамзаргьы иара алогограмма ыҟамзар. Акитаи ҩыраҟны, 90% раҟара асимволқәа, “радикал» ҳәа изышьҭоу, асемантикатә (аҵакытә) елементқәа рыла еидҳәалоуп, уи иацуп аҳәашьа аазырԥшуа асимвол «афонетикатә» ҳәа изышьҭоу. Аха афонетикатә елементқәа алогографиатә елементқәа хадырҭәаауеит.<ref>Smith, Frank. ''Writing and the writer.'' Routledge, 1994, p. 142{{In lang|en}}</ref>
Иахьатәи аамҭазы ахархәара змоу алогографтә система хадас иҟоу акитаитә иероглифқәа, ԥсахрақәак алагаланы Китаи, Иапониа, еиҳа имаҷны Аладатәи Кореиа акореиатәи абызшәаҿы ахархәара рымоуп. Даҽа ҿырԥштәык – аклассикатә “[[письмо и|ҩыра и]].”
==== Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра ====
[[Слоговое письмо|Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра]] – [[слог|ацырақәа]] рыла ишьақәгыло аҩыратә дыргақәа реизгоуп. Ацыратә (асиллабикатә) ҩыраҿы адырга еиҳарак иаарԥшуп абжьыҟеи ацыбжьыҟеи реицааирала, мамзаргьы бжьыҟа мацарак ала. Аха зны-зынла адыргақәа иаадырԥшуеит еиҳа иуадаҩны еилоу ацырақәа (иаҳҳәап, ацыбжьыҟа-абжьыҟа-ацыбжьыҟа ма ацыбжьыҟа-ацыбжьыҟа-абжьыҟа). Ацырақәа рфонетикатә еимадара алфавит ианыԥшӡом. Иаҳҳәап, ацыра «ка» зынӡа еиԥшхаӡом ацыра «ки», насгьы алфавит аҿы урҭ абжьыҟақәа злоу еиԥшу ацырақәа арбаӡам.
Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра ацыра имариоу аилазаашьа змоу абызшәақәа еиҳа ирнаалоит, иаагозар аиапон бызшәа. Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра зхы иазырхәо егьырҭ абызшәақәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[микенский язык|микентәи]] [[линейное письмо Б|ацәаҳәатә ҩыра Б]], [[чероки|черокаа]]и [[ндюка|ндиукаа]]и рҩыра, англыз бызшәа шьаҭас измоу [[Суринам|Суринама]] иҟоу [[Креольские языки|акреол бызшәа]], иара убас [[Либериа|Либериа]] иҟоу [[Ваи (язык)|аваи бызшәа]]. Алогографиатә системақәа реиҳарак иӷәӷәоу ацыратә компонентқәа рымоуп. [[Эфиопское письмо|Аефиоптә ҩыра]], алфавит шьаҭас ишамоугьы, еилоу ацыбжьыҟақәеи абжьыҟақәеи рыла ишьақәгылоуп, убри аҟнытә ари аҩыра ацыратә (асиллабикатә) ҩыра аҳасабала иҭҵаауп.
==== Алфавитқәа ====
{{See also|Алфавит аҭоурых}}
[[Файл:Bolorgir.jpg|thumb|right|300px|XIV ашәышықәсазтәи аерман напылаҩыра]]
[[Алфавит]] – ари абызшәа афонемақәа аазырԥшуа, мамзаргьы ҭоурыхла иаазырԥшуаз, адыргақәа реидкыла ауп. [[Фонология|Афонологиатә]] алфавит аҿы афонемақәеи анбанқәеи аҩганкгьы рыла ибзианы еиқәшәоит: изыҩуа ажәа аҳәашьа идыруазар, ажәа аҩышьагьы идыруеит, изҳәо ажәа аҩышьа идыруазар, ажәа аҳәашьагьы идыруеит.
Абызшәақәа, рҩышьатә системақәа ирхьыԥшымкәа, лассы-лассы аҿиара роуеит. Аханатә дара ирнымаалоз егьырҭ абызшәақәа рҟынтәи аҩырақәа рыдыркылоит, убри аҟнытә алфавит аҿы иарбоу анбанқәа афонемақәа иахьынӡарықәшәо азгәаҭаны бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь рҽырыԥсахуеит.
===== Ацыбжьыҟатә (аконсонанттә) ҩыра =====
Мрагылара-ааигәатәи алфавитқәа реиҳарак ацыбжьыҟақәа рымацара рыла ишьақәгылоуп, зны-зынла абжьыҟақәа адиакритикатә дыргақәа рыла иаарԥшызар ауеит. Ари аҷыдара цәырҵит Мысратәи аиероглифқәа рнырра иахҟьаны. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа «[[абджад|абџьадқәа]]» ҳәа ирышьҭоуп, араб бызшәала иаанагоит «алфавит».
===== Ацыбжьыҟа-цыратә (аконсонант-силлабикатә) ҩыра =====
Индиа, Алада-Мрагыларатәи Азиа ралфавитқәа реиҳарак рҿы абжьыҟақәа адиакритикатә дыргақәа рыла, мамзаргьы ацыбжьыҟа аформа ԥсахны иаарԥшуп. Ас еиԥш иҟоу аҩыра «[[абугида]]» ҳәа иашьҭоуп. Иҟоуп абугидқәак, иаҳҳәап, [[геэз|геез]], [[Канадское слоговое письмо|кри]], ахәыҷқәа ацыратә (асиллабикатә) аҳасабала ирҵо, убри аҟнытә урҭ лассы-лассы ацыратә (асиллабикатә) ҩыра иахырыԥхьаӡалоит. Аха, ацыратә (асиллабикатә) ҩыра хаҭа еиԥш, урҭ цырацыԥхьаӡа хаз-хазы адыргақәа рымаӡам.
Зны-зынла атермин «алфавит» иаҵанакуеит абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи азырбо хазы иҟоу анбанқәа рсистема, иаҳҳәап, [[Алаҭын алфавит|алаҭын алфавит]], абугидқәагьы абџьадқәагьы алфавитқәа рахь иаҵанакыр рылшоит. Убри аҟнытә [[греческий алфавит|абырзен алфавит]] лассы-лассы адунеи аҿы раԥхьатәи алфавитны ирыԥхьаӡоит.
==== Аҷыдаҟазшьатә алфавит ====
Аҷыдаҟазшьатә алфавит абызшәа шьақәзыргыло афонемақәа ирыхәаԥшуеит. Иаҳҳәап, ақьышәқәа рыла ишьақәгыло ашьҭыбжьқәа зегьы ("ақьышәтә" шьҭыбжьқәа) еицырзеиԥшу елементк рымазар ауеит. Алаҭын алфавит аҿы уи убарҭоуп «b», «p» реиԥш иҟоу анбанқәа рыҟны. Аха ақьышәтә «m» зынӡа даҽа хкуп, насгьы уи еиԥшу «q» иқьышәтәым. Кореиатәи аҩыра [[хангыль]] аҿы ақьышәтә цыбжьыҟақәа рыԥшьбагьы еиԥшны ишьақәгылоуп. Аха апрактикаҿы акореиатәи абызшәа ахәыҷы ирҵахоит еицырдыруа алфавит шьаҭас иаманы, уи иамоу аҷыдаҟазшьатә елементқәа ракәзар, уаҩы изгәамҭо иаанхоит.
Аҷыдаҟазшьатә алфавит даҽа ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ҟалоит, [[Жестовые языки|анапырхахаратә бызшәақәа]] жәпакы рзы еицырдыруа анапырхахаратә ҩыра, анапқәеи ахаҿи рыҵасра аиконографиатә дыргақәа рыла иаарԥшуп. Аҷыдаҟазшьатә алфавитқәа ахархәара рымоуп афантастикатә ма иаԥҵоу асистемақәа рҿгьы, иаҳҳәап, [[Толкин, Джон Рональд Руэл|Џь.Р.Р. Толкин]] иаԥиҵаз [[тенгвар]].
==== Аҩырақәа рсистема аҭоурыхтә нырра ====
[[Файл:Olin-Warner-LoC-tympanum-Highsmith.jpeg|thumb|300px|Олин Уорнер, аҩыра аазырԥшуа [[Тимпан (архитектура)|атимпан]]. Томас Џьефферсон ихан, аҩналарҭа хада хыхьтәи аԥшра, Вашингтон, 1896]]
Аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых иаԥхьааиуа ахҭыси, аҭоурыхи реиԥшымзаара иазааҭгылоит: аҭоурых шьақәыргылахоит аҩыра ацәырҵрала. Ажәытәӡатәи ажәларқәа ацаҟьа иану рҩырақәеи апетроглифқәеи аҩыра аԥхьа иҟаз аҳасабала иԥхьаӡазар ҟалоит, урҭ ҩырахаҭаны иԥхьаӡатәым, избанзар абызшәа шьақәдыргылаӡом.
Аҩыра асистема уи зхы иазырхәоз ауаа рҭахрақәа инарықәыршәаны, есымша аҽаԥсахуан, иҿион. Зны-зынла аамҭа цацыԥхьаӡа адыргақәа рформа, рҭыԥ, рҵакы рҽырыԥсахуан. Аҩыратә дыргақәа рыҿиара гәаҭауа, еилкаахар алшоит урҭ зхы иазырхәоз ауаа рҭахрақәа, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ аҭахрақәа рыҽшырыԥсахуаз.
=== Аҩыратә маҭәахәқәеи амыругақәеи ===
Ауаатәыҩса рҭоурых ахьынӡанаӡааӡо аҩыразы рхы иадырхәон еиуеиԥшым амаҭәахәқәеи амыругақәеи, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Скрижали Завета|ахаҳәтә ҩыраӷәқәа]], [[Глиняная табличка|анышәаԥшьтә ҭаӡҩырақәа]], [[Восковая табличка|ацәатә ҭаӡҩырақәа]], [[пергамент|апергамент]], [[бумага|ақьаад]], абҩатә бӷьыцқәа, [[Грифель|агрифельқәа]], аҵысхәқәа, амарқьаф, ашәыгахьшьыгақәа, [[карандаш|акарандашьқәа]], [[Ручка (канцелярия)|аҩыгақәа]] уҳәа еиуеиԥшым [[Литография|алитографиатә]] хкқәа. Иҟоуп агәаанагара аҩыра аҳасабала, аинкқәа арахәыцқәа реиқәҳәаларҭақәа, кипу ҳәа изышьҭоу, рхы иадырхәон ҳәа.<ref>[http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/index.html The Khipu Database Project] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110722135315/http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/index.html |date=2011-07-22 }}{{In lang|en}}</ref>
Анаҩс, аҩыратә мыруга аҳасабала, инарҭбааны ирылаҵәо иалагеит акьыԥхьга машьынақәеи еиуеиԥшым атексттә процессорқәа рформақәеи, иара убас ҳаамҭазтәи аҩыратә мыругақәеи ажәытә ҩыгақәеи акарандашьқәеи ахьеиҿдырԥшуа аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит.<ref>Daniel Chandler: Do the write thing?, Electric Word, v.17, 1990, pp. 27-30{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: The phenomenology of writing by hand, Intelligent Tutoring Media, v.3(2/3), 1992, pp. 65-74{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: Writing strategies and writers' tools, English Today: The International Review of the English Language, v.9(2), 1993, pp. 32-80{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: Who needs suspended inscription?, Computers and Composition, v.11(3), 1994, pp. 191—201{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: The Act of Writing: A Media Theory Approach, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1995{{In lang|en}}</ref>
== Шәахә. иара убас ==
{{col-begin}}
{{col-3}}
* [[Автор]]
* [[Асемическое письмо|Асемиатә ҩыра]]
* [[Белая книга|Ашәҟәы шкәакәа]]
* [[Бустрофедон|Абустрофедон]]
* [[Гетерография|Агетерографиа]]
* [[Грамматика|Аграмматика]]
* [[Грамотность|Аҩра-аԥхьара]]
* [[Дешифровка|Ашифраартра]]
* [[Дислексия|Адислексиа]]
* [[Журналистика|Ажурналистика]]
{{col-3}}
* [[Издательское дело|Аҭыжьратә ус]]
* [[Interactive fiction]]
* [[Каллиграфия|Акаллиграфиа]]
* [[Карандаш|Акарандашь]]
* [[Книгопечатание|Ашәҟәкьыԥхьра]]
* [[Лингвистика|Абызшәадырра]]
* [[Алитература|Алитература]]
* [[Литературная критика|Алитературатә критика]]
* [[Литературная премия|Алитературатә премиа]]
{{col-3}}
* [[Рукопись|Анапылаҩыра]]
* [[Общение|Аиҿцаара]]
* [[Орфография|Аҩышьаԥҟара]]
* [[Писатель|Ашәҟәыҩҩы]]
* [[Письменность|Аҩыра]]
* [[Письменная история|Аҩыратә ҭоурых]]
* [[Речь|Ацәажәара]]
* [[Скрипторий|Аскриптории]]
* [[Соавторство|Ацавторра]]
* [[Типографика|Атипографика]]
* [[Устная традиция|Аҿаԥыцтә традициа]]
* [[Чистописание|Ацқьаҩыра]]
{{col-end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
* ''Robinson, Andrew'' The Origins of Writing // David Crowley and Paul Heyer (eds) ''Communication in History: Technology, Culture, Society'' (Allyn and Bacon, 2003).
{{DEFAULTSORT:ҩыра}}
[[Акатегориа:Аҩыра| ]]
[[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьа]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]]
[[Акатегориа:Абызшәа]]
[[Акатегориа:Аҩыратә еимадара]]
fghomkig8f4qyo9j5186e6f18l4swri
Афилософиа
0
54356
172599
172036
2026-08-24T13:29:29Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Афилософиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172036
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра
| егьырҭ ахьӡқәа = {{lang-grc|[[wikt:φιλοσοφία#Древнегреческий|φιλοσοφία]]}}
| атема = аҟазаара аҭҵаара
| аҭҵаара амаҭәар = адунеи иазку адыррақәа реизакра
| ахыҵхырҭа аамҭа = [[античность|Ажәытәра]]
| ахырхарҭа хадақәа = [[социальная философия|асоциалтә философиа]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]]
| аҵак ду змоу аҵарауаа = [[Аристотель]], [[Сократ]], [[Платон]], [[Пьер Абеляр|Пьер Абелар]], [[Томас Мор|Томас Море]], [[Джон Локк]], [[Вольтер]], [[Иммануил Кант]], [[Фридрих Ницше]], [[Карл Маркс]].
}}
[[Афаил:Philly Thinker.JPG|thumb|280px|[[Роден, Огюст|Огиуст Роден]] и[[Мыслитель (скульптура)|скульптура «Ахәыцҩы»]], лассы-лассы афилософиа иасимволны ахархәара амоуп<ref name="Gowin"/>]]
[[Афаил:Huike thinking.jpg|thumb|280px|[[Буддийская философия|Абуддатә философ]] [[Хуэйкэ]] ихәыцрақәа рҿы, китаитәи асахьаҭыхҩы игравиура Ши Кэ, X ашәышықәса]]
[[Афаил:Almeida Júnior - Moça com Livro.jpg|thumb|280px|«Дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп». [[Алмейда Жуниор, Жозе Феррас де|Алмеида Жуниор]] лсахьа «Ашәҟәы зку аԥҳәызба», XIX ашәышықәса]]
'''Афилософиа''' {{дословно|любомудрие; любовь к [[Мудрость|мудрости]]}} – азеиԥш ҟазшьарбақәа, аилкаарақәа, алабҿабатә [[Действительность|апринципқәа]], мамзаргьы аҟазаара, иара убас ауаҩы иҟазаареи икәша-мыкәша иҟоу адунеии реизыҟазаашьа ирызку [[Познание|адырра]] аформа ҷыдеи [[Знание|адыррақәа]] рсистемеи.<ref name="MooreBruder">Moore, Bruder, 2005, 2—6.</ref><ref name="Спиркин1977">Спиркин, 1977.</ref><ref name="krugosvet3">[http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html Философия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20101218132236/http://www.krugosvet.ru/enc/gumanitarnye_nauki/filosofiya/FILOSOFIYA.html |date=2010-12-18 }} // [[Кругосвет]]</ref><ref name="noveyshiy3">[http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija Философия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160410071536/http://www.terme.ru/dictionary/175/word/filosofija |date=2016-04-10 }} // Новейший философский словарь. / Гл. ред. [[А. А. Грицанов]]. — 3-е изд., исправл. — Мн.: Книжный Дом. 2003.— 1280 с. — (Мир энциклопедий).</ref><ref>[http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy Philosophy // Philosophy Dictionary; Philosophy] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141102190916/http://www.answers.com/main/ntquery?s=Philosophy|date=2014-11-02}} // [[Columbia Encyclopedia]]</ref> Акыр шәышықәса афилософиа аҳасабтәқәа рахь иаҵанакуан [[Вселенная|адунеии]] [[Общество|ауаажәларреи]] рыҿиара [[Законы природы|азеиԥш закәанқәа]] рыҭҵаара еиԥш, адырреи [[Мышление (философия)|ахәыцреи]] рыпроцесс аҭҵаара, иара убас [[Категории нравственности|ацәаҩашәатә категориақәеи]] акыр иаԥсоу [[ценность|и]] рыҭҵаарагьы. Зда царҭа амам афилософиатә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, абарҭ: «[[Эпистемология|Адунеи дыршьа амоума?]]», «[[Вопрос существования Бога|Дыҟоума Анцәа?]]», «Изакәызеи [[истина|аиаша]]?», «[[Этика|Изакәызеи ибзиоу?]]», «Дзакәузеи [[Ауаҩы|ауаҩы]]?», «[[Основной вопрос философии|Иаԥхьатәиузеи – аматериа акәу ахдырра акәу?]]», «Ҵакыс иамоузеи [[смысл жизни|аԥсҭазаара]]?» уҳәа.
Афилософиаҿы иалкаауп [[аметафизика]], [[аепистемологиа]], [[алогика]], [[аетика]], [[аметаетика]], [[аестетика]], [[Асоциалтә философиа|асоциалтәи]] [[Аполитикатә философиа|аполитикатәи философиа]], [[аҭҵаарадырра афилософиа]], [[афилософиатә антропологиа]] уҳәа реиԥш иҟоу аҟәшақәа.
{{TOClimit|limit=3}}
== Атермин аҭоурых ==
Ажәа «афилософиа» [[Древнегреческая философия|ажәытә бырзен философцәа]] ирымԥсахын. Еицырдыруа [[филолог|афилолог]], [[антиковедение|антикатәи аамҭа аҭоурыхҭҵааҩ]] [[Дильс, Герман|Герман Дильс]] иазгәеиҭоит, ахьыӡҟа зааӡатәи ахархәара иара убас аҟаҵарба ҳара ҳҟынӡа иааӡаз аҭоурыхдырыҩцәа [[Геродот|Геродоти]] [[Фукидид|Фукидиди]] ртекстқәа рҟны иуԥылоит ахьыӡҟақәа ирыдҳәаланы насгьы.<ref>Diels, H. (2010) Griechische Philosophie: Vorlesungsmitschrift aus dem Wintersemester 1897/98. Stuttgart.</ref> [[Сократ]] иҟны ауп ари ажәа ҳаамҭазтәи аҵакы иазааигәоу атермин ҷыдахь иахьиасуа.
Зны-зынла афилософиа, иалкаау ҭҵааратә маҭәарк аҳасабала еиҳа иҭшәаны иҳәаақәырҵоит,<ref name="Спиркин1977" /><ref name="Craig2005">Craig, 2005.</ref> ари аҩыза афилософиа азнеишьа, ҳаамҭазтәи [[Современная философия|афилософцәа]] афилософиа [[мировоззрение|дунеихәаԥшышьоуп]], иҟоу зегьы рдырразы зеиԥш критикатә знеишьоуп, иарбан обиектзаалак, ма [[концепция|концепциазаалк]] иадукылар алшоит ҳәа иқәгыло рҟынтәи аҿагыларақәа аиуеит.<ref name="Audi2006">Audi, 2006.</ref><ref name="Craig2005" /><ref name="наука" group="азгәаҭа" /> Ари аҵакала дарбанзаалак ауаҩы зны-зынла акәзаргьы афилософиа инапы алакуп, даҽакала иуҳәозар, дазхәыцуеит.
== Афилософиа аҵакы ==
[[Афаил:Философия (по С. Л. Франку).png|thumb|Афилософиа асхема [[Франк, Семён Людвигович|С. Л. Франк]] итәала]]
{{Врезка|Выравнивание = right|Ширина = 200px|Заголовок = |Содержание =... егьырҭ аҭҵаарадыррақәа зегьы еиҳа иаҭахуп, уи аасҭа, аха еиӷьу акгьы ыҟаӡам|Подпись= «[[Метафизика (Аристотель)|Аметафизика]]»}}
[[Социализация|Асоциализациа]] зызуу ауаҩы ишақәнагоу ишьақәгылаз аԥсҭазаара-практикатә дунеиеилкаара имоуп. Ишаԥу еиԥш, [[традиция|уаанӡатәи абиԥарақәа рԥышәа]] шьаҭас иҟаҵаны, уи [[имплицитное научение|ԥсабаратәла ишьақәгылоит]]. Амала ауаҩы иԥсҭазаараҿы идунеихәаԥшышьа иазышьҭымхуа апроблемақәа дрықәшәар алшоит. Урҭ рыӡбаразы, ауаҩы иҩаӡараҿгьы ауаажәларра рыҩаӡараҿгьы, иаҭаххар ҟалоит адунеи азыҟазаашьа еиҳа иҳараку [[Критическое мышление|акритика]]-[[Рефлексия (философия)|рефлексивтә]] ҩаӡара.<ref>См., например: ''Данильян О. Г., Тараненко Е. М.'' [http://www.maphilosophie.ru/bachelors/taranenko_-_filosofiya.pdf ФИЛОСОФИЯ]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=June 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Анеишьа амам азхьарԥш|date=Октябрь 2019|bot=InternetArchiveBot}}. — М.: ЭКСМО, 2005. — С. 12—14. — ISBN 5-699-08775-3.</ref><ref>{{Cite web |url=http://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |title=Философия в Новой философской энциклопедии |access-date=2022-08-21 |archive-date=2018-11-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181112101248/https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH8a5332a5622574015c348a |url-status=live }}</ref> Ари аҩаӡараҿы иҟоуп афилософиа.
Афилософиа ииашаны аҳәаақәҵара ахаҭа иаарту философиатә зҵаароуп. Уи зыхҟьо, афилософиаҿы аҭҵаара амаҭәаргьы хықәкыла иахьҳәаақәҵам ауп – афилософиа ипроблематәу зегьы ирыхәаԥшуеит, адырра [[методология|аметодологиа]] ахаҭагьы уахь иналаҵаны ([[эпистемология|аепистемологиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны).<ref name="Audi2006" /> Афилософиа ыҟанаҵы ишьақәгылаз еиуеиԥшым афилософиатә школқәа рҽазыҟаҵарақәа рҳәаа иҭагӡаны, афилософиа закәу еиуеиԥшым аилкаарақәа ауҭар ҟалоит. Убри аҟнытә иалкааны афилософиа аҳәаақәҵара аепоха иадҳәалоуп.<ref name="Oxford2005">Oxford, 2005, 702.</ref>
Даҽа ганкахьала, афилософиа иамоуп акрызҵазкуа еидызкыло апринцип – иарбан философиатә хшыҩзцаразаалак, иага узқәымгәыӷра [[Предпосылка|акәзаргьы]], иҵаҵӷәыркуп: [[осмысленность|аҵакы аманы]], [[Мышление (философия)|хәыцратә принципқәак]] инарықәыршәаны, ҿырԥштәык аҳасабала, [[логика|логикак]] аҳасабала. [[Рациональность|Ахшыҩзцара]] аҵаҵӷәыркра афилософиатә хәыцра [[миф|амифологиатә]] хәыцреи [[Адин|адинхаҵаратә]] хәыцреи ирылнакаауеит, уахь иаҵанакуеит [[супранатурализм|асупранатурализми]] [[сверхъестественное|иԥсабаратәыми]], даҽакала иуҳәозар [[Иррационализм|иррационалтәу]].<ref name="MooreBruder_2">Moore, Bruder, 2005, 394—395.</ref> Уи, амала, иаанагаӡом афилософиа аицыҟазаара алнаршом ҳәа, иаагозар, адинхаҵареи иареи. Уимоу, ирылаҵәаны иҟоуп ҭагылазаашьақәак, динхаҵарак афилософиатә система ҵаҵӷәыс ианрыдыркылоз, арационалтә философиатә аппарат анаҩс рхы ианадырхәоз, ари адин [[Церковный канон|аканон]] ала ихҩамыз адырра ахырхарҭақәа рыҿиаразы. Иаагозар, [[Философия индуизма|ажәытә индиатәи афилософиа]] [[Веды|Ведаа]] еилнаргон, [[Средневековая философия|европа абжьарашәышықәсазтәи афилософцәа]] ([[Аврелий Августин|Насыԥ змаз Августин]], [[Фома Аквинский]] уҳәа) [[Абиблиа|Абиблиа]] еилдыргон. Иара убас афилософиатә хәыцра динхаҵарак аиашара ашьақәырӷәӷәара, мамзаргьы, еиҳа зеиԥш ҵакыла, Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара аҽазышәарақәа рзы рхы ианадырхәоз ахҭысқәа маҷымкәа иҟоуп. Иаҳҳәап, [[апологет|апологетцәа]] рҽазыршәон [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ҵаҵӷәыркны ашьақәырӷәӷәара.
Алогика адагьы афилософиатә хәыцра даҽа знеишьак иалнаршоит афилософиа акзаара. Афилософиаҿы иҿыцу ахырхарҭақәа зегьы, аидеиа ҿыц, мамзаргьы афилософиатә школ ҿыц иаԥхьанеиуа афилософиатә концепциақәа ирыднаҳәалоит, рпарадигма ҿыц аҳәаақәа ирҭагӡаны арҭ аконцепциақәа рнаҭоит.<ref name="Gasché2006">Gasché, 2006, 12—13.</ref> Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] еицырдыруа иусумҭа, «[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]]» [[Рационализм (философия)|арационализми]] [[эмпиризм|аемпиризми]] рконцепциақәа критикала ранализ алоуп. Абасала, алогикеи акритикатә анализи афилософиатә хәыцра иашьаҟақәоуп, афилософиа акзаара алдыршоит.
Убри инаваргыланы, афилософиа аилкаара еилкка иахьыҟам иара иаҟазшьа ҷыдароуп, афилософиеи аҭҵаарадыррақәеи еиҟәнагоит.<ref name="Craig2005" /> Афилософцәа хырхарҭак аҿы, афилософиа адымгалакәа иарбанзаалак ҟәшак хра злоу [[Познание|адырра]] аметодологиа ԥшааны аԥыжәара рзаҭар, усҟан иара афилософиа иаҿыҵуеит, зхала иҟоу маҭәархоит. Убас, еиуеиԥшым аԥсабаратә обиектқәа рыклассқәа рахь [[Научный метод|адырратә ҭҵаарадырратә метод]] қәҿиарала ахархәара афилософиа зынӡа иаҟәнагеит [[Натурфилософия|анатурфилософиа]] ахәҭак, уи анаҩс [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] акыр рыла ишахеит.<ref name="Росенко1999">Росенко, 1999, § 3.</ref> Иаҳҳәап, [[Ньютон, Исаак|Исаак Ниутон]] ифундаменталтәу иусумҭа «[[Математические начала натуральной философии|Иԥсабаратәу афилософиа аматематикатә лагамҭақәа]]» иҩит, иара ихатә еилкаарақәа рыла дфилософын, аха иахьатәи аамҭазы дфизикуп, дматематикуп ҳәа деицырдыруеит.<ref name="MooreBruder_3">Moore, Bruder, 2005, 2.</ref> Англыз бызшәатә ҭҵаарадырра зегьы иахьагьы афилософиеи иареи реигәыцхәра ашьаҭақәа еиқәнархоит, иаагозар, уи амаҭәарқәа зегьы рҿы иреиҳаӡоу аҭҵаарадырратә ҩаӡара «[[Доктор философии|Афилософиа адоктор]]» ҳәа хьӡыс иамоуп.
[[Ленин]] иусумҭа «[[Материализм и эмпириокритицизм|Аматериализми аемпириокритицизми]]» аҟны иаарԥшу игәаанагарала, «...[[эмпириокритицизм|аемпириокритицизм]] агносеологиатә схоластика аҟны иумбарц залшом апартиақәа афилософиаҿы рықәԥара, аҵыхәтәантәи аԥхьаӡараҿы ҳаамҭазтәи ауаажәларра иаӷоу аклассқәа ртенденциақәеи ридеологиеи аазырԥшуа ақәԥара. Иҿыцӡоу афилософиа ҩ-нызқь шықәса раԥхьа еиԥш ипартиатәуп. Иқәԥо партиақәоуп ҵакыла... [[материализм|аматериализми]] [[идеализм|аидеализми]] роуп».<ref>{{Cite web |url=http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |title=За гносеологической схоластикой эмпириокритицизма… — Деловой этикет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-04-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407082952/http://www.delovoi-etiket.info/filosofiya-prava/2931-za_gnoseologicheskoi_sholastikoi_empiriokriticizma.html |archive-date=2014-04-07 |url-status=dead }}</ref>
=== Афилософиа аҟәшақәа ===
[[Афаил:Systematik-Philosophie.png|thumb|384x384px|Ҳаамҭазтәи аҟәшақәа рыла ихарҭәаау, амаҭәарқәа рыла афилософиа аклассикатә еихшара]]
Афилософиа закәу аилкаара анаҩстәи аконкреттәра ииасуеит еиуеиԥшым иара аҟәшақәа рыхцәажәарахь. Афилософиа еихшоуп ихадоу ҩ-шәага-загак рыла: аҭҵаара амаҭәарқәеи «ахкқәеи» рыла, мамзаргьы еиуеиԥшым ашколқәеи аконцепциақәеи рыла.<ref name="Audi2006" />
Актәи ашәага-зага иалнакаауеит афилософиа ахархәара ахырхарҭақәа.{{Аиасра|Сегментация философии по предмету изучения}} Ҳәарас иаҭахузеи, ас еиԥш ашара амҩаԥгара алшоит еиуеиԥшымкәа. Ас еиԥш иҟоу асегментациа дуқәа ируакуп афилософиа [[Метафизика|аметафизикеи]] ([[Бытие (философия)|аҟазаара]], аҟазаара азҵаарақәа), [[Эпистемология|аепистемологиеи]] ([[Познание|адырра]] азҵаарақәа) [[Аксиология|аксиологиеи]] (акыр иаԥсаны ҵакы змоуи аморали рызҵаарақәа) ҳәа аихшара.<ref name="MooreBruder_4">Moore, Bruder, 2005, 10—11.</ref><ref name="Oxford2005" /> Даҽакалагьы, еиҳа аклассикатә вариант аҿы, хыхь еиқәыԥхьаӡоу х-хырхарҭак рыдагьы, хаз игоу амаҭәарқәа рахь иалкаахоит иара убас [[логика|алогикеи]] (арационалтә философиатә аппарат аиӷьтәра) [[история философии|афилософиа аҭоурыхи]] ( ииасхьоу афилософиатә концепциақәеи T.<ref name="Audi2006" /> [[Аристотель|Аристотель]] иҟынтә иаауеит афилософиа атеориатә, апрактикатә, апоезиатә (арҿиаратә) ҳәа аихшара.<ref>''[[Метафизика (Аристотель)|Метафизика]]'' 1025 b25</ref>
Аҩбатәи ашәага-зага иалнакаауеит еиуеиԥшым афилософиатә школқәеи аметодологиақәеи.{{Аиасра|Сегментация по философским школам. История философии}} Ас еиԥш еиҳа идуу еихшароуп, иаҳҳәап, [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы, даҽакала иуҳәозар, [[Античная философия|антикатә философиеи]] анаҩс [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду америкатәи аштатқәеи]] рҿы ицәырҵыз афилософиатә школқәеи ахырхарҭақәеи зегьы хазы сегментны ралкаара, иаҳҳәап, [[Немецкий идеализм|анемец классикатә философиа]], [[Французская философия|афранцыз философиа]] уҳәа. Ҭоурыхла, абызшәатәи ақәԥшыларатәи ԥынгылақәа ирыхҟьаны, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иалкаау атәылақәеи ажәларқәеи рыҩныҵҟа аҭыԥ рыманы иҟалон, иаагозар, [[древнегреческая философия|ажәытә бырзен философиа]], [[китайская философия|китаитәи афилософиа]], мамзаргьы [[немецкая философия|анемец философиа]] реиԥш. XVII ашәышықәса инаркны [[Глобализация|аглобализациа]] маҷ-маҷ аҿиарала, амилаҭтәи агеографиатәи еиԥшымзаарақәа инаргӡо ароль иаҳа имаҷхо иалагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа [[Интернационализм|интернационалтәхо]], агеографиеи акультуреи ирыдҳәалам ахьӡқәа роуа иалагеит, иаагозар, [[марксизм|амарксизм]], [[экзистенциализм|аекзистенциализм]] уҳәа реиԥш. Убри инаваргыланы, иахьазы иаанхоит еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа шьақәзыргыло акультура-бызшәатә еиԥшымзаарақәак. Ас еиԥш ихадоу аиҟәшарақәа ируакуп ҳаамҭазтәи мраҭашәаратәи афилософиа [[Континентальная философия|аконтиненталтә философиахь]] аихшара, хадаратәла ҳаамҭазтәи [[Франциа|афранцызи]] [[Германиа|анемеци]] философцәа русумҭақәа назлоу, еиҳарак [[Англыз бызшәа|англыз бызшәала]] ицәажәо атәылақәа рҿы иҿио [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]].
[[Античность|Антикатәи аамҭа]] инаркны афилософиа иҷыдоу [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазааратә]] мҩа иуниверсалтәу аҵакы аиуеит, еиуеиԥшым афилософиатә школқәа иахьреиуоу [[адепт|адептцәа]] ирыднаҵоит хкыла еилоу аԥсҭазааратә стильқәа рыдгылара.<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2001/49/ross.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2001 N49 {{!}} АНДРЕЙ РОССИУС — Что находят в Фуко антиковеды?<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-08-21 |archive-date=2016-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160425210710/http://magazines.russ.ru/nlo/2001/49/ross.html |url-status=live }}</ref>
== Аҭҵаара амаҭәар ==
=== Алогика ===
{{main|Алогика}}
{{terms|а[[силлогизм]], а[[логика высказываний|пропозициатә логика]], [[логика первого порядка|актәи аҩаӡаратә логика]], [[логика второго порядка|аҩбатәи аҩаӡаратә логика]]}}
Афилософиа арационалтә хшыҩзцарақәа рыла иахьышьақәгылоу азы алогика афилософиа раԥхьатәи атрибутуп. Еиуеиԥшым афилософиатә концепциақәа анализ рзуразы, урҭ реиҿырԥшразы имҩаԥгатәуп еиуеиԥшым афилософиатә шьақәырӷәӷәарақәеи атеориақәеи. Ауаҩытәыҩса ихәыцшьа текстла иахьышьақәгылоу инамаданы, алогика атекстқәеи абызшәақәеи ранализ ӷәӷәала иадҳәалоуп. Алогика атекстуалтә хшыҩзцара аформализациа азнауеит, анализ азуразы иудукылаша уи аформақәа ҳәаақәнаҵоит. Ахшыҩзцара логикала аформализациа азуразы раԥхьатәи шьаҿаны иҟалеит [[силлогизм|асиллогизмқәа]], мамзаргьы ахкы ахшыҩзцарақәа раарԥшра:
{{Силлогизм наглядный
| P1 = аԥстәқәа зегьы иԥсуа роуп
| P2 = аслан-ари ԥстәуп
| S = Ашьҭа.
| K = аслан аԥсра зқәу ауп
}}
Асиллогизмқәа иалкааны рхархәара афилософиаҿы, [[Аматематика|аматематикаҿы]], [[Естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рҿы, мамзаргьы [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтә хәыцра]] аформализациазы ашьақәырӷәӷәаратә хшыҩзцарақәа рзы амҩа аанартуеит.
Имариоушәа ишубогьы асиллогизмқәа идыру ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа ралкаара иаразнак зехьынџьара иҟамлеит. Асиллогизмқәа ршаҳаҭгак аҳасабала ралкаара иацхрааит [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ирылаҵәаны иҟоу афилософиеи аматематикеи реицааира.{{Аиасра|Классическая греческая философия}} Асиллогизми имариаӡоу алогикатә системеи реилкаара аԥҟарақәа инарықәыршәаны раԥхьатәи ахҳәаа ҟаиҵеит [[Аристотель|Аристотель]]. Аристотель илогика ԥсахрада иаанханы иҟан ҩ-нызқь шықәса, XX ашәышықәса алагамҭанӡа, аматематикеи [[Аналитическая философия|аналитикатә философиеи]] рҿы аҭҵаарақәа алогика аҿиаразы амҩа анаадырт.{{Аиасра|Совершенствование логики}} Аформализациа азун уажәазы ибзианы иҭҵаау «[[логика первого порядка|актәи аиҿкаашьа алогика]]» ма «апредикатқәа рлогика». Амала, излеилкаахаз ала, афилософиатә аргументациа, еиҳаракгьы иԥсабаратәу ауаҩытәыҩсатә жәаҳәа инагӡаны анализ азуразы иаҭахуп [[Модальная логика|амодалтә логикеи]] еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рлогикақәеи рхархәара, ҷыдала [[Логика второго порядка|аҩбатәи аиҿкаашьа алогика]].<ref name="Oxford2005_2">Oxford, 2005, 536—537.</ref> Уи адагьы, аформалтә символтә бызшәеи иԥсабаратәу ажәаҳәеи реимадара ҭырҵаауеит [[логическая семантика|алогикатә семантикеи]] [[семиотика|асемиотикеи]]. Арҭ амаҭәарқәа еиҳа иҳараку аиҿкаарақәа рмодалтә логика ааидкыланы активла амаҭәартә ҭҵаарақәа ирхырхарҭаны иаанхоит. Ҳаамҭазтәи алогика шьақәгылоуп игәыԥҵәагам аматематикатә концепциа ҵаулақәа рыла, урҭ ҭырҵаауеит афилософцәа, аматематикцәа, [[лингвист|абызшәадырцәа]], аҵыхәтәантәи аамҭазы иара убас аӡбамҭақәеи иԥсабаратәым [[Искусственный интеллект|аинтеллекти]] ртеориа аганахьала [[программист|апрограммистцәеи]] азанааҭуааи рыла.<ref group="азгәаҭа" name="syllogism"/> Абасала, алогика, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу, ҳаамҭазтәи амаҭәарқәа иреиуоуп.
=== Атеориатә философиа ===
==== Аметафизика ====
[[Афаил:Universum.jpg|thumb|200px|«[[Средневековая философия|Абжьарашәышықәсазтәи афилософ]], ажәҩан аԥарда иаваԥшуа». [[Фламмарион, Камиль|Фламмарион]] ишәҟәы иану агравиура, 1888 ш.]]
{{main|Аметафизика}}
{{terms|[[онтология|Афеноменологиа]]}}
Аметафизика зегь реиҳа иабстракттәу афилософиа аҟәшоуп, алабҿабатә иадҳәалоу, иаҳа ихадаратәу, «наунагӡатәи» ҳәа изышьҭоу азҵаарақәа ҭызҵаауа. Арҭ ахадаратәтә зҵаарақәа рыбжьара хазы акласс ахь иалкаауп [[бытие (философия)|аҟазаара]] иадҳәалоу азҵаарақәа, аметафизика ари ахәҭа иахьӡуп «[[онтология|аонтологиа]]». Зегьы раԥхьа иргыланы аҟазаара азҵаарақәа рахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟақәоу:«Иҟаҵәҟьоузеи?», «Иаанагозеи аҟазаара?», «Аҟазаара алзыршозеи?». Аҟазаара еиҳа ахархәаратә зҵаарақәа рахь иаҵанакуеит: «Избан адунеи зыҟоу?», «Дунеик аума иҟоу?», «Изакәызеи аҭыԥ?», «Изакәызеи аамҭа?» уҳәа уб.иҵ. Аилкаарақәа «аонтологиеи» «аметафизикеи» зны-зынла [[синонимы|синонимқәаны]] рхы ишадырхәогьы, иҟоуп ишиашоу аҟазаара иадҳәалам аметафизикатә зҵаарақәа рыклассқәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит еибгоу ахәҭақәа реизыҟазаашьа азҵаарақәа, амзызқәеи ахҟьаԥҟьақәеи реимадара азҵаарақәа, [[Свобода воли|ахақәиҭра агәаҳәара]] иадҳәалоу азҵаарақәа уҳәа уб.иҵ.<ref name="Oxford2005_3">Oxford, 2005, 590.</ref> Ас еиԥш иҟоу азҵаарақәа еиҳа аметафизика иаҵанакуеит, аиҳарак аонтологиа акәымкәа.
Лассы-лассы афилософиатә система арационализациа азура зҽазызшәо иалкаау [[догмат|адогмат]] акәша-мыкәша идыргылоит. Иаагозар, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] [[Исламская философия|аԥсылман философиеи]] рҳәаа иҭагӡаны Анцәа дшыҟоу ашьақәырӷәӷәара рҽазыршәон. Абасала адин арационализациа азура иашьҭоу аонтологиа аҟәша арационалтә ма [[Естественная теология|аԥсабаратә теологиа]] ҳәа иашьҭоуп. Аматериалтә дунеи иаҟәыҭханы аԥсы шыҟоу агәрагара акәша-мыкәша агәаанагарақәа шьақәзыргыло аонтологиа ахәҭак ус иагьахьӡуп. Иааизакны, иарбанзаалак [[Космология|акосмологиа]] арационализациа, «арационалтә космологиа» ахьӡуп.<ref name="Oxford2005_4">Oxford, 2005, 593—597.</ref>
XX ашәышықәсазы философиатә хырхарҭақәак аметафизика цқьа аҽазыҟаҵара шхымԥадатәиу гәрамгарҭас иҟарҵеит. Иаагозар, [[Позитивизм|апозитивистцәа]], еиҳарак [[Логический позитивизм|алогикатә позитивистцәа]] ргәаанагарла, иара убас [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рхаҭарнакцәа аӡәырҩы ргәаанарақәа рыла [[верификационизм|ашьақәырӷәӷәара акритери]] ззынарыгӡо азҵаарақәа рыҭҵаара ауп ҵакы зманы иҟоу.<ref name="Oxford2005_5">Oxford, 2005, 593.</ref> «Наунагӡатәи азҵаарақәа» реиҳарак ари аҩыза акритери рзышьҭыхӡом, ус анакәха, урҭ рылацәажәара мацара ҵакыдоуп. Даҽа ганкахьала, аҭҵаарадырреи ашьақәырӷәӷәареи рзы ишиашоу еиҿагылоу агәаанагарақәа змоу [[Постструктурализм|апостструктуралистцәагьы]] аметафизика аҵакы акритика азыруеит, [[Хайдеггер, Мартин|Ҳаидеггери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] ртрадициа иацырҵоит, аметафизикагьы, афилософиагьы шеибгоу, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәагьы «мраҭашәаратәи ахдырра аамҭалатәи амҩахҟьара» ауп ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kritzman2006">Kritzman, 2006, 93.</ref>
Ас еиԥш акритикцәа рпозициақәа ӷәӷәала рыԥсаҟьара аметафизика амаанақәа рзы аҭыԥ ҭбаа азыннажьуеит, иааидкыланы аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рыҩныҵҟа аметафизика азҿлымҳара иацлоит.<ref name="Oxford2005_5" /> Аметафизикатә ҭҵаарақәа цоит афилософиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҩныҵҟа, иаагозар, [[Философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], [[Философия языка|абызшәа афилософиа]], [[Философия культуры|акультура афилософиа]] рыҩныҵҟа. Ҳаамҭазтәи аметафизика зҟазара ҳараку маҭәаруп, зыҩныҵҟа ахархәарала иӡбахо хәҭақәак «наунагӡатәи» рызҵаарақәа раҟәыҭхара аҽазышәарақәа мҩаԥысуеит.<ref name="Oxford2005_3" />
==== Аԥсабара афилософиеи адырра атеориеи ====
{{terms|[[:en:Theoretical philosophy|Атеориатә философиа]]}}
{{see also|Анатурфилософиа|Аепистемологиа|Аҭҵаарадырра афилософиа|Аметафилософиа}}
Атеориатә философиа иаҵанакуеит аԥсабара [[познание|адырреи]] иара адырра ахаҭа закәу адырреи. Актәи акатегориа традициала иаҵанакуеит [[натурфилософия|анатурфилософиа]], аха, уи аӷьырак XVII-XVIII ашә. [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аконцептуализациа азуны афилософиа иалкаахеит аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рахьтә – [[физика|афизика]], [[Химия|ахимиа]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Абиологиа|абиологиа]]. Ус шакәугьы, ауаҩы ихаҭа иԥсабара иадҳәалоу аԥсабара ахәҭак афилософиатә ҭҵаарақәа рҳәаа иҭагӡаны ишыҟац иаанхоит, избанзар арҭ азҵаарақәа рызнеишьа [[Парадигма (философия)|апарадигма]] еилыкка иахьатәи аамҭазы иҟаӡам. Убри аҟнытә [[философия сознания|ахдырра афилософиеи]], [[философия языка|абызшәа афилософиеи]], [[семиотика|асемиотикеи]] афилософиа амаҭәарқәа раҳасабала, хыла [[Естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]] рыбзоурала, ауаҩы [[Головной мозг человека|ихшыбаҩ]] аҿы имҩаԥысуа, насгьы ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иадҳәалоу апроцессқәа реилкаара аԥшаара иаҿуп,<ref name="Росенко1999" />
Атеориатә философиа аҟәшақәа аҩбатәи ркатегориа адырра апроцесс ахаҭа ҭнаҵаауеит. Афилософиа иаусхк хаданы, уи азҵаара ықәнаргылоит «Иарбанзаалак акы шԥаадыруеи?» насгьы «Иара аадырҵәҟьома», [[эпистемология|аепистемологиа]] ауп (зны-зынла «агносеологиа» ҳәа изышьҭоу). Иахьатәи аамҭазы аҭҵааратә усура хада еизызгаз ҟәша хаданы иҟоуп [[философия науки|аҭҵаарадырра афилософиа]], уи аҭҵаарадырратә метод апрактика анализ азнауеит, азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит «Аҭҵаарадырратә метод аус шԥауеи?», «Аҭҵаарадырратә метод аформализациа азура ауама?», «Аус ауҵәҟьома аҭҵаарадырратә метод?».<ref name="Oxford2005_6">Oxford, 2005, 260—265.</ref> [[Континентальная философия|Аконтиненталтә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аҭҵаарадырра афилософиа аԥҟара хадақәа уажәтәи аамҭазы [[Аналитическая философия|аналитикатә философиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны аиԥш-зеиԥшу аԥҟарақәа акыр еиԥшым.{{Аиасра|Философия науки в континентальной традиции}}{{Аиасра|Философия науки в аналитической традиции}} Аҭҵаарадырра афилософиа акәзар, [[Философия математики|аматематика афилософиа]], [[Философия физики|афизика афилософиа]], [[Философия биологии|абиологиа афилософиа]], [[Философия экономики|аекономика афилософиа]] уҳәа аҽашоит.<ref name="Oxford2005_7">Oxford, 2005, 990.</ref>
Адырра апроцесс ахаҭа аҭҵаара акрызҵазкуа даҽа аспектны иҟоуп афилософиа ахаҭа аҭҵаара. Афилософиеи итиптәу аҭҵаарадырреи реиԥшымзаарақәа ируакуп иара ахаҭашҟа амета-позициахь ацәырҵра алыршара. [[Метафилософия|Аметафилософиа]] афилософиа амаҭәар ахаҭа ҭнаҵаауеит адәахьала, ас еиԥш ихадоу, еиҳа аус зыдулоу маҭәаруп [[метаэтика|аметаетика]], уи аетика иаҿырԥшны ганлатәи апозициа ааннакылоит.<ref name="Oxford2005_8">Oxford, 2005, 589, 986.</ref>
=== Апрактикатә философиа. Аксиологиа ===
[[Афаил:Wat Tha Thanon 01.jpg|thumb|200px|- [[Буддийская философия|абуддатә философиа]] аганахьала иреиҳау анасыԥ. Ҳаамҭазтәи асахьа, а[[Уттарадит (провинция)|провинциа Уттарадит]] ауахәамаҿы]]
{{main|Апрактикатә философиа}}
{{see also|Аетика|Аестетика|Аполитикатә философиа|Аҭоурых афилософиа|Асоциалтә философиа|Амчра афилософиа}}
Апрактикатә философиа фактла [[Этика|аетика]] еиуеиԥшым аспектқәа роуп. Аетика зегь раԥхьа иргыланы реиҳа инарҭбааны иҭнаҵаауеит адунеи аҿы ауаҩы иҭыԥ, аҽазнашәоит ауаҩытәыҩса [[Счастье|инасыԥ]] закәу, насгьы уи шынагӡатәу азҵаарақәа рҭак аҟаҵара. Аетика иҭнаҵаауеит [[Добро|ацәгьеи]] [[Зло|абзиеи]] рызҵаарақәа, [[Справедливость|аиашара]] аилкаара, иашьҭоуп ауаҩы иԥсҭазаара [[смысл жизни|аҵакы]]. Ари азеиԥш рҽалыркаауеит хаҭалатәи амаҭәарқәа.<ref name="Oxford2005_9">Oxford, 2005, 622—631.</ref>
[[Политическая философия|иҭнаҵаауеит]] иҟоу еиуеиԥшым аполитикатә системақәа, иаԥнаҵоит аҿыцқәа; [[философия власти|амчра афилософиа]] иҭнаҵаауеит амчра аҳәаа ашьаҭақәа, аполитикеи аҳәынҭқарреи реиԥш азини рзы иаку аҟазаара ахыҵхырҭа аарԥшра аҽазышәо; [[философия права|азин афилософиа]] иҭнаҵаауеит зегь реиҳа инарҭбааны еиуеиԥшым азакәанԥҵаратә принципқәа рыхҟьаԥҟьақәа; [[философия истории|аҭоурых афилософиа]] аҭоурых ҭнаҵаауеит адунеи аиӷьтәразы ухы иаурхәаша зеиԥш принципқәак раарԥшразы; аҵыхәтәан [[эстетика|аестетика]] ашьҭоуп иссиру закәу аилкаара. Иаҳа хазы иҟоу амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит [[Аксиология|аксиологиа]] – ихадоу ауаҩытәыҩсатә беиарақәа аус рыдулара, [[Философия религии|адин афилософиа]] – ауаҩы изыршәаны адинхаҵарақәа рыҭҵаара, [[Философия техники|атехника афилософиа]] – [[Научно-техническая революция|атехникатә прогресс]] ауаатәыҩса ишырныруа анализ азура, [[Философия образования|аҵарадырра афилософиа]] – аҵарадырра аиӷьтәра азҵаарақәа уҳәа.<ref name="Oxford2005_10">Oxford, 2005, 986—989.</ref>
Адгьыл кәакьқәак рҿы апрактикатә философиа акыр заа иҿиауан атеориатә философиа, аметафизика, ма алогика раасҭа. Иаагозар, [[Китайская философия|ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа]] ишынеибаку иҭнаҵаауаз аетикеи аполитикатә философиеи рызҵаарақәа ракәын,{{Аиасра|Древнекитайская философия}} [[русская философия|Урыстәыла ахатәы философиа]] анцәырҵ аурыс хәыцыҩцәа ринтересгьы раԥхьа иргыланы апрактикатә философиа иазкын.{{Аиасра|Философия в России}}
== Афилософиа аҭоурых ==
{{See also|Афилософиа аҭоурых}}
=== Афилософиа аира ===
Афилософиа аира, арационалтә философиатә хәыцра ашьақәыргылара аамҭакала иалагеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VII-VI ашә. адгьыл кәымпыл еиуеиԥшым ахи аҵыхәеи рҿы: [[Китай (страна)|Китаи]], [[Ведийская цивилизация|Индиа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|адгьылбжьарамшынтә]] [[Древнегреческая колонизация|бырзен колониақәа]] рҿы. Иҟалап ари ма уаанӡатәи апериод иаҵанакуа егьырҭ ацивилизациақәа афилософиатә хәыцра рхы иадырхәахьазар, аха рфилософиатә усумҭақәа еилкаамкәа иаанхоит. Зны-зынла ижәытәӡатәиу афилософиа иахырыԥхьаӡалоит [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Египети]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиеи]] рцивилизациақәа ирцәынхаз [[Пословица|ажәаԥҟақәеи]] [[афоризм|афоризмқәеи]] реизгақәа, аха ас еиԥш аидкылара афилософиатә литератураҿы иадгылаӡом. Убри инаваргыланы арҭ ацивилизациақәа иааизакны [[Древняя Греция|абырзен цивилизациа]], ҷыдала заатәи [[досократики|абырзен философцәа]] рдунеихәаԥшышьа акультуратә нырра хымԥадан, аха уи акәӡам зхала иҟоу афилософиатә жәытә бырзентә хәыцра аира амаҵ азызуз.<ref name="Buccellati"/><ref>[http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210727052917/http://esxatos.com/armstrong-istoki-hristianskogo-bogoslovia |date=2021-07-27 }}[[Армстронг, Артур Хилари|Армстронг]]<span> — Истоки христианского богословия — богословие<!-- Заголовок добавлен ботом --></span></ref> Афилософиа ацәырҵра апроблема знапы алакыз [[Чанышев, Арсений Николаевич|А. Чанышев]] иаликаауеит уи ахыҵхырҭақәа хԥа: амифологиа, аҭҵаарадырра, «абжьааԥнытәи ахдырра азеиԥштәра».<ref name="Колесников1999">Колесников, 1999, § 1.</ref><ref name="Popkin1999">Popkin, 1999.</ref><ref>Чанышев А. Н. Эгейская предфилософия. М., 1970. С. 198. [http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf с. 39] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150928002629/http://plato.spbu.ru/RESEARCH/sav/s_ch3.pdf |date=2015-09-28 }}</ref>
Афилософиа ацәырҵреи аҿиареи рзеиԥш елементны иҟалеит иалкаау аҵара ашьҭанеицәа рыла ишьақәгылоу афилософиатә школқәа рышьақәыргылара, насгьы арегионқәа зегьы рҿы ашьҭанеицәа рлагала иааидкыланы ашкол, ма ашьаҭаркҩы ихырԥхьаӡалон.<ref name="Шохин2007">Шохин, 2007, 259—260.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиеи]] [[Древнегреческая философия|абырзен философиеи]] рышьақәгылара аиԥш зеиԥшу асхемала имҩаԥысуан, аха индиатәи афилософиа акыр ишьшьылаҳаны иҿион.<ref name="Колесников1999" /> [[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]], аконсерватизм зыҿиара ааннакылоз аилазаара руаажәларра-политикатә шьақәгылашьа ааидкыланы еиҳагьы ишьшьылаҳаны иҿиауан, ибзианы аус зыдулаз ххҭақәаны иҟаз [[этика|аетикеи]] [[политическая философия|аполитикатә философиеи]] роуп.<ref name="Кобзев2010">Кобзев, 2010.</ref>
=== Ажәытә бырзен философиа ===
==== Заатәи абырзен философиа ====
{{see also|Сократнӡатәиқәа|Асофистцәа|Антикатә философиа}}
{{terms|а[[редукционизм]], [[атомизм]], а[[скептицизм]], а[[релятивизм|релативизм]], а[[софизм]]}}
Абырзен антикатә философиа ахы ыҵнахуеит ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VI ашәышықәсазы. Мраҭашәаратәи афилософиа адацқәа, [[Рациональность|арационалтә]] [[Мышление (философия)|хәыцра]] ахыҵхырҭақәа, иара ажәа «афилософиа» ацәырҵра ахаҭа зыдҳәалоу ари апериод азы [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] ицәырҵыз хәыцыҩцәақәаки урҭ рышколқәеи роуп.<ref name="Osborne2004">Osborne, 2004, xv—xvii.</ref> Иааизакны арҭ афилософцәа зегьы [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] ҳәа ирышьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, [[Сократ|Сократ]] иаԥхьанеиуа атеориатә ҵакалагьы, аамҭатә ҵакалагьы. Зегь реиҳа еицырдыруа сократнӡатәиқәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Фалес Милетский|Фалес]], [[Демокрит|Демокрит]], [[Пифагор|Пифагор]], [[Зенон Элейский|Зенон]]. Сократнӡатәиқәа рҿаԥхьа иқәдыргылон [[Метафизика|аметафизикатә]] зҵаарақәа рыхққәа «Изакәызеи [[Бытие (философия)|аҟазаара]]?», «Иҟоума лабҿаба аобиектқәа рҳәаақәа?» мамзаргьы «Аобиектқәа лабҿаба рҽырԥсахуама?», иара убас иаԥырҵеит хәҭа-хәҭала урҭ азҵаарақәа рҭак ҟазҵо, еиҿагыло адунеи амодельқәа акымкәа-ҩбамкәа. Арҭ амодельқәа акыр иаԥсазтәуаз адырра аиуразы иҿыцу азнеишьа акәын: [[Эмпиризм|аемпирикатә]] гәаҭарақәа ирыдҳәаланы рационалла атеориаркра.<ref name="RobinsonPresocratics1999">Robinson (Presocratics), 1999.</ref>
Фалес [[редукционизм|аредукционизм]] зхы иазырхәаз афилософцәа раԥхьа дгылан – иуадаҩу иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҩныҵҟа имариоу закәанқәак, ма хәҭақәак ралкаара иҽазишәеит.<ref name="MooreBruder_5">Moore, Bruder, 2005, 20, 29—31.</ref> Ари аметод иааиуа 200 шықәса рыҩныҵҟа еиҭаҳәан сокртанӡатәиқәа аӡәырҩы, ҷыдала Демокрити [[Левкипп|Левкиппи]] – [[атомизм|атомизм]] аконцепциа авторцәа, уи даара зыхә ҳараку философиатә концепциахеит, анаҩс иахьагьы ахархәара змоу ҭҵаарадырратә концепциахеит.<ref name="MooreBruder_6">Moore, Bruder, 2005, 20.</ref> Сократнӡатәиқәа ирыбзоуроуп иара убасгьы афилософиатә материал адагьы аматематикатә материал аҿгьы аус здырулоз [[Логика|алогика]] аиӷьтәра.<ref name="Osborne2004_2">Osborne, 2004, 133—135.</ref> Машәыршақә иҟамлаӡеит, хәҭа-хәҭалатәи [[Элементарная математика|аматематикеи]] [[Геометрия|агеометриеи]] реихьӡарақәа жәпакы сократнӡатәиқәа рыхьӡқәа иахьрыдҳәалоу.<ref name="RobinsonPresocratics1999" /> Сократнӡатәиқәа аклассикатә антикатә философиа ашьаҭа ркит. Пифагор ажәа «афилософиа» раԥхьаӡа ахархәара иалагаз иакәын, еиҳагьы азеиԥш ҵакы, атермин аҳасабала акәымкәа.
Анаҩс ишьақәгылаз ажәытә бырзен философцәа ргәыԥ, [[софисты|асофистцәа]], азҵаарақәа зегьы рҭак ''иаша'' иашьҭаз сократнӡатәиқәа рахь [[скептицизм|агәрамгара]] аадырԥшуан.<ref name="Russellт1">Russell, т.1, 1993, 93.</ref> Асофистцәа [[релятивизм|арелиативизм]], аиаша азыҟашьатәра агәра ргон, иарбан гәаанагаразаалак ажәа хыркыла, агәра угартә ахьчара рҽазыркуан, рҵаҩцәагьы ус иддырҵон.<ref name="Зайцев2010">Зайцев, 2010.</ref> Асофистцәа ашьҭахьтәи абырзен философцәа акырынтә акритика шырзыҟарҵахьазгьы, [[Логика|алогикеи]] [[Риторика|ариторикеи]] рыҿиараҿы рлагала дууп. Афилософиа аҿиара анаҩстәи аетапқәа раан изныкымкәа арелиативизм иазыхынҳәхьан егьырҭ аконтекстқәа рҿы.<ref name="RobinsonSophists1999">Robinson (Sophists), 1999.</ref>
==== Аклассикатә бырзен философиа ====
[[Афаил:Sanzio 01 Plato Aristotle.jpg|thumb|200px|[[Платон]]и [[Аристотель]]и, [[Рафаэль Санти|Рафаель]] иҭыхымҭа "[[Афинская школа|Афинытәи ашкол]]" аԥыҵәҵәа, [[Апостольский дворец|Ватикантәи аҳҭны]]. Платон (арӷьарахь) ажәҩан адырра ахыҵхырҭа ҳәа иԥхьаӡоит, иара ихәыцрақәа ртеориа инақәыршәаны, Аристотель (арӷьарахь) адгьыл ахь инапы рханы, а[[Эмпиризм|мпирикатә]] мҩала адырра аиура дшазхиоу ааирԥшуеит]]
{{main|Сократ|Платон|Аристотель}}
{{terms|А[[идеализм]], [[натурфилософия|аԥсабаратә философиа]], а[[метафизика]], а[[платонизм]], [[аристотелизм]]}}
Аклассикатә бырзен философиа адунеитә [[Культура|культура]] анырра ду анаҭеит. Ари афилософиа еиҳарак изыдҳәалоу хҩык рыхьӡқәа роуп: [[Сократ|Сократ]], иҵаҩы [[Платон|Платон]], анаҩс Платон иҵаҩы – [[Аристотель|Аристотель]]. Сократ илагала еиҳарак изыдҳәалоу [[Метод Сократа|раԥхьа еиқәшаҳаҭым ҩыџьа афилософцәа рдиалог аҳасабала афилософиатә зҵаара адгалара]] акәын, руаӡәк аҵыхәтәаны иҿагыло аргументқәа анынҵәа иоппонент диқәшаҳаҭхоит.<ref name="MooreBruder_7">Moore, Bruder, 2005, 35—37.</ref> Сократ иметод даҽа философиатә концепциак иформалтәу аԥхьажәа акәын,уи зҩымҭақәа адиалогқәа раҳасабала изкьыԥхьуаз Платон ихы иаирхәон.<ref name="Лосев1994">Лосев, 1994.</ref>
Платони Аристотели Адгьыл аҿы зегь реиҳа анырра змаз ауаа иреиуан.<ref name="Асмус1975">Асмус, 1975, 5.</ref> Платон иҟаиҵаз аидеиақәа ртеориа ауп, уи зегьы еицырдыруа [[Государство (Платон)|идиалог Ареспублика]] аҿы ишьақәгылоуп. Ахәыцрақәа ртеориаҿы, Платон аматериалтә обиектқәа идеалтәу «формақәа» ма «хәыцрақәак» еиҿирԥшуеит, урҭ џьара иҳараку адунеи аҿы иҟоу.<ref name="MooreBruder_8">Moore, Bruder, 2005, 34.</ref> Платон ифилософиаҿы аматериалтә обиектқәа хыхьынтәи иааз идеалтәу аформақәа рцәаҩақәа роуп, [[Миф о пещере|Ашьха амиф]] аҟны иҟоу ииашоу аобъектқәа ргәылшьапқәа реиԥш.<ref name="ЛосевТахоГоди">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 179, 345.</ref> Абасала, Платон афилософиаҿы зегь реиҳа ихадоу ахырхарҭа шьақәиргылеит, уи ашьҭахь [[идеализм|идеализм]] ҳәа иашьҭан. Платон иусумҭақәа рҿы иааԥшуаз ахәыцрақәа рбеиареи, идеализм аиҿкаара ашьақәгылареи, Платон ифилософи убриаҟара аҵакы аманы иҟанаҵеит, XX-тәи ашәышықәсазы инхоз афилософцәа руаӡәк [[Уайтхед, Альфред Норт|Алфред Уаитхед]] [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] зегьы «Платон изы ҵаҟатәи ацәаҳәақәа» ҳәа рыхьӡиҵеит.<ref group="азгәаҭа" name="Уайтхед" /><ref name="MooreBruder_9">Moore, Bruder, 2005, 37.</ref> Платон ифилософиа «[[платонизм|Платонизм]]» ҳәа иашьҭан, насгьы шәышықәсала ихьыԥшым хырхарҭак аҳасабала аҿиара аиуит, анаҩс [[неоплатонизм|Неоплатонизм]] ахь ииасит.<ref name="ЛосевТахоГоди_2">Лосев, Тахо-Годи, 2005, 164—165.</ref>
Аристотель адунеитә культура аҿаԥхьа илшамҭақәа маҷк даҽа ҟазшьак рымоуп. Аристотель [[Древняя Греция|Бырзентәыла]] еизигаз афилософиатә дыррақәа [[Научная литература|аҭҵаарадырратә литература]] астандартқәа шьҭазҵаз аформа ҿыц ала асистематизациа рзиуит.<ref name="Russellт1_2">Russell, т.1, 1993, 180—182.</ref> Иусумҭақәа рахь иаҵанакуан [[Логика|алогика]], [[Метафизика|аметафизика]], [[Этика|аетика]], [[Риторика|ариторика]], иара убас абырзен [[Натурфилософия|натурфилософиа]] еишьҭаргыланы аиҭаҳәара: [[Космология|акосмологиа]], [[физика|афизика]], [[Зоология|азоологиа]] уҳәа. Аристотель иусумҭақәа ажәытә бырзен цивилизациа амра аҭашәамҭаз ицәырҵыз [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] квинтессецианы иҟалеит, адыррақәа рхырхарҭақәак рҿы шәышықәсала истандартхеит, даҽа џьара-џьара – азқьышықәсақәа рзы.<ref name="Oxford2005_11">Oxford, 2005, 51.</ref> Аристотель иалеигалеит иацу [[термин|атерминологиа]], анаҩс абызшәақәа шамахамзар зегьы ирылалеит, уахь иаҵанакуеит абас еиԥш иҟоу аилкаарақәа: «[[Категория (философия)|акатегориа]]», «[[Определение (логика)|аҳәаақәҵа (адефинициа)]]», «[[Категорический силлогизм|асиллогизм]]», «[[Предпосылка|ашьҭамҭа]]», «[[Вывод (рассуждение)|алкаа]]», «[[субстанция|асубстанциа]]», «[[Биологический вид|ахкы]]», «[[Род (биология)|ажәла]]», «[[Аналитика|аналитикатә]]», «[[диалектика|адиалектика]]» уҳәа.<ref name="АлексеевПанин">Алексеев, Панин, 2005, Глава VII.</ref> Аристотель ашәышықәсақәа акыр [[Европа|Европагьы]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәагьы]] еилшәара зқәым аҳаҭыр иман, уаҟа баша «Арҵаҩы» ҳәа ишьҭан.<ref name="Фролова1998">Фролова, 1998.</ref>
Аматериал асистемаркра инаваргыланы Аристотель, хәҭакахьала, [[Четыре причины|ԥшь-мзызк ирызку аҵараҿы]] иаарԥшу, аматериалтә дунеи еиҳа адҳәаларала Платон ифилософиа еиԥшым ихатә философиатә [[Парадигма (философия)|парадигма]] цәыригеит. Хәҭакахьала, «хыхьынтә илбаагоу» Платон «иидеиақәа» раасҭа, Аристотель «иуниверсалиақәа» аматериалтә обиектқәа рхала идырҿион. Аристотель игәы иаанагон адыррақәа агәаҭарақәеи аԥышәеи рыла иуоур ҟалоит ҳәа, Платон Сократ инаишьҭарххны адыррақәа зегьы ыҟоуп, ауаҩы урҭ ирҳаӡом «игәалаиршәоит» ҳәа иԥхьаӡон. Аристотель ифилософиа [[аристотелизм|аристотелизм]] ҳәа ахьӡ аиуит, акыр шәышықәса Европеи Мрагылара Ааигәеи рхы иадырхәон.<ref name="MooreBruder_10">Moore, Bruder, 2005, 64, 68—70.</ref>
==== Аеллинистикатә философиа ====
{{main|Аеллинистикатә философиа}}
{{terms| А[[эпикуреизм|епикуризм]], [[скептики|аскептикцәа]], а[[перипатетики|перипатетика]], а[[стоицизм]], а[[неоплатонизм]]}}
[[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рышьҭахь [[Древняя Греция|Бырзентәыла]], анаҩс [[Римская империя|Римтәи аимпериаҿы]] рыҿиара иацырҵон [[Древнегреческая философия|абырзен философиа]] шьаҭас измаз философиатә школқәаки хырхарҭақәаки, [[неопифагореизм|анопифагореизм]], [[платонизм|аплатонизм]] налаҵаны, иара убас Аристотель ифилософиа иацызҵо [[Перипатетики|аперипатетикцәа]].<ref name="MooreBruder_11">Moore, Bruder, 2005, 75—77.</ref> [[Скептики|Аскептикцәа]] иаадырԥшуан, идырҿиауан [[Софизм|асофистцәа]] адунеи иазку адырра иашақәа рырҳара шзалымшо азы ридеиақәа.<ref name="MooreBruder_12">Moore, Bruder, 2005, 81—82.</ref> Ари апериод ацашьа ҿыцқәа ирылукаауан [[стоицизм|астоицизм]]-[[Китайская философия|китаитәи]] [[даосизм|даосизм]] еиԥшу [[Этика|аетикатә]] концепциа, адунеи аҿы агармониа ахыҵхырҭеи иԥсабаратәу амаҭәарқәа реишьҭагылашьа адкылареи еиԥшызтәуа, уи инақәыршәаны алахьынҵа архәарақәа зегьы хьаҵра ақәымкәа ирхыргаларц рабжьызго.<ref name="MooreBruder_13">Moore, Bruder, 2005, 502—503, G17.</ref> Аҵыхәтәан, ари апериод акрызҵазкуа даҽа хырхарҭаны иҟалеит [[неоплатонизм|анеоплатонизм]]. Еицырдыруа афилософ ари апериод иатәу анеоплатонизм аидеолог [[Плотин|Платон]] (III ашәышықәса ҳ.ҟ.) [[Бог|Анцәа]] [[Антропоморфизм|иантропоморфра]] мап ацәикуан, зегьы зымчу иакәны иҟоу Анцәа, абасала ауаҩы иеиԥшра иахҟьаны, алшарақәа рҳәаақәа изцәырҵуан ҳәа шьақәирӷәӷәон.<ref name="Russellт1_3">Russell, т.1, 1993, 270—287.</ref><ref group="азгәаҭа" name="def-pp"/> Уи иахҟьаны, анеоплатонизм аҿы зегьзымчу амонотеисттә нцәеи [[Платон|Платон]] иидеиақәа мамзаргьы иформақәа рдунеии реизааигәахара мҩаԥысуеит, уи Платон иидеиақәа ақьырсианреи егьырҭ амонотеисттә динхаҵарақәеи хәҭакахьала реилалара алнаршеит.<ref name="MooreBruder_14">Moore, Bruder, 2005, 77—78.</ref>
=== Ажәытә индиатәи афилософиа ===
[[Афаил:Gandhara Buddha (tnm).jpeg|thumb|160px|[[Будда Шакьямуни|Будда]] ибаҟа, [[Гандхара|Гандҳара]], I ашә. Ҳашықәсԥхьаӡара аан.]]
{{Main|Индиатәи афилософиа|Аиндуизм афилософиа}}
{{terms|а[[Реализм (философия)|реализм]], а[[материализм]], а[[йога|иога]], [[буддийская философия|абуддатә философиа]],}}
Ажәытә индиатәи афилософиа ахы ыҵнахит [[Веды|Вед]] аилыркаара атрадициа, [[индуизм|аиндуизм]] атрадициа ижәытәӡатәиу атекстқәа рҟынтә.<ref name="Oxford2005_12">Oxford, 2005, 428.</ref> [[Индийская философия|Индиатәи афилософиа]] аира аамҭа еимакрада иҟам. Аҭҵааҩцәа рыхәҭак ажәытә индиатәи афилософиа алагамҭа ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа VIII-VI ашә. – Ведаа рахь заатәи акомментариқәа реизга [[Упанишады|Упанишады]] аҩра иадырҳәалоит, Упанишады философиатә рҿиамҭоуп ҳәа иазыԥхьаӡаны.<ref name="Шохин2007_2">Шохин, 2007, 24, 33.</ref><ref name="Potter2006">Potter, 2006.</ref> Еиҳа аконсервативтә знеишьа Индиа афилософиа ахаҭа алагара ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа V-IV ашә., «[[Шрамана|ашрамантә]] аамҭа» ҳәа изышьҭоу иаднаԥхьаӡалоит.<ref name="Hamilton2001">Hamilton, 2001, 18—19.</ref> Ари апериод азы иныҟәоз аберцәа, [[Шрамана|ашраманцәа]], Вед аҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵо иалагеит, уи адинхаҵаратә еимакы цәырнагеит, еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа цәырҵит.<ref name="Шохин2007_3">Шохин, 2007, 249—250.</ref> Индуизм акритикцәа рахьынтәи иалкаауп зегьы раԥхьа иргыланы [[Будда Шакьямуни|Будда]], нас иара ихаану [[Аджита Кесакамбала|Аџьыҭа Кесакамбала]], зҭынха [[материализм|аматериализм]] аныԥшуа, [[Демокрит|Демокрит]] иҿы аасҭа иаҳа иаартны иаарԥшу,, ашьҭанеицәа зегьы [[редукционизм|аредукционизми]] [[Реализм (философия)|ареализми]] дзырҵоз, анаҩс ажәытә философцәа аӡәырҩы ирҟазшьа ҷыдахаз.<ref name="Шохин2007_4">Шохин, 2007, 111—119.</ref><ref name="Шохин2010">Шохин, 2010.</ref>
Ажәытә индиатәи атрадициаҿы иубоит [[Софизм|асофистцәа]] рхырхарҭа [[Локаята|Алокаиат]]» ацашьа, урҭ реимак-еиҿак атрадициа «афилософиатә кружокқәа» рацәаны рцәырҵра иацхрааит.<ref name="Шохин2007_5">Шохин, 2007, 89.</ref> Уинахыс (IV ашә. ҳ. ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ.) Индиа ишьақәгылоит [[даршаны|адаршанқәа]] – афилософиатә школқәа, урҭ еихшахоит Ведаа аҳаҭыр рымоуп ҳәа изыԥхьаӡои раҳаҭыр мап ацәызкуеи ҳәа. Актәи агәыԥ иаҵанакуеит раԥхьа иргыланы [[Философия индуизма|аиндуизм афилософиа]] аклассикатә школқәа фба: [[санкхья|санкхьиа]], [[Раджа-йога|аиога]], [[ньяя|ниаиа]], [[вайшешика|ваишешик]], [[миманса|миманс]], [[веданта|ведант]]. Аҩбатәи агәыԥ ахь иаднакылоит алокаиата уҳәа егьырҭгьы. Индиатәи афилософиа иаҟазшьарбагаз зеиԥш ҷыдаран ашколқәа жәпакы [[Эпистемология|аепистемологиа]] азҿлымҳара, адырратә хархәагақәа риашара иацны еилыхха [[Реализм (философия)|ареализм]] иахьадгылоз.<ref name="Oxford2005_13">Oxford, 2005, 428—431.</ref><ref name="ЗильберманПятигорский">Зильберман, Пятигорский, 1972.</ref>
Ажәытә индиатәи афилософиа ашьақәгылараҿы абырзен философиа еиԥш раԥхьатәи аетапқәа ирхысуан, аха уи акыр ишьшьылаҳаны имҩаԥысуан, уи зыхҟьо индиатәи афилософцәа рыхшыҩзцарақәа [[логика|рлогика]] [[Лингвистика|абызшәадырра]] иахьадҳәалаз ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[Досократики|сократнӡақәа]] реиԥш [[Аматематика|аматематика]] акәымкәа.<ref name="Шохин2007_6">Шохин, 2007, 256.</ref> Ажәытә индиатәи [[Категорический силлогизм|асиллогизм]] ааиҳара хә-мардуанк, ма инеиҳаны ишьақәгылан, аклассикатә х-мардуанк ирҿагыланы, ахшыҩзцарақәагьы агәрагара астратегиақәа раҳасабала иахәаԥшуан, ршаҳаҭгак аҳасабала акәымкәа.<ref name="Шохин2004">Шохин, 2004, 237.</ref><ref name="Шохин2010" /> Ажәытә индиатәи афилософиа [[Логика|алогика]] азҵаарақәа жәпакы аус рыднаулеит, иаланагалеит аилкаара, хаҭала, афилософиа, заатәи абуддизм аспектқәак рҿы нап анаркит афилософиатә зҵаарақәа аус рыдулара, [[Западная философия|европатәи афилософиа]] [[Новое время|аамҭа ҿыц]] ааимҭазы изызнеиз.<ref name="Шохин2007_7">Шохин, 2007, 259.</ref> Убри инацҵаны Индиа афилософиатә хшыҩзцарақәа [[Аристотель|Аристотель]] иҩаӡара рзышьҭымхит XX ашәышықәса алагамҭазынӡа, иара уа Индиа [[буддизм|абудизм]] аҿиара атрадициақәаҵәҟьа рҿгьы атекстқәа аԥҵамызт, Платони Аристотели ртәқәа ирҿырԥшу, афилософиатә школ ҭышәынтәалақәа гәыцәс ирзыҟалашаз, абасала, индиатәи афилософиа инықәырԥшшәа амҩабжара иахысит, ажәытә [[Древнегреческая философия|бырзен философиа]] зхысыз.<ref name="Шохин2004_2">Шохин, 2004, 242—246.</ref><ref name="Шохин2007_8">Шохин, 2007, 260—261.</ref><ref name="Шохин2004_3">Шохин, 2004, 242.</ref><ref group="азгәаҭа" name="ind def" /> Анаҩс Индиа аканонизациа зызуу абуддизми [[джайнизм|аџьаинизми]] аԥыжәара рыҭара индиатәи афилософиа ашколқәа реиуеиԥшымра акыр алаҟәра иахҟьаны, уи аҿиара атемпқәа ирнырзар ҟалап.<ref name="Шохин2004_4">Шохин, 2004, 254—255, 279.</ref><ref name="Шохин2004_5">Шохин, 2004, 235, 254.</ref><ref name="Шохин2007_9">Шохин, 2007, 262—264.</ref>
=== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ===
{{double image|right|Confucius Tang Dynasty.jpg|120|Zhang Lu-Laozi Riding an Ox.jpg|120|[[Конфуций]], [[У Даоцзы|Даоцзы]] игравиура, [[Тан (династия)|Тан адинастиа]] аамҭа|, агравиура [[Империя Мин|Мин адинастиа]] аамҭа}}
{{Main|Акитаи философиа}}
{{terms|А[[конфуцианство|конфуцианизм]], а[[даосизм|таоизм]]}}
Китаитәи аклассикатә текстқәа Китаи афилософиа аира здыркыло «[[Сто школ|Шә-философиатә школк]]» раамҭа ишахцәажәогьы, аҭоурыхтәи абызшәадырратәи адырраҭарақәа шаҳаҭра руеит лабҿаба арҭ ашколқәа акыр ишмаҷыз, насгьы [[Конфуций|Конфуциа]] иҵара раԥхьа ишцәырҵыз, VI-V ашә. ҳ.ҟ. ҟалаанӡа, егьырҭ ашколқәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа еицырдыруа – [[даосизм|адаосизми]] [[легизм|алегизми]], ишцәырҵуаз, ишҿиауаз, [[Конфуцианство|конфуцианра]] аганахьала рҵарақәа шьақәыргыло.<ref name="WingTsitChan2006">Wing-Tsit Chan, 2006.</ref><ref name="Кобзев2010" /><ref name="Oxford2005_14">Oxford, 2005, 137.</ref> Хәҭакахьала, илегендартәу адаосизм ашьаҭаркҩы [[Лао-цзы|Лао-цзы]] итекстқәа цәырҵит Конфуциа иашьҭахь.<ref name="Kohn2000">Kohn, 2000, 4.</ref>
[[Китайская философия|Китаитәи афилософиа]] алзкаауа аҷыдарақәа ируакуп [[Практическая философия|апрактикатә философиа]] хымԥада аԥыжәара амазаара, аиҳарак [[Этика|аетикеи]] [[Политическая философия|аполитикатә философиеи]].<ref name="KwongloiShun2006">Kwong-loi Shun, 2006.</ref> Китаитәи афилософцәа раԥхьа иргыланы азҵаарақәа ықәдыргылон зеиӷьыҟам атәылауаҩи зеиӷьыҟам анапхгаҩи зеиԥшрахаша, аҳәынҭқарреи ауаажәларреи рҿы агармониеи аиҿкаареи реиқәырхаразы иаҭаху, еиуеиԥшым ашколқәа рыбжьара аимак-аиҿак адунеии ауаажәларреи рҿы агармониа ахыҵхырҭа иаша иаршәан.<ref name="WingTsitChan2006" /> Аԥхьаӡа инаргыланы уи зыхҟьо, ганкахьала, ари апериод иаҵанакуа китаитәи ауаажәларра ааигәаӡа аполитикатә хынҭаҩынҭарақәа жәпакы ахьырхыргаз, аҳәынҭқарра аполитикатә конфигурациа аиҭазхәыцра рҽахьазыршәоз ауп, даҽа ганкахьала, [[грамотность|аҵарадырра]], нас уи иабзоураны, афилософиа анапы алакзаарагьы алшара [[Китай (страна)|Китаи]] иҟан ауаажәларра реиҿкаашьа џьбара [[Иерархия|иаршәаны]].<ref name="Oxford2005_14" /> Афилософцәа, абасала, аполитикцәеи ачынуааи ирзааигәахон, аха егьырҭ ауаажәларра ирҟәыҭханы иҟалон.<ref name="БуроваТитаренко">Бурова, Титаренко, 1972.</ref>
Китаитәи афилософиа ашьақәгылара аамҭазы афилософиатә школқәа жәпакы [[Метафизика|аметафизикеи]], [[Эпистемология|аепистемологиеи]], [[Натурфилософия|анатурфилософиеи]] рызҵаарақәа ықәдыргылон, уи лымкаала [[Моизм|моистам]], [[инь ян цзя|инь, иан, цзиа]] рахь иаҵанакуеит, аха ари аус ацҵара хшыҩзышьҭра амоуит.<ref name="Кобзев2010" /> Ганкахьала, Китаи афилософцәа ашьҭашәарацара ӷәӷәақәа ирықәшәеит. Аха, даҽа ганкахьала, Китаи [[Этика|аетика]] азҵаарақәа еиҳа ахшыҩзышьҭра рызҭоз Конфуциа ифилософиа аԥыжәара агеит. [[Бытие (философия)|Аҟазаара]] азҵаарақәа рҿы акәзар, итрадициатәу [[Китайская мифология|китаитәи амифологиа]] шьаҭас иаман, насгьы адырра иреиӷьу хыҵхырҭаны ишьақәырӷәӷәан ажәытә текстқәа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Уимоу, [[Хань (династия)|Хань адинастиа]] аамҭазы, III ашә. ҳ. ҟ. конфуцианра адин де-факто астатус аҭан, Китаи афилософиа ҿиар акәхеит конфуциантәи аканон иаҿырԥшны.<ref name="BoMou2006">Bo Mou, 2006.</ref>
=== Адунеитә философиа IV-XVI ашә. ===
Иҳаҩсызи анаҩстәи аамҭақәа ирҿырԥшны IV-XVI ашә. адунеи аҿы афилософиа аҿиара ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. [[Европа|Европеи]] [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәеи]] ганкахьала [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон|Платони]] ртекстқәа рканонизациа иадҳәалан, ганкахьала арҭ арегионқәа рҿы [[Монотеизм|амонотеисттә динхаҵарақәа]] аԥыжәара ахьрымаз иадҳәалан.<ref name="MooreBruder_15">Moore, Bruder, 2005, 77.</ref> XI ашәышықәсазтәи [[Католицизм|акатоликатә]] [[монах|монах]] [[Пётр Дамиани|Пиотр Дамиани]] иформула «Афилософиа [[Богословие|атеологиа]] амаҵуҩԥҳәыс лоуп» ари апериод азы афилософиа аҿиараҿы ҳаамҭазтәи аҟазшьарбагақәа рахьынтәи иажәа ҵарны иаанхеит, афилософиатә ҿыцрақәа рҳәаақәа акырӡа ишҭшәоу инаҵшьны иаарԥшуа.<ref name="Неретина2010">Неретина, 2010.</ref><ref>[[Patrologia Latina|1867, PL]] 145, p. 603</ref> Индиа афилософиатә хәыцра аҿиара ахаангьы аццакыра ҳаракымызт, III ашә. анҵәамҭазы [[буддизм|абуддизм]] инарҭбааны алаҵәара, афилософиатә концепциақәа реиуеиԥшымра иҽеимкәа анырра анаҭеит.{{Аиасра|Философия в Индии и на Дальнем Востоке}} Аҵыхәтәан, [[Китай (страна)|Китаи]] афилософиа аҿиара иаԥырхаган афилософцәа рышьҭашәарацарақәа, абуддизм аларҵәара, [[Конфуций|Конфуциа]] итекстқәа рканонизациа.<ref name="БуроваТитаренко" /> Аԥхьаӡа инаргыланы, азқьышықәса дуӡӡа зегьы инеиҳау аамҭазы афилософиа фҩык аусзуҩцәа роуп здунеихәаԥшышьақәа шамахамзар инагӡаны адунеи ацивилизациа анырра азҭаз: Платон, Аристотель, Конфуциа, [[Будда Шакьямуни|Будда]], [[Мухаммед|Муҳаммед]], [[Христос|Қьырса]].
Иҟазшьарбагоуп иара убас, Европа афилософиагьы Китаи афилософиагьы ари апериод азы акы иаламҩашьо аикәаргьежьра ахьыҟарҵаз. Европатәи афилософиа [[Античная философия|антикатә философиа]] ианацәхьаҵ, акраамҭа ақьырсиантә теологиа иадлеит, [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] аан антикатә философиахь шьҭахьҟа ахынҳәразы.{{Аиасра|Христианская философия}}{{Аиасра|Философия эпохи Возрождения}} Убас еиԥш Китаи афилософиа еиҳагьы ирласны [[Конфуцианство|аконфуцианрахь]] ихынҳәуеит шәышықәсалатәи абуддизм «ианазҿлымҳаха» ашьҭахь.{{Аиасра|Философия в Китае}} Индиа акәзар, ари апериод азы афилософиа ашьшьа-шьшьыҳәа ԥхьаҟа ицоит, II ашә. ҳ.ҟ. – II ашә. ҳ.ҟ. аепикатә аамҭа инаркны шамахамзар аҽамԥсахкәа.{{Аиасра|Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа}}
==== Ақьырсиантә философиа ====
{{main|Абжьарашәышықәсазтәи афилософиа}}
{{terms|А[[патристика]], а[[схоластика]]}}
[[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] рхы иахьадырхәоз арегионқәа рҿы афилософиа ашьшьыҳәа иҿион, иалкаау адоктрина анапаҵаҟа иахьыҟаз инамаданы. Ақьырсиантә философиа раԥхьатәи аамҭа (IV ашәышықәсанӡа) ақьырсианра рационалла ашьақәырӷәӷәара, акапан цҵа аҭара аҽазышәарақәа аныԥшуеит. Афилософиа ари апериод иахьӡуп «[[Патристика|апатристика]]», иара иаҳа иналукааша фигураны дыԥхьаӡоуп [[Аврелий Августин|Насыԥ змоу Августин]], уи а[[неоплатонизм]]и ақьырсианреи ринтеграциа мҩаԥигеит, анеоплатонизм [[Абиблиа|Абиблиа]] иаҿагылоз зегьы аԥихит.<ref name="Чанышев1991">Чанышев, 1991.</ref> Ақьырсиантә философиа ашьҭахьтәи аамҭа иахьӡуп «[[Схоластика|асхоластика]]», уи афилософиатә школқәа ауахәаматә еиҿкаарақәа рҟны реиҿкаара иазкыз, ауахәама еиуеиԥшым анапынҵақәа назыгӡоз. Ари апериод азы зегь реиҳа еицырдыруа философуп [[Фома Аквинский|Фома Аквински]], иара ас еиԥш анапынҵа нагӡо ақьырсианреи а[[аристотелизм]]и еидикылеит. Фома Аквински ифилософиа иахьа уажәраанӡа [[Католицизм|Акатоликатә]] уахәама «аофициалтә» философиа, а[[колледж|коллеџьқәеи]] а[[семинария|семинариақәеи]] рҿы иддырҵо акәны иҟоуп.<ref name="АлексеевПанин" /> Фома Аквински иара убасгьы деицырдыруеит ихатәы.<ref name="MooreBruder_16">Moore, Bruder, 2005, 79—80, 86—91.</ref>
==== Мрагылара Ааигәа афилософиа ====
[[Афаил:Sughrat.jpg|thumb|180px|[[Платон]] иеиҭагамҭа «[[Сократ]] иҵаҩцәеи иареи» азы [[Сельджуки|Сельџьуктәи]] асахьаркҩы иадигалаз, XIII ашәышықәса]]
{{main|Аԥсылман философиа|Ауриа философиа}}
{{terms|а[[Калам (дисциплина)|калам]], а[[суфизм]]}}
[[Исламская философия|Аԥсылман философиа]] аира VIII-IX ашә. иаднакылоит. А[[ислам|ԥсылманра]] раԥхьатәи еицырдыруа афилософцәа ируаӡәку [[Аль-Кинди]] [[Аристотель|Аристотели]] [[Платон]]и русумҭақәа еиликааит, [[Аллах|Аллаҳ]] иабсолиуттәу итрансценденттәу «[[Неоплатонизм|анеоплатониатә]]» ҳәаақәҵара ииҭеит, анаҩс а[[аристотелизм]]и дадгылаҩхеит. Анеоплатонизмгьы аристотелизмгьы аамҭак ала аԥсылманрахь ралаҵара аҽазышәарақәа Аль-Кинди ишьҭанеицәа ирҟазшьарбаган, урҭ рыбжьара еиҳа еицырдыруаз [[Авиценна|Авиценнеи]] [[Ибн Рушд|Ибн Рушди]] ракәын.<ref name="MooreBruder_17">Moore, Bruder, 2005, 500—501.</ref> Аристотель иусумҭақәа Мрагыларахь араб еиҭагақәа рҿы еиҳа еиӷьны еиқәхоуп, абжьарашәышықәсазтәи Европа аасҭа, трактатқәакгьы еиқәханы иҟоуп араб бызшәахьтә алатын бызшәахь аиҭагақәа ирыбзоураны.<ref name="Фролова1998" />
Шәышықәсала зҽеиҵызхыз аԥсылман философиа апроблема хадақәа ируакын аԥсылманра а[[Церковный канон|канон]]и амистикатә исламтә сектақәеи реиҿагылара. Аԥсылман философцәа аӡәырҩы рҽазыршәон аканон рационалла адгылара аҭара, аха амистикатә хырхарҭа хада – а[[суфизм]] – XIII ашәышықәсазы аԥсылманра хазы хырхарҭаны иалкаахеит. Асуфизм анеоплатонизм акыр иазааигәахоит, а[[Теософия|теософиа]] аелементқәа алоуп.<ref name="MooreBruder_18">Moore, Bruder, 2005, 500.</ref> Аҵыхәтәан, XVI ашәышықәсазы аџьам философ а[[мулла Садра]] аристотелизми, анеоплатонизми, аԥсылманреи реилаҵара илшеит, ифилософиа аԥсылманраҿы еиҳа анырра змоу концепцианы иҟалеит иахьа уажәраанӡа.<ref name="AliLeaman">Ali, Leaman, 2007, 146.</ref>
А[[иудаизм]] афилософиа ашьақәгылара мҩаԥысуан, ганкахьала, аԥсылман философиа аныррала, даҽа ганкахьала, аристотелизми анеоплатонизми рныррала. Аиудаизм ашьҭанеицәа рҟынтәи хәыцыҩцәақәак арҭ аконцепциақәа аиудаизм иақәдыршәарц иалагеит, аԥсылман [[Калам (дисциплина)|каламқәа]] иреиԥшны ауриатә калам аԥҵара зҽазызшәаз [[Саадия Гаон|Саадиа бен Иасефи]] [[Маймонид|Маимониди]] налаҵаны.<ref name="Sirat2003">Sirat, 2003, 39—97, 242—310.</ref>
==== Индиеи Мрагылара Хареи афилософиа ====
{{See also|Абуддатә философиа}}
{{terms|[[чань-буддизм|Чан абуддизм]], [[дзэн-буддизм|Зен абуддизм]], [[неоконфуцианство|Неоконфуцианизм]]}}
[[Индийская философия|Индиа афилософиа]] аҿиара еснагь ашьшьыҳәа имҩаԥысуан. Еицәазтәуа факторны иҟалеит III ашә. Индиа а[[буддизм]] инарҭбааны аларҵәара, иара аконцепциақәа рҿы иқәыргылоу азҵаарақәа иаахҵәаны рҭак аҳәара ҳаҭыр ақәым, уи афилософиатә [[логика]] аҿиара иҽеим анырра анаҭон. Аха VIII ашәышықәсазы а[[ислам|ԥсылманцәа]] Индиа ралалареи XIII ашәышықәсазы а[[индуизм]] аренессанси а[[Богословие|теологиатә]] еимакқәа реиԥш афилософиатә еимакқәагьы дырӷыӷкит, XVI ашәышықәсазы Индиа 600 рҟынӡа текст ҟалахьан, урҭ философиатәуп ҳәа иуԥхьаӡартә иҟоуп.<ref name="Шохин2007_10">Шохин, 2007, 259—264.</ref> Излацәажәо афилософиатә зҵаарақәеи урҭ рҭак авариантқәеи рҿы аиԥшрақәа убоит Индиа афилософцәеи Европантә ирхаануи – ақьырсиантә философцәа-а[[Схоластика|схоластцәа]] рыбжьара.<ref name="Шохин1998">Шохин, 1998.</ref>
{{anchor|Китаи афилософиа}}III—V ашә.[[Китай (страна)|Китаи]] абуддизм алаҵәара иахылҿиааит хазы китаитәи абуддизм амахәҭа — [[чань-буддизм]], уи еиднакылон афилософиа иазааигәаз итрадициатәу индиатәи абуддатә школқәа руак, [[Махаяна|Махаиана]], нас китаитәи а[[даосизм]].<ref name="Ткаченко1998">Ткаченко, 1998.</ref> Чань-буддизм ауп [[Иапониа|Иапониаҟа]], [[Корея|Кореиаҟа]], [[Виетнам|Виетнамҟа]] уҳәа [[Дальний Восток|Мрагылара Хара]] атәылақәа рахь ирылаҵәо, уаҟа «[[дзэн-буддизм|ӡен-буддизм]]» ҳәа ахьӡ аиуеит. Иапониа аконфуцианреи ӡен-буддизми реилаҵара а[[Самурай|самураицәа]] рфилософиа шьаҭас иаиуеит. Абуддизм Китаиҟа иаанагеит ажәытәӡатәи китаитәи афилософцәа рхы иадырхәоз аасҭа акырӡа иҿиоу алогикатәи акатегориатәи аппарат, аха XI ашәышықәсазы Китаи абуддизм афилософиа анырра лаҟәуеит, маҷк иԥсаху а[[Конфуцианство|конфуцианрахь]] ахынҳәра убоит, уи «[[неоконфуцианство|анеоконфуцианра]]» ҳәа ахьӡ аиуеит.<ref name="Ткаченко1998" />
==== Аиҭарҿиара аепоха афилософиа ====
{{main|Аиҭарҿиара афилософиа}}
{{terms|[[гуманизм|Атрансгуманизм]]}}
[[Философия Возрождения|Аиҭарҿиара афилософиа]] шьаҭас иаиуит а[[гуманизм]] – италиатәи а[[проторенессанс]] аҟынтәи иаауа, ауаҩы афилософиатә система «адунеи-ауаҩы» агәҭа дықәзыргыло аконцепциа. Агуманистцәа, «апрофессионалтә философцәа» ракәмызт, Европатәи акатоликатә университетқәа рҿы аҵарауаа рыҩаӡарақәа рауан, дара ргәы иаанагон афилософиа анцәа иитәу мацара амаҵ азуӡом, адгьылтә усқәа ирызҿлымҳазароуп ҳәа, зегьы раԥхьаӡагьы ауаҩы.<ref name="Горфункель1980">Горфункель, 1980, 15—41.</ref> Убри инаваргыланы, агуманистцәа рхатәы философиа аԥҵырҵон мацара акәым, а[[Римско-католическая церковь|католикатә уахәама]] авторитет заҵәык аҳасабала ишьақәнарӷәӷәаз, «асхоластизациа зызуу» [[Аристотель|Аристотель]] иҿагыланы ажәалагала ҟарҵон а[[неоплатонизм]]и егьырҭ антикатә философиатә хырхарҭақәеи рахь ихынҳәырц. Ецырдыруа раԥхьаӡатәи афилософцәа-агуманистцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Николай Кузанский|Николаи Кузанскии]] [[Монтень, Мишель де|Мишель Монтени]].<ref name="Шестаков2007">Шестаков, 2007, 47—48.</ref> Аԥхьа агуманистцәа ауахәама акәымкәа а[[Схоластика|схоластика]] акәын изҿагылоз, аха Европа [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] афилософиатә хәыцра аеволиуциа ццакны а[[Ақьырсианра|қьырсиантә]] [[догмат]] иаҿагылон. А[[Эстетика|естетикеи]], а[[Натурфилософия|натурфилософиеи]], а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырреи]] ирласны рыҿиара, хәҭакахьала, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Леонардо да Винчи]], [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] рыхьӡқәа ирыдҳәалоу, ари аепоха иазҷыдароу [[Папство|римтәи апапцәа]] ламысдарала рхымҩаԥгашьа иацны акатоликатә уахәама аҳаҭыр ланарҟәит аинтеллектуалцәа раӷьырак аҿаԥхьа.<ref name="Russellт2">Russell, т.2, 1993, 7—20.</ref> Анцәа дхазҵоз қьырсианцәаны ишаанхазгьы аинтеллектуалцәа аӡәырҩы [[Ватикан]] аҳаҭыр агәрамгара рызцәырҵит – Европа акәакьқәа жәпакы рҿы А[[Реформация|реформациа]] ахы акит. Аиҭарҿиара афилософцәа аофициалтә уахәаматә философиа агәрагара иаҟәыҵит, егьырҭ адырра ахыҵхырҭақәа рыԥшаара иалагеит, раԥхьа иргыланы ирхашҭхьоу [[Античная философия|антикатәи афилософцәа]] ирыдҵаалеит.<ref name="Горфункель1980_2">Горфункель, 1980, 100—122, 344—359.</ref>
=== Аамҭа Ҿыц афилософиа ===
[[Афаил:LifeAndWorksOfConfucius1687.jpg|thumb|180px|[[Конфуций|Конфуци]] и-[[Четверокнижие|Ԥшьшәҟәык]] а[[Алаҭын бызшәа|латын бызшәа]]хь аиҭагара, [[Париж]], 1687 ш.]]
{{main|Аамҭа Ҿыц афилософиа}}
XVII ашәышықәса инаркны афилософиа аҿиара ласӡаны имҩаԥысуеит, адунеи беиахоит афилософиатә концепциа ҿыцқәеи азнеишьа ҿыцқәеи жәпакы рыла. Иԥшьоу атекстқәа адырра ахыҵхырҭа хада аҳасабала наҟ инаскьагоуп, афилософцәа ҩаԥхьа ажәытәӡа ишьҭыхыз ихадоу афилософиатә зҵаарақәа рахь ихынҳәуеит. [[Европа|Европа]], [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аепоха]] инаркны, [[Античная философия|антикатә]] философцәа еиқәханы иҟоу русумҭақәа зегьы еиҭагоуп, асистематизациа рызууп, антикатә философиа шьаҭас иҟаҵаны, афилософиатә хәыцра ԥхьаҟа ицоит. Уи инаваргыланы иалагоит а[[Натурфилософия|натурфилософиаҿы]] ареволиуциатә еиҭакрақәа, урҭ ашьҭахь «[[Революция в науке|аҭҵаарадырраҿы ареволиуциа]]» ҳәа ирышьҭалоит. [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] а[[эксперимент|експеримент]] аидеиа адырра иахыҵхырҭаны еилыкка ишьақәиргылоит, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] аҭҵаарадырра зегьы уасхырс иазыҟало аметодологиа – а[[Научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аметодологиа ашьаҭа икуеит.<ref name="MooreBruder_19">Moore, Bruder, 2005, 99—100.</ref>
Аамҭакала иаҳа–иаҳа иубарҭахоит а[[Глобализация|глобализациа]] алҵшәақәа, адыррақәагьы рхы иақәиҭны адунеи аҿы аиҭаҵра иалагоит – еиуеиԥшым афилософиақәа наҟ-ааҟтәи рилаҵәара ахы акуеит. Европа [[Индиа|Индиеи]] [[Китай (страна)|Китаии]] нагӡаны иаанартуеит, Индиеи Китаии ракәзар – Европа. [[Западная философия|Мраҭашәаратәи афилософиа]] Китаии иареи реидыслара раԥхьа иргыланы аетика-динхаҵаратә зҵаарақәа ирныԥшит. Акы, [[Абиблиа|Абиблиа]]ҿы зыӡбахә ҳәам ацивилизациа, ажәытәӡатәи китаитәи ацивилизациа аҟазаара афакт, Абиблиа аҳаҭыр ҵнашәааит. Ҩбагьы, акитаицәа рцивилизациеи [[Конфуций|Конфуциа]] иҟынтә иаауа а[[Этика|етика]] иазку ргәаанагарақәеи европаа рҿаԥхьа иқәдыргылеит аетикеи адинхаҵареи реимадаразы азҵаарақәа, ицәырҵит афранцыз [[Просвещение|Ҵаралашара]]ҿы{{Аиасра|Французское Просвещение}} иацызҵаз «[[Естественная теология|иԥсабаратәу адин]]» аидеиа, даҽакала иуҳәозар, иԥшьоу атекстқәа ирыдҳәалам адин.<ref name="YuenTingLai1999">Yuen-Ting Lai, 1999.</ref> [[Индийская философия|Индиа афилософиа]] мраҭашәаратәи афилософиа иалаҵан, хадаратәла [[Шопенгауэр, Артур|Артур Шопенгауер]] икьыԥхьымҭақәа инадыркны.<ref name="Oxford2005_15">Oxford, 2005, 846.</ref>
==== Афранцыз Ҵаралашара ====
{{see also|Аҵаралашара аепоха}}
XVIII ашәышықәсазы а[[Гуманизм|гуманистцәа]] ихацдыркыз аус [[Франциа|Франциа]] а[[Политическая философия|политикатә философиеи]] а[[Этика|етикеи]] рыҿиараҿы иацнаҵеит. Ари апериод иаҵанакуа афранцыз ҳәынҭқарра ааигәа-сигәа иҟаз [[Германиа|Германиа]], [[Голландия|Голландиа]], ма [[Англызтәыла|Англиа]] ирҿырԥшны еиҳа арепрессиа аҵан, уи ицәырнагеит акыр зылшоз афранцыз философцәа аӡәырҩы аргументла рҿагылара, урҭ ауахәамагьы аҳәынҭқаррагьы аетикеи аморали рызҵаарақәа рҿы раҳаҭыр гәрамгарҭас иҟарҵеит. [[Монтескьё, Шарль де|Монтеские]] аполитикатә философиазы усумҭақәак икьыԥхьит, уаҟа формала ишьақәирӷәӷәеит Англиа иҟоу, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] дзыхцәажәаз аиҳабыра р[[Разделение властей|еиҟәыҭхара]] хра аманы ишыҟоу. [[Вольтер]] ақьырсианра акритика азиуан, [[Руссо, Жан-Жак|Жан-Жак Руссо]] еицырдыруа иусумҭа «[[Об Общественном договоре|Ауаажәларратә еиқәшаҳаҭразы, мамзаргьы аполитикатә зин апринципқәа]]» аҟны а[[Общественный договор|уаажәларратә еиқәшаҳаҭра]] аидеиа еизирҳаит, ишиашоу а[[Демократия|демократиа]] апринципқәа иҳәеит.<ref name="PopkinEnlightment1999">Popkin (Enlightment), 1999.</ref> Арҭ афилософцәа русумҭақәа ауаажәларра-политикатә ԥсҭазаара анырра ду арҭеит: урҭ А[[Великая французская революция|францыз револиуциа]] аидеологиа ахәҭа хада акәын, иара убас ЕАА [[Конституция США|Аконституциа]] шьаҭас иаиуит.<ref name="MooreBruder_20">Moore, Bruder, 2005, 323—329.</ref>
==== Аматериализми аидеализми ====
{{terms|, а[[идеализм]], а[[Дуализм (философия)|дуализм]]}}
Афилософиа азҵаара хадақәа ируакуп ҳа[[Сознание (философия)|хдырреи]] иааҳакәыршаны иҟоу адунеии реимадара аҟазшьа аилкаара. Афилософиа алагамҭазы ицәырҵыз аконцепциақәа ҩба – аматериализми аидеализми [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] азы рхатәы хьӡқәеи аформалтә еиҭаҳәареи роуеит, ԥхьаҟагьы аҿиара иалагоит. Аматериализм, а[[Атомизм|томистцәа]]-[[Досократики|сократнӡатәқәа]] ажәытә индиатәи а[[локаята|локаиат]] аҿгьы иубо, еинаалоу еиҭаҳәарак аҳасабала ишьақәиргылоит [[Гоббс, Томас|Томас Гоббс]]. Амала, [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ауаҩы икәша-мыкәша иҟоу адунеи хаҭала дахьадҳәалоу акәымкәа, и[[Орган чувств|цәанырратә цәеижьхәҭақәа]] рхаҿра далԥшны дахьидикыло аҭагылазаашьа дазааҭгылоит. [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] аидеализм апозициа ааникылоит: иара Локк иаргументқәа абсолиут аҟынӡа инеигоит: ауаҩытәыҩса идунеи шьақәгылоуп ицәаныррақәеи иидеиақәеи рыла, аматериалтә обиектқәа рыла акәымкәа.<ref name="MooreBruder_21">Moore, Bruder, 2005, 109—110, 117—119.</ref>
Иара убасгьы ишьақәыргылан ибжьаратәу концепциақәак. [[Декарт, Рене|Рене Декарт]] ифилософиаҿы зеиӷьыҟами аматериалтәи дунеи шыҟоу аилыркаара иҽазишәон. Иара иконцепциа, [[Платон]] итәы акыр иазааигәаз, «[[Дуализм (философия)|дуализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Даҽа ганкахьала, [[Спиноза, Бенедикт|Спиноза]] адунеи зегьы аԥхьатәи «асубстанциа» ала ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡон, уи иара «анцәа» иоуп, аматериалтә обиектқәагьы ауаҩытәыҩсатә хдыррагьы зеӷьаҟам аобиектқәагьы шьақәзыргыло. Абасала, атермин «аидеализм» афилософиа иалазгалаз [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] XVIII ашәышықәса алагамҭазы ишьақәиргылеит аелементартә хәҭаҷқәа ҳаамҭазтәи р[[Физика элементарных частиц|физика]] иақәҿызҭуа аконцепциа. Леибниц аобиектқәа зегьы шьаҭас ирымоу аматериалтә [[атом]]қәа ракәӡам, «[[Монада|амонадқәа]]» роуп ҳәа иԥхьаӡон – активра ма аенергиа аҟәырҷахақәа.<ref name="MooreBruder_22">Moore, Bruder, 2005, 103—104, 113—116.</ref>
==== Аемпиризми арационализми ====
{{terms|, а[[Рационализм (философия)|рационализм]]}}
Абиблиа уаҳа узықәгәыӷша, еиҳаракгьы ииашоу адырра иахыҵхырҭаны ишыҟам аилкаара а[[Эпистемология|епистемологиатә]] еимакы ӷәӷәа иалагамҭаны иҟалеит. "Иабаадыруеи иарбанзаалак акы?" – рхы азҵаара арҭон [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] афилософцәа, уи азҵаара [[Античность|антикатә аамҭақәа]] инадыркны актуалра аҵан. [[Досократики|Сократнӡатәқәа]], реиҳараҩык а[[Рационализм (философия)|рационалистцәа]], адунеи хәыцрала еилукаар алшоит ҳәа ақәырҵон. Акыр аамҭа, ииашаны уаназхәыцуа, иалшоит ииашаҵәҟьоу, узавамло аҵабыргқәа реилкаара, иаҳҳәап, ма [[Теорема Пифагора|Пифагор итеорема]]. Антикатә аамҭақәа раангьы а[[скептики|скептикцәа]]-а[[Софизм|софистцәа]] арационалистцәа ирҿагылон. Арационализм инарҵауланы аҭҵаара мҩаԥигеит [[Декарт, Рене|Рене Декарт]], уи аконцепциа ахархәарала, ауаҩы ицәанырратә цәеижьхәҭақәа зегьы зжьар зылшо акала иааирԥшит, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иазку адырра аҟәырҷаха заҵәык, ҷыдала иалкаау арационалтә знеишьа – «[[Cogito ergo sum|сара схәыцуеит, ус анакәха, сара сыҟоуп]]» шакәу. Егьырҭ алкаақәа зегьы мцхар алшоит.<ref name="MooreBruder_23">Moore, Bruder, 2005, 104—107.</ref> Декарт иконцепциа анарбоит, иаагозар, еицырдыруа афильм «[[Матрица (фильм)|Аматрица]]».<ref name="Russellт2_2">Russell, т.2, 1993, 80—85.</ref>
[[Спиноза, Бенедикт|Спинозеии]] [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибници]] арационалисттә дунеихәаԥшышьақәа рыман, аха [[Локк, Джон|Џьон Локки]] [[Беркли, Джордж|Џьорџь Беркли]] адырра зегьы цәаныррала, емпирикала ауп ишымҩаԥысуа ҳәа ирыԥхьаӡон. Аемпиризм аҿиараҿы еиҳа илагала ҟаиҵеит [[Юм, Дэвид|Девид Иум]], уи иусумҭақәа рҿы иаҳирбоит ауаҩытәыҩсатә дырра зегьы иубо ацәырҵрақәа реизыркәкәара шьаҭас ишамоу, иаахҵәаны иаҳҳәозар, а[[Индуктивное умозаключение|индуктивтә хәыцра]].<ref name="Bracken1999">Bracken, 1999.</ref> Иум инеиҵыхны ишьақәиргылеит а[[Проблема индукции|индукциа апроблема]] – аиндуктивтә хәыцра, а[[Дедуктивное умозаключение|дедуктивтә хәыцра]] иаҷыданы, арационалтә шьаҭа шамам аилкаара. Даҽакала иаҳҳәозар, амра уаҵәы ихалоит ҳәа агәаанагара "арационалтә" ҵаҵӷәык ыҟаӡам, избанзар, уаанӡатәи амшқәа зегьы раангьы ус иҟан.<ref name="MooreBruder_24">Moore, Bruder, 2005, 134—138.</ref>
==== Иммануил Кант ====
[[Афаил:Kant Kritik der reinen Venunft 1781.jpg|thumb|180px|«[[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритикцәа]]» раԥхьатәи аҭыжьымҭа атитултә бӷьыц, 1781 ш.]]
{{main|Иммануил Кант}}
{{terms|А[[кантианство|кантианизм]], а[[неокантианство|неокантизм]]}}
Аӡәырҩы ргәаанагарала, Иммануил Кант [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] рыҩаӡараҿы иҟоу афилософцәа дыруаӡәкын. Иара ифилософиатә усумҭақәа, афилософиа аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ашәҟәқәа иреиуоу [[Критика чистого разума|Ахшыҩ цқьа акритика]] уахь иналаҵаны, афилософиа иҵаулоу акритикатә анализ азы стандарт ҿыцқәа шьақәдыргылеит.<ref name="MooreBruder_25">Moore, Bruder, 2005, 139.</ref> Кант ифилософиа, раԥхьа [[кантианство|кантианизм]] ҳәа, нас [[неокантианство|неокантизм]] ҳәа, европатәи афилософиатә цәанырра ду анырра анаҭеит.<ref name="Oxford2005_16">Oxford, 2005, 466.</ref>
«Ахшыҩ цқьа акритикаҿы» Кант а[[Рационализм (философия)|рационализм]]и а[[эмпиризм]]и рыпроблема дазхьаԥшит, уаанӡатәи азнеишьақәа акритика рзиуит, аемпиризми арационализми еидызкыло адырра аконцепциа ықәиргылеит. Астрономиаҿы [[Коперниковская революция|коперниктәи ареволиуциа]] агәацԥыҳәара знаҭаз Кант игәы иҭан афилософиаҿы ареволиуциа аҟаҵара.<ref name="Ameriks1999">Ameriks, 1999.</ref> Кант адырра амаҭәарқәа «а[[феномен]]қәеи» «[[Вещь в себе|зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәеи]]» ҳәа ишеит. «Зыҩныҵҟа иҟоу амаҭәарқәа» (иаҳҳәап: «Анцәа дыҟоуп») рзы ашьақәырӷәӷәарақәа, Кант итәала, ԥышәарала иузгәаҭом; Кант ауаҩы ԥышәала ус еиԥш иҟоу амаҭәарқәа иҭам, убри аҟынтә урҭ ирызкны атеориатә дырра аиура илшом ҳәа иԥхьаӡон. Даҽа ганкахьала, Кант излиаҳәо ала, ауаҩы ихшыҩ ихы иархәаны иарбоу ацәаныррақәа аконцептуализациа рзиуеит: а[[Аамҭа|амҭеи]] ақәыԥшылареи ирниҵоит, икатегориеитәуеит, афеномен амзызрбага аиҭоит.<ref name="MooreBruder_26">Moore, Bruder, 2005, 140—142.</ref> Абасала, адырра Кант иҟны адкылара цқьа мацара иҭагӡам, аемпирикатәи арационалтәи ркомбинациақәа роуп.<ref name="Oxford2005_17">Oxford, 2005, 467.</ref>
[[Кантианство|Кант ифилософиа]] иаҵанакуеит макьана зны изиааитәу аиҟәшара ииашоу аобиектқәа рыбжьара, урҭ инагӡаны «рхаҿы амаҭәарқәа» ыҟоуп, убри аҟнытә еилкаашьа рымаӡам, ауаҩытәыҩса и[[Сознание (философия)|хдырра]]ҿы рцәырҵрақәа, урҭ ауаҩытәыҩса ихшыҩ апризмала аконцептуализациа рызууп. Кант ифилософиа иаартны иааннажьуеит адырра а[[Объективизм (философия)|обиективра]] азҵаара, избанзар афеномен акатегориариеи аконцептуализациеи субиективтәзар алшоит.<ref name="Russellт2_3">Russell, т.2, 1993, 218—219.</ref> Ари азҵаара шьаҭас иаиуит ҳаамҭазтәи афилософиаҿы аиҟәшара, а[[Континентальная философия|континенталтә философиа]]хь асегментациа, а[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]]хьгьы.<ref name="MooreBruder_27">Moore, Bruder, 2005, 142—143.</ref>{{Аиасра|Континентальная философия}}{{Аиасра|Аналитическая философия}} А[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] аамҭазы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] иконтиненталтә философиа адунеи системак аҳасабала аконцепциақәеи акатегориақәеи рыла аилкаара ахьынтә иаауеит. Ас еиԥш иҟоу адунеи аҿы, иаагозар, агәаԥхара амчала еиуеиԥшым, арационалтә хшыҩзцарақәагьы уахь иналаҵаны, арекатегоризациақәа, ареконцептуализациа, ма а[[Деконструкция|деконструкциақәа]] рымҩаԥгара алшоит, еиҳа-еиҳа иҿыцу афилософиатә концепциақәа аԥҵо.<ref name="Scott1999">Scott, 1999.</ref> Аналитикатә философиа атрадициа аԥхьа британиатәи а[[Эмпиризм|емпиристцәа]] рфилософиа иацҵо, ишьақәыргылоу афилософиатә категоризациақәеи алабҿабатә дунеии зегьы рыбжьара ашьҭахьтәи аимадара аԥшаара аҵанакуеит.<ref name="Critchley2001">Critchley, 2001, 18—19.</ref> Аналитикатә философиа, абасала, ахшыҩзцара а[[Логика|логика]] аџьбарара еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит, хәҭа-хәҭала а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] зхы иазырхәо амаҭәарқәа ирзааигәахоит.<ref name="Stroll1999">Stroll, 1999.</ref>
==== Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ====
{{main|Анемец идеализм|Гегель}}
Германиа [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьҭанеицәа – [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихте]], [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф фон|Шеллинг]], [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] – афилософиа дырҿиеит а[[Абсолютный идеализм|бсолиуттә идеализм]] ахырхарҭала, канттә [[Вещь в себе|маҭәарқәа рхаҿы]] рыҟазаара зынӡа мап ацәыркит. Гегель икәша-мыкәша иҟоу адунеи – абсолиуттә идеиа акатегориақәа конкретла раарԥшра.<ref>Фролов И. и др. Введение в философию. Глава 5. Философия Нового времени: наукоцентризм</ref> Кантшьҭахьтәи анемец идеализм ажәалагала ҟанаҵеит атрансценденталтә субиект ҭоурыхла иахәаԥшларц, субиектк аҳасабала Гегель изцәырҵит иааидкыланы ауаатәыҩса рҭоурых «обиективтә доуҳак» аҳасабала.<ref name="MooreBruder_28">Moore, Bruder, 2005, 36.</ref> Аобиективтә доуҳа аформақәа ҵакыс ирымоуп иҿио акультура аҭоурыхтә формақәа. Гегель абасала Кант итрансценденталтә [[идеализм]] а[[Метафизика|метафизикатә]] идеализм ахь ииаигеит.<ref name="MooreBruder_27" />
=== Аконтиненталтә философиа ===
{{main|Аконтиненталтә философиа}}
{{terms|[[постмодернизм|Апостмодернизм]]}}
Аконтиненталтә философиа ахы ыҵнахуеит [[Кантианство|Канти]] [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегели]] рфилософиа аҳәаа иҭагӡаны иалыршахаз аконцептуализациақәа рҿы.{{Аиасра|Иммануил Кант}} Раԥхьа атермин «аконтиненталтә философиа» иаднакылон а[[аналитическая философия|налитикатә]], усҟан англызтә (мамзаргьы «адгьылбжьахатә») философиеи [[Франциа|Франциеи]] [[Германиа|Германиеи]] рфилософиеи реиҿагылара, [[Европа|Европатәи аконтинент]] аҿы.<ref name="Nenon2006">Nenon, 2006.</ref> Амала, ахырхарҭақәа ирышьҭанеиуаз ирласны географиала еилаӡҩеит, иахьатәи аамҭазы аконтиненталтә философиа ҳәаақәырҵоит уи иаҵанакуа афилософиатә концепциақәа реизгала.<ref name="MooreBruder_29">Moore, Bruder, 2005, 159—160.</ref> Арҭ аконцепциақәа ҵакыла зынӡа еиԥшым, а[[марксизм]] инаркны а[[постструктурализм]]шьҭахьтәи аҟынӡа инаӡоит, аха урҭ еиднакылоит аналитикатә философиааҩныҵҟа иҟамло аконцептуализациа ахақәиҭра наӡа.<ref name="Critchley2001_2">Critchley, 2001, 12—16, 19.</ref> [[Абсолютный идеализм|Гегель иазгәеиҭоит]], адунеи лабҿаба иҟам, ауаҩы иихәыцыз категориала, концепциала, структурала еибаркуп, убри аҟынтә иалху иарбанзаалак шьаҭак ала арекатегоризациақәеи а[[Деконструкция|деконструкциақәеи]] алыршахоит.<ref name="Scott1999" /> Иаагозар, [[Ницше, Фридрих|Ницше]] аморалтә нормақәа рыҟамзаара шьақәирӷәӷәеит, [[Маркс, Карл|Маркс]] агәра ганы дыҟан иаарласӡаны а[[пролетариат]] а[[гегемония|хадара]] шаиуаз, [[Камю, Альбер|Камиу]] аԥсҭазаара шҵакыдаз.<ref name="Russellт2_4">Russell, т.2, 1993, 298—299.</ref> Аконтиненталтә философиа ахаҭарнакцәа аӡәырҩы, иаагозар, Маркс, ма [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегор]] налаҵаны, Гегель акритика шизыруазгьы, иага ус акәзаргьы Гегель иҿырԥшны рфилософиа шьақәдыргылон.<ref name="MooreBruder_30">Moore, Bruder, 2005, 146.</ref><ref name="Oxford2005_18">Oxford, 2005, 279.</ref>
Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә философиа асегмент ду, ианеиҵаха, а[[Герменевтика|герменевтикеи]] а[[постструктурализм]]и назлоу, а[[постмодернизм]] афилософиа иаҵанакуеит.
==== Аконтиненталтә философиа акритика азура ====
{{terms|а[[релятивизм|релативизм]], а[[моральный релятивизм|моралтә релативизм]]}}
Акритикцәа аӡәырҩы изладырбо ала, аконтиненталтә философиа ахырхарҭақәа ирҟазшьоуп аморалтә [[релятивизм|релиативизм]] еиԥш аметодологиатә релиативизмгьы, уи иахҟьаны иааҳакәыршаны иҟоу адунеи алабҿабатә ацәхьаҵрагьы. Иаагозар, афилософиаҿы аналитикатә традициа ахаҭарнакцәа аконтиненталтә философцәа акритика рзыруеит аконтиненталтә философиа аҩныҵҟа ахырхарҭақәа зегьы рхәыцра рыҩныҵҟа иахьҭагьежьуа азы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иадҳәаламкәа, уи азеиԥш маҭәартә контекст аҿы хырхарҭак зыԥсоу ахәшьара аҭаразы алшара унаҭом.<ref name="Scott1999" /> Афилософиа аналитикатә школ еицырдыруа ахаҭарнак [[Рассел, Бертран|Бертран Рассел]] аконтиненталтә хәыцра а[[моральный релятивизм|моралтә релиативизм]] аликаауан, уи Гегель идиалектика иқәныҟәаны ауаажәларра рзы ихырҵәагаз «алибералтә» философиатә хәыцра аибаркырақәа ахылҿиааит: [[Бентам, Иеремия|Бентам]] → [[Рикардо, Давид|Рикардо]] → [[Маркс, Карл|Маркс]] → [[Сталин, Иосиф Виссарион-иԥа|Сталини]] [[Фихте, Иоганн Готлиб|Фихтеи]] → [[Байрон, Джордж Гордон|Баирон]] → [[Карлейль, Томас|Карлеиль]] → [[Ницше, Фридрих|Ницше]] → [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]].<ref group="азгәаҭа" name="Russell"/> Иара убас ҵарауаақәак апостмодернисттә континенталтә школ арелиативизми методологиатә ҳәаак аҟамзаареи рзы акритика азыруеит.
==== Амарксизм ====
[[Афаил:КапиталМаркс1.jpg|thumb|180px|[[СССР|Асовет]] ҭыжьымҭа «[[Капитал (Маркс)|Акапитал]]» – [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] зегь реиҳа ифундаменталтәу иҩымҭоуп]]
{{main|Амарксизм|Анеомарксизм|Карл Маркс}}
[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ишьҭанеицәа ируаӡәкыз [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ахшыҩҵак ахархәарала адунеи аҽеиҭакра азхәыцра шьҭихит, афилософиа адунеи аилкааразы мыруганы акәымкәа, уи аԥсахразы хархәаганы иԥхьаӡон. А[[Марксизм|марксисттә философиа]] аҵакы зызкыз зеиӷьыҟам ауаажәларра а[[Социальный класс|классқәа]] рыла асегментациа рзутәым, уи хаҭалатәи ахатәра аԥыхрала, лымкаала аарыхра а[[средства производства|хархәагақәа]] рыла анагӡара алшоит. Ахатә мал аԥыхра «а[[Классовая борьба|класстә қәԥара]]» иалҵшәахар акәын, хыԥхьаӡара рацәала «а[[пролетариат]]» рымч анырнырлак, ареволиуциа амҩаԥгараан «а[[Буржуазия|буржуазиа]]» ианаиааилак, р[[Диктатура пролетариата|диктатура]] анышьақәдыргылалак, уи зеиӷьыҟам «акоммунисттә» уаажәларрахь амҩа абжьаратәи етапны иҟалоит.<ref name="MooreBruder_31">Moore, Bruder, 2005, 336—340.</ref> Маркс итеориа аԥҟарақәа аус аҿы рхархәара аҽазышәара ԥышәан [[Революция 1917 года в России|1917 шықәсазтәи Урыстәыла Ареволиуциа]] абзоурала, аха [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аџьажәлар рымчра аилазаара аргылара залмыршахеит.<ref group="азгәаҭа" name="Marx"/><ref name="MooreBruder_32">Moore, Bruder, 2005, 341.</ref>
Маркс иекономикатә зԥхьагәаҭарақәа аиҳараӡак ишынамӡазгьы, ифилософиатә, лымкаала заатәи иусумҭақәа ХХ – XXI ашә. Европа «иаҩцам» амарксизм иашьҭанеиуа а[[неомарксизм|неомарксистцәа]] рзы аинтерес рыҵоуп. Аклассикатә марксизм аԥҟарақәа жәпакы рыгха ҳасаб азуны акәзаргьы, амарксисттә философиа ауаажәларраҿы имҩаԥысуа апроцессқәа реилкаара арҵаулоит. Анеомарксизм аҿиара уаҩы ишимбац иҟоуп, уи ашьҭанеицәа еишьҭаргыланы амарксизми егьырҭ имодоу атеориақәеи реилагӡара рҽахьазыршәоз. Аибашьра ашьҭахьҵәҟьа анеомарксистцәа амарксизми а[[фрейдизм|фреидизми]] еиларҵеит, [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]] ашьақәыргылара хаҭала рхы аладырхәит, 1970-тәи ашықәсқәа рзы анеомарксистцәа Маркс ифилософиеи усҟантәи аамҭазы имодаз а[[структурализм]]и еиларҵон, 1980-тәи ашықәсқәа рзы рҽазыршәеит марксизм атәылақәа жәпакы рҿы амчрахь инеиз аконсерваторцәа адаптациа рзура.<ref name="Singer2001">Singer, 2001, 89—92.</ref> Иахьатәи аамҭазы иҟоуп амарксизми а[[феминизм]]и, амарксизми а[[постструктурализм]]и уҳәа ргибридқәа. Абасала, анеомарксизм иахьатәи аамҭазы Маркс ихаҭа ианаамҭаз хьаҳәхьачарада мап зцәикуаз «абуржуазиатә философиа» аиуеиԥшымзаара еилаҵаны ахы аԥшаауеит.<ref name="Oxford2005_19">Oxford, 2005, 560—561.</ref>
==== Афеноменологиеи агерменевтикеи ====
{{main|Афеноменологиа|Агерменевтика|l1=Афеноменологиа}}
Афеноменологиа – XX ашәышықәса афилософиаҿы анемец философ [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] иаԥиҵаз хырхарҭоуп. Афеноменологиа шьаҭас иамоуп Гуссерль ирҵаҩы [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иқәиргылаз а[[Сознание (философия)|хдырра]] а[[Интенциональность|интенционалра]] аидеиа. Афеноменологиаҿы адҵа ықәдыргылоит ахдырра цқьа, мамзаргьы ахдырра аҵакы аарԥшра. Абри хықәкыс иҟаҵаны а[[феноменологическая редукция|феноменологиатә редукциа]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит, уи иахҟьаны иарбанзаалак амаҭәар ахдырра акоррелиатқәа раҳасабала ауп ишахәаԥшлатәу. Афеноменологиа хықәкыс иамоу амаҭәар аҟазшьақәа рыҭҵаара акәӡам, амаҭәари уи аҟазшьақәеи рҿы иубо аҵакқәа рспектр ахьышьақәгыло ахдырра актқәа рыҭҵаара ауп. Афеноменологиатә редукциа иаҵанакуеит ахыцқәа рыҭгара ахдырра адогматикатә шьақәгылақәа, урҭ афеноменологиатә ҭҵаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы рымамзароуп.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV">Введение в философию. Часть IV.</ref>
Гуссерль ифеноменологиа дацәхьаҵуа [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидеггер]] иқәиргылеит «а[[герменевтика|герменевтикатә]] феноменологиа» аидеиа. Уи иконцепциаҿы агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рметодологиа аҟынтәи агерменевтика а[[Бытие|ҟазаара]] иазку ҵараны иҟалоит. Агерменевтика амаҭәар – аилкаара –ауаҩытәыҩса иҟазаара афундаменталтә знеишьа аҳасабала иахәаԥшуеит. Афилософиатә герменевтика ашьаҭақәа иҳәеит Ҳаидеггер иҵаҩы [[Гадамер, Ханс-Георг|Ханс-Георг Гадамер]] иусумҭа «Аҵабырги аметоди» аҟны (1960). Ҳаидеггер инаишьҭарххны Гадамер агерменевтикеи абызшәеи реимадара ааирԥшит. Аилкаара дҵас иамоуп, Гадамер излаиҳәо ала, аԥхьеилкаара – аҭоурыхи иахьатәи аамҭеи еидызҳәало атрадициа иҳәаақәнаҵо аилкаара азԥхьаҭагылазаашьа. Иарбан традициазаалак абызшәа ӷәӷәала иадҳәалоуп, уаҟа иаарԥшуп. Афилософиатә герменевтика атәала, абызшәа ауаҩы дҳәаақәнаҵоит, идырратә усура иашьаҭаны иҟалоит.<ref name="ВведениевфилософиюЧастьIV" />
==== Анигилизми анархизми ====
{{main|Анигилизм|Анархизм}}
Афилософцәеи ашәҟәыҩҩцәеи гәыԥҩык ауаҩы иҩнуҵҟатәи ихәшьарақәа ртема ианадҵаалоз, иҟоу аморалтәи акультуратәи нормақәа рықәныҟәаразы ҵаҵӷәык шыҟам шьақәдырӷәӷәеит, уи «а[[нигилизм]]»ҳәа ахьӡ аиуит. Иаагозар, а[[буддизм]] аилкаара шьаҭас иҟаҵаны, адунеи анигилисттә сахьа ҭихит [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауер]]. [[Шпенглер, Освальд|Шпенглери]] [[Ницше, Фридрих|Ницшеи]] рыкәша-мыкәша иҟаз европатәи акультураҿы анигилизм алаҵәара рбон. Ницше анигилизм европатәи акультура зегьы аҿиара иԥсабаратәу логиканы иԥхьаӡон, уи адацқәа ибон, хәҭакахьала, ауаҩы заа идырны иҟаиҵо агәнаҳара ақьырсиантә шьақәырӷәӷәараҿы.<ref name="ВизгинПустарнаков">Визгин, Пустарнаков, Соловьёв, 2010.</ref> Шпенглери Ницшеи анигилизми уи амзызқәеи еиҳа аконцептуализациа шырзыҟарҵазгьы, дара рхаҭақәа лассы-лассы анигилистцәа ирхырыԥхьаӡалоит. Атермин «анигилизм» ахаҭа раԥхьаӡа акәны Урыстәыла ицәырҵзар ҟалап, ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, иаҳҳәап [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], изныкымкәа анигилистцәа рхаҿсахьақәа аадырԥшхьан асахьаркыратә литератураҿы.<ref name="Oxford2005_20">Oxford, 2005, 659.</ref>
Анигилизм иҵоураны иазнеиуан анархизм афилософцәа, лассы-лассы аҳәынҭқарратәи, ауахәаматәи институтқәа мап рыцәкра азԥхьагәазҭо ахырхарҭақәа. Анархистцәа ауаҩы ихақәиҭра зегьы раԥхьа иргылатәу хәшьарала адекларациа азыруеит, аҳәынҭқарратә институтқәа зегьы ԥынгылак аҳасабала иахәаԥшуеит. Анархизм аидеиа ашьклаԥшра алшоит [[Досократики|сократнӡатәиқәа]] шьоукы инадыркны, [[Зенон Элейский|Зенон]] дналаҵаны. Атермин «анархизм» зхы иазырхәаз, уи аконцепциа шьақәзыргылаз раԥхьатәи ҳаамҭазтәи философын афранцыз политик [[Прудон, Пьер Жозеф|Пьер Прудон]].<ref name="ВизгинПустарнаков" /> Анархизм афилософиа Урыстәыла аҿиара аиуит, а[[Русская философия|урыс философцәа]] ҩыџьа – [[Бакунин, Михаил Александрович|Михаил Бакунини]] [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Пиотр Кропоткини]] адунеи аҿы анархизм аидеологцәа хадақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Oxford2005_21">Oxford, 2005, 31—32.</ref>
==== Аекзистенциализм ====
{{main|Аекзистенциализм}}
Аекзистенциализм, [[Шопенгауэр, Артур|Шопенгауери]] [[Кьеркегор, Сёрен|Кьеркегори]] рҟынтә иҳәаз,[[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] ифолософиа иалкаау аспектқәак акритика рзура шьҭрала иҵаулаӡоуп.
Ари ахырхарҭа афилософиа раԥхьа иргыланы ауаҩы имаҵ аурахьы аиагара шхымԥадатәиу шьақәнарӷәӷәоит, афилософиа ауаа адунеи уадаҩу иахьану рхеиқәырхараҿы ирыцхраалароуп. Ари аспект ала аекзистенциализм а[[прагматизм]] иақәҿнаҭуеит, амала, апрагматизм иаҷыданы, аекзистенциализм адунеи аҵакыдареи ауаҩы и[[Иррационализм|ррационалреи]], ари адунеии иареи иааиԥмырҟьаӡакәа аимак змоуи, иара убасгьы а[[Экзистенциальный кризис|екзистенциалтә кризис]] аҟазаареи шьақәнарӷәӷәоит. Уи иахҟьаны ауаа аҩныҵҟатәи аҭацәреи агәҭынчымреи рныруеит. XX ашәышықәса зегь реиҳа еицырдыруа аекзистенциалист [[Сартр, Жан-Поль|Жан-Поль Сартр]] а[[Атеизм|теистс]] даныҟаз игәы иаанагон Анцәа иҟамзаара «ауаҩы ахақәиҭра иқәнаҵоит», иазԥхьагәаҭоу ахықәкы имамкәа аҟазаара, дарбанзаалак ауаҩы ихала, ҭакԥхықәрала иалихлароуп иҟазаара аҵаки ихәшьаратә системеи ҳәа. Аекзистенциалистцәа рахь иԥхьаӡоуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи иҭацәреи игәҭынчымреи рыпроблематика зҩымҭақәа рҿы иазааҭгыло ашәҟәыҩҩцәа аӡәырҩы, раԥхьа иргыланы [[Камю, Альбер|Камиу]], [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Достоевски]], [[Кафка, Франц|Кафка]], [[Беккет, Сэмюэл|Беккет]].<ref name="Oxford2005_22">Oxford, 2005, 277—280.</ref><ref name="MooreBruder_33">Moore, Bruder, 2005, 160—173.</ref>
==== Асемиотикеи аструктурализми ====
{| class="wikitable" align="right"
|
{| class="simple"
|[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=8]]
|[[Афаил:Saussure - Recueil des publications scientifiques 1922.djvu|90px|page=7]]
|}<small> [[Соссюр, Фердинанд де|Соссиур]] иҩымҭақәа реизга</small>
|}
{{main|Асемиотика|Аструктурализм}}
{{terms|[[знак|Адырга]]}}
[[Асемиотика]] – ари иааҳакәыршаны иҟоу адунеи аҿы а[[знак|дыргақәа]] алызкаауа, урҭ рҵаки реимадареи ҭызҵаауа маҭәаруп. Асемиотика аелементқәа [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотели]] русумҭақәа иргәылоуп. Ҳаамҭазтәи асемиотика цәырҵит а[[Аналитическая философия|налитикатә традициа]] аҩнуҵҟа: уи [[Локк, Джон|Џьон Локк]] ишьақәиргылеит, афилософ [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]] аконцептуализациа азиуит. Аха, иахьатәи аамҭазы еиҳа аҿиара аиуит абызшәадырҩы [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]] иҳәаақәҵараҿы аконтиненталтә традициа асемиотика, ауаажәларратә ԥсҭазаараҿы адыргақәа рроль ҭызҵаауа маҭәарк аҳасабала. Ҳаамҭазтәи асемиотикатә ҭҵаарақәа рӷьырак а[[Антропология|нтропологиеи]] а[[Лингвистика|бызшәадырреи]] рҳәаа иҭагӡаны имҩаԥысуеит. Аструктуралистцәа ргәы иаанагон, адыргақәа раԥхьа иргыланы культурак абызшәаҿы ианалукаауа, идуу, иҵаулоу "аструктурақәа" алукаар алшоит ҳәа. Ари аҭҵаарақәа рхырхарҭа «а[[структурализм]]» ҳәа ахьӡ аиуит, аиҳарак [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]] иусумҭақәа ирыдҳәалоуп, уи ари аметод антропологиатә ҭҵаарақәа рҿы ихы иаирхәеит.<ref name="Kritzman2006_2">Kritzman, 2006, 110—117.</ref><ref name="MooreBruder_34">Moore, Bruder, 2005, 187.</ref>
==== Апостструктурализм ====
{{main|Апостструктурализм}}
{{terms|[[деконструкция|Адеконструкциа]]}}
Аилкаара «[[апостструктурализм]]» хадаратәла изыдҳәалоу [[Французская философия|афранцыз философцәа]] [[Деррида, Жак|Жак Деррида]], [[Фуко, Мишель|Мишель Фуко]], [[Делёз, Жиль|Жиль Делез]], [[Лиотар, Жан Франсуа|Жан Франсуа Лиотар]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] рыхьӡқәа роуп. Ахьӡ "апостструктурализм" Деррида иусумҭақәа рҿы еиҳа аргама иаарԥшу аструктурализм акритика азура аҵанакуеит. Апостструктурализм афилософиа атекстқәа инҭкааны реилкаареи рҳәаақәҵареи шзалымшо, ус анакәха, а[[структурная лингвистика|структуратә бызшәадыррагьы]] ҵакы шамам аҵанакуеит. Деррида и[[Деконструкция|деконструкциа]] аметод иаанарԥшуеит астереотипқәа (апориақәа) раарԥшра иарбан текстзаалак аҿы, урҭ заа идырны аҵакы ианыруеит. Деррида ирылаиҳәоит шьаҭанкылатәи атезис: зегьы адискурс (атекст) ауп, уа аханатә иарбоуп иарбанзаалак афилософиатә позициа, атекст акәзар хьаҳәа-ԥаҳәада аилыркаара залыршахом.<ref name="Hugdahl1999">Hugdahl, 1999.</ref> Фуко еиҳа имаҷны арадикалтә дунеихәаԥшышьақәа дрықәныҟәон: асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы аинтерпретациа иаша шыҟоу ҩашьомызт, мамзаргьы, асоциалтәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа фундаменталла еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа иԥхьаӡон. Агуманитартә дырреи ауаажәларратә ԥсҭазаареи рыҿиараҿы ибон еиуеиԥшым астереотипқәа злоу адискурсқәа (аепистемақәа) рыԥсахра, урҭ аамҭала ахәыцра рнапаҿы иааргоит.<ref name="Kritzman2006_3">Kritzman, 2006, 92—95.</ref>
==== Аконтиненталтә традициаҿы аҭҵаарадырра афилософиа ====
{{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}}
{{terms|[[эпистемологический анархизм|Аепистемологиатә анархизм]]}}
XX ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа а[[Континентальная философия|континенталтәи]] а[[Аналитическая философия|налитикатәи традициақәа]] рҿы анаука афилософиа еицҿакны иҿион. Иаагозар, атрадициақәа рыҩбагьы рфилософцәа [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерль]] аматематика а[[Философия математики|философиаҿы]] илагала акраҵанакуеит ҳәа ирԥхьаӡоит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы а[[постструктурализм]] аҿиарала аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аналитикатә традициа акыр еиԥшымхо иалагеит. Ҳаамҭазтәи аконтиненталтә традициаҿы аԥыжәара амоуп аҭҵаарадырратә дырра а[[релятивизм|релиативизм]] агәаанагара. Аконтиненталтә философцәа аӡәырҩы а[[Смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]] а[[дискурс|дискурсқәа рыԥсахра]] амода аныррала ауп ишеилыркаауа, илабҿабатәу адырра зырҵауло процесск аҳасабала акәымкәа. Абасала, аконтиненталтә традициаҿы ирыдыркылеит еицырдыруа [[Кун, Томас Сэмюэл|Кәын]] ишәҟәы «[[Структура научных революций|Аҭҵаарадырратә револиуциақәа реилазаашьа]]» арелиативисттә еилыркаара, Кәын ихаҭа ас еиԥш иҟоу аилыркаара мап шацәикуазгьы.<ref group="азгәаҭа" name="Kuhn"/> Аконтиненталтә философцәа гәыԥҩык, иаагозар, [[Латур, Бруно|Бруно Латури]] [[Фейерабенд, Пол Карл|Пол Феиерабенди]] аҭҵаарадырратә теориақәа [[Социальный конструктивизм|социалла еибыҭоуп]], илабҿабатәу адырра иадҳәалам ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref name="Kockelmans1999">Kockelmans, 1999.</ref><ref name="Latour1999">Latour, 1999, 293—296.</ref> Ари апозициа «а[[эпистемологический анархизм|епистемологиатә анархизм]]» ҳәа ахьӡ аиуит.<ref name="Feyerabend2010">Feyerabend, 2010, 1—5.</ref>
=== Аналитикатә философиа ===
{{main|Аналитикатә философиа}}
А[[Континентальная философия|континенталтә философиа]] иаҷыданы аналитикатә философиа ҳәаақәнаҵоит ахырхарҭақәеи аконцепциақәеи рыла акәымкәа, азнеишьеи аметодқәеи рыла. Еиҳа инарҭбааны, аналитикатә философиа философиатә усурак аҳасабала ишьақәдыргылоит, уи аҵакы ма хымԥада логикала, мамзаргьы иааҳакәыршаны иҟоу адунеи амадара ашьақәырӷәӷәара алшоит. Иаагозар, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны аҵакы амоуп ма аемпирикатә мҩала теориала игәоуҭаша ашьақәырӷәӷәарақәа рымацара рылацәажәара, мамзаргьы ас еиԥш иҟоу ашьақәырӷәӷәарақәа еиуеиԥшым рлогикатә лҵшәақәа рылацәажәара. Аналитикатә философиа, абасала, а[[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырратә усура]] иазааигәахоит. Абас инарҭбааны аналитикатә философиа иаҵанакуеит а[[прагматизм]]и, ҳәаақәҵарақәак рҿы, [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль]] и[[Феноменология (философия)|феноменологиеи]]. Еиҳа иҭшәоу аҵакала аналитикатә философиа шьақәдыргылоит XX ашәышықәса алагамҭазы [[Рассел, Бертран|Рассели]] [[Мур, Джордж Эдвард|Мури]] иқәдыргылаз хыхь изыхцәажәоу ахықәкы анагӡаразы аметодқәа реизак аҳасабала, урҭ рахь раԥхьа иргыланы иаҵанакуеит а[[Математическая логика|математикатә логика]] аиӷьтәреи а[[Лингвистика|бызшәадырратә]] анализ џьбареи, «[[Философия обыденного языка|абжьааԥнытәи абызшәа афилософиа]]» ҳәа изышьҭоу.<ref name="Føllesdal1999">Føllesdal, 1999.</ref><ref group="азгәаҭа" name="наука2"/><ref name="Козлова2010">Козлова, 2010.</ref><ref name="Martinich2001">Martinich, 2001.</ref>
==== Аналитикатә философиа акритика ====
{{terms|[[Сциентизм|Аҭҵаарадырра]], а[[редукционизм]]}}
Аналитикатә философиа акритика азыруеит х-шьаҭак рыла: аметодологиа мыцхәы аҭшәахаразы, амаҭәар мыцхәы аҭшәаразы, уи иамоу а[[редукционизм]] азы. Актәи аан акритика обиектны иҟалоит а[[сциентизм]], аҭҵаарадырратә хәыцра идеалтәуп ҳәа агәаанагара, уи ашьҭалара аҽазышәарақәа. Аҩбатәи аан аналитикатә философиа уажәтәи апрактика ҵаҵӷәыс иганы акритикцәа азхьаԥшра арҭоит иҟалар зылшо аметодқәа ахьмаҷу инамаданы аналитикатә философиа де-факто ацҵа алимит шазнауа а[[Эпистемология|епистемологиа]] азҵаарақәа, а[[Философия науки|ҭҵаарадырра афилософиа]], а[[Философия сознания|хдырра афилософиа]], а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]], а[[Этика|етика]] аспектқәак рыла. Аметафизикатә зҵаарақәа, аԥсҭазаара аҵакы иадҳәалоу азҵаарақәа уажәтәи аналитикатә философиаҿы анализ иалшәоит. Ахԥатәи ашьаҭала акритика иазгәанаҭоит аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ииашоу аҭҵаарадыррақәа рҿы еиԥш, аметодқәа зегьы аредукционизм, азҵаарақәа еиҳа ихатәу ҳәа реихшара ишазку, убри ала а[[холизм]], акзаара афилософиа азы аҭыԥ шаанымхо.<ref name="Critchley2001_3">Critchley, 2001, 4—8.</ref><ref name="АлексеевПанин_2">Алексеев, Панин, 2005, Глава XII.</ref><ref name="Føllesdal1999" />
==== Апрагматизм ====
{{main|Апрагматизм}}
{{terms|[[инструментализм|Аинструментализм]]}}
Апрагматизм – [[Американская философия|америкатәи философиатә традициоуп]], хадаратәла [[Пирс, Чарльз Сандерс|Чарльз Пирс]], [[Джемс, Уильям|Уилиам Џьеимс]], [[Дьюи, Джон|Џьон Диуи]] русумҭақәа ирыдҳәалоуп. Апрагматизм афилософиа а[[Метафизика|метафизика]] аҵакы мап ацәнакуеит, адырра хырхарҭак аҿы аиаша ари аусхк ҭызҵаауа ауаа рыбжьара аамҭалатәи [[консенсус|консенсуск]] аҳасабала еиҭаҳәоуп. Апрагматизм афилософиа аҵабыргқәа рыԥшаара иаҿӡам, еиуеиԥшым аконцепциақәа критикала анализ рызнауеит урҭ рыманшәалареи рхархәареи рзы. Афилософиатә концепциақәа, абасала, апрагматизм аҳәаақәа ирҭагӡаны лассы-лассы ауаатәыҩса русура иазку мыругақәаны иахәаԥшуеит. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[инструментализм]]». Уи инақәыршәаны, апрагматистцәа лассы-лассы даара ахархәаратә зҵаарақәа ирҿуп. Иаҳҳәап, Џьон Диуи деицырдыруеит а[[Философия образования|ҵарадырра афилософиаҿы]] илагалала.<ref name="MooreBruder_35">Moore, Bruder, 2005, 211—214.</ref>
==== Алогика аиӷьтәра ====
{{see also|Амодалтә логика|Апредикатқәа рлогика}}
{{terms|[[теорема Гёделя о неполноте|Гедель инагӡамра атеорема]]}}
XIX ашәышықәса нҵәаанӡа а[[логика]] [[Аристотель]] иаамҭа инаиркны ԥсахрада иаанхон, насгьы алогика аиӷьтәра залыршахом ҳәа агәаанагара ыҟан. Иаагозар, [[Кант, Иммануил|Кант]] ишьақәирӷәӷәон Аристотель илогика наӡоуп ҳәа. Аха XIX ашәышықәса азбжазы ицәырҵит алогика аҿиараҿы алшарақәа аазыртуа [[Буль, Джордж|Булиеи]] [[Морган, Огастес де|де Моргани]] рыҭҵаарақәа, XIX, XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы ихьыԥшымкәа анемец математик [[Фреге, Фридрих Людвиг Готлоб|Готлоб Фрегеии]], аналитикатә традициа англыз философцәа [[Рассел, Бертран|Бертран Рассели]] [[Уайтхед, Альфред Норт|Альфред Уаитхеди]] иркьыԥхьит акырӡа инаӡоу, афункционалтә логикатә системақәа шьаҭас ироуз аҭҵаарақәа: а[[Логика первого порядка|предикатқәа рлогикеи]] а[[Модальная логика|модалтә логикеи]]. Арҭ алҵшәақәа иалдыршеит а[[Аматематика]] [[аксиома|ксиоматизациа]] акыр аиӷьтәра, иара убас [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] иҭҵаарақәа хыҵхырҭас ироуит, урҭ хыркәшахеит ахарҭәааразы а[[Теорема Гёделя о неполноте|теорема ашьақәырӷәӷәарала]] – ахәшьарақәа жәпакы рыла, Аристотель инаиркны алогика аганахьала зегь реиҳа ихадоу алҵшәа. Гедель ихарҭәаам азы итеорема а[[эпистемология|епистемологиатә система]] – аҭҵаарадырратәи афилософиатәи ԥкра дуқәа анаҭоит. Алогика аҿиараҿы ақәҿиарақәа, аналитикатә философиа иарҭеит анализ амыруга ҿыцқәа.<ref name="Stroll1999" />
==== Апозитивизм ====
{{main|Апозитивизм|Алогикатә позитивизм}}
{{terms|[[верификационизм|Аверификациа]]}}
Апозитивизм аидеиа, а[[общественные науки|уаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] зегьы, афилософиагьы налаҵаны, аҭҵаарадырра иашақәа рыла иԥсаххоит ҳәа агәаанагара шьақәиргылеит XIX ашәышықәса алагамҭазы [[Конт, Огюст|Огиуст Контом]]. А[[Аналитическая философия|налитикатә философиа]] алогика-математикатә знеишьа ашыкьымҭа аҟынӡа инаӡеит аматематикцәеи еицырдыруа афилософцәеи ахьаҵанакуаз [[Венский кружок|Венатәи акружок]] аиԥыларақәа раан, [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппери]] аҵаҩы [[Рассел, Бертран|Рассели]], [[Витгенштейн, Людвиг|Лиудвиг Витгенштеини]] налаҵаны. Акружок аусура иалҵшәаны ишьақәнаргылеит афилософиа аганахь ала адоктрина «а[[неопозитивизм]]» ма «алогикатә позитивизм», афилософиаҿы, иарбан ҳәамҭазаалак, агәаҭара акритери иақәшәозароуп. Ари аҩыза азнеишьа иахьӡуп «а[[верификационизм]]». Аха аверификационизм афилософиа адкыларазы илҵшәадоу аҽазышәарақәа акыр рнаҩс алогикатә позитивизм ацашьа ԥсыҽхеит. Алогикатә позитивизм хра аманы ишыҟоу азы агәыҩбара дуқәа ааирԥшит [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]] иусумҭақәа рҿы. Уаанӡатәи ипозициа мап ацәикит Витгенштеингьы.<ref name="Comte1957">Comte, 1957, 1—36.</ref><ref name="MooreBruder_36">Moore, Bruder, 2005, 217—219.</ref>
==== Аҭҵаарадырра а афилософиа аналитикатә традициаҿы ====
{{see also|Аҭҵаарадырра афилософиа}}
{{terms|[[фальсифицируемость|Амцҟаҵара]]}}
[[Философия науки|аналитикатә философиаҿы]] аҭҵаара ахырхарҭа дуқәа ируакуп, а[[Континентальная философия|континенталтәи]] аналитикатәи философиа азнеишьақәа реиԥшымзаара иналукааша ҿырԥштәуп. Аҭҵаарадырра аналитикатә философиа ааидкыланы азҵаарақәа рҭак аҟаҵара аҽазнашәоит: "избан а[[научный метод|ҭҵаарадырратә метод]] аус зауа?", "аус шԥеиуеи?", убри аан аҭҵаарадырра аконтиненталтә философиа аҭҵаарадырратә метод аус шамуа аилыркаара ҟанаҵоит. Аналитикатә традициа зегь реиҳа еицырдыруа афилософцәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп атерминқәа «а[[Революция в науке|ҭҵаарадырратә револиуциа]]», «а[[парадигма (философия)|парадигма]]», «а[[смена парадигм|парадигмақәа рыԥсахра]]» ахархәара иалазгалаз [[Кун, Томас Сэмюэл|Томас Кун]], аҭҵаарадырратә теориақәа р[[фальсифицируемость|еицакра]] акритери аргама ишьақәзыргылаз [[Поппер, Карл Раймунд|Карл Поппер]], а[[Математическая логика|математикатә логика]] аҿиараҿы илагалеи а[[эмпиризм]] апринципқәа еиҳа иџьбароу рҳәашьеи рыла еицырдыруа [[Куайн, Уиллард Ван Орман|Уиллард Куаин]]. Карл Поппер иара убасгьы ихы иаирхәон ауаажәларратә системақәа афальсификациа акритери, иаҳҳәап, еицырдыруа ишәҟәы «[[Открытое общество и его враги|Иаарту ауаажәларреи уи аӷацәеи]]» аҟны. Аҭҵаарадырра афилософиаҿы азҵаарақәа жәпакы аартны иаанхоит, иахьатәи аамҭазы инарҭбааны иалацәажәоит алитература ҷыдаҿы.<ref name="Stroll1999" />
==== Абызшәа афилософиеи ахдырра афилософиеи ====
{{main|Абызшәа афилософиа|Ахдырра афилософиа}}
Аналитикатә философиа раԥхьатәи аконцептуализациа аҳәаақәа ирҭагӡаны афилософцәа аӡәырҩы XX ашәышықәса актәи азбжазы ахшыҩзышьҭра ду арҭеит а[[Философия языка|бызшәа афилософиа]]. [[Фреге, Готлоб|Фрегегьы]] [[Рассел, Бертран|Расселгьы]] а[[Математическая логика|математикатә логика]] аус адулара апроцесс аан ирылацәажәон аҵаки абызшәатә ҳәашьеи реимадара азҵаарақәа. Абызшәа аҵакы имариаӡоу ахәҭаҷқәа ирмаҷны аус зыдулаз алогикатә аппарат адҳәалара аҽазышәарақәа мҩаԥган. Абызшәа афилософиа аҿиараҿы рлагала дууп [[Сёрль, Джон Роджерс|Џьон Серль]], [[Тарский, Альфред|Альфред Тарски]], [[Дэвидсон, Дональд|Дональд Девидсон]], аха а[[Лингвистика|бызшәадырра]] ҭҵаарадырра иашаны аҟаҵара залмыршахеит. Уи ахаҭыԥан иаарԥшын аредукциа абызшәақәа рзы ахархәара иазку аскептицизм аҵаҵӷәқәа.<ref name="Stroll1999" />
А[[Философия сознания|бызшәа афилософиа]] аганахьала аҭҵаарақәа шымҩаԥысуагьы, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны аналитикатә традициаҿы азҿлымҳара а[[Сознание (философия)|хдырра]] афилософиа аганахь ииасит. Ахдырра афилософиа хадаратәла ахдырра аԥсабара ахаҭа аилкаара аҽазнашәоит, ифилософцәам аӡәырҩы, а[[Абиологиа|биологцәа]], а[[Психология|психологцәа]], и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллект]] аганахьала азанааҭуаа налаҵаны, иара убри ахырхарҭала аус руеит, доусы р[[Парадигма (философия)|парадигма]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. Афилософиатә хәаԥшышьала, ахдырра иазку азҵаара хада [[Декарт, Рене|Декарт]] ишьақәиргылаз а[[дуализм]] апринцип ахырқьиара иадҳәалоуп. Адгьыл аҿы иҟоу ауаа реиҳараҩык агәра ргоит ари апринцип, аматериалтә цәеижь шыҟоу, насгьы ма ауаҩытәыҩсатә хдырра зегьы, ма уи ахәҭа, материалтәым, иаагозар, «аԥсы». Иара убри аан аҭҵааҩцәа аӡәырҩы а[[теория тождества|иԥшзаара атеориа]] иқәныҟәоит, ԥсихикатә ҭагылазаашьацыԥхьаӡа ауаҩы ихшыбаҩ цәала-жьыла ҭагылазаашьак иақәшәоит ҳәа агәаанагара рымоуп. Ахдырра афилософиаҿы злагалала еицырдыруа афилософцәа иреиуоуп [[Патнэм, Хилари Уайтхолл|Хилари Патнам]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Деннет, Дэниел|Дениел Деннет]] уҳәа.<ref name="Stroll1999" /><!-- {{sfn|Moore, Bruder|2005|pp=231—238}}-->
==== Акосмизм, атрансгуманизм ====
[[Афаил:Volition-of-the-Cosmos.jpg|thumb|140px|А[[космизм|космизм]] апринципқәа зныԥшуа [[Циолковский, Константин Эдуардович|Циолковски]] ишәҟәы]]
{{main|Акосмизм|Атрансгуманизм}}
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ицәырҵыз ауаатәыҩса ԥхьаҟатәи рыҿиара иалацәажәоит ахшыҩ абиологиатә ԥкрақәа рҟынтәи ахақәиҭтәра (даҽакала иуҳәозар, ԥсра зқәым аиура) аконтекст ала, насгьы ауаҩы мчыла [[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟазаара – а[[Вселенная|космос]] аҿы анырхара аҟынтәи ихы иақәиҭтәра аконтекст ала. Афилософиатә хәаԥшышьала, аконтекстқәа рыҩбагьы а[[Эволюция|еволиуциа атеориа]] азеиԥштәра иадырҳәалоит: актәи аан ауаҩы» аметаеволиуциа ҟаиҵоит "– ихала ихы иԥсахуеит, еиҳа инаӡоу биологиатә ма биотехногентә хкны иҟаиҵоит, аҩбатәи аан аеволиуциа аусура аҭыԥ хадырҭәаауеит адгьылтә еволиуциа иадҳәалам аҭыԥ ҿыц – акосмос ала. Аҩҭагылазаашьак рҿы иаҵанакуеит аеволиуциа ауаҩы напхгара зиҭо афаза ҿыц ахь аиасра. Раԥхьа акосмизм апринципқәа шьақәиргылеит америкатәи афилософ [[Фиске, Джон (философ)|Џьон Фиске]], аха акосмизм зегь реиҳа аҿиара аиуит раԥхьа [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]]. Урыстәыла акосмизм зегьы раԥхьа иргыланы [[Вернадский, Владимир Иванович|И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]], [[Чижевский, Александр Леонидович|А. Л. Чижевски]] уҳәа рыхьӡқәа ирыдҳәалоуп.<ref name="Гиренок2010">Гиренок, 2010.</ref><ref name="Василенко2004">Василенко, 2004.</ref><ref name="Хабибуллина2008">Хабибуллина, 2008.</ref>
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны адунеи аҿы акосмизм аӡбахә рҳәоит «а[[трансгуманизм]]» ҳәа. Атрансгуманизм акосмизм еиԥш аҳасабтәқәа ықәнаргылоит, аха еиҳа ахшыҩзышьҭра анаҭоит ауаҩы ихаҭа иҽеиҭакра.<ref name="Bostrom2005">Bostrom, 2005.</ref> А[[Абиологиа|биологиатә ҭҵаарадыррақәеи]] и[[Искусственный интеллект|ԥсабаратәым аинтеллекти]] рыҿиара иадҳәалоу атехнологиа ҿыцқәа рконтекст ала атрансгуманизм ҳаамҭазы алацәажәара еиҳа хра аманы иҟалоит.<ref name="Andrews2009">Andrews, 2009, 114.</ref> Акосмизми атрансгуманизми ирыҵаркуеит а[[Научно-технический прогресс|ҭҵаарадырра-техникатә прогресс]] ахәарҭареи а[[сциентизм]]и, иазыԥшуп аҭҵаарадырра атриумф ауаҩы зегь реиҳа иԥынгыла хада – иԥсра аҿаԥхьа.<ref name="Bostrom2005" /> Акосмизми атрансгуманизми рфилософиа ашьақәгылара иаҿуп, аконтиненталтә Европа акосмизм аидеологиа агәаанагарақәа еилаԥсоуп.<ref name="Хабибуллина2008" /> Атрансгуманизм акритика азыруеит узқәымгәыӷуа асоциалтә хҟьаԥҟьақәа ирыхҟьаны, уи аҵыхәтәантәи аалыҵ ауаҩ ду [[Ницше, Фридрих|Ницше]] и[[сверхчеловек|дҳәалоуп]].<ref name="Shlapentokh2001">Shlapentokh, 2001.</ref><ref name="Fukuyama2004">Fukuyama, 2004.</ref> Абжьаратә позициа атрансгуманизм адекларациа азнауеит «даара ишәарҭоу процессны», аха «иҟалар зылшо иреиӷьу», хырԥашьа змам акәзар акәхап.<ref name="Sorgner2009">Sorgner, 2009.</ref><ref name="Verdoux2009">Verdoux, 2009.</ref>
== Афилософиа Урыстәыла ==
{{double image|right|Who is to Blame 1905.jpg|122|What is to be Done.jpg|120|Урыстәыла ауаажәларратә зҵаара хадақәа шьақәзыргылаз, еицырдыруа афилософиатә романқәа: [[Герцен, Александр Иванович|Герцен]] «[[Кто виноват?|Изхарада?]]», [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Чернышевски]] «[[Что делать? (роман)|Иҟаҵатәузеи?]]"}}
{{double image|right|Kropotkin lecture.jpg|121|Bakunin and Anarchism poster.jpg|121|[[Кропоткин, Пётр Алексеевич|Кропоткин]] илекциеи (Англиа, 1900 ш.) [[Бакунин, Михаил Александрович|Бакунин]] иусумҭақәа рыԥхьареи рӡыргаратә проспектқәа (ЕАА, 1975 ш.)}}
{{main|Аурыс философиа}}
{{see also|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла афилософцәа рсиа}}
«Аурыс философиа» иаҵанакыр алшоит аурыс культура аҩныҵҟа иҿио амилаҭтә философиа ҷыда еиԥш, [[Урыстәыла|Урыстәыла]] аҵакыраҿы инхоз еиуеиԥшым афилософцәа русура ааидкыланы, аҭоурыхтә контекст ала – [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериеи]] [[СССР]]-и зегьы рҵакыраҿы.<ref name="Зеньковский2001">Зеньковский, 2001, 23.</ref> Араҟа азҵаара иахәаԥшуеит аҩбатәи, еиҳа инарҭбаау аилкаарала.<ref name="Марченков2006">Марченков, 2006.</ref>
Афилософиатә рҿиара Урыстәыла иалагоит XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны. [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр I]] иреформақәа ҟалаанӡа [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]] а[[Античная философия|нтикатә философиа]] аҭынха еиԥш [[Западная философия|мраҭашәаратәи афилософиа]] аҭынхагьы иаҿыган. XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭанӡа аурыс ҭоурых аамҭа зегьы зны-зынла «аурыс философиахь алагала» ҳәа иашьҭоуп.<ref name="Лосский1991">Лосский, 1991, 4—8.</ref> XVIII ашәышықәсазы [[Национальный университет «Киево-Могилянская академия»|Киев-могилиантәи академиа]] инаркны Урыстәыла иалалоит адунеитә философиа аҭынха, академиа аушьҭымҭацәа рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп раԥхьатәи урыстәылатәи афилософцәа: [[Феофан Прокопович|Феофан Прокоп-иԥеи]] [[Сковорода, Ҳриҳори Савва-иԥа|Григори Сковородеи]].<ref name="Зеньковский2001_2">Зеньковский, 2001, 17, 34—36.</ref><ref name="Маслин2001">Маслин, 2001, 52.</ref> Иласны иҿиауа, XIX ашәышықәсазы Урыстәыла афилософиа ԥхьаҟа ицоит, ишьақәнаргылоит зхала иҟоу афилософиатә хырхарҭақәа.<ref name="Лосский1991_2">Лосский, 1991, 5.</ref> XIX ашәышықәса аҽеиҩшамҭа «аурыс философиа ахьтәы шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп, XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи — «аурыс философиа араӡны шәышықәса» ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="Зеньковский2001_3">Зеньковский, 2001, 65.</ref><ref name="Марченков2006" />
Урыстәыла афилософиа актәи аҟазшьа ҷыда, иара акыр ихьшәаны ашьақәгылароуп, уи Европа еиԥш антикатә философиа иаҿырԥшны акәымкәа, мраҭашәаратәи афилософиа ишазыҟоу ала. Афилософиа Урыстәыла иалалоит [[Философия Нового времени|Аамҭа ҿыц афилософиа]] иазҷыдароу а[[Секуляризация (социология)|секулиаризациа]] аидеиақәа инарываргыланы, ирласны ицәырнагоит аурыс философцәа ҩ-лагеркны реихшара: арҭ аидеиақәа еиҟәызшо «[[Западничество|мраҭашәарааи]]» «а[[Славянофильство|славианофилцәеи]]», урҭ ааԥхьара ҟарҵоит иҷыдоу аурыс, раԥхьа иргыланы а[[Православие|иашахаҵаратә]] традициақәа ирықәныҟәаларц. Ари аиҟәыҭхара XIX ашәышықәса зегьы иазҷыдаран, насгьы аҳәынҭқарра аиҿагылара иалахәын, «аҿагыларатә хәыцрақәа» ацензура рзуны, иргәамԥхоз афилософцәа [[Сибирь|Сибраҟа]] иахго. Мраҭашәараа рахь, иаагозар, иаҵанакуан [[Чаадаев, Пётр Яковлевич|П. И. Чаадаев]], [[Бакунин, Михаил Александрович|М. А. Бакунин]], [[Герцен, Александр Иванович|А.И. Герцен]], [[Чернышевский, Николай Гаврилович|Н. Г. Чернышевски]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|В. Г. Белински]], [[Станкевич, Николай Владимирович|Н. В. Станкевич]], [[Грановский, Тимофей Николаевич|Т. Грановски]], [[Огарёв, Николай Платонович|Н. П. Огариов]], [[Боткин, Василий Петрович|В. П. Боткин]], [[Корш, Евгений Фёдорович|Е. Ф. Корш]], аславианофилцәа рахь – [[Хомяков, Алексей Степанович|А. С. Хомиаков]], [[Киреевский, Иван Васильевич|И. В. Киреевски]], [[Соловьёв, Владимир Сергеевич|В. С. Соловиов]], [[Аксаков, Константин Сергеевич|К. С. Аксаков]], [[Самарин, Юрий Фёдорович|Иу. Ф. Самарин]].<ref name="АлексеевПанин_3">Алексеев, Панин, 2005, Глава X.</ref><ref name="Зеньковский2001_4">Зеньковский, 2001, 35—38.</ref><ref name="Oxford2005_23">Oxford, 2005, 828—829.</ref>
Урыстәыла афилософиа аҩбатәи иаҟазшьарбагоу ҷыдароуп [[Антропоцентризм|антропоцентризмра]]. Урыстәыла афилософцәа рырҿиараҿы – ауаҩы, илахьынҵеи ихақәиҭреи, иԥсҭазаара аҵаки ртема ауп. Ауаҩы ихақәиҭра азҵаарақәа ҷыдала актуалра рыман XVIII—XIX ашә. Убри аҟынтә урыстәылатәи афилософиаҿы а[[этика]], а[[политическая философия|политикатә философиа]], а[[философия истории|ҭоурых афилософиа]], а[[философия религии|дин афилософиа]] акыр аԥыжәара рымоуп а[[Метафизика|метафизика]], а[[Эпистемология|епистемологиа]] уҳәа ирызку аҭҵаамҭақәа раасҭа. Абри аҵакала Урыстәыла афилософиа – ареалисттә еиԥш аутопиатә философиагьы – еснагь прагматикатәуп, лассы-лассы адунеи аԥсахра агәҭакқәа ирыдҳәалоуп. Убри аҟынтәи машәыршақә иҟамлаӡеит урыстәылатәи афилософиатә дискурс аҿы асоциалтә практика иазааигәоу атеориақәа аԥыжәара ахьрымоу, иаагозар, а[[марксизм]] ма а[[анархизм]] реиԥш иҟоу.<ref name="Марченков2006" /><ref name="Зеньковский2001_5">Зеньковский, 2001, 21—22.</ref>
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы Урыстәыла афилософцәа адунеи зегьы аҿы иубартә еиԥш еиуеиԥшым афилософиатә хырхарҭақәа рҿы рлагала ҟарҵоит. Раԥхьа иргыланы уи иаҵанакуеит [[анархизм]] ([[Бакунин, Михаил Александрович|М. А.Бакунин]], [[Кропоткин, Пётр Алексеевич|П. А. Кропоткин]]), а[[марксизм]] ([[Плеханов, Георгий Валентинович|Г. В. Плеханов]]), а[[космизм]] ([[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]], [[Циолковский, Константин Эдуардович|К. Ҳ. Циолковски]], [[Фёдоров, Николай Фёдорович|Н. Ф. Фиодоров]]).<ref name="Марченков2006" /> 1918-1922 шш. аурыс философцәа рӷьырак [[Философия в Крыму|Ҟрымҟа ииасуеит]], уаҟа Тавриатәи ауниверситет арҵаҩцәас иҟалоит. XX ашәышықәса 30-тәи ашықәсқәа рзы «[[Научный коммунизм (дисциплина)|аҭҵаарадырратә коммунизм]]» а[[догмат|догматизациа]] азуны Урыстәыла (СССР) афилософиа аҿиара аанкылахоит, афилософцәа аӡәырҩы шьын ма [[ГУЛаг|абахҭатә лагерқәа]] ирҭакын. «[[хрущёвская оттепель|Хрушьчовтәи аԥхарра]]» ацензура маҷк аԥсыҿхара шаанагазгьы, [[Мамардашвили, Мераб Константинович|М.К. Мамардашвили]]и [[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ҳ. В. Ильенков]]и реиԥш иҟоу афилософцәа шьақәгылартәы алшара шрырҭазгьы, Урыстәыла афилософиа ишахәҭоу аҿиара еиҭахацыркхаӡом [[Асовет Еидгыла аилабгара|СССР еилаҳаанӡа]]. Иахьатәи аамҭазы Урыстәыла афилософиа адырҵара, мамзаргьы еиуеиԥшым афилософиатә дунеихәаԥшышьақәа ркьыԥхьра аҳәынҭкарра иԥнакуам.<ref name="Oxford2005_24">Oxford, 2005, 829.</ref>
== Афилософиеи ауаажәларреи ==
Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы афилософцәеи афилософиеи разыҟазаашьа еснагь иҵоурам, афилософиа амаҭәар аилкаара иагәылоуп имцу агәаанагарақәа рацәаны.<ref name="MooreBruder_37">Moore, Bruder, 2005, 5—7.</ref> Иаагозар, [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәаҿы]] ажәа «афилософиара» иҵоурам ацәаԥштәхәы амоуп: «иҟәыӷацәаны ҵаҵӷәыда ахәыцра».<ref name="Ожегов"/> Убри инаваргыланы афилософиа ауаажәларра ирнаҭо анырра ахә ашьара уадаҩуп.<ref name="MooreBruder_38">Moore, Bruder, 2005, 1.</ref>
Ганкахьала, афилософиа аҵара ауаҩы хра злоу анырра анаҭоит, насгьы аиашареи ақьиареи рахь аориентациа ашьақәгылара иацхраауеит. Афилософиа адырра ауаҩы «есыҽнытәи ахәыцра ҭшәа» аҟынтә деиқәнархоит, насгьы егьырҭ ауааи иареи еицырзеиԥшу бызшәак рыԥшаараҿы ицхраауеит<ref name="АлексеевПанин_4">Алексеев, Панин, 2005, Глава I, §1.</ref>. Арбагақәак рыла, афилософиа аҵара егьырҭ асубъектқәа зегьы раасҭа ахәыцра еиҳа еиӷьны еизнарҳауеит. Иаҳҳәап, еицырдыруа англыз журнал «[[The Economist]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара иаанарԥшит афилософиа афакультетқәа залгаз [[бакалавр|абакалаврцәа]] иҷыдоу амедицинатә школқәеи, [[Школа права|азакәантә школқәеи]], [[Бизнес-школа|абизнес-школқәеи]] рҭаларазы стандарттә тестқәа рҿы абжьаратәи абаллқәа рыла аԥхьагылара шроуа<ref name="MooreBruder_39">Moore, Bruder, 2005, 12—13.</ref>.
Даҽа ганкахьала, афилософиа [[Общество|ауаҩытәыҩсатә уаажәларрақәа]] анырра ду рнаҭоит. Иаагозар, [[Конфуций|Конфуци]]еи [[Лао-цзы|Лао-цзи]] рфилософиатә концепциақәа азқьышықәсақәа рзы [[Китай (страна)|Китаи]] аҿиара азԥхьагәарҭеит.{{Аиасра|Мировая философия в IV—XVI вв.}} [[Война|Аибашьрақәе]]и [[Революция|ареволиуциақәе]]и бџьарла акәымкәа философиала иалагоит.<ref name="MooreBruder_38" /> Иаагозар, а[[марксизм]] афилософиа аларҵәара Урыстәыла [[Революция 1917 года в России|ареволиуциа ахылҿиааит 1917 шықәса рзы]],{{Аиасра|Марксизм}} афранцыз ҵаралашара афилософиа афранцыз [[Великая французская революция|Револиуциа Ду]] ахылҿиааит,{{Аиасра|Французское Просвещение}} иара убри афилософиа ашьаҭала ишьақәыргылан [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка Еиду Аштатқәа]].
Афилософиа аҳаҭыр азы, 1882 шықәса нанҳәа 12 рзы афранцыз астрономцәа [[Братья Анри|Полеми Анри Проспери]] иаадыртыз [[(227) Философия|астероид (227) Афилософиа]] ҳәа ахьӡ ахҵан.<ref>{{книга|заглавие=Dictionary of Minor Planet Names|автор=Lutz D. Schmadel|издательство=Springer|год=2003|isbn=3-540-00238-3}}</ref>
== Акомментариқәа ==
{{Reflist|group=азгәаҭа|refs=
<ref name="наука">Афилософиа зны-зынла «аҭҵаарадырра» ҳәа изашьҭоу иазкны зынӡа еиуеиԥшым мзызқәак ыҟоуп. Акы, философцәақәак рхала рфилософиатә теориақәа «аҭҵаарадырраа» ҳәа изырҳәон, уи алагьы урҭ риашара ма рҵакы ду наҵшьны иазгәарҭон. Иаагозар, Гуссерль ифеноменологиа ус азиҳәон. Ус шакәызгьы аретроспективаҿы иара ҭҵаарадыррак аҳасабала астатус азеиԥш зхаҵара амоуит. (Шәахә. Moore, Bruder, 2005, 174—175.; Singer, 2001, 87—88.) Ҩбагьы, аполитикатә мзызқәа ҟалар алшоит еиҳа ихәарҭоу афилософиатә хырхарҭа иҵаҵӷәырку аҭҵаарадырра «астатус ҳаракы» аҭаразы. Ихԥахаз, афилософиа ахырхарҭақәак рҿы, лымкаала аналитикатә философиаҿы, иаагозар алогикатә позитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны, афилософиа аамҭа цацыԥхьаӡа ҭҵаарадырра иашаны иҿиароуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵыхәтәан, аԥшьбатәи, афилософиа иалкаау ахәҭақәа, иаагозар алогика, аҭҵаарадырра аҷыдарақәа зегьы рымоуп. (Шәахә. Алексеев, Панин, 2005, Глава IV, §1 и §6.)</ref>
<ref name="syllogism">Иаагозар, ажәытә индиатәи афилософиаҿы ас еиԥш х-хәҭакны еилоу асиллогизм {{Аиасра|Древнеиндийская философия}} алкаамызт.</ref>
<ref name="Уайтхед">''«The safest general characterization of the European philosophical tradition is that it consists of a series of footnotes to Plato.»'' — {{книга|автор= Alfred North Whitehead|заглавие= Process and reality: an essay in cosmology|ссылка= https://archive.org/details/processrealityes00whit_088|издание= 2nd edition|место= New York|издательство= Free Press|год= 1978|страницы= [https://archive.org/details/processrealityes00whit_088/page/n64 39]|страниц= 413|isbn=0029345804}}</ref>
<ref name="def-pp">Аристотель иҵаҩцәа алекциақәа дырзаԥхьон, дрыцны адәахьы длеиҩеиуа. Ажәа «аперипатетикақәа» {{lang-grc|περιπατέω}} — «алеиҩеира» аҟынтәи иаауеит.</ref>
<ref name="ind def">Агәаанагарақәа руак инақәыршәаны индиатәи ажәа «афилософиа» иавариантны иҟоуп атермин «даршана» ({{lang-sa|दर्शन}}, «абара»). Шәахә. Oxford, 2005, 428. Уи иазку альтернативтә гәаанагара инақәыршәаны ус иҟоу терминуп «анвикшики» ({{IAST|ānvīkṣikī}}, «аҭҵаара») Шәахә. Шохин, 2004, 241, 251—254.</ref>
<ref name="Russell">Ари Рассел ипассаж ишәҟәы аурыс еиҭагақәа реиҳарак рҿы иҟаӡам, избанзар асовет цензура иамнахит. Шәахә. аоригиналтә текст, иаагозар, аҭыжьымҭаҿы: {{книга|автор= Bertrand Russell|заглавие= The History of Western Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/historywesternph00russ_236|место= New York|издательство= Simon & Schuster Inc.|год= 1972|страницы= [https://archive.org/details/historywesternph00russ_236/page/n854 642]—643|страниц= 896|isbn= 0-671-20158-1}}.</ref>
<ref name="Marx">Маркс, амала, Урыстәыла ишыҟалаз еиԥш, мчыла амчра ампыҵахалара мап ацәикуан. Ареволиуциа ԥсабарала иҟалоит ҳәа игәы иаанагон. (Singer, 2001, 79.)</ref>
<ref name="Kuhn">1960-тәи ашықәсқәа рзы зыӡбахә рымаз, акритика ззыруаз ишәҟәы еиуеиԥшым арелиативисттә еилыркаарақәа рҭакс, Кәын ишәҟәы аҩбатәи аҭыжьымҭа апостскриптум ациҵеит, уаҟа аргама идыԥхьаӡалаз арелиативизм мап ацәикит, «аҭҵаарадырра-техникатә прогресс дадгылаҩуп» ҳәа ихы иазиҳәеит. (Шәахә. {{книга|автор= [[Кун, Томас Сэмюэл|Thomas S. Kuhn]]|заглавие= The Structure of Scientific Revolutions|издание= 3rd edition|место= Chicago|издательство= University of Chicago Press|год= 1996|страницы= 206|страниц= 212|isbn= 0-226-45808-3}}, иара убас {{книга|заглавие= Problems in the philosophy of science. International Colloquium in the Philosophy of Science (1965, Bedford College)|ответственный= Imre Lakatos, Alan Musgrave|место= Amsterdam|издательство= North-Holland Pub. Co.|год= 1968|страницы= 231|страниц= 448}})</ref>
<ref name="наука2">Аха ус шакәугьы иҭҵаарадырраны иҟам, иаагозар, иааиԥмырҟьаӡакәа ахы аганахь ала анаԥшҩы ипозициа ахьааннакыло инамаданы. Уи адагьы, аналитикатә философиа аҳәаақәа ирҭагӡаны алогикатә позитивизм ахырхарҭа акәын афилософиаҿы аҭҵаарадырратә метод мацара ахархәара рыдызгалоз. (Шәахә. Алексеев, Панин, 2005, Главы IV и XII., иара убас Moore, Bruder, 2005, 218—219.)</ref>
}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|3|refs=
<ref name="Gowin">{{книга|автор= D. Bob Gowin, Marino C. Alvarez|заглавие= The Art of Educating with V Diagrams|ссылка= https://archive.org/details/artofeducatingwi0000gowi/page/52|издательство= Cambridge University Press|год= 2005|страницы= 52|страниц= 231|isbn= 052184343X}}</ref>
<ref name="Buccellati">{{статья|автор= Giorgio Buccellati|заглавие= Wisdom and Not: The Case of Mesopotamia|издание= Journal of the American Oriental Society|издательство= American Oriental Society|год= 1981|том= 101|номер= 1|страницы= 35—47|issn= 0003-0279}}</ref>
<ref name="Ожегов">{{книга|автор= [[Ожегов, Сергей Иванович|С.И. Ожегов]]|заглавие= Словарь русского языка|издание= 9-е издание|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|страницы= 783|страниц= 846|тираж=120000}}</ref>
}}
== Алитература ==
{{refbegin2}}
* {{статья|автор= [[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|заглавие= Философия как строгая наука|ссылка= |автор издания= Гуссерль Э.|издание= Философия как строгая наука|тип= |место= Новочеркасск|издательство= Сагуна|год= 1994|том= |страницы= |isbn= 5759301373; ISBN 5759301381|ref= Гуссерль}}
* {{статья|автор= [[Хабермас, Юрген|Хабермас Ю.]]|заглавие= 1. Философия как «местоблюститель» и «интерпретатор»|ссылка= |автор издания= Хабермас Ю.|издание= Моральное сознание и коммуникативное действие|тип= |место= {{СПб}}|издательство= Наука|год= 2001|том= |страницы= 7—33|isbn= 5-02-026810-0; ISBN 3-518-28022-8|ref= Хабермас}}
=== Аилыркаагатә литература ===
'''На русском языке'''
* {{БСЭ3|автор= [[Спиркин, Александр Георгиевич|Спиркин А.Г.]]|заглавие= Философия|том=27|страницы= 412—417|ref= Спиркин}}
* {{книга|автор= Е.Губский, Г.Кораблева, В.Лутченко|заглавие= Философский энциклопедический словарь|место= Москва|издательство= Инфра-М|год= 2005|страниц= 576|isbn= 5-86225-403-X|тираж=10000|ref=Губский и др.}}
* {{книга|автор= Александр Грицанов|заглавие= Новейший философский словарь|место= Минск|издательство= Скакун|год= 1999|страниц= 896|isbn= 985-6235-17-0|тираж=10000|ref=Грицанов}}
'''На иностранных языках'''
* {{статья|автор= Robert Audi|заглавие= Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 7|страницы= 325—337|isbn= 0-02-865787-X|ref= Audi}}
* {{книга|заглавие= The Oxford companion to philosophy|ссылка= https://archive.org/details/oxfordcompaniont0000unse_f5n3|ответственный= Ted Honderich|издание= New Edition|издательство= Oxford University Press|год= 2005|страниц= 1060|isbn= 0–19–926479–1|тираж=|ref=Oxford}}
=== Алагалатә литература ===
'''Урысшәала'''
* {{книга|автор= Алексеев П. В., Панин А. В.|заглавие= Философия|издание=3-е издание|место= Москва|издательство= Проспект|год= 2005|страниц= 604|isbn= 5-482-00002-8|тираж=5000|ref=Алексеев, Панин}}
* ''[[Ильенков, Эвальд Васильевич|Ильенков Э. В.]], Коровиков В. И.'' Тезисы к вопросу о взимосвязи философии и знаний о природе и обществе в процессе их исторического развития. // ''Ильенков Э. В.'' Собрание сочинений. Т. 1. — М: Канон плюс, 2019. — С. 354—363. — ISBN 978-5-88373-579-9
* {{статья|автор= Колесников А. С.|заглавие= Исторические типы философии|автор издания= Ю.Н. Солонин и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 20—110|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Колесников}}
* ''[[Мареев, Сергей Николаевич|Мареев С. Н.]], Мареева Е. В.'' [https://www.mediafire.com/file/y7vto5691vi6cj8/%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2_%25D0%25A1._%25D0%259D.%252C_%25D0%259C%25D0%25B0%25D1%2580%25D0%25B5%25D0%25B5%25D0%25B2%25D0%25B0_%25D0%2595._%25D0%2592._-_%25D0%2598%25D1%2581%25D1%2582%25D0%25BE%25D1%2580%25D0%25B8%25D1%258F_%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25BB%25D0%25BE%25D1%2581%25D0%25BE%25D1%2584%25D0%25B8%25D0%25B8.pdf/file История философии. Общий курс.] — М.: Академический проект, 2003. — 874 с. ISBN 5-8291-0287-0
* {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= I|страниц= 512|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.1}}
* {{книга|автор= [[Рассел, Бертран|Рассел Б.]]|заглавие= История западной философии|оригинал= The History of Western Philosophy|место= Москва|издательство= Миф|год= 1993|том= II|страниц= 446|isbn= 5-87214-012-6|тираж=10000|ref=Russell, т.2}}
* {{статья|автор= Росенко М. Н.|заглавие= Предмет философии. Антропоцентризм как мировоззренческий и методологический принцип современной философии.|автор издания= Солонин Ю. Н. и др.|издание= Основы современной философии|место= Санкт-Петербург|издательство= Лань|год= 1999|страницы= 3—19|isbn= 5-8114-0100-0|ref= Росенко}}
* {{книга|автор= Сычев А. А.|заглавие= Основы философии|место= Москва|издательство= Альфа М|год= 2010|страниц= 368|isbn= 978-5-98281-181-3|тираж=1500|ref= Сычев}}
* {{книга |автор= [[Фролов, Иван Тимофеевич (философ)|Фролов И. Т]]. и др.|часть= |заглавие= Введение в философию: Учеб. пособие для вузов|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= 3-е изд., перераб. и доп.|место= М.|издательство= Республика|год= |том= |страницы= |столбцы= |страниц= 623|серия= |isbn= 5-250-01868-8|тираж= |ref= Введение в философию. Часть IV}}
'''Атәым бызшәақәа рыла'''
* {{книга|автор= Brooke Noel Moore, Kenneth Bruder|заглавие= Philosophy. The Power of Ideas|ссылка= https://archive.org/details/philosophypowero00moor|издание= 6th edition|издательство= Mc Graw Hill|год= 2005|страниц= 600|isbn= 0-07-287603-4|тираж=|ref=Moore, Bruder}}
* {{статья|автор=Edward Craig|заглавие= Philosophy|ссылка=https://archive.org/details/shorterroutledge00crai|автор издания= Nigel Warburton|издание= Philosophy. Basic Readings.|издательство= Routledge|год= 2005|страницы= [https://archive.org/details/shorterroutledge00crai/page/n31 5]—10|isbn= 0-203-50642-1|ref= Craig}}
* {{книга|автор= Rodolphe Gasché |заглавие= The Honor of Thinking: Critique, Theory, Philosophy|издание= 1st edition|издательство= Stanford University Press|год= 2006|страниц= 424|isbn= 0804754233|тираж=|ref=Gasché}}
* {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= Origins of Western Philosophic Thinking|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/1|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=1—5|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin}}
=== Атематикатә литература афилософиатә школқәа рыла ===
==== Заатәи абырзен философиа ====
* {{статья|автор= [[Зайцев, Александр Иосифович|А.И. Зайцев]]|заглавие= Софисты|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2806.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 4|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Зайцев}}
* {{книга|автор= Catherine Osborne|заглавие= Presocratic Philosophy. A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/presocraticphilo0000rowe|издательство= Oxford University Press|год= 2004|страниц= 146|isbn= 0-19-284094-0|тираж=|ref=Osborne}}
* {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Pre-Socratic Philosophers|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/6|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=6—20|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Presocratics)}}
* {{статья|автор= Thomas M. Robinson|заглавие= The Sophists|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/20|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=20—23|isbn=0-231-10128-7|ref= Robinson (Sophists)}}
==== Абырзен классикатә философиа ====
* {{книга|автор= [[Асмус, Валентин Фердинандович|В.Ф. Асмус]]|заглавие= Платон|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1975|страниц= 220|серия= Мыслители прошлого|тираж=50000|ref=Асмус}}
* {{книга|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]], [[Тахо-Годи, Аза Алибековна|А.А. Тахо-Годи]]|заглавие= Платон. Аристотель.|издание= 3-е издание|место= Москва|издательство= Молодая Гвардия|год= 2005|страниц= 392|серия= Жизнь замечательных людей|isbn= 5-235-02830-9|тираж=5000|ref=Лосев, Тахо-Годи}}
* {{статья|автор= [[Лосев, Алексей Фёдорович|А.Ф. Лосев]]|заглавие= Жизненный и творческий путь Платона|издание= Платон. Собрание сочинений в четырёх томах|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1994|том= 1|страницы= 3—63|isbn= 5-244-00451-4|ref= Лосев}}
==== Ажәытә индиатәи афилософиа ====
* {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1223.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Шохин}}
* {{статья|автор= [[Зильберман, Давид Беньяминович|Д.Б. Зильберман]], [[Пятигорский, Александр Моисеевич|А.М. Пятигорский]]|заглавие= Философия [в Индии]|издание= Большая советская энциклопедия|место= Москва|издательство= Советская энциклопедия|год= 1972|том=10 |страницы=221—223 |ref=Зильберман, Пятигорский }}
* {{книга|автор= Sue Hamilton|заглавие= Indian Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/indianphilosophy0000hami|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0192853740|тираж=|ref=Hamilton}}
* {{статья|автор= Karl Potter|заглавие= Indian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 4|страницы= 623—634|isbn= 0-02-865784-5|ref= Potter}}
* {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Индийская философия. Шраманский период|место= Санкт-Петербург|издательство= Издательство Санкт-Петербургского университета|год= 2007|страниц= 424|isbn= 978-5-288-04085-6|тираж=1000|ref=Шохин}}
* {{книга|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Школы индийской философии. Период формирования|место= Москва|издательство= Восточная литература|год= 2004|страниц= 416|серия= История восточной философии|isbn= 5-02-018390-3|тираж=1200|ref=Шохин}}
==== Ажәытәӡатәи китаитәи афилософиа ====
* {{статья|автор= В.Г. Бурова, [[Титаренко, Михаил Леонтьевич|М.Л. Титаренко]]|заглавие= Философия Древнего Китая|издание= Древнекитайская философия|тип= в 2х т.|место= Москва|издательство= Мысль|год= 1972|том= 1|страницы= 5—77|ref= Бурова, Титаренко}}
* {{статья|автор= [[Кобзев, Артём Игоревич|А.И. Кобзев]]|заглавие= Китайская философия|ссылка=http://iph.ras.ru/elib/1428.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Кобзев}}
* {{книга|автор= Livia Kohn|заглавие= Daoism Handbook|место= Boston|издательство= Brill Academic Publishers|год= 2000|страниц= 954|серия= Handbook of Oriental Studies / Handbuch der Orientalisk|isbn= 90-04-11208-1|тираж=|ref=Kohn}}
* {{статья|автор= Wing-Tsit Chan|заглавие= Chinese Philosophy: Overview|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 149—160|isbn= 0-02-865782-9|ref= Wing-Tsit Chan}}
* {{статья|автор= Kwong-loi Shun|заглавие= Chinese Philosophy: Confucianism|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 170—180|isbn= 0-02-865782-9|ref= Kwong-loi Shun}}
* {{статья|автор= Chad Hansen|заглавие= Chinese Philosophy: Daoism |автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 184—194|isbn= 0-02-865782-9|ref= Chad Hansen}}
* {{статья|автор= Bo Mou|заглавие= Chinese Philosophy: Language and Logic|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 202—215|isbn= 0-02-865782-9|ref= Bo Mou}}
==== Европа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ====
* {{книга|автор= [[Чанышев, Арсений Николаевич|Чанышев А.Н.]]|заглавие= Курс лекций по древней и средневековой философии|ссылка= http://www.runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1991|страниц= 512|isbn= 5-06-000992-0|тираж= 100000|ref= Чанышев|archive-date= 2025-11-10|access-date= 2026-06-24|archive-url= https://web.archive.org/web/20251110192313/https://runivers.ru/philosophy/lib/book6221/142192/|url-status= dead}}
* {{книга|автор= [[Соколов, Василий Васильевич (философ)|Соколов В.В.]]|заглавие= Средневековая философия|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1979|страниц= 448|тираж=40000|ref=Соколов}}
* {{статья|автор= [[Неретина, Светлана Сергеевна|С.С.Неретина]]|заглавие= Средневековая европейская философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2830.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Неретина}}
* {{статья|автор= Desmond Paul Henry|заглавие= Medieval and Early Christian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 6|страницы= 99—107|isbn= 0-02-865786-1|ref= Henry}}
* {{статья|автор= Г.А.Смирнов|заглавие=Оккам |ссылка=http://iph.ras.ru/elib/2167.html |автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Смирнов }}
==== Мрагылара Ааигәа абжьарашәышықәсазтәи афилософиа ====
* {{книга|автор= Е.А. Фролова|заглавие= История арабо-мусульманской философии: Средние века и современность|ссылка= http://iph.ras.ru/uplfile/root/biblio/2006/Frolova1.pdf|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 2006|страниц= 199|isbn= 5-9540-0057-3|тираж=500|ref=Фролова}}
* {{книга|автор= Kecia Ali, Oliver Leaman|заглавие= Islam: the key concepts|место= New York|издательство= Routledge|год= 2007|страниц= 2000|isbn= 0415396387|тираж=|ref=Ali, Leaman}}
* {{статья|автор= Е.А. Фролова|заглавие= Арабо-исламская философия в средние века|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 72—101|isbn= 5-201-01993-5|ref= Фролова|archive-date= 2026-03-10|archive-url= https://web.archive.org/web/20260310193139/http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt04.htm|url-status= dead}}
* {{книга|автор= Колетт Сират|заглавие= История средневековой еврейской философии|оригинал= A History оf Jewish Philosophy in the Middle Ages|место= Москва|издательство= Мосты культуры|год= 2003|страниц= 712|серия= Bibliotheca judaica. Современные исследования|isbn= 5-93273-101-X|тираж=2000|ref=Sirat}}
==== Индиеи Мрагылара Хареи абжьарашәышықәсазтәи рфилософиа ====
* {{статья|автор= Г.А. Ткаченко|заглавие= Средневековая философия Китая|ссылка= http://psylib.org.ua/books/stepz01/txt03.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 49—71|isbn= 5-201-01993-5|ref= Ткаченко}}
* {{статья|автор= [[Шохин, Владимир Кириллович|В.К. Шохин]]|заглавие= Средневековая философия Индии|ссылка= http://psylib.ukrweb.net/books/stepz01/txt02.htm|автор издания= М.Т. Степанянц|издание= История восточной философии|место= Москва|издательство= Институт философии РАН|год= 1998|страницы= 21—48|isbn= 5-201-01993-5|ref= Шохин}}
==== Аиҭарҿиара афилософиа ====
* {{книга|автор= [[Шестаков, Вячеслав Павлович|В. Шестаков]]|заглавие= Философия и культура эпохи Возрождения. Рассвет Европы|место= Санкт-Петербург|издательство= Нестор-История|год= 2007|страниц= 270|isbn= 978-5-59818-7240-2|тираж=2000|ref=Шестаков}}
* {{книга|автор= [[Горфункель, Александр Хаимович|А.Х. Горфункель]]|заглавие= Философия эпохи Возрождения|место= Москва|издательство= Высшая школа|год= 1980|страниц= 368|тираж=50000|ref=Горфункель}}
==== Аамҭа Ҿыц афилософиа ====
* {{статья|автор= Karl Ameriks|заглавие= Immanuel Kant|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/494|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=494—502|isbn=0-231-10128-7|ref= Ameriks}}
* {{статья|автор= Richard H. Popkin|заглавие= The French Enlightment|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/462|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=462—471|isbn=0-231-10128-7|ref= Popkin (Enlightment)}}
* {{статья|автор= Harry M. Bracken|заглавие= George Berkeley|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/445|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=445—452|isbn=0-231-10128-7|ref= Bracken}}
* {{статья|автор= Yuen-Ting Lai|заглавие= China and Western Philosophy in the Age of Reason|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/412|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=412—421|isbn=0-231-10128-7|ref= Yuen-Ting Lai}}
==== Аконтиненталтә философиа ====
* {{книга|автор= Simon Critchley|заглавие= Continental Philosophy: A Very Short Introduction|ссылка= https://archive.org/details/continentalphilo0000crit|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 168|isbn= 0-19-285359-7|тираж=|ref=Critchley}}
* {{статья|автор= Charles E. Scott|заглавие= Continental Philosophy at the Turn of the Twenty-First Century|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/745|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=745—753|isbn=0-231-10128-7|ref= Scott}}
* {{статья|автор= Thomas Nenon|заглавие= Continental Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 2|страницы= 488—489|isbn= 0-02-865782-9|ref= Nenon}}
* {{книга|заглавие= The Columbia History of Twentieth-Century French Thought|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo2006unse|ответственный= Lawrence D. Kritzman, Brian J. Reilly|место= New York|издательство= Columbia University Press|год= 2006|страниц= 788|isbn= 978-0-231-10791-4|тираж=|ref=Kritzman}}
* {{книга|автор= Peter Singer|заглавие= Marx: A Very Short Introduction|издательство= Oxford University Press|год= 2001|страниц= 120|isbn= 0–19–285405–4|тираж=|ref=Singer}}
* {{статья|автор= Franz Peter Hugdahl|заглавие= Poststructuralism: Derrida and Foucault|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/737|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=737—744|isbn=0-231-10128-7|ref= Hugdahl}}
* {{книга|автор= [[Сокал, Алан|Алан Сокал]], Жан Брикмон|заглавие= Интеллектуальные уловки. Критика философии постмодерна|оригинал= Fashionable Nonsense. Postmodern Intellectuals' Abuse of Science|ссылка= http://www.scepsis.ru/library/id_1052.html|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 2002|страниц= 248|isbn= 5-7333-0200-3|тираж=1000|ref=Sokal, Bricmont}}
* {{статья|автор= Н.В.Мотрошилова |заглавие=Феноменология |ссылка= http://iph.ras.ru/elib/3176.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том=4 |isbn= 978-5-244-01115-9|ref=Мотрошилова }}
* {{статья|автор= В.П.Визгин, В.Φ.Пустарнаков, Э.Ю.Соловьёв|заглавие= Нигилизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/2071.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 2|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Визгин, Пустарнаков, Соловьёв}}
* {{статья|автор= Joseph J. Kockelmans|заглавие= Continental Philosophy of Science|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/691|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=691—698|isbn=0-231-10128-7|ref= Kockelmans}}
* {{книга|автор= [[Фейерабенд, Пол Карл|Paul Feyerabend]]|заглавие= Against Method|издание= 4th edition|издательство= Verso|год= 2010|страниц= 296|isbn= 978-1-84467-442-8|тираж=|ref=Feyerabend}}
* {{книга|автор= [[Латур, Бруно|Bruno Latour]]|заглавие= Pandora's Hope. Essays on the Reality of Science Studies|издательство= Harvard University Press|год= 1999|страниц= 324|isbn= 0-674-65336-X|тираж=|ref=Latour}}
==== Аналитикатә философиа ====
* {{статья|автор= М.С. Козлова|заглавие= Аналитическая философия|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/0155.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|том= 1|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Козлова}}
* {{статья|автор= Грязнов А.Ф.|заглавие= Аналитическая философия: становление и развитие|ссылка= https://archive.org/details/libgen_00845533|автор издания= Грязнов А.Ф.|издание= Аналитическая философия: становление и развитие|место= Москва|издательство= Дом интеллектуальной книги|год= 1998|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00845533/page/n3 5]—16|ref= Грязнов}}
* {{статья|автор= A.P. Martinich|заглавие= Introduction to Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/analyticphilosop00mart|автор издания= A.P. Martinich, David Sosa|издание= A companion to analytic philosophy|издательство= Blackwell|год= 2001|страницы= [https://archive.org/details/analyticphilosop00mart/page/n57 1]—6|isbn= 0-631-21415-1|ref=Martinich}}
* {{статья|автор= Dagfinn Føllesdal|заглавие= Analytic Philosophy: What is it and why should one engage in it?|автор издания= Hans-Johann Glock|издание= Rise of Analytic Philosophy|издательство= Wiley-Blackwell|год= 1999|страницы= 1—16|isbn= 0-631-20086-X|ref= Føllesdal}}
* {{статья|автор= Avrum Stroll|заглавие= Twentieth-Century Analytic Philosophy|ссылка= https://archive.org/details/columbiahistoryo00rich/page/n637|автор издания=Richard H. Popkin |издание= The Columbia History of Western Philosophy|место= New York |издательство= Columbia University Press|год= 1999|страницы=604—666|isbn=0-231-10128-7|ref= Stroll}}
* {{статья|автор= Scott Soames|заглавие= Philosophical Analysis|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том= 1|страницы= 144—157|isbn= 0-02-865781-0|ref= Soames}}
* {{книга|автор= Auguste Comte|заглавие= A General View of Positivism|ссылка= https://archive.org/details/ageneralviewpos00comtgoog|место= New York|издательство= Robert Speller & Sons|год= 1957|страницы=|страниц= 446|тираж=|ref=Comte}}
==== Атрансгуманизми акосмизми рфилософиа ====
* {{статья|автор= [[Бостром, Ник|Nick Bostrom]]|заглавие= A History of Transhumanist Thought|ссылка= http://www.nickbostrom.com/papers/history.pdf|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2005|том= 14|номер= 1|issn= 1541-0099|ref= Bostrom}}
* {{статья|автор= [[Фукуяма, Фрэнсис|Francis Fukuyama]]|заглавие= Transhumanism|ссылка= http://www.foreignpolicy.com/articles/2004/09/01/transhumanism|издание= Foreign Policy|место= Washington|год= 2004|номер= September 1|issn= 0015-7228|ref= Fukuyama}}
* {{статья|автор= Stefan Lorenz Sorgner|заглавие= Nietzsche, the Overhuman, and Transhumanism|ссылка= http://jetpress.org/v20/sorgner.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 1|страницы= 29—42|issn= 1541-0099|ref= Sorgner}}
* {{статья|автор= Philippe Verdoux|заглавие=Transhumanism, Progress and the Future|ссылка= http://jetpress.org/v20/verdoux.htm|издание= Journal of Evolution and Technology |издательство= Institute for Ethics & Emerging Technologies|год= 2009|том= 20|номер= 2|страницы= 49—69|issn= 1541-0099|ref= Verdoux}}
* {{статья|автор= Dmitry Shlapentokh|заглавие= Cosmism in European Thought. Humanity Without Future in Cosmos|издание= Journal of Philosophical Research|год= 2001|том= 26|страницы= 497—546|issn= 1053-8364|doi= 10.5840/jpr_2001_13|ref= Shlapentokh}}
* {{статья|автор= Ф.И. Гиренок|заглавие= Космизм|ссылка= http://iph.ras.ru/elib/1527.html|автор издания= [[Стёпин, Вячеслав Семёнович|В.С. Стёпин]]|издание= Новая философская энциклопедия|тип= в 4 т|место= Москва|издательство= Мысль|год= 2010|isbn= 978-5-244-01115-9|ref= Гиренок}}
* {{статья|автор= Leonid Vasilenko|заглавие= Космизм и эволюционизм в русской религиозно-философской традиции.|оригинал=Cosmism and Evolutionism in the Russian Religious-Philosophical Tradition |ссылка= http://www.vasilenkoleonid.ru/works_eng001_leonid_vasilenko_cosmism_and_evolutionism_in_the_russian_religious-philosophical_tradition.html|автор издания= Wendy Helleman|издание= The Russian Idea: In Search of a New Identity|место= Bloomington|издательство= Slavica|год= 2004|страницы= 151—163|isbn= 0-89357-314-0|ref= Василенко}}
* {{статья|автор= Zilya Habibullina|заглавие= Sociocultural Potential of Russian Cosmism. |издание= Proceedings of the XXII World Congress of Philosophy. Social and Political Philosophy|год= 2008|том= 50|страницы= 221—223|ref= Хабибуллина}}
* {{книга|автор= James T. Andrews|заглавие= Red Cosmos: K. E. Tsiolkovskii, Grandfather of Soviet Rocketry|издательство= Texas A&M University Press|год= 2009|страниц= 168|isbn= 1603441689|тираж=|ref=Andrews}}
==== Аурыс философиа ====
* {{книга|заглавие= История русской философии|ответственный= М. А. Маслин|место= Москва|издательство= Республика|год= 2001|страниц= 639|isbn= 5-250-01811-4|тираж=5000|ref=Маслин}}
* {{книга|автор= [[Лосский, Николай Онуфриевич|Лосский Н. О.]]|заглавие= [[История русской философии (Лосский)|История русской философии]]|оригинал= History of Russian philosophy|место= Москва|издательство= [[Советский писатель]]|год= 1991|страниц= 480|isbn= 5-265-02255-4|тираж=50000|ref=Лосский}}
* {{книга|автор= [[Зеньковский, Василий Васильевич|Зеньковский В. В.]]|заглавие= История русской философии|издание= Академический Проект|место= Москва|год= 2001|страниц= 880|isbn= 5-8291-0127-0|тираж=6000|ref=Зеньковский}}
* {{статья|автор= Vladimir L. Marchenkov|заглавие= Русская философия|оригинал= Russian Philosophy|автор издания= Donald M. Borchert|издание= Encyclopedia of Philosophy|издательство= Thomson & Gale|год= 2006|том=8 |страницы=564—579|isbn=0-02-865788-8 |ref= Марченков}}
* {{статья|автор= Пущаев Ю. В.|заглавие= М. К. Мамардашвили. Опыт физической метафизики|ссылка= http://vphil.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=112|издание= Вопросы философии|место= Москва|год= 2010|номер= 3|страницы= 183—185|issn= 0042-8744|ref= Пущаев}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://iph.ras.ru/ Институт философии РАН. Электронная библиотека по философии]
* [http://vphil.ru/ Журнал «Вопросы философии». Электронная библиотека публикаций]
* [http://www.socionauki.ru/journal/fio/ Журнал «Философия и общество». Электронный архив]
* [http://www.scepsis.ru/library/philosophy/page1/ Философская библиотека журнала] «[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]»
* [http://www.runivers.ru/philosophy/lib/alphabet/ Библиотека русской философии журнала «Логосфера»]
* [https://web.archive.org/web/20121130160427/http://www.circle.ru/kentavr Методологический альманах «Кентавр»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:философиа}}
[[Акатегориа:Афилософиа| ]]
4a5049488lntgmujvbd5s2yyqt5gxg6
Адунеизегьтәи аҭоурых
0
54380
172601
171814
2026-08-24T13:29:33Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Адунеизегьтәи аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171814
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Адунеи аҭоурых|Адунеи аҭоурых (аҵакы)}}
'''Адунеизегьтәи аҭоурых''', '''азеиԥш ҭоурых''', '''ауаатәыҩса рҭоурых''', '''ауаҩытәыҩсатә ҭоурых''' – [[Ауаҩы|ауаа]] рҭоурых ааидкыланы, даҽакала иуҳәозар, ауаатәыҩсатә [[народы мира|жәларқәа]], [[культура|акультурақәа]], [[страна|атәылақәа]], [[цивилизация|ацивилизациақәа]], [[общество|ауаажәларрақәа]] зегьы рҭоурых.<ref name="СИЭ">Всемирная история // [[Советская историческая энциклопедия]]. — М.: [[Советская энциклопедия]]. / Под ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. М. Жукова]]. — {{М.}}, 1961—1976.</ref> Иаднакылоит [[доисторический период|аҭоурыхнӡатәи аамҭа]] инаркны ([[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагаанӡатәи аамҭа – иҭшәоу аҵакала ''аҭоурых'') иахьатәи аамҭанӡа. Адунеизегьтәи аҭоурых азеиԥш ҷыдарақәа инарықәыршәаны, [[Периодизация истории|ахронологиалатә аамҭақәа]] акыр рыла ишоит.<ref>БРЭ, 2006, с. 55.</ref>
[[Человек современной анатомии|Иахьатәи ауаҩы]] ({{lang-la|Homo sapiens sapiens}}) дшьақәгылеит 300,000 шықәса раԥхьа [[Теория африканского происхождения человека|Африка аҵакыраҭыԥқәа]] рҿы, [[Гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩы]] (мамзаргьы [[Родезийский человек|Родезиатәи ауаҩы]]) иҟынтәи иҿиаз, анаҩс [[ранние миграции человека|Африкантәи дықәҵны]], егьырҭ ауаа рыхкқәа дрылаӡҩо иԥсахуан. [[Поведение современного человека|Ҳаамҭазтәи ахымҩаԥгашьа]] ауааԥсыра иаадырԥшуа иалагеит 160,000-60,000 шықәсақәа раԥхьаҟа. Аханатә ауаа [[охотники и собиратели|шәарацаҩцәан, еизгаҩцәан]]. 12 нызқь шықәса раԥхьа, [[Последняя ледниковая эпоха|аҵыхәтәантәи аҵаара]] анҵәамҭазы, ауаа [[Антарктида|Антарктида]] ада, адгьыл аиҳарак иахаҵәеит.<ref>{{Книга|автор=Alondra Oubre|заглавие=Instinct and Revelation: Reflections on the Origins of Numinous Perception|ссылка=https://books.google.ru/books?id=hXdTAQAAQBAJ&pg=PA66&dq=Homo+sapiens+include&hl=ru&sa=X&redir_esc=y#v=onepage&q=%22Homo%20sapiens%20sapiens%22&f=false|издательство=Routledge|год=2013-10-11|страниц=316|isbn=9781134384747}}</ref>
13,000 шықәса раԥхьа [[Западная Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]]
иалагаз [[Неолитическая революция|анеолиттә револиуциа]], [[кочевники|аиҭаҵ нхара]] ([[скотоводство|арахәааӡареи]] [[собирательство|аизгареи]] назлоу) ахьынтәи, ҭыԥк
аҟны зҿықәкны анхарашҟа ииасыз аилазаарақәа раларҵәарашҟа иианагеит. [[Земледелие|Адгьылқәаарыхрахь]] аиасра, аарыхра иалахәым ауааԥсыра фатәыс, насгьы егьырҭ аилазаарақәа дареи рыбжьара аиҭныԥсахларазы рхы иадырхәаша [[Прибавочный продукт|аалыҵ мцхәы]] аҟалара иацхрааит.
Аалыҵ мыцхәы аҟалареи афатә аарыхра иалахәымыз ауаа раушьҭреи, ауаажәларратә ҿиара аетап ҿыц иалагамҭаны иҟалеит, [[ранжированное общество|раԥхьа еихшоу]], нас [[стратифицированное общество|гәыԥ-гәыԥла еидкылоу]], аҵыхәтәан, [[социальный класс|акласстә уаажәларра]] ашьақәгыларахь инанагеит.<ref name="Eagly99">{{cite journal |author1=Eagly, Alice H. |author2=Wood, Wendy |title=The Origins of Sex Differences in Human Behavior: Evolved Dispositions Versus Social Roles |journal=American Psychologist |volume=54 |issue=6 |date=June 1999 |pages=408–423 |url=http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |archive-url=https://web.archive.org/web/20000817071347/http://www.sscnet.ucla.edu/anthro/faculty/fiske/facets/eagly&wood.htm |url-status=dead |archive-date=2000-08-17 |doi=10.1037/0003-066x.54.6.408|url-access=subscription }}</ref>
Абарҭ ахҭысқәа [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]], [[Древний Египет|Мысра]], [[Индская цивилизация|Инд арха]], [[Древний Китай|Ажәытә Китаи]] заатәи ацивилизациақәа рышьақәгыларахь амҩа ылырхит, [[древний мир|ажәытәӡатәи аҭоурыхтә аамҭа]] алагамҭа ҳәа инықәырԥшшәа 3500 шықәса ҳ. ҟ. иагьыԥхьаӡоуп. [[Колыбель цивилизации|Раԥхьатәи ацивилизациақәа]], аматериалтә ныҟәгагақәа рыла адыррақәа абиԥарақәа рымадара алзыршаз [[история письменности|аҩыра аԥырҵеит]], егьырҭ афакторқәа иреиуоу, еиуеиԥшым [[ремесло|анапҟазарақәа]] рыҿиара, аусура аихшара, ауаажәларра аклассқәа рыла аиҟәшара ԥхьаҟа агара иацхрааит. Аҩыра аныҟала ашьҭахь аԥхьа уарла-шәарла, аха нас инеиԥынкыланы, ахҭысқәа рҭаҩра ҟалеит, уи аҩыратә ҭоурых алагамҭа иазҳәахеит. Ацивилизациақәа арегионалтә империақәа шьақәдыргылеит, насгьы уажәраанӡа еицырдыруаз афилософиатәи адинтәи идеиақәа рыҿиара иашьаҭахеит, иаагозар, [[бронзовый век|аџьаз шәышықәса]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟаз [[индуизм|аиндуизм]], анаҩстәи [[буддизм|абуддизм]], [[конфуцианство|аконфуцианизм]], [[греческая философия|абырзен философиа]], [[джайнизм|аџьаинизм]], [[иудаизм|аиудеизм]], [[даосизм|адаосизм]], [[зороастризм|азороастризм]] реиԥш иҟоу асистемақәа рҳәаа иҭагӡаны.
[[Европа|Европа]] [[Римская империя|Римтәи аимпериа аилабгара]] [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]] анҵәамҭеи [[Средневековье|Абжьарашәышықәсақәа]] ралагамҭеи ракәны иԥхьаӡоуп. Аҵыхәтәантәи атермин еиҳарак [[история Европы|Европеи]] [[история Ближнего Востока|Мрагылара Ааигәеи]] рҭоурых иазкны ахархәара амоуп. Адунеитә ҭоурых азы мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵаараҿы ахархәара амоуп атермин [[постклассический период|аклассикашьҭахьтәи аамҭа]], инықәырԥшшәа 500 шықәса инаркны 1500 шықәсанӡа ҳ. ҟ. Ари аамҭазы имҩаԥысуеит [[иудаизм|аиудаизм ашьаҭала]] иаԥҵоу [[монотеист|амонотеисттә]] динхаҵарақәа ҩба раларҵәара, анаҩс [[мировая религия|адунеитә дин дуқәаны]] иҟалаз – [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ([[Иудея|Иудеиа]] Аҿиара иалагеит I ашәышықәсазы, инагӡаны ишьақәгылеит III-IV ашәышықәсақәа рзы Римтәи аимпериаҿы), [[ислам|аԥсылманра]] (ицәырҵит VII ашәышықәсазы [[Аравия|Аравиа]]). Иара убри аан ацивилизациа адунеи егьырҭ ахәҭақәа амҽханакуан, аилазаарақәа рыбжьара ахәаахәҭра амҽхак азҳауан. Арҭ ахҭысқәа ирыцын [[Византийская империя|Византиатәи аимпериа]], [[Арабский халифат|Араб халифат]], [[Монгольская империя|Амонголцәа римпериа]], еиуеиԥшым [[история Китая|китаитәи аимпериақәа]] реиԥш иҟаз аимпериа дуқәа рышьҭыҵреи ркаҳареи.
Ари апериод азы [[порох|ахәшәбылфҩи]] [[печатный станок|акьыԥхьгеи]] раԥҵара анаҩстәи аҭоурых анырра ду анаҭеит. [[раннее Новое время|Аамҭа Ҿыц зааӡатәи аамҭақәа]] рзы, 1500 шықәса инаркны 1800 шықәсанӡа ҳ. ҟ. европатәи аҳәынҭқаррақәа адунеи ахьынӡанаӡааӡо арегионқәа жәпакы [[великие географические открытия|ҭырҵааит]], акультуратәи аекономикатәи еиҭныԥсахлара рӷәӷәо, рнапаҿы иааргеит. Ари аамҭа аан Европа [[колониализм|аколониақәа рхархәареи]], атрансконтиненталтә хәаахәҭреи, аартра ҿыцқәеи рныррала аинтеллектуалтә, акультуратә, атехнологиатә прогресс ду убартә иҟалоит, имҩаԥысуеит [[Аиҭарҿиара|акультуратә Еиҭарҿиара]], [[протестантизм|апротестантизм]] хацзыркыз [[Реформация|Германиа Ареформациа]], [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциа]], [[Просвещение|Аҵаралашара]]. XVIII ашәышықәсазы адыррақәеи атехнологиақәеи реизгара [[Критическая масса (социодинамика)|узхымсуа ҳәаахеит]], уи иахылҿиааит [[Великое расхождение|Аиԥшымзаара ду]] азы акрызҵазкуа [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциеи]] [[модерн|иахьатәи аҭоурых аамҭа]] алагамҭеи, 1800 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.
Алҵшәа змоу амчқәа ирласны реизҳара жәларбжьаратәи [[торговля|ахәаахәҭреи]] аколонизациеи еиҳагьы ирыцнаҵеит, [[глобализация|аглобализациа апроцесс]] аан еиуеиԥшым ацивилизациақәа еиднаҳәалеит, XIX ашәышықәса зегьы иалагӡаны ицоз европатәи аҳра шьақәнарӷәӷәеит. Аҿиара ду роуит [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[медицина|амедицинеи]], [[Атехнологиа|атехнологиеи]], ахәаахәҭреи, уи иалнаршеит [[мировая экономика|адунеитә економика]] аԥҵара, [[уровень жизни|аԥсҭазаара аҩаӡареи]] [[качество жизни|ахаҭабзиареи]] акыр рышьҭыхра; уи нас [[население мира|адунеи ауааԥсыра]] ирласны реизҳара ахылҿиааит. Иара убри аамҭазы XX ашәышықәсазы аҭҵаарадырреи атехникеи рыҿиара [[мировая война|ҩ-дунеитә еибашьрак]] зыхҟьаз, аглобалтә [[ядерная война|иадертә еибашьра]] ашәарҭара еиқәзырхо акы акәны иҟалеит.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауаатәыҩса [[Освоение космоса|акосмостә ҵакыра]] рнапаҿы аагара иалагеит, уи хацыркын [[космическая программа СССР|СССР [[Спутник-1|раԥхьатәи амҩанызеи]]]] [[полёт Гагарина|раԥхьатәи акосмонавт]] [[Гагарин, Иури Алеқсеи-иԥа|Иури Гагарини]] рдәықәҵарала, иара убас ЕАА астронавтцәа [[Аполлон (космическая программа)|Амзахь аԥырҩцәа рышьҭрақәа]] рыла. Иҿыцӡоу аамҭазы ирласны атехнологиақәа рыҿиара, адунеи аарыхреи ауааԥсыра рхыԥхьаӡареи реизҳара иацнаҵоит; ауаҩытәыҩса ирҿиаратә усура аныррала [[Деградация окружающей среды|аԥсабара аԥхасҭахара]] еиҳахоит.
Ауаатәыҩса рҭоурых ҭырҵаауеит [[научная дисциплина|академиатә маҭәарқәа]] жәпакы, [[история|аҭоурыхтә ҭҵаарадырра]], [[археология|археологиа]], [[лингвистика|абызшәадырра]], [[антропология|антропологиа]], [[генетика|агенетика]] налаҵаны.
Аилкаара" азеиԥш ҭоурых "ахархәара амоуп аҭоурыхтә ҭҵаарадырреи аҭоурых арҵара апрактикеи рҿы аилкаара "адунеизегьтәи аҭоурых" асиноним аҳасабала, иара убас (Урыстәыла, Германиа уҳәа атәылақәа жәпакы рҿы) аҳәаанырцәтәи атәылақәа рҭоурых аганахь ала. Зегьы еицырзеиԥшу ҭоурыхуп ҳәа азҳәазар алшоит акультура, аҭҵаарадырра, атехника, мамзаргьы урҭ хаз игоу русхкқәа рыҿиара аҭоурых ганрацәала ахҳәаа, иаагозар, алитература, аҟазара, акино, [[архитектура|архитектура]], [[музыка|амузыка]], атехника, аҳәынҭқарра, азиндырра.<ref>БРЭ, 2006, с. 55.</ref>
== Аҭоурыхԥхьатәи аамҭа ==
{{Main|Аԥхьаӡатәи ауаажәларра}}
=== Апалеолит аамҭа ===
{{main|Апалеолит}}
[[Файл:Migraciones humanas en haplogrupos mitocondriales.PNG|thumb|350px|[[Митохондриальная ДНК|Амитохондриалтә]] [[популяционная генетика|популиациатә генетика]] ашьаҭала, ажәларқәа зааӡатәи рахгара ахсаала. Ахыцқәа шықәсала ақәра адырбоит.]]
Иахьатәи "Homo sapiens" дцәырҵит [[Африка]] [[палеолит|апалеолит]] аамҭазы ({{lang-grc|παλαιός}} – «ажәытәтәи», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы [[антропогенез|ажәытә хаҳәтә шәышықәса ауаҩы акраамҭатәи иеволиуциа]] ашьҭахь, уи аҭҵаарадырра ишьақәнарӷәӷәеит [[генетика|агенетикатә дыррақәеи]] [[палеонтология|адгьыл иҵоу аԥсыбаҩқәа]] рыҭҵаареи рышьаҭала. Ауаа зхылҵыз, иаагозар "[[Homo erectus|Homo erectus]]" миллион шықәса инеиԥынкыланы [[орудие труда|имариоу амыругақәа]] рхы иадырхәон, аха ишнеи-шнеиуаз урҭ акыр иуадаҩхо иалагеит. [[язык (речь)|Абызшәа ацәырҵрагьы]] ҟалеит апалеолит аамҭазы еиԥшшәа, ҵасқәак рцәырҵра еиԥш, инеиԥынкыланы [[похороны|аԥсцәа рыжрагьы]] налаҵаны.
Аҭоурых ҟалаанӡатәи [[Аҟазара|аҟазара ацәырҵра]] раԥхьатәи аҷыдарақәагьы цәырҵит ари аамҭазы.
Апалеолит аамҭаз ауаа зегьы [[охотник|шәарацаҩцәан]], еизгаҩцәан, уи еиҳарак [[кочевники|аиҭаҵра]], амҩасратә ԥсҭазаашьа иаҵанакуан.
Иахьатәи ауаҩы Африкантәи аҵаа иамкуа [[Европа|Европеи]] [[Азиа|Азиеи]] аҵакыраҭыԥқәа рыла адгьыл ирласны дахаҵәеит. Ауаатәыҩса [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америкеи]] [[Океания|Океаниеи]] ирласны ралаҵәара ҟалеит [[Ледниковый период|аҵаара ихьшәоу аамҭа]] иаднакыло аҳауа аамҭазы, иахьазы иаҩцам арегионқәа рысасдкылара даара ианԥкыз. Аҵааршәыратәи аамҭа анҵәамҭазы (12 000 шықәса раҟара раԥхьа) ауаҩы аҵаа иамкуа адгьыл аҵакырақәа шамахамзар зегьы рҿы дынхеит.
Ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа даара ишмаҷызгьы, уеизгьы џьара-џьара [[социальная стратификация|асоциалтә еихшара]] цәырҵит, [[аборигены Австралии|Австралиа ашьагәыҭуаа]] «рымҩа дуқәа» реиԥш ихароу аилазаарақәа рыбжьара аимадарақәа ҟалар алшо иалагеит.
Аҵыхәтәаны ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи реилазаарақәа реиҳарак ҿиеит, ма ақыҭанхамҩа еибаркыра дуқәа ирыхәлабгеит. Адгьылқәаарыхреи арахәааӡареи рахь ииамсыз убарҭ аилазаарақәа ма иҭахеит, ма рҽыԥхьакны иаанхеит, адунеи инахароу арегионқәа рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәханы иҟоу ашәарацаҩцәеи аизгаҩцәеи рхылҵшьҭра хәыҷқәа реиԥш.
=== Амезолит аамҭа ===
{{main|Амезолит}}
Мезолит ({{lang-grc|μέσος}} – «абжьаратә» и λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы абжьарахаҳәтәи ашәышықәса – апалеолити [[неолит|анеолити]] ирыбжьагӡаны ауаатәыҩсеи атехнологиақәеи рыҿиара аамҭа.
Амезолит алагеит [[плейстоцен|аҵааршәыра аамҭа]] анхыркәшаха, [[8-е тысячелетие до н. э.|10 000 шықәса раҟара раԥхьа]], инҵәеит [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа аамҭа]] алаларала (арыцхәқәа еиԥшым агеографиатә регион зеиԥшроу еиԥш). [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]] еиԥш иҟоу ҵакырақәак рҿы ақыҭанхамҩа аҿиара иалагахьан аҵааршәыра анҵәамҭазы, дара рзы амезолит аамҭа кьаҿхеит, шамахамзар иузгәамҭо иҟалеит. Аҵааршәыра анырра маҷны измоу аҵакырақәа рҿы зны-зынла атермин «[[эпипалеолит|аепипалеолит]]» еиҳа еиӷьаршьоит.
Аҵыхәтәантәи аҵааршәыра аамҭазы еиҳа аекологиатә нырра зауз арегионқәа зқьышықәсала ицоз амезолит аамҭа акырӡа ирныԥшуан. [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа, аҳауа ԥхарра аамҭазы, рыфатә ахыҵхырҭа аӡмах ҭыԥ беиақәа рыла аизҳазыӷьара рылшон. Ас еиԥш аҭагылазаашьақәа ицәырырагеит [[маглемозе|маглемозеи]]и [[азильская культура|азильтәи акультуреи]] реиԥш иҟоу аматериалтә культурақәа рмаҭәарқәа рҿы еиқәырхаз ауаа рыԥсҭазаашьа ҷыда. Арҭ аҭагылазаашьақәа, ишакәхалак Аҩадатәи Европа [[неолит|анеолит ааира]] аҿҳәара инахеит 4000 шықәса ҳ. ҟ.
Ари аамҭа иаҵанакуа абаҟақәа хыԥхьаӡарала имаҷуп, иԥсаҟьоуп, лассы-лассы агәамсамеизакырҭақәа рыла иԥкуп.
Ақыҭанхамҩатә усуразы еиҳа аҭыԥ анаҭахха, ари апроцесс алагар ахьалшоз заатәи анеолит аҿы шакәызгьы, абна ҭыԥқәа рҿы ицәырҵит абнадахара раԥхьатәи аҷыдарақәа,.
Амезолит аҵакырақәа реиҳарак рҿы ашьанҵа мыруга хәыҷқәа – [[Микролит (орудие)|амикролитқәеи]] амикроҟыгақәеи азҷыдароуп. Аԥсыӡкыгатә маҭәахәқәеи, нада-аада аҿы змоу [[Тесло|ахаҳә еихеи]] [[каноэ|амҿлыхқәеи]], анышь хәыҷқәеи [[лук (оружие)|ахыцқәеи]] реиԥш иҟоу ҵакыраҭыԥқәак рҿы ауп иахьырбаз. Африка раԥхьаӡа акәны ицәырҵыз арҭ атехнологиақәа азильтәи акультура иадырҳәалоит. Анаҩс урҭ Европа ирылаҵәеит, иҟалап [[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]] [[иберо-мавританская культура|иберо-мавритантәи ркультуреи]], иара убас [[Палестина (историческая область)|Палестина]] [[кебарская культура|кебартәи акультуреи]] рыла акәзар. Ари атехнологиа ихьыԥшым аартрагьы мап узацәкуам.
=== Анеолит аамҭа ===
{{main|Анеолит}}
Анеолит ({{lang-grc|νέος}} – «иҿыцу», λίθος – «ахаҳә»), мамзаргьы ахаҳәтә шәышықәса ҿыц, ахаҳәтә шәышықәса ахыркәшаратә етап аан илаҟәӡоу атехнологиатәи [[общество|асоциалтәи]] ҿиара иаамҭан. [[10-е тысячелетие до н. э.|10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ианалага]], анеолит иацын [[деревня|заатәи ақыҭақәа]], ақыҭанхамҩа аҿиара, [[одомашнивание|аԥстәқәа рыҩнытәра]].
Аҭоурыхҭҵааҩцәа гәыԥҩык «[[неолитическая революция|ақыҭанхамҩатә (анеолиттә) револиуциа]]» ҳәа изышьҭоу аиҭакра ду ҟалеит инықәырԥшшәа 10-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. ауаҩы ақыҭанхамҩа инапаҿы ианааига. Раԥхьа ақыҭанхамҩа рнапы аларкуа иалагеит Мрагылара Ааигәа ауааԥсыра 9500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа.ҳера ҟалаанӡа. [[7-е тысячелетие до н. э.|7-тәи азқьышықәса]] ҳ.ҟ. азы ақыҭанхамҩа аҽарҭбааит [[Инд (река)|Инда акаршәраҿы]], [[6-е тысячелетие до н. э.|6-тәи азы]] – [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]], [[5-е тысячелетие до н. э.|5-тәи азы]]– [[История Китая|Китаи]]. 2700 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа ақыҭанхамҩа [[Мезоамерика|Мезоамерика]] инеит.
Аҭҵааҩцәа рылаԥш а[[Средний Восток|бжьарашәышықәсазтәи арегион]] барақьаҭқәа рҿы аҽеизакра рыҽшазыршәогьы, [[Америка|Аладатәии Аҩадатәии Америка]], [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], [[Средняя Азия|Абжьаратәи Азиа]] археологиатә ԥшаахқәа изладырбо ала, ақыҭанхамҩатә системақәа еиуеиԥшым аҵиаақәеи аԥстәқәеи рхы иархәаны џьара-џьара даара еиԥшны иҿиар алшон.
Абжьаратәи Мрагылара ақыҭанхамҩаҿы анаҩстәи аҽышьҭыхра зыдҳәалоу еиҿкаау [[орошение|аӡықәҭәара]] аиҿкаареи 5500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа иҷыдоу [[рабочая сила|аусуратә мчы]] ахархәара алагареи роуп. Ақыҭанхамҩатә еиланхарҭақәа абри аамҭа азынӡа ахаҳәтә мыругақәа ирыхьԥшын. Ашьҭахь, ақыҭанхамҩеи аибашьреи ирызку амаҭәахәқәа рзы, [[бронза|аџьази]] аихеи ахаҳә наскьаргеит: [[Евразия|Евразиа]] [[медь|абҩатәи]] аџьази мыругақәа, арԥшӡагақәа, абџьар идыру акы акәны иҟалеит 3000 шықәса ҳ. ҟ. Аџьаз ашьҭахь, [[Средиземноморье|Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын]], Абжьаратәи Мрагылара, Китаи [[железо|аихатә мыругақәеи]] абџьари раамҭа ианылеит.
Америкатәи ахылҵшьҭрақәа [[чавин|чавин акультура]] ҟалаанӡа аихатәы мыругақәа рымамзар акәхарын ([[IX век до н. э.|IX ашәышықәса ҳ. ҟ.]]). [[мочика|Мочик]] аихатәы бџьари, аҳәызбақәеи, ачысмаҭәеи роухьан. Аметаллқәа рыла иӷарыз [[инки|аинкцәагьы]] [[Чимор|Чимор]] анырга инаркны, ианеиҵаха аихатәы хқәа змаз акәаҭанқәа рыман. Перу археологиатә ҭҵаарақәа рхыркәшара ишацәыхароугьы, шамахамзар "[[кипу|кипу]]" зегьы (аинкцәа рхы иадырхәо аиқәҳәаларҭатә ҩыра аформала аинформациа анҵаразы ахархәагақәа) [[конкистадор|испаниатәи аконкистадорцәа]] Перу ампыҵахалараан ирблит ҳәа ишыԥхьаӡоугьы, археологцәақәак излазгәарҭо ала, [[сталь|аџыр]] Европа иаартхаанӡа ара ироур алшон.
Заатәи ацивилизациақәа иргарахеит Китаи иҟоу [[Хуанхэ (река)|Хуанхе акаршәра]], [[Мсыр|Египет Иҟоу]] [[Нил|Нил акаршәра]], [[Индостан|Индостан]] адгьылбжьахабжаҿы иҟоу [[Инд|Инда акаршәра]] реиԥш иҟоу [[долина|аӡиасқәа рыԥсҭақәа]]. Иара убри аан Австралиа ашьагәыҭуааи аладатәи Африка [[Бушмены|Абушменцәеи]] реиԥш иҟаз инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларқәак ааигәанӡа ақыҭанхамҩа рнапы алакымызт.
1800 шықәса ҳ. ҟ. ауаатәыҩса реиҳараҩык хазы иҟаз аҳәынҭқаррақәа иртәымызт. Аҵарауаа атермин «абшьҭра» арҭ ауаа ахьынхоз [[племя|аилазаарақәа рыхкы]] азы ахархәара аҭатәума ҳәа ргәаанагарақәа еиқәшәом. Европаа аколонизациа иалагаанӡа, адунеи аиҳарак «ахылҵшьҭрақәа» рҵакыраҭыԥқәа ракәын. Аӡра ашәарҭара ианҭагыла, Европеи егьырҭ аҭыԥқәеи рҿы ахылҵшьҭратә еилазаарақәа ҳәынҭқаррақәаны рҽеиҭаркит, мамзаргьы иҟоу аҳәынҭқаррақәа анақәла ашьҭахь. Иаагозар: [[маркоманны|маркоманнаа]], [[Польша|Польша]], [[Литва|Литва]]. [[касситы|Касситааи]] [[маньчжуры|манчжурааи]] реиԥш иҟаз хылҵшьҭрақәак аҳәынҭқаррақәа рнапаҿы иааргеит, иагьрыхәлабгеит.
Ақыҭанхамҩа иалнаршеит иуадаҩу аилазаарақәа – ацивилизациақәа рцәырҵра. Ицәырҵит раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәеи [[рынок|аџьармыкьақәеи]]. Атехнологиақәа, ауааи [[природа|аԥсабареи]] реинырра алшареи, атранспорти акоммуникациақәеи рырҿиареи дырҭбааит.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык анеолит аамҭа инаркны иуадаҩу [[Адин|адинхаҵаратә культқәа]] рышьақәгылара иашьклаԥшуеит. Ари аамҭазы адинхаҵаратә дунеихәаԥшышьақәа [[Богиня-мать|Жәҩантәи ан]], [[Бог ясного неба|Жәҩантәи аб]], [[Амра|Амра]], [[Амза|Амза]] нцәахәқәаны рымҵахырхәара акәын (шәахә. иара убас "[[Культ солнца|Амра акульт]]"). [[храм|Аԥшьаҭыԥқәа]] еиӷьхон, ишнеи-шнеиуаз [[жрецы|аныхаԥааҩцәеи аныхаԥааҩ ҳәсақәеи]], егьырҭ ачынуааи имариам аиерархиа змоу [[Христианская Церковь|уахәаматә]] усҳәарҭақәаны иҟалеит. Анеолит иазҷыдаран [[антропоморфизм|антропоморфтә]] [[божество|нцәахәқәа]] рымҵахырхәара агәазыҳәара.
Ҳара ҳҟынӡа иааӡаз, 3100 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа рзы иаԥҵаз, ижәытәӡатәиу рҿиамҭақәаны, мысратәи адинхаҵаратәи нырцәытәи алитературақәа ракәны иҟоуп "[[Тексты пирамид|Апирамидақәа ртекстқәа]]».
== Ажәытә дунеи ==
{{Main|Ажәытә дунеи}}
=== Аҳәынҭқарреи ацивилизациеи ===
{{Main|Аҳәынҭқарра|Ацивилизациа}}
Ақыҭанхамҩатә револиуциа акыр аиҭакрақәа ахылҿиааит. Уи иалнаршеит, аамҭа цацыԥхьаӡа, ҳәынҭқаррақәаны ишьақәгылаз ауааԥсыра рыржәпара,. Атермин «аҳәынҭқарра» аҳәаақәҵақәа рацәоуп. [[Вебер, Макс|Макс Вебери]] [[Элиас, Норберт|Норберт Елиаси]] аҳәынҭқарра ҳәаақәырҵоит иалкаау агеографиатә ҵакыраҿы амчра закәанла ахархәаразы амонополиа змоу ауаа реиҿкаара аҳасабала.
[[Файл:Greatwall-SA3.jpg|thumb|left|280px|Аҳәаақәа аҳәынҭқаррақәа ирыкәшоит. Иналукааша ҿырԥштәуп 6700 [[км|км]] инареиҳаны зҽеиҵызхыз, III ашәышықәса ҳ. ҟ. раԥхьаӡа акәны [[Великая китайская стена|китаитәи аҭӡы ду]] аҩадантәи [[Кочевые народы|амҩасцәа]] рқәыларақәа рацәыхьчаразы идыргылаз. Уи нахыс иара изныкымкәа аҽеиҭанакхьан, еиҵыҵхьан.]]
Раԥхьатәи аҳәынҭқаррақәа цәырҵит [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]], [[Древний Египет|Ажәытәӡатәи Мысра]], [[Древняя Индия|Ажәытә Индиа]] [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] анҵәамҭеи – [[3-е тысячелетие до н. э.|3-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы Месопотамиа ицәырҵит акымкәа- ҩбамкәа [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]]. Китаи аҳәынҭқарра цәырҵит 3-тәи азқьышықәса анҵәамҭеи [[2-е тысячелетие до н. э.|2-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. алагамҭеи рзы.
Аҳәынҭқарра ишаԥу еиԥш амч закәанла ахархәаразы ихымԥадатәиу [[армия|ар]] аҭахуп. Ар ракәзар, уи иадгыло [[бюрократия|абиурократиада]] иҟалаӡом.
Мҽхакы ҭбаала аибашьрақәа мҩаԥысуан Абжьаратәи Мрагылара аҳәынҭқаррақәа рыбжьара. 1275 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа [[хетты|хеттааи]] мсырааи, аҳәынҭқаррабжьаратә [[мирный договор|ҭынчратә еиқәшаҳаҭрақәа]] рахьтә ижәытәӡатәиу [[Кадеш|Кадештәи]] аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит.
[[Империя|Аимпериақәа]] цәырҵуан иаԥну атәылаҿацәқәа ([[гегемония|агегемониа]]) рыбжьара агәҭантәи ахылҵшьҭрақәа рсуверенитет ашьақәыргыларала, убас ицәырҵит адунеи аҿы раԥхьатәи [[Саргон Древний|Саргон Аккадски]] [[Аккадская империя|иимпериа]] [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] (аҳра иуан 2316-2261 шықәсқәа рзы ҳ. ҟ.), [[Урарту|Арарат-Вансктәи аҳра]] (IX-VI[[I век до н. э.|I ашәышықәса]]қәа ҳ. ҟ.), [[Новоассирийская империя|Новоассириатәи аимпериа]] (750-620 шықәса ҳ. ҟ.), [[Держава Ахеменидов|Ахеменидаа рҳәынҭқарра]] ([[VI век до н. э.|VI ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), [[империя Маурьев|Мауриев иимпериа]] ([[IV век до н. э.|IV ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), Китаитәи аимпериа ([[III век до н. э.|III ашәышықәса]] ҳ. ҟ.), [[Тигран II|Тигран инапхгараан]] [[Великая Армения|Ермантәыла Ду]] аимпериа II (I ашәышықәса ҳ. ҟ.), Римтәи аимпериа (I ашәышықәса ҳ. ҟ.).
Аимпериақәа ринтересқәа еиҿаҳауан, иаагозар VIII ашәышықәсазы еиԥш, [[Арабский халифат|Араб халифати]] (Испаниа инаркны [[Џьамтәыла|Иранынӡа]] напхгара зуаз) [[Династия Тан|Тан адинастиа]] Китаитәи аимпериеи ([[Синьцзян-Уйгурский автономный район|Синьцзиан]] инаркны [[Корея|Кореианӡа]] напхгара зуаз) жәашықәсала [[Центральная Азия|Азиа Хада]] ахылаԥшразы ианықәԥоз.
Иааныркыло аҵакыраҿы иреиҳау империаны иҟалеит [[Монгольская империя|Амонголтә]] ([[XIII век|XIII ашәышықәсазы]]). Абри аамҭазы Европеи, Азиеи, Аҩадатәи Африкеи руааԥсыра реиҳараҩык аҳәынҭқаррақәа иртәын. Аҳәынҭқаррақәа ыҟан [[Мексика|Мексикеи]] [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] мраҭашәаратәи ахәҭеи рҿы. Аҳәынҭқаррақәа еиҳа-еиҳа аҵакыраҭыԥқәеи ауааԥсыреи хылаԥшра рырҭон. Аӡәгьы иитәым аҵыхәтәантәи аҵакыраҭыԥқәа, уаҩ дахьықәнымхо [[Антарктида|Антарктида]] аламҵакәа, [[Берлинский конгресс (1878)|Берлинтәи аиқәшаҳаҭрала]] аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит (1878 шықәса).
=== Ақалақьқәеи ахәаахәҭреи ===
{{main|Ақалақь|Ахәаахәҭра}}
[[Сельское хозяйство|Ақыҭанхамҩа]] иаԥнаҵеит, иагьалнаршеит [[продукты питания|афатә]] мыцхә аиқәырхара, уи ишиашоу афатә аалыҵқәа рҭыжьра знапы алакымыз ауаа ирыхәар алшон, иара раԥхьатәи [[Ақалақь|ақалақьқәа]] рцәырҵра арҵысит. Урҭ, рхатәы қыҭанхамҩатә аарыхра рымамкәа, ахәаахәҭреи, [[мануфактура|амануфактурақәеи]], [[Власть (государство)|аполитикатә мчреи]] рцентрқәа ракәхеит. Ақалақьқәа рыкәша-мыкәша иҟаз ақыҭақәа [[симбиоз|еилахәын]], ақыҭанхамҩа аалыҵқәа рыхәлабгон, уи ацынхәрас анапҟазаратә тауарқәеи еиуеиԥшым арратә хьчарақәеи аарышьҭуан.
Ақалақьқәа рыҿиара, [[этимология|етимологиалагьы]] фактлагьы, ацивилизациақәа рнырра аизҳара иаҟарартәуан, убри аан рсоциалтәи рекономикатәи ҩаӡара шьҭыҵуан.
[[шумеры|Шумерааи]], ажәытәӡатәи Египети, [[Цивилизация долины реки Инд|Инда акаршәреи]] рцивилизациақәа убриаҟара еиԥшымызт, хымԥада, ихьыԥшымкәа ицәырҵит. Ари аамҭазы ақалақьқәа рҭахрақәа ирықәныҟәаны ицәырҵит аҩыреи ахәаахәҭра ҭбааи.
Китаи раԥхьатәи ақалақьтә еилазаарақәа цәырҵыр алшон 2500 шықәса ҳ. ҟ. инарзынаԥшуа, аха археологцәа ишьақәдыргылаз раԥхьатәи ақалақьқәа цәырҵит [[Династия Шан|Шан адинастиа]] аан. 2-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. ацивилизациақәа цәырҵит [[Крит|Крит]], аматериктә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]], [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]] агәҭа.
Америкатәи ацивилизациа дуқәа – [[Майя (цивилизация)|Маиа]], [[Моче|Моче]], [[Наска (культура)|Наска]]-Цәырҵит Мезоамерикеи [[Перу|Перуи]] 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭазы.
Адунеи аҿы раԥхьаӡа акәны [[монета|аԥараҿырпқәа]] рыԥҟара хацыркын 625 шықәса ҳ. ҟ. [[Лидия|Лидиа]] (мраҭашәаратәи [[Анатолия|Анатоли]] иахьатәи Ҭырқәтәыла).<ref>{{Cite web |url=http://rg.ancients.info/lion/article.html |title=Первая монета: Лидийский лев |access-date=2007-03-27 |archive-date=2013-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131117011653/http://rg.ancients.info/lion/article.html |url-status=live }}</ref>
Ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит [[Левант|Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын]] аҿы 4-тәи азқьышықәсазы ҳ. ҟ. .Раԥхьатәи инеиҵыху ахәаахәҭратә мҩақәа цәырҵит 3-тәи азқьышықәсазы х . ҟ., Месопотамиа шумераа ажәытә индиатәи ацивилизациеи дареи ахәаахәҭра ианалага. Китаии [[Шьамтәыла|Шьамтәылеи]] рыбжьара [[Великий шёлковый путь|абырфын мҩа ду]] цәырҵит II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Азиа Хадеи Аџьамтә империеи рықалақьқәа арҭ ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭа дуқәа ракәхеит.
[[Финикия|Финикиатәии]] [[Древняя Греция|ажәытә бырзентәии]] ацивилизациақәа адгьылбжьарамшынтә ӡҭарчы аҿы ахәаахәҭра-хырхарҭа змоу аимпериақәа аԥырҵеит [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәса]] анҵәамҭазы 1-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. анҵәамҭеи алагамҭеи рзы [[арабы|арабцәа]] аԥыжәара рыман [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]], [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]], [[Сахара|Сахара]] рыхәаахәҭратә маҩақәа рҿы. 1-тәи азқьышықәса анҵәамҭазы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭраҿы аԥыжәара рыман арабцәеи [[евреи|ауриацәеи]]. [[2 тысячелетие|2-тәи азқьышықәса алагамҭазы]] [[итальянцы|италиаа]] ари ароль ааныркылеит. [[Фландрия (историческая область)|Фламандтәии]] [[Германиа|анемецтәии]] ақалақьқәа [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәаахәҭратә мҩақәа ирыгәҭылсахеит. Ақалақь дуқәа зегьы ахәаахәҭратә мҩақәа реихысырҭақәа рҿы иҿиеит.
=== Адинхаҵареи афилософиеи ===
{{main|Афилософиа аҭоурых|Адин аҭоурых}}
[[Афилософиа|Афилософиатә хшыҩзцара]] ҿыцқәеи адинхаҵарақәеи цәырҵуан [[Восток (макрорегион)|Мрагыларагьы]] Мраҭашәарагьы, аиҳаракгьы VI ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Убри аамҭазы адунеи аҿы иҿиеит адинхаҵарақәа рацәаны, иреиҳау иреиуахеит Индиа [[индуизм|аиндуизми]] [[буддизм|абуддизми]], Џьамтәыла [[зороастризм|азороастризми]]. [[иудаизм|Аиудаизм]] аира [[авраамические религии|авраам динхаҵарақәа]] хацнаркит.
Мрагыларахь афилософиатә хәыцра ашкол дуқәа цәырҵит, урҭ рыбжьара иахьатәи амшқәа рҟынӡа аԥыжәара рымоуп
китаитәи ахәыцыҩцәа. Инарҭбааны ирдыруеит [[даосизм|адаосизм]], [[легизм|алегизм]], [[конфуцианство|аконфуцианра]], аҵыхәтәантәи атрадициа аԥыжәара аманы иаанхоит. [[Конфуций|Конфуциа]] ишьҭанеицәа [[политика|аполитикатә]] [[Ахшыҩырҵара|мораль]] ишашьҭоу азакәан амч ала акәӡам, аҿырԥши атрадициақәеи рымч ала ауп.
Мраҭашәарахь ажәытә бырзен философиатә традициа ӡырган [[Платон|Платони]] [[Аристотель|Аристотельи]] рышколқәа рыла. Уи Европантәи Абжьаратәи Мрагыларахь инеит IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[Алеқсандр Македонски|Александр Македониатәи]] импыҵахаларақәа раан.
=== Ажәытәтәи ацивилизациақәа ===
{{Main|Ацивилизациа}}
Ашықәсԥхьаӡара ҿыц ҟалаанӡа аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рзы Адгьылбжьаратә мшын, аӡиасқәа [[Ганг|Ганг]], [[Хуанхэ|Хуанхе]] аимпериақәа рзы иԥсабаратәу ҳәаақәаны иҟалеит.
Индиа [[Империя Маурьев|Мауриев иимпериа]] [[Южная Азия|Аладатәи Азиа]] аҩадатәи ахәҭаҿы аҳра ауан, убри аан [[Пандья|Пандиев иимпериа]] –Индиа аладатәи ахәҭаҿы.
Китаи [[Цинь (династия)|Цинь]], [[Хань (династия)|Хан]] рдинастиақәа римпериатә дгьылқәа дырҭбааит аполитикатә еидкылареи, акоммуникациақәа реиӷьтәреи, аимператор [[У-ди|У-ди]] аҳәынҭқарратә [[монополия|монополиақәа]] иаԥиҵақәаз рыла.
Мраҭашәарахь абырзенцәа иаԥырҵеит ацивилизациа, уи аҭоурыхҭҵааҩцәа реиҳараҩык ргәаанагарала ҳаамҭазтәи [[западная цивилизация|Мраҭашәаратәи ацивилизациазы]] ишьаҭарку культураны иҟалеит.
Шәышықәсақәак рышьҭахь, III ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[Древний Рим|аурымқәа]] рҵакырақәа рырҭбаара иалагеит ампыҵахаларақәеи аколонизациеи рыла. Аимператор [[Октавиан Август|Август]] ихаан (I ашәышықәса анҵәамҭа ҳ. ҟ.) Адгьылбжьаратә мшын иаԥну адгьылқәа зегьы Рим хылаԥшра рнаҭон.
Аимпериа дуқәа аҵакырақәа арратә [[Ампыҵахалара|аннексиеи]] ақыҭанхамҩатә центрқәаны иҟалоз ихьчоу аиланхарҭақәа рышьақәыргылареи ирхьыԥшын. Аимпериақәа рышьақәыргыларала ишьақәгылаз азыҟашьатә дунеи [[международная торговля|жәларбжьаратәи ахәаахәҭра]] агәацԥыҳәара анаҭон; аиҳаракгьы Адгьылбжьарамшын ахәаахәҭратә мҩа дуқәа ҿиеит [[Эллинизм|аеллинцәа раамҭазы]].
Аимпериақәа ар дуқәеи абиурократиа хадеи рныҟәгара ахымԥадатәра иадҳәалоу азеиԥш проблемақәа ирықәшәеит. Арҭ ахарџьқәа еиҳарак [[крестьянство|анхаҩыжәлар]] ирықәын, убри аан адгьылмпыҵакыҩцәа дуқәа еизаку аусбарҭа ақәыӷәӷәара рҽацәхьаркыр рылшон.
[[варвары|Аварварцәа]] аҳәаақәа рышҟа рқәыларақәа аҩныҵҟатәи аилаҳара апроцессқәа дырццакит. Хан аимпериа [[гражданская война|атәылауаҩратә еибашьрахь]] ахы археит 220 шықәсазы ҳ. ҟ., уи римтәи ашәахтә аизгара азин анаҭеит, иара убри аамҭа инақәыршәаны аилаҳарагьы иалагеит.
Евразиа, Америка, [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] иаҩцамыз [[умеренный климат|атҿылаҿацәқәа]] зегьы рҿы аимпериақәа реизҳареи реилаҳареи иаҿын.
== Абжьаратәи ашәышықәса ==
{{Main|Абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
Шәышықәсала (II ашәышықәса ҳ. ҟ.) зҽеиҵызхыз Римтәи аимпериа маҷ-маҷ аилаҳара Мрагылара Ааигәа аҟынтәи мраҭашәарахь [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] аларҵәара иақәшәеит. [[Западная Римская империя|Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериа]] [[Германские племена|германиатәи ахылҵшьҭрақәа]] ржәыларала икаҳаит цәыббра 4, 476 шықәсазы. Уи ацынхәрас ицәырҵит ишакәхалак акала [[Римско-католическая церковь|Римтәи-акатоликатә уахәама]] иадҳәалоу еинышәашьа змам ҳәынҭқаррақәак. 1054 шықәсазы ауахәама [[Католическая церковь|Римтәи-акатоликатәи]] [[Православная церковь|Аиашахаҵаратәи]] уахәаманы еихызшаз [[схизма|асхизм]] ҟалеит. Мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын аҿы Римтәи аимпериа иаанхаз ахәҭа наҟ-наҟ [[Византийская империя|Византиатәи империаны]] иҟалеит. Ашәышықәсақәа рнаҩс Мраҭашәаратәи Европа иԥку аидгыла аиҭашьақәыргылара алшеит 962 шықәсазы [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Римтәи аимпериа]] аԥҵарала, уахь иаҵанакуан иахьатәи [[Германиа|Германиа]], [[Италиа|Италиа]], [[Недерланд|Нидерланд]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Швеицариа|Швеицариа]], [[Австриа|Австриа]] иахьрыҵаркуа ҳәынҭқаррақәак. Рацәак мҵыцкәа, 800 шықәсазы ицәырҵит [[Каролингская империя|Каролингтәи аимпериа]], иахьатәи Франциа аҵакыраҿы, уи 843 шықәсанӡа иҟан. 1096 шықәсазы излагаз [[Крестовые походы|Аџьартә ныҟәарақәа]] мраҭашәаратәи аԥсылманцәа ирымпыҵархалаз [[Святая земля|Иԥшьоу адгьыл]] ахылаԥшра аиҭашьақәыргыларазы ҽазышәара маншәаламызт. 1346-1353 шықәсқәа рзы Европа ахьынӡанаӡааӡо иҵысит амырза чымазара, [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]], Европа ауааԥсыра 30% инаркны 60% рҟынӡа рыԥсҭазаара ҿахызҵәаз,.1337 шықәсазы иалагеит [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]], уи мҩаԥысуан 1453 шықәсанӡа, иара арратә ус анырра ду анаҭеит. [[XVI век|XVI ашәышықәсазы]] иалагеит амассатә динхаҵаратәи ауаажәларра – политикатәи ҵысра – Ауахәама ареформа азура иазырхоу [[Реформация|Ареформациа]], уи ахыҵхырҭахь ахынҳәра ҽыҵгас иҟаҵаны. Адинхаҵаратә аспектқәа рыдагьы Ареформациа иара убасгьы иаҵанакуан аполитикатә, аекономикатә, акультуратә аспектқәа.
Китаи [[династия|адинастиақәагьы]] ирызҳауан, еилаҳауан. Мрагыларатәи [[Династия Хань|Хан Адинастиа]] анкаҳа, [[Эпоха Троецарствия|Хаҳрак раамҭа]] анааи ашьҭахь аҩадантәи амҩасцәа рхылҵшьҭрақәа [[IV век|IV ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. аҵакыраҭыԥқәа рымпыҵахалара иалагеит, аҵыхәтәаны Аҩадатәи Китаи зегьы ргеит, аҳра ссақәа рацәаны ишьақәдыргылеит. [[Династия Суй|Суи адинастиа]] Китаи еиднакылеит 581 шықәсазы, Тан Адинастиа анапхгара ашықәсқәа раан (618-907 шықәсқәа) Китаи аҩбатәи «ахьтәы шәышықәса»иалалеит. Китаи [[Крестьянство|анхаҩыжәлар]] рхы иақәиҭын, раалыҵ рҭир рылшон, аӷьараҳәа аџьармыкьа иалахәхар рылшон. Ақыҭанхамҩа алҵшәа ҳаракын, китаитәи ауаажәларра ақалақь ԥсҭазаара радԥхьалара ҳаракын. Атәыла технологиала иҿиан, [[чугун|аҭыџь]] аҭыжьреи, [[поршень|апорштә]] [[Меха (техника)|хәыблқәа]] реиҿартәышьеи, [[висячий мост|ацҳа кнаҳақәа]] реибаркышьеи, акьыԥхь атехнологиеи [[компас|компасқәа]] рыҟаҵареи амонополиақәа аман.<ref>{{Cite web |url=http://www.nri.org.uk/joseph.html |title=Джозеф Нидхэм |access-date=2007-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080118121356/http://www.nri.org.uk/joseph.html |archive-date=2008-01-18 |url-status=dead }}</ref> Тан адинастиагьы еилаҳаит, аха шәышықәсабжа аилаҩынтра ашьҭахь [[Сун (династия)|Сун Адинастиа]] Ҩаԥхьа Китаи еиднакылеит 982 шықәсазы, амҩасцәа аҩадатәи римпериақәа рықәыӷәӷәара еиԥымҟьо иҟалаанӡа. Аҩадатәи Китаи Цинь Адинастиа иалаӡит 1141 шықәсазы, 1279 шықәсазы Амонголтә империа Китаи зегьы агеит, Евразиа шамахамзар зегьы еиԥш, [[Центральная Европа|агәҭантәии]] [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европеи]], иара убас [[Иапониа|Иапониеи]] аламҵакәа.
Иара убри аан аҩадатәи Индиа аҳра ауан [[Империя Гупта|Гупта Аимпериа]]. Аладатәи Индиа ицәырҵит [[Дравиды|адравидцәа]] раҳра дуқәа хԥа: [[Чера (династия)|Черов]], [[Чола|Чола]], [[Пандья|Пандиев аимпериа]]. Анаҩс иҟалаз аҭышәынтәалара [[индус|аиндусцәа]] ркультура «ахьтәы шәышықәса» шыҟалаз адырра ҟанаҵеит (IV-V ашә. ҳ. ҟ.)
[[Файл:Llullaillaco mummies in Salta city, Argentina.jpg|thumbnail|250px|right|Амумиа Инка.]]
[[Файл:Machu-Picchu.jpg|thumbnail|250px|right|[[Мачу Пикчу|Мачу-Пикчу]] – «Иӡыз [[Инки|Инкцәа]] рықалақь» – зегь раасҭа еицырдыруа Инкцәа рцивилизациа иасимволны иҟалеит.]]
Иара убри аан [[Центральная Америка|Агәҭантәи Америка]] аилазаара ҭбаақәа аҿиара иалагеит, урҭ рахьтә еиҳа аҵакы змоу Мезоамерика иҟаз [[Майя (цивилизация)|маиеи]] [[ацтеки|ацтекааи]] рцивилизациа ауп. [[ольмеки|ольмекаа]] рҿы ан культура маҷ-маҷ ианкаҳа, маиа ақалақь дуқәа – аҳәынҭқаррақәа рхыԥхьаӡареи рнырреи ирыцлон, ркультура [[Юкатан|Иукатани]] уи иаԥну атәылаҿацәқәеи зегьы ирылаҵәеит. Ацтекаа ихьшәоу римпериа ааигәа-сигәа иҟаз акультурақәа рыла иргылан [[тольтеки|тольтекаа]] реиԥш иҟоу рнапаҿы иааргаз ажәларқәа рныррала.
Аладатәи Америка XIV-XV ашәышықәсақәа рзы аинкцәа реизҳазыӷьара ҟалеит. [[Куско|Куско]] аҳҭнықалақь змаз [[Империя инков|аинкцәа римпериа]], [[Анды|Андақәа]] зегьы ирылаҵәоз, технологиала ишәҭыкакаҷуан, иҿиан, еицырдыруеит [[дорожная система инков|аинкцәа рымҩатә система]] ссири ахаҳәеиқәҵаҩцәа рҟазара ҟаимаҭи.
[[VII век|VII ашәышықәсазы]] [[Аравия|Аравиа]] ицәырҵыз [[Ислам|аԥсылманрагьы]] аҭоурых аҿы амч дуқәа ируакхеит, адгылаҩцәа жәпакы инадыркны Абжьаратәи Мрагылара, Аҩадатәи Африка, Азиа Хада, Индиа, иахьатәи [[Индонезиа|Индонезиа]] адәеиужьқәа рҿы империақәак рышьаҭаркра аҟынӡа амҩа ианысит.
Аҩада-Мрагыларатәи Африка: [[Нубия|Нубиеи]] [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[христиане|қьырсиантә]] анклавқәаны иаанхеит, уи аамҭазы [[экватор|аекватор]] аҩадахьала Африка егьи ахәҭа [[ислам|аԥсылманра]] аднакылеит. Аԥсылманра рыманы иааит раԥхьаӡа акәны Сахарантә ахәаахәҭра уақәгәыӷыртә иҟазҵаз атехнологиа ҿыцқәа. Ари ахәаахәҭра ашәахтәқәа рақәҵара Аҩадатәи Африкаҟа аизҳазыӷьара ааргеит, [[Сахель|Сахель]] аҳрақәак рыҿиара алдыршеит.
Ари аамҭа Адунеизегьтәи аҭоурых аҿы иазгәаҭан атехнологиақәа ашьшьыҳәа, аха иҭышәынтәаланы рыҿиарала, акыр шәышықәсақәа зхызгаз [[стремя|аҽышькыли]] [[плуг|акәаҭан]] ҿы нарҳәы-аарҳәи реиԥш иҟоу акрызҵазкуа аԥҵамҭақәа рыла. Регионқәак рҿы иҟан, атехнологиатә ҿиара ццакы аамҭақәагьы. Иҟалап зегь реиҳа ихадоу – Адгьылбжьарамшын аҿы [[эллинизм|аеллинизм]] аамҭа акәзар, шәкыла атехнологиа ҿыцқәа анаартыз. Ас еиԥш апериодқәа ирышьҭанеиуан атехнологиатә каҳара, иаагозар, Римтәи аимпериа акаҳараан, анаҩс заатәи Абжьарашәышықәсақәа раан.
== Аамҭа ҿыц ==
{{Main|Аамҭа ҿыц}}
[[Файл:Gutenburg bible.jpg|right|thumb|150px|Акьыԥхьгазы [[книгопечатание|анбанҟәара ашрифт аԥҵара]] 1450 шықәсазы Германиа [[Life (журнал)|ажурнал «Лайф»]] азқьышықәса иреиҳаӡоу ахҭысқәа шәкы рахьтә ахҭыс №1 ҳәа хьӡыс ианаҭеит. Хәшьарақәак рыла, 1455 шықәсазы икьыԥхьыз раԥхьатәи "[[Абиблиа|Абиблиа]]" анҭыҵ ашьҭахь, 50 шықәса инареиҵаха, 9 млн инареиҳаны ашәҟәқәа ҭыжьын.]]
Ақыҭанхамҩатә цивилизациақәа шамахамзар зегьы рыкәша-мыкәша аҭагылазаашьақәа акыр иԥыркуан. [[Производительность труда|Аџьа алҵшәа]] лаҟәны иаанхон, аҳауатә ҽыԥсахрақәа идырмарион аекономикатә еизҳазыӷьарақәеи аиҵахарақәеи, ацивилизациақәа аҿиареи аилаҳареи рзаазгоз. Римтәи Аимпериа аахыс XVI ашәышықәсанӡа адунеи абжьаратәи аԥсҭазаара аҩаӡара 10% илаҟәит, аиҳаракгьы аекономикатә аганахьала ааха аиуит Мрагылара Ааигәа Арегион.
Аха 1500 шықәса инарзынаԥшуа адунеизегьтәи аҭоурых аҿы зхаҭабзиара ҳараку аиҭакра ҟалеит. Ахәаахәҭра иарҿиаз атехнологиатә ԥыжәареи абзазареи хәыҷы-хәыҷла алшарақәа рырҭбаара ахылҿиааит. XVI ашәышықәса акыр шагыз цивилизациақәак ишьақәдыргылеит иҿиоу аилазаарақәа. Ажәытә бырзенцәеи аурымқәеи иҿиоу [[экономика|аԥаратә економика]] адгылара змоу, [[финансовый рынок|афинанстә џьармыкьақәеи]] [[частная собственность|ахатә мал азини]] змоу, иҿиоу ауаажәларратә еизыҟазаашьақәа шьақәдыргылеит,. Арҭ аинститутқәа [[капитал|акапитал]] иааиԥмырҟьаӡакәа аизгареи [[производительность труда|аџьа алҵшәа]] аизҳареи рзы аҭагылазаашьақәа аԥырҵеит. Хәшьарақәак рыла, Римтәи аимпериа еиҳа иҿиоу арегионқәа ируаку Римтәи Италиа уааԥсырала ахашәалахәы XVIII ашәышықәсазы иҿиаз аекономикақәа аиԥш зеиԥшу рырбага иаҿырԥшын, Македониа (иахьатәи Бырзентәыла) II ашәышықәса аԥсҭазаара аҩаӡара арбагақәа рҟынӡа ианнеи XIX ашәышықәсазы ауп. Аклассикатә цивилизациақәа еиӷьны иҿиаз ррегионқәа еиҳа [[урбанизация|ақалақь ԥсҭазаара иадԥхьалан]], иҿыцӡоу аҭоурых заатәи аамҭазтәи регионқәак раасҭа. Аха арҭ ацивилизациақәа хәыҷы-хәыҷла аилаҳара иалагеит, иқәӡааит, уи зыхҟьаз амзызқәа аҭоурыхҭҵааҩцәа иахьа уажәраанӡагьы еимаркуеит.<ref>[http://www.atypon-link.com/AEAP/doi/abs/10.1257/089533006776526148#search=%22the%20economy%20of%20the%20roman%20empire%20temin%22 Экономика ранней римской империи]</ref>
Азныказы XIV ашәышықәсазы излагаз [[Эпоха Возрождения|европатәи Аиҭарҿиара]] адунеитә ҭҵаарадырратә еихьӡарақәа
«реиҭаартра», Европа аекономикатәи асоциалтәи шьҭыҵра акәын. Аиҭарҿиара ицәырнагеит адунеи «адырра бзиа» азыҟазаашьа акультура, анаҩс [[Ренессансный гуманизм|агуманизми]], [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциеи]], аҵыхәтәан ааглыхратә револиуциа аиҭакра дуқәеи рахь икылнагеит. Аха [[XVII век|XVII ашәышықәсазы]] аҭҵаарадырратә револиуциа атехнологиақәа иаразнак анырра рнаҭомызт; XVIII ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ауп аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа апрактикатә қәԥшылараҿы инарҭбааны ахархәара ианалага.
Европа XVIII ашәышықәса азбжазы иахьҿиаз амзызқәа ҩба ракәын иамаз: [[предпринимательство|анаплакра]] акультуреи [[Атлантика|атлантикатәи]] ахәаахәҭра ([[работорговля|атәцәа рыҭирагьы]] налаҵаны) иарҿиаз абзазареи. Ҭоурыхҭҵааҩцәақәак 1750 шықәсазы Китаи еиҳа иҿиаз араионқәа рҿы аџьа алҵшәа евроатлантикатәи аекономика ишақәшәац иақәшәон ҳәа ианышьақәдыргылоз аамҭазы, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа [[Энгас Мэддисон|Енгас Меддисон]] иеиԥш агәаанагара рымоуп, Мраҭашәаратәи Европа аӡәыцыԥхьаӡа иусура алҵшәа, Абжьарашәышықәсазы уи егьырҭ арегионқәа рҿы инагӡаны иақәшәо арбага иаԥнагеит ҳәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.ggdc.net/maddison/ |title=Домашняя страница Энгаса Мэддисона |access-date=2007-03-29 |archive-date=2010-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100728181613/http://www.ggdc.net/Maddison/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nber.org/cgi-bin/author_papers.pl?author=carol_shiue |title=Вольфганг Келлер и Кэрол Шью |access-date=2007-03-29 |archive-date=2006-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060528213159/http://www.nber.org/cgi-bin/author_papers.pl?author=carol_shiue |url-status=dead }}</ref>
[[Файл:Mona Lisa, by Leonardo da Vinci, from C2RMF retouched.jpg|мини|Мона Лиза, Леонардо да Винчи. Аиҭарҿиареи аҿыханҵеи ааидкыланы раамҭа иаҵанакуа, зегь реиҳа еицырдыруа аҩымҭақәа ируакуп.]]
Абжьарашәышықәсақәа анхыркәшаха, Европа егьырҭ ацивилизациақәа изреиҳахаз, [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] ԥсадгьылны изыҟалаз, адунеи аҿы аԥыжәара аго изалагаз аилыркаарақәа рацәоуп. Макс Вебер ишьақәирӷәӷәоит европатәи аусуцәа [[протестантство|рпротестанттә етика]] иахҟьоит ҳәа, уи иара игәаанагарала егьырҭ раасҭа рҽазҵәылхны, еиҳаны аус днаруан. Даҽа социал-економикатә еилкаарак ари азҵаара [[демография|адемографиа]] иаднаҳәалоит: Европа, аҭаацәара [[Целибат|иаламлац адинмаҵзуҩцәа]], аколониалтә мҳаџьырра, ааглыхратә центрқәа рҿы аԥсра ҳаракы, иааиԥмырҟьаӡакәа аибашьрақәа, аҭаацәара алалара ақәра ахыԥара азиатәи акультурақәа раасҭа ауааԥсыра реизҳара еиҳа иааннакылон. Аус зуша анапқәа разымхара аекономикатә технологиақәа рыҿиаразы [[прибавочная стоимость|ацҵатә хәыԥса]] аинвестициақәа аҭахын, иаагозар, [[водяная мельница|аӡлагара]], [[фабрика|афабрика ахархәарала аарыхра]], [[прядение|ахахареи]] [[станок (ткацкий)|асреи рыстанокқәа]], [[паровой двигатель|фақьла арныҟәага]], аидарамҩангара, изызҳауа ауааԥсыра фатәыла реиқәыршәара акәымкәа.
Аӡәырҩы иазырыԥхьаӡоит, Европа азы иҟазшьарбагоу ахақәиҭра аидеалқәа инарымаданы, европатәи [[право собственности|ахатәтәреи]] зхы иақәиҭу [[рыночная экономика|аџьармыкьатә економикеи]] рзин аинститутқәа даҽаџьара аасҭа иӷәӷәан ҳәа. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аҵарауаа, даагозар [[Померанц, Кеннет|Кеннет Померанц]], ари аҩыза агәаанагара иаҿагылоит, европатәи аихьӡарақәа инеиԥынкыланы иахьыладырҟәыз азы адунеитә ҭоурых аревизиатә знеишьа акритика шазыруагьы.<ref>''Ricardo Duchesne''. Журнал исторического общества, том. 6, выпуск 1 (Март 2006). — C. 69—91.</ref>
Европа агеографиагьы ароль ду нанагӡар алшон. Абжьаратәи Мрагылара, Индиа, Китаи ашьхақәа рыкәыршоуп, аха урҭ аԥынгылақәа рнаҩс иҟоу аҵакырақәа акыр акаршәрақәа рымоуп. [[Пиренеи|Пиренеиа]], [[Альпы|Альпа]], [[Апеннинские горы|Апеннина]], [[Карпаты|Карпаты]] уҳәа ашьхатә системақәа рҿаԥхьа Европа иахысуеит, уи адагьы аконтинент аҩадатәи амшынқәа рыла еихшоуп. Урҭ Европа Агәҭантәи Азиантәи ампыҵахалаҩцәа рацәыхьчарақәак алдыршеит. Абџьар ашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа амҩасцәа арратә дунеихәаԥшышьала Евразиатәи аконтинент аперифериа аграртә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҳра руан, аҩадатәи Индиа акаршәрақәа, мамзаргьы Китаи акаршәрақәа ирықәлозар, раанкылара залыршахомызт. Ас еиԥш иҟаз ақәыларақәа лассы-лассы ихырҵәаган. [[История ислама|Аԥсылманра ахьтәы шәышықәса]] нҵәеит амонголцәа [[Багдад|Багдад]] анеимырҵәа 1258 шықәса рзы, Индиеи Китаии аамҭа-аамҭала ақәыларақәа ирықәшәон, Урыстәыла акыр шәышықәса [[татаро-монгольское иго|аҭаҭар-монголтә тәра]] имапыҵакын. Агәҭантәи Азиа «агәы» [[логистика|логистикала]] еиҳа иацәыхароу агәҭантәи Мраҭашәаратәи Европа ас еиԥш иҟоу ашәарҭарақәа рзы еиҳа иуашәшәырамхеит.
Агеографиагьы акрызҵазкуа [[геополитика|агеополитикатә]] еиԥшымзаарақәа ирыцхраауан. Рҭоурых аиҳарак Китаии, Индиеи, Абжьаратәи Мрагылареи еидкылан арҭ аҳәынҭқаррақәа рыкәша-мыкәша иҟаз ашьхақәеи ацәҳәырақәеи рҟынӡа инаӡоз аԥыжәара змаз мчы заҵәык ала. 1600 шықәсазы [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] Абжьаратәи Мрагылара шамахамзар зегьы хылаԥшра анаҭон, Мин адинастиа Китаи напхгара анаҭон, [[империя Великих Моголов|Могол Дуқәа римпериа]] Индиа анырра ааннакылон. Ус акәымкәа, Европа есымша аиҳара еибашьуаз ҳәынҭқаррақәак рыла еихшан. Паневропатәи аимпериақәа, Римтәи аимпериа аламҵакәа, ишаацәырҵыз еиԥш, хара имгакәа аилаҳарахь рхы дырхеит.
Лассы-лассы ирҳәоит европатәи ақәҿиара ахыҵхырҭақәа ируакын европатәи аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аиндаҭлара ӷәӷәа ҳәа. Егьырҭ арегионқәа рҿы аҭышәынтәалара лассы-лассы аҿиара аасҭа ихадаз приоритетын. Китаи мшынтә ҳәынҭқаррак аҳасабала аҿиара аанкылан Мин адинастиа аан амшынтә хәаахәҭра азин аҟамҵарала. Европа аполитикатә еилибамкаарақәа ирыхҟьаны ас еиԥш акомплекстә ԥкыра залыршахомызт; ари аҩыза ӡбамҭа здызкылаз аҳәынҭқарра иаразнак аконкурентцәа ирыҵахон.
Европа аҳаракра хымԥада акрызҵазкуа даҽа географиатә факторын Адгьылбжьаратә мшын, уи зқьышықәсала амшынтә мҩаду аҳасабала аус ауан, атауарқәеи, ауааи, аидеиақәеи, аартрақәеи реимдара иацхраауан.
Европа иаҷыданы [[тропики|атропикатә тәылақәа]] рҿы иахьагьы инарҭбааны ахархәара рымоуп ауааи, урҭ рыԥстәқәеи, рылаҵарақәеи рымчи ргәабзиареи ҵыкәкәо, атропикатә чымазарақәеи [[паразиты|апаразитқәеи]]. Урҭ апрогресс иаԥырхагоу асоциал-еиԥҟьаратә факторуп.
=== Европа аҿиара ===
[[Файл:Vascodagama.JPG|thumb|right|180px|[[Васко да Гама|Васко да Гама]] XV ашәышықәса анҵәамҭа – XVI ашәышықәса алагамҭазы [[пряность|аҳаскьын лаҳалаҳақәа]] рзы [[Индиа|Индиаҟа]] иныҟәара.]]
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
XIV ашәышықәсазы Италиеи, анаҩс Европа зегьи Аиҭарҿиара аамҭа ааит. Ҳаамҭазтәи ҵарауаақәак азҵаара ықәдыргылоит: аҟазареи агуманизм аидеиақәеи реизҳазыӷьара аҭҵаарадырраа ахәарҭа азаанагаҵәҟьама, мамзаргьы араб культурақәеи европатәи акультурақәеи еизгоу рдыррақәа реилалара акраҵанакма ҳәа. Ихадоу аартрақәа ируакхеит [[каравелла|аӷбақәа рыҟаҵара]], араб хкәакьтәии европатәии [[парус|аԥра]] [[прямой парус|иашақәа]] еилаԥсаны измаз раԥҵара. Дара [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] шәарҭарада ахысра зылшо раԥхьатәи ӷбақәаны иҟалеит. [[навигация|Анавигациа]] аганахьала акрызҵазкуа аус адуларақәа инарываргыланы ари атехнологиа [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] илнаршеит 1492 шықәсазы Атлантикатәи аокеан дахысны Африкеи Евразиеи Америка раԥшьра.
Ари ахҭыс аконтинентқәа рыхԥагьы рзы адраматә хҟьаԥҟьақәа аман. Европаа иааргеит америкаа ахаангьы изықәымшәацыз [[вирус|авирустә]] чымазарақәа. Урҭ рӷьырак ҭахеит ихырҵәагоу [[эпидемия|аымазара ҿкқәа]] жәпакы ирыхҟьаны. Европаа аҽқәеи, аџыри, [[огнестрельное оружие|абџьари]] рхы иархәаны атехнологиатә ԥыжәара рыман, ацтекааи аинкцәеи рҳәынҭқаррақәеи, иара убас нхыҵ америкатәи акультурақәеи риааираҿы ирыцхраашаз.
Ахьи аресурсқәеи ауаа рыдгьыл гәакьақәа ааныжьны Европантәи Америкаҟа ахҵәара иаднаԥхьалон. Аусуратә мчы аизырҳаразы аколониа ҿыцқәа рҿы [[рабство|Африкантәи атәцәа]] жәпаҩыла рҭагалара иалагеит. Дук мырҵыкәа Америка ицәырҵит расазаҵәыктәи ажәлар – атәцәа. Мраҭашәаратәи Африка акәзар, африкагәҭантәи ажәларқәа рымаҵ адырураҿы аизҳазыӷьара зауз, [[Невольничий берег|Атәцәа рыԥшаҳәаҿы]] ҳәа изышьҭаз аҭыԥ аҿы, аҳәынҭқаррақәа жәпакы цәырҵит.
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|right|200px|''[[Санта-Мария (судно)|Санта Мариа]] аԥырсал аҿы''. Асахьаҭыхҩы [[Андриес ван Эртвельт|Андрис ван Ертвельт]], 1628 шықәса инарзынаԥшуа. Христофор Колумб зегьы еицырдыруа иԥра [[каракка|ӷба ду]].]]
Европа амшын ампыҵахалараҿы, аконтинент агеографиа инақәыршәаны, рлагала еиҳа иҵаҵӷәыркуп агаҿа ҳәынҭқаррақәа: Португалиа, Испаниа, [[Англызтәыла|Англиа]], [[Франциа|Франциа]], [[Недерланд|Нидерланды]]. Португалиатәии Испаниатәии аимпериақәа раԥхьа аԥыжәара змаз мпыҵахалаҩцәан, анырра иахыҵхырҭан, аха дук мырҵыкәа еиҳа аҩадатәи Англыз, Афранцыз, Голландиатәи Атлантика аԥыжәара рго иалагеит. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы иҟалаз аибашьрақәа акыр, [[Наполеоновские войны|Наполеон иеибашьрақәа]] кульминациас ирыман, Британиа ду шьақәгылеит адгьыл зегьы зымҽхазкыз раԥхьатәи адунеитә ҳәынҭқаррак аҳасабала, уи ақәыԥшылара аԥшьбатәи ахәҭак аҟынӡа напхгара аҭо (ари аамҭазы уи «Иҭамшәо амра аимпериа» ҳәа ахьӡ аиуит).
Адмирал [[Чжэн Хэ|Чжен Хе]] иныҟәарақәа аанкылан амонголцәа анықәырца ашьҭахь ишьақәгылаз Мин адинастиаҟны. Зны-зынла «алагарҭатә [[капитализм|капитализм]]» ҳәа изышьҭоу китаитәи ахәаахәҭратә револиуциагьы аанкылан. Мин адинастиа аҵыхәтәаны манчжураа ржәыларала икаҳаит, уи [[династия Цин|Цин адинастиа]] раԥхьа аҭынчреи аизҳазыӷьареи раамҭа ахнагеит, аха анаҩс Мраҭашәара ақәыларақәа ирылаӡит.
Америка анырга ашьҭахь дук мырҵыкәа европаагьы Азиа ажәларқәа атехнологиатә ԥыжәара шрымоу шьақәдырӷәӷәеит. [[XIX век|XIX ашәышықәса]] алагамҭазы Британиа ду хылаԥшра анаҭон Аагьылбжьахабжа [[Индостан|Индостан]], [[Мсыр|Египет]], [[Малайский полуостров|Малаитәи адгьылбжьахабжа]]; афранцызцәа [[Индокитай|Индокитаи]] рнапаҿы иааргеит; аголландцәа [[Индонезиа|Индонезиа]] рымпыҵархалеит. Британиаагьы аҳра руан аԥхьаӡатәи ауаԥшьтә хылҵшьҭрақәа ахьынхоз ҵакырақәак рҿы, [[Австралиа|Австралиа]], [[Зеландиа ҿыц|Зеландиа Ҿыц]], [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] налаҵаны; хыԥхьаӡара рацәала британиатәи аколонистцәа Америкаҟа еиԥш уахь ахҵәара иалагеит. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы европатәи аҳәынҭқаррақәа [[Колониальный раздел Африки|Африка иаанхаз аҵакырақәа «ршеит»]].
Аҵаралашара аамҭа ҳәа зыхьӡырҵаз Европа ари аамҭа [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциахь]] икылнагеит, уи ауаҩы адунеи азы игәаанагарақәа аԥсахит, [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] – адунеитә економика аҽеиҭакра ду алыршахеит. Ааглыхратә револиуциа ахы акит [[Британиаду|Британиа ду]] аарыхра аиҿкаара ахкы ҿыц – афабрикатә (шәахә. иара убас "[[Мануфактура|Амануфактура]]") ахархәара ианалага, [[поточное производство|ԥымкрадатәи аарыхреи]] [[механизация|амеханизациеи]] уаанӡа аасҭа еицеиԥшны рхархәаразы меигӡарахда зхарџьқәа маҷу аамҭалатәи аџьатәи тауарқәа рҭыжьра алыршаразы.
XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[Американская революция|Америкатәи]] [[Великая французская революция|Франциатәи]] ареволиуциақәа раан, Аҵаралашара аамҭа иахьатәи [[демократия|адемократиақәа]] рыҟаларахь инанагеит. Адемократиақәа реизҳара адунеи аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәеи аԥсҭазаара ахаҭабзиареи анырра ду рнаҭеит. Ааглыхратә револиуциа амҩаԥысраан адунеитә економика, [[уголь|арацәа]], [[железная дорога|аихамҩа]], [[пароход|аӷбақәа реиԥш]] иҟаз атранспорт хкы ҿыцқәа шьаҭас измаз қәҿиарала адунеи еизааигәартәуан. Ус шакәугьы ааглыхратә ҟьашьреи аԥсабара аԥхасҭахареи акырӡа еиҳахеит, амцеи ацивилизациақәеи анцәырҵ инаркны.
== Иҿыцӡоу аамҭа ==
[[Файл:WWI.png|right|thumb|250px|[[Антанта|Антанта]] атәылақәеи (аиаҵәа ԥштәы) [[Центральные державы|Ԥшь-Еидгылак]] (апатырқал ԥштәы) рыбжьара [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] 4 империак рықәӡаарахь икылнагеит: [[Германская империя|Германиатәи]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи]], [[Османтәи аимпериа|Османтәи]], [[Австриа-Венгриа|Австро-Венгриатәи]].]]
{{main|Иҿыцӡоу аамҭа}}
[[XX век|XX ашәышықәса]] [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәии]] [[Вторая мировая война|Аҩбатәии]] адунеизегьтәи ихырҵәагоу аибашьрақәа инарымаданы адунеи аҿы европатәи аԥыжәара аилаҳара, иара убас [[США|ЕАА-и]] [[СССР|СССР-и]] рыбжьара [[Холодная война|аибашьра хьшәашәа]] алагара ацын. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга ашьҭахь еиҿкаан [[ООН|Еиду амилаҭқәа реиҿкаара]] амилаҭқәа реимакқәа рыӡбареи ԥхьаҟатәи аибашьрақәа раԥырҟәҟәаареи алшап ҳәа нагӡашьа змам гәыӷрала, аха ас еиԥш иҟоу аиҿкаарагьы зеиӷьыҟам адунеиеиҿкаара агәҭакқәа азынамыгӡеит. 1991 шықәсазы Асовет Еидгыла еилаҳаит, ЕАА аштатқәа рхала иааныжьны, «аҳәынҭқарра ду» ҳәа атитул змоу ҳәынҭқаррак аҳасабала (ицәырҵит ахырхарҭа «[[Пакс Американа|Пакс Американа]]»).
Ашәышықәса ицәырнагеит еиуеиԥшым аполитикатә хырхарҭа змоу асоветтә идеологиа ӷәӷәақәа. Актәи, 1917 шықәса ашьҭахь Асовет Еидгылаҿы аҳәынҭқарратә ҩаӡараҿы ирыдыркылаз – [[коммунизм|акоммунизм]], аҽарҭбааит 1945 шықәса ашьҭахь Агәҭантәи Европа, [[Югославия|Иугославиа]], [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Арнауҭтәыла|Албаниа]], [[Северная Корея|Аҩадатәи Кореиа]], [[Виетнам|Виетнам]]; 1949 шықәсазы Китаи; 1950-1960-тәи ашықәсқәа рзы – [[Третий мир|ахԥатәи адунеи]] атәылақәа жәпакы рҿы. [[Милитаризм|Амилитаристтә]] [[Афашизм|фашизм]] нырцәтәи анаӡаратәи аидеологиа 1920-1930-тәи ашықәсқәа рзы ишьақәнаргылеит Италиа, Германиа, Иапониа, Испаниа хылаԥшра рызҭоз [[Диктатура|адиктатортә]] режимқәа; арӷьарахьтәи адиктатура шьақәгылеит Португалиа [[Салазар, Антониу ди|Салазар]] ихаан.
[[Файл:Nagasakibomb.jpg|thumb|245x245px|1945 шықәсазы ЕАА аштатқәа Иапониа иаҿагыланы раԥхьаӡа акәны рхы иадырхәаз [[Ядерное оружие|аиадертә бџьар]] ацәырҵра [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] хнаркәшеит, [[Холодная война|аибашьра хьшәашәа]] алагара иазҳәахеит.]]
Арҭ аиҭакрақәа зеиԥш ыҟам амҽхакреи аҭарцәреи реибашьрақәа ирыдҳәалан. Актәи адунеизегьтәи аибашьра ажәытә европатәи аимпериақәеи амонархиақәеи рацәаны еиланарбгеит, Франциеи Британиа дуи арԥсыҽит. Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра, аҵыхәтәаны, Европа амилитаристтә диктатурақәа реиҳарак еиланарбгеит, акоммунизм [[Восточная Европа|Мрагыларатәии]] Агәҭантәии Европаҟа, иара убас Азиаҟа ԥхьаҟа иагеит. Иароуп аибашьра хьшәашәахь иназгазгьы – Еиду Аштатқәеи, Асовет Еидгылеи, урҭ ирыдгыло алиансқәеи ҩынҩажәа шықәса реиҿагыларахь. Ауаатәыҩсеи иреиҳау аԥсҭазааратә формақәеи зегьы аиадертә бџьар ақәхра ашәарҭара иҭадыргылеит. Аиадертә ҳәынҭқаррақәа ашәарҭарақәа еилыркааит, аиҳаракгьы, адунеи [[Ядерная война|аиадертә еибашьра]] иазааигәазтәыз, 1962 шықәсазы [[Карибтәи акризис|Карибтәи акризис]] ашьҭахь. Ари аҩыза аибашьра ҟалашьа амам ҳәа иахәаԥшуан, ишиашоу аибашьра ацынхәрас имҩаԥысуан идыру абџьар хкқәа рыла еиқәыршәоу ахԥатәи адунеи атәылақәа рыбзоурала [[опосредованная война|бжьаратәла аибашьра]]. Арратә шәарҭарақәа рҭакс тәылақәак рҿы ицәырҵит 1960-тәи ашықәсқәа рзы еицырдыруа аҿар [[контркультура|рконтркультура]].
1991 шықәсазы адунеи шаҳаҭс иазыҟалеит Асовет Еидгыла аилаҳара, уи ашьҭахь уаанӡатәи ареспубликақәа рыхәҭак [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] дареи ишьақәдыргылеит [[СНГ|ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа реиҩызарақәа]], егьырҭ асовет мчра ашьҭахьтәи республикақәак рыхқәа Мраҭашәаратәи Европеи [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгылеи]] рганахь идырхеит.
Акоммунисттә ҳәынҭқаррақәа реилаҳара маҷк иагханы акапиталисттә дунеи ианыԥшит XX ашәышықәса анҵәамҭазтәи [[Свободная торговля|зых иақәиҭу ахәаахәҭра]] арццакреи «[[Глобализация|аглобализациеи]]» раҳасабала, уи ЕАА Китаи аҿаԥхьа иақәыз ауал азнарҳаит; америкатәи ааглыхрақәа рхатәы усуцәа ирԥырхаганы зыхә мариоу аусуратә мчы змоу атәылақәа рахь иианагеит ([[аутсорсинг|аутсорсинг]]). Иазҳаит ЕАА аштатқәа рыдәныҟатәи рыҩныҵҟатәи [[государственный долг|ҳәынҭқарратә уалԥшьа]], адунеи аҿы ари атәыла аекономикеи, адипломатиатәи, агеополитикатәи ҭагылазаашьа рзы бзиарак иазҳәамыз.<ref>''[[Доббс, Лоу|Лоу Доббс]].'' Война со средним классом. 2006. ''[[Джонсон, Чалмерз|Чалмерз Джонсон]].'' Возмездие: Последние дни американской республики. 2007.</ref>
Иара убри ашәышықәса, атехнологиаҿы уаҩы иимбац апрогресс аанагеит, ақәранҵыра акырӡа иазҳаит, ауаатәыҩса реиҳараҩык рзы аԥсҭазаара астандартқәа шьҭнахит. Адунеитә економика арацәа аҟынтәи [[нефть|анефт ахь]] ииасит. Акоммуникациатәи атранспорттәи технологиа ҿыцқәа адунеи иаҳа «иҭшәаны» иҟарҵеит. Атехнологиатә ҿиарагьы аԥсабара аҟьашьраҿы алагала ҟанаҵеит. Анефт адунеитә ҭаҵәахқәа рҵыкәкәара иахьазааигәахо азы (жәашықәсақәак иреиҳамкәа иазхоит ҳәа иԥхьаӡоуп), имаҷхоз аресурсқәа ратуразы аиндаҭлара, Абжьаратәи Мрагылареи егьырҭ регионқәаки рҿы, акраамҭатәи аимакқәа арӷыӷкит.
[[Файл:Sputnik_asm.jpg|мини|250пкс|Адунеи аҿы, [[Союз советских социалистических республик|Асовет Еидгыла]] [[Спутник-1|раԥхьатәи иԥсабаратәым Адгьыл амҩаныза]] аусура иахьаланаргаз, ауаатәыҩса рзы акосмостә аамҭа ахы акра иазҳәахеит]]
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжа [[Информация|аинформациеи]] аглобализациеи ираамҭахеит: ахәаахәҭратәи акультуратәи еиҭныԥсахлара ӷәӷәала ишьҭыҵит; [[Космическое пространство|акосмос]] аҭҵаарақәа [[Солнечная система|Амра асистема]] аҳәаақәа ирҭыҵит; [[ДНК|ДНК]] аструктура аартын, [[антибиотики|антибиотикқәа]] аԥҵан, генетикала зҽеиҭазкыз ацәеижьқәа аус рыдулан, ауаҩи егьырҭ аԥстәқәеи [[геном человека|ргеном]] асеквенециа азура, ачымазарақәа рацәаны рыхәышәтәра аганахьала ашьаҿеихгаразы агәыӷрақәа адырҳәалоит. Уажәы есышықәса икьыԥхьхо аҭҵаарадырратә статиақәа рхыԥхьаӡара 1900 шықәсанӡа икьыԥхьу рзеиԥш хыԥхьаӡара акыр иаԥнагоит, ес-15 шықәса инарзынаԥшуа ҩынтә еиҳахоит. Аҵара змоу ауааԥсыра рыхәҭа аизҳара иаҿуп. Убри инаваргыланы, аглобалтә уаажәларратә [[труд|џьатә фонд]] аҿы, ақыҭанхамҩатә аарыхра знапы алакра зықәшәаз ауаажәларра рыхәҭа акыр аиҵахара иаҿуп.<ref>[http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/sources/articles.htm История науки. Библиография первичных источников] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051226231605/http://www.ifi.unicamp.br/~ghtc/sources/articles.htm |date=2005-12-26 }}</ref>
Иара убри аамҭазы ицәырҵит нкылашьа змам аглобалтә шәарҭарақәа идырццакуа ауаатәыҩса рҭоурых аиаӡаара: [[Договор о нераспространении ядерного оружия|аиадертә бџьарқәа рыларҵәара]], [[парниковый эффект|аԥхарратә еффект]] уҳәа аԥсабара аилабгара аформақәа, [[Природные ресурсы|аԥсабаратә ресурсқәа]] рҵыкәкәара иахҟьо жәларбжьаратәи аимакқәа, ирласны ирылаҵәо ачымазара ҿкқәа (иаагозар, [[ВИЧ|ВИЧ]]), аҵыхәтәан Адгьыл иазааигәаны иԥыруа [[астероид|астероидқәеи]] [[Комета|акометақәеи]] ршәарҭара.
XX ашәышықәса анҵәамҭеи [[XXI век|XXI ашәышықәса]] алагамҭеи рзы еиҳа-еиҳа еихьыԥшу адунеи азеиԥш мчқәа рыла мацара аԥырҟәҟәаара зылшо ашәарҭара иақәшәеит. Ҵарауаақәак уи [[Планетарная фаза цивилизации|ацивилизациа апланетартә фазахь]] аиасра иадырҳәалоит. Еиҳа-еиҳа адунеи ма иӡроуп, ма акны еиқәхароуп ҳәа гәаанагарахоит. Уи ус шакәу агәра унаргоит [[отчёт Штерна|Штерн]] жьҭаарамза 30, 2006 шықәсазы иҭижьыз, [[Глобальное потепление|аглобалтә ԥхарреи]] [[Изменение климата|аҳауа ирласны аҽыԥсахрақәеи]] ашәарҭара ишҭагылоу азы агәҽанҵара ҟазҵо аҳасабырба. Ашәарҭарақәа рҭоурыхтә еибарххараҿы ҭыԥк иҭагӡоу аҩныҵҟатәи аиҿагыларақәеи жәларбжьаратәи аимакқәеи наскьагахоит ауаатәыҩса зегьы ирзеиԥшу ашәарҭарала – ауаатәыҩсеи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи рглобалтә конфликтқәа рыла.
Ус шакәугьы, 2020 шықәсазы адунеи зегьы 2019 шықәса ԥхынҷкәынмзазы ицәырҵыз аҿкчымазара [[Корон[[COVID-19|авирус]]ная инфекция COVID-19|COVID-19]] алаҵәара аҿагылара иалагоит. [[Агәабзиарахьчара адунеизегьтәи аиҿкаара|ААА]] адыррақәа рыла авирус раԥхьатәи ацәырҵра азгәаҭан [[Китаи|китаитәи]] ақалақь [[Ухань|Ухань]], ашьҭахь, шықәсыбжак еиҵамкәа авирус [[Адгьыл|Адгьыл]] аконтинентқәа зегьы ирылаҵәеит.
Иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара аилабгареи аматериалтәи аенергетикатәи ресурсқәа рҵыкәкәареи аглобалтә шәарҭара адунеи зықәшәаз раԥхьатәи аматериал-енергетикатә кризисмызт. Уаанӡатәи руак аԥшьган [[Британские острова|Британиа]] [[обезлесение|абнадахара]], аиха арҭәараан ихымԥадатәиу [[Древесный уголь|амҿрацәа]] аҭыжьразы абнақәа рыԥҟара иахҟьаны. Убри акризис, XIX ашәышықәсазы ааглыхратә револиуциа алагара иацхрааз, [[Коксование|арацәа аус адулара]] апроцесс аартрахь икылнагеит.
XXI ашәышықәса алагамҭазы адунеи «ԥхьаҟатәи атехнологиақәа» раԥҵара ашәхымс илагылеит, иалыршахеит [[андроид|андроидқәа]], [[Беспилотный автомобиль|аԥырҩы дызҭам амашьынақәа]], [[3D-принтер|3D-принтерқәа]] уҳәа апроектқәа рхархәара.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |статья=Всеобщая история |ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2334546 |год=2006 |том=6 |страницы=55 |ref=БРЭ}}
* [[Всемирная история (издание)|Всемирная история]] : в 13 т. / Гл. ред. [[Жуков, Евгений Михайлович|Е. Жуков]], [[Тихвинский, Сергей Леонидович|С. Тихвинский]] ; [[АН СССР]]. — {{М.}} : [[Государственное издательство политической литературы|Госполитиздат]], 1955—1983.
* Всемирная история в 13 т. / Гл. ред. Бадак А. Н. и др. Мн.: Харвест, М.:АСТ., 1999—2002.
* [[История человечества ЮНЕСКО|История человечества]]: в 8 т./ ЮНЕСКО. 2003—2005.
* Всемирная история: В 6 т.(7 кн.) / гл. ред. А. О. Чубарьян; Институт всеобщей истории РАН. — {{М.}}: Наука, 2011—2018.
{{DEFAULTSORT:дунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Акатегориа:Адунеизегьтәи аҭоурых|*]]
tsmtpxf01f4lnp6rwl174eixhxvjz15
Анагӡаратә ҟазарақәа
0
54382
172612
168811
2026-08-24T13:29:49Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Анагӡаратә ҟазарақәа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
168811
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Two dancers.jpg|thumb|200px|[[Танец|Акәашара]] – анагӡаратә ҟазара ахкқәа ируакуп.]]
'''Анагӡаратә ҟазарақәа''' - асахьаркыратә-арҿиаратә усура хкқәа иреиуоуп. Уаҟа “раԥхьатәи” аҟазара ҳәа изышьҭоу аусумҭақәа, адыргақәа рсистема аҳасабала иаарԥшхоит, насгьы лассы-лассы иалкаау материалк ахь ииагахоит. Анагӡаратә ҟазара иаҵанакуеит абарҭ [[Творческая деятельность|арҿиаратә усхкқәа]]: ашәҟәыҩҩцәеи адраматургцәеи рҩымҭақәа [[Сцена|асценаҿы]], [[Эстрада (вид искусства)|аестрадаҿы]], [[Цирковая арена|ацирк аҿы]] иқәзыргыло, [[радио|арадио]], [[Кинематограф|акино]], [[Телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рҿы иаазырԥшуа [[Режиссёр|арежиссиорцәеи]] [[Актёр|актиорцәеи]]; [[Литературное произведение|алитературатә рҿиамҭақәа]] исахьаркны иаԥхьо аԥхьаҩцәа; [[композитор|акомпозиторцәа]] раԥҵамҭақәа назыгӡо [[музыкант|амузыкантцәа]], [[Певец|ашәаҳәаҩцәа]], аинструменталистцәа, адирижиорцәа; [[Хореография|ахореографцәа]], акомпозиторцәа, [[либреттист|алибреттистцәа]] рыгәҭакқәа назыгӡо акәашаҩцәа.
Абарҭ аусхкқәа рҟны иҟаӡам анагӡаратә ҟазара: [[Изобразительное искусство|аҿыханҵатә ҟазара]], [[Архитектура|архитектура]], [[Прикладные искусства|ахархәаратә ҟазарақәа]] (иҷыдоу асахьаҭыхыҩцәа алахәымзар, насгьы агәҭакы анагӡаразы аусуҩцәа ма амашьынақәа рхы иадырхәозар), иара убас алитературатә ԥҵамҭақәа (ихыркәшоу аҩымҭақәа ҿырҳәала рынагӡара алшозаргьы, раԥхьа иргыланы, урҭ зызхоу азыӡырыҩцәа ракәымкәа, аԥхьаҩцәа роуп).
Анагӡаратә ҟазарақәа – асахьаркыратә-арҿиаратә усура хкқәа иреиуоуп, избан акәзар урҭ шьаҭас ирымоу инагӡахо арҿиамҭа даҽа формак ахь аиагара акәымкәа, аҩымҭа адоуҳатә ҵакы анырра, анагӡаҩ идунеихәаԥшышьеи иестетикатә позициеи ирықәшәо аилкаара уҳәа реиԥш иҟоу арҿиаратә елементқәа злоу аиҭакрақәа роуп.
Убри иахҟьаны лассы-лассы [[поэт|апоетцәеи]], [[Драматургия|адраматургцәеи]], [[сценарист|асценаристцәеи]], [[композитор|акомпозиторцәеи]], [[Хореография|ахореографцәеи]] русумҭақәа, автори анагӡаҩи рхаарԥшрақәа еидыркылоит. Зны-зынла рольк актиор дыхәмарцыԥхьаӡа, мамзаргьы етиудк апианинорҳәаҩы инаигӡацыԥхьаӡа еиуеиԥшымкәа иҟалоит, избанзар аҽазыҟаҵарақәа раан ишыхәмарҵәҟьаз акәымкәа, анагӡараан аимпровизациа ахҭысуеит<ref>{{Cite web|url=http://terme.ru/termin/ispolnitelskie-iskusstva.html|title=ИСПОЛНИТЕЛЬСКИЕ ИСКУССТВА это что такое ИСПОЛНИТЕЛЬСКИЕ ИСКУССТВА: определение — Философия.НЭС|publisher=terme.ru|lang=ru|access-date=2017-07-12|archive-date=2017-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170717182135/http://terme.ru/termin/ispolnitelskie-iskusstva.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Книга|автор=Мортимер Адлер|заглавие=Искусство говорить и слушать|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Nfi5AAAAQBAJ&pg=PT21&dq=%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjl49Lyv4TVAhXnYJoKHdphCy0Q6AEIUDAJ|издательство=Litres|год=2017-01-12|страниц=314|isbn=9785457240452|archive-date=2018-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180104073100/https://books.google.ru/books?id=Nfi5AAAAQBAJ&pg=PT21&dq=%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5+%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwjl49Lyv4TVAhXnYJoKHdphCy0Q6AEIUDAJ#v=onepage&q=%D0%B8%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B5%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B5%20%D0%B8%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%B0&f=false}}</ref>.
== Ахкқәа ==
Анагӡаратә ҟазара иаҵанакуеит акәашара, амузыка, [[Опера|аопера]], атеатр, амузыкатә театр, [[иллюзионизм|аиллиузионизм]], [[Пантомима|апантомима]], [[Художественная декламация|асахьаркыратә ҿырҳәалаԥхьара]], [[театр кукол|акьанџьақәа ртеатр]], [[Цирк (искусство)|ацирктә ҟазара]], иара убас [[перформанс|аперформанс]].
Иара убасгьы аҿыханҵатә ҟазараҟны иҟоуп иҷыдоу аформа: уаҟа асахьаҭыхыҩцәа русумҭақәа ахәаԥшцәа рҿаԥхьа иқәдыргылоит. Уигьы анагӡаратә ҟазара ҳәа иашьҭоуп. Анагӡаратә ҟазараҟны еиҳарак апластикатә ҟазара аформақәа ахархәара рыҭахоит, иаҳҳәап, [[реквизит|ареквизит]] аԥҵараҿы. Акәашарагьы [[Пластические искусства|апластикатә ҟазара]] иаҵанакуеит<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.britannica.com/art/dance/Types-of-dance|title=dance - Types of dance {{!}} Britannica|website=www.britannica.com|access-date=2022-01-27|archive-date=2019-10-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20191007132340/https://www.britannica.com/art/dance/Types-of-dance|url-status=live}}</ref>.
=== Амузыка ===
{{main|Амузыка}}
Акомпозитор [[Серов, Александр Николаевич (композитор)|А. Серов]] амузыка дахцәажәоит "ауаҩы ибжьы ала, мамзаргьы иҷыдоу иԥсабаратәым амыругақәа рыла иаарԥшу, ауаҩы ибжьы иаҳа иазааигәоу, иалкаау ашьҭыбжьқәа змоу иҷыдоу апоетикатә бызшәа" аҳасабала<ref>{{Книга|автор=Серов А. Н.|заглавие=Критические статьи|год=1895|место=Спб|том=IV|страницы=1585}}</ref>. Даҽакала иуҳәозар, амузыка - ари ауаҩы игәҭыхақәа икәша-мыкәша иҟоу ауаа излареилиркаауа "абызшәоуп"<ref>{{Книга|автор=Кожинов В.|заглавие=Виды искусства|год=1960|место=Москва|издательство=Искусство|страницы=51}}</ref>.
=== Атеатр ===
{{main|Атеатр}}
Атеатр – ацәажәара, ажестқәа, амузыка, акәашара, ашьҭыбжьқәа, аланарԥшыра рхархәарала ахәаԥшцәа рҿаԥхьа аспектакльқәа ықәзыргыло анагӡаратә ҟазара аҟәшоуп. Акы ма еиҳаны абарҭ аелементқәа анагӡаратә ҟазара ҳәа иԥхьаӡоуп. Истандарту ажәабжьтә-диалогтә стиль адагьы, атеатр аформақәа рахь иаҵанакуеит апиесақәа, амиузикл, аопера, абалет, [[иллюзия|аиллиузиа]], [[мимы|амимқәа]], [[индийский классический танец|индиатәи аклассикатә кәашара]], [[кабуки]], [[театр импровизации|аимпровизациатә театр]], акомедиа, [[пантомима|апантомима]], иара убас итрадициатәым, мамзаргьы ҳаамҭазтәи аформақәа, иаҳҳәап, [[Постмодернизм в театре|апостмодернтә театр]], [[постдраматический театр|апостдраматә театр]], мамзаргьы аперформанс.
=== Акәашара ===
{{main|Акәашара}}
Акәашара – ари ауаа рыгәҭыхақәа аазырԥшуа анапырхахарақәеи аҵысрақәеи рҟазара ауп<ref>{{Книга|автор=Кожинов В.|заглавие=Виды искусства|год=1960|место=Москва|издательство=Искусство|страницы=44}}</ref>. Амелодиатәи аритмикатәи шьҭыбжьқәа ауаа рцәеижь ала рҟазшьақәа, рцәаныррақәа, рхәыцрақәа аазырԥшуа амелодиатәи аритмикатәи ҵысраны иҟалоит<ref>{{Книга|автор=Бореев Ю.|заглавие=Эстетика|год=1975|место=Москва|издательство=[[Издательство политической литературы]]|страницы=347}}</ref>.
== Аҭоурых ==
Анагӡаратә ҟазарақәа ацәырҵра иалагеит асахьаркыратә культура аҿиараан, афольклортә рҿиара ахыбгалара иалҵшәаны, уи азы иҟазшьарбагоуп аҩымҭа аԥҵареи уи анагӡареи иузеиҟәымҭхо рыҟазаара. Урҭ рышьақәгылара иацхрааит ҿырҳәалатәи амузыкатәи рҿиамҭақәа ҩырала арбаразы аметодқәа рцәырҵрагьы. Иҿиоу акультураҿы иҟоуп изҩызи анагӡаҩи аӡәы иакәны дахьаарԥшу аҟазара аформақәагьы (иаҳҳәап, [[Чаплин, Чарльз|К. Чаплин]], [[Андроников, Ираклий Луарсабович|И. Андроников]], [[Окуджава, Булат Шалвович|Б. Окуџьава]], [[Высоцкий, Владимир Семёнович|В. Высоцки]] уҳәа убас егьырҭгьы).
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:нагӡаратә ҟазарақәа}}
[[Акатегориа:Анагӡаратә ҟазарақәа]]
0xxsmz5pvexatk6a0wzvqkl3a0v7joo
Марс
0
54452
172613
172053
2026-08-24T13:29:51Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Марс]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172053
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Марс|2=Марс (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Марс
| асимвол = Mars symbol (bold).svg
| ахкы = апланета
| асахьа = Mars Valles Marineris EDIT.jpg
| асахьа ахҵара = Марс асахьа, 1980 шықәса жәабранамза 22 рзы [[Автоматическая межпланетная станция|акосмостә ӷба]] [[Викинг-1|Викинг 1]] иҟанаҵаз 102 асахьа
| аорбита-ref =
| аепоха =
| аперигели = 2,06655×10<sup>8</sup> км1,381<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" />
| афели = 2,49232×10<sup>8</sup> км1,666<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /> а.е.<ref name="factsNasa" />
| периапсида =
| апоапсида =
| аҵәҩанбжа ду = 2,2794382×10<sup>8</sup> км1,523662 а.е. 1,524 адгьыл<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" /><ref name="factsNasa" />
| аексцентриситет = 0,0933941<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/>
| асидертә период = (ашықәс аура) 686.98 Адгьыл амшқәа 1.8808476 Адгьыл ашықәс аҟнытә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" />
| асинодтә период = 779.94 Адгьылтә уахыки-ҽнаки<ref name="nssdc"/>
| аорбитатә ццакыра = 24.13 км/с (ибжьаратәу)24.077 км/с<ref name="nssdc" /><ref name="factsNasa" />
| абжьаратә аномалиа =
| аорбита анаара = 1.85061° (еклиптикатә хықә иазкны)<ref name="nssdc" /><br>
5.65° (амра аекватор иазкны)
| угловое перемещение =
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 49,57854°
| долгота периастра =
| время периастра =
| аперицентр аргумент = 286,46230°
| половинная амплитуда =
| амҩаныза зтәу = [[Амра|Амра]]
| амҩанызақәа = [[Спутники Марса|2]]
| афизикатә-ref =
| ашәагаақәа =
| аекватортә радиус = 3396.2 ± 0.1 км0.532 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe">Согласно наиболее приближённой к реальной поверхности планеты модели эллипсоида</ref>
| аполиартә радиус = 3376.2 ± 0.1 км0.531 адгьылтә<ref name="sei07"/><ref name="bfe" />
| абжьаратәи арадиус = 3389.5 ± 0.2 км 0.532 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" /><ref name="sei07"/>
| агьежь ду аикәшара =
| ақәӡара = 1.4437×10<sup>8</sup> км20.283 адгьылтә<ref name="factsNasa" />
| аҭаӡара = 1.6318×10<sup>11</sup> км<sup>3</sup>0.151 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" />
| акапан = 6.4171×10<sup>23</sup> кг0.107 адгьылтә<ref name="kon11"/>
| ажәпара = 3.933 г/см<sup>3</sup>0.714 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc" />
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 3.711 м/с<sup>2</sup>0.378 {{math|''g''}}<ref name="factsNasa" />
| актәи акосмостә ццакыра = 3.55 км/с0.45 адгьылтә
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 5.03 км/с0.45 адгьылтә<ref name="factsNasa" /><ref name="nssdc"/>
| аҵәира аццакра = 868.22 км/сааҭ
| аҵәира апериод = 24 сааҭ 37 минуҭ 22.663 секунд (24.6229 сааҭ) — асидералтә еикәаҵәиратә аамҭа<ref name="factsNasa"/>, 24 сааҭ 39 минуҭ 35.244 секунд (24.6597 сааҭ) — амратә уахыки-ҽнаки абжьаратәи аамҭа.<ref name="Allison">{{статья|автор=Allison M., McEwen M.|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926|заглавие=A post-Pathfinder evaluation of areocentric solar coordinates with improved timing recipes for Mars seasonal/diurnal climate studies|издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|год=2000|volume=48|pages=215—235|doi=10.1016/S0032-0633(99)00092-6|issn=0032-0633|archive-date=2024-12-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20241223140002/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0032063399000926}}</ref>
| аҵәҩан анаара = 25,1919°<ref name="Allison" />
| прямое восхождение = 317,681°<ref name="nssdc" />
| склонение = 52,887°<ref name="nssdc" />
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.250 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.150 ([[Геометрическое альбедо|геом. альбедо]])0.170<ref name="nssdc" /><ref name="nssdc" />
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра =
| зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра =
| аԥхарра хыхьтәи = -153°С инаркны +35°С рҟынӡа<ref name="Extreme" />
| шкала высоты =
| аилазаара = 95.32% [[углекислый газ|акарбон адиоксид]]<br>
2.7% [[азот|азот]]<br>
1.6% [[аргон|аргон]]<br>
0.145% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br>
0.08% [[угарный газ|акарбон амоноксидқәа]]<br>
0.021% [[Аӡы|аӡы]] афақь<br>
0.01% [[Оксид азота(II)|азоттә оксид]]<br>
0.00025% [[неон|анеон]]
| атмосфера-ref =<ref name="nssdc"/>
| bg = #E8AB79
| именование =
| именование-ref =
| обозначение ЦМП =
| альтернативные имена = Апланета ҟаԥшь
| категория МП =
| аорбита = yes
| средний радиус орбиты =
| афизикатә = yes
| аполиартә еидыӷәӷәалара = 0.00589 (1.76 адгьылтә)
| температуры = yes
| аԥхарра 1 ахьӡ = Апланета зегь аҿы
| аԥхарра 1 амин = 186 [[Кельвин|К]];<br>−87 °C<ref name="factsNasa" />
| аԥхарра 1 абжьаратә = 210 K<br>(−63 °C)<ref name="nssdc" />
| аԥхарра 1 амакс = 268 К;-5 °С<ref name="factsNasa">{{cite web|title=Mars: Facts & Figures|author=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|website=Solar System Exploration|publisher=NASA|url=https://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-url=https://web.archive.org/web/20150913011336/http://solarsystem.jpl.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Facts&System=Metric|archive-date=2015-09-13|access-date=2017-11-20|url-status=dead}}</ref>
| аԥхарра 2 ахьӡ =
| аԥхарра 2 амин =
| аԥхарра 2 абжьаратә =
| аԥхарра 2 амакс =
| спектральный тип =
| угловой размер =
| атмосфера = yes
| давление на поверхности = 0,4—0,87×10<sup>−3</sup> к[[Паскаль (единица измерения)|Па]](4—8,7×10<sup>−3</sup> [[Атмосфера (единица измерения)|атм]])
}}
Марс [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи [[планета|планета]]оуп, насгьы шәагаала [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] абыжьбатәи планетоуп. [[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] реиԥш, иаргьы [[Планеты земной группы|адгьылтә гәыԥ планетақәа]] рҭаацәара иаҵанакуеит. Ажәытәӡатәи аурымқәа аибашьра [[Древнеримские боги|анцәахәыс]] ирымаз [[Марс (мифология)|Марс]] ихьӡ ахҵоуп, иара убас [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|ажәытә бырзенцәа]] ирымаз [[Арес|Арес]] ишьашәалоит. Аминерал [[маггемит|маггемит]] - ''γ''-[[оксид железа(III)|аиха (III) аоксид]] ахҟьа ианаҭо ацәыҟаԥшьаара азы, Марс Апланета Ҟаԥшь ҳәа иашьҭоуп.
Марс Адгьыл аҟынтәи блала ибзианы иубарҭоуп. Иубарҭоу [[видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>m</sup> инаӡоит (Адгьыл зегь раасҭа ианазааигәахо).<ref Name="Mallama_and_Hilton">{{статья|автор=Mallama A., Hilton J. L. |заглавие=Computing Apparent Planetary Magnitudes for The Astronomical Almanac |издание=Astronomy and Computing |язык=en |том=25 |страницы=10–24 |год=2018 |doi=10.1016/j.ascom.2018.08.002 |arxiv=1808.01973 |bibcode=2018A&C....25...10M|s2cid=69912809 }}</ref> Марс шәахәала ирыҵахоит [[Юпитер|Иупитер]] (Марс [[Противостояние планеты|аҿагылара ду]] аан Иупитер иаԥнагар алшоит), [[Венера|Венера]], [[Амза|Амза]], Амра. Марс аиҿагылара ес-ҩышықәса иубарҭоуп.
Марс иамоуп [[Спутники Марса|ҩ-ԥсабаратә мҩанызак]] - [[Фобос|Фобос]], [[Деймос|Деимос]] ([[Древнегреческий язык|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи еиҭаганы - «ашәара», «ахлымӡаах» ҳәа, аибашьраҿы [[Арес|Арес]] ицыз иԥацәа ҩыџьа рыхьӡқәа), урҭ еиҳа ихәыҷуп (Фобос - 26.8 × 22.4 × 18.4 км, Деимос - 15 × 12.2 × 10.4 км) насгьы ииашам аформа рымоуп.<ref name="NASASAT">{{cite web|date=2003-09-30|title=Mars: Moons: Phobos|publisher=NASA Solar System Exploration|lang=en|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|access-date=2013-12-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019162634/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mar_Phobos&Display=Facts|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref><ref name="bse"/>
Апланета акапан Адгьыл акапан аҟынтәи 10.7% ыҟоуп, насгьы уи ацәаҳәатә шәагаа Адгьыл ашәагаа аасҭа ҩынтә еиҵоуп. Марс аҟны ашықәс 687 дгьылтә мшы амоуп, мамзаргьы 669 марстәи амратә мшқәа (солқәа).<ref name="surdin">{{cite web |author=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |url=https://postnauka.org/faq/71676 |title=Как часто бывает Новый год на Марсе? |lang=ru |website=[[ПостНаука]] |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005418/https://postnauka.org/faq/71676 |url-status=live }}</ref> Марс Адгьыл аҟны еиԥш [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рҽеиҭнырыԥсахлоит, аха уи аорбита аиҵыхра иахҟьаны ашықәс аамҭақәа ирзыԥҵәоу аамҭаҿы аиԥшымра дуқәа ҟалоит.
[[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] даара иҵаӷоуп, уи ахҟьааҿы иҟоу ақәыӷәӷәара Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа 160-нтә еиҵоуп. Асаба рацәа [[Пылевая буря|асабатә ԥшаҵысрақәа]] цәырнагоит, Марс атмосфераҿы аҳауа аԥхарра аиҟәшара ӷәӷәала анырра азҭо; иӷәӷәоу асабатә ԥшацәгьақәа апланета ахҟьа зынӡагьы ирҵәахыр рылшоит. Марс аҿы абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63°C) ыҟоуп, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра 184 K инаркны 242 K (−89 инаркны −31°C) рҟынӡа еиҭасуеит.
Марс арелиеф еиуеиԥшым аҷыдарақәа амоуп. Марс аҿықәантәи аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит [[Амза|Амза]]ҿы иҟоу еиԥшу [[Ударный кратер|акратерқәа]], иара убасгьы [[вулкан|авулканқәа]], [[Долина|адәҳәыԥшқәа]], [[Асакара|ацәҳәырақәа]], Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу [[Полярная шапка|аполиартә ҵааршәратә хылԥақәа]]. Ажәытәан, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, алитосфератә плитақәа рныҟәара мҩаԥысуан.
Марс аҿы аӡы аерозии еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, ҷыдала, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа, насгьы иԥшаан аминералқәа, акыраамҭа аӡы иахьҭагылаз иахҟьаны иҟаларц зылшоз. Аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәарақәа иаҳдырбоит ажәытәан геологиала акыр зҵазкуаз аамҭа ацыԥҵәахақәа рзы аӡы шыҟаз. [[Жизнь на Марсе|Марс аҿы аԥсҭазаара]] ыҟазар шалшо азҵаара шәышықәсала ауаа ргәы иҵхон, апланета ахьааигәоу, насгьы Адгьыл иахьеиԥшу инамаданы. Аԥсҭазаара адыргақәа ҭҵаарадыррала рыԥшаара XIX-тәи ашәышықәсазы иалагеит, иахьа уажәраанӡагьы имҩаԥысуеит.
Марс акыр ҵуеит астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи аҟазацәеи рзгьы азҿлымҳара аҵоижьҭеи. Марс раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥган ателескоп аԥҵахаанӡагьы. Марс ателескоптә хылаԥшрақәа реизҳазыӷьара аамҭа ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы, 1962 шықәса инаркны, [[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]] рыла ишиашоу Марс аҭҵаара иалагеит. XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Марс Амратә системаҿы Адгьыл ашьҭахь зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵааз планетан. 2026 шықәсазы, Марс иакәшо аорбиталтә ԥшааратә гәыԥ быжь-[[Космический аппарат|космостә ӷбак]] ахыԥхьаӡалоуп: «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]», «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]», [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]], [[MAVEN|MAVEN]], [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]], «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]», иара убас Китаитәи амиссиа «[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]» аорбитер. Ари ахыԥхьаӡара зегьы иреиҳауп, егьырҭ апланетақәа рааигәара аасҭа, Адгьыл аламҵаӡакәа. Уи адагьы, ҩ-[[марсоход|марсныҟәагак]] «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанси]]» уажәтәи аамҭазы Марс ахҟьа аҭҵаара иаҿуп.
== Аорбитатә ҟазшьарбагақәа ==
[[Файл:Mars_distance_from_Earth.svg|thumb|left|410px|Адгьыли Марси рыбжьара абжьаӡара (миллион км) 2012–2024 шықәсқәа рзы. Ахкәакьқәа рыла Марсҟа акосмостә ныҟәагақәа рдәықәҵара азгәаҭоуп]]
{| class="wikitable sortable" style="float:left; clear:left; margin-right:1em"
|+ Марс [[Великое противостояние|аҿагылара дуқәа]] (Адгьыл аҟынӡа еиҵаӡоу абжьаӡара) 1830–2050 шықәсқәа рзы
! scope="col" | Арыцхә
! scope="col" | Абжьаӡ.,<br>а.е.
! scope="col" | Абжьаӡ., миллион км
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1830" | Цәыббрамза 19, 1830
| 0,388 || 58,04
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1845" | 18 нанҳәамза 1845
| 0,373 || 55,80
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1860" | ԥхынгәымза 17, 1860
| 0,393 || 58,79
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1877" | Цәыббрамза 5, 1877
| 0,377 || 56,40
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1892" | Нанҳәамза 4, 1892
| 0,378 || 56,55
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1909" | 1909 шықәса цәыббрамза 24
| 0,392 || 58,64
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1924 | Нанҳәамза 23, 1924
| 0,373 || 55,80
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1939" | 1939 шықәса ԥхынгәымза 23
| 0,390 || 58,34
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1956" | 1956 шықәса цәыббрамза 10
| 0,379 || 56,70
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1971" | Нанҳәамза 10, 1971
| 0,378 || 56,55
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="1988" | 1988 шықәса цәыббрамза 22
| 0,394 || 58,94
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2003" | Нанҳәамза 28, 2003
| 0,373 || 55,80
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2018" | ԥхынгәымза 27, 2018
| 0,386 || 57,74
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2035" | Цәыббрамза 15, 2035
| 0,382 || 57,15
|-
! scope="row" style="text-align:right; font-weight:normal" data-sort-value="2050" | Нанҳәамза 14, 2050
| 0,374 || 55,95
|}
[[Файл:Mars in opposition 2016.jpg|мини|280px|Марс 2016 шықәсазтәи аҿагылара аамҭазы<ref>{{cite web|title=Close-up of the Red Planet|author=Jäger M.|website=Hubble Space Telescope|lang=en|date=2016-05-19|url=http://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-url=https://web.archive.org/web/20160524164303/https://www.spacetelescope.org/news/heic1609/|archive-date=2016-05-24|url-status=dead}}</ref>]]
Марс инаркны Адгьыл аҟынӡа иреиҵаӡоу абжьаӡара 55,76 миллион км ыҟоуп (Адгьыл [[Амра|Амреи]] Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу), иреиҳау — 401 миллион км ауп (Амра Адгьыли Марси рыбжьараҵәҟьа ианыҟоу).<ref>{{статья|автор=Левин А.|заглавие=Тайны Красной планеты|ссылка=https://elementy.ru/lib/430541|издание=[[Популярная механика]]|издательство=[[Элементы (сайт)|Элементы]]|год=2007|номер=12|archive-date=2016-11-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161103130016/http://elementy.ru/lib/430541}}</ref><ref>{{cite web |url=https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |title=Сколько лететь до Марса от Земли и какая траектория лучше |website=[[РБК (газета)|РБК]] |author=Бабаева Р. |date=2024-05-29 |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604005920/https://trends.rbc.ru/trends/education/651fff4e9a79477a33100938 |url-status=live }}</ref>
Марс инаркны Амра аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 228 миллион км (1.52 а.е.) ыҟоуп, насгьы Амра акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 687 дгьылтә [[Сутки|мшқәа]] мамзаргьы 669 раҟара [[Хронометрия на Марсе#Время суток|Марстәи асолқәа]] ираҟароуп.<ref name="nssdc">{{cite web|author=Williams D. R.|title=Mars Fact Sheet|website=National Space Science Data Center|publisher=NASA|lang=en|date=2004-09-01|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110403001003/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/marsfact.html|archive-date=2011-04-03|url-status=unfit}}</ref><ref name="surdin" /> Марс [[Орбита|аорбита]] иубарҭоу [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] амоуп (0.0934), убри аҟнытә Амра аҟынӡа абжьаӡара 206.6 инаркны 249.2 миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref name="nssdc" /> Марс аорбита аеклиптикатә хықә ахь [[Кеплеровы элементы орбиты#Наклонение|анаара]] 1.85° ауп.
Марс Адгьыл зегь реиҳа иазааигәоуп [[Противостояние (планеты)|аиҿагылара]] аан, апланета ажәҩан аҿы Амра иаҿагыло ахырхарҭа аманы ианыҟоу. Марси Адгьыли рорбитақәа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы ес-26 мза аиҿагыларақәа еиҭаҟалоит. 15-17 шықәса рахьтә знык, аиҿагыларақәа ҟалоит Марс [[Перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу аамҭазы; ишаԥу еиԥш «адуӡӡақәа» ҳәа изышьҭоу аиҿагыларақәа рҿы апланета аҟынӡа абжьаӡара маҷӡоуп (60 миллион км еиҵаны) насгьы Марс иреиҳау [[Угловой размер#В астрономии|акәакьтә шәагаа]] 25.1′′ аҟынӡа инаӡоит, насгьы иреиҳау [[видимая звёздная величина|иубарҭоу аеҵәатә шәагаа]] аҟынӡа −2.94<sup>м</sup>.<ref name="Mallama_and_Hilton" /> Марс аҵыхәтәан аиҿагылараҿы иҟан 2025 шықәса ажьырныҳәамза 16 рзы, Марс анаҩстәи аиҿагылара ҟалоит 2027 шықәса жәабранмза 19 рзы.<ref name="sheehan970202">{{cite web |author=Sheehan W. |date=1997-02-02 |title=Appendix 1: Oppositions of Mars, 1901–2035 |website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |publisher=University of Arizona Press |url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/MARS/APPENDS.HTM |access-date=2010-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100625043926/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/appends.htm |archive-date=2010-06-25 |url-status=dead }}</ref> Марс аҵыхәтәантәи аиҿагылара дуӡӡа ԥхынгәы 27, 2018 шықәсазы иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/astrotvet |title=Ответы астрономов на вопросы |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-07-22|lang=ru}}</ref> Усҟан уи аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа 0,386 [[Астрономическая единица|а.е.]]абжьан.<ref>{{cite web |author=Прохоров М. Е. |title=28 августа 2003 — рекордное противостояние Марса |publisher=[[Астронет]] |date=2003-08-28 |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 |access-date=2011-03-22 |url-status=live |archive-date=2012-03-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120302020736/http://www.astronet.ru/db/msg/1192247 }}</ref> Ишаԥу еиԥш, аиҿагылара ду аан (даҽакала иуҳәозар, Марси Адгьыли реиҿагылара Марс ахатә орбита аперигели ианахысуа иазааигәаны ианыҟало), апатырқалԥштәы змоу Марс уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо обиектны иҟалоит.
== Афизикатә ҟазшьарбагақәа ==
=== Апланета апараметрқәа ===
'''Марс''' — [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу аԥшьбатәи планетоуп ([[Меркурий|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]] рышьҭахь) насгьы шәагаала абыжьбатәи планетоуп (Меркури заҵәык капанлеи диаметрлеи еиҳауп) [[Солнечная система|Амратә системаҿы]].<ref>Шәахәаԥш аиҿырԥшратә таблица [[Солнечная система#Сравнительная таблица основных параметров планет]]</ref> Уи [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ргәыԥ иахырыԥхьаӡалоит, Адгьыл иаҿурԥшыртә иҟоу ашәагаақәеи ахҟьа кьакьеи рырбагақәа еидыркыло.<ref>{{Cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |title=Планеты земной группы |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-21 |archive-date=2024-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240822024129/https://www.planetarium-moscow.ru/education/tsikl-lektsiy-zvezdnye-uroki/detail.php?ID=35191 |url-status=live }}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 0.107 ыҟоуп, аҭаӡара Адгьыл аҭаӡара аҟнытә 0,151, абжьаратәи ацәаҳәатә диаметр — 0.53 Адгьыл адиаметр аҟынтәи.<ref name="bse">{{БСЭ3|заглавие=Марс}}</ref>
Цәаҳәатә шәагаала Марс [[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаа азбжак еиԥшуп. Ибжьаратәу уи аекватортә радиус 3396.9 ± 0.4 км мамзаргьы 3396.2 ± 0.1 км (53.2% адгьыл аҟнытә) ыҟоуп.<ref name="companion">{{Акьыԥхьра|книга|автор=Lodders K. and Fegley B.|заглавие=The Planetary Scientist's Companion|язык=en|год=1998|страницы=400|издательство=Oxford University Press|isbn=978-0195116946}}</ref><ref name="nssdc"/><ref name="sei07">{{статья|заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006|ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155|том=98|номер=3|страницы=155—180|doi=10.1007/s10569-007-9072-y|bibcode=2007CeMDA..98..155S|язык=en|тип=journal|автор=Seidelmann P. K.|год=2007|издательство=[[Springer Nature]]|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]}}</ref><ref name="nasa_jpl">{{cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |title=Planetary Physical Characteristics |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200506001657/https://ssd.jpl.nasa.gov/?planet_phys_par |archive-date=2020-05-06}}</ref> Марс абжьаратәи аполиартә радиус 3374,9 км мамзаргьы 3376,2 ± 0,1 км ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; Аҩадатәи аполиус аҟны аполиартә радиус — 3376,2 км, аҩадатәи аҟны — 3382,6 км.<ref name="companion"/><ref name="nssdc"/><ref name="sei07"/><ref name="britannica">{{cite web|title=Mars|url=https://www.britannica.com/place/Mars-planet|date=2017-09-07|author=Carr M. H., Malin M. C.|website=Encyclopædia Britannica|lang=en|access-date=2017-11-20|archive-date=2021-07-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20210712051630/https://www.britannica.com/place/Mars-planet|url-status=live}}</ref>
Абасала, аполиартә радиус 20-21 км рыла еиҵоуп аекватортә радиус аасҭа, насгьы Марс аполиартә еиҵацалара (''f'' = (1 − ''R''<sub>п</sub>/''R''<sub>э</sub>)) Адгьыл атәы аасҭа еиҳауп (1/170 и 1/298, еиқәыршәаны), Адгьыл [[период вращения|аҵәира аамҭа]] Марс аасҭа маҷк икьаҿуп; уи аамҭа цацыԥхьаӡа Марс аҵәира аццакра аҽаԥсахит ҳәа агәаанагара иҳаҩсыз аамҭазы аҳәара алнаршеит.<ref name="bre">{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/physics/text/2188212|автор=Л. В. Засова|статья=Марс|том=19|страницы=206—208|архив=https://web.archive.org/web/20221222122744/https://bigenc.ru/physics/text/2188212|архив дата=2022-12-22}}</ref><ref>{{книга|автор=Давыдов В. Д.|часть=Глобальные характеристики Марса|заглавие=Современные представления о Марсе|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html|издание=2-е изд|ответственный=Под ред. А. Б. Васильева|место=М.|издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]]|год=1978|страниц=64|archive-date=2017-12-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20171201031357/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/znan/1978/9/9-dav-sov.html}}</ref>
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:OSIRIS Mars true color.jpg|Марс асахьа [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Розетта (космический аппарат)|Розетта]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны, 2007 шықәса, жәабран 24 рзы 240,000 км абжьаӡараҿы иҭыху
Файл:Mars Earth Comparison.png|[[Адгьыл|Адгьыл]] ашәагаақәа реиҿырԥшра (абжьаратәи арадиус 6371.11 км) Марс (абжьаратәи арадиус 3389.5 км)<ref name="sei07"/>
</gallery>
Марс [[Площадь поверхности|ахҟьа аҭбаара]] 144 млн км2 ыҟоуп (Адгьыл ахҟьа аҭбаара аҟнытә 28.3%) иара убасгьы Адгьыл абахҵәара аҭбаара иаҟароуп.<ref name="companion"/><ref name="britannica"/><ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |title=Марс |website=[[Астронет]] |access-date=2017-11-20 |archive-date=2010-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100922224954/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mars.html |url-status=live }}</ref> Апланета [[Масса|акапан]] — 6.417×10<sup>23</sup>–6.418×10<sup>23</sup> кг, еиҳа ииашоу арбагақәа: 6.4171×10<sup>23</sup> кг мамзаргьы 6.4169 ± 0.0006×10<sup>23</sup> кг.<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="kon11">{{статья|заглавие=Mars high resolution gravity fields from MRO, Mars seasonal gravity, and other dynamical parameters|том=211|номер=1|страницы=401—428|bibcode=2011Icar..211..401K|doi=10.1016/j.icarus.2010.10.004|язык=en|тип=journal|автор=Konopliv A. S.|месяц=1|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Марс акапан Адгьыл акапан аҟнытә 10.7% раҟара шьақәнаргылоит.<ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/> Марс абжьаратәи аилаӷәӷәара — 3930-3933 кг/м<sup>3</sup>, еиҳа ииашоу арбага: 3933.5 ± 0.4 кг/м3 мамзаргьы 3934.0 ± 0.8 кг/м3 (0.713 адгьыл аилаӷәӷәара аҟнытә).<ref name="britannica"/><ref name="bre"/><ref name="nssdc"/><ref name="companion"/><ref name="nasa_jpl"/><ref name="nssdc"/>
Аекватор аҟны [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] 3.711 м/с2 (0.378 адгьылтә) ауп, уи апланета Меркури аццакра иаҟароуп, Марс аасҭа ҩынтә еиҵоу, аха амассивтә гәыцәи еиҳау аилаӷәӷәареи змоу; [[первая космическая скорость|актәи акосмостә ццакыра]] 3,6 км/с шьақәнаргылоит, [[вторая космическая скорость|аҩбатәи]] — 5,027 км/с.<ref name="companion"/><ref name="bre"/><ref name="companion"/>
=== Ахьанҭара амч ===
[[Файл:GMM-3 Free air gravity anomaly.jpg|thumb|Марс агравитациатә хсаала, [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]], [[Mars Odyssey|Mars Odyssey]] и [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] рҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ирҳау.<ref name=":G4">{{Статья|автор=Genova A.|2=|заглавие=Seasonal and static gravity field of Mars from MGS, Mars Odyssey and MRO radio|ссылка=https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|язык=en|том=272|страницы=228–245|doi=10.1016/j.icarus.2016.02.050|год=2016|bibcode=2016Icar..272..228G|access-date=2024-06-04|archive-date=2020-08-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20200803230419/https://zenodo.org/record/894840|url-status=live|archive-date=2022-11-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20221106140655/https://www.researchgate.net/publication/297633790_Seasonal_and_static_gravity_field_of_Mars_from_MGS_Mars_Odyssey_and_MRO_radio_science}}</ref> (Ҟаԥшьыла иарбоуп агравитациа ҳарак ахьыҟоу аҭыԥқәа, иаҵәала — агравитациа лаҟәы)|300x300px]]
Марс аҿықәантәи [[Сила тяжести|ахьанҭара амч]] 2,5-нтә рыла еиҳа иԥсыҽуп Адгьыл аҿы иҟоу ахьанҭара амч аасҭа (39,4%). Марс аҿы абжьаратәи агравитациатә ццакыра 3.72076 м/с<sup>2</sup> ауп.<ref name=":grav">{{статья|автор=Hirt C., Claessens S. J., Kuhn M., Featherstone W. E.|заглавие=Kilometer-resolution gravity field of Mars: MGM2011|ссылка= |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en|том=67|выпуск=1|страницы=147–154|doi=10.1016/j.pss.2012.02.006|год=2012|bibcode=2012P&SS...67..147H}}</ref> Адгьыл аҿы еиԥш, Марс аҿгьы [[Ускорение свободного падения|зыхиақәиҭу акаҳара аццакра]] ииашоу аҵакы аҽаԥсахуеит, агравитациатә мҽхакы аҭыԥантәи аԥсахрақәа аиур алшоит ([[гравитационные аномалии|агравитациатә аномалиақәа]]), апланета аҩнуҵҟа аилаӷәӷәаратә еиԥшымзаара иадҳәалоу. Марс ацәа ажәпара аԥсахрақәа, агеологиатә усура, аполиартә ҵаа ахҩақәа рҿы ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа, атмосфера акапан аԥсахрақәа, ацәа акылҵәарақәа рыԥсахрақәагьы агравитациа аҭыԥантәи аԥсахрақәа ирыдҳәалазар ауеит. Марс аҿықәантәи агравитациа аҭҵаара еиуеиԥшым аилазаашьатә ҟазшьақәа ирызку адыррақәеи ҳаԥхьаҟа Марс аҿы атәаразы ихәарҭоу адыррақәеи аанагар алшоит.<ref name=":G18">{{статья|автор=Kiefer W. S.|год=2004|месяц=5|день=30|заглавие=Gravity evidence for an extinct magma chamber beneath Syrtis Major, Mars: a look at the magmatic plumbing system|издание=Earth and Planetary Science Letters|язык=en|том=222|выпуск=2|страницы=349–361|doi=10.1016/j.epsl.2004.03.009|bibcode=2004E&PSL.222..349K|doi-access=free}}</ref><ref name=":G19">{{статья|автор=Goossens S., Sabaka T. J., Genova A., Mazarico E., Nicholas J. B., and Neumann G. A.|год=2017|месяц=08|день=16|заглавие=Evidence for a low bulk crustal density for Mars from gravity and topography|издание=Geophysical Research Letters|язык=en|том=44|выпуск=15|страницы=7686–7694|doi=10.1002/2017gl074172|issn=1944-8007|bibcode=2017GeoRL..44.7686G|pmc=5619241|pmid=28966411}}</ref> Ас еиԥш иҟоу ахьанҭара амч аамҭа рацәалатәи агәабзиаратә уадаҩрақәа рҽырцәыхьчаразы иазхоу-иазымхоу еилкаам азы, ауаҩы Марс аҿы акыраамҭа даанхарц азы ахьанҭаратә костиумқәа ма [[Центрифуга|ацентрифугақәа]] рыла, адгьыл аҟны [[Скелет человека|аскелет]] ақәыӷәӷәара иаҩызоу, [[Искусственная сила тяжести|иԥсабаратәым ахьанҭара амч]] аԥҵара алшарақәа хшыҩзышьҭра рырҭоит.<ref>{{статья|автор=Goswami N., White O., Blaber A., Evans J., van Loon J. J. W. A., Clement G.|заглавие=Human physiology adaptation to altered gravity environments|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0094576521004434|издание=[[Acta Astronautica]]|doi=10.1016/j.actaastro.2021.08.023|год=2021|том=189|страницы=216—221|язык=en}}</ref>
=== Уахыки-ҽнаки ашықәси ===
[[Файл:Mars_earth_orbit.png|справа|мини|200px|[[Хронометрия на Марсе|Марстәи]] ашықәс аамҭақәа раамҭеи роуреи [[Времена года|Адгьылтәиқәа]] ирыҿырԥшны]]
{{main|Марс аҟны ахронометриа}}
Апланета аикәагьежьра аамҭа Адгьыл атәы иазааигәоуп - 24 сааҭи 37 минуҭи 22.4 секунди ([[Сидерический период|аеҵәақәа ирызкны]]), Марс амратә мшы абжьаратәи аура 24 сааҭи 39 минуҭи 35.24409 секунди шьақәнаргылоит, уи 2.7% мацара рыла ауп Адгьыл уахыки-ҽнаки аасҭа излеиҳау.<ref name="nssdc" /> Ахархәара маншәалахарц азы Марс амшқәа “асолқәа” ҳәа ирышьҭоуп.<ref>{{cite web|title=Сол|url=http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|website=ФГБУН ИКИ РАН|publisher=Астрономический словарь Санько|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-07-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20180704101416/http://www.iki.rssi.ru/hend/Dictionary/Sol.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|title=Почему сутки на Марсе называются сол|url=https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|website=Планета Марс|date=2018-08-20|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20181228175018/https://marsplaneta.ru/pochemu-sutki-na-marse-nazyvayut-sol|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|author=Сергеев А.|title=Марсианские хроники|url=http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|publisher=[[Вокруг света]]|date=2015-10-09|access-date=2018-12-28|archive-date=2018-12-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20181224183502/http://www.vokrugsveta.ru/article/235105/|url-status=live}}</ref>
Марс ахатә ҵәҩан иаакәыршаны иҵәиуеит, 25.19° ҳәа акәакь ала аорбиталтә ҭыԥ ахь перпендикулиарла инааны. Марс аикәагьежьратә ҵәҩан анаара Адгьыл аҿы иҟоу аҵәҩан еиԥшуп, убри аҟнытә [[Времена года|ашықәс аамҭақәа]] рыԥсахра еиқәнаршәоит.<ref name="nssdc"/> Убри аан, [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] урҭ рыҟазаара аураҿы аиԥшымра дуқәа ҟанаҵоит - иаҳҳәап, аҩадатәи ааԥынреи аԥхынреи, иааизакны, 371 сол ицоит, даҽакала иуҳәозар, Марстәи ашықәс абжа кырӡа еиҳаны. Убри аамҭазы, урҭ ҟалоит Марс аорбита ахәҭак аҿы, Амра иацәыхараны, убри аҟынтә Марс аҿы аҩадатәи аԥхынра кыраамҭа ицоит иагьыхьшәашәоуп, аха аладатәи аԥхынра акәзар —икьаҿуп, еиҳа иԥхоуп.<ref name="surdin" />
== Атмосфереи аҳауеи ==
{{main|Марс атмосфера|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}}
[[Файл:Mars atmosphere.jpg|мини|200px|[[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]], 1976 шықәсазы аппарат «[[Викинг-1|Викинг-1]]» иҭнахыз асахьа. Арымарахь иааԥшуеит [[Галле (кратер)|Галле]] «икратер-смаилик»]]
Еиҳарак [[Оксид углерода(IV)|акарбон адиоксид]] ала ишьақәгылоу Марс атмосфера даара иҵаӷоуп. Марс аҿықәаҿтәи [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 160-нтә еиҵоуп Адгьыл аҿы иҟоу ақәыӷәӷәара аасҭа - 6.1 [[Миллибар|мбар]] абжьаратәи аҿықәтәи аҩаӡараҿы. Марс аҟны аҳаракырақәа реиҟарамра ӷәӷәа инамаданы, ахҟьаҿы ақәыӷәӷәара даараӡа еиҭашәоит.
Марс [[Высота однородной атмосферы|иеиԥшу атмосфера аҳаракыра]] 11,1 км ыҟоуп, иааизакны аҳауатә хҩа акапан 2,5×10<sup>16</sup> кг раҟара ыҟоуп.<ref name="nssdc" /><ref name="galspace">{{cite web|title=Марс — красная звезда. Описание местности. Атмосфера и климат|url=http://galspace.spb.ru/index41.html|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2017-09-29|archive-date=2017-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20171012121824/http://galspace.spb.ru/index41.html|url-status=live}}</ref>
Апланетаҿы аҳауа аԥхарра еиҭасуеит -153 °C инаркны аӡын аполиусқәа рҿы, +20 °C рҟынӡа [[экватор|аекватор]] аҟны аԥхын.<ref name="НАСА-Факты о Марсе">{{cite web |url=http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |title=Mars Facts |publisher=[[NASA]] |access-date=2011-01-01 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20110928180656/http://quest.nasa.gov/aero/planetary/mars.html |archive-date=2011-09-28 |url-status=dead }}</ref><ref name="НАСА-Факты о Марсе" /> [[Спирит (марсоход)|Амарсныҟәага «Спирит»]] ала ишьақәыргылаз атмосфера иреиҳау аԥхарра +35°C ыҟан.<ref>{{книга |заглавие=[[Энциклопедия для детей]]: Астрономия |ответственный=Глав. ред. М. Д. Аксёнова |издание=2-е |место=М. |издательство=Аванта+ |год=1998 |том=8 |страницы=540 |страниц=688 |isbn=5895010164}}</ref><ref name="Extreme">{{Cite web|url=https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |title=Extreme Planet Takes Its Toll |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |date=2007-06-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180818023209/https://mars.nasa.gov/mer/spotlight/20070612.html |archive-date=2018-08-18 |url-status=dead}}</ref> Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы аҳауа аԥхарра -50 °C инаркны аӡын ҵхы азы, 0 °C рҟынӡа аԥхын мшы азы.<ref name="НАСА-Факты о Марсе" /><ref name="factsNasa" /> [[эффективная температура|Аԥхарра]] 210 К (−63 °C) аныҟоу, Марс аҿықәан абжьаратәи аԥхарра 215 К (−58 °C) ыҟоуп, уи 5 °C иаҟароу [[парниковый эффект|атмосфератә ԥхарратә еффект]] иашьашәалоит.<ref name="Haberle-2015">{{книга|автор=Haberle R. M.|часть=SOLAR SYSTEM/SUN, ATMOSPHERES, EVOLUTION OF ATMOSPHERES — Planetary Atmospheres: Mars|заглавие=Encyclopedia of Atmospheric Sciences (Second Edition)|год=2015|страницы=168–177|издательство=Academic Press|doi=10.1016/b978-0-12-382225-3.00312-1|isbn=9780123822253|язык=en}}</ref>
[[Автоматическая межпланетная станция|Автоматикатә планетабжьаратә станциа]] «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» аҟынтәи иааз раԥхьатәи адыррақәа рыла (1976), Марс атмосфера аҿы 1-2% [[аргон|аргон]], 2-3% [[азот|азот]], 95% [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]] рыԥшааит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 39.</ref> 2004 шықәса иашьашәало ҳаамҭазтәи адыррақәа рыла, Марс атмосфера 95,32% арацәари адиоксид ала ишьақәгылоуп; насгьы иаҵанакуеит 2,7% азот, 1,6% аргон, 0,145% [[кислород|аҵәыҵәри]], 210 ppm [[Аӡы|аӡы афақь]], 0,08% [[Оксид углерода(II)|абылратә рчы]], [[Оксид азота(II)|азот аоксид]] (NO) - 100 ppm, [[неон|неон]] (Ne) - 2,5 ppm, [[полутяжёлая вода|абжахьанҭатә ӡы]] аӡри-деитери-ҵәыҵәри (HDO) 0,85 ppm, акриптон (Kr) 0.3 ppm, аксенон (Xe) - 0.08 ppm.<ref name="nssdc"/>
Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]” рҟынтәи адыррақәа рыла, [[Ионосфера|аионосфера]] ҵаҟатәи аҳәаа 80 км аҳаракыраҿы иҟоуп, аелеқтронқәа рконцентрациа амаксимум 1.7×10<sup>5</sup> электронов/см<sup>3</sup> 138 км аҳаракыраҿы иҟоуп, егьырҭ аҩ-максимумк 85, 107 км аҳаракыраҿы иҟоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref> 1974 шықәса жәабран мза 10 рзы “[[Марс-4|Марс-4]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба ала имҩаԥгаз 8, 32 см рыҩаӡара змоу [[Радиодиапазон|арадиоцәқәырԥақәа]] рыла атмосфера арадиорлашара иаанарԥшит Марс уахынлатәи аионосфера шыҟоу, аионизациа амаксимум хада аманы 110 км аҳаракыраҿы, аелектронқәа рконсентрациагьы 4.6×10<sup>3</sup> электронов/см<sup>3</sup> аманы, иара убас 65 км — 185 км аҩада аҩбатәи амаксимумқәа аманы.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90.</ref>
Марс атмосфера аԥсыҽреи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] аҟамзаареи ирыхҟьаны Марс аҿықәан [[Ионизирующее излучение|аионизациатә радиациа]] аҩаӡара Адгьыл аҿықәан аасҭа акырӡа еиҳахоит. Марс аҿықәан [[Эквивалентная доза|еиҟароу адоза]] амҽхак абжьаратәла 0,7 м3в/ҽны шьақәнаргылоит (амратә усуреи атмосфератә қәыӷәӷәареи ирыхҟьаны 0,35 инаркны 1,15 м3в/ҽны рҟынӡа зҽызыԥсахуа) еиҳаракгьы [[космическое излучение|акосмостә шәахәаркра]] иахҟьоуп; еиҿырԥшразы,абжьаратәла Адгьыл аҿы ашықәс азы еизгоу аԥсабаратә хыҵхырҭақәа рҟынтәи ашәахәаркра аеффективтә доза 2,4 м3в ауп, уахь иаҵанакуеит акосмостә шәахәақәа рҟынтәи 0,4 м3в.<ref>{{статья|автор=Jingnan Guo|заглавие=Modeling the variations of Dose Rate measured by RAD during the first ''MSL'' Martian year: 2012-2014|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta|год=2015|том=810|номер=1|страницы=24|doi=10.1088/0004-637X/810/1/24|arXiv=1507.03473|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2023-04-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20230405211845/https://iopscience.iop.org/article/10.1088/0004-637X/810/1/24/meta}}</ref><ref name="report">{{cite web|url=http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|title=Report of the United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation to the General Assembly|website=United Nations Scientific Committee on the Effects of Atomic Radiation|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20090205040744/http://www.unscear.org/docs/reports/gareport.pdf|archive-date=2009-02-05|url-status=dead}}</ref> Абасала, мышқәак рыла Марс аҿы иҟоу акосмонавт иоууа ашәахәаркратә доза Адгьыл аҿы шықәсык аҩнуҵҟа иоууаз ашәахәаркратә доза иаҟароуп.<ref>{{cite web |url=https://nebo-nsk.ru/node/2924 |title=Марс |website=Большой планетарий имени космонавта Анны Кикиной, Новосибирск |access-date=2024-06-04 |lang=ru |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604003813/https://nebo-nsk.ru/node/2924 |url-status=live }}</ref>
=== Аҳауатә қәыӷәӷәара ===
НАСА 2004 шықәсазтәи адыррақәа рыла атмосфератә қәыӷәӷәара абжьаратәи арадиус аҿы бжьаратәла 636 [[Паскаль (ашәага ацыра)|Па]] (6.36 [[Бар (ашәага ацыра)|мбар]]), аамҭа-аамҭала еиҭасуеит 400 инаркны 870 Па рҟынӡа.<ref name="nssdc"/> Ахҟьаҿы атмосфера аилаӷәӷәара — 0.020 кг/м<sup>3</sup> раҟара ыҟоуп.
[[Файл:Mars Pathfinder Lander Surface pressure internal ab.svg|center|430px|Марс аҿы атмосфератә қәыӷәӷәара аҽыԥсахрақәа, амш аамҭа инақәыршәаны, 1997 шықәсазы артәагатә модуль «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]» ала ианҵаз]]
Адгьыл еиԥш акәымкәа, Марс атмосфера акапан ашықәс иалагӡаны даара аҽаԥсахуеит, [[углекислый газ|акарбон адиоксид]] злоу [[Полярная шапка|аполиартә хҩақәа]] рыӡыҭреи рыхҵаалареи ирыхҟьаны. Аӡын, атмосфера зегьы аҟынтәи 20-30% акарбон адиоксид злоу аполиартә хҩаҿы иҵаауеит.<ref name="Pathfinder_Results" /> Асезонтә қәыӷәӷәара аиҭасра, еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, анаҩстәи аҵакқәа шьақәдыргылоит:
* NASA (2004) адыррақәа инарықәыршәаны: 4.0 инаркны 8.7 мбар аҟынӡа абжьаратә радиус аҿы;<ref name="nssdc" />
* Encarta (2000) излаҳәо ала: 6 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{Cite web|url=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |title=The Physics Factbook: Pressure on the surface of Mars |author=Elert G. |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11}}</ref>
* Zubrin-и Wagner-и (1996) рдыррақәа рыла: 7 инаркны 10 мбар рҟынӡа;<ref>{{книга |автор=[[Зубрин, Роберт|Zubrin R.]] and Wagner R. |часть=Exploring Mars |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/The_Case_for_Mars/6HcN23RJ7L4C?hl=en&gbpv=1&pg=PA161&printsec=frontcover |заглавие=The Case for Mars: The Plan to Settle The Red Planet And Why We Must |место=New York |издательство=Free Press |год=2011 |страницы=161 |isbn=978-0-684-82757-5 |ссылка=https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |archive-date=2020-05-11 |access-date=2019-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200511192411/https://hypertextbook.com/facts/2000/LaurenMikulski.shtml |url-status=dead }}</ref>
* Артәагатә аппарат “[[Викинг-1|Викинг-1]]”адыррақәа ирықәыршәаны: 6,9 инаркны 9 мбар рҟынӡа;<ref name="nssdc" />
* Артәагатә аппарат «[[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]]»: 6.7 мбар инаркны.<ref name="Pathfinder_Results">{{cite web|url=https://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|title=Mars Pathfinder Science Results - Atmospheric and Meteorological Properties|website=NASA|lang=en|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20160921103810/http://mars.jpl.nasa.gov/MPF/science/atmospheric.html|url-status=dead}}</ref>
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:Hellas_basin_topo.jpg|[[Эллада (Марс)|Еллада]]тәи аахаратә кылаара — Марс аҿы зегь реиҳа иҵаулоу ҭыԥуп, зегь реиҳа иҳараку атмосфератә қәыӷәӷәара ахьыҟоу.
Файл:Olympus Mons - topography map.png|Авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] — Марс аҿы зегь реиҳа иҳараку ҭыԥуп, атмосфератә қәыӷәӷәара зегь реиҳа иахьылаҟәу аҭыԥ
</gallery>
[[Эллада (Марс)|Еллада]] аҭыԥ убриаҟара иҵаулоуп, [[атмосферное давление|атмосфератә қәыӷәӷәара]] 12,4 мбар аҟынӡа инаӡоит, уи [[Тройная точка воды|аӡы ихԥоу акәаԥ]] аасҭа иҳаракуп (6,1 мбар раҟара)<ref name="Water" /><ref name="Wagner">[https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf International Equations for the Pressure along the Melting and along the Sublimation Curve of Ordinary Water Substance] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160603074628/https://www.nist.gov/srd/upload/jpcrd477.pdf |date=2016-06-03 }}. W. Wagner, A. Saul and A. Pruss (1994), J. Phys. Chem. Ref. Data, '''23''', 515.</ref><ref name="Murphy">{{cite journal | doi=10.1256/qj.04.94 | volume=131 | issue=608 | title=Review of the vapour pressures of ice and supercooled water for atmospheric applications | year=2005 | journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society | pages=1539–1565 | last1=Murphy | first1=D. M. | bibcode=2005QJRMS.131.1539M | s2cid=122365938 | url=https://zenodo.org/record/1236243 | doi-access=free | access-date=2024-08-18 | archive-date=2020-08-18 | archive-url=https://web.archive.org/web/20200818105335/https://zenodo.org/record/1236243 | url-status=live }}</ref><ref name="SI Brochure 9">{{cite web |title=SI Brochure: The International System of Units (SI) – 9th edition |url=https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |publisher=BIPM |access-date=2022-02-21 |archive-date=2023-07-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230703220807/https://www.bipm.org/documents/20126/41483022/SI-Brochure-9-EN.pdf/2d2b50bf-f2b4-9661-f402-5f9d66e4b507 |url-status=live }}</ref>; уи теориала уаҟа аӡы ҵаӷа ыҟазар ҟалап ҳәа аанагоит.<ref name="Water" /> Аха, абри аҩыза ақәыӷәӷәараан, аӡы атемпературатә диапазон аӡытә ҭагылазаашьаҿы даара иҭшәоуп; +0 °C аҟны иҵаауеит, +10 °C аҟны еилашуеит. Еллада анаҩсангьы, Марс аҿы иҟоуп даҽа ԥшь-раионк, атмосфератә қәыӷәӷәара аӡы ихԥоу акәаԥ аасҭа иҳаракны иахьхало.
Марс иреиҳау ашьха ақәцәан, 27 км аҳаракыра змоу авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] аҟны (ишьақәырӷәӷәоу адыррақәа рыла 21,2), атмосфератә қәыӷәӷәара 0,5 инаркны 1 мбар рҟынӡа иҟазар алшоит, уи атехникатә вакуум шамахак излеиԥшым ыҟаӡам.<ref name="nov_karta"/><ref name="Cockell 2001">{{книга|автор=[[Кокелл, Чарльз|Cockell C. S.]]|часть=Ultraviolet Radiation and Exobiology |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=VwGFOEFdfzoC&pg=PA202|ответственный=[[Кокелл, Чарльз|Charles S. Cockell]], Andrew R. Blaustein, editors |заглавие=Ecosystems, evolution, and ultraviolet radiation |год=2001 |издательство=Springer |страниц=221 |страницы=202 |isbn=978-1-4419-3181-8}}</ref>
;Аҭоурых
Марс атмосфера ақәыӷәӷәара аилкаара аҽазышәарақәа афотографиатә [[Фотометрия (астрономия)|фотометриа]] аметодқәа рыла — еиуеиԥшым алашаратә цәқәырԥақәа рыҩаӡарақәа рҿы адиск адиаметр иаваршәны ашәахәа аларҵәара шьаҭас иҟаҵаны — 1930-тәи ашықәсқәа раахыс имҩаԥысуан. Уи хықәкыс ишьҭыхны афранцыз ҵарауаа Б. Лиоти О. Долфиуси Марс атмосфера иалаԥсоу алашара аполиаризациа иацклаԥшуан. Аоптикатә хылаԥшрақәа рыхҳәаа акьыԥхь аирбеит америкатәи астроном [[Вокулёр, Жерар Анри де|Ж. де Вокулер]] 1951 шықәсазы, урҭ рыла 85 мбар ақәыӷәӷәара ааԥшит, 15-нтә еиҳаны ахәшьара аҭаны, избан акәзар Марс атмосфераҿы икнаҳау асаба ала алашара аиԥхьырттара хазы иазгәаҭамызт. Асаба алагала арчытә атмосфера иахыԥхьаӡалахеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 32.</ref>
Аландерқәа Марс ахҟьаҿы итәаанӡа, Марс атмосфера ақәыӷәӷәара ршәон автоматикатә планетабжьаратә станциақәа “[[Маринер-4|Марин-4]]”, “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, “[[Маринер-9|Маринер-9]]” рҟынтәи арадиосигналқәа рырԥсыҽхарала, урҭ Марстәи адиск ашьҭахь ианҭалоз, ианҭыҵуаз - абжьаратәи аҿықәантәи аҩаӡараҿы 6.5 ± 2.0 мбар, уи 160-нтә рыла адгьылтәи аасҭа еиҵоуп; абри аҩызаҵәҟьа алҵшәа аадырԥшит автоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Марс-3|Марс-3]]” аспектралтә гәаҭарақәагьы. Уи аан, апланета зегь раасҭа иҵаулоу акылаарақәа рҿы, ақәыӷәӷәара 12 мбарнӡа инаӡоит.<ref>Ксанфомалити, 1997, с. 98.</ref>
[[Список деталей альбедо на Марсе#Моря|Еритреиатәи Амшын]] аҿы “[[Марс-6|Марс-6]]” азонд ахьықәтәаз аҭыԥ аҿы 6,1 мбар ақәыӷәӷәара шьақәыргылан, уи аамҭазы уи апланетаҿы абжьаратәи ақәыӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡан, абри аҩаӡара аҟынтәи Марс аҿы аҳаракыреи аҵаулареи рыԥхьаӡара ҳасабс ишьҭыхын. Ари аппарат адыррақәа рыла, албаараан еизгаз, [[тропопауза|атропопауза]] 30 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп, атмосфера аилаӷәӷәара ахьышьақәнаргыло 5×10<sup>−7</sup> г/см<sup>3</sup> (Адгьыл аҿы 57 км аҳаракыраҿы еиԥш).<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref>
=== Аҳауа ===
{{main|Марс аҳауатә ҭагылазаашьа}}
[[Файл:Mars cyclone.jpg|мини|слева|260px|Марс аҩадатәи аполиус азааигәара иҟоу [[Циклон|ациклон]], «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп аҟынтәи асахьақәа (мшыԥы 27, 1999 шықәса)]]
Аҳауа, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҟазшьа амоуп. Марс аорбиталтә ҟьаҟьарахь анаара акәакь Адгьыл акәакь иаҟароуп ҳҳәар ҳалшоит, 25.1919° иҟоуп; убри инақәыршәаны, Марс аҿгьы, Адгьыл аҿы еиԥш, ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит.<ref name="Allison"/> Марстәи аҳауа ҷыдарас иамоуп Марс [[эксцентриситет орбиты|аорбита аексцентриситет]] Адгьыл атәы аасҭа акырӡа иахьеиҳау, насгьы аҳауагьы анырра анаҭоит [[Амра|Амра]] ахьынӡаҟоу абжьаӡара. Марс [[Перигелий|аперигели]] ҟалоит аҩадатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, аԥхынра аладатәи агьежьбжаҿы ианыҟоу аамҭазы, [[афелий|афели]] ҟалоит аладатәи агьежьбжаҿы аӡынра аныҟоу аамҭазы, уи инақәыршәаны, аԥхынра — аҩадатәи агьежьбжаҿы. Убри иахҟьаны аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа рҟны аҳауатә ҭагылазаашьақәа еиԥшым. Аҩадатәи агьежьбжа еиҳа итатоу аӡыни еиҳа ихьшәашәоу аԥхыни аҟазшьоуп; аладатәи агьежьбжаҿы аӡын еиҳа ихьшәашәоуп, аԥхын еиҳа ишоуроуп.<ref>Космос. Энциклопедический путеводитель. М.: Махаон, 2009, глава «Марс».</ref> Ианыхьҭоу ашықәс аамҭазы аполиартә хылԥақәа рынҭыҵгьы, [[иней|аҵаа]] маҷк хыхь ихылар алшоит. Аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]” асы алеира ҭнахит, аха асы ахҟьаҿы инаӡаанӡа ифақьхеит.<ref>{{статья|автор=Whiteway J. A.|заглавие=Mars Water-Ice Clouds and Precipitation|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344|doi=10.1126/science.1172344|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=68—70|archive-date=2024-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20241229165924/https://www.science.org/doi/10.1126/science.1172344}}</ref>
НАСА (2004) алкаанҵақәа рыла, абжьаратәи аҳауа аԥхарра ~210 K (−63 °C) шьақәнаргылоит. Артәагатә аппаратқәа «Викинг» адыррақәа рыла, есыҽнытәи аҳауа аԥхарра адиапазон 184 К инаркны 242 К рҟынӡа шьақәнаргылоит (−89 инаркны −31 °C рҟынӡа) («[[Викинг-1|Викинг-1]]»), аԥша аццакра 2–7 м/с (аԥхын), 5–10 м/с (ҭагалан), 17–30 м/с (асабатә ԥшатлакә).<ref name="nssdc"/>
Ақәтәаратә зонд «[[Марс-6|Марс-6]]» адыррақәа инарықәыршәаны, Марс [[тропосфера|атропосфера]] абжьаратәи аԥхарра 228 К шьақәнаргылоит, атропосфераҿы аԥхарра ес-километр бжьаратәла 2,5 градус рыла илаҟәуеит, атропопауза ахыхь иҟоу [[стратосфера|астратосфера]] (30 км) шамахамзар зҽызымԥсахуа аԥхарра 144К амоуп.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 88.</ref>
Карл Саган ихьӡ зху Ацентр аҟынтәи аҭҵааҩцәа 2007-2008 шықәсқәа рзы иҟарҵаз алкаа ала, аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы Марс аҟны аԥхарра ацлара апроцесс мҩаԥысуеит.<ref>{{cite web|author=Ильин С.|url=http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|title=Будут ли цвести яблони на Марсе?|website=Известия — наука|date=2008-08-11|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090202120345/http://www.inauka.ru/space/article85146/print.html|archive-date=2009-02-02|url-status=live}}</ref> НАСА аспециалистцәа ари агипотеза шьақәдырӷәӷәеит апланета еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы [[альбедо|альбедо]] аԥсахрақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |title=A Gloomy Mars Warms Up |website=NASA |author=Marlaire R. |lang=en |date=2007-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191118150704/https://www.nasa.gov/centers/ames/research/2007/marswarming.html |archive-date=2019-11-18}}</ref> Егьырҭ адырҩцәа ас еиԥш алкаа аҟаҵара макьана заацәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. 2016 шықәса лаҵарамзазы Боулдертәи (Колорадо) Лада-Мраҭашәаратәи аҭҵааратә институт аҭҵааҩцәа ажурнал ''[[Science|Science]]'' аҟны астатиа ркьыԥхьит, аклимат аԥхарра ацлара ишаҿу шьақәзырӷәӷәо адырра ҿыцқәа зныԥшуаз ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ шьаҭас иҟаҵаны).<ref>{{Cite web|url=https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |title=Scientists find evidence of global warming on Mars |author=Richardson V. |website=[[Washington Times]] |lang=en |date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191202004955/https://www.washingtontimes.com/news/2016/may/31/mars-also-undergoing-climate-change-ice-age-retrea/ |archive-date=2019-12-02}}</ref> Урҭ ргәаанагарала, ари апроцесс акыр аамҭа аҭахуп, ицоижьҭеигьы, иҟалап, уажәшьҭа 370 нызқь шықәса раҟара ҵуазар.
Иҟоуп агәаанагара, аԥхьан атмосфера еиҳа еилаӷәӷәазҭгьы шауаз, аклимат — еиҳа иԥхазҭгьы, ицәаакызҭгьы, насгьы Марс ахҟьаҿы аӡы ҵаӷа шыҟаз, ақәагьы шауаз атәы зҳәо.<ref>{{статья|автор=Barnhart C. J., Howard A. D., Moore J. M.|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122|заглавие=Long-term precipitation and late-stage valley network formation: Landform simulations of Parana Basin, Mars|doi=10.1029/2008JE003122|язык=en|издание=Journal of Geophysical Research: Planets|год=2009|том=114|выпуск=E1|страницы=E01003|archive-date=2025-05-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515124944/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2008JE003122}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|title=Раскрыта тайна потери Марсом плотной атмосферы|website=[[Lenta.ru]]|date=2015-11-25|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20161117183944/https://lenta.ru/news/2015/11/25/carbon/|url-status=live}}</ref> Ари агипотеза зырҵабыргуа акоуп аметеорит [[ALH 84001|ALH 84001]] анализ, 4-ҟа млрд шықәса раԥхьа Марс 18±4°C аԥхарра шамаз аазырԥшыз.<ref>{{cite web |url=http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |title=Wet and Mild: Caltech Researchers Take the Temperature of Mars’s Past |author=Woo M. |lang=en |date=2011-12-10 |website=[[Калифорнийский технологический институт|Caltech]] |access-date=2015-07-27 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304190508/http://www.caltech.edu/news/wet-and-mild-caltech-researchers-take-temperature-marss-past-1729 |url-status=live }}</ref>
Марстәи атмосфера азеиԥш циркулиациа ихадоу аҷыдаҟазшьа – аполиартә хылԥақәа рҿы акарбон адиоксид афазатә еиҭасрақәа роуп, уи крызҵазкуа америдиантә цәқәырԥарақәа ахылҿиаауеит. Марс атмосфера азеиԥш циркулиациа ахыԥхьаӡаратә модель аҟаҵара иаанарԥшуеит ашықәстәи ақәыӷәӷәара аҽеиҭакра ҩ-минимумк рыла [[Равноденствие|амшеиҟарақәа]] раԥхьа дук хара имгакәа, [[Программа «Викинг»|«Викинг» апрограмма]] ала ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоу.<ref name="Pollack">{{статья|автор=Pollack J. B., Leovy C. B., Greiman P. W., Mintz Y. H.|ссылка=https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf|заглавие=A martian general circulation experiment with large topography|язык=en|издание=Journal of the Atmospheric Sciences|год=1981|том=38|выпуск=1|страницы=3—29|doi=10.1175/1520-0469(1981)038<0003:AMGCEW>2.0.CO;2|archive-date=2024-06-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20240623042517/https://journals.ametsoc.org/downloadpdf/view/journals/atsc/38/1/1520-0469_1981_038_0003_amgcew_2_0_co_2.pdf}}</ref> Ақәыӷәӷәара иазку адыррақәа рыҭҵааара шықәссыктәии шықәсыбжактәии ациклқәа аанарԥшит. Убри аан, Адгьыл аҟнеиԥш, аԥша азонатә ццакыра шықәсыбжактәи аҵысрақәа рмаксимум амшеиҟарақәа ирықәшәоит.<ref>{{статья|автор=Cazenave A., Balmino G.|заглавие=Meteorological effects on the seasonal variations of the rotation of Mars|ссылка=|язык=en|издание=Geophysical Research Letters |год=1981|том=8|выпуск=3|страницы=245—248 |bibcode=1981GeoRL...8..245C |doi=10.1029/GL008i003p00245}}</ref><ref>{{статья|автор=Кригель А. М.|заглавие=Полугодовые колебания в атмосферах планет|ссылка=|язык=ru|издание=Астрономический журнал|год=1986|том=63|выпуск=1|страницы=166—169}}</ref> Ахыԥхьаӡаратә модельҟаҵара иара убас аиндекс хадара злоу ацикл 4—6 мшы амрагылара апериод иҭаӡартә еиԥш иалнакаауеит, «[[Викинг-1|Викинг-1]]» Марс иҟоу [[цикл индекса|аиндекс ацикли]] егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа рҟны иашьашәалоу аҵысрақәеи реиԥшра, реишьашәалара алнакааит.<ref name="Pollack" />
=== Асабатә ԥшацәгьақәеи асабатә ԥшагьежьи ===
Ааԥынтәи аполиартә хылԥақәа рыӡыҭра иахҟьаны атмосфератә қәыӷәӷәара ӷәӷәала иазҳауеит, насгьы арчқәа рмасса дуқәа егьи агьежьбжахь ииасуеит. Убри аан иасуа аԥшақәа 10—40 м/с аццакра рымоуп, зны-зынла 100 м/с рҟынӡагьы. Аԥша ахҟьаҟынтә ирацәаны асаба шьҭнахуеит, уи [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] ахылҿиаауеит. Асабатә ԥшацәгьа ӷәӷәақәа апланета ахҟьа зегьы шамахамзар иаҵәахуеит. Асабатә ԥшацәгьақәа Марс атмосфераҿы аԥхарра аларҵәара ӷәӷәала ианыруеит.<ref name="philips01">{{cite web|author=Philips T.|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|title=Planet Gobbling Dust Storms|website = Science @ NASA|lang=en|date=2001-07-16|access-date=2006-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20100108171607/http://science.nasa.gov:80/headlines/y2001/ast16jul_1.htm|archive-date=2010-01-08|url-status=dead}}</ref>
[[Файл:Mars duststorm.jpg|thumb|center|600px|Марс афотосахьақәа, асабатә ԥшаӷәӷәа ахьубарҭоу (рашәара — цәыббра 2001)]]
1971 шықәса цәыббрамза 22 рзы, аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу Нои Идгьыл илашоу ареигион аҿы асабатә ԥшацәгьа ҵысит. Цәыббрамза 29 азы уи Аусониа инаркны Таумазианӡа ҩышә градус харарала иамҽханакит, насгьы цәыббрамза 30 рзы аладатәи аполиартә хылԥа анаркит. Аԥшацәгьа 1971 шықәса ԥхынҷкәынмзанӡа аҽарцәгьон, Асовет зондқәа «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» Марс аорбитахь инеиаанӡа. «Марсқәа» ахҟьа аҭыхра мҩаԥыргон, аха асабара уи арелиеф зынӡа иаҵәахуан — иреиҳау аҳаракыраҵәҟьа — ашьха [[Олимп (Марс)|Олимп]] убарҭамызт. Аҭыхрақәа руак аҿы, Марс адиск зегьы афотосахьа ҟаҵан, асаба ахыхь еилыкка иалкаау Марстәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷа аманы. 1971 шықәса ԥхынҷкәын мзазтәи урҭ аԥшаарақәа раан, асабатә ԥшацәгьа убриаҟара асаба атмосферахь ишьҭнахит, апланета ихәашьу ицәыҟаԥшьаау адиск асахьа аанахәеит. 1972 шықәса аԥжьырныҳәамза 10 рзы еиԥш ауп асабатә ԥшацәгьа еиқәтәаны Марс дырҩеигь иаабац аԥшра анаанахәа.<ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|url-status=dead |title=Космические аппараты серии Марс-71 НПО им. С.А.Лавочкина |date=2013-05-10 |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20130510052029/http://www.laspace.ru/rus/mars23.php|archive-date=2013-05-10|ref=laspace}}</ref>
[[Файл:Marsdustdevil2.gif|мини|centre|900px|2005 шықәса лаҵарамза 15 рзы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» ала иҭыхыз асабатә ԥшаҵәиқәа. Ҵаҟатәи армарахьтәи акәакь аҿы иҟоу аԥхьаӡацқәа актәи акадр инаркны аамҭа секундла иаадырԥшуеит]]
1970-тәи ашықәсқәа инадыркны, ирацәаны [[Пыльный вихрь|асабатә ԥшагьежьқәа]] шьақәыргылан [[Программа «Викинг»|апрограмма «Викинг»]] ала, иара убасгьы амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирити]]» егьырҭ амашьынақәеи рыла. Урҭ апланета аҿықә азааигәара ицәырҵуа, насгьы аԥслымӡи асабеи рацәаны хыхь ишьҭызхуа арчытә еилагьежьрақәоу. Аԥшагьежьқәа Адгьыл аҿгьы лассы-лассы иуԥылоит (англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы урҭ “асабатә демонқәа” ҳәа ирышьҭоуп – англыз dust devil), аха Марс аҿы урҭ еиҳа идуу ашәагаақәа рымазар рылшоит: жәа-метрала инаркны километрақәак рҟынӡа ҭбаарылеи, 8 км рҟынӡа ҳаракралеи.<ref>{{статья|ссылка=https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0032063322000162 |заглавие=Characteristics of convective vortices and dust devils at gale crater on Mars during MY33 |автор=Uttam S., Sheel V., Singh D., Newman C. E., Lemmon M. T. |издание=[[Planetary and Space Science]]|язык=en |год=2022 |том=213 |doi=10.1016/j.pss.2022.105430}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |title=Mars dust devils in action |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] |lang=en |date=2021-02-22 |access-date=2024-08-18 |archive-date=2024-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240823191442/https://www.esa.int/ESA_Multimedia/Images/2021/02/Mars_dust_devils_in_action |url-status=live }}</ref> 2005 шықәса хәажәкырамзазы, уи аҩыза аԥшагьежь амарсныҟәага Спирит аҿы иҟаз амратә панельқәа арыцқьеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |title=Spirit Gets A Dust Devil Once-Over |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2005-03-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110603233735/https://www.space.com/861-spirit-dust-devil.html |archive-date=2011-06-03}}</ref>
== Ақәыԥшылара ==
{{main|Ареографиа|Марс аҿықә аԥштәы}}
Марс арелиеф аҷыдарақәа рацәаны иамоуп. Марстәи иҿыцәааз авулкан [[Олимп (Марс)|Олимп]] Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау шьхоуп<ref name="glenday09" /> (ҳаракрыла иеиԥшу ашьха [[астероид|астероид]] [[(4) Веста|Веста]] аҟны мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|title=New View of Vesta Mountain from NASA's Dawn Mission|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|lang=en|date=2011-10-11|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20111022092700/http://dawn.jpl.nasa.gov/feature_stories/new_view_vesta_mountain.asp|archive-date=2011-10-22|url-status=dead}}</ref>, насгьы [[долины Маринер|Маринер адәкаршәрра]] — Амратә система апланетақәа рҿы иреиҳау, зегь раасҭа иҵаулоу еҩхаауп (ҵауларыла иеиԥшу [[каньон|аҩхаа]] Плутон амҩаныза — [[Харон (спутник)|Харон]] аҿы мацара ауп иахьыҟоу)<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon|title=A ‘Super Grand Canyon’ on Pluto’s Moon Charon|author=Keeter B.|date=2016-06-23|access-date=2016-06-26|archive-date=2019-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617080826/https://www.nasa.gov/feature/a-super-grand-canyon-on-pluto-s-moon-charon/|url-status=dead}}</ref>. Уи анаҩсангьы, апланета аҩадатәии аладатәии агьежьбжақәа релиефла зынӡа еиԥшым, апланета аҿықә 40% [[Великая Северная равнина|Аҩадатәи Аҟьаҟьара Дуӡӡа]] иааннакылоит.<ref name="mar2008">{{статья|заглавие=Mega-impact formation of the Mars hemispheric dichotomy|ссылка=https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1216—1219|doi=10.1038/nature07070|pmid=18580945|bibcode=2008Natur.453.1216M|язык=en|тип=journal|автор=Marinova M. M., Aharonson O., Asphaug Е.|год=2008|archive-date=2024-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241226023914/https://www.lpl.arizona.edu/~shane/PTYS_411_511_2010/reading/marinova_etal_nature_2008.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="nim2008">{{статья|заглавие=Implications of an impact origin for the Martian hemispheric dichotomy|ссылка=https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1220—1223|doi=10.1038/nature07025|pmid=18580946|bibcode=2008Natur.453.1220N|язык=en|тип=journal|автор=Nimmo F., Hart S. D., Korycansky D. G., Agnor C. B.|год=2008|archive-date=2024-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003121/https://websites.pmc.ucsc.edu/~fnimmo/website/paper50.pdf}}</ref><ref name="and2008">{{статья|заглавие=The Borealis basin and the origin of the Martian crustal dichotomy|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/William-Banerdt/publication/5275120_The_Borealis_basin_and_the_origin_of_the_Martian_crustal_dichotomy/links/00b7d539641c638e07000000/The-Borealis-basin-and-the-origin-of-the-Martian-crustal-dichotomy.pdf|издание=[[Nature]]|том=453|номер=7199|страницы=1212—1216|doi=10.1038/nature07011|pmid=18580944|bibcode=2008Natur.453.1212A|язык=en|тип=journal|автор=Andrews-Hanna J. C., Zuber M. T., Banerdt W. B.|год=2008}}</ref>
Марс аҿықә ахԥа рыҩхәҭак «аматерикқәа» зыхьӡхаз аҭыԥ лашақәа рыла иҭәуп, ахԥа рыхәҭак — ''амшынқәа'' зыхьӡхаз аҭыԥ лашьцақәа рыла (шәахә. [[Список деталей альбедо на Марсе|Марс аҿы иҟоу альбедо ахәҭаҷқәа рсиа]]). Амшынқәа еиҳарак еизгоуп апланета аладатәи ахәҭаҿы, 10-40° [[Широта|аҟьаҟьарарақәа]] рыбжьара. Аҩадатәи агьежьбжаҿы ҩ-мшын дуӡӡак роуп иҟоу - [[Ацидалийское море|Ацидалиатәи]], иара убас [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]].
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:Pathfinder01.jpg|Амарсныҟәага «[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]» [[Долина Арес|Арес акаршәра]]ҿы иҟоу [[Йоги (камень)|Йоги]] ахра аҭҵааразы алфа-хәҭаҷқәа рспектрометр ахы ианархәоит.
Файл:Viking2 frost enhance.jpg|Марс ахҟьа [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] аҟны ахҵаалара. «[[Викинг-2|Викинг-2]]» аҭыхымҭа
Файл:Gusev Spirit 01.jpg|[[Кратер Гусева|Гусевв акратер]] ахықә ахәҭа. «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа
Файл:Zhurong-with-lander-selfie.png|Амарсныҟәага "[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]" уи атәарҭатә платформеи [[Равнина Утопия|Утопиа акаршәра]]ҿы
</gallery>
Аҭыԥ лашьцақәа рҟазшьа уажәгьы аимак-аиҿак ахылҿиаауеит. Урҭ Марс аҿы [[Пылевая буря|асабатә ԥшацәгьақәа]] шыҟоугьы иаанхоит. Зны, уи аргументс иҟан, аҭыԥ лашьцақәа [[растительность|аҵиаақәа]] рыла ихҩоуп ҳәа агәаанагара иҟаз ашьақәырӷәӷәаразы. Уажәтәи агәаанагара ишаҳәо ала арҭ аҭыԥқәа ррелиеф шыҟоу ала имарианы асаба аҭыжьразы ахархәара рымоуп. Амасштаб ду змоу асахьақәа иаадырԥшуеит, аҭыԥ лашьцақәа аиашазы акратерқәеи, ақәцәқәеи, аԥшақәа рымҩаҿы егьырҭ аԥынгылақәеи ирыдҳәалоу ацәаҳәа лашьцақәеи ашәытақәеи рыла ишышьақәгылоу.<ref>{{статья|автор=Frey H.|год=1974|заглавие=Surface Features on Mars: Ground-Based Albedo and Radar Compared With Mariner 9 Topography|ссылка=http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|url-status=dead|издание=Journal of Geophysical Research|язык=en|том=79|страницы=3907–3916|bibcode=1974JGR....79.3907F|doi=10.1029/JB079i026p03907|archive-url=https://web.archive.org/web/20140116133529/http://www.agu.org/pubs/crossref/1974/JB079i026p03907.shtml|archive-date=2014-01-16|number=26}}</ref> Аамҭалатәи аамҭа рацәалатәи урҭ ршәагааи аформақәеи рыԥсахрақәа, иҟалап, алашареи алашьцареи рыла ихҩоу ахҟьа аҿаҵақәа реизыҟазаашьа аԥсахра иадҳәалазар.
[[Файл:USGS-PlanetMars-TopographicalMap.png|480px|thumb|слева|Марс [[Нулевой меридиан|анольтә америдиан]] акратер [[Эйри-0 (кратер)|Еири-0]] иалсуеит ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Марс агьежьбжақәа рыхҟьа аҟазшьала даара аиԥшымзаара ӷәӷәақәа рымоуп. Аладатәи ахәҭак аҿы, ахҟьа 1-2 км рыла абжьаратә ҩаӡара аасҭа еиҳауп, насгьы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рыла иҭәуп. Марс ари ахәҭа [[Амза|амзатә]] материкқәа угәаланаршәоит. Аҩадахьы, адгьыл аҿықә аиҳарак абжьаратәи аҩаӡара еиҵоуп, акратерқәа маҷуп, еиҳаракгьы цәгьам-бзиам еиҟароу адәкаршәрақәа роуп иуԥыло, [[Лава|алава]] ӡхыҵреи [[Эрозия (геоморфология)|аерозиеи]] ирыхҟьаны ишьақәгылар зылшоз. Ари агьежьбжақәа реиԥшымзаара аимак-аиҿак зхылҿиаауа цәажәатәны иаанхоит. Агьежьбжақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа 30° аекватор ахь анаара змоу агьежь ду иаваршәны ицоит. Аиасратә зона ҭбаауп (100 инаркны 500 км рҟынӡа), алада инаркны аҩадаҟа ари азонаҿы арелиеф аморфологиатә ҷыдарақәа рҽырыԥсахуеит. Уи иаваршәны иҟоуп Марс аҿықә зегь реиҳа аерозиа ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref>
Агьежьбжақәа расимметриа уеилзыркаауа ҩ-альтернативатә гипотезак шьақәдыргылеит. Урҭ руакы излаиҳәо ала, заатәи агеологиатә стадиаҿы, [[Планетарная мантия|амантиа]] аконвективтә ныҟәара иахҟьаны, алитосфератә плитақәа [[Кора (геология)|ацәа]] ахәҭак аҿы еиҭаҵит.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Рельеф и геологическое строение Марса.</ref> Даҽа гипотезак иаанарԥшуеит Марси шәагаала [[Плутон|Плутон]] еиԥшу ацәеижьи реиҿасра 4-ҟа миллиард шықәса раԥхьа,<ref name="mar2008"/> ари аҭагылазаашьаҿы [[Великая Северная равнина|Идуӡӡоу Аҩадатәи Аҟьаҟьара]], апланета аҿықә 40% зҵазкуа, [[ударный кратер|акшаратә кратер]] ҳәа иԥхьаӡоуп – [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҳау.<ref name="mar2008"/><ref name="nim2008"/><ref name="and2008"/><ref>{{cite web|url=https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|title=Impact May Have Transformed Mars |author=Yeager A.|website=[[Science News]]|date=2008-06-25|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20080628223239/https://www.sciencenews.org/view/generic/id/33622/title/Impact_may_have_transformed_Mars_|archive-date=2008-06-28|url-status=dead}}</ref> Уи аура 10,6 нызқь км ыҟоуп, аҭбаара — 8,5 нызқь км, уи [[Равнина Эллада|Еллада Адәкаршәра]] аасҭа ԥшьынтә еиҳауп.
Аладатәи агьежьбжаҿы иҟоу акратерқәа рхыԥхьаӡара ахьырацәоу иаанарԥшуеит уи ахҟьа шжәытәӡатәу — 3-4 миллиард шықәса шахыҵуа. Иалыркаауеит акратерқәа рыхкқәа: аҵа ҟьаҟьа змоу акратер дуқәа, еиҳа ихәыҷқәоу, еиҳа иқәыԥшу акратерқәа, амзатә кратерқәа иреиԥшу, ҭыӡла икәыршоу, иара убас иҳараку акратерқәа. Аҵыхәтәантәи ҩ-хкык Марс азы иҷыдоу кратерқәоуп— аҭӡы змоу акратерқәа ахҟьаҿы аҭыцҟьаара ҵаӷақәа ахьнеиуаз аҭыԥаҿ иҟалеит, акратер ҳаракқәа — акратер аҭыцҟьаарақәа рыхҩа ахҟьа аԥшатә ерозиа иахьацәнахьчаз аҭыԥаҿ. Зегь раасҭа идуу еилыкка иҟоу анырра хылҵшьҭра змоу ҳәа иԥхьаӡоуп Марс аладатәи аполиус азааигәара иҟоу Еллада Адәкаршәра.<ref name="Ref_a">{{cite web|author=Short N. M.|url=http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|title=Martian Landscapes: Linear Features, Volcanoes, Impact Craters, Channels; Exotic Terrains|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927092455/http://rst.gsfc.nasa.gov/Sect19/Sect19_12.html|archive-date=2011-09-27|url-status=dead}}</ref>
Агьежьбжақәа рҳәаа азааигәара иҟоу [[Хаос (рельеф)|еилаҩынтуа аландшафт]] аҭыԥ аҿы, апланета аҿықә аҭыԥ дуқәа рҿы [[Геологический разлом|аԥҽрақәеи]] аиҵацаларақәеи ҟалеит, зны-зынла аерозии зышьҭанеиуаз (адгьылҵысрақәа ма адгьылҵаҟатәи аӡқәа рҭарцәра амзыз ала), иара убасгьы аӡыҭратә лава ахыҵра. Лассы-лассы еилаҩынтуа аландшафтқәа аӡы иԥнаҟо аӡымҩангага дуқәа рхықәқәа рҿы иҟоуп. Урҭ реицыҟалара зегь реиҳа иақәшаҳаҭу гипотезас иҟоуп иаалырҟьаны ахҟьаҵаҟатәи аҵаа аӡыҭра. Марс ахсаалаҿы еилаҩынту аландшафт змоу 26 ҭыԥ алкаауп (апланетартә ҭҵаарадырраҿы арҭ реиԥш иҟоу арелиефқәа рофициалтә хьӡы «[[Список хаосов на Марсе|ахаосқәа]]» ауп).<ref>{{cite web|url=https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |title=Nomenclature Search Results: Chaos, Chaoses |website=Gazetteer of Planetary Nomenclature. International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN) |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20220908161817/https://planetarynames.wr.usgs.gov/SearchResults?Target=20_Mars&Feature%20Type=5_Chaos,%20chaoses |archive-date=2022-09-08}}</ref> Марс аҟны иреиҳау ахаос — [[хаос Авроры|Аврора ахаос]] — адиаметр 700 км инареиҳаны амоуп.
Марс иамоуп зеиԥшыҟам аҭыԥ — [[Лабиринт Ночи|Аҵх Алабиринт]] ҳәа изышьҭоу, уи [[долины Маринер|Маринер адәҳәыԥшқәа]] мраҭашәаратәи рҵыхәеи Кларитас аҩадатәи аҵыхәеи еидызкыло аҩхаақәа реиқәшәаратә системоуп.<ref name="gazetteer_LN">{{cite web
|url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324
|title = Noctis Labyrinthus
|website = Gazetteer of Planetary Nomenclature
|publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)
|date = 2006-10-01
|access-date = 2013-03-19
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111019224917/http://planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/4324
|archive-date = 2011-10-19
|url-status = live
}}</ref> Урҭ рышьақәгылара аӡы аерозии иадҳәаламызт, насгьы атектоникатә усура иахҟьаз акоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref name="Bistacchi+2004">{{статья
|заглавие=Large-scale fault kinematic analysis in Noctis Labyrinthus (Mars)
|том=52
|номер=1—3
|страницы=215—222
|doi=10.1016/j.pss.2003.08.015
|bibcode=2004P&SS...52..215B
|язык=en
|тип=journal
|автор=Bistacchi N., Massironi M., Baggio P.
|год=2004
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Planetary and Space Science]]
}}</ref><ref name="Masson_1985">{{статья
|заглавие=Origin and evolution of the Valles Marineris region of Mars
|издание=Advances in Space Research
|том=5
|номер=8
|страницы=83—92
|ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf
|doi=10.1016/0273-1177(85)90244-3
|bibcode=1985AdSpR...5...83M
|язык=en
|тип=journal
|автор=Masson P.
|год=1985
|издательство=[[Elsevier]]
|archive-date=2014-07-14
|archive-url=https://web.archive.org/web/20140714184842/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2010/pdf/1873.pdf
}}</ref>
[[Файл:VallesMarinerisHuge.jpg|мини|center|900пкс|Марс аҿы иҟоу [[долины Маринер|Маринер акаршәра аҩхаақәа]] рсистема асахьа, «[[Программа «Викинг»|Викинг]]» апрограмма иҭнахыз асахьақәа рыла еизгоу.]]
[[Файл:Possible cave entrance on Arsia Mons.png|мини|Марс аҿы 150 м инареиҳаны адиаметр змоу “акылаара еиқәаҵәа” (аҵеиь) ҳәа изышьҭоу. Аганахьтәи аҭӡамц ахәҭак убарҭоуп. Арсиа ашьха анаара ([[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] асахьа)]]
Аҩадатәи агьежьбжаҿы, авулкантә ҟьаҟьара дуқәа рнаҩсангьы, авулкан дуқәа ахьыҟоу ҩ ҭыԥк ыҟоуп —[[Фарсида|Фарсида]]еи [[Элизий (нагорье)|Елизии]]. Фарсида — 2000 км аура змоу вулкантә ҟьаҟьара дууп, абжьаратәи аҩаӡара ахыхь 10 км аҩаӡара змоу. Араҟа иҟоуп [[Щитовой вулкан|ахьчаратә вулкан]] дуқәа хԥа - [[гора Арсия|Арсиатәи ашьха]], [[гора Павлина|Ататашь ашьха]], [[гора Аскрийская|Аскратәи ашьха]].<ref>{{книга|автор=Carr M. H. |год=2006 |заглавие=The Surface of Mars |язык=en |издательство=Cambridge University Press |место=Cambridge, UK |серия=Cambridge Planetary Science |страницы=92—93 |isbn=978-0-521-87201-0}}</ref>
Фарсида ахықәан иҟоуп Марси Амратә системеи рҿы иреиҳау ашьха Олимп.<ref name="nov_karta"/> [[Книга рекордов Гиннесса|Гиннесс ирекордқәа рышәҟәы]] ишаҳәо ала уи ашьаҭа аҟынтәи агылара (релативтәи агылара) 25 км ҟалоит.<ref name="glenday09">{{cite web |title=Tallest mountain in the Solar System |website=[[Книга рекордов Гиннесса|Guinness World Records]] |url=https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |lang=en |access-date=2026-01-20 |archive-date=2024-08-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240819003120/https://www.guinnessworldrecords.com/world-records/highest-mountain-in-the-solar-system |url-status=live }}</ref>
Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]]» амодуль Mars Orbiter Laser Altimeter (1997-2001) адыррақәа рыла Олимп агылара 21,2 км амоуп, еиҳа ииашаны иуҳәозар, Марс ареференттә еллипсоид аҭагылазаашьатә ноль аҩаӡара аҟынтәи 21,229 ± 1 м.<ref name="nov_karta">{{Акьыԥхьра|статья|автор=Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина|заглавие=«Новая карта рельефа Марса»|издание="Земля и Вселенная"|год=2005|номер=2|ссылка=http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/?pub=8|access-date=2026-01-20}}</ref><ref name="topo">{{книга|автор=|часть=|заглавие=Topographic and color-coded contour maps of Mars|оригинал= |ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/i2782/i2782_sh2.pdf|издание=|ответственный=|место=|издательство=U.S. Department of the Interior, U.S. Geological Survey|год=2003|том=|страницы=|страниц=|isbn=0607893788}}</ref>
Иара аҳаракыра — 21,9 км, ашьаҭа ашәагаақәа— 840 × 640 км, авулкан аҭаӡаара —2,4 × 106 км3, авулкантә [[Кальдера|кальдера]] ашәагаақәа — 91 × 72 км, аҵаулара — 3,2 км инаӡоит.<ref name="Plescia2004">[https://doi.org/10.1029/2002JE002031 doi:10.1029/2002JE002031]</ref>
Егьырҭ адыррақәа рыла, Олимп аҳаракыра адгьыл аҟынтәи — 21,287 метра, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи — 18 километра, ашьаҭа адиаметр 600 км рҟынӡа, авулкан ашьаҭа 282,600 км2 аҵанакуеит.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 218.</ref>
Олимп аҭыӡкнаҳақәа рыҩаӡара ҭыԥқәак рҿы 7 км рҟынӡа инаӡоит.<ref name="astro-world">{{cite web |url=https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |title=Вулкан Олимп — самая большая гора в Солнечной системе |website=astro-world.ru |date=2019-02-11 |access-date=2024-07-25 |lang=ru |archive-date=2024-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240418083808/https://astro-world.ru/vulkan-olimp-samaya-bolshaya-gora/ |url-status=live }}</ref>
Аиҿырԥшразы, Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Кеа|Мауна-Кеа]], ашьаҭантәи 10,2 км аҳаракыра амоуп, Олимп аҭаӡара Мауна-Кеа аҭаӡара аасҭа 100-нтә еиҳауп, насгьы Адгьыл аҿы иреиҳау авулкан [[Мауна-Лоа|Мауна-Лоа]] акратер адиаметр 6,5 км мацара роуп иахьыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |title=Вулканизм на Марсе |date=2022-02-09 |website=[[Московский планетарий]] |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810034543/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/vulkanizm-na-marse/ |url-status=live }}</ref>
Иара убас ихарацәамкәа иҟоуп еиҳа ихәыҷу авулканқәа. [[Элизий (нагорье)|Елизиум]] — абжьаратәи аҩаӡара хә-километрак рҟынӡа еиҳау аҳаракыра, х-вулканк змоу - [[купол Гекаты|Гекате лкупол]], [[гора Элизий|Елизиум ашьха]], [[купол Альбор|Албортәи акупол]].<ref name="Harland_2001">{{книга
|автор = Harland D. M.
|заглавие = The Earth in Context: A Guide to the Solar System
|ссылка = http://books.google.com/books?id=KE3mp3r1bEcC&pg=PA98&dq=Elysium
|издательство = Springer Science & Business Media
|год = 2001
|pages = 98—99
|allpages = 469
|isbn = 9781852333751
}}</ref>
Фарсида авулкантә шьхаҿы иаабац еиԥшым аҵеиџь ҵаулақәа аарԥшуп. 2007 шықәсазы «[[Mars Reconnaissance Orbiter|Марстәи аԥшыхәратә сателлит]]» аҟынтәи иҭыху асахьақәа рыла, урҭ руак 150 метра адиаметр амоуп, насгьы ирлашоу аҭӡамц ахәҭа 178 метра аҵаулара аҟынӡа инеиуеит.<ref>{{cite web|author=Keszthelyi L. P.|date=2007-08-29|url=https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|title=New View of Dark Pit on Arsia Mons|publisher=High Resolution Imaging Science Experiment, University of Arizona|archive-url=https://web.archive.org/web/20240530152342/https://hirise.lpl.arizona.edu/PSP_004847_1745|archive-date=2024-05-30|url-status=dead}}</ref> Агипотеза шьақәдыргылеит абарҭ ашьақәгыларақәа рвулкантә хылҵшьҭра иазкны, [[Гавайские острова|Гаваитәи адгьылбжьахақәа]] рҿы иҟоу авулканқәа ихьшәашәаз рлаваҿы иԥшааз еиԥшу.
Фарсида ашьхеибаркыра [[Тектонический разлом|атектоникатә ԥҽрақәа]] рацәаны иагәылсуеит, урҭ лассы-лассы даара иуадаҩуп, насгьы ихароу. Урҭ рҟынтә зегьы иреиҳау [[1971 год в науке|1971 шықәсазы]] «[[Маринер-9|Маринер-9]]» ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷба иаанартыз [[долины Маринер|Маринер адәкаршәра]] ауп.<ref>{{cite web|url=https://pds.jpl.nasa.gov/planets/captions/mars/marscany.htm|title=Mars: Valles Marineris|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821193103/http://pds.jpl.nasa.gov:80/planets/captions/mars/marscany.htm|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref> Ари адәҳәыԥш аҟьаҟьаратә хырхарҭа аманы еиҵыхуп 4000 км (апланета аикәшара аԥшьбатәи ахәҭа), ҭбаарыла 200, ҵауларала 7 км рҟынӡа инаӡо. Апланетааҿы зегь реиҳа идуу адгьылҳәазарақәа ҟалоит уи аҿҟьарақәа рҿы.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 |заглавие=Introducing a New Inventory of Large Martian Landslides |издание=Earth and Space Science |автор=Crosta G. B., Frattini P., Valbuzzi E., De Blasio F. V. |год=2018 |том=5 |выпуск=4 |страницы=89—119 |doi=10.1002/2017EA000324 |язык=en |archive-date=2025-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250515130736/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2017EA000324 }}</ref> Маринер адәкаршәрақәа [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау еицырдыруа [[каньон|еҩхаа]]уп, насгьы Адгьыл аҿы урҭ [[Норвегиа|Норвегиа]] аҩадатәи аҵыхәантәи [[Сицилия|Сицилиа]] аладатәи аҵыхәанӡа инаӡозаарын.<ref>{{cite web |url=https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |title=Самый большой каньон Солнечной системы: захватывающее фото из космоса |website=Russian Traveler |lang=ru |date=2022-07-26 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606100741/https://rtraveler.ru/universe/samyj-bolshoj-kanon-solnechnoj-sistemy-zahvatyvayushee-foto-iz-kosmosa/ |url-status=live }}</ref>
[[Файл:MarsPanoramaa.jpg|thumb|center|1000px|Марс аҿықә апанорама [[Husband Hill|Хасбанд Хилл]] аҭыԥ аҿы, амарсныҟәага «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» иҭнахыз , абҵарамза 23-28, 2005 шықәсазы]]
[[Файл:Victoria Crater, Cape Verde-Mars.jpg|thumb|center|1000px|800 метра адиаметр змоу [[Виктория (кратер)|Викториа]] акратер апанорама, амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз, Жьҭаарамза 16-Аҵарамза 6, 2006 ш.]]
[[Файл:PIA16453-MarsCuriosityRover-RocknestPanorama-20121126.jpg|thumb|center|1000px|Ахаҳәқәеи аԥслымӡ еизгақәеи рпанорама «Рокнест», амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» азааигәара иҟоу, 2012 шықәса абҵарамза 26]]
[[Файл:PIA24746-MarsPerseveranceRover-CraterFloorFracturedRough-20210708.jpg|thumb|center|1000px|Марс ақәыԥшылара апанорама [[Езеро (кратер)|Езеро]] акратер аҟны, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иҭнахыз ԥхынгәы 8, 2021 шықәсазы]]
=== Аҵааи аполиартә хылԥақәеи ===
[[Файл:Comparison of npoles.jpg|мини|300px|[[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиаартә хылԥа]], ҩышықәса рыбжьара, аорбиталтә станциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] аҟынтәи асахьақәа. Армарахьала ахжәара ҭбаа – [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]] ауп.]]
[[Файл:South Polar Cap of Mars during Martian South summer 2000.jpg|мини|Аԥхынразы [[Южная полярная шапка Марса|Аладатәи аполиартә хылԥа]], Mars Global Surveyor афотосахьа]]
[[Файл:Perspective view of Korolev crater.jpg|thumb|2200 кубтә километра аҵаа зҭоу [[Королёв (марсианский кратер)|Королиов икратер]]]]
Марс аҭеиҭыԥш ашықәс аамҭа инақәыршәаны даара аҽаԥсахуеит. Зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Полярная шапка|аполиартә ҵаа ахылԥақәа]] рҽыԥсахрақәа улаԥш иҵашәоит.<ref name="darling_marspoles"/> Урҭ еиҿиаауеит, иагьеиҵалоит, Марс [[атмосфера Марса|атмосфереи]] аҿықәи рҿы ашықәс аамҭақәа ирҟазшьоу ацәырҵрақәа аԥырҵоит.<ref name="Barlow_2008"/> Ааԥын аполиартә хылԥа агьежьбжақәа руак аҟны инаскьацыԥхьаӡа, апланета ахҟьа ахәҭаҷқәа аиқәахара иалагоит. Марс аполиартә хылԥақәа ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп: иааиԥымҟьаӡои исезонтәуи. Иааиԥымҟьо ахәҭа аԥша иаҿанаҳәо асабеи иҵаау [[Диоксид углерода|акарбон диоксиди]] рыла иҭәу аӡҵаа ала ишьақәгылоуп.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] иааиԥымҟьаӡоу ахәҭа адиаметр 1100 км ауп, насгьы [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи ахәҭа]] — 400 км.<ref name="darling_marspoles"/> Аӡын апланета аполиартә регион метрак аҟара ажәпара змоу акарбон диоксидтә ҵаа асезонтә хҟьа ихнаҩоит. Иреиҳау аиҿиаараан аладатәи аполиартә хылԥа 50° аҭбааранӡа инаӡоит (аҩадатәи аполиартә хылԥа аасҭа 10° рыла еиҳаны).<ref name="Mahajan_2005"/> Ахылԥақәа реиԥшымрақәа Марс аорбита аеллиптикатәра иадҳәалоуп: аладатәи агьежьбжаҿы аԥхынра аныҟоу, апланета [[перигелий|Амра иазааигәоуп]], убри аҟнытә аладатәи аԥхынра еиҳа иԥхоуп, аладатәи аӡынра еиҳа ихьҭоуп, еиҳа иагьауп.
Марс аполиартә хылԥақәа [[Planum Boreale|Аҩадатәии]] [[Planum Australe|Аладатәии]] хәакәаԥрақәа рҟны ишьҭоуп. [[Северная полярная шапка Марса|Аҩадатәи аполиартә хылԥа]] 3 км рҟынӡа иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟынтәи хыхь ихалоит, [[Южная полярная шапка Марса|аладатәи аполиартә хылԥа]] — 3,5 км рҟынӡа.<ref>Faure, Mensing, 2007, p. 239—241.</ref> Аҩ-хылԥакгьы аспираль еиԥш еиҿыҵуа адәкаршәрақәа рылдоуп (Аладатәи агьежьбжаҿы — асааҭ ахыцқәа шцоу еиԥш, Аҩадатәи агьежьбжаҿы — егьырахьтәи ахырхарҭала). Иҟалап урҭ адәкаршәрақәа [[Катабатический ветер|акатабатикатә ԥшақәа]] иԥырҟазаргьы.<ref name="Barlow_2008"/> Уи адагьы, хылԥацыԥхьаӡа аҩхаа дуӡӡак аԥшьуп: [[каньон Северный|Аҩадатәи аҩхаа]], [[каньон Южный|Аладатәи аҩхаа]].
«[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» азонд Марс аладатәи аполиартә хылԥаҿы аус зуа [[гейзер|агеизерқәа]] аԥшааит.<ref name="2006-100">{{cite web|title=NASA Findings Suggest Jets Bursting From Martian Ice Cap|date=2006-08-16|publisher=NASA|url=https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2021-12-26|archive-date=2021-12-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20211226224736/https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-findings-suggest-jets-bursting-from-martian-ice-cap|url-status=live}}</ref> [[НАСА|НАСА]] аспециалистцәа изларҳәо ала, ааԥын аԥхарра иацны акарбон адиоксид ацәқәырԥақәа хыхь аҳаракыра дуӡӡахь иҭҟьоит, асабеи аԥслымӡи рыманы.<ref name="Kieffer2000">{{статья|автор=Kieffer H. H.|заглавие=Annual Punctuated CO{{sub|2}} Slab-ice and Jets on Mars|ссылка=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|издание=The Second International Conference on Mars Polar Science and Exploration, Reykjavik, Iceland|язык=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616WmxuWK?url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/polar2000/pdf/4095.pdf|год=2000|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref>
1784 шықәсазы астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] игәеиҭеит аполиартә ҵаа хылԥақәа ршәагаа ашықәс аамҭа иаҿыԥшны аҽшаԥсахуа, уи Адгьыл аполиартә регионқәа рҿы аҵаа аӡыҭреи ахҵаалареи угәаланаршәоит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19.</ref> 1860-тәи ашықәсқәа рзы, афранцыз астроном [[Ляи, Эммануэль|Еммануил Лиаи]] иӡыҭуа ааԥынтәи аполиартә хылԥа акәша-мыкәша алашьцара ацәқәырԥа ибеит, усҟан уи иӡыҭыз аӡы алаҵәареи аҵиаақәа рыҿиареи ҳәа аилкаара аиоуит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 48.</ref> Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Флагстафф иҟоу [[Обсерватория Лоуэлла|Лоуелл иобсерваториеи]] [[Слайфер, Весто Мелвин|Уесто Мелвин Слифер]] имҩаԥигаз [[спектрометр|аспектрометриатә]] шьақәыргыларақәа ирызгәамҭеит адгьыл аҿы иҟоу аҵиаақәа рыԥштәы иаҵәа [[хлорофилл|ахлорофилл]].
«[[Маринер-7|Маринер-7]]» афотосахьақәа рыла иалкаан аполиартә ҵаа хылԥақәа рсезонтә хәҭа метрқәак ажәпара шамоу, насгьы игәаҭаз аԥхарра 115 К (-158 °C) ишьақәнарӷәӷәеит уи ирҵаау акарбон адиоксид - “[[сухой лёд|ибоу аҵаа]]” ала ишьақәгылазар шалшо.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 67—68.</ref>
Аҵаа аҭаӡара дуқәа (жәа-нызқьла км<sup>3</sup>) радарла Марс абжьаратәи аҭбаарақәа рҿгьы иаарԥшын (40-45°), Еллада Аҟьаҟьара мраҭашәаратәи аҵкар аҟны.<ref>{{статья|автор=Holt J. W.|заглавие=Radar Sounding Evidence for Buried Glaciers in the Southern Mid-Latitudes of Mars|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/John-Holt-2/publication/23487093_Radar_Sounding_Evidence_for_Buried_Glaciers_in_the_Southern_Mid-Latitudes_of_Mars/links/53fde10b0cf2364ccc0921a9/Radar-Sounding-Evidence-for-Buried-Glaciers-in-the-Southern-Mid-Latitudes-of-Mars.pdf|doi=10.1126/science.1164246|язык=en|издание=[[Science]]|год=2008|том=322|выпуск=5905|страницы=1235—1238}}</ref> Адгьыл иаҵәахыз аҵааршә ажәпара шә-метрала иҟоуп, уи аҭыԥҭаӡара зқьыла аквадрат километрқәа<ref>{{cite web|url=http://news.tut.by/health/122182.html|title=У подножия марсианских гор найден слой вечной мерзлоты|publisher=TUT|date=2008-11-21|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20090201141339/http://news.tut.by:80/health/122182.html|archive-date=2009-02-01|url-status=dead}}</ref>
2018 шықәсазы аппарат «[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]» аҟны иқәыргылаз арадар [[MARSIS|MARSIS]] иаанарԥшит Марс аҿы 20 км рҟынӡа аҭбаара змоу, 1,5 км аҵауларала аладатәи аполиартә хылԥа ҵаа аҵаҟа [[Гидросфера Марса|аҵааҵаҟатәи аӡиа]] шыҟоу.<ref name=":0">{{cite web|title=Evidence detected of lake beneath Mars' surface|author=Strickland A.|url=https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|website=CNN|date=2018-07-25|access-date=2018-07-28|archive-date=2018-07-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20180727181405/https://edition.cnn.com/2018/07/25/world/mars-subsurface-water-lake-evidence/index.html|url-status=live}}</ref><ref name="NKJ201901">{{статья |автор=Понятов А. |заглавие=Девять значимых событий 2018 года в физике и астрономии. 2. Жидкая вода на Марсе |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=1 |страницы=3 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ |archive-date=2019-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190112195111/https://www.nkj.ru/archive/articles/35320/ }}</ref> Аха, «Марс-експресс» арадартә дыррақәеи алабораториатә експериментқәеи рыла еиҭа анализ иҟарҵаз ишьақәнаргылеит, абас еиԥш иҟоу "аӡиақәа" [[Гидраты|аӡы здызкылаз]] ихьшәашәоу аизгашьҭаҵақәа ракәзар шалшо, анышәаԥшь ([[смектиты|асмектитқәа]]), аметалл злоу аминералқәа, иҵаау аҵаа уҳәа уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web|url=https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |title=Clays, Not Water, Are Likely Source of Mars 'Lakes' |author=Good A., Fox K., Johnson A. |website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |date=2021-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210807140810/https://mars.nasa.gov/news/9000/clays-not-water-are-likely-source-of-mars-lakes/ |archive-date=2021-08-07}}</ref>
Ақәыӷәӷәара лаҟә иахҟьаны, аӡы (аҵааршәратә ҭыԥ лазырҟәуа аҟьашьрақәа рыда) Марс аҿықә аиҳарак аҟны (70% рҟынӡа) аҭагылазаашьа ҵаӷа аманы изыҟалаӡом.<ref name="Water">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m/|title=Making a Splash on Mars|website=NASA Science Newsletter|lang=en|date=2000-06-28|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170501032128/https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2000/ast29jun_1m|url-status=live}}</ref> [[НАСА|НАСА]] акосмостә ӷба «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ала Марс адгьыл аҿы ирҵаау аӡы ԥшаан.<ref name="Smith Science 2009">{{статья|автор=P. H. Smith|заглавие=H<sub>2</sub>O at the Phoenix Landing Site|язык=en|издание=Science|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=58—61|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract|bibcode=2009Sci...325...58S|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155238/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/58.abstract}}</ref><ref name="Феникс">{{cite web|date=2008-08-01|url=https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/|title=«Феникс» сумел получить воду из марсианского грунта|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-03-16|url-status=live|lang=ru|archive-date=2011-03-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110307115102/https://lenta.ru/news/2008/08/01/water/}}</ref>
2024 шықәсазы, ахылаԥшрақәа рҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны, Марс аекватор аҿы, [[Тарсис (Марс)|Тарсис]] арегион аҿы аӡы [[иней|хҵаала]] ԥшаахеит.<ref>{{cite web|url=https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |title='We thought it was impossible:' Water frost on Mars discovered near Red Planet's equator |author=Lea R. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810045518/https://www.space.com/mars-water-frost-equator-exomars-tharsis-olympus-mons |archive-date=2024-08-10}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2024/06/11/vodjanoj-inej-obnaruzhen-na-jekvatore-marsa.html |title=Водяной иней обнаружен на экваторе Марса |website=[[iXBT.com]] |access-date=2024-06-23|lang=ru}}</ref> Европатәи акосмостә Агентра [[ExoMars Trace Gas Orbiter|ExoMars Trace Gas Orbiter]] , иара убас «Марс-експресс» рыла иҟаҵаз аартра Марс агидрологиатә цикл аилкаараҿы акырӡа аҵанакуеит.
=== Агидросфера ===
{{main|Марс агидросфера|Марс аҟны аӡы аԥшаара аҭоурых}}
[[Файл:Eberswalde. Delta.jpg|thumb|left|200px|[[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|Иҭабаз аӡиас Еберсвальде]] адельта ([[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] афото)]]
[[Файл:Nasa mars opportunity rock water 150 eng 02mar04.jpg|thumb|right|300px|Марс анышә аҟны [[гематит|агематиттә]] [[конкреция|конкрециа]] амикрографиа, 2004 шықәса хәажәкыра 2 рзы амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» иҭнахыз (алаԥшҳәаа 1,3 см), уи анкьатәи агеологиатә аамҭазы аӡы шыҟаз аанарԥшуеит<ref>Guy Webster. {{cite web |url = http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |title = Opportunity Rover Finds Strong Evidence Meridiani Planum Was Wet |archive-url = https://web.archive.org/web/20131019155945/http://marsrover.nasa.gov/gallery/press/opportunity/20040302a.html |archive-date = 2013-10-19 }} 2 марта 2004</ref>]]
[[1965 год в науке|1965 шықәсазы]] автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Маринер-4|Маринер-4]]» Марсҟа иԥыраанӡа, аҵарауаа аӡәырҩы уи аҿы аӡы ҵаӷа ыҟоуп ҳәа ргәы иаанагон. Ари агәаанагара шьаҭас иамаз алашаратәи алашьцаратәи аҭыԥқәа рҿы, ҷыдала аконтинентқәеи амшынқәеи иреиԥшыз аполиартә ҭбаарақәа рҿы, периодла аҽыԥсахрақәа рыцклаԥшрақәа ракәын. Марс аҿықәан иҟоу ацәаҳәа еиқәаҵәа ауқәа ахылаԥшыҩцәа шьоукы аӡыржәратә мҩақәа ҳәа ирыԥхьаӡон. Анаҩс ишьақәырӷәӷәахеит, арҭ ацәаҳәа лашьцақәа реиҳарак [[Оптические иллюзии|аоптикатә мыцбара]] мацара шакәыз.<ref>{{cite web|date=2008-08-01|url=https://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|title=The 'Canali' and the First Martians|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20110829081040/http://www.nasa.gov:80/audience/forstudents/postsecondary/features/F_Canali_and_First_Martians.html|archive-date=2011-08-29|url-status=dead}}</ref>
Марс аҿы аӡы [[Эрозия|аерозии]] еиԥшу агеологиатә шьақәгылашьақәа рацәоуп, иҭабаз аӡиасқәа рцарҭақәа реиԥш. Агипотезақәа руак инақәыршәаны, арҭ аӡцарҭақәа аамҭа кьаҿк иалагӡаны иҟалаз [[Скэбленд|акатастрофатә хҭысқәа]] ирыхҟьаны иҟалар алшон, убри аҟнытә урҭ аӡиасқәа рсистема аамҭа рацәала ишыҟаз шьақәдырӷәӷәаӡом. Аха, аҵыхәтәантәи адыррақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҟны аӡиасқәа геологиала акыр зҵазкуа аамҭа ацыԥҵәаха дуқәа рзы иҟан. Хықәкыла, зхы лархоу аӡцарҭақәа (даҽакала иуҳәозар, иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа ирхагылоу аканалқәа) ԥшаан. Адгьыл аҿы, арҭ реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа шьақәгылоит аамҭа рацәала аҵаҿы еилаӷәӷәоу аҵәаӷәақәа реизгара иахҟьаны, анаҩс иаакәыршаны иҟоу апородақәа рҩарала. Уи адагьы, аӡиас адельта аҟны аӡцарҭақәа рыҽшырыԥсахуа атәы ашьақәырӷәӷәарақәа ыҟоуп, ахҟьа маҷ-маҷ ахалараан.<ref>{{статья|ссылка=http://scientific.ru/trv/6N.pdf|заглавие=Марсианские хроники: ископаемая речная дельта|access-date=2011-03-16||страницы=9|номер=6N (818)|язык=ru|автор=[[Штерн, Борис Евгеньевич|Б. Ш.]]|число=24|месяц=7|год=2008|издание=[[Троицкий вариант]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20111108183659/http://scientific.ru/trv/6N.pdf|archive-date=2011-11-08|url-status=dead}}</ref>
Алада-мраҭашәаратәи агьежьбжаҿы, 65 км адиаметр змоу [[Эберсвальде (кратер)|Еберсвальд]] акратер аҿы, 115 км2 рҟынӡа аҭыԥҭаӡара змоу [[Русло с дельтой в кратере Эберсвальде|аӡиас аделта]] аарԥшын.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |title=Mars Express сфотографировал дельту в кратере Эберсвальде |website=[[Lenta.ru]] |date=2011-09-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210305193458/https://lenta.ru/news/2011/09/05/mars |archive-date=2021-03-05}}</ref><ref>{{cite web|url=http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|title=Снимок кратеров Эберсвальде, Холден и русла реки|website=esa.int|access-date=2017-04-20|archive-date=2012-08-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20120804041959/http://download.esa.int/images/marsexpress/520-20110805-7208-6-nd-01-EberswaldeCrater_H1.jpg|url-status=live}}</ref>
Марс аҿы иҭабаз даҽа ӡ-хыҵхырҭак ашьҭақәа аарԥшын [[Гейл (кратер)|Геил]] акратер аҿы, уаҟа ажәытәтәи аӡиас иаанагаз ахаҳәқәа убарҭоуп. Абри атәы рҳәеит Америкатәи акосмостә маҵзура NASA аспециалистцәа, уи аамҭазы апланетаҿы бжьы-мчыбжьа заҵәык аус зуаз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» аҟынтәи иҭырхыз афотосахьақәа рыҭҵаара ашьҭахь. Зыӡбахә ҳамоу аҵарауаа ргәаанагарала хымԥада аӡы знырыз ахаҳәқәа рфотосахьақәа роуп.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |title=«Кьюриосити» обнаружил на Марсе русло пересохшего ручья |website=[[Lenta.ru]] |date=2012-09-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180717224108/https://lenta.ru/news/2012/09/28/brook/ |archive-date=2018-07-17}}</ref>
НАСА [[марсоход|амарсныҟәагақәа]] «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]», «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» рҟынтәи адыррақәагьы иаадырԥшуеит ажәытәан аӡы шыҟаз, иара убасгьы иԥшаан аминералқәа, урҭ рышьақәгылара алзыршар ауаз аӡы акыраамҭа аҟазаара мацара акәын.<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index37-2.html |title=Марс — красная звезда. Марсоход «Opportunity». Сегодня мы точно знаем: моря и реки были в древности на Марсе |website=Проект «Исследование Солнечной системы» |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240828050304/https://galspace.spb.ru/index37-2.html |url-status=live }}</ref> Абарҭ агеологиатә дыррақәа азин ҳарҭоит ажәытәан Марс аҿықә ахәҭа ду аӡы ихнаҩон ҳәа аҳәара. Иҳаҩсыз ажәашықәсақәа рзы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа ирыбзоураны, ҳазҭоу аамҭазы Марс аҿықәан ҭыԥқәак рҿы агидрологиатә усура ашьҭақәа раарԥшра алыршахеит.<ref name="marswater">{{cite web|publisher=NASA/JPL|date=2006-12-06|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|title=NASA Images Suggest Water Still Flows in Brief Spurts on Mars|access-date=2007-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20110807005557/http://www.nasa.gov:80/mission_pages/mars/news/mgs-20061206.html|archive-date=2011-08-07|url-status=dead}}</ref> Акосмостә ӷба [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа рыла, Марс аладатәи аполиартә хылԥа ахәҭақәак хәыҷы-хәыҷла ашьҭахьҟа ацара иаҿуп.<ref>{{cite web|date=2005-09-20|author=Webster G., Beasley D.|title=Orbiter's Long Life Helps Scientists Track Changes on Mars|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|url=http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|lang=en|access-date=2007-02-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110911203828/http://mpfwww.jpl.nasa.gov/mgs/newsroom/20050920a.html|archive-date=2011-09-11|url-status=dead}}</ref>
Уи адагьы, абахәқәа рынаарақәа рҟны ацәаҳәа еиқәаҵәақәа аарԥшын, уи шаҳаҭра ауеит ҳаамҭазы иҵаау аӡы ахҟьа ахыхь ишыҟоу.<ref>{{cite web|url=https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |title=НАСА: на снимках с Марса видны очертания водных потоков |website=[[Русская служба BBC]] |date=2011-08-05 |lang=ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20120807051607/https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/08/110804_mars_water_streams.shtml |archive-date=2012-08-07}}</ref> Урҭ аԥхынра аналагалак ашьҭахь иаарласны ицәырҵуеит, аӡынразы иӡуеит, еиуеиԥшым аԥынгылақәа «ирыкәшоит», еилаҵәоит, нас еиԥырҵуеит. НАСА аусзуҩы Р. Зурек излеиҳәо ала, «[и]уадаҩуп ҳхаҿы аагара, ус еиԥш иҟоу аилазаашьақәа аӡы алхәашьра ада даҽакы иахҟьаны иҟалар шалшоз». Анаҩстәи аспектралтә анализ иаанарԥшит арҭ аҭыԥқәа рҿы [[Перхлораты|аперхлоратқәа]] шыҟоу — Марстәи ақәыӷәӷәаратә ҭагылазаашьақәа рҿы аӡы ҵаӷа аҟазаара алзыршо аџьыкхышқәа.<ref>{{cite web|url=https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|title=На Марсе обнаружена жидкая солёная вода|author=Королев В.|website=[[N + 1]]|date=2015-09-28|access-date=2015-09-29|archive-date=2015-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20150929154856/https://nplus1.ru/news/2015/09/28/rsl-water-at-Mars|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://www.nature.com/articles/ngeo2546|заглавие=Spectral evidence for hydrated salts in recurring slope lineae on Mars|автор=Ojha L.|издание=[[Nature Geoscience]]|язык=en|год=2015|том=8|страницы=829—832|doi=10.1038/ngeo2546|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://www.nature.com/ngeo/articles|url-status=live}}</ref>
[[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] адыррақәа ранализ инақәыршәаны, Марс агидросфера 2-2,5 миллиард шықәсаҟа раԥхьагьы иҟан.<ref>{{Cite web |url=https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought |title=NASA’s MRO Finds Water Flowed on Mars Longer Than Previously Thought|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|author=Good A., Fox K., Johnson A. |lang=en|date=2022-01-26|access-date=2022-01-31 |archive-date=2022-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220131154850/https://www.nasa.gov/feature/jpl/nasa-s-mro-finds-water-flowed-on-mars-longer-than-previously-thought/ |url-status=live }}</ref> Анаҩс, Китаитәи аҵарауаа ашьақәырӷәӷәарақәа рыҟаҵара рылшеит Марс аҿы аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аасҭа кыраамҭа иҵаӷаны ишыҟаз. Амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» [[Равнина Утопия|Утопиа аҟьаҟьараҿы]] 700 миллион шықәса заҵәык зхыҵуа аӡы здызкылаз аизгашьҭаҵақәеи аминералқәеи аԥшааит, уи аамҭазы Марс аҿы аӡы рацәаны ишыҟаз аазырԥшуа.<ref name="CHZH">{{статья|ссылка=https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |заглавие=Zhurong reveals recent aqueous activities in Utopia Planitia, Mars|автор=Yang L.|издание=[[Science Advances]]|язык=en|год=2022|том=8|выпуск=19|doi=10.1126/sciadv.abn8555|archive-date=2022-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220528224430/https://www.science.org/doi/10.1126/sciadv.abn8555 |url-status=live }}</ref>
2024 шықәсазы, [[InSight|InSight]] аппарат аҟынтәи асеисмографиатә дыррақәа ранализ, агравиметриатә шәарақәеи, ашьхатә породақәа рфизикатә моделқәа рхархәареи рыцны, иаанарԥшит Марс ацәаҿы 10–20 км аҵаулараҿы аӡы ҵаӷа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://www.bbc.com/news/articles/czxl849j77ko |title=Reservoir of liquid water found deep in Martian rocks |author=Gill V. |website=[[Би-би-си|BBC]] |lang=en |date=2024-08-12 |access-date=2024-08-12}}</ref>
Марс [[перигелий|аперигелион]] азааигәара ианыҟоу, [[Лабиринт Ночи|Аҵх алабиринти]] Маринер адәкаршәрақәеи рхыхь аԥсҭҳәа ҳаракқәа (40-50 км) ааԥшуеит. Мрагыларахьтәи аԥша урҭ аекватор иаваршәны мраҭашәарахь иагоит, уаҟа хәыҷы-хәыҷла иахьаӡәӡәо. Урҭ роура шә-километрак (зқьы рҟынӡа) инаӡоит, рыҭбаара жәа-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Атмосфера арҭ ахҟьақәа рҟны иҟоу аҭагылазаашьақәа хшыҩзышьҭра рыҭо, урҭгьы аӡы аҵаа ала ишьақәгылоуп. Урҭ даара ижәпоуп, насгьы еилыкка иубарҭоу агагақәа ахҟьахьы идыршәуеит. Урҭ рцәырҵра зыдҳәалоу ҳәа ирҳәо арелиеф аиҟарамрақәа арчытә цәқәырԥақәа еиларҩынтны хыхь иахьырышьҭуа ауп. Уаҟа урҭ хьшәашәоит, насгьы ирылоу аӡы афақь ӡхоит.<ref name="Clancy+2009">{{статья
|заглавие=Valles Marineris cloud trails
|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323
|издание=Journal of Geophysical Research: Planets
|том=114
|выпуск=E11
|doi=10.1029/2008JE003323
|bibcode=2009JGRE..11411002C
|автор=Clancy R. T., Wolff M. J., Cantor B. A., Malin M. C., Michaels T. I.
|год=2011
|язык=en
|archive-date=2025-05-15
|archive-url=https://web.archive.org/web/20250515183142/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1029/2008JE003323
}}</ref>
=== Анышә ===
[[Файл:Mars from Phoenix.jpg|мини|left|Аппарат «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» атәарҭаҿы Марстәи агрунт асахьа]]
[[Файл:PIA16572-MarsCuriosityRover-RoverSoils-20121203.jpg|thumb|300px|right|Марстәи анышә ахимиатә еилазаара аиҿырԥшра —амарсныҟәагақәа ''[[Curiosity|Curiosity]]'', ''[[Opportunity|Opportunity]]', ''[[Спирит (марсоход)|Spirit]]'' рыла иҭҵааз аҿырԥштәқәа (SiO<sub>2</sub>и FeO 10 рҟны ишоит, насгьы Ni, Zn, Br 100-нтә ишьҭыҵуеит)<ref name="NASA-20121203">{{cite web |author=Brown D., Webster G., Neal Jones N. |title=NASA Mars Rover Fully Analyzes First Martian Soil Samples|lang=en|url=http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121205005911/http://mars.jpl.nasa.gov/msl/news/whatsnew/index.cfm?FuseAction=ShowNews&NewsID=1399 |url-status=dead |archive-date=2012-12-05|date=2012-12-03|website=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]]|access-date=2012-12-03}}</ref><ref name="NYT-20121203">{{cite web|author=Chang K.|title=Mars Rover Discovery Revealed|url=http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed|date=2012-12-03|work=[[The New York Times]]|lang=en|access-date=2012-12-03|archive-date=2012-12-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20121204075434/http://thelede.blogs.nytimes.com/2012/12/03/mars-rover-discovery-revealed/|url-status=live}}</ref>]]
Адгьыл ахҟьаҿы иҟоу анышә аилазаара мариа, артәагатә аппаратқәа еизыргаз адыррақәа рыла иалкаау, еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиԥшым.<ref>{{cite web|author=Williams D. R.|date = 1997-08-14|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|title=Preliminary Mars Pathfinder APXS Results|lang=en|publisher=NASA|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20120120231416/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/marspath/apxs_table1.html|archive-date=2012-01-20|url-status=live}}</ref> Адгьыл ахәҭа хада [[Оксид кремния(IV)|ашьанҵанышә]] ауп, [[Гидраты|агидратқәа]] реилаԥсала ишьақәгылоу, адгьыл ацәыҟаԥшьра азҭо. Иҟоуп крызҵазкуа аилаԥсақәа абарҭ ахәҭақәа злоу: атыҩша, акальци, алиумини, амагни, анатри.<ref>{{cite web|url=http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|title=On Mars: Exploration of the Red Planet. 1958—1978|publisher=NASA|lang=en|access-date=2011-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20131019155941/http://www.hq.nasa.gov/pao/History/SP-4212/ch11-7.html|archive-date=2013-10-19|url-status=dead}}</ref>
2002 шықәсазы аорбитатә зонд «[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]» иаанарԥшит (агамма-лашарақәа рспектрометр ахархәарала) апланета ахҟьа аҵаҟа аӡы рҵаа аҭаҵәахқәа рацәаны ишыҟоу.<ref>{{статья|автор=Bell J.|заглавие=Tip of the Martian Iceberg?|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary|издание=[[Science]]|язык=en|год=2002|том=297|выпуск=5578|страницы=60—61|doi=10.1126/science.1074025|nodot=1|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924150503/http://www.sciencemag.org/content/297/5578/60.summary}}</ref> Анаҩс, ари агәаанагара егьырҭ амыругақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит, аха Марс аҟны аӡы аҟазаара азҵаара аҵыхәтәанӡа иӡбахеит 2008 шықәсазы, апланета аҩадатәи аполиус азааигәара итәаз азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» Марс анышә аҟынтәи аӡы анаиуз.<ref name="Smith Science 2009" /><ref name="Феникс" />
[[НАСА|НАСА]] азонд «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» ([[2008 год в науке|2008 шықәса]] [[Лаҵарамза 25|лаҵарамза 25]] рзы Марс иқәтәеит) адыррақәа рыла, Марстәи анышәқәа р[[Водородный показатель|рН]] аҵакқәеи егьырҭ апараметрқәеи адгьылтәқәа ирзааигәоуп, насгьы теориала урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара ҟалоит.<ref>{{статья|автор=Boynton W. V.|заглавие=Evidence for Calcium Carbonate at the Mars Phoenix Landing Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=61—64|doi=10.1126/science.1172768|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155243/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/61.short}}</ref> Апроект ахимик хада Сем Кунеивс ахҳәаа ҟаиҵеит: "Аиашазы, ҳара иаҳдырит Марс аҿы иҟоу анышә аҭахрақәа ишрықәшәо, иара убасгьы ииасыз, иахьатәи, ԥхьаҟатәи аԥсҭазаара ацәырҵреи аиқәырхареи рзы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа шалоу."<ref>{{статья|автор=Hecht M. H.|заглавие=Detection of Perchlorate and the Soluble Chemistry of Martian Soil at the Phoenix Lander Site|ссылка=https://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short|язык=en|издание=[[Science]]|год=2009|том=325|выпуск=5936|страницы=64—67|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924155252/http://www.sciencemag.org/content/325/5936/64.short}}</ref><ref>{{cite web|date=2008-06-27|url=http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|title=Почва на Марсе содержит необходимые для возникновения и поддержания жизни элементы|publisher=АМИ-ТАСС|access-date=2011-03-16|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20081029103916/http://www.ami-tass.ru/article/37550.html|archive-date=2008-10-29}}</ref> Иара убас, иара иажәақәа рыла, аӡәырҩы ауаа ари анышә ашьшьиолочтә хкы «рыҩны ашьҭахь» ирыԥшаар рылшоит, аспаржа ааӡаразы даара имаҭәахәуп.<ref>{{cite web|date=2008-07-27|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|title=Martian soil 'could support life'|publisher=[[Би-би-си|ВВС]]|lang=en|access-date=2011-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20110813170612/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7477310.stm|archive-date=2011-08-13|url-status=live}}</ref> Уи адагьы, «Феникс» раԥхьаӡа акәны ишиашоу анышә аҿы аҵаа аҵәахырҭақәа зыԥшааз аппаратны иҟалеит.<ref>{{cite web |url=https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |title=First Discovery of Water on Mars |website=[[Космический центр Кеннеди|Kennedy Space Center]] |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606102647/https://www.kennedyspacecenter.com/blog/31/first-discovery-of-water-on-mars |url-status=live }}</ref>
2013 шықәса цәыббрамзазы икьыԥхьыз амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» еизнагаз адыррақәа иаадырԥшит Марс ахҟьа аҵаҟа иҟоу аӡы уаанӡа ишазхәыцуаз аҵкыс акырӡа ишырацәоу. Амарсныҟәага аҿырԥштәқәа ахьынтәагаз апородаҿы, уи ахәҭаа хьанҭарала 2% инаӡар алшоит.<ref>{{cite web|url=https://vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|title=Учёные: На Марсе оказалось неожиданно много воды|author=Нижегородцев Д.|date=2013-09-27|website=[[Взгляд.ру]]|access-date=2013-09-27|archive-date=2013-09-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130930053952/http://www.vz.ru/news/2013/9/27/652302.html|url-status=live}}</ref>
== Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи ==
{{main|Марс агеологиа}}
Ажәытәан, Марс аҟны [[Тектоника плит|алитосфератә плитақәа рныҟәара]] ыҟазҭгьы ҟаларын.<ref name="plates" /> Уи атәы рҳәоит Марс амҳалдызтә мҽхакы аҷыдарақәа, Маринер адәкаршәқәа рформа, иара убас Фарсида апровинциаҿы [[Щитовой вулкан|ахьчагатә вулканқәа]] ахьыҟоу аҭыԥқәа.<ref name="websib">{{cite web|author=Максименко А. В.|title=Марс|website=Новосибирская открытая образовательная сеть |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|access-date=2011-03-28|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111107125730/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistem3/Mars.htm|archive-date=2011-11-07}}</ref> Марс аҿы иахьа иҟоу аҭагылазаашьа, ас еиԥш иҟоу авулканқәа Адгьыл аҿы аасҭа еиҳа кыраамҭа рыԥсы анҭоу, насгьы ашәагаа дуӡӡақәа ианрызнеиуа, иаанарԥшуеит аплитақәа рныҟәарақәа уажәы аҭыԥ шрымам.<ref name="tectonic">{{cite web |url=http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |title=UCLA scientist discovers plate tectonics on Mars |lang=en |website=[[Калифорнийский университет в Лос-Анджелесе|UCLA Newsroom]] |date=2012-08-09 |access-date=2012-08-13 |author=Wolpert S. |archive-url=https://web.archive.org/web/20120812215548/http://newsroom.ucla.edu/portal/ucla/ucla-scientist-discovers-plate-237303.aspx |archive-date=2012-08-12 |url-status=dead }}</ref> Уи шьақәнарӷәӷәоит ахьчагатә вулканқәа ахәда аҟынтәи аамҭа дук иалагӡаны реиҭахыҵра абзоурала рызҳара иахьаҿу.<ref name = "Lin, An">{{статья|заглавие=Structural analysis of the Valles Marineris fault zone: Possible evidence for large-scale strike-slip faulting on Mars|издание=Lithosphere|том=4|номер=4|страницы=286—330|ссылка=http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract|doi=10.1130/L192.1|access-date=2012-10-02|bibcode=2012Lsphe...4..286Y|язык=en|тип=journal|автор=Lin A.|число=4|месяц=6|год=2012|archive-date=2016-05-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20160526012024/http://lithosphere.gsapubs.org/content/4/4/286.abstract}}</ref> Адгьыл аҿы, алитосфератә плитақәа р[[Горячая точка (геология)|ҭыԥ цақәа]] ирызкны еиԥмырҟьаӡакәа рҭыԥқәа рыԥсахра, иҟалап, ахьчагатә вулканқәа рызҳара ԥнакуазар, насгьы Марс аҟны иҟоу аҳаракыра аҟынӡа анаӡара анамҭозар. Уи адагьы, авулканқәа иреиҳау агылара Адгьыл аҟны иҟоу иаҿырԥшны, еиԥшымзаргьы, уи зыхҟьо Марс аҿы еиҵоу агравитациа ахьыҟоу ауп, еиҳа иҳараку аиҿартәышьақәа рыргылара рылшоит аҟнытә, рхатә хьанҭара аҵаҟа аилабгара ашәарҭара ҟамҵакәа. Иҟалап апланетаҿы иԥсыҽу атектоникатә усура ыҟазар, аорбита аҟынтәи иубарҭоу [[каньон|аҩхаа]] ԥсыҽқәа рышьақәгылара зхылҿиаауа. [[SEIS|SEIS]] [[сейсмометр|асеисмометр]] адыррақәа инарықәыршәаны, ас еиԥш иҟоу асеисмикатә усура ыҟоуп: иреиҳа иӷәӷәоу иҭаҩу [[марсотрясение|амарсҵысра]] (ахҭыс S1222a) амҽхак 4,7 аҟынӡа инеит,<ref>{{статья|автор=Kawamura T., |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |заглавие=S1222a — the largest Marsquake detected by InSight |издание=Geophysical Research Letters |том=50 |выпуск=5 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL101543 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221216040648/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL101543 |archive-date=2022-12-16}}</ref> реиҳа иӷәӷәоу асеисмикатә хҭыс Марс аҿықәан аметеорит ақәҳара иахҟьаны Темпе-Терра ашьхатә ҭыԥ аҿы амҽхак ±2 змаз, ҵаҟатәи амантиа аҿы Р-цәқәырԥақәа рыццакырақәа рыструктура ашьақәыргылара алнаршеит.<ref>{{статья |ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |заглавие=Observation of a Core‐Diffracted P‐Wave From a Farside Impact With Implications for the Lower‐Mantle Structure of Mars |автор=Durán C., |издание=Geophysical Research Letters |том=49 |выпуск=21 |язык=en |год=2022 |doi=10.1029/2022GL100887 |archive-date=2022-11-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221119214923/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2022GL100887 |url-status=live }}</ref>
[[Файл:Terrestial_Planets_internal_ab.svg|мини|center|920пкс|Марси егьырҭ [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәеи]] рыҩныҵҟатәи аиҿартәышьа аиҿырԥшра]]
Марс аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҳаамҭазтәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, уи шьақәгылоуп абжьаратәи ажәпара 50 км змоу [[Кора (геология)|ацәа]] (иреиҳау ахәшьара — 125 км еиҳамкәа), асиликаттә [[Планетарная мантия|мантиа]], еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 1480 инаркны 1860 км рҟынӡа арадиус змоу [[Ядро планеты|агәыцә]] рыла.<ref>Кузьмин и Галкин, 1989, Внутреннее строение.</ref><ref name="jacque03" /> Апланета агәҭаны аилаӷәӷәара 8,5 г/см3 инаӡароуп.<ref name="jacque03">{{cite web|author=Jacqué D.|url=http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|title=APS X-rays reveal secrets of Mars' core|publisher=Argonne National Laboratory|lang=en|date=2003-09-26|access-date=2006-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221180506/http://cars9.uchicago.edu/gsecars/LVP/publication/News/X-rays%20reveal%20secrets%20of%20Mars'%20core.htm|archive-date=2009-02-21|url-status=dead}}</ref> Агәыҵә хәҭакла иӡуп, еиҳаракгьы аиха ала ишьақәгылоуп, 14-18% (массала) атыҩша алаԥсоуп; зеиԥшла иуҳәозар, иласу ахәҭаҷқәа Адгьыл агәыцә аҟны иҟоу аасҭа ҩынтә еиҳауп.<ref name="icarus213_2_451">{{статья|заглавие=Geodesy constraints on the interior structure and composition of Mars|том=213|номер=2|страницы=451—472|doi=10.1016/j.icarus.2011.03.024|bibcode=2011Icar..213..451R|язык=en|тип=journal|автор=Rivoldini A.|месяц=6|год=2011|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><ref name="icarus213_2_451" /> 2025 шықәсазы, [[Научно-технический университет Китая|Китаитәи аҭҵаарадырра-технологиатә университет]] аҟынтәи аҵарауаа, [[InSight|InSight]] [[сейсмограф|асеисмограф]] аҟынтәи адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны, Марс аҿы 613 км арадиус змоу аҩныҵҟатәи агәыцә ӷәӷәа шыҟоу шьақәдырӷәӷәеит, уи, иласу ахәҭаҷқәа рыла ибеиоу акристаллтә еиха-никельтә еиларҭәалала ишьақәгылоуп ҳәа агәаанагара шьҭырхит.<ref>{{cite web|url=https://aif.ru/society/uchenye-iz-ssha-i-kitaya-podtverdili-nalichie-tverdogo-vnutrennego-yadra-u-marsa|title=Ученые из США и Китая подтвердили наличие твердого внутреннего ядра у Марса|publisher=[[Аргументы и факты]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://nauka.tass.ru/nauka/24968489|title=В Марсе нашли твердое ядро|publisher=[[ТАСС]]|lang=ru|access-date=2025-09-16}}</ref> Иара убасгьы иаҵанакуеит 12-16% атыҩша, 6.7-9% аҵәыҵәри, 3.8% акарбон адиоксид. Аҩныҵҟатәи агәыцәи апланета зегьи ррадиусқәа реизыҟазаашьа Адгьыл атәы еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит – акы ахәбарак азы. Ҳаамҭазтәи ахәшьарақәа рыла, агәыцә ашьақәгылара заатәи авулканизм аамҭа иақәшәеит, насгьы миллиард шықәса раҟара ицон. Амантиа [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рыхәҭак рыӡыҭрагьы убысшәа аамҭа аҭаххеит. Марс аҟны акапан амч еиҳа иахьмаҷу азы, Марс амантиа аҟны ақәыӷәӷәарақәа рдиапазон акырӡа еиҵоуп Адгьыл аҟны аасҭа, уи иаанагоит [[Фазовый переход|афазатә еиҭасрақәа]] рхыԥхьаӡара аиҵахара.<ref name="websib" /> Иҟоуп агәаанагара, [[оливин|оливин]] [[Шпинель|ашпинельтә]] модификациахь афазатә еиҭасра аҵаулара дуқәа рҿы иалагоит ҳәа - 800 км (400 км Адгьыл аҿы). Арелиеф аҟазшьеи егьырҭ аҷыдарақәеи иаадырԥшуеит [[Астеносфера|астеносфера]] шыҟоу, хәҭакахьала иҭәаз аматериа азонақәа рыла ишьақәгылоу. Марс аҭыԥқәак рзы еилыкка иҟоу агеологиатә хсаала еиқәыршәоуп.<ref>{{cite web|author=Bleamaster L. F., Crown D. A.|url=https://pubs.usgs.gov/sim/3096/|title=Geologic Map of MTM –40277, –45277, –40272, and –45272 Quadrangles, Eastern Hellas Planitia Region of Mars|website=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20111021012416/http://pubs.usgs.gov/sim/3096/|archive-date=2011-10-21|url-status=live}}</ref>
Аорбита аҟынтәи ахылаԥшрақәеи Марстәи аметеоритқәа реизга анализқәеи рыла, Марс ахҟьа еиҳарак [[базальт|абазальт]] ала ишьақәгылоуп.<ref name="sci300a">{{статья|заглавие=Morphology and Composition of the Surface of Mars: Mars Odyssey THEMIS Results|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Timothy-Titus/publication/10720935_Morphology_and_Composition_of_the_Surface_of_Mars_Mars_Odyssey_THEMIS_Results/links/0046351f41835ce2db000000/Morphology-and-Composition-of-the-Surface-of-Mars-Mars-Odyssey-THEMIS-Results.pdf|издание=[[Science]]|том=300|номер=5628|страницы=2056—2061|doi=10.1126/science.1080885|pmid=12791998|язык=en|тип=journal|автор=Christensen P. R.|число=27|месяц=6|год=2003}}</ref><ref name="sci300b">{{статья|заглавие=The Surface of Mars: Not Just Dust and Rocks|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2003-06-27_300_5628/page/2042|издание=Science|том=300|номер=5628|страницы=2043—2044|doi=10.1126/science.1082927|pmid=12829771|автор=Golombek M. P.|число=27|месяц=6|год=2003|язык=en}}</ref> Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, Марс ахҟьа ахәҭақәак рҿы аматериал еиҳа [[кварц|акварц]] ала ибеиоуп ҳәа, иаабац абазальт аасҭа, уи моу Адгьыл аҿы иҟоу [[андезит|андезиттә]] хаҳәқәа иреиԥшзаргьы ауеит. Аха, арҭ ахәаԥшрақәа [[Кварцевое стекло|акварцтә саркьа]] аҟазаара иадгылоит ҳәа аилкаарагьы ҟалоит. Еиҳа иҵаулоу ахҟьа ахәҭа ду [[Оксид железа(III)|аиха аоксид]] агәаӷьтә саба ала ишьақәгылоуп.
=== Амҳалдызтә мҽхакы ===
[[Файл:Mars Crustal Magnetism MGS.png|center|600px|Марс амҳалдызтә мҽхакы]]
Марс азааигәара иԥсыҽу [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ԥшаауп. «[[Марс-2|Марс-2]]», «[[Марс-3|Марс-3]]» астанциақәа рымҳалдызгәаҭагақәа рыԥхьаӡарақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 60 [[Гамма (шәагатә цыра)|гамма]] ҟалоит, аполиус аҿы - 120 гамма, уи Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа 500-нтә еиҳа иԥсыҽуп. Автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Марс-5|Марс-5]]» адыррақәа рыла, аекватор аҿы амҳалдызтә мҽхакы амчра 64 гамма аҟынӡа инеиуан, апланетатә диполь [[магнитный момент|амҳалдызтә момент]] — 2.4×10<sup>22</sup> [[Эрстед (единица измерения)|эрстед]]·см<sup>2</sup>.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 90—91.</ref>
Марс амҳалдызтә мҽхакы даараӡа иҭышәынтәалам; апланета еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы уи амчхара 1,5-нтә инаркны 2-нтә рҟынӡа еиԥшымзар алшоит, насгьы амҳалдызтә полиусқәа афизикатә полиусқәа ирышьашәалом.<ref name="magnetosphere">{{cite web|date=2006-11-09|title=Magnetic Fields and Mars|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|author=Valentine T., Amde L.|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|access-date=2009-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110821212142/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/Kids/magfield.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> Уи иаҳәоит Марс аихатә гәыцә ацәа иаҿырԥшны ишымҵысуа, даҽакала иуҳәозар, [[магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы]] аусуразы аҭакԥхықәра зду апланетартә [[гидромагнитное динамо|динамо]] амеханизм Марс аҿы аус шамуа. Марс иҭышәынтәалоу апланетартә мҳалдызтә мҽхакы шамамгьы, ахылаԥшрақәа иаадырԥшит апланетатә цәа ахәҭақәа шымҳалдызырку, насгьы урҭ ахәҭақәа рымҳалдызтә полиусқәа анкьа рыҽшырыԥсахуаз.<ref>{{cite web|url=https://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|title=MGS Press Release 99-56|author=Isbell D., Steigerwald B.|website=[[Mars Global Surveyor]] @ NASA|lang=en|date=1999-04-29|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20161118105953/http://mgs-mager.gsfc.nasa.gov/press/release_1999-56.html|url-status=live}}</ref> Абарҭ ахәҭақәа рымҳалдызыркра [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рҿы иҟоу [[полосовые магнитные аномалии|амҳалдызтә аномалиақәа]] иреиԥшхеит.
1999 шықәсазы икьыԥхьыз, насгьы 2005 шықәсазы еиҭагәаҭаз теориак (уаҩы дызҭамыз астанциа [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ахархәарала) излаҳәо ала урҭ ацәаҳәақәа 4 миллиард шықәса раԥхьатәи аплитақәа ртектоника аадырԥшуеит, апланета агидромҳалдызтә динамо аусура иаҟәыҵаанӡа, амҳалдызтә мҽхакы иаразнак аԥсыҽхара зыхҟьаз.<ref name="plates">{{cite web|publisher=[[Центр космических полётов Годдарда|Goddard Space Flight Center, NASA]]|title=New Map Provides More Evidence Mars Once Like Earth|author=Neal-Jones N., O'Carroll C.|lang=en|url=https://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|access-date=2006-03-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20110915031620/http://www.nasa.gov:80/centers/goddard/news/topstory/2005/mgs_plates.html|archive-date=2011-09-15|url-status=dead}}</ref> Ас еиԥш иаразнак аԥсыҽхара аҿыҵгақәа еилкаам. Иҟоуп агәаанагара, 4 миллиард шықәса раԥхьа адинамо аусура астероид аҟазаара ҳаилнаркаауеитҳәа, уи Марс иаакәыршаны 50-75 нызқь километра абжьаӡараҿы иҵәиуа агәыцә аҭышәынтәалара ацәнарӡуан.<ref>{{статья|автор=Arkani-Hamed J.|заглавие=Did tidal deformation power the core dynamo of Mars?|doi=10.1016/j.icarus.2009.01.005|язык=en|год=2009|том=201|выпуск=1|страницы=31—43|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|nodot=1}}</ref> Анаҩс астероид [[Предел Роша|Рош аҳәаа]] аҟынӡа илаҟәны еилабгеит.<ref>{{cite web|date=2008-07-25|publisher=[[Мембрана (сайт)|MEMBRANA]]|title=Марс приобрёл и потерял магнитное поле из-за астероида|url=http://www.membrana.ru/particle/12821|access-date=2011-08-07|url-status=dead|archive-date=2011-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20111231080602/http://www.membrana.ru/particle/12821}}</ref> Аха ари аилыркаа ахаҭагьы еилкаам аҭыԥқәа амоуп, убри аҟнытә аҵарауаа рыбжьара аимак цәырнагоит. Даҽа гипотезак инақәыршәаны, анкьа зны Марс ажәҩантә цәеижь ду иаҿасит, уи иахҟьаны агәыцә аҵәира аанкылахан амҳалдызтә мҽхакгьы ԥсыҽхеит.<ref>{{cite web|url=http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|url-status=dead|title=Ретроградный астероид мог вызвать магнитное поле Марса|website = Весь Марс|date=2012-12-19|access-date=2017-04-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20140219225059/http://allmars.net/mars-facts/satellites-and-asteroids/item/203-retrograde|archive-date=2014-02-19}}</ref>
Амҳалдызтә мҽхакы аԥсыҽра иахҟьаны, [[солнечный ветер|амратә ԥша]] Марс атмосфера ԥырхагада иҭаланы ԥхәыҷы-хәыҷла уи [[Диссипация атмосфер планет|аӡәӡәоит]].<ref>{{cite web |url=https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |title=Солнечный ветер обвинили в разрушении атмосферы Марса |author=Воронцов Н. |website=[[N + 1]] |date=2015-11-06 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2017-07-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170730202210/https://nplus1.ru/news/2015/11/06/solar-wind |url-status=live }}</ref> Атмосфера секундк ахь 100 граммк раҟара арчы ацәыӡуеит. Амра ашәахәаркра аныррала имҩаԥысуа афотохимиатә реакциақәа жәпакы, Адгьыл аҿы 40–80 км аҳаракыраҿы имҩаԥысуа, Марс аҿы уи ахҟьаҿы иубарҭазар ауеит.<ref>{{cite web |url=https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |title=Что мешает водяному пару разрушать озон на Марсе? |website=[[Институт космических исследований РАН]] |date=2021-08-10 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606110101/https://iki.cosmos.ru/news/chto-meshaet-vodyanomu-paru-razrushat-ozon-na-marse |url-status=live }}</ref>
2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» раԥхьаӡа акәны Марс аҿы иубаратәы иҟоу ацәқәырԥақәа рдиапазон аҟны [[полярное сияние|аполиартә лашара]] шьақәнаргылеит.<ref>[https://www.jpl.nasa.gov/news/nasa-observes-first-visible-light-auroras-at-mars/ NASA Observes First Visible-light Auroras at Mars | NASA Jet Propulsion Laboratory (JPL)<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |title=Марсианским колонистам разрешили видеть полярные сияния невооруженным глазом. Свечение атмосферы заснял «Персеверанс»<!-- Заголовок добавлен ботом --> |archive-date=2025-05-19 |access-date=2025-05-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250519162841/https://nplus1.ru/news/2025/05/19/visible-aurora-mars |url-status=live }}</ref>
=== Агеологиатә ҭоурых ===
{{main|Марс агеологиатәи аамҭалатәи ашкала}}
<gallery mode="packed" heights="200px">
Файл:Volcanic_planet_7_r_1.png|Зааӡатәи Марс асахьаркыратә аарԥшышьа
Файл:Tharsis and Valles Marineris - Mars Orbiter Mission (30055660701).png|Марс иахьатәи асахьа, [[автоматическая межпланетная станция|АПС]] «[[Мангальян|Мангалиан]]» аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны
</gallery>
Марс шьақәгылеит 4,5 миллиард шықәса раԥхьа, Амра қәыԥш иаакәыршаз ирчыз асабатә диск аҟынтәи.<ref>{{cite web |url=https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |title=Planet Mars, explained |author=Greshko M. |website=[[National Geographic (журнал)|National Geographic]] |access-date=2024-06-04 |lang=en |archive-date=2023-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230329163657/https://www.nationalgeographic.com/science/article/mars-1 |url-status=live }}</ref> Иахьатәи аҭҵаарадырратә еилазаараҿы, Марси егьырҭ [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәеи рышьақәгылара [[Небулярная гипотеза|амратә наҟәыра агипотеза]] ала еилкаауп, уи инақәыршәаны Амратә система шьақәгылеит аеҵәабжьаратә сабеи арчи рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәа ду аҟынтәи.<ref>{{книга |заглавие=The Solar System |ссылка часть=https://archive.org/details/isbn_9783540002413/page/89 |часть=The Emergence of a 'Standard Model' |год=2004 |издательство=Springer |место=Berlin |издание=Third Edition |isbn=978-3-540-00241-3 |страницы=89 |автор=Encrenaz T.}}</ref>
[[Геологическая временная шкала Марса|Марс агеологиатә ҭоурых]] ԥшь-[[Период геологический|периодк]] аҵанакуеит:<ref name="esa pre-noachian">{{cite web |title=The ages of Mars |website=[[Европейское космическое агентство|European Space Agency]] - Science and Technology |url=https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |date=2019-09-01 |access-date=2024-03-25 |archive-date=2023-08-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230829030639/https://sci.esa.int/web/mars-express/-/55481-the-ages-of-mars |url-status=live }}</ref><ref name="Tanaka86">{{статья|автор=Tanaka K. L.|заглавие=The Stratigraphy of Mars|издание=Proceedings of the Seventeenth Lunar and Planetary Science Conference Part 1, Journal of Geophysical Research|год=1986|месяц=11|день=30|номер=B13|том=91|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1986LPSC...17..139T&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES|страницы=E139-E158|язык=en}}</ref><ref name="ssr_96_1_4">{{статья|doi=10.1023/A:1011945222010|заглавие=Cratering Chronology and the Evolution of Mars|ссылка=https://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|том=96|номер=1/4|страницы=165—194|bibcode=2001SSRv...96..165H|автор=Hartmann W. K., Neukum G.|месяц=4|год=2001|издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|издание=[[Space Science Reviews]]|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20170809052528/http://www.dejahvu.net/cydoniahappens/extras/hartmann.pdf|archive-date=2017-08-09|url-status=live}}</ref><ref name="Carr2010">{{статья|автор=Carr M. H., Head J. W.|заглавие=Geologic history of Mars|издание=Earth and Planetary Science Letters|год=2010|месяц=06|день=1|том=294|выпуск=3—4|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf|страницы=185—203|язык=en|doi=10.1016/j.epsl.2009.06.042|archive-date=2013-01-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129104707/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3438.pdf}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|author=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|title=Владимир Иванович Вернадский: Учение о биосфере и астробиология|website=Постоянное представительство Российской Федерации при ЮНЕСКО|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-11-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20161123062115/http://www.russianunesco.ru/static/materials/akad_marov.pdf|url-status=dead}}</ref>
* Ноинӡатәи аамҭа: зааӡатәи Марс аамҭазы имҩаԥысуаз иазкны иаҳдыруа маҷуп, апланета ашьақәгылара инаркны Ноитәи аамҭа алагамҭанӡа. Ишьақәырӷәӷәоуп, уи амҳалдызтә мҽхакы аҟазаара шалыршаз, насгьы хыԥхьаӡара рацәала акосмостә цәеижьқәа рҿасрақәа рыла ишыҟалаз, урҭ руакгьы Марс аглобалтә дихотомиа ҳәа изышьҭоу ацәырҵра ҟанаҵеит.
* [[Нойский период|Ноитәи аамҭа]] (Нои идгьыл ахьӡ ахҵан): Марс зегь реиҳа ижәытәӡоу ҳара ҳамшқәа рҟынӡа еиқәхаз аҿықә ашьақәгылара, ҷыдала [[Равнина Эллада|Елладатәи аӡҭарчы]], [[провинция Фарсида|Фарсида ашьхеибаркыра]], [[Долины Маринер|Маринер адәкаршәрақәа]]. Уи 4.1 инаркны 3.8 миллиард шықәса раԥхьатәи ацыԥҵәахазы иҟан. Ари аамҭазы Марс ахҟьаҿы [[Ударный кратер|акратерқәа]] рацәан, насгьы уи аерозиа иақәшәеит.
* [[Гесперийский период|Гесперитәи аамҭа]] (Гесперитәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 3.7 миллиард шықәса раԥхьа инаркны 2.5–3 миллиард шықәса раԥхьанӡа. Ари аамҭа ацыԥҵәаха вулканизм ӷәӷәала иалкаауп.
* [[Амазонийский период|Амазониатәи аамҭа]] (Амазониатәи ашьхеибаркыра ахьӡ ахҵоуп): 2,5–3 миллиард шықәса раԥхьа инаркны иахьанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа ишьақәгылаз аҭыԥқәа зегьы рҿы аметеориттә кратерқәа маҷуп, аха даҽа ганкахьала даара еиԥшым. Аволканқәеи аерозиеи рыпроцессқәа ԥыҭ-ԥыҭла иӡуеит. Ари апериод азы [[Олимп (Марс)|Олимп ашьха]] шьақәгылеит.
<center>
<timeline>
ImageSize = width:800 height:50
PlotArea = left:15 right:15 bottom:20 top:5
AlignBars = early
Period = from:-4500 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500
Colors=
id:prenoachicol value:rgb(0.7,0.4,1)
id:noachicol value:rgb(0.5,0.5,0.8)
id:hespericol value:rgb(1,0.2,0.2)
id:amazonicol value:rgb(1,0.5,0.2)
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)
text:[[Амазонийский_период|Амазонийский]] from:-3000 till:0 color:amazonicol
text:[[Гесперийский_период|Гесперийский]] from:-3700 till:-3000 color:hespericol
text:[[Нойский_период|Нойский]] from:-4100 till:-3700 color:noachicol
text:Донойский from:start till:-4100 color:prenoachicol
</timeline>
</center>
<center><small>Марс агеологиатә ҭоурых (амиллион шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka86" /><ref>{{книга|автор=Scott D. and Carr M.|заглавие=Geological map of Mars|место=Reston, Virginia|издательство=[[Геологическая служба США|U.S. Geological Survey]]|ссылка=https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf|год=1978|язык=en|серия=U.S. Geological Survey Miscellaneous Investigations Series|страницы=I-1083|doi=10.3133/i1083|аrchivedate=2017-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20170209063900/https://pubs.usgs.gov/imap/1083/plate-1.pdf}}</ref></small></center>
== Амҩанызақәа ==
{{main|Марс амҩанызақәа|Фобос (Марс амҩаныза)|Деимос (Марс амҩаныза)}}
{{see also|Марс атроиатә астероидқәа}}
<gallery mode="packed" heights="200px">
Phobos colour 2008.jpg|[[Фобос|Фобос]], 2008 шықәса хәажәкыра 23 рзы Марс аԥшыхәратә мҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] ала иҭыхыз.
Deimos-MRO.jpg|[[Деймос|Деимос]], 2009 шықәса фежәабран 21 азы «Mars Reconnaissance Orbiter» ала иҭыхыз.
PIA05553.gif|Фобос амратә диск иалсны ацара. Амарсныҟәага «[[Оппортьюнити|Оппортиунити]]» аҭыхымҭақәа
Deimos_Crosses_Face_of_Sun.gif|Деимос амратә диск ала ацара. Амарсныҟәага «Оппортиунити» аҭыхымҭақәа
</gallery>
Марс иамоуп ҩ-ԥсабаратә мҩанызак: [[Фобос|Фобоси]] [[Деймос|Деимоси]]. Аҩбагьы ааиртит америкатәи астроном [[Холл, Асаф|Асаф Холл]] [[1877 год в науке|1877 шықәсазы]]. Урҭ ииашам аформа рымоуп, ршәагаагьы даара ихәыҷуп, насгьы, гипотезак инақәыршәаны, Марс агравитациа иамҽханакыз [[Троянские астероиды Марса|Троиатәи астероидқәа ргәыԥ]] аҟынтәи [[(5261) Эврика|(5261) Еврика]] еиԥш иҟоу астероидқәа ракәзар ауеит.<ref>{{статья |ссылка=https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 |заглавие=A Martian origin for the Mars Trojan asteroids |автор=Polishook D., Jacobson S. A., Morbidelli A. & Aharonson O. |издание=[[Nature Astronomy]] |год=2017 |том=1 |doi=10.1038/s41550-017-0179 |язык=en |archive-date=2023-03-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230314143753/https://www.nature.com/articles/s41550-017-0179 }}</ref> Амҩанызақәа анцәахәы Арес ицыз аперсонажцәа рыхьӡқәа рыхҵоуп ( Марс), —[[Фобос (мифология)|Фобос]], [[Деймос (мифология)|Деимос]], урҭ аибашьраҿы аибашьра анцәахәы ицхраауаз ашәареи аҿаасҭеи рхаҿсахьақәа аадырԥшуеит.<ref name="theoi">{{cite web|url=https://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|title=Ares Retinue|website = Greek Mythology|author=Atsma A. J.|lang=en|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816024538/http://www.theoi.com/Olympios/AresAttendants.html|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref>
Аҩ-мҩанызакгьы Марс иахьакәшо аамҭа еиԥшны рыҵәҩанқәагьы ирыкәшоит, убри аҟнытә урҭ еснагь апланета ганкахьала иаҿаԥшуеит (ари зыхҟьо [[Синхронное вращение|аӡхаларатә еиқәыршәара]] ауп, насгьы Амратә система апланетақәа рымҩанызақәа реиҳарак ирҷыдаҟазшьоуп, Амзагьы уахь иналаҵаны). Марс [[Приливная сила|аӡхаларатә нырра]] хәыҷы-хәыҷла Фобос аныҟәара армаҷуеит, аҵыхәтәан уи амҩаныза Марсахь акаҳара аҟынӡа инанагоит (уажәы ишцо анаҩсгьы ицар) мамзаргьы уи еиланарбгоит.<ref name="phobos.html">{{cite web|author=Arnett B.|url=http://www.nineplanets.org/phobos.html|title=Phobos|website=Nine Planets - A guide to our solar system and beyond|lang=en|date=2004-11-20|access-date=2011-03-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20110814145523/http://nineplanets.org:80/phobos.html|archive-date=2011-08-14|url-status=dead}}</ref> Деимос, уи аҭыԥан, Марс иацәыхарахоит.<ref>{{cite web |url=https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |title=Фобос и Деймос: загадочные спутники Марса |website=Star Walk |lang=ru |date=2022-08-15 |access-date=2024-06-06 |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606113907/https://starwalk.space/ru/news/mars-moons-phobos-deimos |url-status=live }}</ref>
Фобос аорбитатә аамҭа Марс аикәагьежьра аамҭа аасҭа икьаҿуп, убри аҟнытә апланета Фобос ахҟьа аҟынтәи иԥшуа изы (Деимоси егьырҭ еицырдыруа Амратә система апланетақәа рыԥсабаратә мҩанызақәеи иреиԥшымкәа, [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеиеи]] рыда) мраҭашәарала ихалоит, насгьы мрагыларахь иҭалоит.<ref name="phobos.html"/><ref>{{статья|заглавие=Leading/Trailing Albedo Asymmetries of Thebe, Amalthea, and Metis |автор=Simonelli D. P., Rossier L., Thomas P. C., Veverka J., Burns J. A., Belton M. J. S. |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |язык=en |том=147|выпуск=2 |год=2000 |doi=10.1006/icar.2000.6474 |страницы=353—365}}</ref>
Аҩ-мҩанызакгьы атриаксиалтә [[эллипсоид|еллипсоид]] иазааигәоу аҭеиҭыԥш рымоуп; Фобос (26,8 × 22,4 × 18,4 км)маҷк еиҳауп Деимос (15 × 12,2 × 11 км) аасҭа. Деимос аҿықә еиҳа еиҟараны иааԥшуеит, избан акәзар акратерқәа реиҳарак арыцҵаӷатә материала ихҩоуп. Излеилкаау ала, Фобос аҟны, апланета еиҳа иазааигәоу, еиҳа идуу, [[метеорит|аметеоритқәа]] рҿасрақәа раан иаршәыз аматериа, ма дырҩеигь икшон, мамзаргьы Марс аҽықәнажьуан, Деимос аҟны уи акыраамҭа амҩаныза иакәыршоу аорбитаҿы ианыҟаз ааамҭазы, хәыҷы-хәыҷла аҭыԥ аанкыланы, аиҟарамрақәа ҵәахуа.<ref name="NASASAT" /><ref name="Sea and Sky">{{cite web|title=Deimos|website=Sea and Sky|lang=en|url=http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|access-date=2014-06-06|archive-date=2014-10-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20141008031253/http://www.seasky.org/solar-system/mars-deimos.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/mars/facts/ |title=Mars Facts |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-19 |lang=en |archive-date=2024-08-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818070456/https://science.nasa.gov/mars/facts/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |title=Спутники Марса |website=space-my.ru |access-date=2024-08-19 |lang=ru |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820005907/https://space-my.ru/solnechnaya-sistema/sputnikiplanet/sputnikimarsa.html |url-status=live }}</ref><ref>{{статья|автор=[[Зелёный, Лев Матвеевич|Зеленый Л. М.]], [[Захаров, Александр Валентинович (физик)|Захаров А. В.]], [[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|ссылка=https://ufn.ru/ufn09/ufn09_10/Russian/r0910g.pdf|заглавие=Исследования Солнечной системы: состояние и перспективы|издание=[[Успехи физических наук]] |том=179 |номер=10 |страницы=1118–1140 |год=2009 |язык=ru |doi=10.3367/UFNr.0179.200910g.1118}}</ref>
== Аԥсҭазаара ==
{{main|Марс аҟны аԥсҭазаара}}
=== Азҵаара аҭоурых ===
Марс ахдырра змоу марсуаа ықәынхоит ҳәа еицырдыруаз агәаанагара XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз аларҵәара аиуит. Уи аахыс Марс аҵарауаа рацәаҩны иҭырҵаауан.
[[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ҳәа изышьҭоу рзы иҟаиҵаз ахылаԥшрақәа, [[Лоуэлл, Персиваль|Персивал Лоуелл]] абри атема иазку ишәҟәы уҳәа, еиҳа-еиҳа зҳауа бо, ихьшәашәахо, аԥсра иаҿыз, насгьы ажәытәтәи ацивилизациа ахьыҟаз апланета аӡбахә рыладырҵәеит.<ref name="prion">{{cite web|title=Percival Lowell|url=http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|website=Fox Lab|lang=en|access-date=2007-03-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110825030500/http://prion.bchs.uh.edu/Mars/Percival_Lowell.htm|archive-date=2011-08-25|url-status=dead}}</ref>
<gallery mode="nolines" widths="500" heights="500">
Mars Schiaparelli MKL Bd. 11 1890 (128500338).jpg|Марс [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] ихсаала, 1890
Lowell Mars channels.jpg|Астроном [[Лоуэлл, Персиваль|П. Лоуелл]] иҭихыз [[Марсианские каналы|Марстәи аканалқәа]], 1898
</gallery>
Еицырдыруа ауаа иҟарҵаз егьырҭ ахәаԥшрақәеи алаҳәарақәеи ирыбзоураны ари атема акәша-мыкәша “Марстәи ашоура” ({{lang-en|Mars Fever}}) ҳәа изышьҭоу дырҵысит.<ref name="fergus04">{{статья|ссылка=http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html|заглавие=Mars Fever|язык=en|издание=Research/Penn State|том=24|выпуск=2|access-date=2007-08-02|автор=Fergus C.|месяц=5|год=2004|archive-date=2003-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20030831084133/http://www.rps.psu.edu/0305/mars.html}}</ref> 1899 шықәсазы, Колорадотәи аобсерваториаҿы аппаратқәа рхархәарала аҳауатә радиоԥырхагақәа рыҭҵаараан, аԥҵаҩы [[Тесла, Никола|Никола Тесла]] еиҭацәырҟьо асигнал ибон. Иара иҳәеит, уи егьырҭ апланетақәа рҟынтә иаауа радиосигналзар шалшо, иаҳҳәап, Марснтәи. 1901 шықәсазтәи иҿцәажәараҿы Тесла, аԥырхагақәа иԥсабаратәымкәа иҟалазар шалшо агәаанагара ихаҿы ишаааиз атәы иҳәеит. Урҭ рҵакы шизеилымкаауазгьы, зынӡа машәырла иҟалеит ҳәа иԥхьаӡомызт. Иара излаиԥхьаӡоз ала, ари планетак аҟынтәи даҽа планетакахь инашьҭыз салам дырган.<ref name="tesla01">{{статья|ссылка=http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|заглавие=Talking with the Planets|access-date=2007-05-04|автор=[[Тесла, Никола|Tesla N.]] |год=1901 |месяц=02 |день=19|издание=[[Collier’s Weekly]]|страницы=4—5|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110901190854/http://earlyradiohistory.us/1901talk.htm|archive-date=2011-09-01|url-status=live}}</ref>
Тесла игипотеза гәацԥыҳәарала адгылара аиҭеит еицырдыруа британиатәи аҵарауаҩ-афизик [[Томсон, Уильям (лорд Кельвин)|Уилиам Томсон (лорд Келвин)]], уи 1902 шықәсазы ЕАА (Еиду Америкатәи аштатқәа) дырҭааны, иҳәеит Тесла Америкаҟа иаашьҭыз Марс инхоз рҟынтәи асигнал иоуит ҳәа игәы ишаанаго.<ref name="cheney81">{{книга |заглавие=Tesla, man out of time |часть=Ridiculed, condemned, combatted |язык=en |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Tesla/HIuK7iLO9zgC?hl=en&gbpv=1&pg=PA204&printsec=frontcover |издательство=Touchstone |год=1981 |страницы=204 |isbn=978-0-7432-1536-7 |автор=Cheney M.}}</ref> Аха Американтәи дцаанӡагьы, Келвин ари иажәа ӷәӷәала мап ацәикуа далагеит: «Аиашазы, сара исҳәеит Марс инхо ауаа, урҭ ыҟаӡазар, хымԥада [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]] рбар шрылшо, ҷыдала афымцамч иахылҵуа алашара».<ref name="nyt020511">{{статья|заглавие=Departure of Lord Kelvin|ссылка=https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html|издание=[[The New York Times]]|год=1902|месяц=05|день=11|страницы=29|язык=en|archive-date=2024-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20241126232343/https://www.nytimes.com/1902/05/11/archives/departure-of-lord-kelvin-his-denial-and-last-words-about-the-planet.html}}</ref>
=== Афакттә дыррақәа ===
Марс аҿы анкьа аԥсҭазаара ыҟан ҳәа агипотезақәа ықәдыргылоижьҭеи акрааҵуеит. Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи акосмостә ӷба «[[Марс-экспресс|Марс -експресс]]» адыррақәеи рыла, Марс атмосфера аҿы [[метан|аметан]] ԥшаахеит.<ref>{{статья|автор=Formisano V., Atreya S., Encrenaz T., Ignatiev N., Giuranna M. |заглавие=Detection of Methane in the Atmosphere of Mars |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-12-03_306_5702/page/1758 |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2004 |том=306 |страницы=1758–1761 |doi=10.1126/science.1101732 |pmid=15514118 |выпуск=5702 |bibcode = 2004Sci...306.1758F |s2cid=13533388 |doi-access=free }}</ref>
[[Файл:Martian Methane Map.jpg|thumb|center|500px|Аԥхынраан Марс атмосфераҿы [[метан|аметан]] аихшара аҩадатәи агьежьбжаҿы]]
Марс аҭагылазаашьақәа рҿы аметан ирласны иԥхасҭахоит, убри аҟнытә уи еиԥҟьарада ихазырҭәаауа ахыҵхырҭа ыҟазароуп. Ари аҩыза ахыҵхырҭа агеологиатә усура акәзар ауеит (аха Марс аҿы аус зуа [[вулкан|авулканқәа]] ԥшаамызт) мамзаргьы [[Бактерии|абактериақәа]] русура. 2021 шықәса ԥхынгәымзазы, аҵарауаа акомпиутертә модельҟаҵара рхы иархәаны, аметан ахыҵхырҭақәа руак [[Гейл (кратер)|Гейл акратер]] аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы иҟазар шалшо еилыркааит.<ref>{{статья|ссылка=https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2021EA001915|заглавие=Mars Methane Sources in Northwestern Gale Crater Inferred from Back-Trajectory Modeling|автор=Luo Y., Mischna M. A., Lin J. C., Fasoli B., Cai X., Yung Y. L. |язык=en |издание=Earth and Space Science |год=2021 |том=8 |выпуск=11 |doi=10.1029/2021EA001915 |archive-date=2021-07-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210717132811/https://www.researchsquare.com/article/rs-569847/v1|url-status=live}}</ref> [[Марсианский метеорит|Марс хылҵшьҭра змоу метеоритқәак]] рҟны иԥшаауп ахыцқәа иреиԥшу аформа змоу ашьақәгылашьақәа, урҭ шәагаала зегь реиҳа [[Микроорганизмы|ихәыҷу адгьылтә организмқәа]] раасҭа ишыхәыҷугьы.<ref name="newsc">{{cite web
|author = Chandler D. L.
|date = 2005-09-16
|url = https://www.newscientist.com/article/dn8004
|title = Birthplace of famous Mars meteorite pinpointed
|website = [[New Scientist]]
|access-date = 2009-11-07
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120606032321/http://www.newscientist.com:80/article/dn8004
|archive-date = 2012-06-06
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья |заглавие = Evidence for life in a martian meteorite? |издание = GSA Today |язык=en |том = 7 |номер = 7 |страницы = 1—7 |pmid = 11541665 |автор = McSween, H. Y. |год = 1997 |nodot = 1}}</ref><ref name="NASA-20140227">{{cite web|last=Webster |first=Guy |title=NASA Scientists Find Evidence of Water in Meteorite, Reviving Debate Over Life on Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |date=2014-02-27 |work=[[NASA]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170153/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-065&1 |archive-date=2014-03-01 }}</ref> Абас еиԥш иҟоу Марстәи аметеоритқәа рҿырԥштәқәа иреиуоуп [[ALH 84001|ALH 84001]], [[Yamato 000593|Yamato 000593]], 1984 шықәсази, 2000 шықәсази [[Антарктида|Антарктида]] иԥшааз.<ref name="AJ-20140219">{{cite journal |last1=White |first1=Lauren M. |last2=Gibson |first2=Everett K. |last3=Thomnas-Keprta |first3=Kathie L. |last4=Clemett |first4=Simon J. |last5=McKay |first5=David |title=Putative Indigenous Carbon-Bearing Alteration Features in Martian Meteorite Yamato 000593 |date=2014-02-19 |journal=[[astrobiology (journal)|Astrobiology]] |volume=14 |number=2 |pages=170–181 |doi=10.1089/ast.2011.0733 |bibcode=2014AsBio..14..170W |pmid=24552234 |pmc=3929347}}</ref><ref name="SP-20140228">{{cite web|last=Gannon |first=Megan |title=Mars Meteorite with Odd 'Tunnels' & 'Spheres' Revives Debate Over Ancient Martian Life |url=http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |date=2014-02-28 |work=[[Space.com]] |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20140301170314/http://www.space.com/24834-strange-mars-meteorite-life-evidence-debate.html |archive-date=2014-03-01 }}</ref><ref name="disbelief">{{cite web |author = |lang = en |title = After 10 years, few believe life on Mars |url = https://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |url-status = live |last = Crenson |first = Matt |publisher = [[Ассошиэйтед Пресс|Associated Press]] |date = 2006-08-06 |access-date = 2009-12-06 |archive-url = https://www.webcitation.org/696KZuwwE?url=http://www.usatoday.com/tech/science/space/2006-08-06-mars-life_x.htm |archive-date = 2012-07-12}}</ref><ref name="Cassidy">{{cite book |last1=Cassidy |first1=William |title=Meteorites, Ice, and Antarctica: A personal account |url=https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca |url-access=limited |date=2003 |publisher=Cambridge University Press |location=Cambridge |isbn=9780521258722 |pages=[https://archive.org/details/meteoritesiceant00waca/page/n137 122]}}</ref>
[[Файл:ALH84001 structures.jpg|мини|Амикроскоп аҵаҟа аметеорит [[ALH84001|ALH84001]]]]
[[Файл:PIA17954-MarsMeteoriteOnEarth-Yamato000593-20140227.jpg|мини|Аметеорит [[Yamato 000593|Yamato 000593]] амикроскоп аҵаҟа]]
2012 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҿы аорганикатә хәҭаҷқәа, иара убасгьы ашҳам злоу [[перхлорат|аперхлоратқәа]] рыҟазаара иазку адыррақәа аиуит.<ref name="NASA-20121203" /><ref name="izvestia540263">{{cite web|url=http://izvestia.ru/news/540263|title=Марс перепроверяют на наличие органики|author=Пукемов К.|date=2012-11-24|website=[[Известия]]|access-date=2017-04-20|archive-date=2016-03-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20160306202419/http://izvestia.ru/news/540263|url-status=live}}</ref> Урҭ аҭҵарақәа иаадырԥшит ирԥхаз анышә аҿырԥштәқәа рҿы аӡы афақь шыҟоу. Аинтерес цәырнагеит «Киуриосити» Марс аҿы иҟоу аӡиас ҭаба аҵахьы иахьылбаазгьы.
Ахылаԥшрақәа ранализ иаанарԥшуеит, уаанӡа апланетаҿы аԥсҭазааразы кыр еиҳа иманшәалаз аҭагылазаашьақәа шыҟаз, уажәы аасҭа. 1970-тәи ашықәсқәа рызбжазы иалыршаз апрограмма «Викинг» Марс анышә аҿы амикроцәеижьқәа рыԥшааразы аԥышәарақәа жәпакы мҩаԥнагеит. Уи алҵшәа бзиақәа аанагеит: иаҳҳәап, аамҭала CO<sub>2</sub> алҵра ацҵара анышә ахәҭаҷқәа аӡы аҭаҵарала. Аха, Марс аҿы аԥсҭазаара шыҟоу азы ари ашьақәырӷәӷәара «Авикингцәа» ргәыԥ аҟынтәи аҵарауаа ақәшаҳаҭымхеит. Уи иахҟьаны НАСА аҵарауаҩ Гилберт Левини дареи акыраамҭа аимак рыбжьалеит, уи «Викинг» аԥсҭазаара аанартит ҳәа агәраганы дыҟан. [[Экстремофилы|Аекстремофилқәа]] ирызку иахьатәи аҭҵаарадырратә дыррақәа инарықәыршәаны, «Авикингцәа» рдыррақәа ҿыц ахәшьара рыҭаны, имҩаԥгаз аԥышәарақәа аԥсҭазааратә формақәа раарԥшразы иахәҭоу аҩаӡараҿы ишыҟамыз шьақәыргылан.<ref>{{статья|ссылка=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/|заглавие=The Case for Extant Life on Mars and Its Possible Detection by the Viking Labeled Release Experiment|автор=Levin G. V. and Straat P. A.|издание=Astrobiology|язык=en|год=2016|том=16|номер=10|страницы=798–810|doi=10.1089/ast.2015.1464|pmid=27626510|archive-date=2024-05-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20240511034059/https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6445182/}}</ref><ref>{{cite web|author=NASA (переводчик Компаниец С.)|title=Есть ли жизнь на Марсе? NASA продолжает исследования|url=http://astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya|lang=ru|website=Astrogorizont|date=2010-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120818122531/http://www.astrogorizont.com/content/read-Ect_li_zhizn_na_Marce_NASA_prodolzhaet_iccledovaniya/|archive-date=2012-08-18}}</ref><ref name="physorg070107">{{cite web|title=New Analysis of Viking Mission Results Indicates Presence of Life on Mars|lang=en|publisher=PhysOrg|date=2007-01-07|url=http://www.physorg.com/news87401064.html|url-status=dead|access-date=2007-03-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120117020723/http://www.physorg.com/news87401064.html|archive-date=2012-01-17}}</ref> Уи моу, урҭ аԥышәарақәа аорганизмқәа ршьыр рылшон, аҿырԥштәқәа рҿы иҟаӡазаргьы. Апрограмма «[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит анышә даара ашьиолочтә [[Водородный показатель|pH]] шамоу, насгьы амагни, анатри, акали, ахлоридқәа шалоу.<ref name="nutrient">{{cite web|title=Phoenix Returns Treasure Trove for Science|author=Webster G., Hammond S., Harrington J. D.|lang=en|date=2008-06-26|website=[[NASA]]: Phoenix Mars Lander|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|access-date=2008-06-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20111113100938/http://www.nasa.gov/mission_pages/phoenix/news/phoenix-20080626.html|archive-date=2011-11-13|url-status=dead}}</ref> Анышә аҟны аԥсҭазаара иацхраауа ахәҭаҷқәа рацәоуп, аха аԥсҭазааратә формақәа [[ультрафиолет|аультрафиолеттә]] лашара ӷәӷәа иацәыхьчазар ауп.<ref name="UV">{{cite web|author=Bluck J.|date=2005-07-05|title=NASA Field-Tests the First System Designed to Drill for Subsurface Martian Life|lang=en|publisher=NASA|url=https://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|access-date=2010-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110629122238/http://www.nasa.gov/centers/ames/research/exploringtheuniverse/marsdrill_prt.htm|archive-date=2011-06-29|url-status=dead}}</ref>
2014 шықәсазы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс атмосфераҿы иаразнак аметан аизҳара гәанаҭеит.<ref name="lenta20141217">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|title=На Марсе обнаружены признаки жизни|website=[[Lenta.ru]]|date=2014-12-17|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-03-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20170330113631/https://lenta.ru/news/2014/12/17/marslive/|url-status=live}}</ref> Аамҭа кьаҿк иалагӡаны атмосфера аҿы аметан аизырҳара адагьы, амарсныҟәага иара убасгьы иаанарԥшит Марстәи ахра «Камберленд» ({{lang-en|Cumberland}}) ҳәа изышьҭоу акылҵәараан иаанхаз ахаҳә хәа еиԥшу аҿырԥштәы аҿы акарбонтә еилаҵақәа шыҟоу.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |title=На поверхности Марса обнаружили органику |author=[[Саммонс, Роджер|Саммонс Р.]] |website=Naked Science |date=2014-12-17 |lang=ru |access-date=2024-06-04 |archive-date=2024-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://naked-science.ru/article/sci/orginics-on-mars |url-status=live }}</ref> Раԥхьатәи аартра ҟаҵан ровер аҿы иҟаз САМ ҳәа изышьҭоу амыруга ала. 20 мзы рыҩныҵҟа, иара 12-нтә Марс атмосфера аилазаара ашәеит. Ҩ-ҭагылазаашьак рҿы — 2013 шықәса анҵәамҭеи 2014 шықәса алагамҭеи рзы — «Киуриосити» иалшеит аметан абжьаратәи ахәҭаа жәантә аизҳара ашьақәыргылара. Аровер аҵарауаа ргәыԥ алахәылацәа ргәаанагарала, ари аԥжәара аҭыԥантәи аметан ахыҵхырҭа аартра уазхьанарԥшуеит. Абиологиатә хылҵшьҭра акәу, мамзаргьы даҽа хылҵшьҭрак амоума, аспециалистцәа ирцәыцәгьоуп аҳәара, анализ инагӡаны амҩаԥгаразы адыррақәа ахьмаҷу иахҟьаны.
[[Файл:1-PIA26368-Perseverance Finds a Rock with Leopard Spots-annotated.png|thumb|2024 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» иаԥшааз «Чеиава аӡҭаҽҽа» ахаҳә]]
2024 шықәсазы, [[Езеро (кратер)|Езеро акратер]] аҿы, амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» амиллиард шықәсқәа раԥхьа амикробтә ԥсҭазаара ыҟазар шалшоз аазырԥшуаз апорода аҿырԥштәы аԥшааит. «Чеиава иӡхыҽҽа» ({{lang-en|Cheyava Falls}}) ҳәа хьӡыс изауз ахаҳә цәыҟаԥшь амарсныҟәага аҭҵаарадырратә хархәагақәа рыла иҭҵаахеит, SHERLOC аинструмент ала уи аҟны аорганикатә еилаҵақәа ԥшаан, PIXL аинструмент акәзар аихеи афосфатқәеи злоу алеопард иамоу еиԥшу ашәыта хәыҷқәа ҭнахит, Адгьыл аҟны ас еиԥш иҟоу аилазаашьақәа ҟалоит амикробқәа рыԥсҭазаашьа иалҵшәаны.<ref>{{cite web |url=https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |title=Марсоход НАСА Perseverance нашел камень с признаками возможной жизни на Марсе |website=[[Euronews]] |date=2024-08-07 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809200057/https://ru.euronews.com/next/2024/08/07/next-nasa-perseverance-found-signs-of-life-on-mars |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |title=Марсоход Perseverance добыл лучший образец Марса для поиска следов древней жизни |website=[[3DNews]] |author=Детинич Г. |date=2024-05-21 |access-date=2024-08-12 |lang=ru |archive-date=2024-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240814070104/https://3dnews.ru/1105131/marsohod-perseverance-pohoge-vzyal-nailuchshiy-obrazets-marsa-dlya-dokazatelstva-vozmognoy-drevney-gizni-na-planete |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |title=Perseverance Finds a Rock with ‘Leopard Spots’ |date=2024-07-25 |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-12 |lang=en |archive-date=2024-08-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240812173900/https://science.nasa.gov/resource/perseverance-finds-a-rock-with-leopard-spots/ |url-status=live }}</ref> Еиҳа инарҵауланы анализ амҩаԥгаразы, амарсныҟәага еизнагаз аҿырԥштәқәа Адгьыл ахь ирхынҳәтәхоит, аха уи 2030-тәи ашықәсқәа раасҭа заа изыҟалаӡом.
Иахьазы, апланетаҿы аԥсҭазаара аизырҳареи аиқәырхареи рзы ҭагылазаашьаны иԥхьаӡоуп уи аҿықәан аӡы аҟазаара, иара убасгьы апланета аорбита [[зона обитаемости|анхаратә зона]] ҳәа изышьҭоу аҿы аҟазаара, Амратә системаҿы [[Венера|Венера]] аорбита анҭыҵ иалаго, насгьы Марс аҵәҩанбжа ду ала инҵәо.<ref name="Nowack">{{cite web|title=Estimated Habitable Zone for the Solar System|publisher=Department of Earth and Atmospheric Sciences at Purdue University|author=Nowack R. L.|url=https://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|access-date=2009-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20110816170852/http://web.ics.purdue.edu/~nowack/geos105/lect14-dir/lecture14_files/image022.jpg|archive-date=2011-08-16|url-status=live}}</ref> Аперигелион азааигәара Марс ари азона аҩнуҵҟа иҟоуп, аха атмосфера ҵаӷа ақәыӷәӷәара лаҟә аамҭа рацәала аӡы ацәырҵра иаԥырхагоуп. Ааигәатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, Марс аҿықәаҿ иҟоу аӡы зегьы мыцхәы иҵаауп, насгьы иҵәыҵәуп, Адгьылтә еиԥшу еиԥымҟьо аԥсҭазаара алыршаразы.<ref name="saltlife">{{cite web|title=Early Mars 'too salty' for life|publisher=[[Би-би-си|BBC News]]|lang=en|date=2008-02-15|author=Briggs H.|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|access-date=2008-02-16|archive-date=2012-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120517125109/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7248062.stm|url-status=live}}</ref>
Амагнитосфера ахьыҟам, насгьы Марс атмосфера даара иахьҵаӷоу аԥсҭазаара аиқәырхаразы иара убас ипроблемоуп.<ref name="hannsson97">{{книга |заглавие=Mars and the Development of Life (chapter 2) |издательство=Wiley |язык=en |год=1997 |isbn=0-471-96606-1 |автор=Hansson A.}}</ref> Апланета аҿықәан аԥхарратә цәқәырԥақәа рныҟәара даара иԥсыҽуп, иара [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа рнырра ибзианы иацәыхьчаӡам; уи анаҩсангьы, аӡы арԥхараан иаразнак [[Сублимация (физика)|ифақьхоит]] аҭагылазаашьа ҵаӷа иахыԥаны, ақәыӷәӷәара лаҟәы аҵыхәала. Уи адагьы, Марс «агеологиатә ԥсра» ҳәа изышьҭоу ашәхымсаҿ игылоуп. Авулкантә усура аҵыхәтәа апланета ахыхьи аҩнуҵҟеи рыбжьара аминералқәеи ахимиатә элементқәеи рцикл ааннакылеит.
=== Марс аколонизациеи атерраеиҿкаареи ===
[[Файл:MarsTransitionV.jpg|thumb|Асахьаҭыхҩы ихаҿы Марс [[терраформирование|атерраформациа]] аетапқәа]]
[[Файл:TerraformedMarsGlobeRealistic.jpg|thumb|[[Терраформирование Марса|Атерраформа змоу Марс]] асахьаҭыхҩы ихаҿы]]
{{Main|Марс аколонизациа|Марс атерраформаҟаҵара}}
Марс ааигәареи насгьы уи Адгьыл иахьеиԥшу ази ҳаԥхьаҟа адгьылуаа Марс [[Терраформирование|атерраеиҿкаареи]] [[Колонизация Марса|аколонизациа]] азуреи ирыдҳәалоу еиуеиԥшым афантастикатә проектқәа ҟалеит. Аха, уажәазы, аколонистцәеи аидареи Марсҟа рнагара иацу ахарџь дуӡӡа ауп аколонизациа аҟаҵара ԥызкуа фактор хадас иҟоу. Марс атерраеиҿкаарае аконцепциа шьаҭас иамоуп апланета акәша-мыкәша иҟоу аҭагылазаашьа иԥсабаратәым ахархәагақәа рыла аԥсахра шалыршахо агәаанагара. Марс аҿы ас еиԥш апланетартә [[Абиосфера|биосфера]] аԥҵара шалыршахо макьана ишьақәырӷәӷәам.<ref name="Requirements">{{статья|автор=[[Зубрин, Роберт|заглавие=Technological Requirements for Terraforming Mars|ссылка=http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|издание=29th Joint Propulsion Conference and Exhibit, Monterey, CA, U.S.A.|год=1993|doi=10.2514/6.1993-2005|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20160201124311/http://www.users.globalnet.co.uk/~mfogg/zubrin.htm|archive-date=2016-02-01|url-status=live}}</ref> Иҟоуп еиуеиԥшым аметодқәа; урҭ рҟынтәи методқәак рынагӡаразы ухаҿы иузаамго аресурсқәеи аԥареи аҭахуп, егьырҭ, еиҳа имаҷны амбициа змоу, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазтәи- азбжазтәи атехнологиа ахархәаралагьы инагӡахар рылшоит.
Марс атерраеиҿкаара ихадоу адҵақәа иреиуоуп:<ref name="AstrotimeColonization">{{cite web|author=Галетич Ю.|title=Колонизация Марса|url=http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|date=2011-03-07|work=Астрономия для любителей|access-date=2017-09-18|archive-date=2017-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20170921143944/http://www.astrotime.ru/colonisation_mars.html|url-status=live}}</ref><ref name="ФБ">{{книга
|автор=[[Каку, Митио|Каку М.]] |заглавие=Физика будущего |место=М. |издательство=Альпина нон-фикшн |год=2012 |страницы=418—421 |isbn=978-5-91671-164-6}}</ref>
* [[атмосферное давление|Атмосфератә қәыӷәӷәара]] аизырҳара, аӡы ӡны иҟалартә еиԥш аҩаӡара аҟынӡа.
* Аԥхарра еизҳауеит апланета аекватортә хәҭаҿы +10° - +20°C рҟынӡа.
* [[Ультрафиолетовое излучение|Аультрафиолеттә шәахәаркра]] ацәыхьчаразы [[Озоновый слой|аозонтә хҟьа]] аналог аԥҵара.
* [[Абиосфера|Абиосфера]] аԥҵара.
* Апланета [[Магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] наӡа аԥҵара.
Атерраеиҿкаара мҩаԥысуанаҵы, Марс аҿықәан аҭагылазаашьақәа хәыҷы-хәыҷла еиҳа иманшәалахоит, уа акосмостә скафандрқәа рыда аҟазааразы, анаҩс, атмосфера наӡа анаԥҵахалак ашьҭахь — аԥсыԥ лагаҩагаратә сабрадақәа рыдагьы. Аха ари апроцесс акыр аамҭа аҭаххоит. Аҵарауаа ргәы иаанагоит, ҷыдала, ҳаамҭазтәи атехнологиақәа рыла Марс аҿы аԥсыԥ лагаҩагаразы ихәарҭоу аҳауа аиуразы, зегь реиҳа игәыҟаҵагоу ахәшьарақәа рыла, ашәышықәсақәа инадыркны азқьышықәсақәа рҟынӡа аҭаххоит ҳәа, еиҳа игәыҟаҵагам агәаанагарала, миллион шықәса аҭаххоит ҳәа.<ref name="SpaceX">{{cite web|author=Хель И.|title=Колонизация Марса по плану SpaceX. Часть шестая: колонизация|url=https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|date=2015-09-11|work=hi-news.ru - Новости высоких технологий|access-date=2017-09-21|archive-date=2017-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20170924045217/https://hi-news.ru/space/kolonizaciya-marsa-po-planu-spacex-chast-shestaya-kolonizaciya.html|url-status=dead}}</ref><ref name="UniverseTodayHowTo">{{cite web|author=Williams M.|title=How do we terraform Mars?|url=https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|date=2016-03-15|work=Universe Today - Space and astronomy news|lang=en|access-date=2017-09-23|archive-date=2017-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20171010114516/https://www.universetoday.com/113346/how-do-we-terraform-mars/|url-status=dead}}</ref><ref name="NASA1976">{{книга|ответственный=Edited by M. M. Averner, R. D. MacElroy|заглавие=On the habitability of Mars: An approach to planetary ecosynthesis|ссылка=https://ntrs.nasa.gov/api/citations/19770005775/downloads/19770005775.pdf|год=1976|издательство=Scientific and Technical Information Office, NASA|место=Washington, D.C.|язык=en|страницы=1|страниц=114|format=Technical Report|archive-date=2017-04-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20170428151205/https://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19770005775.pdf}}</ref>
Ауаҩы Марс аҭҵаараҿы изцәырҵуа акыр зҵазкуа апроблемақәа иреиуоуп ари апланета аҭагылазаашьақәа рҿы аҵиаақәа рааӡара. Еиуеиԥшым атәылақәа рҟынтәи аҵарауаа иааиԥмырҟьаӡакәа аекспериментқәа мҩаԥыргоит Марс адгьылқәа раԥҵаразы, насгьы урҭ рҿы аҵиаақәа рааӡара рҽазыршәоит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |title=Ученые вырастили культурные растения на «марсианском» и «лунном» грунте |author=Жаботинская С. |website=Naked Science |date=2019-10-15 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807171917/https://naked-science.ru/article/biology/uchenye-vyrastili-kulturnye-rasteniya-na-marsianskom-i-lunnom-grunte |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|title=Геологи смоделировали «почву» для выращивания растений на Марсе|author=Иванова О.|date=2020-10-28|website=Naked Science|access-date=2024-08-07|lang=ru|archive-date=2024-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20240807150336/https://naked-science.ru/article/geology/geologi-smodelirovali-pochvu-dlya-vyrashhivaniya-rastenij-na-marse|url-status=live}}</ref> Марстәи агрунт аҿы аҵиаақәа рааӡаразы ихымԥадатәу амаҭәашьарқәа реиҳарак ыҟоуп, азот, акали, афосфор уҳәа уахь иналаҵаны. 2024 шықәсазы китаитәи абиологцәа игәарҭеит ацәҳәыратә мох ''[[Syntrichia caninervis|Syntrichia caninervis]]'' ӡыда аҟазаара шалшо, насгьы хәышықәса раҟара - 80°C аҳауа аԥхарраҿы мамзаргьы мызкы - 196°C аҳауа аԥхарраҿы аҟазаара ашьҭахьгьы аԥсы шҭало.<ref>{{cite web |url=https://nauka.tass.ru/nauka/21240037 |title=Земной пустынный мох способен переносить марсианский климат |date=2024-06-30 |website=[[ТАСС]] |access-date=2024-07-01|lang=ru}}</ref> Ари алшара абзоурала уи Марс аколонизациа азураҿы хархәара аҭазар ауеит.
== Марс аҿықә аҟынтәи астрономиатә хылаԥшрақәа ==
{{main|Марс аҟны астрономиа}} {{see also|Идгьылтәым ажәҩанқәа}}
Автоматикатә ныҟәагақәа Марс аҿықәан ианықәтәа ашьҭахь, ишиашоу [[планета|апланета]] аҿықәантәи астрономиатә хылаԥшрақәа рымҩаԥгаразы алшара ҟалеит. Марс [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иамоу астрономиатә ҭыԥи, [[Атмосфера Марса|атмосфера]] аҟазшьақәеи, Марси уи [[Естественный спутник|амҩанызақәеи]] реикәаҵәиреи инарымаданы Марс уахынлатәи ажәҩан асахьа (насгьы апланета аҟынтәи иаҳбо [[:Категория:Астрономические явления|астрономиатә цәырҵрақәа]]) Адгьыл аҿы иҟоу асахьа еиԥшым, насгьы еиуеиԥшым аганқәа рыла аинтерес аҵоуп, ишаабац ала акәымкәа иҟоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |title=Как выглядит ночное небо на Марсе? |website=Gismeteo |date=2016-06-15 |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120722/https://www.gismeteo.ru/news/sobytiya/19586-kak-vyglyadit-nochnoe-nebo-na-marse/ |url-status=live }}</ref>
=== Ажәҩантә сфера ===
Марс аҟны Аҩадатәи аполиус, апланета аҵәҩан анаара иахҟьаны, [[Лебедь (созвездие)|Агьад еҵәаџьаа]] аҟны иҟоуп (аекватортә координатқәа: [[прямое восхождение|ишиашоу ахалара]] 317° 40′ 52′′, [[Склонение (астрономия)|анаара]] +52° 53′ 13′′) насгьы еҵәа лашала адырга амаӡам: аполиус иазааигәаӡоу, уи аҟнытә 40-ҟа [[Минута дуги|минуҭ]] (Адгьыл аҿы иҟоу [[Полярная звезда|Аполиартә еҵәа]] еиԥш) — афбатәи [[Видимая звёздная величина|амагнитуда]] змоу аеҵәа HD 201834 (егьырҭ арбагақәа BD +52 2880, HR 8106, SAO 33185), блала аарла иубо.<ref name="nssdc" /><ref>{{cite web |url=https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |title=Gliding on starlight: Celestial Navigation for Martian Explorers |website=southernfriedscience.com |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821204514/https://www.southernfriedscience.com/gliding-on-starlight-celestial-navigation-for-martian-explorers/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |title=Ask Astro: Does Mars have its own North Star? |author=Klesman A. |website=[[Astronomy]] |lang=en |date=2021-10-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/web/20240302205352/https://www.astronomy.com/science/ask-astro-does-mars-have-its-own-north-star/ |archive-date=2024-03-02}}</ref><ref>{{cite web |url=https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |title=Is there a North Star for Mars? |author=Byrd D. |website=EarthSky |date=2022-11-17 |access-date=2024-06-06 |lang=en |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120721/https://earthsky.org/astronomy-essentials/mars-north-south-star/ |url-status=live }}</ref> Аеҵәа лашақәа [[Денеб|Денеб]]и [[Альдерамин|Альдерамин]]и аполиус еиҳа иацәыхараны иҟоуп. Адунеи аладатәи аполиус (акоординатқәа 9сааҭ 10мин 42сек насгьы −52° 53.0) аеҵәа Каппа Парус ахьтә х-[[Градус (геометрия)|градус]]к рыла иҟоуп (иубарҭоу аеҵәатә шәагаа 2.5).
<!--
Вид звёздного неба на Марсе похож на наблюдаемый с Земли, с одним отличием: при наблюдении годичного движения Солнца по созвездиям [[Зодиак]]а оно (как и планеты, включая Землю), выйдя из восточной части созвездия Рыб, будет проходить в течение 6 дней через созвездие Кита перед тем, как снова вступить в западную часть Рыб<ref>{{cite web |url=https://www.astrologicon.org/planites-asteres/ares-mars-astronomy.html |title= Ὁ Ἄρης |website=astrologicon.org |access-date=2024-08-21|lang=el}}</ref>{{подст:Нет в источнике}}<ref name="academia-lab">{{cite web |url=https://academia-lab.com/enciclopedia/astronomia-en-marte/ |title=Astronomía en Marte |website=academia-lab.com |access-date=2024-08-13|lang=es}}</ref>{{подст:не АИ}}.-->
[[Файл:MarsSunsetCut.jpg|thumb|center|1000px|Марс [[Закат|амраҭашәара]] лаҵара 19, 2005. [[Кратер Гусева|Гусев икратер]] аҿы иҟаз аровер «[[Спирит (марсоход)|Спирит]]» аҭыхымҭа]]
Марс ажәҩан [[Амра|амра]] агылареи амра аҭашәареи раан иара адиск азааигәара ианыҟоу аԥштәы иаҵәаны иааԥшуеит.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|title=What Do Sunrises and Sunsets Look Like on Mars?|work=[[NASA]]|lang=en|date=2019-05-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20240811224700/https://science.nasa.gov/solar-system/planets/mars/what-does-a-sunrise-sunset-look-like-on-mars/|archive-date=2024-08-11|url-status=live}}</ref> Амш азбжазы Марс ажәҩан ҩежь-патырқалԥштәуп. Адгьыл ажәҩан аԥштәқәа рҟынтәи абас аиԥшымрақәа зыхҟьо [[Атмосфера Марса|Марс атмосфера]] ҵаӷа, еиҳа имаҷу асаба зҭоу аҟазшьақәа роуп. Марс аҟны, [[рэлеевское рассеяние|Релеи ишәахәа ԥсаҟьара]] (Адгьыл аҿы ажәҩан аԥшшәы ҟазҵо) ароль маҷуп, уи аеффектгьы ԥсыҽуп, аха Амра агылареи аҭашәареи раан, алашара атмосфера ианалсуа, жәҩангәыԥшшәыла ашәахәа еиԥш иааԥшуеит. Ажәҩан аҩежь-патырқал ԥштәы аиура зыхҟьо 1% [[магнетит|амагнетит]] Марс атмосфераҿы иааиԥмырҟьаӡакәа икнаҳау асаба ахәҭақәа рҟны рыҟазаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аилашәшәара амра агыларанӡа акыр заа иалагоит, насгьы амра анҭашәалак ашьҭахь кыраамҭа иҟоуп. Зны-зынла Марс ажәҩан афиалка ԥштәы аанахәоит, аԥсҭҳәақәа рҿы иҟоу аӡы аҵаа ахәҭа хәыҷқәа рыла алашара ахьыԥсаҟьахо иахҟьаны (аҵыхәтәантәи аԥштәы лассы-лассы иуԥымло ауп).<ref name="skycolor">{{cite web|author=Miles K.|url=http://starryskies.com/The_sky/events/mars/opposition08.html|title=The Martian Sky: Stargazing from the Red Planet|website=StarrySkies|lang=en|access-date=2012-10-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20121117052427/http://starryskies.com:80/The_sky/events/mars/opposition08.html|archive-date=2012-11-17|url-status=dead}}</ref>
=== Амреи апланетақәеи ===
[[Файл:NASA_-_Earth,_Moon,_and_Jupiter,_as_seen_from_Mars_(pd).jpg|thumb|200px|2003 шықәсазы аорбитатә космостә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] ала иҟаҵаз, асистема Адгьыл-Амза-Иупитер асахьақәа ирылхыз амозаика]]
[[Файл:PIA26250-MarsPerseveranceRover-TransitMercury-GIF-20231028.gif|thumb|200px|[[Прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ахысра]] 2023 шықәсазы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» аҟынтәи ишубо]]
Марс аҟынтәи иаҳбо [[Амра|Амра]] акәакьтә шәагаа Адгьыл аҟынтәи иаҳбо аасҭа еиҵоуп, насгьы 2/3 аҵыхәтәантәи аҟынтәи шьақәнаргылоит.<ref name="Starcatalog">{{cite web |url=https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |title=Видна ли Земля с Марса? |website=starcatalog.ru |access-date=2024-06-06 |lang=ru |archive-date=2024-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240606120726/https://starcatalog.ru/osvoenie-kosmosa/vidna-li-zemlya-s-marsa.html |url-status=live }}</ref> Марс аҟынтәи [[Меркурий|Меркури]] ахәаԥшразы алшара ыҟам Амра даара иахьазааигәоу азы. Марс ажәҩан аҿы зегь реиҳа илашо планетоуп [[Венера|Венера]], [[Юпитер|Иупитер]] аҩбатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп (иара [[Галилеевы спутники|иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] телескопда аамҭа ахәҭаказ рыхәаԥшра ауеит), Адгьыл ахԥатәи аҭыԥ аҿы иҟоуп.<ref name="Mars images">{{cite web|url=http://www.msss.com/mars_images/moc/2003/05/22/|title=Mars Global Surveyor MOC2-368 Release|publisher=Malin Space Science Systems|access-date=2011-03-16|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20110916100858/http://www.msss.com:80/mars_images/moc/2003/05/22/|archive-date=2011-09-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{книга|автор=[[Перельман, Яков Исидорович|Perelman Y. I.]]|часть=Stellar Magnitude of Planets as Seen in Our Sky and in Alien Skies|заглавие=Astronomy for Entertainment|место=Honolulu|издательство=University Press of the Pacific|год=2000|страницы=146—147|isbn=0-89875-056-3|ссылка часть=https://books.google.ru/books?id=2Sc_eaR9c9UC&pg=PA147}}</ref>
Адгьыл Марс аҟынтәи [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоуп, насгьы уи анубарҭоу аамҭақәа кыраамҭа ицоит; еиҳа [[Элонгация (астрономия)|ианеиҵыху]] аамҭазы, уи ашәагаа 30 [[Градус (геометрия)#Минуты и секунды|секунд]] ҟалоит, анаара [[Минута дуги|минуҭқәак]] абжьаӡарала [[Амза|Амза]]гьы убар ауеит. Адгьыл Марс азы ҩныҵҟатәи планетоуп, Венера Адгьыл азы ишыҟоу еиԥш. Убри инақәыршәаны, Марс аҟынтәи Адгьыл шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи еҵәак аҳасабала иубаратәы иҟоуп, шарԥазынӡа иҩеиуа, мамзаргьы амра анҭалалак ашьҭахь хәылбыҽхатәи ажәҩан аҿы иубарҭоуп. Марс ажәҩан аҿы Адгьыл иреиҳау аиҵыхра 38 градус шьақәнаргылоит. Блала Адгьыл убарҭахоит даара илашоу (иреиҳау иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] −2.5<sup>м</sup>раҟара) еҵәаны, уи ааигәара еиҳа иҭаау (+0.9<sup>м</sup>ҟынӡа) Амза аеҵәа ирласны иубарҭахоит. Ателескоп ала, аҩ-обиекткгьы еиԥшу [[Фазы Луны|афазақәа]] рыла иубарҭахоит.<ref name="Starcatalog" /><ref name="Mars images" /><ref>{{cite web |url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |title=Earth and Moon seen from Mars |website=[[Европейское космическое агентство|ESA]] |access-date=2024-08-21 |lang=en |archive-date=2024-08-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240821205009/https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Mars_Express/Earth_and_Moon_seen_from_Mars |url-status=live }}</ref> Амза Адгьыл акәшара Марс аҟынтәи иаҳбар ҳалшоит абас:
* Амзеи Адгьыли рыбжьара иреиҳау акәакьтә бжьаӡараҿы акгьы зхам абла Амзеи Адгьыли мариала еиҩнадыраауеит
* мчыбжьык анҵлакь ашьҭахь, Амзеи Адгьыли блала иузеиҟәымҭхо лашара кәаԥк аҟны еилаҵәоит
* даҽа мчыбжьык рышьҭахь Амза ҩаԥхьа иубарҭахоит иреиҳаӡоу абжьаӡараҿы, аха уажәшьҭа Адгьыл егьи аганахьала.
Аамҭа-аамҭала Марс аҿы иҟоу анаԥшҩы ибар илшоит Амза Адгьыл адиск [[Прохождение (астрономия)|иқәланы ианцо]], мамзаргьы, иаарҳәны, Амза Адгьыл адиск [[Затмение|ишыхнаҩо]]. Амза Адгьыл аҟынтәи иреиҳау иубарҭоу абжьаӡара (насгьы урҭ иубарҭоу рылашара) Марс аҟынтәи уанахәаԥшуа акырӡа аҽаԥсахуеит Адгьыли Марси реизыҟазаашьатә ҭыԥқәа инарықәыршәаны, насгьы, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡара иақәыршәаны. Аиҿагыларатә епохақәа раан, уи ахагежь 17 минуҭ раҟара ҟалоит (Адгьыл аҟынтәи уахәаԥшуазар, Амреи Амзеи ркәакьтә диаметр абжак аҟара), Адгьыли Марси рыбжьара иреиҳау абжьаӡараҿы - ахагьежь 3,5 минуҭ. Адгьыл, егьырҭ апланетақәа реиԥш, [[Зодиак|азодиактә]] еҵәаџьаа рцәаҳәаҿы иубаратәы иҟалоит. Марс иҟоу астроном иара убасгьы ибар илшоит Адгьыл Амра адиск ала ишцо; ааигәа-сигәа ари аҩыза ахҭыс ҟалоит 2084 шықәса абҵарамза 10 рзы.<ref name="jbaa93">{{статья|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M|заглавие=Transits of Earth as seen from Mars|том=93|номер=3|страницы=120—123|bibcode=1983JBAA...93..120M|автор=[[Меёс, Жан|Meeus J.]] and Goffin E.|месяц=4|год=1983|язык=en|издание=Journal of the British Astronomical Association|издательство=British Astronomical Association|archive-date=2024-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20240818180143/https://adsabs.harvard.edu/full/1983JBAA...93..120M}}</ref>
2014 шықәса рашәарамза 3 рзы амарсныҟәага «[[Кьюриосити|Киуриосити]]» Марс аҟынтәи [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амратә диск ианхыҵуаз]] абеит, ари раԥхьаӡакәны [[Земли|Адгьыл]] ада даҽа жәҩантә цәеижьк аҟынтәи [[Прохождение (астрономия)|астрономиатә транзит]] анышьақәыргылахаз хҭысхеит.<ref name="NASA-20140610">{{cite web |last=Webster |first=Guy |title=Mercury Passes in Front of the Sun, as Seen From Mars |url=http://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |date=2014-06-10 |work=[[NASA]] |access-date=2014-06-10 |archive-date=2020-02-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200215091810/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?release=2014-183 |url-status=live }}</ref> 2023 шықәса жьҭаарамза 28 рзы амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» Марснтәи Меркури Амратә диск ахыҵра иазкыз аҩбатәи ахылаԥшра мҩаԥнагеит.<ref>{{cite news |title=Perseverance Views a Transit of Mercury |work=[[NASA]] |url=https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury |access-date=2024-04-20 |archive-date=2025-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250213071439/https://www.jpl.nasa.gov/images/pia26250-perseverance-views-a-transit-of-mercury/ |url-status=live }}</ref>
== Аҭҵаара аҭоурых ==
{{main|Марс аҭҵаара}}
=== Астрономиа аклассикатә аметодқәа рыла Марс аҭҵаара ===
[[Файл:Mars views 001.jpg|thumb|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы адетальқәа раарԥшра еиуеиԥшым аҩаӡара змоу Марс асахьақәа]]
Марс раԥхьатәи ахылаԥшрақәа мҩаԥыргон ателескоп аԥҵара акыраамҭа анагызгьы. Урҭ аеҵәақәа ирызкны апланета ахьыҟоу аилкааразы аҭыԥтә хылаԥшрақәа ракәын. Ҳа ҳҟынӡа иааз Марс аҟазаара атәы зҳәо раԥхьаӡатәи ажәабжь, уахынлатәи ажәҩан [[Планета|иҟьалан иалоу обиектк]] аҳасабала, ҩырала иҭаҩын [[Астрономия в Древнем Египте|ажәытәмысратәи астрономцәа]] рнапала ҳера ҟалаанӡа 1534 шықәсазы.<ref>{{статья|автор=Novakovic B.|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html|заглавие=Senenmut: An Ancient Egyptian Astronomer|издание=Publications of the Astronomical Observatory of Belgrad|год=2008|том=85|страницы=19—23|bibcode=2008POBeo..85...19N|doi=10.48550/arXiv.0801.1331|язык=en|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820154112/https://articles.adsabs.harvard.edu//full/2008POBeo..85...19N/0000019.000.html}}</ref> Урҭ иара убасгьы апланета [[Попятное движение планеты|аретроградтә ныҟәара]] шьақәдыргылеит, насгьы аныҟәара атраекториа рҳасабит, акәаԥ шацыз, апланета [[Адгьыл|Адгьыл]] иаҿырԥшны аныҟәара ахьаԥсахуа.
Марс [[Астрономия майя|Маиаа растрономцәа]] ирдыруан, аха [[Майя (цивилизация)|Маиаа]] рыбжьара апланетатә дыррақәа рҷыдарақәа ииашаны ралкаара уадаҩуп, избан акәзар аҵарауаа рыбжьара агәаанагарақәа еиқәшәаӡом.<ref>{{книга|автор=[[Кинжалов, Ростислав Васильевич|Кинжалов Р. В.]] |часть=Научные знания. Часть 1|ссылка часть=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov41.html#.VRVmYuEY3rI|заглавие=Культура древних майя|ссылка=http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|место=Л.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1971|ref=Кинжалов|archive-date=2015-08-12|access-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150812232245/http://www.indiansworld.org/maya_culture_kinzhalov.html#.VRLsseEY3rJ|url-status=live}}</ref> [[Астрономия инков|Инкаа растрономцәа]] Марс аӡбахә рдыруазу ирзымдыруазу еилкааӡам; уи иазку ииашоу адыррақәа ҳара ҳҟынӡа имааӡеит.<ref>{{cite book|last=Ruggles|first=Clive L. N.|title=Ancient Astronomy: An Encyclopedia of Cosmologies and Myth|url=https://books.google.com/books?id=Q9YYqiXm-lkC|year=2005|publisher=ABC-CLIO|isbn=978-1-85109-477-6}}</ref>
[[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] раԥхьаӡа акәны Марс апланетатә ныҟәара аамҭатә еизшәарақәа роуит, насгьы уахынла ажәҩан аҿы апланета ахьыҟоу еилыркааит.<ref>{{книга|автор=North J. D. |часть=Babylonian astronomy during independence and Persian rule |заглавие=Cosmos: An Illustrated History of Astronomy and Cosmology |ссылка часть=https://www.google.ca/books/edition/Cosmos/qq8Luhs7rTUC?hl=en&gbpv=1&dq=Mars&pg=PA51&printsec=frontcover |место= |издательство=University of Chicago Press |год=2008 |язык=en |страницы=48—52 |страниц=876 |isbn=0-226-59441-6}}</ref><ref>{{книга|автор=Swerdlow N. M. |часть=Periodicity and Variability of Synodic Phenomena |заглавие=The Babylonian Theory of the Planets |ссылка= |место=Princeton, NJ |издательство=Princeton University Press |год=1998 |язык=en |страницы=34—72 |страниц=266 |isbn=0-691-01196-6}}</ref> Мысрааи вавилонааи рҟынтәи еизгаз адыррақәа рхы иархәаны, [[Астрономия в Древней Греции|ажәытә бырзен астрономцәеи]] афилософцәеи апланетақәа рныҟәара аилыркааразы инарҭбаау [[Геоцентрическая система мира|агеоцентртә модель]] еиқәдыршәеит. Ашәышықәсқәа анҵы, [[Индийская астрономия|индиатәи]] [[Астрономия исламского Средневековья|персиатәи астрономцәа]] Марс ашәагааи [[Адгьыл|адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡареи ахәшьара арҭеит.<ref name="KingDavid-IslamicAstronomy">King, David A., «[https://www.academia.edu/attachments/55944098/download_file?s=portfolio Islamic Astronomy]», In Walker, Christopher, ''Astronomy before the Telescope'', London: British Museum Press, pp. 143—174, 1996, ISBN 978-0714127330.</ref>
XVI-тәи ашәышықәсазы, [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵеит [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]], апланетатә орбита гежьқәа змоу Амратә система аарԥшразы. Иара иоуз алҵшәақәа [[Иоганн Кеплер|Иоганн Кеплер]] деиҭарыхәаԥшит, уи Марс еиҳа ииашоу аеллиптикатә орбита иԥхьаӡеит, игәаҭаз аорбита иашьашәало.<ref>{{книга|автор=Белый Ю. А. |заглавие=Иоганн Кеплер (1571-1630) |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]| год= 1971|язык=ru |isbn=978-5-397-06066-0 |страницы=81—82, 202—204 |страниц=296}}</ref>
[[Недерланд|Нидерландтәи]] астроном [[Гюйгенс, Христиан|Кристиан Гиуигенс]] раԥхьаӡа Марс аҿықәантәи ахсаала шьақәиргылеит, ахәҭаҷқәа рацәаны изныԥшуаз. 1659 шықәса абҵарамза 28 рзы иара Марс асахьақәа ҭихит, урҭ еиуеиԥшым аҭыԥ лашьцақәа аадырԥшуан, анаҩс [[Большой Сирт (Марс)|Сирт Ду]] ашьхеибаркыра иадҳәаланы изхәаԥшыз.<ref name="autogenerated1">{{книга|автор=Sheehan W. |часть=Chapter 2: Pioneers |заглавие=The Planet Mars: A History of Observation and Discovery |ссылка часть=https://books.google.com/books?id=qSy6Hhbpjw4C&pg=PA20 |место=Tucson |издательство=University of Arizona |год=1996 |язык=en |страницы=19—25 |страниц=270 |isbn=9780816516414 |тираж=}}</ref>
Марс аҩадатәи аполиус аҿы [[Южная полярная шапка Марса|аҵаа ахылԥа]] шыҟоу шьақәзырӷәӷәо раԥхьаӡатәи ахылаԥшрақәа ҟаиҵеит ҳәа иԥхьаӡоуп италиатәи астроном [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Доменико Кассини]] [[1666 год в науке|1666 шықәсазы]]. Иара уи ашықәсан Марс ацклааԥшраан аҵаарауаҩ иубарҭоу ахҟьа ахәҭаҷқәа шҭеиҩуаз, еиликааит 36 ма 37 мшы рышьҭахь ахҟьа ахәҭаҷқәа рҭыԥқәа дырҩеигь иахьыҟаз аҟны ишнеиуа, уи анаҩсангьы аикәагьежьра аамҭа ацыԥҵәаха шьақәиргылеит — 24 сааҭи 40 минуҭи (3 минуҭк мацара рыла ауп иахьатәи адыррақәа излареиԥшым).<ref name="autogenerated1" /> [[1672 год в науке|1672 шықәсазы]] Христиан Гиугенс Марс аҩадатәи аполиус аҿгьы еилыкка иубарҭам [[Северная полярная шапка Марса|ахылԥа шкәакәа]] гәеиҭеит.<ref name="Rabkin2005">{{книга|автор=Rabkin E. S. |часть= |заглавие=Mars: a tour of the human imagination |ссылка=https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk |место=Westport, CT |издательство=Praeger |год=2005 |язык=en |страницы=[https://archive.org/details/marstourofhumani0000rabk/page/60 60]—61 |isbn=0-275-98719-1}}</ref>
1877-1878 шықәсқәа рзтәи Аиҿагылара Ду аан Марс данацклаԥш ашьҭахь, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] ажәытәтәи агеографиатә хьӡқәеи амифтә персонажцәа рыхьӡқәеи ихы иархәаны, уи хазы игоу хыхьтәи ахәҭаҷқәа раԥхьатәи ахьӡқәа риҭеит. Уи аахыс Марс ахсаалақәа рҿы иарбоуп Еллада, Авзониа, Фарсида, Нои идгьыл, Сиренқәа рыдгьыл уҳәа убас иҵегьы. Ари ахьӡҵара апринцип анаҩс егьырҭ астрономцәагьы ықәныҟәон.<ref name="LiveMars">{{статья|автор=Кошман Л.|заглавие=Есть ли жизнь на Марсе?|ссылка=http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse|access-date=2011-02-15|издание=[[Новый Акрополь]]|год=2001|номер=3|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803121602/http://www.newacropolis.ru/magazines/3_2001/Est_li_g_na_Marse/|archive-date=2012-08-03|nodot=1}}</ref>
Марс телескопла ахылаԥшрақәа иреиҳаӡаз рыҩаӡара ҟалеит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса азбжеи рзы. Ари зыхҟьо еиҳарак ауаажәларратә зҿлымҳареи Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] ирызку еицырдыруа аимак-аиҿакқәеи роуп. Скиапарелли инаҩсангьы, Марс телескопла ахылаԥшра мҩаԥызгаз акосмос аԥхьатәи аамҭазы иналукааша астрономцәа иреиуоуп [[Антониади, Эжен Мишель|Антониади]], [[Барнард, Эдвард Эмерсон|Барнард]], [[Вокулёр, Жерар Анри де|Вокулиор]], [[Лоуэлл, Персиваль|Ловелл]], [[Слайфер, Весто Мелвин|Слаифер]], [[Тихов, Гавриил Адрианович|Тихов]], [[Эдди, Линдсей Эткинс|Едди]]; урҭ еиқәдыршәеит Марс аҿықә раԥхьатәи ахсаалақәа, насгьы [[Ареография|ареографиа]] ашьаҭа шьақәдыргылеит.<ref>Бронштэн В. А., 1977, с. 19—28.</ref> Раԥхьатәи [[Программа «Викинг»|автоматикатә зондқәа]] Марсҟа ианыԥыр ашьҭахь, зааӡатәи ателескоптә хылаԥшрақәа рыла Марс аҿықә зеиԥшраз азы алкаақәа реиҳарак мап рыцәкхеит, аха уи аамҭазы Марстәи аканалқәа ыҟоуп ҳәа агипотеза аиҳарак ркультура анырра ду анаҭеит.<ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |title=45 Years Ago: Viking 1 and 2 off to Mars |website=[[NASA]] |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807141408/https://www.nasa.gov/history/45-years-ago-viking-1-and-2-off-to-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |title=The Archeology of Mars |website=Real Archaeology/Vassar College |date=2023-12-03 |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://pages.vassar.edu/realarchaeology/2023/12/03/the-archeology-of-mars/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |title=Тайны Красной планеты. История исследований Марса |website=[[Коммерсантъ]] |date=2024-07-20 |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807164528/https://www.kommersant.ru/gallery/4416490 |url-status=live }}</ref>
=== Акосмостә ӷбақәа рыла Марс аҭҵаара ===
==== Адгьыл иакәшо аорбитаҿы ателескопқәа рыла аҭҵаара ====
[[Файл:HST-SM4.jpeg|thumb|200px|[[Хаббл (телескоп)|Акосмостә телескоп «Хаббл»]]]]
Марс системала аҭҵаараҿы хархәара аҭан [[Телескопы#Космические телескопы|акосмостә телескоп]] «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» (КТХ мамзаргьы ''HST'' — ''Hubble Space Telescope'') алшарақәа, убри ала Адгьыл аҿы иахьа уажәраанӡа иҭыху Марс афотосахьақәа рҟынтәи иреиҳау азинқәа рыманы иҟаҵан.<ref>{{статья|автор=Cantor B. A., Wolff M. J., James P. B., and Higgs E.|заглавие=Recession of Martian North Polar Cap: 1990—1997 Hubble Space Telescope Observations|год=July 1997|том=29|страницы=963|bibcode=1997DPS....29.0410C|язык=en|издание=Bulletin of the American Astronomical Society}}</ref><ref>{{cite web|author=Bell J.|lang=en|date=2001-07-05|url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |title=Hubble Captures Best View of Mars Ever Obtained From Earth|website=HubbleSite|archive-url=https://web.archive.org/web/20161108052443/https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/24 |archive-date=2016-11-08}}</ref> КТХ иалшоит агьежьбжақәа рсахьақәа аԥҵара, уи аҳауатә системақәа рсимулиациа аҟаҵара алнаршоит. Адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа, [[ПЗС|ПЗС]] ала еиқәыршәоу, Марс афотосахьақәа ҩаӡара ҳаракыла рҭыхра рылшоит, уи апланета аҳауа аҿагылара аан иааиԥмырҟьаӡакәа ацклаԥшра алнаршоит.<ref>{{статья|ссылка=https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J|автор=James P. B., Clancy T. R., Lee S. W., Martin L. J., Singer R. B.|заглавие=Synoptic Observations of Mars Using the Hubble Space Telescope: Second Year|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|год=1993|том=25|страницы=1061|bibcode=1993BAAS...25.1061J|archive-date=2024-12-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20241217220948/https://articles.adsabs.harvard.edu/pdf/1993BAAS...25.1061J}}</ref>
Марс аҟынтәи арентгентә шәахәаркра, раԥхьаӡа акәны астрономцәа 2001 шақәсазы «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» акосмостә рентгентә обсерваториа рхы иархәаны ирыԥшааз, ҩ-компонентк рыла ишьақәгылоуп. Актәи ахәҭа Марс хыхьтәи атмосфераҿы амратә [[Рентгеновское излучение|рентгентә шәахәақәа]] рыԥсаҟьара иадҳәалоуп, аҩбатәи [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] аионқәеи Марстәи [[Экзосфера|аекзосфереи]] амчхарақәа реимдарала реидҳәалара иахҟьаны иҟалоит.<ref>{{статья|автор=Dennerl K.|заглавие=Discovery of X-rays from Mars with Chandra|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf|язык=en|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]|год=2002|том=394|выпуск=3|страницы=1119—1128|bibcode=2002A&A...394.1119D|doi=10.1051/0004-6361:20021116|archive-date=2007-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20070620081449/http://www.aanda.org/index.php?option=article&access=standard&Itemid=129&url=/articles/aa/pdf/2002/42/aa2918.pdf}}</ref>
==== Марс апланетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара ====
1960-тәи ашықәсқәа инадыркны, Марсҟа [[Автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциақәа]] (АПС) шьҭын, аорбита аҟынтәи апланета инарҭбааны аҭҵааразы, насгьы аҿықә афотоҭыхразы. Уи адагьы, Адгьыл аҟынтәи Марсҟа харантәи азондқәа рдәықәҵара иацҵан адгьылтәи аорбиталтәи ателескопқәа рыла [[Электромагнитный спектр|афымцамҳалдызтә спектр]] ахәҭақәа реиҳарак рҿы, иаҳҳәап, [[Инфракрасная астрономия|аинфраҟаԥшь]] ала ахҟьа аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Blaney D. B. and McCord T. B.|заглавие=High Spectral Resolution Telescopic Observations of Mars to Study Salts and Clay Minerals|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B|издание=Bulletin of the American Astronomical Society|язык=en|год=1988|месяц=6|том=20|страницы=848|bibcode=1988BAAS...20R.848B|archive-date=2024-08-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240820164253/https://adsabs.harvard.edu/full/1988BAAS...20R.848B}}</ref> [[Ультрафиолетовая астрономия|аультрафиолеттәи]] [[Субмиллиметровая астрономия|асубмиллиметртәи адиапазонқәа]] рҿы —атмосфера аилазаара аилкааразы,<ref>{{статья|автор=Feldman P. D., Burgh E. B., Durrance S. T., and Davidsen A. F.|заглавие=Far-Ultraviolet Spectroscopy of Venus and Mars at 4 Å Resolution with the Hopkins Ultraviolet Telescope on Astro-2|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|год=2000|язык=en|том=538|номер=1|страницы=395—400|bibcode=2000ApJ...538..395F|doi=10.1086/309125|archive-date=2021-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20211116075454/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/309125/pdf}}</ref><ref>{{статья|автор=Gurwell M. A.|заглавие=Submillimeter Wave Astronomy Satellite Observations of the Martian Atmosphere: Temperature and Vertical Distribution of Water Vapor|ссылка=https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf|издание=[[The Astrophysical Journal]]|язык=en|год=August 2000|том=539|номер=2|страницы=L143—L146|bibcode=2000ApJ...539L.143G|doi=10.1086/312857|archive-date=2021-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20210527135739/https://www.researchgate.net/profile/Rene-Plume/publication/231027868_ITALSubmillimeter_Wave_Astronomy_SatelliteITAL_Observations_of_the_Martian_Atmosphere_Temperature_and_Vertical_Distribution_of_Water_Vapor/links/55b2523f08ae092e96504e60/ITALSubmillimeter-Wave-Astronomy-Satellite-ITAL-Observations-of-the-Martian-Atmosphere-Temperature-and-Vertical-Distribution-of-Water-Vapor.pdf}}</ref> арадиодиапазон аҿы — аԥша аццакра ашәаразы<ref>{{статья|автор=Lellouch E., Goldstein J. J., Bougher S. W., Paubert G., and Rosenqvist J.|заглавие=First absolute wind measurements in the middle atmosphere of Mars|ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1991-12-10_383_1/page/401|язык=en|год=1991|том=383|страницы=401—406|bibcode=1991ApJ...383..401L|doi=10.1086/170797|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref>
==== Асовет ҭҵаарақәа ====
[[Файл:Цветная фотография Марса Mars2-37 АМС Марс-3.jpg|right|мини|400px|Автоматикатә планетабжьаратә мтанциа «[[Марс-3|Марс-3]]» аҟынтәи иҭыху Марс раԥхьаӡатәи аԥштәы змоу афотосахьақәа руакы]]
[[Файл:1989 CPA 6066.jpg|thumb|290px|[[СССР|СССР]] жәларбжьаратәи акосмостә проект "[[Фобос (космическая программа)|Фобос]]" иазку [[Почтовый блок|аԥошьҭатә блок]], 1989 ЦФА № 6066]]
Асовет Еидгыла имҩаԥнагоз Марс аҭҵаара иаҵанакуан программа [[Марс (космическая программа)|“Марс”]], уи аҳәаақәа ирҭагӡаны 1962 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ԥшь-абиԥарак дәықәырҵеит, апланета ахаҭеи апланета азааигәаратәи акосмоси рыҭҵааразы. Раԥхьатәи АПС (“[[Марс-1|Марс-1]]”, “[[Зонд-2|Зонд-2]]”) апланетабжьаратә космосгьы ҭырҵааит. Аԥшьбатәи абиԥара иаҵанакуа акосмостә ныҟәагақәа (М-71 асериа — “[[Марс-2|Марс-2]]”, “[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәсазы идәықәҵаз) еиднакылон аорбитатә станциа – Марс иԥсабаратәым амҩаныза, насгьы автоматикатә Марстәи астанциа змоу албааратә модуль. М-73С асериа “[[Марс-4|Марс-4]]” ,“[[Марс-5|Марс-5]]” ҳәа изышьҭоу акосмостә ӷбақәа Марс иакәыршоу аорбитахь ицәырҵыр акәын, насгьы АПС асериа М-73П “[[Марс-6|Марс-6]]”, “[[Марс-7|Марс-7]]” автоматикатә Марс астанциақәеи дареи аимадара рыбжьарҵар акәын; арҭ АПС-қәа ԥшьба 1973 шықәсазы идәықәҵан.<ref name="Mars-su">{{Cite web |url=https://sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |title=Межпланетные космические аппараты «Марс» {{!}} История космонавтики |access-date=2020-06-26 |archive-date=2018-11-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181130082312/http://www.sovkos.ru/cosmicheskie-apparaty/mezhplanetnye-kosmicheskie-apparaty-mars.html |url-status=live }}</ref>
Албааратә машьынақәа рыманшәаламхарақәа ирыхҟьаны, Марс апрограмма зегьы атехникатә дҵа хада — Марс автоматикатә станциа ахархәарала апланета аҿықәан аҭҵаарақәа рымҩаԥгара — ӡбамхаӡеит. Ус шакәызгьы, Марс ахҟьа афотоҭыхра, атмосфера, амагнитосфера, адгьыл аилазаара ирызку еиуеиԥшым ашәарақәа реиԥш иҟоу аҭҵаарадырратә усқәа рацәаны, дара раамҭазы зегь раасҭа ихадаз иреиуан. Апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны раԥхьаӡакәны илбаауаа аппарат Марс ахҟьаҿы иртәахеит (“[[Марс-3|Марс-3]]”, 1971 шықәса ԥхынҷкәынмза 2) насгьы иҟаҵахеит ақәыԥшылара аҟынтәи асахьа аашьҭразы раԥхьаӡатәи аҽазышәара.<ref name="autogenerated5">{{cite web|url=http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|title=Ежегодник БСЭ за 1974, 1975 гг. (фрагменты)|website=Межпланетные станции Советского Союза|access-date=2017-04-20|archive-date=2017-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20170410095624/http://sovams.narod.ru/Mars/1973/bse.html#BSE1974|url-status=live}}</ref><ref name="Mars-3-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| title=Mars 3| lang=en| website=[[NASA]]| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-05-14| archive-url=https://web.archive.org/web/20190514144519/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1971-049A| url-status=live}}</ref>
Жәларбжьаратәи аусеицура абзоурала, СССР апрограмма “[[Фобос (космический аппарат)|Фобос]]гьы” анагӡара алшеит.<ref>Полный список стран — в следующей статье:{{статья|заглавие=«Фобосы» на пути к Марсу|издание=[[Природа (журнал)|Природа]]|номер=12|год=1988|страницы=101|язык=ru|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref> Марси уи амҩаныза [[Фобос (спутник)|Фобоси]] рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциақәа ҩба дәықәҵан. Актәи акосмостә ныҟәага, “[[Фобос-1|Фобос-1]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 7 рзы ишьҭын, “[[Фобос-2|Фобос-2]]”, 1988 шықәса ԥхынгәымза 12 рзы. Адҵа хада —Марс амҩаныза аҭҵааразы Фобос ахҟьахьы илбаауа аппаратқәа рнагара — инагӡамкәа иаанхеит. Аха уи аԥхьа, 57 мшы рыҩныҵҟа, “Фобос-2” Марс аорбиталтә ахаԥырра аныхнаркәшоз, апланета ахаҭеи, Фобоси, Марс акәша-мыкәшатәи акосмоси ирызкны ирацәаны адыррақәа еизгахеит. Урҭ рҟны иҟан Фобос аԥхарратә ҟазшьақәа, Марс [[Плазма|аплазматә]] еилазаара, насгьы уи [[Солнечный ветер|Амратә ԥша]] аус шацнауа ирызку адырра ҿыцқәа.<ref name="NiZh">{{статья|автор=Сагдеев Р.|заглавие=Стартуем к Марсу|издание=[[Наука и жизнь]]|номер=5|год=1988|страницы=2—4|язык=ru}}</ref><ref name="ZiV">{{статья|автор=Тамкович Г.М.|заглавие=Завершена ли программа «Фобос»?|издание=[[Земля и Вселенная]]|год=1989|номер=5|страницы=3—9|nodot=1}}</ref><ref name="F-1-nssdc">{{Cite web|url= https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|title= Phobos 1|website= [[NASA]]|lang= en|access-date= 2024-07-17|archive-date= 2019-06-29|archive-url= https://web.archive.org/web/20190629064623/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-058A|url-status= live}}</ref><ref name="F-2-nssdc">{{Cite web| url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| title=Phobos 2| website=[[NASA]]| lang=en| access-date=2024-07-17| archive-date=2019-01-24| archive-url=https://web.archive.org/web/20190124163759/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraft/display.action?id=1988-059A| url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|url-status=dead|title=Календарь космических дат|publisher=[[Роскосмос]]|access-date = 2014-03-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20130819133144/http://roscosmos.ru/main.php?id=12&m=07|archive-date=2013-08-19}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|url-status=dead|title=Космические аппараты серии «1Ф» («ФОБОС») |website=Научно-производственное объединение имени С. А. Лавочкина |access-date=2015-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20150726155910/http://www.laspace.ru/rus/fobos11.php|archive-date=2015-07-26}}</ref>
==== Америкатәи аҭҵаарақәа ====
[[Файл:Martian face viking.jpg|thumb|right|290px|1976 шықәсазыазы «[[Викинг-1|Викинг 1]]» иҭнахыз [[Кидония (Марс)|Кидониа]] аҭыԥ асахьа]]
1964-1965 шықәсқәа рзы, “[[Маринер (КА)|Маринер]]” апрограмма аҳәаақәа ирҭагӡаны, Еиду Америкатәи аштатқәа рҟны аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Марсҟа иманшәалахаз аԥырра мҩаԥган. “[[Маринер-4|Маринер-4]]” 1965 шықәсазы раԥхьаӡакәны ахыԥрааратә траекториа аҟынтәи аҭҵаара мҩаԥганы раԥхьатәи асахьақәа ҭнахит.<ref name="NSSDC - Mariner 4">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|title=Mariner 4|website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|lang=en|access-date=2009-02-11|archive-date=2009-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20090124150717/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1964-077A|url-status=live}}</ref> “[[Маринер-6|Маринер-6]]”, “[[Маринер-7|Маринер-7]]”, 1969 шықәсазы раԥхьаӡа акәны атмосфера аилазаара аҭҵаара мҩаԥыргеит [[спектроскоп|аспектроскоптә]] методика рхы иархәаны, насгьы аинфраҟаԥшьтә шәахәаркрақәа рыла ахҟьа аԥхарра аилкаара рхы иархәаны.<ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |title=Mariner 6 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive|access-date=2013-01-17 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227031429/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-014A |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |title=Mariner 7 |website=NASA Space Science Data Coordinated Archive |access-date=2013-12-06 |archive-date=2017-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170227065600/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/spacecraftDisplay.do?id=1969-030A |url-status=live }}</ref> 1971 шықәсазы “[[Маринер-9|Маринер-9]]” Марс азы раԥхьатәи иԥсабаратәым мҩанызахеит, насгьы раԥхьаӡатәи ахҟьа акартографиаҟаҵара мҩаԥнагеит.<ref name="in-depth">{{Cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |title=Mariner 9: In Depth |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190502200358/https://solarsystem.nasa.gov/missions/mariner-09/in-depth/ |archive-date=2019-05-02 |url-status=live }}</ref>
Еиду Америкатәи аштатқәа аҩбатәи рмарстә программа “[[Программа «Викинг»|Викинг]]” 1975 шықәсазы еиԥшу ҩ-космостә ныҟәагак “[[Викинг-1|Викинг-1]]”, “[[Викинг-2|Викинг-2]]” рдәықәҵарагьы амҽханакуан, урҭ Марс азааигәаратәи аорбита аҟынтәии Марс аҿықәантәии аҭҵаарақәа мҩаԥыргон, ҷыдала анышә агәаҭақәа рҟны аԥсҭазаара аԥшаара.<ref name="Vik">{{статья|lang=en|заглавие=Viking Mission to Mars|издание=NASA Facts|ссылка=https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/|archive-date=2021-09-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20210906092421/https://mars.nasa.gov/internal_resources/828/}}</ref> “Авикингқәа” зегьы аорбитатә станциақкәа рыман – Марс иԥсабаратәым амҩанызеи автоматикатә астанциа змоу илбаауа аппарати. Марс автоматикатә станциақәа “Викинг” раԥхьаӡатәи космостә ӷбақәоуп, Марс аҿықәан қәҿиарала аус зуаз, насгьы ирацәаны аҭҵааратә дыррақәа аазышьҭыз, атәарҭа аҭыԥ аҟынтәи аԥштәы змоу асахьақәагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |title=First Color Image From Viking Lander 1 |access-date=2021-06-19 |archive-date=2021-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210624202554/https://mars.nasa.gov/resources/2307/first-color-image-from-viking-lander-1/ |url-status=live }}</ref> Убри аан аԥсҭазаара ԥшаамхаӡеит.<ref name="Vik" />
Еиду Америкатәи аштатқәа Марс иазку рыпрограмма [[Mars Pathfinder|Mars Pathfinder]] иаҵанакуан џьарак игылоу Марстәи астанциеи, адунеи аҿы раԥхьатәи амарсныҟәага “[[Соджорнер (марсоход)|Соџьорнер]]и”, урҭ Марс ахҟьаҿы [[Долина Арес|Арес адәкаршәраҿы]] 1997 шықәсазы аус руан.<ref>{{Cite web |url=http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |title=Зонд Mars Pathfinder отметил 5-летнюю годовщину посадки на Марс (по материалам Space.com) |author=Волынкина Е. |website=Форумы Авиабазы |date=2002-07-08 |access-date=2024-08-09 |lang=ru |archive-date=2024-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240809235925/http://forums.airbase.ru/2002/07/t16595--zond-mars-pathfinder.4240.html |url-status=live }}</ref> Зынӡа марстәи астанциа акамера иҭнахыз асахьақәа 16,5 нызқь цыреи, амарсныҟәага акамера иҭнахыз 500 цыреи аашьҭын, иара убас имҩаԥган хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарақәа, аԥша аҟазшьарбагақәа, анышә аилазаара, акаҳәқәа рышьақәгылашьа уҳәа ирызкны Еизгаз аҭҵаарадырратә лҵшәақәа Марс анкьа «еиҳа ицәаакын, иԥхан» ҳәа зҳәо агипотеза даҽа зныкгьы ишьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index37-4.html|title=Марс — красная звезда. Mars Pathfinder — наиболее впечатляющее за 1997 год|work=Проект «Исследование Солнечной системы»|access-date=2024-08-09|lang=ru|archive-date=2024-06-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20240624000510/https://galspace.spb.ru/index37-4.html|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web
|url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/
|publisher=[[Вокруг света]]
|title=Первые шаги
|author=Аникеев И.
|date=2001-09-01
|access-date=2017-06-12
|archive-date=2017-06-15
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170615183352/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/101/
|url-status=live
}}</ref><ref>{{cite web
|url=https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html
|publisher=[[NASA]]
|title=Surrounded by Mars
|author=Lemmon M. T.
|date=2001-09-18
|lang=en
|access-date=2017-06-12
|archive-date=2018-03-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180303144303/https://apod.nasa.gov/apod/ap010918.html
|url-status=live
}}</ref>
НАСА аорбиталтә аппарат [[Mars Global Surveyor|Mars Global Surveyor]] 1999—2007 шықәсқәа рзы ахҟьа ахсаалаҭыхрақәа мҩаԥнагон.<ref name="nasa1">{{cite web
| url= https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/
| title= Mars Global Surveyor - NASA Science
| website= science.nasa.gov
| publisher= [[NASA]]
| lang= en
| access-date= 2022-12-01
| archive-date= 2024-06-27
| archive-url= https://web.archive.org/web/20240627191538/https://science.nasa.gov/mission/mars-global-surveyor/
| url-status= live
}}</ref>
НАСА атәагатә аппарат “[[Феникс (космический аппарат)|Феникс]] “ 2008 шықәсазы аус ахьауаз Марс аполиартә регион аҿы қәҿиарала иқәтәаз раԥхьаӡатәи аппаратхеит.<ref>{{cite web|url=http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360/ |url-status = dead |title=Миссия марсианского зонда Phoenix подошла к концу|publisher=[[Компьюлента]]|author=Парамонов В.|date=2008-11-11|access-date = 2008-11-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20090211153106/http://www.compulenta.ru/science/space/explore/380360|archive-date=2009-02-11}}</ref><ref name = "BBC_NASA_Mission_Declared_Dead">{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|title=Probe ends historic Mars mission|author=Amos J.|access-date=2008-11-10|publisher=[[Би-би-си|BBC]]|date=2008-11-10|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/65O5BD1ix?url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7721032.stm|archive-date=2012-02-12|url-status=live}}</ref>
[[Файл:Mars 2020 Sample Collection Map.jpg|thumb|right|300px|Амарсныҟәага «[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]» еизнагаз аҿырԥштәқәа]]
[[Mars Exploration Rover|Mars Exploration Rover]] апрограмма амҩаԥгараан еиԥшыз амарсныҟәагақәа ҩба Марсҟа инаган:
* "[[Спирит (марсоход)|Спирит]]" — 2004-2010 шықәсқәа рзы [[Гусев (кратер)|Гусев]] икратер аҿы Марс ахҟьаҿы аус ауан.<ref>{{cite web |url=https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |title=Марс. Кратер Гусева |website=[[Московский планетарий]] |date=2023-07-19 |access-date=2024-08-20 |archive-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213954/https://www.planetarium-moscow.ru/about/news/mars-krater-guseva/ |url-status=live }}</ref><ref name="spirit contact conclusion2">{{cite web |author=Webster G. |date=2011-05-25 |title=NASA's Spirit Rover Completes Mission on Mars |lang=en |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-url=https://web.archive.org/web/20230207121910/https://www.nasa.gov/mission_pages/mer/news/mer20110525.html |archive-date=2023-02-07|access-date=2011-10-12|publisher=[[NASA]]}}</ref><ref name="NASA_Abandon">{{cite web |author=Chang K. |title=NASA to Abandon Mars Spirit Rover |url=https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |date=2011-05-24 |work=[[The New York Times]] |lang=en |archive-date=2021-12-31 |access-date=2024-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211231040024/https://www.nytimes.com/2011/05/25/science/space/25rover.html |url-status=live }}</ref>
* “[[Оппортьюнити (марсоход)|Оппортиунити]]” — 2004-2018 шықәсқәа рзы [[плато Меридиана|Меридианитәи ашьхеибаркыра]] Марс аҿықәан аус ауан.<ref name="NASA-Opportunity">{{cite web |author=Nelson J. |title=Mars Exploration Rover – Opportunity |url=http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer/ |work=[[Лаборатория реактивного движения|Jet Propulsion Laboratory, NASA]] |lang=en |access-date=2014-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20140124075309/http://www.jpl.nasa.gov/missions/mars-exploration-rover-opportunity-mer |archive-date=2014-01-24 |url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |title=NASA’s Opportunity Rover Mission on Mars Comes to End |author=Agle D. C., Brown D., Wendel J. |website=[[NASA]] |lang=en |date=2019-02-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240724032857/https://science.nasa.gov/missions/mer/nasas-opportunity-rover-mission-on-mars-comes-to-end/ |archive-date=2024-07-24}}</ref>
НАСА атәагатә аппарат [[InSight|InSight]] [[Равнина Элизий|акаршәра Елизи]] аҟны аус ауан 2018—2022 шықәсқәа рзы.
<ref name="insight-facts">{{cite web
| url= https://science.nasa.gov/mission/insight/
| title= InSight Lander
| website= [[NASA]]
| lang= en
| date= 2012
| access-date= 2018-11-26
| archive-date= 2023-09-30
| archive-url= https://web.archive.org/web/20230930124405/https://science.nasa.gov/mission/insight/
| url-status= live
}}</ref>.
“[[Марс-2020|Марс -2020]]” амиссиа иаҵанакуан актәи [[Марсолёт|Марстәи авертолиот]] [[Ingenuity|Ingenuity]], 72 [[Список полётов Ingenuity|ԥырра]] ҟазҵаз, урҭ рахьтә актәи мҩаԥысит 2021 шықәса мшаԥымза 19 рзы.<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |title=How NASA's Ingenuity helicopter opened the Mars skies to exploration |author=David L. |website=[[Space.com]] |lang=en |date=2024-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240626022129/https://www.space.com/mars-helicopter-ingenuity-opened-red-planet-skies-exploration |archive-date=2024-06-26}}</ref><ref name="Mars2020timeline">{{cite web |url=https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |title=Launch Windows |publisher=NASA |lang=en |access-date=2020-11-27 |archive-date=2020-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200731081243/https://mars.nasa.gov/mars2020/timeline/launch/launch-windows/ |url-status=live }}</ref> Амиссиа официалла ихыркәшан ажьырныҳәа 25, 2024 шықәсазы аԥарԥита аԥҽра аҵыхәала.<ref>{{cite web|url=https://www.interfax.ru/world/941994|title=Миссия марсианского вертолета Ingenuity завершена из-за поломки лопасти|publisher=[[Interfax]]|date=2024-01-25|access-date=2024-01-26|archive-date=2024-01-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240125212104/https://www.interfax.ru/world/941994|url-status=live}}</ref> “Марс-2020” амиссиа иара убас иалаз [[Марсоход|амарсныҟәага]] “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” 2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны Марс аҿы қәҿиарала аус ауеит,<ref>{{cite web |title=Where is Perseverance? |url=https://science.nasa.gov/mission/mars-2020-perseverance/location-map/ |website=NASA Science |publisher=NASA |access-date=2024-09-19}}</ref> ԥхьаҟатәи амиссиа [[Mars Sample Return Mission|Mars Sample Return Mission]] азы аҿырԥштәқәа еизго, аха аҿырԥштәқәа рырхынҳәратә миссиа аԥҵаҩцәа амиссиа аҵыхәтәантәи ахарџьқәа дара ргәы ишаанагоз аасҭа кырӡа еиҳахеит, убри инамаданы уи аҵыхәтәантәи аԥшреи анагӡара арыцхәқәеи еилкаамкәа иаанхоит.<ref>[https://www.thespacereview.com/article/3930/1 Taking on the challenge of Mars sample return] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200513164237/https://www.thespacereview.com/article/3930/1 |date=2020-05-13 }} // The Space Review</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.politico.com/news/2023/11/22/lawmakers-mystified-after-nasa-scales-back-mars-collection-program-00128368 |title=Lawmakers ‘mystified’ after NASA scales back Mars collection program - POLITICO<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2024-02-08 }}</ref><ref>{{Cite web |title=NASA Exploring Alternative Mars Sample Return Methods - NASA |url=https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |access-date=2024-06-08 |lang=en |archive-date=2024-06-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240608000422/https://www.nasa.gov/news-release/nasa-exploring-alternative-mars-sample-return-methods/ |url-status=live }}</ref><ref name="FoustSpaceNews2024Jun10">{{Cite web |last=Foust |first=Jeff |date=2024-06-10 |title=NASA selects seven companies for MSR studies |url=https://spacenews.com/nasa-selects-seven-companies-for-msr-studies/ |access-date=2024-07-02 |website=SpaceNews |lang=en}}</ref>
==== Китаитәи аҭҵаарақәа ====
[[Файл:Mars_surface_by_Zhurong_rover.jpg|thumb|300px|Марс аҿықә [[Равнина Утопия|Утопиа Аиҟарара]] арегион аҟны 2021 шықәсазы амарсныҟәага «[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]» иҭнахыз]]
Китаитәи раԥхьатәи Марс аҭҵааразы апрограмма “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]”, [[орбитальный аппарат|орбитатә аппарат]]леи албааратә аппаратлеи ишьақәгылоу, хәарҭара злоу еидаран ф-барбалк зҵоу [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Чжужун (марсоход)|Чжужун]]” змоу, 2020 шықәсазы идәықәҵан, 2021 шықәсазы Марс инаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |title=К американскому марсоходу Perseverance вскоре присоединится китайский «бог огня». Первый ровер из Поднебесной получил имя Zhurong |website=[[iXBT.com]] |date=2021-04-26 |access-date=2021-05-01 |archive-date=2021-05-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210501151950/https://www.ixbt.com/news/2021/04/26/k-amerikanskomu-marsohodu-perseverancevskore-prisoedinitsja-kitajskij-bog-ognja-pervyj-rover-iz-podnebesnoj-poluchil.html |url-status=live }}</ref><ref name="CHZH" /> Апроект дҵа хадас иаман Марс орбитатә аппаратла шьаҭанкыла аҭҵаара, амарсныҟәага ахархәарала [[Равнина Утопия|акаршәра Утопиа]] хәҭа-хәҭала аҭҵаара, уахь иаҵанакуан апланета [[Геоморфология|аморфологиеи]] агеологиатә еиҿкаареи ахсаала рзыҟаҵара, хыхьтәи ахҟьа аҟазшьақәа рыҭҵаара, уа иҟоу аӡы аҵаа аиҟәшара, хыхьтәи аматериалқәа реилазаара анализ азура, апланета [[ионосфера|аионосфера]] апараметрқәа ршәара, [[электромагнитное поле|афымцамҳалдызтәи]] [[гравитационное поле|агравитациатәи]] мҽхакқәа рыҭҵаара, Марс аклимат иазку адыррақәа реизгара.<ref>{{статья|автор=Zhou B., Shen S. X., Ji Y. C., Lu W., Zhang F., Fang G. Y., Su Y., Dai S.|заглавие=The subsurface penetrating radar on the rover of China's Mars 2020 mission|ссылка=https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700/?part=1|издание=2016 16th International Conference on Ground Penetrating Radar (GPR), Hong Kong, China|год=2016|doi=10.1109/ICGPR.2016.7572700|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20210107044657/https://ieeexplore.ieee.org/abstract/document/7572700?part=1|archive-date=2021-01-07|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|ссылка=https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9|язык=en|автор=Chunlai Li|заглавие=China’s Mars Exploration Mission and Science Investigation|издание=[[Space Science Reviews]]|тип=[[Научный журнал|scientific journal]]|issn=0038-6308|том=217|год=2021|archive-date=2022-01-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20220107094439/https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11214-021-00832-9}}</ref> Амарсныҟәага “Чжужун” апланета ахҟьаҿы аус ауан 2021 шықәса лаҵрамза инаркны 2022 шықәса лаҵарамза анҵәамҭанӡа. Марстәи аӡын ашьҭахь амратә батареиақәа асаба иахьыркыз иахҟьаны аусура ахацыркра алымшаӡеит.<ref>{{Cite web |url=https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |title=China's Mars rover likely idled by sunlight-blocking dust - designer |website=Reuters |lang=en |date=2023-04-25 |archive-date=2023-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230901212834/https://www.reuters.com/technology/space/china-breaks-silence-over-status-stationary-martian-rover-2023-04-25/ |url-status=live }}</ref> 2024 шықәсазы аорбитатә аппарат аԥсы ҭоуп, аус ауеит, Апланета Ҟаԥшь аҭҵаара иаҿуп.<ref>{{cite web |url=https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |title=Mars Revealed in Stunning Detail: Tianwen-1 Unveils the Red Planet in Breathtaking High Resolution |author=Amazouz L. |website=Daily Galaxy |lang=en |date=2024-08-19 |archive-date=2024-08-20 |access-date=2024-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240820213953/https://dailygalaxy.com/2024/08/mars-tianwen-1-high-resolution/ |url-status=live }}</ref> 2028 шықәса абҵарамзазы Китаитәи аҩбатәи амиссиа “[[Тяньвэнь-3|Тианвен-3]]” Марсҟа адәықәҵара азԥхьагәаҭоуп, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны марстәи апородақәа рҿырԥштәқәа Адгьылахь иааргараны иҟоуп.<ref>{{Cite web |last=Jones |first=Andrew |date=2024-09-05 |title=China to launch Mars sample return mission in 2028, will follow planetary protection guidelines |url=https://spacenews.com/china-to-launch-mars-sample-return-mission-in-2028-will-follow-planetary-protection-guidelines/ |access-date=2024-09-05 |website=[[SpaceNews]]|lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |title=China targets 2030 for Mars sample return mission, potential landing areas revealed |website=News.az |access-date=2024-08-07 |lang=en |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807123854/https://news.az/news/china-targets-2030-for-mars-sample-return-mission-potential-landing-areas-revealed |url-status=live }}</ref>
==== Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа ====
[[Файл:Mars - August 30 2021 - Flickr - Kevin M. Gill.png|300px|thumb|right|Марс аԥсабаратә ԥштәы змоу асахьа, акосмостә аппарат «[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]» иҭнахыз нанҳәамза 30, 2021 шықәсазы]]
Уажәтәи аамҭазы Марс аорбитаҿы аус руеит абарҭ [[Автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә станциақәа]]:
* “[[Марс Одиссей|Марс Одиссеи]]” (2001 шықәса жьҭаарамза 24 инаркны).
* “[[Марс-экспресс|Марс-експресс]]” (2003 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 инаркны).
* "[[Марсианский разведывательный спутник|Марс аԥшыхәратә мҩаныза]]" (2006 шықәса хәажәкырамза 10 инаркны).
* " [[MAVEN|MAVEN]] " (2014 шықәса цәыббрамза 22 инаркны).<ref>{{cite web|url=https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |title=Оставив за кормой 711 млн километров, зонд Maven вышел на орбиту Марса |website=Диалог.ua |date=2014-09-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180905023135/https://www.dialog.ua/news/19572_1411355307 |archive-date=2018-09-05}}</ref>
* [[Trace Gas Orbiter|Trace Gas Orbiter]] (2016 шықәса жьҭаараза 19 инаркны).
* “[[Аль-Амаль|Аль-Амаль]]” (2021 шықәса жәабранмза 9 инаркны).
* “[[Тяньвэнь-1|Тианвен-1]]” (2021 ашықәс жәабранмза 10 инаркны).
Уажәазы Марс аҿықәан аус руеит абарҭ аппаратқәа:
* [[марсоход|амарсныҟәага]] “[[Кьюриосити|Киуриосити]]” ([[Mars Science Laboratory|Mars Science Laboratory]]) (2012 шықәса нанҳәамза 6 инаркны).
* Амарсныҟәага “[[Персеверанс (марсоход)|Персеверанс]]” (2021 шықәса жәабранмза 18 инаркны).
== Апланетеи уи аҭыԥқәеи атәра азин иазку азҵаара ==
{{see also|Акосмос азы Аиқәшаҳаҭра}}
1980 шықәсазы Денни Хоуп акомпаниа [[Лунное посольство|Lunar Embassy]] аԥиҵеит, насгьы Амза, Марс, егьырҭ апланетақәеи амҩанызақәеи итәитәыр цәгьа ишиимбо иҳәеит, [[Договор о космосе|акосмос азы Аиқәшаҳаҭра]] аҳәынҭқаррақәа мацара ишрызку, ауааи акомпаниақәеи шаҵанамкуа азгәаҭо.<ref name="Sale">{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |title=Своя земля на Луне |author=Рождественская Я. |website=[[Коммерсантъ]] |access-date=2024-08-07 |lang=ru |archive-date=2024-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240807115029/https://www.kommersant.ru/doc/4791681 |url-status=live }}</ref> 1982 шықәсазы, [[Боулдер (Колорадо)|Боулдер]] ақалақь аҿы иҟаз апланетари Марс аҟны адгьылқәа рыҭира иалагеит, насгьы Америка атәылауаҩ Ричард Гриффинг, [[Финикс|Финикс]] ақалақь аҟны (Аризона аштат) инхоз, аҭыԥантәи анотариустә усбарҭаҿы апланета Марс аҵакыра зегьы атәра азин шимоу ала ашәҟәы шьҭихит, насгьы хазы игоу апланета ахәҭақәа агәаҳәара змоу иара имрыхәҳалар шрылшо иҳәеит.<ref>{{статья|заглавие=Садик на Марсе |издание=[[Вокруг света]] |номер=2 |год=1983 |страницы=62}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Хозяин седьмой планеты |издание=[[Вокруг света]] |номер=1|год=1989|страницы=64}}</ref> Идгьылтәым анхарҭа ҭыԥқәа раахәара аинтерес зегь раасҭа иӷәӷәан 1990-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭеи 2000-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы.<ref name="Sale" />
Аха, арҭ реиԥш иҟоу аусқәа амалтә зинқәа рзаԥҵаӡом, избан акәзар апланетақәа рҭыԥқәа рзы амалтә зинқәа иарбанзаалак ҳәынҭқаррак иазхарҵаӡом, насгьы иарбанзаалак аҳәынҭқарра иахьчаӡом. Уи анаҩсангьы, 133 тәылак рнапы зҵарҩыз “[[s:Договор о принципах деятельности государств по исследованию и использованию космического пространства|Акосмос аҭҵаареи ахархәареи рзы аҳәынҭқаррақәа русура апринципқәа рзы аиқәшаҳаҭра]]” иаҳәоит, адәахьтәи акосмос, Амзеи егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәеи уахь иналаҵаны, амилаҭтә хатәра шамуа, урҭ рҟны асуверенитет азхаҵара амҩала, рхархәарала ма рымпыҵахарала, мамзаргьы иарбанзаалак даҽа мҩак ала, аҳәынҭқаррақәа ракәзар акосмос аҟны амилаҭтә усуразы аҭакԥхықәра рыдуп, акосмостә цәеижьқәа уахь иналаҵаны, иҳәынҭқарратәым аиуристтә хаҿқәа уи аусура анымҩаԥыргогьы.<ref>{{cite web|title=Земельные участки на Луне можно приобрести всего по $2,5 за сотку|url=https://ria.ru/20120412/624083884.html|access-date=2023-03-18|work=[[РИА Новости]]|date=2012-04-12|archive-date=2023-03-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20230318091227/https://ria.ru/20120412/624083884.html}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Участки на Луне. Цена договорная |автор=Щеглов Е., Чернявская Ю.|ссылка=https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|издание=Юридическая практика|год=2009|месяц=04|день=07|номер=14 (589)|archive-date=2023-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20230408171843/https://pravo.ua/articles/uchastki-na-lune-cena-dogovornaja/|url-status=live}}</ref>
== Акультураҿы ==
Марс ауаа ирдыруеижьҭеи азқьышықәақәа ҵуеит, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь аинтерес рызцәырнагоит.
=== Амифологиаҿы ===
{{main|Марс (амифологиа)}}
[[Файл:Berlin - Brandenburger Tor - Mars.jpg|thumb|left|[[Марс (мифология)|Марс]] абаҟа ([[Бранденбургские ворота|Бранденбургтәи агәашәқәа]], [[Берлин|Берлин]])]]
[[Файл:Hausbuch Wolfegg 13r Mars.jpg|thumb|200px|"Марси уи ахәыҷқәеи", абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз агерман шәҟәы аҟынтәи асахьа, 1480 шықәса]]
[[Вавилония|Вавилониа]] аҿы Апланета Ҟаԥшь адгьыл аҵаҟатәи адунеи анцәахәы [[Нергал|Нергал]] идырҳәалон.<ref>{{cite web|author=Sheehan W.|date=1997-02-02|url=https://uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|url-status=dead|title=Motions of Mars|website = The Planet Mars: A History of Observation and Discovery|access-date=2006-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20060620234806/http://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/mars/chap01.htm|archive-date=2006-06-20}}</ref> Иара убасгьы иҟоуп адыргақәа, апланета [[Хтонические божества|ахтониктәи]] анцәахәы [[Нингишзида|Нингишзида]] идызҳәалоз, уигьы адгьыл аҵаҟатәи адунеи аҳ иус даҵагылан.<ref name="Zolyomi">{{книга |часть=Hymns to Ninisina and Nergal on the Tablets Ash 1911.235 and Ni 9672 |заглавие=Your Praise Is Sweet: A Memorial Volume for Jeremy Black from Students, Colleagues, and Friends |ссылка часть=https://www.academia.edu/618207/Hymns_to_Ninisina_and_Nergal_on_the_Tablets_Ash_1911_235_and_Ni_9672 |ответственный=Edited by Heather D. Baker, Eleanor Robson, and Gábor Zólyomi |издательство=British Institute for the Study of Iraq |место=London |страницы=413—428 |язык=en |автор=Zolyomi G. |год=2010}}</ref><ref>{{статья|jstor=602955 |заглавие=Review: Babylonian Astrological Omens and Their Stars |автор=Lambert W. G. |издание=Journal of the American Oriental Society |язык=en |год=1987 |том=107 |номер=1 |doi=10.2307/602955 |страницы=93—96}}</ref> [[Олмстед, Альберт|Олмстед]] иҳәоит ажәытәтәи Вавилон аҿы апланета Салбатану ҳәа шахьӡырҵоз.<ref>{{cite web|author=[[Олмстед, Альберт|Олмстед А.]]|url=https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|title=История Персидской империи|lang=ru|website=books.google.ru|access-date=2024-06-04|archive-date=2024-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20240604025336/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=#v=onepage&q&f=false|url-status=live}}</ref>
Аеллинцәа Марс (Марс аеҵәа) Πυρόεις (Пироеи, Пироент - “имцабзу”) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}</ref><ref name="Гигин">{{книга |автор=[[Гай Юлий Гигин|Гигин]] |ссылка=https://proza.ru/2012/02/03/381 |заглавие=Астрономия. Книга 2 |часть=Планеты. 42.3 |archive-date=2019-07-28 |access-date=2019-07-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |url-status=live }}</ref><ref>{{книга|заглавие=Николай Коперник |ответственный=Р. Г. Базурин |ссылка часть= |автор=[[Веселовский, Иван Николаевич|Веселовский И. Н.]] |часть=Коперник и планетная астрономия |год=1973 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]]}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |author=Куликов В. |title=Астрономический нейминг: планеты |lang=ru|website=Чердак: наука, технологии, будущее |date=2017-11-21 |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=dead}}</ref>
Римтәи амифологиаҿы Марс аханатә аҿиара анцәахәы иакәын. Ашьҭахь Марс абырзен Арес диеиԥшыншьалахеит, аибашьра анцәахәы иакәны дҟалеит, иара убасгьы апланета Марс ахаҿра аарԥшра далагеит.<ref>{{cite web|url=https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars |title=March, Mars & Martians: The myths and science of the "Red Planet" |author=Kuran S. |website=College of Letters and Science, University of Wisconsin-Madison |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20240818123531/https://ls.wisc.edu/news/the-myths-and-science-of-mars/ |archive-date=2024-08-18}}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] (А. И. Рубан иеиҭагаҿы) уи апланета [[Геракл|Геркулес]] иеҵәа ҳәа дашьҭоуп.<ref name="Гигин" />
Аиндуизм амифологиаҿы, апланета анцәа [[Мангала|Мангала]] ихаршалоуп, [[Шива|Шива]] иԥхӡы ацәыкәбарқәа ирхылҵыз.<ref>{{книга |заглавие=Handbook of Hindu Mythology |ссылка=https://archive.org/details/handbookhindumyt00will |страницы=[https://archive.org/details/handbookhindumyt00will/page/209 209] |издание=Handbooks of World Mythology |издательство=[[ABC-CLIO]] |isbn=1-57607-106-5 |автор=Williams G. M. |год=2003}}</ref>
=== Апопулиартә культураҿы ===
{{main|Марс акультураҿы}}
[[Файл:War-of-the-worlds-tripod.jpg|thumb|200px|Марстәи ахшьапы 1906 шықәсазтәи «[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]» афранцыз ҭыжьымҭа аҟынтә]]
[[Файл:Amazing stories 194110.jpg|thumb|200px|[[Барсум|Барсумтәи]] асериа аҟынтәи ажәабжь "[[Ллана из Гатола|Марс иумбо ауаа]]" ахҟьа, 1941 шықәса]]
[[Файл:The_Martian_(Weir_novel).jpg|thumb|200px|Ароман «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» актәи аҭыжьымҭа ахҟьа, 2011 шықәса.]]
Марс раԥхьаӡатәи аӡбахәқәа иреиуоуп [[Свифт, Джонатан|Џьонатан Свифт]] ироман «[[Путешествия Гулливера|Гулливер иныҟәарақәа]]» ахԥатәи ахәҭаҿы [[Спутники Марса|Марс амҩанызақәа]] ҩба рыӡбахә ахьиҳәаз - "Лапута, Балнибарби, Лаггнегг, Глуббдоббриб, Иапониа рахь аныҟәара". Ари ашәҟәы Марс шыҟоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәахаанӡа 150 шықәса раԥхьа иахьҭыҵыз инамаданы, ари агәаанагара хыҵхырҭас иамаз аилыркааразы еиуеиԥшым атеориақәа цәырҵит.<ref name="jonathan_swift">{{статья|заглавие=The moons of Mars|автор=Lamont R.|издание=Popular Astronomy|язык=en|год=1925|том=33|страницы=496—499|ссылка=https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-url=https://web.archive.org/web/20221219203952/https://adsabs.harvard.edu/full/1925PA.....33..496L|archive-date=2022-12-19|url-status=live}}</ref>
Марс иазку афантастикатә ҩымҭақәа раԥҵарахьы аинтерес иазҳаит XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Скиапарелли]] Марстәи [[Марсианские каналы|аканалқәа]] «анааирт» ашьҭахь, уи аҵарауаа рыбжьара аԥсҭазаара мацара акәымкәа, аҿиара змоу ацивилизациа Марс аҿы иҟазар алшоит ҳәа ацәажәарақәа рызцәырнагеит. Уи аамҭаз еицырдыруаз ауаа хыԥхьаӡара рацәала разгәаҭақәеи рҳәамҭақәеи "Марстәи ашоура" ҳәа изышьҭоу рхылҿиааит.<ref name="sagan80">{{книга |заглавие=Cosmos |ссылка=https://archive.org/details/cosmossaga00saga |издательство=[[Random House]] |год=1980 |место=New York, USA |страницы=[https://archive.org/details/cosmossaga00saga/page/107 107] |isbn=0394502949 |автор=[[Саган, Карл|Sagan C.]]}}</ref> Уи аамҭазы иаԥҵан [[Уэллс, Герберт Джордж|Герберт Уелс]] еицырдыруа ироман "[[Война миров|Адунеиқәа реибашьра]]", уа Марс инхоз аԥсра иаҿыз рыпланета аанрыжьырц рҽазыршәон Адгьыл рымпыҵахаларазы. Марс аҟынтәи иааз атәым аӷацәа рқәылара атема адунеи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы кырӡа иаларҵәахаз теманы иҟалеит. 1938 шықәсазы ари [[Война миров (радиопостановка)|арҿиамҭа радиола]] Еиду Америкатәи аштатқәа рҿы ажәабжьқәа рдырраҭара аҳасабала иқәдыргылеит, уи ауаажәларра рыбжьара агәыҭҟьара ду арҵысит, избанзар азыӡырҩцәа аӡәырҩы иҩашьаны ари «анҵамҭа» ҵабыргыс иршьеит.<ref name="lubertozzi_holmsten03">{{книга |год=2003 |заглавие=The war of the worlds: Mars' invasion of earth, inciting panic and inspiring terror from H.G. Wells to Orson Welles and beyond |страницы=3—31 |издательство=Sourcebooks, Inc. |isbn=1570719853 |язык=en |автор=Lubertozzi A., and Holmsten B.}}</ref>
XX-тәи ашәышықәса инаркны, Марс адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу аԥсҭазааратә формақәа ахьыҟоу аҭыԥ аҳасабала азхәыцра аиҳараҩык ркультура иахәҭакхеит: ауаажәларратә сфераҿы Марс иазку адыррақәа аҵарадырратә дискурс аҟнытә асахьаркыратә ахь ииасуеит, иҷыдоу “Марстәи адискурс” шьақәгылоит — «Марс апланета ахҳәаа азыҟаҵаразы ишьақәгылоу аформулақәеи амотивқәеи реизга ,апрофессионалтә ҵарауаа рзы мацара акәымкәа, ашәҟәыҩҩцәеи, ашәҟәҭыжьыҩцәеи, урҭ раԥхьаҩцәеи рзгьы еилкаау».<ref>{{статья|ссылка=https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf|автор=Хоруженко Т. И. |заглавие=«Марсианские» романы в русской фантастике начала XX в. |издание=Известия УрФУ. Серия 2. Гуманитарные науки|год=2022|том=24|номер=2 |doi= 10.15826/izv2.2022.24.2.023 |страницы=44—56 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152756/https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/116183/1/iurg-2022-2-03.pdf |archive-date=2024-06-19|язык=ru}}</ref>
Америкатәи астроном, насгьы аҭҵаарадырра аларҵәаҩ [[Саган, Карл|Карл Саган]] ишәҟәы «[[Космос (книга)|Космос]]» (1980) аҟны иҩуан: «Марс ҳадгьылтә гәыӷрақәеи ҳшәарақәеи зынҳарԥшуа амистикатә сцена еиԥшхеит». Адгьылтә еилазаара асоциалтә зҵаарақәа асахьаркыратә литература авторцәа Марстәи афонахь ииаргоит, авторитаризм, аколониализм, аимпериализм, агендертәи [[Расизм|арасатәи]] аиҿагыларақәа реиԥш иҟоу атемақәа афантастика иагәылганы ирзааҭгылоит.<ref name="sagan80" /><ref>{{Cite web |url=https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |title=Mars science fiction writing is a 'Red Mirror' to today's world |author=Bordow S. |website=[[Университет штата Аризона|ASU]] News |lang=en |date=2022-06-23 |access-date=2024-08-17 |archive-date=2024-08-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240817181132/https://news.asu.edu/20220623-creativity-mars-science-fiction-writing-red-mirror-todays-world |url-status=live }}</ref>
1917—1964 шықәсқәа рзы жәеиза шәҟәы ҭыҵит [[Барсум|Барсума]] иазкыз — ус ахьӡын Марс апланета [[Берроуз, Эдгар|Едгар Раис Берроуз]] иаԥиҵаз афантастикатә дунеи аҟны.<ref>{{cite web |url=https://www.isfdb.org/cgi-bin/pe.cgi?52 |title=Series: Barsoom |website=[[Internet Speculative Fiction Database]] |access-date=2024-08-09|lang=en}}</ref> Иара иҩымҭақәа рҟны Марс аԥсра иаҿу планетак аҳасабала иаарԥшуп, уи анхаҩцәа иааҟәымҵӡакәа зегьы ирабашьуеит аԥсабаратә ресурс хәыҷӡақәа рзыҳәа, марсаа рцивилизациа [[декаданс|адекаданс]] аларҵәоуп, Марс иазку уи аамҭазтәи ароманқәа рҟны лассы-лассы темас иқәгылоу.<ref>{{cite web |url=https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |author=Valdron D. |title=Apocryphal Barsooms I: It's ALL The Same Mars |website=ERBzine |lang=en |access-date=2024-08-13 |archive-date=2024-09-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240915140717/https://www.erbzine.com/mag14/1405.html |url-status=live }}</ref> Заатәи асовет литератураҿы Марстәи атема аанарԥшуеит [[Толстой, Алексей Николаевич|Толстои]] иҩымҭа «[[Аэлита (роман)|Аелита]]», уаҟа атәымпланетатә екзотикеи иӷәӷәоу аромантикатә элементи ацәгьаршратә сюжет иацааиуеит, [[Экспорт революции|ареволиуциа аекспорт]] аидеиақәа зларсу. Аурыс сахьаркыратә фантастикаҿы иклассикахаз аҩымҭа ианыԥшуеит ашәҟәыҩҩы ареволиуциа ашьҭахьтәи аурыс дунеи аҿы ахҳәаақәҵара апериод аан дзыниааз аекзистенциалтә кризис.<ref>{{статья |ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo |заглавие=Социально-философская проблематика фантастической прозы А. Н. Толстого |автор=Горохов П. А. |издание=Вестник Оренбургского государственного университета |номер=7 |год=2005 |страницы=49—56 |archive-date=2024-12-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241225022630/https://cyberleninka.ru/article/n/sotsialno-filosofskaya-problematika-fantasticheskoy-prozy-a-n-tolstogo }}</ref>
1938 шықәсазы [[Льюис, Клайв Стейплз|Клаив Стеиплс Лиуис]] иҩит ароман «[[За пределы безмолвной планеты|Аҭынч Планета анҭыҵ]]», Марсҟа аныҟәара иазку, уаҟа аперсонажцәа Адгьыл аҿы аасҭа, иҟәышу аԥстәқәа рыбжьара аицынхаразы еиҳа еинаалоу апринципқәа аадыртуеит.<ref>{{cite web |url=https://www.britannica.com/topic/Out-of-the-Silent-Planet |title=Out of the Silent Planet |author=Schakel P. |website=britannica.com |access-date=2024-08-08 |lang=en |archive-date=2023-11-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231106134047/https://www.britannica.com/topic-content/topic/188217 |url-status=live }}</ref> 1950 шықәсазы иҭыҵыз [[Брэдбери, Рэй|Реи Бредбери]] иҩымҭа «[[Марсианские хроники|Марстәи ахроникақәа]]» — аарла еидҳәалоу хазы игоу ановеллақәа рсериа, иара убасгьы урҭ ирыцло ажәабжьқәа рцикл — адунеитә фантастикаҿы акыр зҵазкуа цәырҵрахеит, кырынтәгьы еиҭаҭыжьын. Ауаҩы изааигәоу апланета аҭҵааратә етапқәеи аԥсра ахықә иқәгылоу ажәытәтәи Марстәи ацивилизациа ахьысреи ртәы зҳәо ацикл убриаҟара еицырдыруа иҟалеит, Марс [[Брэдбери (кратер)|акратерқәа руак]] Бредбери ихьӡ ахырҵо аҟынӡа.<ref name="M-Snob">{{cite web |url=https://snob.ru/art/mars-v-iskusstve-istorii-o-krasnoi-planete-v-muzyke-literature-i-teatre/ |title=Марс в искусстве. Истории о Красной планете в музыке, литературе и театре |author=Ерошкин Ф. |website=[[Сноб (журнал)|Сноб]] |date=2024-04-02 |access-date=2024-06-19|lang=ru}}</ref>
Марси марсааи акинематограф аҿы реиҳа иззааҭгыло темоуп; Марс аҿы ауаа зынио ахҭысқәа рыкәша-мыкәша шәышықәса инареиҳаны акиносахьаҿы асиужеттә цәаҳәақәа дыргылоит. Марс иазку зааӡатәи ҵакы змоу афильмқәа иреиуоуп [[Протазанов, Яков Александрович|Иаков Протазанов]] иҭихыз “[[Аэлита (фильм)|Аелита]]”, америкатәи акиносериал “[[Путешествие Флэша Гордона на Марс|Флеш Гордон Марсҟа иныҟәара]]”. Марсҟа аныҟәара атема 1950-тәи ашықәсқәа рзы мраҭашәаратәи акино аҿы аларҵәара аман, аха анаҩстәи ажәашықәсақәа рзы иабжьаӡит. Ашәҟәы «Марстәи асахьақәа: Апланета ҟаԥшь иазку афильмқәа ҭҵааауа» авторцәа ари аиҭакра Амзахь ииашоу аԥыррақәа ауаажәларраҿы ирызцәырнагаз ашанхареи, насгьы [[Дальний космос|акосмос ҵаула]] атемахь аиасреи ирыдырҳәалоит. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауп, ауаатәыҩса ркосмостә перспективақәа рыхәшьара ҿыцла ианыҟаҵаха, Марс атема ианазыхынҳә. Ари аамҭазы уи иазыркит арежиссиор [[Верховен, Пол|Пол Верховен]] ифантастикатә боевик “[[Вспомнить всё (фильм, 1990)|Зегьы угәаларшәа]]”, [[Шварценеггер, Арнольд|Арнольд Шварценеггер]] ароль хада ахьынаигӡоз, Филипп [[Дик, Филип Киндред|Дик]] иажәабжь “[[Мы вам всё припомним|Ҳара шәара зегьы шәгәалаҳаршәоит]]” шьаҭас измаз, уаҟа афырхаҵа хада Марс аҭаара деилаҳауеит, аиҿкаара дазааҭгылоит, имаӡоу агентк иаҳасабала Марсҟа аныҟәара иазку агәалашәарақәа ихшыҩ аҭагалара идызгало; [[Хайнлайн, Роберт|Роберт Хаинлаин]] ироманқәа рыла иҭыхыз "[[Красная планета (фильм)|Апланета Ҟаԥшь]]"; насгьы арежиссиор [[Де Пальма, Брайан|Браиан Де Пальма]] ифантастикатә фильм «[[Миссия на Марс|Марсҟа амиссиа]]», ари апланетахь арыцҳара ашьҭахь раԥхьатәи аекспедициа иақәшәаз Марстәи аиқәырхаратә миссиа иазкуп.<ref name="Первушин">{{статья|заглавие=Многоликий Марс |автор=[[Первушин, Антон Иванович|Первушин А.]] |издание=[[Если (журнал)|Если]] |номер = 10 (164) |год=2006 |страницы=122—132}}</ref><ref>{{книга|ссылка часть=https://books.google.ca/books?id=UmurtAEACAAJ&lpg=PP1&pg=PT22#v=onepage&q&f=false |часть=Conformity, Survival and Hope |заглавие=Martian Pictures: Analyzing the Cinema of the Red Planet |автор=Stanley O., Michalski N. L., Roth L., and Steven J. Zani S. J. |язык=en |год=2018 |место=Jefferson, NC |издательство=McFarland & Company |isbn=978-0-7864-9893-2 |страницы=14—15}}</ref><ref name="M-Snob" /><ref name="Первушин" /><ref name="M-RBC">{{cite web |url=https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |title=Как Красная планета повлияла на популярную культуру |author=Петренко Д., Потапова Т., Новикова А., Курманаева А., Пантыкин А. |website=РБК |date=2016-03-14 |access-date=2024-06-19 |lang=ru |archive-date=2024-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240619152750/https://style.rbc.ru/impressions/571f30ce9a79473d66b838ab |url-status=live }}</ref>
Марс зныкымкәа акомпиутертә хәмаррақәа рзы ҭыԥны иҟалахьеит. Еиҳа еицырдыруа ҿырԥштәуп —''[[Doom (игра, 1993)|Doom]]'', зыхьӡ наҩхьоу ашутер, уаҟа афырхаҵа хада Марсҟа дахыган, аҭынч уааԥсыра реихсразы адҵа ҟазҵаз афцар даниҿагыла ашьҭахь. Марс аҿы имҩаԥысуаз аҩбатәи еицырдыруа ахәмарратә проект —''[[Red Faction|Red Faction]]'ауп. Ахәмарра аҭагылазаашьа инақәыршәаны, XXI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ауаатәыҩса Марс рымпыҵархалеит, насгьы Апланета Ҟаԥшь аҟынтәи амаден аҭгара иалагеит.<ref name="M-RBC" /> Зыхҭысқәа Марс аҟны имаԥысуа егьырҭ ахәмаррақәа рыҟнытә, [[Screen Rant|Game Rant]] ахҳәааҟаҵаҩ Софи Мак-Евои иалылкаауеит «[[Destiny (игра)|Destiny]]» афраншиза, [[Компьютерная стратегическая игра|аекономикатә стратегиа]] «[[Surviving Mars|Surviving Mars]]», [[Шутер от первого лица|актәи ахаҿы ала ашутерқәа]] «[[Call of Duty: Infinite Warfare|Call of Duty: Infinite Warfare]]» иара убас «[[Far Cry 5|Far Cry 5: Lost on Mars]]», [[Action RPG|арольқәа змоу аекшен]] «[[Mass Effect 3|Mass Effect 3]]».<ref>{{Cite web|url=https://gamerant.com/best-games-set-on-mars/ |title=7 Best Games Set On Mars |author=McEvoy S. |website=Game Rant |lang=en |date=2023-01-07 |access-date=2024-08-16}}</ref>[[Файл:Чашник Космос.jpg|thumb|right|200px|[[Чашник, Илья Григорьевич|Илиа Чашник]]. [[Красный круг на чёрной поверхности|Агьежь ҟаԥшь ахҟьа еиқәаҵәаҿы]], 1925 шықәса]]
Марс атема амузыкаҿгьы иуԥылоит. [[Холст, Густав|Густав Т.Хольст]] исимфоникатә сиуит “[[Планеты (Холст)|Аланетақәа]]” аҟны иара хазы игоу ахәҭа “Марс, аибашьра аӡбахә аазго” азылхуп.<ref>{{статья|jstor=3701637 |заглавие=London Concerts |ссылка=https://archive.org/details/sim_musical-times_1919-04-01_60_914/page/n32 |издание=[[The Musical Times]] |язык=en |год=1919 |том=60 |номер=914 |страницы=178—180 |archive-url=https://www.jstor.org/stable/3701637 |archive-date=2019-01-22}}</ref><ref>{{книга|ссылка=https://archive.org/details/thematiccatalogu0000hols/page/n5/mode/2up |автор=Holst I. |заглавие=A Thematic Catalogue of Gustav Holst’s Music |язык=en |место=London |издательство=Faber Music |год=1974}}</ref> Марс 1970-тәи ашықәсқәа ралагамҭазтәи [[Боуи, Дэвид|Девид Боуи]] ирҿиараҿы лассы-лассы иуԥылоит. Убас, уи аамҭазы дызцықәгылоз агәыԥ иахьӡын «Spiders From Mars», насгьы альбом ''[[Hunky Dory|Hunky Dory]]'' ашәа "[[Life on Mars?|Life on Mars?]]" агәылалеит. Авангардтә композитор [[Sun Ra|Sun Ra]] иусумҭа ''Blues On Planet Mars'' апланета иазикит.<ref name="M-Snob" />
Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла Марс аҭҵаара ианалага, апланета иазку аҵабырг дыррақәа анроу ашьҭахь, аиҳараҩык ркультураҿы иҟаз Марсахь аинтерес ԥсыҽымхеит, аха еиҳа иреалтәхеит. Ҳаамҭазтәи аусумҭақәа, иаҳҳәап, [[Робинсон, Ким Стенли|Ким Стенли Робинсон]] иҩымҭа «[[Марсианская трилогия|Марс Атрилогиа]]» (1992–2000) иара убас [[Вейр, Энди|Енди Веира]] иҩымҭа «[[Марсианин (роман)|Марсуаҩ]]» (2011) реиԥш иҟоу, ауаа Марс аԥсҭазаара иадраабырц рҽаназыршәо изықәшәо ауадаҩрақәа ҷыдала ирзааҭгылоит.<ref name=":M-lit">{{Статья|автор=Rabkin E.|заглавие=In thrall to the Red Planet|ссылка=|язык=en|издание=BBC History|год=2017|выпуск=1|страницы=64—67|issn=}}</ref> Уи адагьы, акосмостә епоха алагамҭа инаркны [[Космическое искусство|акосмостә ҟазара]] ажанр ахы акит. СССР аҟны ари ажанр аҿы аԥхьагылара змоу асахьаҭыхҩы [[Соколов, Андрей Константинович (художник)|Андреи Соколов]] америкатәи асахьаҭыхҩы Роберт Макколл дицны Марс аҭҵаара иазку аусумҭақәа рсериа аԥырҵеит.<ref>{{статья|ссылка=http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|заглавие=Художник-фантаст|archive-date=2009-03-08|издание=[[Знание — сила]]|год=1960|номер=5|archive-url=https://web.archive.org/web/20090308070308/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/z-s/1960/sok.html|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья |ссылка=https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |заглавие=Кооперация по знакомству. Советский и американский художники работают вместе |автор=Кулешов А. |издание=[[Техника — молодёжи]] |год=1989 |номер=2 |страницы=12—14 |access-date=2024-08-11 |язык=ru |archive-date=2025-10-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251027213703/https://epizodyspace.ru/bibl/tehnika_-_molodyoji/1989/2/12-14.html |url-status=dead }}</ref> [[Дюссельдорфская школа фотографии|Диуссельдорфтәи афотоҭыхратә школ]] ахаҭарнак хадацәа руаӡәк, ахәаԥшцәа перспектива ҿыцқәа рыдгаларазы, аус рыдуланы, иԥсахны НАСА аҳәынҭқарратә архивқәа зхы иазырхәаз, еицырдыруа иусумҭа «ma.r.s» аԥиҵеит, амҩаныза [[Mars Reconnaissance Orbiter|Mars Reconnaissance Orbiter]] иҭнахыз аиқәаҵәа-шкәакәа фотосахьақәа ихы иархәаны.<ref>{{cite web |url=https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |title=Art on Mars: from the optimism of Space Art to the capitalist logic of contemporary art |author=Camañes D. |website=CCCB Lab |date=2021-03-16 |access-date=2024-08-11 |lang=en |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805212415/https://lab.cccb.org/en/art-on-mars-from-the-optimism-of-space-art-to-the-capitalist-logic-of-contemporary-art/ |url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|refs=
<ref name="darling_marspoles">{{cite web
|author=Darling D. J.
|title=Polar caps of Mars
|lang=en
|website = Encyclopedia of Astrobiology, Astronomy, and Spaceflight
|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html
|archive-url=https://web.archive.org/web/20211224050006/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/M/Marspoles.html
|archive-date=2021-12-24
|access-date=2025-02-01
|url-status=live
}}</ref>
<ref name="Barlow_2008">{{книга
|автор = Barlow N.
|часть = Geology
|ссылка =
|заглавие = Mars: An Introduction to its Interior, Surface and Atmosphere
|ответственный =
|издательство = Cambridge University Press
|год = 2008
|pages = 151—161
|allpages = 264
|isbn = 9780511536069
|doi = 10.1017/CBO9780511536069.006
|серия = Cambridge Planetary Science
}}</ref>
<ref name="Mahajan_2005">{{книга
|автор = Mahajan R. A.
|заглавие = Modelling Martian Polar Caps. Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Mathematisch-Naturwissenschaftlichen Fakultäten der Georg-August-Universität zu Göttingen
|место = Göttingen
|издательство =
|язык = en
|год = 2005
|pages = 4
|allpages = 99
|isbn = 3-936586-52-7
|ссылка = https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps
|серия =
|archive-date = 2018-06-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180621124209/https://www.mps.mpg.de/phd/theses/modeling-martian-polar-caps
}}</ref>
}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга|название=Атлас планет земной группы и их спутников|ссылка=http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|год=1992|страниц=208|место=М.|издательство=Изд. МИИГАиК|заглавие=Архивированная копия|архив=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|архив дата=2011-10-19|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20111019165346/http://www.planetmaps.ru/ru/projects/onlineatlas|archive-date=2011-10-19}}
* {{книга|автор=[[Бронштэн, Виталий Александрович|Бронштэн В. А.]]|заглавие=Планета Марс|место=М.|издательство=Наука|год=1977|ref=Бронштэн В. А.}}
* {{книга|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]|название=Номенклатура деталей рельефа Марса|год=1981|страниц=85|место=М.|тираж=1000|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}
* {{cite web|date=2005-04-01 |title = Поиск на планете Аэлиты |url = https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |lang=ru|author=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]]|website=[[Вокруг света]] |archive-url = https://web.archive.org/web/20210305134330/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/667/ |archive-date = 2021-03-05 |access-date=2025-02-01|url-status=dead}}
* {{книга|автор=[[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А.|заглавие=Поиски и открытия планет|место=М.|издательство=Наука|год=1975|страниц=216|серия=Главная редакция физико-математической литературы|тираж=65000}}
* {{статья|автор=[[Жарков, Владимир Наумович|Жарков В. Н.]], [[Мороз, Василий Иванович|Мороз В. И.]] |ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NATURE/06_00/MARS/MARS.HTM |заглавие=Почему Марс? |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |номер=6 |год=2000}}
* {{книга|автор=Комаров И. А., Исаев В. С.|название=Криология Марса и других планет солнечной системы|год=2010|страниц=296|место=М.|издательство=Научный мир|тираж=500|isbn=978-5-91522-138-2}}
* {{книга|ссылка=https://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|заглавие=Парад планет|автор=[[Ксанфомалити, Леонид Васильевич|Ксанфомалити Л. В.]]|год=1997|место=М.|издательство=Наука/Физматлит|isbn=5-02-015226-0|часть=Красные пески Марса|ref=Ксанфомалити|archive-date=2025-11-03|access-date=2026-06-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20251103212854/http://epizodsspace.airbase.ru/bibl/ksanfamalite/parad/ksanfomalite-parad-1997.pdf|url-status=dead}}
* {{книга|ссылка=https://www.astronaut.ru/bookcase/books/kuzmin/kuzmin.htm |заглавие=Как устроен Марс |автор=Кузьмин Р. О., Галкин И. Н. |год=1989 |место=М. |издательство=[[Знание (издательство, Москва)|Знание]] |серия=[[Новое в жизни, науке, технике (цикл серий)|Новое в жизни, науке, технике. Космонавтика, астрономия]] |isbn=5-07-000280-5|ref=Кузьмин и Галкин}}
* {{книга|автор=[[Маров, Михаил Яковлевич|Маров М. Я.]]|заглавие=Планеты Солнечной системы|издание=2-е изд|место=М.|издательство=Наука|год=1986|страниц=320}}
* Родионова Ж. Ф., Илюхина Ю. А. [http://ziv.telescopes.ru/rubric/astronomy/index.html?pub=8 Новая карта рельефа Марса] «Земля и Вселенная» № 2/2005 — гипсометрическая карта полушарий Марса, таблицы латинских и русских терминов и названий форм рельефа Марса.
* {{книга|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В. Г.]]|название=Марс: Великое противостояние|год=2004|страниц=240|место=М.|издательство=Физматлит|isbn=5-9221-0454-3}}
* {{статья|автор=[[Сурдин, Владимир Георгиевич|Сурдин В.]] |ссылка=http://scepsis.ru/library/id_1128.html |заглавие=Нужно ли человеку лететь на Марс? |издание=[[Скепсис (журнал)|Скепсис]]|год=2007|месяц=03|день=01}}
* {{книга|заглавие=Солнечная система|ответственный=Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]|место=М.|издательство=Физматлит|год=2008|страниц=400|isbn=978-5-9221-0989-5}}
* {{книга|автор=Faure G., Mensing T. M. |ссылка=https://books.google.com/books?id=U4FZp6f6q6MC&pg=PA218 |заглавие=Introduction to planetary science: the geological perspective |издательство=Springer |год=2007 |allpages=526 |isbn=978-1-4020-5233-0 |ref=Faure, Mensing}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://zvezdolet.com/planetmodels/mars3d/ Интерактивная трёхмерная модель Марса]
* [https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php Прямая трансляция с Красной планеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230714211042/https://nau4pop.ru/science/space/solarsystem/stante-svidetelem-kosmicheskoi-istorii-posmotrev-pervuiu-pochti-priamuiu-transliatsiiu-s-marsa.php |date=2023-07-14 }}, 20-й день рождения Mars Express!{{dmoz|Science/Astronomy/Solar_System/Planets/Mars/}}
* {{cite web|url = https://mars.jpl.nasa.gov/ |title = Mars Exploration Program|lang=en|archive-url = https://web.archive.org/web/20100216233133/http://mars.jpl.nasa.gov/ |archive-date = 2010-02-16 |url-status = dead}} at [[NASA]]
* [https://mars.jpl.nasa.gov/multimedia/ Mars images] by NASA’s Mars Exploration Program{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Марс| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
9l72ulowtdf3bkxrnq02g28ln3ion59
Ашәҵатәы
0
54460
172614
172378
2026-08-24T13:29:54Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Ашәҵатәы]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172378
wikitext
text/x-wiki
{| class=wikitable align="right" style="margin:0 0 1ex 1em;"
|
{| width="250"
| [[Файл:Amineh Kakabaveh 1.jpg|129px]]
| [[Файл:Hans Linde 1.jpg|129px]]
|-
|colspan=2| Ҳаамҭазтәи амаҭәа зшәу аԥҳәыси ахаҵеи:
|- valign="top"
|Лара -[[нательное бельё|ҵаҟатәи амаҭәа]], [[пуловер|апуловер]], [[юбка|аиԥка]] лшәуп;
|Иара- [[нательное бельё|ацәамаҭәа]], [[носки|ақалԥадқәа]], [[рубашка|ахамы]], [[пиджак|акостиум]], [[джинсы|аџьынс]], [[ремень|амаҟа]]
|}
|}
'''Ашәҵатәы''' ауаҩы ишәиҵо аалыҵ ма аалыҵқәа реизакыра, аутилитартәи аестетикатәи функциақәа змоу.<ref name="ГОСТ 17037—85">ГОСТ 17037—85 (СТ СәВ 4827—84) Изделия швейные и трикотажные. Термины и определения</ref> Ацәеижь ҳакәша-мыкәша иҟоу анырра бааԥсқәа рҟынтә иахьчоит. Уи аестетикатә функциақәа нанагӡоит, ауаҩы ихаҿсахьа аԥҵараҿы ахархәара аиуеит, иара убасгьы асоциалтә статус аарԥшразы ицхыраагӡоуп.
Ашәҵатәқәа [[Ткань|аба]] иалырхуеит, [[Вязание|аласа]] иалхны ирԥоит, [[Кожа (материал)|асахҭан]], [[мех|ахәбыбцәа]] уҳәа егьырҭ амаҭәахәқәа рылагьы иҟарҵоит; уи [[Украшение|арԥшӡагақәеи]] [[аксессуар|аксессуарқәеи]] рыла иҩычазар ҟалоит
== Ахьӡ аетимологиа ==
Ҳаамҭазтәи аурыс ажәа «ашәҵатәы» [[Церковнославянский язык|ауахәаматә славиан бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, насгьы уи ацәеижь хызҩо амаҭәарқәа реизга аанагоит. Ари [[Праславянский язык|апро-славиан]] ажәа ''Одеџьа'' аҟынтәи аҿиара аиуит ([[Ажәытә славиан бызшәа|ажәытә славиан бызшәа]]ҿы dj ''џьи'' ҳәа иҟалеит, [[Восточнославянские языки|Мрагыларатәи аславиан бызшәа]] иаҿырԥшны иаҳҳәозар, уа dj ''ж'' алҵит: аурыс маҭәа, аукраинатә маҭәа). Апротославиантә ''одеџьа'' < ''обдеџьа'' шьақәгылоуп [[Приставка (лингвистика)|аԥхьарба]] ''об-'', иара убас [[суффикс|асуффикс]] ''-j-a'' рхархәарала [[Корень (лингвистика)|ашьагәыҭ]] ded- аҟынтә, уи иаанарԥшуеит инагӡам ашьагәыҭ dě- (de-d-) [[глагол|аҟаҵарба]] děti >аурыс деть.<ref>әтимологический словарь русского языка Шанского Н. М.</ref><ref>Фасмер М. әтимологический словарь русского языка. — Т. 3. — С. 121.</ref>
== Ихадоу аилкаарақәа ==
* [[Стиль одежды|Астиль]] ҳәа изышьҭоу амаҭәақәа, аҽырԥшӡагақәақәа, аксессуарқәа реишьашәалара ауп, аҭагылазаашьа инақәыршәаны (аныҳәатә усмҩаԥгатә), аҭагылазаашьа (аусуратә ҭагылазаашьа) асоциалтә статус ианаало. Инарҭбааны иуҳәозар, уи аҟазараҿы иалкаау аамҭак азы иаарԥшу аҿыханҵа аидеиатәи асахьаркыратәи акзаара ауп.
Традициала, акостиум аҭоурых аҿы (иара убас аҟазара аҭоурых аҿы) иалкаауп абарҭ астильқәа: [[готика|аготика]], [[ренессанс|аиҭарҿиара]], [[барокко|абарокко]], [[классицизм|аклассицизм]], [[рококо|арококо]], [[Неоклассическое искусство|анеоклассицизм]], [[ампир]], [[романтизм|аромантизм]].<ref>В. В. Ермилова, Д. Ю. Ермилова «Моделирование и художественное оформление одежды», 2010</ref>
* [[Мода|Амода]] — ауааԥсыра ирласны ирылаҵәо, насгьы аамҭа кьаҿк иалагӡаны аԥыжәара зго амаҭәа хкқәа роуп (урҭ рматериалқәагьы), иара рхәыцит «аамҭа иацныҟәо ауаҩы» ихаҿсахьа аԥҵаразы. Амода атрендқәа [[СМИ|амассатә информациа ахархәагақәа]] ишьақәдыргылоит, амаҭәа ҭзыжьуеи ахархәаҩцәеи аколекциақәа анаԥыԥҵо урҭ ирыцклаԥшуеит.
* Иҳараку амода захьӡу, ираԥхьагылоу амода Аҩнқәа иааиуа асезон азы амаҭәа аӡахышьа ахырхарҭақәа анышьақәдыргыло ауп(амаҭәарқәа, рыҟаҵашьа) иара убас акссесуарқәа. Амода Аҩнқәа раалыҵқәа ҭрыжьуеит имаҷ-маҷны, насгьы урҭ зызку аԥыжәара змоу ауаажәларра рхаҭарнакцәа роуп; амода Амчыбжьқәа ҳәа изышьҭоу аусмҩаԥгатәқәа рҿы иӡырыргоит.
* Аамҭахәҭақәа аан амаҭәа ҭзыжьуа рколекциақәа рыԥсахуеит. Еиҳарак урҭ ҩба ыҟоуп — ҭагалан-аӡын, ааԥын-аԥхын.
* Аколлекциа — концепциак аҳәаақәа ирҭагӡаны еиуеиԥшым аӡахышьақәеи арԥшӡагақәеи змоу амаҭәақәа рмоделқәа рсериа ауп.
* Асилует — ацәеижь инақәшәо иӡаху амаҭәа ауп. Иҟоуп ауаҩы ицәа иаду асилует, иаҳа иҭбаау, иара убас атрапециатә, аԥшь-кәакьтә силуетқәа.
* Амаҭәа амодель -ашәҵатәы рацәаны ианыҭрыжьуа атермин; еталонҵас иҟоуп еиԥшу амаҭәа аӡахраҿы.
* Амаҭәа ахаҭабзиара -зхархәареи зааглыхреи ҳараку, иара ззырхо изыманшәало, ихәо аалыҵ ауп.
== Амаҭәеи амодеи ртеориа ==
{{main|Амода атеориа}}
Ашәҵатәы аҭҵаара иадҳәалоу атеориатә системақәа амода атеориа хаҭалатәи ҭагылазаашьаны иуԥхьаӡар алшоит. [[Теория моды|Амода атеориа]] [[Аналитика|аналитикатә]] дисциплиноуп, амаҭәа аформақәа рыҭҵаара иадҳәалоуп, иара убас уи аҵакгьы. Амода атеориа еиуеиԥшым ахырхырҭақәа ирыдҳәалоуп: [[Общество|асоциалтә]] аспектқәеи [[Идеология|аидеологиатә]] практикақәеи рыҭҵаара, [[әкономика|аекономикатә]] шьаҭақәеи [[маркетинг|амаркетингтә]] стратегиақәеи, амода аелементқәа рсахьаркыратә ҷыдарақәеи [[Аксиология|аксиологиатә]] принципқәеи рыҭҵаара. Амода атеориа — ари [[Научное исследование|ҭҵааратә усхк]] дууп, иара азкуп [[Материальная культура|аматериалтә культура]] аобиектқәа (акостиум, аҩнымаҭәа, аксессуарқәа, аҩнтәи амаҭәарқәа) рыҭҵаара, иара убас [[Система ценностей|асистематә ҵакдура]] аидеологиатә концепциақәа.
Амода атеориа аусхк аҿы, иҟоуп ихадоу ахырхарҭақәа, урҭ рҟынтә ихадоуп асоциалтә теориақәа, [[Потребление|ахархәаратә доктрина]], ацәеижь аконцепциа, [[язык|абзызшәа]] апроблема.<ref>[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]. [https://www.academia.edu/93880529/Васильева_Е_Теория_моды_миф_потребление_и_система_ценностей_Санкт_Петербург_Москва_RUGRAM_Пальмира_2023_387_с Теория моды: миф, потребление и система ценностей] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230102130826/https://www.academia.edu/93880529/%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%95_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_RUGRAM_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_2023_387_%D1%81 |date=2023-01-02 }}. Санкт-Петербург; Москва: RUGRAM_Пальмира, 2023. С. 11.</ref><ref>Rocamora A., Smelik A. Thinking Through Fashion: A Guide to Key Theorists. London: I.B. Tauris, 2015. С. 12.</ref><ref>[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]. [https://www.academia.edu/83768070/Васильева_Е_Мода_и_ее_теоретическая_практика_Теория_моды_одежда_тело_культура_2021_3_61_С_347_354 Мода и ее теоретическая практика] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230102130826/https://www.academia.edu/83768070/%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%95_%D0%9C%D0%BE%D0%B4%D0%B0_%D0%B8_%D0%B5%D0%B5_%D1%82%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%87%D0%B5%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8F_%D0%BF%D1%80%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA%D0%B0_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%BE%D0%B4%D0%B5%D0%B6%D0%B4%D0%B0_%D1%82%D0%B5%D0%BB%D0%BE_%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0_2021_3_61_%D0%A1_347_354 |date=2023-01-02 }} // Теория моды: одежда, тело, культура. 2021. № 3 (61). С. 348.</ref><ref>Wilson E. Adorned in Dreams: Fashion and Modernity. London: Virago, 1985.</ref><ref>Barthes R. Système de la mode. Paris: Éditions du Seuil, 1967.</ref><ref>[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]. [https://www.academia.edu/93880529/Васильева_Е_Теория_моды_миф_потребление_и_система_ценностей_Санкт_Петербург_Москва_RUGRAM_Пальмира_2023_387_с Теория моды: миф, потребление и система ценностей] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230102130826/https://www.academia.edu/93880529/%D0%92%D0%B0%D1%81%D0%B8%D0%BB%D1%8C%D0%B5%D0%B2%D0%B0_%D0%95_%D0%A2%D0%B5%D0%BE%D1%80%D0%B8%D1%8F_%D0%BC%D0%BE%D0%B4%D1%8B_%D0%BC%D0%B8%D1%84_%D0%BF%D0%BE%D1%82%D1%80%D0%B5%D0%B1%D0%BB%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%B5_%D0%B8_%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0_%D1%86%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%B9_%D0%A1%D0%B0%D0%BD%D0%BA%D1%82_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B5%D1%80%D0%B1%D1%83%D1%80%D0%B3_%D0%9C%D0%BE%D1%81%D0%BA%D0%B2%D0%B0_RUGRAM_%D0%9F%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BC%D0%B8%D1%80%D0%B0_2023_387_%D1%81 |date=2023-01-02 }}. Санкт-Петербург; Москва: RUGRAM_Пальмира, 2023. C. 15.</ref>
== Амаҭәа аҭоурых ==
{{main|Амаҭәа аҭоурых}}
''[[Homo sapiens]]'' аҽеилаҳәара далагеит 83-170 нызқь шықәса раԥхьа.<ref>{{статья
|автор = Melissa A., Toups: Andrew Kitchen, Jessica E. Light et David L. Reed
|заглавие = Origin of clothing lice indicates early clothing use by anatomically modern humans in Africa
|ссылка = http://mbe.oxfordjournals.org/content/28/1/29
|язык = en
|издание = Molecular Biology and Evolution
|тип = Журнал
|год = 2010
|месяц = 9
|число = 7
|том = 28
|номер = 1
|страницы = 29—32
|doi = 10.1093/molbev/msq234
|pmid = 20823373
|archive-date = 2016-11-17
|archive-url = https://web.archive.org/web/20161117044946/http://mbe.oxfordjournals.org/content/28/1/29
| issn = 0737-4038 }}</ref>
Ауаҩы имаҭәаҿы инхо [[Платяная вошь|ацәеижь аҵа]] агенетикатә анализ иаанарԥшуеит уи 170 000 шықәса раԥхьа [[Головная вошь|ахаҟны иҟаз аҵа]] ишаҟәыҭхахаз. Ари ишьақәнарӷәӷәоит убри аамҭазы ауаа амаҭәа рышәҵара иалагеит ҳәа иҟоу атеориа.<ref name="Stoneking">{{cite web|lang=en|url=https://www.cell.com/current-biology/fulltext/S0960-9822(03)00507-4|title=Erratum: Molecular Evolution of ''Pediculus humanus'' and the Origin of Clothing|author=R Kittler, M Kayser, M Stoneking|website=Current Biology|date=2003-08-19|access-date=2022-10-11|url-status=live|archive-date=2013-07-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130725145244/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982203005074}}</ref>
Ауаҩытәыҩса иԥсабаратә нхарҭа ҭыԥны иҟоу Африка амаҭәа цәырҵит Евразиа аасҭа акырӡа ихьшәаны, избанзар уаҟа ацәеижь ахьҭа иацәыхьчатәын. Убас, зегь реиҳа ижәытәӡатәиу амыругақәеи амаҭәақәа рцәынхақәеи [[Неандерталец|анеандерталеццәа]] рҭыԥқәа рҿы иԥшаан, насгьы уи аамҭазы Африка инхоз асапиенсқәа рҿы иԥшааз амаҭәақәа релементқәа роуп (амаҟа, ашаха), урҭ еиҳарак арԥшӡагақәа иреиԥшын, насгьы хықәкык рымамзар ҟаларын.<ref>Дробышевский</ref>
[[История одежды|Ашәҵатәы аҭоурых]] ажәытәӡатәи аамҭақәа инадыркны иахьанӡа [[история человечества|ауаатәыҩса рҭоурых]] зегьы зныԥшуа асаркьа иаҩызоуп. Иарбан тәылазаалак, иарбан жәларызаалак рыҿиара еиуеиԥшым аамҭақәа рзы, ауаа рымаҭәаҿы рышьҭақәа, рҷыдарақәа нрыжьуеит. Амода аҭоурых акостиум аҭоурых еиԥш ижәытәӡатәуп.
=== Апримитивтә уаажәларра ===
Ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ауаҩы ицәеижь ҟьантаз хиҩарц дашьҭан, уи [[целомудрие|аԥсыцқьареи]] [[стыд|аԥхашьареи]] ирылҵшәан. Аха, ас еиԥш азхәыцра ԥкуп ҳәа уҳәар алшоит, избан акәзар иҟоуп амаҭәа ныҟәзымгоз иагьныҟәзымго еицырдыруа ажәларқәа (иаҳҳәап, [[аборигены Австралии|Австралиа ашьагәыҭуаа]], уҳәа убас иҵегьы). Иҟалап, амаҭәа аҽыхҩара мацара акәымкәа, адәахьтәи ашәарҭара аҽацәыхьчара иасимволны иҟазҭгьы, иҟаҵәҟьаз ашәарҭареи, мамзаргьы еиҳаракгьы ихыҭҳәаази. Аамҭак азы амулетгьы «маҭәоуп» ҳәа иԥхьаӡан, избанзар уи ихтыз, иуашәшәыроу ауаҩы ицәеижьи адәахьтәи адунеии рыбжьара ԥынгылас иҟан.
Археологиатә ҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, амаҭәа ауаатәыҩсатә еилазаара аҿиара раԥхьатәи аамҭақәа рзы ицәырҵит. Ажәытәӡа амаҭәақәа рзы зегь раԥхьаӡа иргыланы ахархәара змаз [[Шкура|аԥстәқәа рцәақәа]] ракәын. Урҭ аус рыдуларазы иаҭахыз амыругақәа ([[Скребок|ацәҟьагақәа]], аҳәызбақәа, акылҵәагқәа, уҳәа убас иҵегьы) рыԥшааит [[мустье|Мустие]] аепоха иаҵанакуа ажәытәӡатәи ауаа рҭыԥқәа рҿы (100-40 нызқь шықәса раԥхьа) Иҟалап раԥхьаӡатәи амаҭәа хкқәа [[Набедренная повязка|ауаҭәа иакәдыршақәози]] [[плащ|аплашьқәеи]] ракәызҭгьы. Анаҩс, ишьапқәа амаӷқәа ирцәихьчарц азы ҩ-цәак имаҟа иадҿаҳәаланы, ахаҵа [[чулки|ашьапымаҭәақәа]] ҟаиҵеит; нас инапқәа еиуеиԥшым аахақәа ирцәихьчарц азы [[нарукавник|амышьхәылҵхаҵақәа]] ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, амаҭәа ахәҭақәа зегьы еидырҵеит, адацқәа ма аҵиаақәа рцыхәқәа рыла еидҿаҳәаланы.
Археологиатә дыррақәа рыла, иӡаху амаҭәақәа [[Верхний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭазы иҟалеит. Убас, 1964 ашықәс азы О. Н. Бадер иекспедициа [[Сунгирь|Сунгир]]тәи аҭыԥ аҿы (Владимир азааигәара) 23 нызқь шықәса раԥхьа зыԥсҭазаара иалҵыз зықәрахь инеихьаз ахаҵа иԥсыжырҭа рыԥшааит. Археологцәа ирылшеит иара имаҭәа аиҭашьақәыргылара: аплашь кьаҿ, змаӷрақәа ауз ацәа ма азамша иалхыз [[рубашка|ахамы]], уи аԥхьа аартымызт,иршәырҵон рхы иҭарԥаны (арҭ реиԥш иҟоу ахамы - [[малицы|малица]], ма [[анорак|аноракақәа]] - иахьагьы [[народы Арктики|Арктика ажәларқәа]] иршәырҵоит), ацәа иалхыз [[Брюки|аиқәа]] ауқәа, аимаақәа [[Мокасины|амокасинқәа]] реиԥш иӡахны. Ашәҵатәы зегьы амамонт ац иалху аимхәыцқәа рыла ирԥшӡан, урҭ зегьы рхыԥхьаӡара 3000 иреиҳан.
Анеолит аепоха аан ауаҩы ахахашьа, ақәҵашьа, аԥашьа иҵеит. Уи аамҭазы, иара иман еиуеиԥшым амаҭәа хкқәа, аԥстәқәа рцәақәеи еиуеиԥшым абақәеи рыла иҟаҵаз. Ахархәара змаз амаҭәахәқәеи аҳауатә ҭагылазаашьеи инарықәыршәаны, ауаа амаҭәа рцәеижь иадыркуан еиуеиԥшым ахкқәа рыла: ирхадырԥон, мамзаргьы ацәеижь иакәдыршон. Уи аамҭазы ицәырҵит заԥхьа аатуаз амаҭәа (аԥхьа арҟьарсҭа змаз)
Усҟантәи ауаҩы имаҭәа зеиԥшраз аилкаара аҵарауаа ирыцхрааит аџьаз аамҭазтәи ашәарыцаҩ [[әци|Етци]] амумификациа зызуз иԥсыбаҩ 1991 шықәсазы Ецталтәи Альпқәа рҿы (Австриеи Италиеи рҳәааҿы) иахьырыԥшааз. Хыхьтәи имаҭәа аҳаскьынқәа рцәыхәқәа рыла иԥаны иҟаз [[плащ|аплашь]] акәын (аҭыԥантәи ахьчацәа ус еиԥш иҟоу аплашьқәа ҳара ҳера -XX-тәи ашәышықәсазгьы иршәырҵон). Аплашь аҵаҟа аџьма ацәа иалхыз амаҭәа ишәын —амаӷра змам ишьамхы аҟынӡа инаӡоз акостиум, адашқәа рыла иҭаӡахыз, ашьапымаҭәа ауқәа, [[набедренная повязка|ауаҭәа иакәдыршоз]]. Амаӷра змамыз ашәҵатәы ҭыԥқәак рҿы аҳаскьын кьакьақәа рцәыхәқәа рыла икылӡахын. Еци имаҭәақәа ирыцын ахәы зқәыз [[шапка|ахылԥа]] ицламхәа аҵаҟа еибазыркуаз амаҟақәа аҭаны, ахәыи [[Замша|азамшеи]] ирылхыз [[башмаки|амагә ҳаракқәа]], рыҵаҟа аҭәа ҭаҵаны. Ари аԥшаара аҵак ду аман — археологиа аҭоурых аҿы раԥхьаӡа акәны аҵарауаа ирԥыхьашәеит, [[неолит|анеолит]] аамҭазы инхоз ауаҩы ишәҵатәы зегьы еидкыланы, насгьы есыҽнытәи имаҭәақәа, [[Каменный век|ахаҳәтә шәышықәса]] аҵыхәтәантәи аамҭазы ауаа рҭахрақәа, ргәазыҳәарақәа, рҟазшьақәа аадырԥшуан.
=== Ажәытәтәи Мрагылара ===
{{See also|Ажәытәӡатәи Месопотамиа амаҭәа}}
{{See also|Ажәытәӡатәи Мысра акостиум}}
[[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы ижәытәӡоу аҳәынҭқаррақәа зегьы еидызкыло агеографиатә, асоциал-економикатә, акультура-ҭоурыхтә концепциоуп — [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], Шумер, Вавилон, Ассириа, Ажәытәтәи Иудеиа, [[Древний Китай|Ажәытәтәи Китаи]], Ажәытәтәи Индиа, уҳәа убас иҵегьы. Аԥсабара- ҳауатәи асоциокультуратәи ҭагылазаашьақәа реиԥшымзаара ажәларқәа рестетиткатә идеалқәа, ргьамақәа реиԥшымзаарагьы ҳәаақәырҵон.Убри аҟынтә Ажәытәтәи Мрагылара иныҟәыргоз амаҭәақәа рыӡбахә иааидкыланы аҳәара даара иуадаҩуп.
'''[[Древняя Месопотамия|Ажәытәтәи Месопотамиа]]''' асразы рхы иадырхәон еиҳарак ауасақәеи аџьмақәеи рхәы. Ҳара ҳҟынӡа иааӡеит аласа иалху абақәа рыхкқәа ртәы зҳәо жәаба-жәабала атерминқәа, урҭ рхаҭабзиареи рҭеиҭыԥши аазырԥшуа. Абақәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуан. Еиҳарак ахә ҳаракны иршьон аҟаԥшьеиқәара ԥштәыла ишәыз абақәа.
[[Файл:Ancient Times, Assyrian. - 004 - Costumes of All Nations (1882).JPG|thumb|right|250px|1882 ашықәс азы Ассириатәи амаҭәа асахьақәа рҿы]]
[[Шумер|Ашумерцәа]] рыҟны ахацәа ирымаҭәа хаданы иҟан атуникеи ауаҭәа иакәдыршози. [[туника|Атуника]] амаӷра змам, мамзаргьы змаӷра кьаҿӡаз ахамы акәын. Ауаҭәа иакәдыршоз ампахьшьы еиԥшын 4 инаркны 9 мышьхәылҵ рҟынӡа инаӡон(2 - 4,5 метра).Еиҳараӡак уи ацәеижь иакәыршаны [[пояс (одежда)|амаҟала]] идырӷәӷәон. Хыхьтәи амаҭәа ҳәа рхы иадырхәоз ԥшь-кәакьк змаз аплашь акәын. Иара ргәаҿы иҿаҳәаны иныҟәыргон, ма ирыкәдыршон рарӷьа напы аарԥшны.
[[Ассирия|Ассириеи]] [[Вавилон|Вавилони]] ахацәа рымаҭәа хаданы иҟан змаӷрақәа кьаҿыз атуника - ''канди''. Ауаҩы шаҟа деицырдыруаз, шаҟа дбеиаз аҟара, иканди еиҳа аура дуун, еиҳа ибеиан иҩычан. Аҳ заҵәык иакәын азин змаз амаҭәақәа рацәаны аамҭаказы аныҟәгара. Аҳцәа раҳаҭыр дыргас иҟан аҟаԥшьеиқәара ԥштәы змаз “конас” — ҷыдала иӡахыз аплашь, ибзиан иқәҵаз, ачыхәи ахәтәы пластинақәеи рыла иҩычаз. Аибашьцәа рымаҭәа, ахамыи аплашьи рыдагьы, иаҵанакуан акостиум аелемент ҿыц - [[брюки|аиқәа]].
Аҳәса рымаҭәа ахацәа рымаҭәақәа излареиԥшмыз маҷын. Аҳәса [[туника|ртуника]] ахацәа ртәы аасҭа еиҳа иаун, хыхьтәи ахәҭаҿы рцәа иадшәало иӡахын, зны-зынлагьы аганқәа рҿы иԥҟаны иҟан. Идыруп иара убасгьы [[юбка|аиԥка]], ҩба-хԥа хәҭа рыла ишьақәгылаз, урҭ зегьы 0,5 метра аҭбаара рыман, хыхьтәи ахәҭа ырҵәины [[пояс (одежда)|амаҟа]] еиԥш рхы иадырхәар рылшон. Вавилони Ассириеи аҳәса [[платье|аҵкы]] ауқәа ныҟәыргон, иҭшәоу иауу амаӷрақәа рыҭаны.
=== Ажәытәӡара ===
{{main|Ажәытәӡатәи Бырзентәыла амаҭәа|Ажәытәтәи Рим амода}}
[[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] рҿы амаҭәа ҟаҵаразы еиҳарак рхы иадырхәоз амаҭәахәқәа ракәын [[лён|ақәны]] (Мысыртәи аҵкыс еиҳа ихаҭабзиара лаҟәын), насгьы [[овечья шерсть|ауасахәы]]. [[Прядение|Ахахареи]] [[ткачество|асреи]] аҳәса рымацара рус акәын. Иҟарҵоз аба дыршкәакәон ма иршәуан. Аладатәи ауааԥсыра зегь реиԥш, абырзенцәагьы бзиа ирбон аԥшшәы шашақәа (еиуеиԥшым аиаҵәа, аҟаԥшь, апатырқал ԥштәқәа, уҳәа убас иҵегьы). Аиқәаҵәа, ашьацԥшшәы еиқәа, ацәыш агәаҟра иаԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ашәҵатәы шкәакәақәа зегь реиҳа иԥшӡоу ракәны иԥхьаӡан, зегь реиҳа зыхә цәгьоу ҳәа иԥхьаӡан аҟаԥшьеиқәа, уи зыхҟьаз ашәыга ԥштәы аиура даара иахьыуадаҩыз акәын. Ашәҵатәқәа қәҵаны иҟан (зны-зынла амаҭәа зегьы, аха еиҳарак аҵкарқәа рыҟны иқәҵан); ақәҵара анаҩсангьы амаҭәақәа ирҭаӡахзар алшон ахьтәы пластинақәа ма ахаҳәссақәа.
[[Файл:Contemporary portrayal of a toga picta.jpg|thumb|left|160px|Ажәытәӡатәи римтәи тога пикта асахьа]]
Криттәи-Микентәи аамҭазы (ҳаамҭа аԥхьа XVI-тәи XIII-тәи ашәышықәсақәа рзы), ахацәа рымаҭәа ауаҭәа иакәдыршо ала мацара ишьақәгылан, аныҳәатә маҭәа акәзар, ԥштәы рацәала иҟаз [[юбка|аиԥка]],акаҭа еиԥшу ашәҵатәы ахарԥаны иҟан. Ашәарыцаҩцәеи аибашьцәеи ацәа иалхыз аиқәа кьаҿқәа ныҟәыргон. Аҳәса ракәзар, рымаҭәа ихадоу ахәҭак акәын аиԥка - иауу, ҵаҟа иаарҭбааны, еиуеиԥшым ашьанӡафқәа рыла еиҟараны еиқәыршәаны (амода аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы урҭ аиԥкақәа “[[кринолин|кринолинқәа]]” ҳәа ирышьҭоуп). Аиԥка иацын [[жакет|акьаҿ]], уи агәы аҵаҟа иҿаҳәаны иҟан, амаӷрақәа кьаҿын, иҭшәан, аԥхьа лаҟәӡаны иҭыхын, агәы зегьы аанарԥшуан. Амш хьшәашәақәа раан, рыжәҩахырқәа ачыхә змаз [[шаль|ашьал дуқәеи]], [[шарф|ахәдакәыршақәеи]] рықәдыршәуан. Ашәҵатәы ахәҭақәа ашашәақәа ма [[Пуговица|аҳәынҵәрақәа]] рыла еиддырӷәӷәалон. Иахьа уажәраанӡа еилкааӡам ари иуникальтәыз аҳәса рымаҭәа шцәырҵыз, уи аԥхьа иҟаз, анаҩс ахархәара изаҟәыҵыз, насгьы анаҩстәи аамҭақәа рзы абырзенцәа ркостиум аҟны уи зынӡа анырра зыҟанамҵаз.
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
[[Раннее Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аамҭазы]] амаҭәа астиль шьаҭас иаман [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] аамҭа европауаа ирзыннажьыз астиль. Урҭ рахь иаҵанакуеит ахәыи асахҭани рыла иҟаҵоу аплашьқәа, асахҭани абаҩқәеи рыла еиқәыршәоу амаҭәақәа, апримитивтә шьапымаҭәақәа, аиқәақәа рзы акәыршақәа. Ак ахыхь ак ршәырҵо атуника кьаҿқәеи ауқәеи, аплашьқәа — ацәақәеи иӡаху амаҭәа аҟәырҷахақәеи ирылху, иԥахны шахала еидҿаҳәалоу, ихырҷо ма ихырҷам. Аиқәақәа: икьаҿу, ашьамхаҟынӡа инеиуа, иауу, ашьаргәацәқәа ирыдҳәалоу, ацәа иалху ақалԥадқәа ма ашьапымаҭәақәа ирҭаҵаны.
=== Ихьшәо Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раамҭақәа рзы, ауахәама иамаз амчра ауаҩы иԥсҭазаашьа акыр ианырит, ауаажәларра рсоциалтә ҳәаақәа, рестетикатә кредо шьақәнаргылон. [[Крестовые походы|Аџьартә ныҟәарақәа]] (1095-1270) Мрагыларатәи амода Европатәи амода анырра арҭеит. Арыцҳареи ааглыхра апримитивреи ирыбзоурахаз азеиԥштәра ханарҭәаауа иалагеит амҽхак арҭбаара. Арыцарцәа ртурнирқәеи урҭ ирыцыз аекипировкеи — абџьарқәа, аштандартқәа агербқәа, аҽқәыршәқәа — реиуеиԥшымзаареи ирныз асахьақәа рсимметриеи ирыбзоураны “агербтәқәа” ҳәа изышьҭаз акостиумқәа цәырҵит.
[[Файл:Rogier van der Weyden - Presentation Miniature, Chroniques de Hainaut KBR 9242.jpg|мини|[[Рогир ван дер Вейден|Роџьиер ван дер Веиден]], «Ено ахроника» аҟынтә (1447) асахьа]]
АXIV-тәи ашәышықәса агәҭаны Европа «[[Мода|амода]]» цәырҵит. Ари апериод инаркны, европатәи амода акырӡа аҽаԥсахит, егьырҭ ацивилизациақәеи аамҭақәеи рҟынтәи иҷыдоу аҷыдарақәа аиуит.<ref>{{Книга|автор=Laver, James|заглавие=The Concise History of Costume and Fashion|ответственный=|издание=|место=|издательство=Abrams|год=1979|страницы=62|страниц=|isbn=0-684-13522-1|isbn2=}}</ref><ref>{{Книга|автор=Boucher, François|заглавие=20,000 Years of Fashion: The history of costume and personal adornment|ссылка=https://archive.org/details/20000yearsoffash0000bouc|ответственный=Harry N. Abrams|издание=|место=New York|издательство=|год=1987|страницы=|страниц=|isbn=0-8109-1693-2|isbn2=}}</ref>
=== Аамҭа ҿыц ===
[[Файл:Harrods 1909.jpg|thumb|left|330px|[[Harrods|Харродс]] аҿаԥхьа, [[Лондон]], 1909.]]
XIX-тәи ашәышықәсазы, афақьтә машьына аԥҵара иабзоураны (иара убас афымцамч) амануфактуратә технологиақәа аҩаӡара ҿыц аҟынӡа инаӡеит. Ахәҭакахьала, 1790 азы, [[Жаккар, Жозеф Мари|Жозеф Мари Жаккар]] иаԥиҵеит ихьӡ захьӡу [[ткацкий станок|асыга станок]], уи аџьоуҳар ариашара иацхраауан, аба аҭыжьра аус арццакуан. Амашьына иҭнажьуаз амаҭәа ауааԥсыра зегьы аахәара еиҳа ирзымариахеит. Уи аԥхьа аматериал џьаџьақәа рыла иҟаҵаз амаҭәа акәын еиҳарак иҟаз (аматериал бзиақәа ирылхыз амаҭәа аристократцәеи амал змаз ауааи ракәын иныҟәызгоз).
[[Файл:StateLibQld 1 207213 A. G. Murray, 1901.jpg|thumb|right|150px|[[классический костюм|Аклассикатә костҩм]] зшәу ахаҵа — апалта шкәакәа, ахамы шкәакәа, агалстук, ҩ-цәаҳәак аҳәынҵәрақәа змоу аӡараҭаршә, аџьыба сааҭ, ачабра шкәакәа, аиқәа. [[1901|1901]]]]
Ари апериод аан, ҳаамҭазтәи ауааԥсыра рхы иадырхәо амаҭәа хкқәа цәырҵуа иалагеит: амаӷра кьаҿқәа змоу, уцәа иадшәало амаҭәа, аԥхынтәиқәа аӡынтәиқәа, еиҳарак еиқәароу абақәа ирылхыз. Асанитартә- ацқьаратә ҭагылазаашьақәа анеиӷьха, иара убас аекономикатә ҭагылазаашьақәагьы, Европеи Аҩадатәи Америкеи руааԥсыра раӷьырак ҵаҟатәи ацәамаҭәақәа рышәҵара иалагеит.
XIX-тәи ашәышықәса аҟынӡа, иӡахны иҟоу амаҭәақәа раахәара залшомызт— урҭ аахәаҩцәа рхала ирӡахуан, ма аӡахҩы иҟны иҿарҵон; ҿырԥштәыс иаагозар, [[Гамильтон, Александр|Александр Гамильтон]] 1791 азы иҟаиҵаз «Аалыҵқәа рзы ажәахә» аҿы иазгәаиҭон, Америка инхо ауааԥсыра рымаҭәақәа рахьтә аԥшьбатәи аҟынтә ахәбатәи ахәҭа рхала ирӡахуеит ҳәа. Абеиацәа ракәын аӡахҩы иҿы амаҭәа ҿазҵоз.
Ихиоу ашәҵатәы аҭыжьра аҿиара анаиуз XIX-тәи ашәышықәса актәи азбжаҿы ауп. Раԥхьа зегь раасҭа зыхә лаҟәыз амаҭәақәа ракәын иааухәоз. Аӡахра ааглыхра аҿиара аиуаанӡа, аҭирахь инаргоз шамахамзар ашәҵашәых маҭәақәа ракәын, насгьы аӷарцәа еиҳарак амал змаз ауаа рышәҵашәых акәын иаархәоз.
АXIX-тәи ашәышықәса агәҭаны [[швейная машина|аӡахыга машьына]] мҽхакы ҭбаала ахархәара аиуит. Уи адагьы, аба аԥҟаразы амыруга ҿыц абзоурала, знык ала жәаа ҿыгҳара аба аԥҟара алыршахеит. Уи аӡахра аус акырӡа иарманшәалеит.
[[Гражданская война в США|Еиду Америкатәи Аштатқәа рграждантә еибашьраан]], шә-нызқьҩыла асолдаҭцәа армаҭәа ршәырҵар акәхеит. Арратә маҭәа аҭахра астандартизациа аҿиара иацхраауан. Ар рымаҭәа аӡахразы ианҿарҵоз, еиҳа ахархәара змаз ашәагаақәа азгәарҭон. Убри аҟнытә, аӡахратә ааглыхраҿы астандартқәа рыла иӡахыз амаҭәа инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит.
1880 шықәсазы Еиду Аштатқәа рҿы ахацәа рымаҭәақәа рыбжеиҵарак ракәын афабрикақәа рҿы ирӡахуаз, аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы шамахамзар ахацәа зегьы иӡахны ирҭиуаз амаҭәақәа ныҟәырго иалагеит. Уаанӡа аӡахҩцәа рҿы амаҭәақәа ҿазҵоз амалуаагьы уажәшьҭа зыхә ҳараку адәқьанқәа рҟыны иаархәо иалагеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.grinchevskiy.ru/books/americanci-demokraticheskiy-opit/demokratichnost-odezhdi.php |title=Американцы: Демократический опыт: Пер. с англ. /Под общ, ред. и с коммент. В. Т. Олейника. — М.: Изд. группа «Прогресс» — «Литера», 1993. — 832 с. |access-date=2018-04-12 |archive-date=2018-04-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180412212256/http://www.grinchevskiy.ru/books/americanci-demokraticheskiy-opit/demokratichnost-odezhdi.php |url-status=live }}</ref>
=== Ашәҵатәы аҿиараҿы иахьатәи атенденциақәа ===
;Аунисекс астиль:
{{Main|Аунисекс}}
[[унисекс|Аунисекс]] астиль Мраҭашәараҟны аҿиара иалагеит [[1960-е|1960-тәи ашықәсқәа]] рзы, [[общество|ауаажәларраҿы]] аҳәсеи ахацәеи ррольқәа рҽырыԥсахуа иахьалагаз иабзоураны. Ари [[стиль одежды|астиль иаҵанакуа]] амаҭәақәа зегьы ихаданы ирызҷыдахаз, урҭ зтәу дхаҵоу дыԥҳәысу ахьыузеилмыргоз акәын. Раԥхьаӡа еизакны иҭрыжьыз ус еиԥш иҟаз амаҭәа [[джинсы|аџьынсқәа]] ракәхеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.irstyle.com/?ind=202 |title=Стили. Унисекс. Статья портала IRstyle |access-date=2012-08-21 |archive-date=2013-03-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130321101841/http://www.irstyle.com/?ind=202 |url-status=live }}</ref>
== Амаҭәа ахкқәа ==
Ашәҵатәы еихыршоит:<ref name="ГОСТ 17037—85" /><ref>{{Книга
|автор = Силаева М. А.
|заглавие = Пошив изделий по индивидуальным заказам: Учебник для [[Начальное профессиональное образование|НПО]]
|издание = 7-е изд., перераб.
|место = М.
|издательство = [[Издательский центр «Академия»]]
|год = 2012
|страницы = 6
|страниц = 528
|isbn = 978-5-7695-5673-9
}}</ref><ref>
{{Книга
|автор = Радченко И. А.
|заглавие = Основы конструирования и моделирования одежды: Учебник для [[Начальное профессиональное образование|НПО]]
|издание = 1-е изд.
|место = М.
|издательство = [[Издательский центр «Академия»]]
|год = 2012
|страницы = 11
|страниц = 464
|isbn = 978-5-7695-8444-2
}}</ref>
=== Ауаҩы ицәеижь ахәҭақәа ирҿырԥшны ===
* Ажәҩахыртә маҭәа — ацәеижь хыхьтәи ахәҭаҿы иҟоу амаҭәа ауп, иара ауаҩы ихәамци ихәдеи еибазыркуа ацәаҳәақәа рыла иԥкуп, ҵаҟа -абӷеи агәыи еимаздо ацәаҳәақәа рыла рыла: [[пальто|апалта]], [[полупальто|апалта кьаҿ]], [[плащ|аплашь]],[[пелерина|ажәҩаҭарԥа]], [[куртка|акуртка]], аблуза, [[пиджак|акостиум]], [[жакет|акьаҿ]], [[джемпер|аџьемпер]], [[жилет|аӡараҭаршә]], [[свитер|асвитер]], [[комбинезон|акомбинезон]], [[полукомбинезон|акомбинезонбжа]], [[ползунки|аҳәазага]], [[платье|аҵкы]], [[халат|ахалаҭ]], [[блузка|аблузка]], [[Кофта|акәафтачка]], [[верхняя сорочка|хыхьтәи асорочка]], [[нижняя сорочка|ҵаҟатәи асорочка]], [[фартук|аԥыраҳәа]], [[Комбинация (одежда)|акомбинациа]], [[распашонка|амшәхарԥ]], [[фуфайка|афуфаика]], [[майка|амаика]], [[купальник|аҽыкәабага]].
* Амаҟаҿаҳәаранӡатәи амаҭәа — ацәеижь ҵаҟатәи ахәҭа иаҵанакуа амаҭәа, хыхь аӡара аҟынӡа иԥку, ҵаҟа- ауҭәақәа рҿынӡа: [[брюки|аиқәа]], [[шорты|ашорҭқәа]], [[рейтузы|ареитузқәа]], [[юбка|аиԥка]], [[нижняя юбка|ҵаҟатәи аиԥка]], [[трусы|аиқәа кьаҿ]], [[плавки|аӡиқәакьаҿ]], [[кальсоны|анармеиқәа]], [[панталоны|апанталонқәа]].<ref>Товароведение и әкспертиза непродтоваров. — Поясная одежда. — С. 100.</ref>
=== Афункциатә ҷыдарақәа рыла ===
* [[Нательное бельё|Аҵаҟатәи амаҭәа]] — ацәеижь азы иахәҭоу ацқьаратә ҭагылазаашьақәа раԥҵаразы иҟоу аалыҵ ауп: амаика, аиқәа кьаҿ, апанталонқәа, уҳәа убас иҵегьы.
* Акорсеттә аалыҵ ҳәа изышьҭоу аӡахратә ма атрикотажтә аалыҵ ауп, ацәеижь ахәҭақәа аформа рыҭаразы иршәырҵо, иара убасгьы ақалԥадқәа раанкыларазы: [[бюстгальтер|аилақь]], [[Грация (одежда)|аграциа]], аграциабжа, [[корсет|акорсет]], акорсетбжа, [[пояс для чулок|ақалԥадқәа рзы амаҟа]].
* [[Верхняя одежда|Хыхьтәи амаҭәа]] — ари акорсет иалху амаҭәа ахыхь иршәырҵо, аҩныҵҟамаҭәа, ма акостиумқәеи аҵыкқәеи ргәыԥ иаҵанакуа амаҭәақәа роуп: акуртка, апалта, аплашь, уҳәа убас иҵегьы.
* [[Головной убор|Ахы иахарҵо]] — иӡаху ма итриктажтәу аалыҵуп, ауаҩы ихы хызҩо: [[шапка-ушанка|алымҳаҵәқәа змоу ахылԥа]], [[кепи|абыз змоу ахылԥа]], [[шапка|ахылԥа]], [[берет|аберет]], [[шлем|акәылӡхылԥа]], [[жокейка|ажокеика]], [[пилотка|апилотка]], [[капор|акапор]], [[чепчик|ачепец]], [[фуражка|абызхылԥа]], [[бескозырка|абыз змам ахылԥа]], [[тюбетейка|атиубетеика]].
* Ақалԥадқәа - ашьапқәа ирышьарҵо атрикотажтә аалыҵ ауп. Урҭ хаз-хазы ашьапқәа рҵәахуеит, ашьаргәыҵақәагьы налаҵаны: [[подследники|ушьапы иаҵоуҵақәо]], [[чулки|ақалԥадқәа]], [[получулки|ақалԥадбжақәа]], [[гетры|агетрқәа]], [[колготки|аколготкақәа]].
* Анапҭарԥақәа — иӡаху ма итрикотажтәу аалыҵуп, анапы ҵаҟатәи ахәҭеи ажәҩахыр аԥхьатәи ахәҭеи хызҩо: [[варежки|анапхазқәа]], [[перчатки|анапҭарԥақәа]], анапҭарԥақәа, анапхазқәа.
* Ашьал-ахәдақәыршәқәа — иӡаху ма итрикотажтәу аалыҵ, ахыи (мамзаргьы) ахәдеи хызҩо[[платок|: ашьал]], [[косынка|акасы]], ахәдақәыршә
* [[Обувь|Ашьапымаҭәа]] адәахьтәи аныррақәа рҟынтә ашьапқәа зыхьчо, аутилитартәи аестетикатәи функциақәа змоу аалыҵуп.<ref>ГОСТ 23251—83 Обувь. Термины и определения</ref>
=== Ахацәеи, аҳәсеи, ахәыҷқәеи ртәқәа рыла еихшаны. ===
* Ахацәа
* [[Женская одежда|Аҳәса]]
* [[Детская одежда|Ахәыҷтәы]]
** Ҿыц ииз ахәыҷқәа рзы - 9 мзы рҟынӡа зхыҵуа рзы
** ахәыҷбаҳча ахәыҷӡақәа ргәыԥ иаҵанакуа ахәыҷқәа рзы - 9 мзы инаркны 3 шықәса рҟынӡа зхыҵуа ахәыҷқәа рзы
** Ашколқәранӡа имнеиц ахәыҷқәа рзы — 3 шықәса инаркны 7 шықәса рҟынӡа зхыҵуа рзы
** Ашкол аиҵбыратә гәыԥ иаҵанакуа ахәыҷқәа рзы - 7 шықәса инаркны 12,5 шықәса зхыҵуа аҷкәынцәеи 7 шықәса инаркны 11,5 шықәса аҟынӡа зхыҵуа аӡӷабцәеи рзы.
** Ашкол аиҳабыратә гәыԥ ахәыҷқәа рзы - аҷкәынцәа 12,5 инаркны 15,5 шықәса рҟынӡа зхыҵуа рзы, аӡӷабцәа 11,5 инаркны 14,5 рҟынӡа зхыҵуа рзы.
** Ахбыџқәа ргәыԥ азы - 15,5 инаркны 18 шықәса рҟынӡа зхыҵуа аҷкәынцәеи 14,5 инаркны 18 шықәса рҟынӡа зхыҵуа аӡӷабцәеи рзы.
=== Аҳауатә ҟазшьарбагақәа рыла ===
* Аԥхын
* Аӡын
* Аамҭахәҭатәи - ааԥын-ҭагаларатәи аамҭақәарзы амаҭәа
* Аамҭахәҭақәа зегьы рзы- ианаамҭазаалакгьы ашықәс аҩныҵҟа иршәырҵо амаҭәа
=== Ахархәаратә ҷыдарақәа рыла ===
* Абзазаратә
** Аҩнымаҭәа — аусуразы иршәырҵо абзазаратә маҭәа, аҩны аԥсшьара аамҭазы иныҟәырго амаҭәа.
*** Аусуратә - аҩнымаҭәа абзазаратә ҭагылазаашьақәа рҿы аусуразы
** Есыҽнытәи амаҭәа — есыҽны иныҟәырго абзазаратә маҭәа.
** Агәырӷьаратә - абзазаратә маҭәа, агәырӷьаратә усмҩаԥгатәқәа раан иршәырҵо.
** Аспорттә маҭәа — аспорттә ҽазыҟаҵарақәа раан иныҟәырго абзазаратә маҭәа.
** Амилаҭтә — абзазаратә маҭәа,ажәлар рмилаҭтә культуреи рыбзазашьеи аҷыдарақәа аазырԥшуа. Уи есыҽны иныҟәыугар алшоит, аныҳәақәа раан, ма ақьабзтә усмҩаԥгатәқәа раангьы.
* Ааглыхратә (абзазаратә ''усуратә маҭәа'' иахымҩашьалароуп) —анхамҩа еиуеиԥшым аусхкқәа рҿы иршәырҵо амаҭәа.
** [[Специальная одежда|Иҷыдоу]] (аусуратә маҭәа) —ишәарҭоу, аԥырхага змоу ааглыхратә факторқәа рҟынтәи аусуҩцәа рыхьчаразы амаҭәа
** Асанитартә - аусуҩ иҟынтәи аусуратә маҭәахәқәа рыхьчаразы, насгьы аусзуҩы азеиԥш ааглыхратә ҟьашьрақәа иацәыхьчаразы ааглыхратә маҭәа
*** Атехнологиатә - аусугатә маҭәахәқәа рыхьчаразы асанитартә маҭәа хкы
** [[Униформа|Аформатә]] - арратә усзуҩцәа рымаҭәа, иҷыдоу аҟәшақәа русзуҩцәа, ауниформа ззаԥҵоу аҵаҩцәа рзы амаҭәа
=== Аизакызаара инақәыршәаны ===
* Хаз-хазы афункционалбжақәа змоу амаҭәақәа- егьырҭ амаҭәақәа ирыдымкылакәа, рхала ахархәара зылшо амаҭәақәа роуп.
* Ашәҵатәқәа ркомплектқәа ҳәа изышьҭоу еиԥшу стильк ала иҟаҵоу амаҭәақәа роуп: [[костюм|акостиум]] (уахь иаҵанакуеит: [[мужской костюм|ахацәа ркостиум]], [[женский костюм|аҳәса ркостиум]]), [[брючный комплект|аиқәа зцу акомплект]], [[купальный костюм|аӡҭалага]], [[пляжный комплект|амшын аԥшаҳәаҿы иршәырҵо акомплект]], [[пижама|апижама]].
=== Аӡахратә технологиа инақәыршәаны ===
* Иӡаху - аматерилқәа зегь ирылхны иӡаху амаҭәа, ашәҵарази,аҩныҵҟамаҭәеи,ацәарҭамаҭәеи ирзыку.
* Атрикотажтә — атрикотаж иалху амаҭәа мамзаргьы иԥаны иҟаҵо.
* Араԥаратә
=== Ааглыхра ахкы ала ===
* [[Поточное производство|Еизакны иҭрыжьуа амаҭәа]] — астандарттә цәеижьтә формақәа рзы амаҭәа, еидкыланы еиԥмырҟьаӡакәа иҭрыжьуа
** [[Прет-а-порте|Ашәҵара иазыхиоу]];
* Ҷыдала иҿаҵоу амаҭәа — ауаҩы ицәеижь ашәага-загақәеи ирыдгалоу амодели инарықәыршәаны иҟаҵоу амаҭәа ауп.
=== Аматериал хада инақәыршәаны ===
* Аба
* [[Кожаные изделия|Асахҭан]]
* [[Меховые изделия|Ахәы]]
* Ахӡы- ахәы
* Арезина-полимертә
== Амаҭәа ашәагаақәа ==
{{main|Амаҭәа ашәагаақәа}}Ашәҵатәы ашәагаақәа ҳәа изышьҭоу анбантә ма ахыԥхьаӡаратә кодуп, уи ауаҩы ицәеижь ма ицәеижь ахәҭақәа рпараметрқәа ирықәшәоит, амаҭәа ахәҭаҷ зызку. Ауаюы инаало амаҭәеи ашьапымаҭәеи ралхра изымариахарц азы, урҭ ҭзыжьуа ашәагаа аарԥшразы асистема рхы иадырхәоит. Еиҳаракгьы ашәагаа амаҭәа иақу адыргацраҳәаҿы иануп, ашьапымаҭәаҿы уи ашьапаҵаҿы иҟазар алшоит.
== Ашәҵатәы аибыҭашьа иазку азеиԥш дыррақәа ==
Ашәҵатәы аибыҭашьа шьаҭас иамоуп ахәҭақәа рформеи, рхыԥхьаӡареи, рыӡахырҭақәеи, реиқәҳәаларҭақәеи реишьҭагылашьа, рҭыԥ. Амаҭәа аиҿартәышьа аҟазшьа еиуеиԥшым арбагақәа рыла еилукаар алшоит:
адәахьтәи аформақәа,
Ахәҭақәа рыгәҵәы аконструктивтә еишьҭаргылашьа,
Аӡахырҭақәа реимадарақәа рыхкы,
аматериал ахкы.
[[Силуәт (графика)|Асилует]] —ԥшшәык мацарала иаарҟьаҟьан иаарԥшу афигурақәа рпрофильқәа рсахьа. Ужәҩа иҭаурԥо амаҭәа аӡахышьа арбага хадақәа иреиуоуп амаӷра аԥҟашьа, арельиефқәа рыӡахышьа, алифи аиԥкеи аӡахырҭақәа рыла реимадара. Амаӷра ихадоу ԥҟашьаны иҟоуп аҭаӡахра, [[реглан|ареглан]], аматериал шеибгоу иӡахны. Иара убас иҭаӡаху амаӷра ҩ-еиԥшымзаарак амоуп: иаабаци ахарԥтәи ҭаӡахышьақәеи.
=== Амаҭәа ахәҭақәа арахәыцқәа рыла реимадара ===
Ашәҵатәы анаԥырҵо, ахәҭақәа реидҵаразы, насгьы аматериал ахқәа аус рыдуларазы еиуеиԥшым амҩақәа рхы иадырхәоит:
[[Нитки|арахәыцтә]],
[[Клеевое соединение|Аҷабра]],
[[Сварка|Аидырҭәалара]],
Аилаҵара
Арахәыц аметод ала ахәҭақәа напыла ма машьынала иҭаӡахны еидҳәалоуп.
Иҷабу аӡахырҭақәа рҿы, аматериал аҷабгала аплионка, аххыра, арахәыц иреиԥшны идырӷәӷәоит.
Еиларҭәо аӡахырсҭақәа рҿы асинтетикатә, аплионкатә маҭәахәқәа ртермопластикатә ҟазшьақәа ахархәара роуеит.
----
* Агәыршьҭа — ари агәыри арахәыци рыла аматериал ҩ-кылҵәарак рыҭаны иҟауҵо аилазаашьа аелементқәа иреиуоуп.
* Аҭаӡахырсҭа -еишьҭагылоу агәыршьҭрақәа роуп.
* Аӡахырсҭа- ҳәа изышьҭоу аматериал аҿы еишьҭагылоу аӡахырҭақәа роуп.
Аҭаӡахрақәеи агәыршьҭақәеи ҟалар алшоит: амашьына иҟанаҵаз, напыла, ибжьырҟьо, иҭаҵәахны иҟаҵо.
== Ааглыхра ==
[[ателье|Ателие]] аҿы аусзуҩцәа рыбжьара [[разделение труда|аусутә аихшара]] еиҳараӡак абри аҩыза амҩала имҩаԥысуеит: [[закройщик|аԥҟаҩы]] аклиент ишәагаақәа ихихуеит, аалыҵ афасон иалацәажәоит, аескизқәа ҭихуеит, аматериалқәа алихуеит (аба, афурнитура), раԥхьатәии аҵыхәтәантәии агәаҭарақәа мҩаԥигоит; [[портной|Аӡахҩы]] аматериал ԥиҟоит, иӡахуеит.
Ателиеқәеи хаҭалатәи анапҟазацәеи амаҭәақәа рыӡахраан рхы иадырхәоит амакетҟаҵара аметод, адизаин аметодқәа — еиҳарак “ Аконструкциаҟаҵара иаку аметод ЦОТШЛ”,насгьы “Миуллери иԥеи” ҳәа изышьҭоу аметодика.
[[макетирование|Амакетҟаҵара аметод]] (“[[муляж|амулиажтә метод]]” мамзаргьы “ататуажтә метод” ҳәагьы еицырдыруеит) — аконструкциа иҭбаау аформа аиоуразы аманекен ма ауаҩы иқәдырҷабуеит ақьаадқәа, амакеттә материал, ма амаҭәа злырхуа аматериал. Уи апроцесс ашьҭахь иҭбаахаз аформа ауаҩы ма аманекен иашәырхуеит, иҟьаҟьоу акы иқәырҵоит, иԥырҟоит. Ииашаны иҟаҵоу амакет ауаҩы ицәеижь аҷыдарақәа зегьы азгәанаҭоит.Абри аметод ала амаҭәа апроект ҟаҵазар, абжьаратә гәаҭарақәа рыда иуӡахыр алшоит.
* [[Детали швейных изделий|Иӡаху амаҭәақәа рыхәҭақәа]]
* [[Швейная промышленность|Аӡахратә ааглыхра]]
=== Ашәҵатәы аныҟәгаразы азыҳәарақәа ===
Аексплуатациатә ҭахрақәа ирхыԥхьаӡалоуп аныҟәгара ианыманшәалоу, аалыҵ ахаҭабзиара аныҳараку. Аныҟәгараҿы иманшәалахоит амаҭәа ашәагаа ииашан ианалху, аматериал ахәҭақәа иахьрыхәҭо аҭыԥ анрымоу.
Амаҭәа уақәӷәгәыӷыртә иҟалоит, даҽакала иуҳәозар,заа ихап ҳәа умшәакәа иныҟугартә, амаҭәа ахықәкы иақәшәо аматериал аналыухуа, иара убас атехникатә ус адулашьагьы азгәауҭар.
Аестетикатә ҭахрақәа ирыҵаркуеит асахьаркыратә рхиашьа, аматериал аԥшшәы, иану асахьа, ишыӡаху, амаҭәа ахәҭақәа рпропорциақәа.
Аарыхратә ҭахрақәа ззырхо амаҭәа аҭыжьраан аматериалқәа хшыҩркрала рхархәара иазхуыцуеит, насгьы аус аџьабаа рацәа шаҭаху азгәаҭоуп. Уи аалыҵ ахатә харџь армаҷреи ааглыхра ахаҭабзиара аизырҳареи иацхраауеит. Аматериалқәа рхархәаразы аекономикатә модел еиқәыршәахоит амодел адизаин аԥҵараан, аӡахырҭаҿы аалыҵ аус адулараан ацәыӡқәа анмаҷу, аџьабаа еиҵахоит атехнологиақәеи, аматериал ҿыцқәеи, насгьы хра злоу амыругақәеи рыла аус аныруа.
Амаҭәа амодел атехникатә хҳәааҿы, аалыҵ азеиԥш ҟазшьарбагақәеи, аконструкциеи абас еишьҭаргыланы иаагоуп:
* амодел ахки ахықәки
* материал хада ахкы, аԥштәқәа ргамма
* Асилует
* Аԥҟара
* Аибаркыга ахкы
* ахәҭа хадақәа рҟазшьарбагақәа (аԥхьа, ашьҭахь, амаӷра, ахәда)
* Аҩычара
* агәыԥ зегьы ашәагааи ауреи рзы абжьгарақәа
=== Аекономика ===
1997 азы имҩаԥгаз аҭҵаара инақәыршәаны, адәқьанқәа рҿы 10 [[евро]] ҳәа ирҭииз амаҭәақәа [[себестоимость|рхаҭаԥса]] 3 евро иреиҳамызт.<ref>
{{книга
| автор = Marie-Noëlle Boutin-Arnaud, Sandrine Tasmadjian
| часть =
| заглавие = Одежда
| оригинал = Le vêtement
| ссылка =
| издание =
| ответственный =
| место =
| издательство = Nathan
| год = 1997
| том =
| страницы =
| страниц =
| isbn = 2-0918-2472-0
}}</ref>
Ашәҵатәқәа рыхәгьы абас еиԥш ишоит:
{| class="wikitable"
|-
| Аӡеи амаҭәахәқәеи || 8% инаркны 14% рҟынӡа
|-
| Аулафахәы || 5% инаркны 14% рҟынӡа
|-
| Егьырҭ аныхтәқәа || 2% инаркны 3% рҟынӡа
|-
| Аҭыжьыҩ ихашәалахәы || 15% инаркны 17% рҟынӡа
|-
| Ахәаахәҭратә ахәцҵа || 55% инаркны 67% рҟынӡа
|}
Апроценттә ҳәаақәа рыдҳәалоуп ааглыхреи аҵыхәтәантәи ахархәаҩи рыбжьара абжьаҟазаратә знеишьақәа рхыԥхьаӡара. Убри аҟнытә, иҟоуп [[бренд|абрендқәа]] ахәԥса ахылаԥшра азҭо, ианыҭрыжьуа инаркны (рхатә зауадқәа налаҵаны) аларҵәараҿынӡа (рхатә дқьанқәақәа ма [[Интернет-торговля|интернетала]])
Атекстильтә аалыҵқәа реиҳарак [[Третий мир|ахԥатәи адунеи атәылақәа]] рҿы иҭрыжьуеит, ҷыдала [[Азиатско-Тихоокеанский регион|Азиа]]. Ашәҵатәқәа рыҟаҵаразы рхы иадырхәо аматериалқәа рҟынтә иҟоуп зегь реиҳа аҳауа зҟьашьуагьы. Уи адагьы, ари аусухкаҿы ихадоу аусзуҩцәа русуратә ҭагылазаашьақәеи руалафахәыи лассы-лассы даара илаҟәуп.
: ''уахә. иара убас'': [[торговля|ахәаахәҭра]], [[бутик|абутик]], [[галантерея|агалантереиа]], [[секонд-хенд|ҩынтә ахархәара]]
=== Ааглыхраҿы аҿыцрақәа ===
[[Швейная промышленность|Аӡахратә усхкаҿы]] [[ИТ|АИТ-технологиақәа]] рхархәара ихадоу ахырхарҭақәа рахь иаҵанакуеит амаҭәа рмоделқәа автоматтә [[проектирование|проектҟаҵареи]], [[раскрой|автоматтә ԥҟарақәеи]].
Аҵыхәтәантәи аамҭазы, [[система автоматизированного проектирования|CAПР]] (computer-aided design, CAD) активла ахархәара аиуит —абазатә, амоделтә конструкциақәа ҟазҵо апрограмма. Ашәагаала еихыршоит, ҷD- амодель аспециалистцәа- атехнологцәа атехнологиатә документациа аԥҵараҿы ирыцхраауеит.
Анаҩстәи автоматтә мыругақәа алекалои аԥҟареи дырмариоит:
* [[дигитайзер|Афотодигитаизатор]] — акьыԥхьтә лекалоқәа аелектронтә формахь рыиагара алзыршо мыругоуп.
* [[Бодисканер|Абодисканер]]- ҷD амодель аиқәыршәаразы ауаҩы ифигура асканер азызуа хархәагоуп. CAD иацҵаны, уи алшара унаҭоит хаҭалатәи астандартқәа рыла алекалоқәа рыҟаҵара.
* Автоматтә ԥҟаратә комплекс — иадҵоу апрограмма инақәыршәаны алазер ма ароликтә ҳәызба ахархәарала,аматериал( аба, асахҭан) автоматтә ԥҟара алзыршо мыругоуп.
Атрикотажтә маҭәа аҟаҵараан рхы иадырхәоит апрограмма змоу аԥагатә машьынақәа, урҭ амоделиер —аконструктор иус дырманшәалоит, насгьы еиҳа иуадаҩу асахьақәа раԥҵара алдыршоит.
Уи иадҳәалоу аусхкгьы, асра -еснагь аиӷьхара иаҿуп, иԥсабаратәу ацыхә ҿыцқәа аус рыдырулоит (акалам, ахәац), аба аилазаара еиӷьнатәуеит, (иԥсабаратәуи асинтетикатәи ацыхәқәа реилаԥсара иалнаршоит амаҭәа аинтерес зҵоу афактура аиура, еиҳа иӷәӷәахоит,иҟәатахоит) аба аус адуларазы аилазаашьа ҿыцқәа аԥырҵоит(имҟәыҷырц, абааӡареи, аҟьашьреи рҟынтә иахьчаларц).
== Ҳакәша-мыкәша иамоу анырра ==
Адунеи аҿы шаҟа рҭаху аасҭа еиҳаны амаҭәа ҭрыжьуеит, Убас, 2012 азы апланетаҿы иҭрыжьыз амаҭәақәа рҟынтә 60% раҟара шықәсқәак рыла икарыжьит, аӡәырҩы ахархәаҩцәа зхаҭабзиара ҳараку амаҭәақәа амодаҟынтә иқәҵит ҳәа ԥхьаӡаны икарыжьукеит. Икарыжьыз амаҭәақәа [[свалка|агәамсам еизгарҭарақәа]] рымҽхак дырҭбаауеит: Еиду Аштатқәа рҿы мацара есышықәса 10,5 миллион тонна абзазаратә атекстильтә цәынхақәа агәамсам кажьырҭақәа рахь идәықәырҵоит. Амода аиндустриа аҭакԥхықәра адуп адунеи аҿы [[Сточные воды|аӡцарҭақәа]] 20 процент, 10 процентк [[Углекислый газ в атмосфере Земли|арацәаҵәыҵәытә газ аушьҭра]]( жәларбжьаратәи аҳаиртә ԥыррақәа раасҭа). Атекстильтә ааглыхра Адунеи аокеан [[Пластиковое загрязнение|апластикатә маҭәарқәа]] рыла аҟьашьра иахыҵхыҭра хадоуп ҳәа ԥхьаӡоуп.. [[хлопководство|Абамбаӡа ааглыхра]] адунеи аҿы иҟоу [[инсектициды|аинсектицидқәа]] рҟынтә 24 процент ақәдырӡуеит, [[пестициды|апестицидқәа]] рҟынтә 11 процент рхы иадырхәоит, арахь уи адунеи аҿы изқәаарыхуа адгьылқәа рҟынтә 3 процентк мацара роуп иагоу.<ref>{{cite web |url=https://elementy.ru/kartinka_dnya/1777/Svalka_v_Atakame |title=Свалка в Атакаме |date=2023-09-01 |publisher=әлементы |access-date=2023-09-20 |archive-date=2023-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231010084927/https://elementy.ru/kartinka_dnya/1777/Svalka_v_Atakame |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://unece.org/forestry/news/fashion-environmental-and-social-emergency-can-also-drive-progress-towards |title=Fashion is an environmental and social emergency, but can also drive progress towards the Sustainable Development Goals |date=2018-03-01 |publisher=United Nations Economic Commission for Europe |access-date=2023-09-20 |archive-date=2023-09-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230921224612/https://unece.org/forestry/news/fashion-environmental-and-social-emergency-can-also-drive-progress-towards |url-status=live }}</ref>
== Амаҭәа ацклаԥшра ==
[[Вешалка|Акнаҳага]].
== Аҩнытә ԥстәқәа рымаҭәа ==
[[Файл:Cheney's dogs dressed for halloween.jpg|thumb|right|Аԥстәқәа рзы [[Карнавал|акарнавалтә маҭәа]]]]
XX-тәи ашәышықәсазы, [[Домашние животные|аҩнытә ԥстәқәа]] рымаҭәа модатә трендны иҟалеит, уи еиуеиԥшым аилахәырақәеи адизаинерцәеи рхы азыркит. Раԥхьаӡа абас еиԥш иҟоу амаҭәақәа зхәы кьаҿыз ма ахәы змам аҩнытә ԥстәқәа (иаҳҳәап, ашнауцерқәа) рырныҟәарақәа раан ахьҭа рацәыхьчара акәын изызкыз, аха аамҭа анца, уи адекоративтә функциагьы аанахәеит.
Иара убас [[Акьанџьа|акьанџьақәа]] рзы амаҭәақәагьы рӡахуеит.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Детская одежда|Ахәыҷтәы маҭәа]]
* [[История одежды|Амаҭәа аҭоурых]]
* [[Женская одежда|Аҳәса рымаҭәа]]
* [[Модная фотография|Амодатә фотоҭыхымҭа]]
* [[Мужская одежда|Ахацәа рымаҭәа]]
* [[Портной|Аӡахҩы]]
* [[Русский национальный костюм|Аурыс милаҭтә маҭәа]] <!-- Он не современный, но должна же быть на него ссылка из әтой статьи -->
* [[Секонд-хенд|Аҩбатәи анапы]]
* [[Теория моды|Амода атеориа]]
* [[Устойчивая мода|Иҭышәынтәалоу амода]]
* [[Швейная промышленность|Аӡахратә ааглыхра]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* ''[[Васильева, Екатерина Викторовна|Васильева Е]]''. [https://www.academia.edu/93880529/ Теория моды: миф, потребление и система ценностей]. Санкт-Петербург; Москва: RUGRAM_Пальмира, 2023. 387 с.
* ГОСТ 17037—85 (СТ СәВ 4827—87) Изделия швейные и трикотажные. Термины и определения
* {{ВТ-әСБЕ|Одежда|[[Анучин, Дмитрий Николаевич|Анучин Д. Н.]]}}
* {{ВТ-ЕәБЕ|Одежда|Гессен Ю.}}
* Мерцалова М. Костюм разных времен и народов: в 4 т. М.: Академия моды, 2001.
* {{книга
|автор = С. Слоневский.
|часть = Одежда
|ссылка часть =
|заглавие = [[Большая советская әнциклопедия]]. В 65 томах
|оригинал =
|ссылка =
|викитека =
|ответственный = гл. ред. [[Шмидт, Отто Юльевич|О. Ю. Шмидт]]
|издание = 1-е изд
|место = М.
|издательство = [[Большая Российская әнциклопедия (издательство)|Советская әнциклопедия]]
|год = 1939
|том = 42 (Нидерланды — Оклагома)
|страницы = 720—726
|страниц = 832
|серия =
|isbn =
|тираж = 45500
}}
* {{БСә3|заглавие=Одежда}}
* Фукаи А., Суо Т., Ивагами М., Кога Р., Нии Р., Нишьяма Д. Мода XVIII—XX вв. Киотский институт костюма. Изд-во: «АСТ», «Астрель», «ОГИЗ», 2009. 192 с.
* Boucher F. 20,000 Years of Fashion: The history of costume and personal adornment. New York: Harry N. Abrams, 1987.
* Mendes V. de La Hay A. 20th Century Fashion. London: Thames and Hudson, 1999.
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://www.youtube.com/watch?v=OJLpp7v1zHQ Моделирование и конструирование одежды (фильм)]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160414064822/https://www.youtube.com/watch?v=OJLpp7v1zHQ |date=2016-04-14 }}
* ''[[Дробышевский, Станислав Владимирович|Дробышевский, С. В.]]'' [https://www.youtube.com/watch?v=7iH_VYKO8pI Как одевались наши предки? : лекция] — НаукаPRO
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:шәҵатәы}}
[[Акатегориа:Амаҭәа]]
8w85k3rhbxear539z8npr5bq0x3rd7z
Иупитер
0
54468
172618
172249
2026-08-24T13:29:59Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Иупитер]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172249
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Иупитер|Иупитер (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Иупитер
| асимвол = Jupiter symbol (black).svg
| ахкы = апланета
| асахьа = Jupiter, image taken by NASA's Hubble Space Telescope, June 2019 - Edited.jpg
| асахьа ашәагаа = 300px
| асахьа ахҵара = Иупитер афотосахьа 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҟынтәи иҭыху
| аԥхьаартҩы =
| аартра аҭыԥ =
| аартра арыцхә =
| способ открытия =
| аартра-ref =
| аорбита-ref =
| аепоха =
| аперигели = 7,405736{{e|8}} км(4,950429 а.е.)<ref name="jupiter-info"/>
| афели = 8,165208{{e|8}} км(5,458104 а.е.)<ref name="jupiter-info"/>
| периапсида =
| апоапсида =
| аҵәҩанбжа ду = 7,785472{{e|8}} км(5,204267 а.е.)<ref name="nasa-jupiter">{{cite web |url=https://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |url-status=dead |title=Jupiter — NASA|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050105155019/http://www.nasa.gov/worldbook/jupiter_worldbook.html |archive-date=2005-01-05 }}</ref>
| аексцентриситет = 0,048775<ref name="jupiter-info"/>
| асидертә период = 4332.589 мшы (11.8618 шықәса)<ref name="jupiter-info"/>
| асинодтә период = 398.88 мшы<ref name="jupiter-info"/>
| аорбитатә ццакыра = 13.07 км/с (ибжьаратәны)<ref name="jupiter-info"/>
| абжьаратә аномалиа =
| аорбита анаара = 1.304° (еклиптика иазкны)6.09° (амра аекватор иазкны)
| угловое перемещение =
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 100,55615°<ref name="jupiter-info"/>
| долгота периастра =
| время периастра =
| аперицентр аргумент = 275,066°
| половинная амплитуда =
| амҩаныза зтәу =
| амҩанызақәа = [[Спутники Юпитера|115]]<ref>[https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html Planetary Satellite Discovery Circumstances] Jet Propulsion Laboratory. [[California Institute of Technology]]. NASA</ref>
| афизикатә-ref =
| ашәагаақәа =
| аекватортә радиус = {{formatnum:71492}} ± 4 км<ref name="jupiter-info"/>
| аполиартә радиус = {{formatnum:66854}} ± 10 км<ref name="jupiter-info"/>
| абжьаратәи арадиус = {{formatnum:69911}} ± 6 км<ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007">{{статья
|doi=10.1007/s10569-007-9072-y
|заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006
|ссылка=https://archive.org/details/sim_celestial-mechanics-and-dynamical-astronomy_2007_98_3/page/155
|том=98
|номер=3
|страницы=155—180
|bibcode=2007CeMDA..98..155S
|язык=en
|тип=journal
|автор=P. Kenneth Seidelmann et al.
|год=2007
|издательство=[[Springer Nature]]
|издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]]
|issn=0923-2958 }}
</ref>
| агьежь ду аикәшара =
| ақәӡара = 6.21796{{e|10}} км2121.9дгьылтәи
| аҭаӡара = 1.43128{{e|15}} км31321.3 дгьылтә
| акапан = 1.8986{{e|27}} кг317.8 дгьылтә
| ажәпара = 1326 кг/м³<ref name="jupiter-info"/>
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 24,79 м/с² (2,535 g)
| актәи акосмостә ццакыра = 42,58 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 59,5 км/с<ref name="jupiter-info"/>
| аҵәира аццакра = 12.6 км/с мамзаргьы {{formatnum:45300}} км/сааҭ
| аҵәира апериод = 9.925 сааҭ<ref name="jupiter-info"/>
| аҵәҩан анаара = 3,13°
| прямое восхождение = 17 ш 52 мин 14 с268.057°
| склонение = 64,496°
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.343 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])0.52 ([[Геометрическое альбедо|гео. альбедо]])<ref name="jupiter-info"/><ref name="jupiter-info"/>
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = -1.61 инаркны -2.94 рҟынӡа
| зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = −9,4
| аԥхарра хыхьтәи =
| шкала высоты = 27 км
| аилазаара = <table class="transparent">
<tr><td>
89,8±2,0 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
10,2±2,0 %</td><td>[[Гелий|Агелиум]] (He)
</td></tr><tr><td>
~0,3 %</td><td>[[Метан|Аметан]] (СН<sub>4</sub>)
</td></tr><tr><td>
~0,026 %</td><td>[[Аммоний|Аммониум]] (NH<sub>4</sub><sup>+</sup>)
</td></tr><tr><td>
~0,003 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеитерид]] (HD)
</td></tr><tr><td>
0,0006 %</td><td>[[Этан|Аетан]] (СН<sub>3</sub>−СН<sub>3</sub>)
</td></tr><tr><td>
0,0004 %</td><td>[[Аӡы|Аӡы]] (H<sub>2</sub>O)
</td></tr><tr><td>
'''Аҵаақәа''':</td><td>
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Аммоний|Аммони]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Аӡы|Аӡы]]
</td></tr><tr><td>
</td><td>[[Гидросульфид аммония|Аммониум агидросульфид]] (NH<sub>4</sub>SH)
</td></tr></table>
| атмосфера-ref =
| изображение символа =
| bg = #E8AB79
| малая планета =
| открытие =
| именование =
| именование-ref =
| экзопланета =
| обозначение ЦМП =
| альтернативные имена =
| категория МП =
| аорбита = yes
| средний радиус орбиты =
| афизикатә = yes
| аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,06487<ref name="jupiter-info"/>
| температуры =
| аԥхарра 1 ахьӡ =
| аԥхарра 1 амин =
| аԥхарра 1 абжьаратә =
| аԥхарра 1 амакс =
| аԥхарра 2 ахьӡ =
| аԥхарра 2 амин =
| аԥхарра 2 абжьаратә =
| аԥхарра 2 амакс =
| спектральный тип =
| угловой размер = 29,8″—50,1″
| атмосфера =
| давление на поверхности = 20—220 [[Паскаль (единица измерения)|кПа]]<ref>{{статья|автор=National Aeronautics and Space Administration|заглавие=Probe Nephelometer|ссылка=https://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html|язык=en|издание=Журнал Galileo Messenger|тип=характеристики космического аппарата|издательство=NASA/JPL|год=1983|выпуск=6|archive-date=2009-07-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20090719111109/http://www2.jpl.nasa.gov/galileo/messenger/oldmess/2Probe.html}}</ref>
}}
[[Афаил:Jupiter New Horizons.jpg|мини|Иупитер адиск зегьы ԥсабаратә ԥштәыла, иреиҳау уи амҩаныза Ганимед аҟынтәи апланета иақәшәо агагеи арымарахьтәи агоризонт аҿы Идуу ашәыта ҟаԥшьи рсахьақәа ацҵаны.]]
[[Афаил:Trouvelot - The Planet Jupiter.jpg|мини|1880 шықәсазтәи Иупитер асахьа]]
'''Иупитер''' — [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иреиҳау [[планета|планетоуп]]{{Аиасра|Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа}}, [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡарала ахәбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Юпитер, планета|Юпитер, планета]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref> [[Сатурн]] еиԥш иаргьы, [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп.
Апланета ауаа ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит, уи еиуеиԥшым акультурақәа рмифологиеи рдинхаҵарақәеи рҿы ианыԥшит: [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиатәи]], [[вавилон|Вавилонтәи]], [[Древняя Греция|Абырзентәи]] уҳәа убас иҵегьы. Иупитер иахьатәи ахьӡ ажәытәӡатәи [[Древний Рим|Рим]] иреиҳаӡоу [[Юпитер (мифология)|адыд-мацәыс анцәахәы]] ихьӡ аҟынтәи иаауеит.{{Аиасра|Аҵара ахьӡи аҭоурыхи}}
Иупитер аҿы иҟоу атмосфератә цәырҵрақәа жәпакы — [[Буря|аԥшацәгьақәа]]{{Аиасра|Атмосфера аныҟәара}}, [[молния|амацәысқәа]]{{Аиасра|Амацәысқәа}}, [[Полярное сияние|аполиартә лашарақәа]]{{Аиасра|Аврора}} — адгьылтәқәа раасҭа масштабла кырӡа еиҳауп. Атмосфераҿы иазгәаҭатәу цәырҵроуп [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]{{Аиасра|Идуу ашәыта ҟаԥшь}} — аԥшасра ӷәӷәаӡа, XIX-тәи ашәышықәса инаркны еилкаау (иҟалап XVII-тәи аахыс акәзаргьы).
Иупитер иамоуп зегьы ианреиҵаха 101 [[Спутники Юпитера|мҩаныза]]{{Аиасра|Амҩанызақәеи амацәазқәеи}}, урҭ рҟынтә ираԥхьатәиу, иагьреиҳау роуп— [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1610 шықәсазы иааиртыз.<ref name=shepard>{{Cite web|lang=ru|url=https://sites.google.com/carnegiescience.edu/sheppard/moons/jupitermoons|title=Scott S. Sheppard - JupiterMoons|website=sites.google.com|access-date=2026-03-25}}</ref>
Иупитер [[Исследования|аҭҵаарақәа]] мҩаԥысуеит адгьылтәи аорбиталтәи [[телескоп|ателескопқәа]] рыла; 1970-тәи ашықәсқәа инаркны, [[НАСА|НАСА]] апланетабжьаратә зондқәа{{Аиасра|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}} 8 апланетахь идәықәҵан: «[[Пионер (программа)|Апионерцә]]», «[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]», «[[Галилео (КА)|Галилео]]», «[[Юнона (КА)|Иунона]]» уҳәа убас егьырҭгьы.
Иупитер блала иубарҭоу уахынлатәи ажәҩан аҿы [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь зегь реиҳа илашо аобиектқәа иреиуоуп.{{Аиасра|Аорбитеи аикәагьежьреи}} Иупитер адиски амҩанызақәеи [[любительская астрономия|астрономцәа-абзиабаҩцәа]]{{Аиасра|Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа}} рзы иалкаау хылаԥшратә обиектқәоуп, избан акәзар урҭ аартрақәа жәпакы ҟарҵеит (1994 шықәсазы Иупитер иаҿаҳаз [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|акомета Шоумеикер-Леви]]{{Аиасра|Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа}}, мамзаргьы 2010 шықәсазы Иупитер [[Южный экваториальный пояс Юпитера|аҩадатәи аекватортә маҟа]]{{Аиасра|Ацәаҳәақәа}} аӡра).
Иупитер Адгьыл идуу ажәҩантә цәеижьқәа рықәҳара ацәыхьчараҿы [[Гравитационное поле|агравитациатә мҽхакы]] ӷәӷәа абзоурала ароль ӷәӷәа нанагӡоит.<ref name="NKJ202204">''Анна Сдобина''. [https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ «Ты не пройдёшь!» Кто ловит космических странников на пути к Земле] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230324194518/https://www.nkj.ru/archive/articles/43675/ |date=2023-03-24 }} // [[Наука и жизнь]], 2022, № 4. — С. 10—16.</ref>
[[Афаил:Jupiter in true color.jpg|мини|2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 рзы НАСА акосмостә ӷба “[[Кассини-Гюйгенс|Кассини]]” иҭнахыз 4 сахьак рыла еизгоу Иупитер асахьа.]]
== Ахылаԥшрақәеи урҭ рҷыдарақәеи ==
=== Аинфраҟаԥшьтә диапазон ===
[[Афаил:Jupiter_imaged_using_the_VISIR_instrument_on_the_VLT.jpg|мини|слева|Иупитер имцу аԥштәқәа аманы инфраҟаԥшьтә сахьаҿы, 5 микрометрла еиуеиԥшым аҿахәҿыхрақәа рҟынтәи иреиӷьу асахьақәа ралхреи реидҵареи рыла иаԥҵоу, ателескоп [[Very Large Telescope|VLT]] аҿы иҟоу ВИСИР ҳәа изышьҭоу амыруга ахархәарала (2016 шықәса, рашәарамза 26)<ref>{{cite web |title=Jupiter Awaits Arrival of Juno |url=http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |access-date=2016-06-28 |archive-date=2016-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160628145330/http://www.eso.org/public/news/eso1623/ |url-status=live }}</ref>]]
Аспектр аинфраҟаԥшьтә ҭыԥ аҿы иҟоуп [[Водород|H<sub>2</sub>]], [[Гелий|He]] амолекулақәа рцәаҳәақәа, иара убас егьырҭ еиуеиԥшым ахәҭаҷқәа рцәаҳәақәа. Раԥхьатәи аҩба рхыԥхьаӡара апланета ахылҵшьҭра иазку адыррақәа ргәылакуп, егьырҭ рхыԥхьаӡаратәи рхаҭабзиаратәи еилазаашьа — уи аҩныҵҟатәи аеволиуциа иазку.<ref name="hut">{{статья |автор=Hunt, G. E. |заглавие=The atmospheres of the outer planets |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1983AREPS..11..415H |язык=en |место=London, England |издательство=University College |год=1983 }}</ref>
Аха аӡрии агелии рмолекулақәа [[диполь (электродинамика)|адипольтә момент]] рымаӡам, ус анакәха, абарҭ ахәҭаҷқәа рабсорбциатә цәаҳәақәа убарҭаӡам, аинҟьаратә ионизациа абзоурала ахәлагара аԥыжәара аго иалагаанӡа. Уи ганкахьала, даҽа ганкахьала уахәаԥшуазар, урҭ ацәаҳәақәа [[Атмосфера|атмосфера]] хыхьӡатәи ахҟьақәа рҿы ишьақәгылоит, еиҳа иҵаулоу ахҟьақәа ирызку адыррақәа рымаӡам. Убри аҟнытә, Иупитер аҿы агелиуми аӡрии [[Обилие|рырацәара]] иазку зегь реиҳа зыгәрагоу адыррақәа рҳан илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» аҟынтәи.<ref name="hut"/>
Иаанхаз аелементқәа ракәзар, урҭ ранализи рырккареи аангьы ауадаҩрақәа цәырҵуеит. Макьаназы инагӡаны гәрагарала аҳәара залшом, иарбан процессқәоу Иупитер атмосфераҿы имҩаԥысуа, насгьы шаҟа иӷәӷәаны урҭ ахимиатә еилазаара ианыруа — аҩныҵҟатәи арегионқәа рҟны еиԥш, адәахьтәи ахҟьаақәа рҿгьы. Уи аспектр еиҳа инарҭбааны арккараҿы иалкаау ауадаҩрақәа цәырнагоит. Аха, еиуеиԥшым аелементқәа рырацәара анырра аҭара зылшо апроцессқәа зегьы ҭыԥантәиуп, насгьы даараӡа иԥкуп ҳәа иԥхьаӡоуп, убри аҟнытә урҭ аматериа ашара шьаҭанкыла аԥсахра рылшом.<ref name="planetreview"/>
[[Афаил:Jupiter_Rotation_Movie_-_Hubble_2015.gif|мини|Иупитер иеикәагьежьуа амодель]]
[[Афаил:PIA02863 - Jupiter surface motion animation 10fps.ogv|мини|Иупитер аҿықә аныҟәара]]
Иупитер иара убас иахылҵуеит (еиҳарак аспектр [[инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә]] ҭыԥ аҟны) 60% рыла еиҳаны Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа.<ref name="астрономия-юпитер">{{cite web |url=http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm|title=Астрономия — Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924070620/http://astronom-ntl.narod.ru/astro/soulsys/upiter.htm |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib">{{cite web |url=http://astro.websib.ru/sun/Jupiter |title=Юпитер на Астро.вебсиб.ру |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130126224939/http://www.astro.websib.ru/sun/Jupiter |archive-date=2013-01-26 |url-status=dead }}</ref><ref name="elkins-tanton">{{книга |год=2006 |заглавие=Jupiter and Saturn |ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5 |издательство=Chelsea House |место=New York |isbn=0-8160-5196-8 |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }}</ref><ref name="guillot04">{{книга
|год=2004 |заглавие=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |ссылка часть=https://authors.library.caltech.edu/39188/1/Stevenson_2004p35.pdf |часть=Chapter 3: The Interior of Jupiter |издательство=[[Кембриџь ауниверситет]] Press |isbn=0521818087 |язык=en |автор=Guillot, T.; Stevenson, D. J.; Hubbard, W. B.; Saumon, D. |ответственный=Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B }}</ref> Абри амчхара зырҿио апроцессқәа ирыбзоураны, Иупитер есышықәс 2 см раҟара еиҵалоит.
П. Боденхеимер (1974) игәаанагарала, апланета раԥхьаӡа акәны ианышьақәгылаз, уи 2-нтә еиҳан, насгьы уи аԥхаррагьы иахьатәи аамҭазы аасҭа акырӡа еиҳан.<ref>{{статья |автор=Bodenheimer P. |заглавие=Calculations of the early evolution of Jupiter |страницы=319 |том=23 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B |access-date=2007-02-01 |doi=10.1016/0019-1035(74)90050-5 |год=1974 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2008-03-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080309060345/http://adsabs.harvard.edu/abs/1974Icar...23..319B }}</ref>
=== Ацәқәырԥа кьаҿқәа рҵакыра ===
[[Афаил:Jupiter xray ill.jpg|мини|400пкс|Чандра адыррақәа рыла Иупитер агамма-шәахәаркра]]
Иупитер агамма-шәахәаркра аполиартә лашара иадҳәалоуп, иара убасгьы адиск ашәахәаркра. Раԥхьаӡакәны 1979 шықәсазы [[HEAO-2|Еинштеин ихьӡ зху акосмостә лабораториа]] иҭанаҩит.<ref name="x-rayobservation">{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |title=X-rays from solar system objects |access-date=2010-10-30 |archive-date=2008-11-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081121091611/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007P%26SS...55.1135B |url-status=live }}</ref>
Адгьыл аҿы арентгени аультрафиолети рҟны аполиартә лашарақәа рҭыԥқәа шамахамзар еиқәшәоит, аха Иупитер аҿы уи аҩыза ҟалаӡом. Арентгентә полиартә лашарақәа рҭыԥ аполиус еиҳа иазааигәоуп, аультрафиолеттә лашарақәа раасҭа. Заатәи ацклаԥшрақәа иаадырԥшит 40 минуҭк ицоз ашәахәаркра аисра, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рҿы уи ахьыԥшра еиҳа еицәаны иааԥшуеит.
Иупитер аҿы иҟоу [[полярное сияние|авроратә лашарақәа]] ррентгентә спектр акометақәа ррентгентә спектр еиԥшхоит ҳәа агәыӷра ыҟан, аха Chandra аҟны ахылаԥшрақәа иаадырԥшит уи ус шакәым. Аспектр шьақәгылоуп аемиссиатә цәаҳәақәа рыла, 650 еВ азааигәара иреиҳау аҵәыҵәритә цәаҳәақәа рыманы, OVIII ацәаҳәақәа рҿы 653 еВ, 774 еВ раан, OVII аҿы 561 еВ, 666 еВ рҟны. Иҟоуп иара убасгьы аспектралтә ҭыԥ аҟны еиҵоу амчхарақәа раан ашәахәаркра ацәаҳәақәагьы 250 инаркны 350 еВ рҟынӡа, иҟалап урҭ атыҩша мамзаргьы акарбон адиоксид иатәызар.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2005JGRA..11001207E Simultaneous Chandra X ray, Hubble Space Telescope ultraviolet, and Ulysses radi]</ref>
Аурора иадҳәалам агамма-шәахәаркра раԥхьаӡа акәны [[ROSAT|ROSAT]] ахылаԥшрақәа рыла иԥшаан 1997 шықәсазы.<ref name="x-rayobservation"/> Аспектр еиԥшуп аурора аспектр, 0,7 — 0,8 кеВ рҳәааҿы. Аспектр аҷыдарақәа ибзианы иаарԥшуп амратә металлкра змоу 0,4-0,5 кеВ аԥхарра змоу агәыргьынтә плазма амодель ала, Mg<sup>10+</sup>, насгьы Si<sup>12+</sup> аемиссиатә цәаҳәақәа рыцҵаны. Аҵыхәтәантәиқәа рыҟазаара 2004 шықәса жьҭаарамза-абҵарамзақәа рзтәи амра аусура иадҳәалазар ауеит.<ref name="x-rayobservation"/>
Акосмостә абсерваториа [[XMM-Newton|XMM-Newton]] ахылаԥшрақәа иаадырԥшит агамма-спектр аҟныы адиск ашәахәаркра амратә рентгентә шәахәаркра аныԥшра шакәу. Аурорақәа реиԥш акәымкәа, 10 инаркны 100 минуҭк рҟынӡа ашкалақәа рҿы ашәахәаркра аинтенсивра аамҭа-аамҭалатәи аԥсахрақәа ҳәа акгьы ԥшаамызт.
=== Апланета арадиолахылаԥшра ===
[[Афаил:Jupiter.Radio.VLAl.jpg|мини|Иупитер арадиосахьа: илашоу аҭыԥқәа (ашкәакәакәа) — арадио емиссиа [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] рҟынтәи]]
Иупитер — зегь реиҳа иӷәӷәоу (Амра ашьҭахь) радио хыҵхырҭоуп Амратә системаҿы адециметр-метртәи ацәқәырԥа аурақәа рдиапазон аҟны. Арадиошәахәаркра зныкҟьаратәи аҟазшьа амоуп, насгьы аԥжәара иреиҳаӡоу аҩаӡараҿы 10<sup>6</sup> [[Янский (единица измерения)|Иански]] инаӡоит.<ref name="heritage"/>
Аԥжәарақәа ҟалоит 5 инаркны 43 МГц рҟынӡа (еиҳарак 18 МГц раҟара), абжьаратәи аҭбаара 1 МГц инаӡоит. Аԥжәара аамҭа кьаҿуп: 0.1-1 с инаркны (зны-зынла 15 с рҟынӡа). Арадиациа ӷәӷәала аполаризациа амоуп, еиҳарак агьежь аҿы, аполаризациа аҩаӡара 100% инаӡоит. Амагнитосфера аҩнуҵҟа иҵәиуа Иупитер иазааигәоу амҩаныза Ио ала ашәахәаркра амодулиациа гәаҭоуп: Ио Иупитер иазкны [[Элонгация (астрономия)|аелонгациа]] азааигәара ианыҟоу, аԥжәара алыршара еиҳа иауеит. Ашәахәаркра амонохроматикатә ҟазшьа иаанарԥшуеит иалкаау аиҭаҟалара, еиҳарак [[Гирочастота|гироеиҭаҟалара]]. Ашәахәа ӷәӷәа аԥхарра (зны-зынла 10<sup>15</sup> К инаӡо) азы иаҭахуп аколлективтә еффектқәа ([[мазер|амазерқәа]] реиԥш) радыԥхьалара.<ref name="heritage"/>
Миллиметр-сантиметр кьаҿк рыбжьара Иупитер арадиошәахәаркра аԥхарратә ҟазшьа амоуп, аха алашаратә ԥхарра маҷк еиҳауп аиҟаракапантә аасҭа, уи аҩныҵҟантәи аԥхарра ацара аанарԥшуеит. ~9 см ацәқәырԥақәа рҟынтәи, T<sub>b</sub> (арлашара аԥхарра) еизҳауеит — ицәырҵуеит иԥхарратәым ахәҭаҷ, Иупитер амҳалдызтә мҽхакы аҟны абжьаратәи амчхара ~30 МеВ аманы арелативисттә хәҭаҷқәа рсинхротронтә радиациа иадҳәалоу; 70 см ацәқәырԥаҿы, T<sub>b</sub> ~5{{e|4}} K арбаганӡа инаӡоит. Ашәахәаркра ахыҵхырҭа апланета аҩганкгьы рҟны ҩ-мҳап еиҵыхк асахьа аманы иҟоуп, уи арадиациа амагнитосфератә хылҵшьҭра иадыргоуп.<ref name="heritage">{{cite web |url= http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |title= Конспект лекций по радиоастрономии. Глава 4 |publisher= «HERITAGE — астрономия, астрономическое образование с сохранением традиций» |access-date= 2010-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130616001200/http://heritage.sai.msu.ru/ucheb/Rudnickij/4.htm |archive-date= 2013-06-16 |url-status= dead }}</ref><ref>{{статья |автор=Michel, F. C. |заглавие=The astrophysics of Jupiter |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M |язык=en |место=Houston, Tex. |издательство=Rice University |год=Dec 1979 |archive-date=2017-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171025061329/http://adsabs.harvard.edu/abs/1979SSRv...24..381M }}</ref>
=== Агравитациатә потенциал аԥхьаӡара ===
Аԥсабаратә мҩанызақәа рныҟәара ахылаԥшрақәа рыла, иара убасгьы акосмостә ӷбақәа рцашьамҩақәа ранализ ала, Иупитер агравитациатә ҭыԥ еиҭашьақәыргылазар ҟалоит. Уи асфера-симметриатә еиԥшым апланета ирласны иахьеикәагьежьуа иахҟьаны. Абжьааԥны, агравитациатә потенциал [[Многочлены Лежандра|Лежаандр иполиномқәа]] рыла аихшара аҳасабала иаарԥшуп:<ref name="planetreview">{{статья |автор=Tristan Guillot, Daniel Gautier. |заглавие=Giant Planets |ссылка=https://arxiv.org/abs/0912.2019 |язык=en |год=2009-12-10 |archive-date=2018-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180628211949/https://arxiv.org/abs/0912.2019 }}</ref>
{| class="wikitable" align="right" style="text-align:center"
! ''J<sub>n</sub>'' || ''J''<sub>2</sub> || ''J''<sub>4</sub> || ''J''<sub>6</sub>
|-
! Аҵакы
| 1,4697{{e|−2}} || −5,84{{e|−4}} || 0,31{{e|−4}}
|}
: <math>V_\text{ext}(r, \theta) = - \frac{GM}{r} \left(1 - \sum_{i=1}^\infty \left(\frac{R_\text{eq}}{r}\right)^i J_i P_i(\cos\theta) \right),</math>
агравитационтә константа ахьыҟоу — апланета акапан — апланета агәҭанӡа абжьаӡара, — аекватортә радиус, — аполиартә кәакь, — Лежандр иполином, насгьы аихшаратә коеффициентқәа.
Аппаратқәа «[[Пионер-10|Пионер-10]]», «[[Пионер-11|Пионер-11]]», «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]», [[Галилео (КА)|Галилео]], [[Кассини (КА)|Кассини]] рыԥырраан, агравитациатә потенциал аԥхьаӡаразы хархәара рыҭан: аппаратқәа р-[[эффект Доплера|Доплертә еффект]] ашәара (урҭ рыццакыра агәаҭаразы), асахьа, аппаратқәа иаарышьҭуа, рҭыԥқәа реилкааразы, Иупитери уи амҩанызақәеи ирҿырԥшны, [[РСДБ|абаза ауӡақәа змоу арадиоинтерферометриа]].<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2001DPS....33.1101J The Gravity Field of the Jovian System and the Orbits of the Regular Jovian Sate].</ref><ref name="gravityfield">[http://adsabs.harvard.edu/abs/1985AJ.....90..364C Gravity field of the Jovian system from Pioneer and Voyager tracking data].</ref> «Воиаџьер-1», «Пионер-11» рзы Идуу ашәыта ҟаԥшь агравитациатә ныррагьы хшыҩзышьҭра аҭатәхеит.
Уи адагьы, адыррақәа аус рыдулараан, Галилеи имҩанызақәа Иупитер агәҭа иаакәыршаны рныҟәара иазку атеориа аҵабыргра иақәгәыӷлатәуп. Ииашоу аҳасабрақәа рзы, иара убасгьы проблема дууп [[Эффект Пионеров|агравитациатә ҟазшьа змам аццакра]]гьы ҳасаб азура.<ref name="gravityfield"/>
Агравитациатә ҭыԥ аҟазшьала апланета аҩныҵҟатәи аилазаашьагьы алацәажәара ҟалоит.<ref name="theorygigantplanets1">
{{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2002ARA%26A..40..103H |автор=Hubbard, W. B.; Burrows, A.; Lunine, J. I. |заглавие=Theory of Giant Planets |страницы= 112—115 }}</ref>
== Иупитер Амратә система апланетақәа рыгәҭа ==
=== Акапан ===
<imagemap>
Image:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg|thumb|left|350px|Масса Юпитера в 2,47 раза превосходит массу остальных планет Солнечной системы{{efn|Исходные данные по массам планет: [[:Афаил:МассаПланетСолнечнойСистемы.svg]]}}
rect 282 22 610 52 [[Солнечная система]]
rect 34 385 148 448 [[Юпитер]]
rect 353 63 461 121 [[Сатурн]]
rect 459 160 553 221 [[Нептун]]
rect 459 293 548 351 [[Уран (планета)]]
rect 567 163 737 182 [[Юпитер]]
rect 567 187 737 209 [[Сатурн]]
rect 567 215 726 238 [[Нептун]]
rect 569 243 706 263 [[Уран (планета)|Уран]]
rect 567 269 720 292 [[Земля]]
rect 568 296 732 320 [[Венера]]
rect 567 322 708 346 [[Марс]]
rect 566 348 747 372 [[Меркурий]]
desc bottom-left
</imagemap>
Иупитер Амратә системаҿы иреиҳау [[планета|планетоуп]], насгьы [[Газовые планеты|рчытә гигант]]уп.<ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/> Уи аекватортә радиус 71,4 нызқь км ыҟоуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] арадиус 11,2-нтә еиҳауп.
Иупитер заҵәык ауп Амреи иареи [[центр масс|змассатә гәыцә]] [[Амра|Амра]] анҭыҵ иҟоу, насгьы [[Солнечный радиус|Амра арадиус]] 7% раҟара иацәыхараны иҟоу.
Иупитер акапан Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа зегьы рыкапан еилаҵаны аасҭа 2,47-нтә еиҳауп, Адгьыл акапан аасҭа — 317,8-нтә еиҳауп, насгьы Амра акапан аасҭа 1000-нтә раҟара еиҵоуп. Аилаӷәӷәара (1326 кг/м3) Амра аилаӷәӷәара иаҟароуп, насгьы Адгьыл аилаӷәӷәара (5515 кг/м3) аасҭа 4,16-нтә еиҵоуп. Уи аан, абжьааԥны аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхҟьа ҳәа ирыԥхьаӡо акапан амч Адгьыл атәы аасҭа 2,4-нтә еиҳауп: иаҳҳәап, 45 кг акапан змоу ацәеижь, Адгьыл аҟны ахьанҭара 100 кг змоу ацәеижь ахьанҭара иаҟарахоит. Ари иашьашәалоит Иупитер аҿы зхы иақәиҭу акаҳара аццакра 24.79 м/с2, Адгьыл аҿы 9.8 м/с2.<ref>{{cite web |url=http://parsek.com.ua/yupiter/ |title=Юпитер |publisher=Parsek.com.ua |lang=ru |access-date=2011-02-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110314061025/http://parsek.com.ua/yupiter/ |archive-date=2011-03-14 |url-status=dead }}</ref><ref name="astrogalaxy.ru"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="астро-азбука"/><ref name="jupiter-info"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="jupiter-info"/>
Уажәтәи аамҭазы иаҳдыруа [[Экзопланета|аекзопланетақәа]] реиҳарак массалеи шәагаалеи Иупитер иаҿурԥшыртә иҟоу, убри аҟнытә уи акапан ('''M<sub>J</sub>''') арадиус ('''R<sub>J</sub>''') урҭ рпараметрқәа раарԥшразы иманшәалоу ашәага-загақәа раҳасабала рхы иадырхәоит.<ref>Георгий Бурба «[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ Оазисы экзопланет] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100526223030/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2854/ |date=2010-05-26 }}». // Журнал «Вокруг света» № 9 (2792), Сентябрь 2006</ref>
==== Иупитер "иалымҵыз аеҵәа" аҳасабала ====
[[Афаил:Jupiter-Earth-Spot comparison.jpg|мини|200px|Адгьыли Иупитери реиҿырԥшратә шәагаақәа]]
Атеориатә модельқәа иаҳдырбоит Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа акырӡа еиҳазҭгьы, уи апланета шеиҵанацалоз. Акапанаҿы аԥсахра маҷқәа арадиус аҿы хразлоу аԥсахрақәа аанагаӡом. Аха, Иупитер акапан иҵабыргу иара акапан аасҭа ԥшьынтә еиҳазҭгьы, усҟан апланета аилаӷәӷәара убриаҟара еизҳауан, еизҳауа [[гравитация|агравитациа]] анырра ала апланета ашәагаа акырӡа имаҷхон. Абасала, Иупитер, аиԥш зеиԥшу аилазаареи аҭоурыхи змоу апланета иамоу адиаметр иреиҳау адиаметр амоуп. Еиҳа акапан еизҳацыԥхьаӡа, апланета аилаӷәӷәара убри аҟынӡа иацлалон, [[Формирование звезды|аеҵәа ашьақәгылараан]], Иупитер уажәтәи амасса 50-нтә еиҳаны измоу [[коричневый карлик|акаҳуаԥшшәы змоу карликны]] иҟалаанӡа. Уи астрономцәа Иупитер «иалымҵыз еҵәаны» аԥхьаӡаразы аҿыҵга рнаҭоит, аха еилкаам, Иупитер еиԥш иҟоу апланетақәа рышьақәгылара апроцессқәа иҩбоу аеҵәатә системақәа рышьақәгыларахь иназго апроцессқәа иреиԥшу-иреиԥшыму.<ref name="tristan286">{{статья |заглавие=Interiors of Giant Planets Inside and Outside the Solar System |издание=Science |том=286 |номер=5437 |страницы=72—77 |access-date=2007-08-28 |ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 |doi=10.1126/science.286.5437.72 |pmid=10506563 |язык=en |тип=journal |автор=Guillot, Tristan |год=1999 |archive-date=2009-09-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090917163936/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/286/5437/72 }}</ref> Иупитер еҵәахарц азы 75-нтә еиҳа идузар акәын, аха зегь реиҳа ихәыҷу еицырдыруа [[красный карлик|акарлик ҟаԥшь]] адиаметр 30% рыла мацара ауп излеиҳау.<ref>{{cite web |url=http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |title=Юпитер на Астро-Уорлд |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120121033850/http://astro-world.narod.ru/solarsystem/jupiter/jupiterall.html |archive-date=2012-01-21 |lang=ru |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=An expanded set of brown dwarf and very low mass star models |том=406 |номер=1 |страницы=158—171 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B |access-date=2007-08-28 |doi=10.1086/172427 |язык=en |тип=journal |автор=Burrows, A.; Hubbard, W. B.; Saumon, D.; Lunine, J. I. |год=1993 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191007024159/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ApJ...406..158B }}</ref><ref>{{cite web |first=Didier |last=Queloz |title=VLT Interferometer Measures the Size of Proxima Centauri and Other Nearby Stars |publisher=European Southern Observatory |date=2002-11-19 |url=https://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html |url-status=dead |access-date=2007-01-12 |archive-date=2007-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070103234953/http://www.eso.org/outreach/press-rel/pr-2002/pr-22-02.html }}</ref>
=== Аорбитеи аикәагьежьреи ===
{| class="wikitable" style="float: right; margin: 1ex 1em 1ex 0"
|+ Иупитер аҿагылара дуқәа 1951 ш. инаркны 2070 шықәсанӡа
|-
!Ашықәс||Арыцхә||абжьаӡара, а. ц.
|-
|1951||Жьҭаарамза 2||style="text-align:center;"|3,94
|-
|1963||Жьҭаарамза 8||style="text-align:center;"|3,95
|-
|1975||Жьҭаарамза 13||style="text-align:center;"|3,95
|-
|1987||Жьҭаарамза 18||style="text-align:center;"|3,96
|-
|1999||Жьҭаарамза 23||style="text-align:center;"|3,96
|-
|2010||Цәыббрамза 21||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2022||Цәыббрамза 26||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2034 ||Жьҭаарамза 1||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2046||Жьҭаарамза 6||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2058||Жьҭаарамза 11||style="text-align:center;"|3,95
|-
|2070||Жьҭаарамза 16||style="text-align:center;"|3,95
|}
[[противостояние планеты|Аҿагылара]] аан [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи уԥшуазар, Иупитер иубарҭоу [[Видимая звёздная величина|аеҵәатә мҽхакы]] −2.94<sup>м</sup> инаӡар алшоит, убри аҟнытә уахынлатәи ажәҩан аҿы лашарала [[Амза|Амзеи]] [[Венера|Венереи]] рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ аанызкыло обиектуп. Иреиҳау абжьаӡараҿы, иубарҭоу амҽхак еиҵахоит −1.61<sup>м</sup> аҟынӡа. Иупитери Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 588 инаркны -967 миллион километра рҟынӡа аҽаԥсахуеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |title=Jupiter’s Statistics |access-date=2026-07-06 |archive-date=2011-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110528091431/http://www.windows2universe.org/jupiter/statistics.html |url-status=bot: unknown }}</ref>
Иупитер аҿагылара мҩаԥысуеит ес-13 мза. Иупитер аҿагылара дуқәа ҟалоит 12 шықәса рахь знык, апланета аорбита аперигели азааигәара ианыҟоу. Ари аамҭа ацыԥҵәахазы Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшҩы изы уи акәакьтә шәагаа 50 [[угловая секунда|кәакьтә секунд]] рҟынӡа инаӡоит, насгьы иара ацырцырра −2.9<sup>м</sup> аасҭа илашоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1237912 |title=Астрономический календарь на 2010 год|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100918063327/http://astronet.ru/db/msg/1237912 |archive-date=2010-09-18 |url-status=dead |publisher=[[Астронет]] }}</ref>
Иупитери Амреи рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 778.57 миллион км ыҟоуп (5.2 [[Астрономическая единица|AU]]), а [[период обращения|Аикәаҵәира аамҭа]] 11,86 шықәса иаҟароуп. Иупитер аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,0488 ахьыҟоу азы, [[перигелий|аперигелии]] [[афелий|афелии]] рҿы Амра аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 76 миллион км ауп.<ref name="астро-азбука">{{статья |автор=Азбука Звёздного неба. |заглавие=Юпитер |ссылка=http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter |язык=ru |автор издания=При создании сайта использованы материалы из книги Данлоп С. «Азбука звёздного неба» 1990 г. |тип=статья |издательство=www.astro-azbuka.info |издание= |archive-date=2020-01-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200130204807/http://astro-azbuka.info/astro/solar/jupiter }}</ref><ref name="галактика">{{cite web |url=http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |url-status=dead |title=Галактика. Ближний и дальний космос. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120319150202/http://www.great-galaxy.ru/?pg=planets&id=008 |archive-date=2012-03-19 }}</ref>
Иупитер аныҟәара аԥырхагахараҿы еиҳарак алагала ҟазҵо [[Сатурн|Сатурн]] ауп. Актәи аԥырхага хкы — шәышықәсатәуп, ~70 нызқь шықәса амасштаб аҿы аус зуа, Иупитер аорбита аексцентриситет 0.02 инаркны 0.06 рҟынӡа иаԥсахуеит, насгьы аорбита анаара ~1° инаркны 2° рҟынӡа иаԥсахуеит. Аҩбатәи аԥырхага хкы — [[Орбитальный резонанс|аиԥҟьаратә]], 2:5 иазааигәоу аизыҟазаашьа змоу (аҿарҵәи ашьҭахь хә-дыргак рҟынӡа аҵабыргра аманы - 2:4.96666).<ref>{{статья |автор=Rory Barnes & Thomas Quinn |заглавие=THE (IN)STABILITY OF PLANETARY SYSTEMS |ссылка=http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf |язык=en |место=[[Сиэтл|Seattle]], [[Вашингтон (штат)|WA]] |издательство=Dept. of Astronomy, [[Вашингтонский университет|University of Washington]] |год=JANUARY 12, 2004 |страницы=30 |doi=10.1086/421321 |arXiv=astro-ph/0401171 |archive-date=2018-07-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180726143826/http://cds.cern.ch/record/705488/files/0401171.pdf }}</ref><ref>{{книга |автор=Roy, A. E. & Ovenden, M. W. |заглавие=On the occurrence of commensurable mean motions in the solar system |язык=en |ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html |издательство=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |том=114 |серия=SAO/NASA Astrophysics Data System (ADS) |allpages=232 |archive-date=2016-03-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160304231837/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1954MNRAS.114..232R/0000234.000.html }}</ref><ref name="динамика">{{книга |автор=Мюррей К., Дермотт С. |заглавие=Динамика Солнечной системы |издательство=Физматлит |год=2010 |страниц=588 |isbn=987-5-9221-1121-8 |тираж=500 }}</ref>
Апланета аекватортә ҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьара иазааигәоуп (аҵәира аҵәҩан анаара 3.13° шьақәнаргылоит, 23.45° — Адгьыл атәы), убри аҟнытә Иупитер аҿы [[времена года|ашықәсс аамҭақәа]] рҽеиҭныԥсахлара мҩаԥысӡом.<ref name="jupiter-info"/><ref name="galspace">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46.html |title=Юпитер — грозный гигант |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125182959/http://galspace.spb.ru/index46.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="сп">{{cite web |url=http://space.rin.ru/articles/html/129.html |title=Строение планеты|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111219073905/http://space.rin.ru/articles/html/129.html |archive-date=2011-12-19 |url-status=dead }}</ref>
Иупитер Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа раасҭа иара иҵәҩан иакәшаны еиҳа лассы иҵәиуеит. Аекватор аҿы аҵәира аамҭа 9 сааҭки 50 минуҭи 30 секунди ыҟоуп, абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы — 9 сааҭки 55 минуҭи 40 секунди ауп.<ref>{{Cite web |url=http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |title=Книга рекордов Гиннесса — космос и космические полёты. |access-date=2010-10-16 |archive-date=2011-02-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110228182737/http://www.cmeh.ru/rekord/kosmos/2.html |url-status=live }}</ref><ref name="БСЭ">{{БСЭ3|статья=Юпитер |автор=Д. Я. Мартынов |том=30}}</ref>
Иара ирласны аҵәира абзоурала, Иупитер аекватортә радиус (71,492 км) 6.49% рыла еиҳауп аполиартә радиус (66,854 км) аасҭа; Абасала, апланета аиҵацалара (1:51.4) шьақәнаргылоит.<ref name="jupiter-info"/>
=== Атмосфераҿы аԥсҭазаара аҟазаара иазку агипотезақәа ===
Иахьазы, Иупитер аҿы аԥсҭазаара аҟазаара ҟалашьа амамшәа иаабоит: атмосфераҿы аӡы амаҷра, аҿықә ӷәӷәа амамзаара, уҳәа убас иҵегьы. Аха, 1970-тәи ашықәсқәа рзы, америкатәи астроном [[Саган, Карл|Карл Саган]] иҳәеит Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аммиак шьаҭас измоу аԥсҭазаара ыҟазар шалшо.<ref>{{cite web |url=http://daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |title=Life on Jupiter |publisher=daviddarling.info |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100830084506/http://www.daviddarling.info/encyclopedia/J/Jupiterlife.html |archive-date=2010-08-30 |url-status=dead }}</ref> Иупитертәи атмосфера аҵаулара маҷқәа рҿгьы, аҳауа аԥхарреи аилаӷәӷәареи даара иҳаракуп, насгьы [[Химическая эволюция|ахимиатә еволиуциа]] иадамзаргьы иҟалар шалшо мап ацәкра ҟалом, избан акәзар ахимиатә реакциақәа рыццакреи рыҟалара алшареи уи иацхраауеит.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Карл Саган'' «Космос: Эволюция Вселенной, жизни и цивилизации», — СПб: Амфора, 2008, С. 58-61. ISBN 978-5-367-00829-6</ref> Аха, Иупитер аҿы аӡы-акарбондиоксидтә ԥсҭазаара ыҟазаргьы алшоит: аӡы афақь ала ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа зҭоу атмосфера ахҟьаҿы аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи иара убас кырӡа иманшәалоуп. Карл Саган, Е. Е. Салпитери иареи, ахимиеи афизикеи рзакәанқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аҳасабрақәа ҟаҵаны, Иупитер атмосфераҿы иҟазарц зылшо [[Атмосферное животное|х-ԥсҭазааратә формак]] ахҳәаа рзыруит:
* Асинкерцқәа ({{lang-en|sinker}} — «иҵааҟәрыло») иссаӡоу ацәеижьқәа, зеиҿиаара кырӡа лассы имҩаԥысуа, хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭрақәа нзыжьуа. Уи абзоурала урҭ рыхәҭак еиқәхоит ишәарҭоу аконвекциатә цәқәырԥақәа ахьыҟоу, асинкерқәа атмосфера ицоу ҵаҟатәи аҟәшақәа рахь ргара зылшо;
* Афлоаетерқәа (анг. floater - “азӡара”) — анкьаԥышҭарчқәа иреиԥшу аорганизм дуқәа (адгьылтә қалақь иаҟароу) роуп. афлоатер аҳауатә макәан аҟынтәи агели ҭганы аӡри ааннажьуеит, уи абзоурала атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны иаанхоит. Иара аорганикатә молекулақәа рыла ичалар алшоит, мамзаргьы адгьылтә ҵиаақәа реиԥш ахала урҭ ахылҵыргьы ауеит;
* Ахантерқәа (англыз быз. hunter - “ашәарыцаҩ”) — ишәарыцо ацәеижьқәа, афлоаетерқәа иреиҩаӡо.
== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ==
{{See also|Иупитер атмосфера}}
=== Ахимиатә еилазаашьа ===
{|class="wikitable" style="text-align:center; float:left; margin:1ex 1em 1ex 0"
|+ Иупитери Амреи рҿы аӡри иадҳәаланы аелементқәа раларҵәара<ref name="Atreya2003"/>
|-
! Ахәҭаҷ || Амра || Иупитер/Амра
|-
| [[Гелий|He]]/[[Водород|H]] || 0,0975 || 0,807 ± 0,02
|-
| [[Неон|Ne]]/H || 1,23·10<sup>−4</sup> || 0,10 ± 0,01
|-
| [[Аргон|Ar]]/H || 3,62·10<sup>−6</sup> || 2,5 ± 0,5
|-
| [[Криптон|Kr]]/H || 1,61·10<sup>−9</sup> || 2,7 ± 0,5
|-
| [[Ксенон|Xe]]/H || 1,68·10<sup>−10</sup> || 2,6 ± 0,5
|-
| [[Углерод|C]]/H || 3,62·10<sup>−4</sup> || 2,9 ± 0,5
|-
| [[Азот|N]]/H || 1,12·10<sup>−4</sup>
| 3,6 ± 0,5 (8 бар)3,2 ± 1,4 (9—12 бар)
|-
| [[Кислород|O]]/H || 8,51·10<sup>−4</sup>
| 0,033 ± 0,015 (12 бар)0,19-0,58 (19 бар)
|-
| [[Фосфор|P]]/H || 3,73·10<sup>−7</sup> || 0,82
|-
| [[Сера|S]]/H || 1,62·10<sup>−5</sup> || 2,5 ± 0,15
|}
Иупитер аҩныҵҟатәи ахҟьақәа рхимиатә еилазаара ҳаамҭазтәи ахылаԥшратә методқәа рыла еилкаашьа амам, аха атмосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы ахимиатә элементқәа раларҵәара ииашаны еилкаауп, избан акәзар 1995 шықәса ԥхынҷкәынмза 7 инаркны илбаауа аппарат «[[Галилео (КА)|Галилео]]» ала иҭырҵаауан.<ref>{{cite web |url= http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |url-status= dead |title= Jonathan's Space Report, No. 267 |lang=en |first=Jonathan |last=McDowell |publisher=Harvard-Smithsonian Center for Astrophysics |date=1995-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100513054737/http://www.planet4589.org/space/jsr/back/news.267 |archive-date=2010-05-13 |access-date=2010-10-30}}</ref>
Иупитер атмосфера ихадоу ҩ-хәҭак — амолекулатә ӡрии агелии.<ref name="Atreya2003">{{статья |заглавие= Composition and origin of the atmosphere of Jupiter—an update, and implications for the extrasolar giant planets |издание=[[Planetary and Space Science]]|том= 51 |страницы= 105—112 |doi= 10.1016/S0032-0633(02)00144-7 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A |язык= en |тип= journal |автор= Atreya, S. K.; Mahaffy, P. R.; Niemann, H. B. et al |год= 2003 |archive-date= 2014-08-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140823091129/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51..105A }}</ref>
Атмосфераҿы иҟоуп иара убас имаҷымкәа имариоу аилаҵақәа, иаҳҳәап, [[Аӡы|аӡы]] (H<sub>2</sub>O), [[метан|аметан]] (CH<sub>4</sub>), [[сероводород|атыҩшаӡри]] (H<sub>2</sub>S), [[аммиак|аммиак]] (NH<sub>3</sub>) [[фосфин|афосфин]] (PH<sub>3</sub>).<ref name="Atreya2003" /> Урҭ рхыԥхьаӡара иҵаулоу (10 бар ҵаҟа) атропосфераҿы иаанарԥшуеит Иупитер атмосфера [[углерод|арацәари]], [[азот|азот]], [[сера|атыҩша]], [[кислород|аҵәыҵәри]] рыла 2-4 факторла Амра иаҿырԥшны ишбеиоу.<ref name="Atreya2003"/>
Егьырҭ ахимиатә еилаҵақәа, [[арсин|арсин]] (AsH<sub>3</sub>) насгьы [[Герман (химическое соединение)|агерман]] (GeH<sub>4</sub>), ыҟоуп, аха рыхәҭаа маҷуп.
Аинерттә рчқәа, [[аргон|аргон]], [[криптон|акриптон]], [[ксенон|аксенон]] рконцентрациа Амраҿы урҭ рхыԥхьаӡара аасҭа еиҳауп (шәахә. аиҵаҩра), [[неон|анеон]] аконцентрациа хымԥада еиҵоуп. Иҟоуп рхыԥхьаӡара рацәамкәа имариоу [[Углеводороды|арацәаӡриқәа]]: [[этан|аетан]], [[ацетилен|ацетилени]] [[диацетилен|адиацетилени]], — Иупитер амҳалдызсфера аҟынтәи иааиуа амратә ультрафиалеттә радиациеи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәеи рнырра ала ишьақәгыло. [[Диоксид углерода|Арацәари адиоксид]], [[моноксид углерода|арацәари амоноксид]], аӡы атмосфера хыхьтәи ахәҭаҿы, агәаанагара шыҟоуп ала, уаҟа рыҟазаара зыхьҟаз ауп Иупитер атмосфера акометақәа ахьагәыдлаз — иаҳҳәап, [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] ркомета еиԥш иҟоу. Аӡы атропосфера аҟнытә аашьа амаӡам, избанзар [[тропопауза|атропопауза]], ацәҟьа хьшәашәа еиԥш аус зуа, аӡы [[стратосфера|астратосфера]] аҩаӡара аҟынӡа ахалара қәҿиарала иаԥхьнарҟәҟәаауеит.<ref name="Atreya2003"/>
Иупитер аԥштәы ҟаԥшь аҽеиҭакрақәа зыхҟьо [[фосфор|афосфор]] ([[красный фосфор|афосфор ҟаԥшь]]), атыҩша, арацәари, [[Органические вещества|аорганика]] реилаҵақәа рыҟазаара акәзар ауеит, атмосфераҿы иҟоу [[Атмосфера Юпитера#Грозы|афымцатә цәырҟьарақәа]] ирыхҟьаны [[Эксперимент Миллера — Юри|ицәырҵуа]]. [[Саган, Карл|Карл Саган]] имҩаԥигаз [[Атмосфера Юпитера|атмосфера]] ҵаҟатәи ахҟьақәа асимуляциа рзызуаз аԥышәараҿы (иаҳа имаҷны) ԥшь-[[Ароматичность|цәаҳәактәи]] [[хризен|ахризен]] аарԥшын акаҳуаԥшшәы змоу [[Толины|атолинқәа]] рыбжьара, насгьы абри аилаҵазы еиҳау ауп [[полициклические ароматические углеводороды|аполициклтәи афҩытә рацәаӡриқәа]], 4 мамзаргьы еиҳаны [[Ароматичность|абензолтә мацәазқәа]] змоу, еиҳа имаҷны иуԥылоит еиҵоу амацәазқәа рхыԥхьаӡара. Аԥштәы даара иахьеиԥшым азы, атмосфера ахимиатә еилазаара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿгьы еиуеиԥшым ҳәа иԥхьаӡоуп. Иаҳҳәап, иҟоуп «ибоу» насгьы «ицәаакуа» аҭыԥқәа, аӡы афақь еиуеиԥшым ахьыԥхьаӡара ахьыҟоу.<ref name="kirill i mef jup"/><ref name="скулс-келдыш"/><ref name="kirill i mef jup">{{cite web |url= http://www.megabook.ru/Article.asp?AID=691138 |url-status=dead |title=Юпитер|author= |date= |publisher=[[Большая энциклопедия Кирилла и Мефодия|БЭКМ]] |access-date=2012-04-20 |lang=ru}}</ref><ref>{{статья |автор= [[Саган, Карл|Sagan, C.]] et al. |заглавие= Polycyclic aromatic hydrocarbons in the atmospheres of Titan and Jupiter |ссылка= http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf |язык= en |издание= [[The Astrophysical Journal]] |тип= [[Научный журнал|рец. науч. журнал]] |год= 1993 |том= 414 |номер= 1 |страницы= [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1993ApJ...414..399S 399—405] |doi= 10.1086/173086 |bibcode= 1993ApJ...414..399S |issn= 0004-637X |arxiv= |издательство= [[IOP Publishing]] |archive-date= 2022-01-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20220121055511/https://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?db_key=AST&bibcode=1993ApJ...414..399S&letter=0&classic=YES&defaultprint=YES&whole_paper=YES&page=399&epage=399&send=Send+PDF&filetype=.pdf }}</ref>
{{-}}
=== Аиҿкаашьа ===
[[Афаил:Jupiter interior.png|мини|300px|Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель: аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҟоуп 21 нызқь км рҟынӡа ажәпара змоу аӡрии агелиуми реилаԥса, арчытә фаза аҟынтәи аӡытә фазахь ашьшьыҳәа ииасуа, анаҩс иҟоуп 30-50 нызқь км аҵаулара змоу аӡи аметаллтә ӡрии рыхҟьа. Аҩныҵҟа иҟазар алшоит 20 нызқь км адиаметр змоу агәыцә кьакьа<ref name="galspace"/>]]
Уажәтәи аамҭазы, Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа амодель иреиҳау азхаҵара аиуит:
# Атмосфера. Уи хы-хәҭакны еиҟәшоуп<ref name="скулс-келдыш">{{cite web |url= http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |title= Юпитер. ГОУ СОШ № 1216. Официальный сайт |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2009-06-23 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090623035312/http://schools.keldysh.ru/sch1216/materials/sun_sys_do/jupiter.htm |url-status= dead }}</ref>:
## [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоу адәахьтәи ахҟьа;
## абжьаратәи ахҟьа, аӡрии (90%), [[Гелий|агелии]] (10%) рыла ишьақәгылоу;
## ҵаҟатәи ахҟьа, аӡри, агели, [[аммиак|аммиак]], [[Аммоний|аоммони]] агидросульфид, [[Аӡы|аӡы]] рыла ишьақәгылоуп, аԥсҭҳәақәа рыхҟьақәа хԥа шьақәзыргыло<ref name="скулс-келдыш"/>:
### Хыхь — иҵааз аммиак иалху аԥсҭҳәақәа ыҟоуп (NH<sub>3</sub>). Иара аԥхарра −145 °C раҟара ыҟоуп, ақәыӷәӷәара 1 атм рҟынӡа ауп<ref name="nasa-jupiter"/>;
### Уи аҵаҟа — аммони агидросульфидтә кристаллқәа (NH<sub>4</sub>HS) рыԥсҭҳәақәа;
### Ҵаҟаӡа — аӡы аҵаа, иҟалап [[Аӡы|аӡы]] ҵаӷа<sup>иаанагозар ҟаалап — ацәыкәбар хәыҷқәа рсахьа змоу</sup>. Ари ахҟьаҿы [[Атмосферное давление|ақәыӷәӷәара]] 1 атм шьақәнаргылоит, аҳауа аԥхарра −130 °C (143 K) раҟара. Абри аҩаӡара аҵаҟа апланета ҵәцаӡам.<ref name="скулс-келдыш"/>
# [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ашьаҭа. Ари ашьаҭа аԥхарра аҽаԥсахуеит 6,300 инаркны 21,000 К рҟынӡа, ақәыӷәӷәара 200 инаркны 4000 ГПа рҟынӡа.
# Ахаҳәтә гәыцә.
Ари амодель аргылара шьаҭас иамоуп ахылаԥшратә дыррақәа рсинтез, атермодинамика азакәанқәа рхархәара, насгьы ақәыӷәӷәара ҳаракы аҵаҟеи, аԥхарра ҳарак аҟни иҟоу аматериа иазку алабораториатә дыррақәа рекстраполиациа. Уи шьаҭас иамоу агәаанагара хадақәа:
* Иупитер агидродинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп;
* Иупитер атермодинамикатә еиҟарараҿы иҟоуп.
Акапани амчхареи рыхьчара азакәанқәа абарҭ аԥҟарақәа ирыцаҳҵар, еиҟаратәра хадақәа рсистема ҳауеит.
Ари имариоу х-шьаҭак змоу амодел аҳәаақәа ирҭагӡаны, ашьаҭа хадақәа рыбжьара еилыкка аҳәаа ыҟаӡам, аха афазатә еиҭасрақәа рҭыԥқәагьы маҷуп. Убри аҟнытә, ҳара иҳалшоит агәаанагара ҟаҳҵар, апроцессқәа зегьы шамахамзар ирҭыԥантәиуп ҳәа, уи алшара ҳанаҭоит шьаҭацыԥхьаӡа хаз-хазы ахәаԥшра.
==== Атмосфера ====
[[Афаил:Structure of Jovian atmosphere-rus.svg|left|мини|250px|Иупитер атмосфера аилазаашьа]]
[[Афаил:PIA22946-Jupiter-RedSpot-JunoSpacecraft-20190212.jpg|мини|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и иҭынчым аладатәи агьежьбжеи рҭеиҭыԥш, [[JunoCam|JunoCam]] КА «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» иҭнахыз (2019 шықәса, жәабранмза 12)]]
[[Афаил:Hubble_Visible_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Еиуеиԥшым аспектрқәа рыла иҭыху Иупитер атмосфера. Иубарҭоу]]
[[Афаил:Gemini_North_Infrared_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аинфраҟаԥшьтә]]
[[Афаил:Hubble_Ultraviolet_View_of_Jupiter.jpg|мини|left|250px|Аультрафиолеттә]]
[[Афаил:PIA21641-Jupiter-SouthernStorms-JunoCam-20170525.jpg|мини|right|250px|Акосмостә аппарат “[[Юнона (космический аппарат)]]
[[Афаил:JIRAM_Image_Southern_CPCs.jpg|мини|right|250px|Иупитер Аладатәи аполиус аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)]]
[[Афаил:Cyclone_storms_encircle_Jupiter%27s_North_Pole%2C_captured_in_infrared_light_by_NASA%27s_Juno_spacecraft.png|мини|250px|Иупитер [[Северный полюс Юпитера|Аҩадатәи аполиус]] аҟны ациклонтә ԥшацәгьақәа рҭеиҭыԥш, JIRAM инфраҟаԥшьла иҭнахыз (2020 шықәса, ԥхынгәымза 31)]]
[[Афаил:Juno20180411.jpg|мини|250px|Ари Иупитер Аҩадатәи аполиус 3D аинфраҟаԥшьтә сахьа ауп, JIRAM еизнагаз адыррақәа рыла иаагоуп (2018 шықәса, мшаԥымза 11)<ref>{{Cite web | url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | title=NASA's Juno Mission Provides Infrared Tour of Jupiter's North Pole | access-date=2021-01-14 | archive-date=2020-12-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20201202165127/https://www.jpl.nasa.gov/news/news.php?feature=7096 | url-status=live }}</ref>]]
{{main|Иупитер атмосфера}}
Атмосфераҿы аҳауаԥхарра еиԥшымкәа аизҳара иаҿуп. Уаҟа, Адгьыл аҿы еиԥш, иалкаазар ауеит аекзосфера, атермосфера, астратосфера, атропопауза, атропосфера.<ref name="Ingersoll"/>
Хыхьӡатәи ахәҭақәа рҿы аҳауаԥхарра ҳаракуп; аҵаулаара иацлацыԥхьаӡа ақәыӷәӷәара иазҳауеит, аҳауаԥхарра тропопауза аҟынӡа илеиуеит; Атропопауза инаркны, аҵаулара иацлацыԥхьаӡа аԥхаррагьы ақәыӷәӷәарагьы ирызҳауеит. Адгьыл еиԥш акәымкәа, Иупитер амезосфереи уи иақәшәо амезопаузеи амаӡам.<ref name="Ingersoll">{{cite encyclopedia |last=Ingersoll |first=A.P. |author2=Dowling, T.E. |author3=Gierasch, P.J. |display-authors=etal |title=Dynamics of Jupiter's Atmosphere |year=2004 |editor1=Bagenal, F.| editor2=Dowling, T.E.| editor3= McKinnon, W.B. |encyclopedia=Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |location=Cambridge |publisher=[[Cambridge University Press]] |isbn=0-521-81808-7 |url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |ref=Ingersoll |access-date=2019-12-02 |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf |url-status=live }}</ref>
[[Афаил:PIA00015 Large Brown Oval.jpg|мини|Идуу агьежьеизыхәхәа каҳуаԥшшәы, 1979 шықәса хәажәкырамза 2 рзы “Воиаџьер-1” иҭнахыз.]]
Иупитер [[Термосфера|атермосфераҿы]] ирацәаны аинтерес зҵоу апроцессқәа мҩаԥысуеит: абраҟоуп апланета радиациала аԥхарра ахәҭак ахьацәыӡуа, абраҟоуп [[Полярное сияние|аурорақәа]] ахьышьақәгыло, абраҟоуп [[ионосфера|аионосфера]] ахьышьақәгыло. 1 нбар ақәыӷәӷәара аҩаӡара уи аҩадатәи ҳәаа ҳәа иԥхьаӡоуп. Иубарҭоу [[Термосфера|атермосфера]] аԥхарра 800-1000 К ауп, уажәазы ари афакттә материал макьана ҳаамҭазтәи амодельқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны аилыркаара маиуӡац, избан акәзар урҭ рҿы аԥхарра 400 К еиҳамзароуп. Иупитер архьшәашәарагьы иаабац процессым: аӡри ахатомктәи аион
(H<sub>3</sub><sup>+</sup>), Иупитер ада, Адгьыл аҿы мацара иԥшаау, 3-5 мкм рыбжьара ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы аспектр абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә хәҭақәа рҿы амч ду змоу аемиссиа ҟанаҵоит.<ref name="Miller">{{статья |заглавие=Giant Planet Ionospheres and Thermospheres: the Importance of Ion-Neutral Coupling |издание=Space Sci.Rev. |том=116 |страницы=319—343 |doi=10.1007/s11214-005-1960-4 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M |язык=en |тип=journal |автор=Miller, Steve; Aylword, Alan; and Milliword, George |год=2005 |archive-date=2014-08-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140823091303/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..319M }}</ref><ref name="Miller"/><ref>{{cite encyclopedia |url= https://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |format= PDF |title= Jupiter’s Thermosphere and Ionosphere |first= R.V. |last= Yelle |author2= Miller, S. |isbn= |encyclopedia= Jupiter: The Planet, Satellites and Magnetosphere |publisher= Cambridge University Press |editor1= Bagenal, F.|editor2= Dowling, T.E.|editor3= McKinnon, W.B. |year= 2004 |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-02-04 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190204152340/http://www.lpl.arizona.edu/~yelle/eprints/Yelle04c.pdf |url-status= live }}</ref>
Илбаауа аппарат аҟынтәи ишиашоу ашәарақәа рыла, иҵәцам аԥсҭҳәақәа аҩадатәи рыҩаӡара ақәыӷәӷәара 1 атмосфера алеи — 107 °C аҳауаԥхарреи амоуп; 146 км аҵаулараҿы - 22 атмосфера, +153 °C. «Галилео» иара убас аекватор аҿы «ашәыта ԥхақәа» аԥшааит. Иҟалап, арҭ аҭыԥқәа рҿы адәахьтәи аԥсҭҳәақәа рыхҟьа ҵаӷазар, еиҳа иԥхоу аҩныҵҟатәи ахәҭақәа убар ауазар.<ref>[https://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm Arrival at Jupiter and the Probe Mission] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170120080046/http://solarsystem.nasa.gov/galileo/mission/journey-probe.cfm |date=2017-01-20 }} на сайте НАСА</ref>
Аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа 7-25 нызқь км аҵаулара змоу ашьаҭа ыҟоуп, уаҟа аӡри хәыҷы-хәыҷла аҭагылазаашьа арчы аҟынтәи аӡахьы иаԥсахуеит, ақәыӷәӷәареи аҳауаԥхарреи реизҳарала (6000 °C рҟынӡа). Арчытә ӡрии аӡри ҟьатеи еиҟәызыҭхо еилыкка иҟоу аҳәаа, ишаабо ала, иҟамзар ҟалап. Уи адунеизегьтәи аӡритә океан еиԥмырҟьаӡакәа аилашра еиԥшзар ауеит.<ref name="shvedun">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-3.htm |title= Планета Юпитер, Магнитосфера Юпитера. Наблюдения Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129173956/http://shvedun.ru/jupiter-3.htm |archive-date= 2010-11-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |title=Учёные создали новую модель строения Юпитера |date=2008-11-26|access-date=2010-10-05 |archive-date=2014-04-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140407090321/http://podrobnosti.ua/technologies/2008/11/26/568385.html |url-status=live }}</ref><ref name="астро-азбука"/>
==== Аметаллтә ӡри ашьаҭа ====
[[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] ҟалоит ақәыӷәӷәара ҳаракқәа раан (миллион атмосферак раҟара) насгьы аԥхарра ҳаракқәа раан, аелеқтронқәа ркинетикатә мчхара аӡри аионизациатә потенциал ианахыҳәҳәо. Убри аҟнытә, уи аҟны апротонқәеи аелектронқәеи хазы-хазы иҟоуп, убри аҟынтә аметаллтә ӡри афымцамч мҩангага бзиоуп. Аметаллтә ӡри шьаҭа ажәпара 42-46 нызқь км раҟара иҟоуп.<ref name="строение юпитера"/><ref name="солсис">{{cite web |url=http://www.solsys.ru/yupiter.htm |title= Юпитер и его спутники|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110827205647/http://www.solsys.ru/yupiter.htm |archive-date= 2011-08-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="строение юпитера">{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status= dead |title= Внутреннее строение Юпитера. Часть 2 |lang=ru|access-date=2010-10-05 |archive-date= 2016-03-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html }}</ref><ref name="астро-ньюс">{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |url-status= dead |title= Уточняется модель формирования ядра Юпитера |publisher= Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20050305140915/http://yastro.narod.ru/a_news63.htm |archive-date=2005-03-05 }}</ref>
Ари ашьаҭаҿы ицәырҵуа амч ду змоу афымцатокқәа Иупитер амҳалдызтә мҽхак дуӡӡа дырҿиоит. 2008 шықәсазы, [[Калифорнийский университет в Беркли|Беркли иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи Реимонд Џьинлози, [[Университетский колледж Лондона|Лондонтәи Ауниверситеттә Коллеџь]] аҟынтәи Ларс Стиксруди, Иупитери Сатурни реиҿкаара амодель ҟарҵеит, уи инақәыршәаны, урҭ рҿы иара убасгьы иҟоуп аихатә гели, уи аихатә ӡри иацланы аиларҭәа шьақәдыргылоит.<ref name="астрономия-юпитер"/><ref name="астро-азбука"/><ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |publisher= Мембрана.ру |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2010-12-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101219073823/http://www.membrana.ru/lenta/?8509 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |title= Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2011-11-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103162812/http://lenta.ru/news/2008/08/07/giants/ |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 |url-status= dead |title= Недра Юпитера и Сатурна заполнены металлическим гелием |date= 2008-08-07 |website= Ближний и дальний космос |publisher=Галактика |access-date= 2010-09-25 |archive-date= 2012-03-19 |archive-url= https://web.archive.org/web/20120319145437/http://www.great-galaxy.ru/?pg=news5&id=060 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://news.tut.by/world/114493.html |title=Внутри Сатурна и Юпитера найден жидкий металлический гелий |date= 2008-08-07 |website= Новости |publisher= Tut.by |access-date=2010-09-25 |archive-date=2008-12-12 |archive-url= https://web.archive.org/web/20081212184434/http://news.tut.by/world/114493.html |url-status=dead }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Could Jupiter and Saturn Contain Liquid Metal Helium? |ссылка= http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=4 |издательство=OPT Telescopes |nodot=1 |язык=en}}</ref>
==== Агәыцә ====
Апланета аинерциа ишәоу амоментқәа рхархәарала уи агәыцә ашәагааи акапани рыхәшьара ҟаҵазар ауеит. Уажәатәи аамҭазы, агәыцә акапан 10-тә Адгьыл акапан еиҳауп, насгьы ашәагаа 1,5-нтә уи адиаметр еиҳауп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="galspace"/><ref>{{cite web |url= http://www.kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |url-status=dead |title=Внутреннее строение Юпитера. Часть 2. |date=2008-12-07 |publisher=Космоньюс.ру|access-date=2010-10-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160305041550/http://kosmonews.ru/yupiter/vnutrennee-stroenie-yupitera.-chast-2.html |archive-date=2016-03-05 }}</ref>
Иупитер Амра аҟынтәи иоуа амчхара аасҭа кырӡа еиҳаны иҭнажьуеит. Аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, Иупитер апланета ашьақәгылараан аматериа аиҵалара апроцесс аҿы ишьақәгылаз аԥхаратә мчхара дуӡӡа аҭаҵәахқәа амоуп. Иупитер аҩныҵҟатәи аилазаашьа уаанӡатәи амодельқәа, апланета иҭнажьуа амчхара мыцхәы аилыркааразы, уи аҵаулараҿы арадиоактивтә ԥхасҭахара мамзаргьы агравитациа анырра аҵаҟа апланета аиҵалара аан амчхара аҭыҵра алнаршон.<ref name="строение юпитера"/><ref name="строение юпитера"/>
==== Ашьаҭабжьаратәи апроцессқәа ====
Ихьыԥшым ашьаҭақәа рҿы апроцессқәа зегьы рҭыԥқәа рышьақәыргылара залшом: атмосфера ахимиатә элементқәа рыҟамзаара, имцхәу ашәахәаркра, уҳәа убас иҵегьы реилыркаара хымԥадатәуп.
Адәахьтәии аҩныҵҟатәии ашьаҭақәа рҿы агели ахьыҟоу аиԥшымра зыхҟьо уи ауп, гели атмосфера аҿы аконденсациа ахьуеит, насгьы ацәыкәбарқәа раҳасабала иҵаулоу аҭыԥқәа рахь иақәшәоит. Ари ацәырҵра адгьылтә қәоура угәаланаршәоит, аха аӡы аҟынтәи акәымкәа, агели аҟынтәи.
[[Афаил:Pioneer 11 jup top.gif|мини|Иупитер аҩадатәи аполиус, [[Пионер-11|Пионер-11]] иҭнахыз.]]
Ааигәа иаарԥшын анеон урҭ ацәыкәбарқәа рылаӡҩара шалшо. Уи ауп анеон азымхарагьы ҳаилзыркаауа.<ref>[http://adsabs.harvard.edu/abs/2010PhRvL.104l1101W Sequestration of Noble Gases in Giant Planet Interiors] // Physical Review Letters, vol. 104, Issue 12, id. 121101, 03/2010</ref>
Калифорниатәи ауниверситет аҵарауаа-планетологцәа Мона Делицкии Кевин Беитси ирҳәоит арацәари ахәа [[графит|аграфит]], анаҩс [[алмаз|алмаз]] ахь аҽеиҭакра ҟалар шалшо арчытә гиганқәа Сатурни Иупитери рҿы. Алмас хәҭаҷқәа апланета агәыцә ианазааигәахо еиҳа-еиҳа иԥхоит. Абасала, урҭ убриаҟынӡа иҭәоит, иӡу алмазтә цәыкәбарқәаны иҟалоит.
=== Атмосфератә цәырҵрақәеи афеноменқәеи ===
==== Атмосфера аныҟәара ====
[[Афаил:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|мини|left|“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аҟынтәи афотосахьақәа рыла Иупитер аҵәира анимациа, 1979ш.]]
Иупитер аҿы аԥша аццакра 600 км/сааҭ еиҳахар алшоит.
Адгьыл аҿы еиԥш акәымкәа, аекватортәи аполиартәи арегионқәа рҿы амра аԥхара аиԥшымра иахҟьаны [[Атмосфера Земли|атмосфератә]] циркулиациа ахьыҟало, Иупитер аҿы [[солнечная радиация|амра ашәахәаркра]] аԥхарратә циркулиациахь иамоу анырра маҷуп; амч хадақәа иреиуоуп аԥхарра ацәқәырԥақәа, апланета агәаҟынтәи иаауа, иара убас амчхара, Иупитер ахатә ҵәҩан иццакны акәшараан иҭыҵуа.<ref name="атмосфера" />
Адгьыл аҿы имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рыла, астрономцәа Иупитер атмосфераҿы иҟоу амаҟақәеи азонақәеи еихыршеит аекватортәи, атропикатәи, абжьаратәқәа, насгьы аполиартәқәа ҳәа. Атмосфера аҵаулара аҟынтәи иҩеиуа, Иупитер аҿы иҟоу [[Сила Кориолиса в гидроаэромеханике|Кориолис имчқәа]] рнырра аҵаҟа иҟоу азонақәа рҿы иҟоу арчқы рԥха амассақәа апланета [[параллель|апараллельқәа]] рыла еиҵыҵуеит, насгьы азонақәа еиҿаԥшуа рыҵкарқәа еиҿалоит. Азонақәеи амаҟақәеи рҳәаақәа рҿы (иҵабго ацәқәырԥақәа рҭыԥқәа) иӷәӷәоу атурбулентра ыҟоуп. Аекватор аҩадахьы, ҩадаҟа ирхо азонақәа рҿы ацәқәырԥақәа Кориолис имчқәа рыла мрагыларахь рхы дырхоит, насгьы аладаҟа ирхо — мраҭашәарахь рхы дырхоит. Аладатәи агьежьбжаҿы — инарҳәаарҳәны. Адгьыл аҟны уи еиԥшу ашьақәгылашьа ирымоуп [[пассат|апассатқәа]].<ref name="скулс-келдыш"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/>
==== Ацәаҳәақәа ====
[[Афаил:Jupiter on 2009-07-23 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы Иупитер аӷазқәа. Ԥхынгәымза 2009]]
[[Афаил:Jupiter on 2010-06-07 (captured by the Hubble Space Telescope).jpg|мини|right|200px|Рашәарамза 2010]]
[[Афаил:Juno_flyby_of_Jupiter%2C_Perijove_16_%28PIA22906%29.webm|мини|250px|Акосмосныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” Иупитер 16-тәи ахаԥырра]]
[[Афаил:PIA23807-PlanetJupiter-FlyOver-Animation-20200602.webm|мини|250px|Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аԥырра (2020 шықәса, рашәарамза 2)]]
Иупитер адәахьтәи аҭеиҭыԥш иаҷыдароу уи ацәаҳәақәа роуп. Урҭ рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа аверсиақәа жәпакы ыҟоуп. Убас, версиак инақәыршәаны, ацәаҳәақәа цәырҵит апланета ду атмосфераҿы аконвекциа ацәырҵра иахҟьаны — аԥхара амзыз ала, насгьы, уи иахҟьаны, шьаҭақәак рышьҭыхра, егьырҭ рыхьшәашәара, рылаҟәра. 2010 шықәсазы, ааԥын аҵарауаа агәаанагара ҟарҵеит Иупитер аҿы иҟоу ацәаҳәақәа уи амҩанызақәа рнырра иахҟьаны иҟалеит ҳәа. Иҟоуп агәаанагара, амҩанызақәа рыгравитациа анырра абзоурала, Иупитер аҿы иҷыдоу аматериа «ашьаҟақәа» шьақәгылеит ҳәа, урҭ еикәагьежьуа ацәаҳәақәа ҟарҵон.<ref name="полосы">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |title= Астрономы объяснили полосы на Юпитере |date= 2010-05-11 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |author= |archive-date= 2010-09-17 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100917185026/http://lenta.ru/news/2010/05/11/stripes/ |url-status= live }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes">{{статья |заглавие= How Jupiter Got Its Stripes |ссылка= http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html |язык= en |издание= ScienceNow |год= 10 May 2010 |archive-date= 2010-05-13 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100513184929/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2010/05/how-jupiter-got-its-stripes.html }}</ref><ref name="полосы"/><ref name="stripes"/>
Аконвективтә цәқәырԥақәа, аҩныҵҟатәи аԥхарра ақәыԥшыларахь ицәырызго, адәахьала аҭыԥ лашақәеи амаҟа лашьцақәеи реиԥш иааԥшуеит. Аҭыԥ лашақәа рҿы иҩеиуа ацәырҵрақәа ирықәшәо ақәыӷәӷәара еизҳауеит. Аҭыԥқәа шьақәзыргыло аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп (20 км рҟынӡа), насгьы урҭ рыԥштәы лаша [[аммиак|аммиак]] шкәакәа злоу акристаллқәа рылаҵәара ахьеизҳауа ала ишьақәырӷәӷәоуп. Ҵаҟа иҟоу амаҟақәа рыԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа аҟаԥшь-каҳуаԥшшәы змоу аммони агидросульфид акристалқәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, насгьы еиҳа иҳараку аԥхарра рымоуп ҳәа. Арҭ аилазаашьақәа иаадырԥшуеит аӡы ахьцо аҭыԥқәа. Аҭыԥқәеи амаҟақәеи Иупитер ахьеикәшо аганахьала еиуеиԥшым аццакра рымоуп. Агьежьра аамҭа аҭбаара иаҿырԥшны минуҭқәак рыла еиҭасуеит. Уи иахҟьаны иҟалоит иҭышәынтәалоу азоналтә цәқәырԥақәа ма аԥшақәа, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа аекватор иаваршәны ганк ала иасуеит. Ари адунеизегьтәи асистемаҿы аццакра 50 м/с инаркны 150 м/с рҟынӡа инаӡоит, насгьы еиҳаны. Амаҟақәеи азонақәеи рҳәаақәа рҿы иӷәӷәоу [[турбулентность|атурбулентра]] убаратәы иҟоуп, уи иахҟьаны хыԥхьаӡара рацәала аԥшаҵәитә структурақәа рышьақәгылара ҟалоит. Еиҳа еицырдыруа абас еиԥш иҟоу ашьақәгылашьа — аҵыхәтәантәи 300 шықәса ирылагӡаны Иупитер аҿықәан иубаратәы иҟоу [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]] ауп.<ref name="astro-websib"/><ref name="атмосфера"/><ref name="атмосфера"/><ref name="левитан">{{книга |автор= Е. П. Левитан. |заглавие= Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений |издание= 9-е изд |место= М. |издательство= Просвещение |год= 2004 |isbn= 5-09-013370-0 }}</ref>
Аԥшаҵәи анцәырҵлак, ахәҭа хәыҷқәа рфақьқәа змоу ирԥхоу арчы амассақәа аԥсҭҳәақәа рқәыԥшыларахь ишьҭнахуеит. Иҟало [[аммиак|аммиактә]] сы акристаллқәа, аси ацәыкәбарқәеи рсахьа змоу аммиактә еилаҵақәа, иаабац аӡытә сы, аҵаа хәыҷы-хәыҷла атмосфера аҟны илбаауеит, аҳауа аԥхарра иахьынӡақәнагоу аҟара иахьыҳараку аҩаӡара аҟынӡа инеины, ифақьхоит. Уи ашьҭахь арчытә ҭагылазаашьаҿы иҟоу аматериа дырҩеигь аԥсҭҳәа ашьаҭахь ихынҳәуеит.<ref name="атмосфера"/>
2007 шықәсазы аԥхын, «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп Иупитер атмосфераҿы аиҭакра дуқәа гәанаҭеит. Аекватор аҩадахьи аладахьи атмосфера аҟны хаз-хазы азонақәа маҟақәахеит, насгьы амаҟақәа — зонақәаны иҟалеит. Убри аан, атмосфератә формациақәа рформақәа рымацара ракәымкәа, рыԥштәқәагьы рҽырыԥсахит.<ref>{{cite web |url= https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |title= «Хаббл» зафиксировал, как Юпитер меняет свои полосы|access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101009131608/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/news/jupiter_stripes.html |archive-date= 2010-10-09 |lang= en |url-status= dead }}</ref>
[[2010 год в науке|2010 шықәса]] лаҵарамза 9 рзы, [[астроном-любитель|астроном-абзиабаҩ]] Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}, ҵаҟагьы уахәаԥш) игәеиҭеит зегь реиҳа иубарҭоу, еиҳа иҭышәынтәалоу ашьақәгылашьақәа руак, Аладатәи Аекваториалтә маҟа, иаалырҟьаны апланета аҟынтәи ишабжьаӡыз. Аладатәи аекватортә маҟа аҭбаараҿы ауп уи «иаӡәӡәоз» Идуу ашәыта ҟаԥшь ахьыҟоугьы. Иупитер Аладатәи аекватортә маҟа иаалырҟьаны абжьаӡра зыхҟьаз уи ахыхь еиҳа илашо аԥсҭҳәақәа рышьаҭа ацәырҵра ауп ҳәа иԥхьаӡоуп, урҭ рыҵаҟа аԥсҭҳәа еиқәаҵәақәа рцәаҳәа ҵәахуп. «Хаббл» ателескоп ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыла, амаҟа зынӡа имыӡит, аха аммиак злоу аԥсҭҳәақәа рыҵаҟа иҵәаххеит ҳәа алкаа ҟаҵан.<ref name="jpl_belt_loss">{{cite web |url= http://infuture.ru/article/3261 |title= Загадочное исчезновение южного пояса Юпитера |website= infuture.ru |lang= ru |access-date= 2019-12-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405025323/https://infuture.ru/article/3261 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |title= Телескоп «Хаббл» разобрался, куда «пропал» пояс Юпитера |date= 2010-06-16 |publisher= [[РИА Новости]]|access-date= 2010-09-25 |lang= ru |archive-date= 2010-06-21 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100621032223/http://www.rian.ru/science/20100616/247037662.html |url-status= live }}</ref>
Ацәаҳәақәа ахьыҟоу, рыҭбаара, рыгьежьра аццакра, атурбулентра, рылашара аамҭа-аамҭала рҽырыԥсахуеит. Цәаҳәацыԥхьаӡа 3-6 шықәса ирылагӡаны рхатә цикл еиҿыркаауеит. 11-13 шықәса ирылагӡаны адунеизегьтәи аҽеиҭакрақәагьы убаратәы иҟоуп. Ахыԥхьаӡаратә ԥышәара ари аиҭакра Адгьыл аҿы иаҳбо [[Цикл индекса|аиндекстә цикл]] ацәырҵра еиԥшуп ҳәа аԥхьаӡаразы амзыз ҳанаҭоит.<ref>Мороз В. И. Физика планет.-М.:Наука.-1967.-496 с.</ref><ref>Тейфель В. Г. Атмосфера планеты Юпитер.-М.:Наука.-1969.-183 с.</ref><ref>Бронштэн В. А., Седякина А. Н., Стрельцова З. А. Исследования планеты Юпитер.-М.:Наука.-1967.-С.27.</ref><ref>Focas J. H.//Mem. Soc. Roy. Sci. Liege.-1963.-'''7'''.-pp.535.</ref><ref>Williams G. P. Planetary circulation: 2. The Jovian quasi-geostrophic regime.//J. Atmos. Sci.-1979.-'''36'''.-pp.932-968.</ref><ref>Кригель А. М. О подобии между медленными колебаниями в атмосферах планет и циклом солнечной активности.//Вестник Ленинградского гос. университета. Сер. 7.-1988.- вып. 3 (№ 21).-С.122-125.</ref>
==== Идуу ашәыта ҟаԥшь ====
{{main|Идуу ашәыта ҟаԥшь}}
[[Афаил:Jupiter's Great Red Spot - GPN-2003-000003.jpg|мини|left|250px|Иупитер [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], {{date|1|3|1979}} (“[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” афото)]]
[[Афаил:Great_red_spot_juno_20170712.jpg|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь ирааигәаны, Акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга “[[JunoCam|JunoCam]]” Иупитер атмосфера ахыхь 8000 км аҳаракыраҿы иҭнахыз (ԥхынгәы 11, 2017 ш.)]]
[[Афаил:Jupiter_A_New_Point_of_View.png|thumb|250px|Идуу ашәыта ҟаԥшь асахьа, Иупитер атмосфера ахыхь 16,535 км аҟынтәи акосмостә ӷба “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]” аҭыхга [[JunoCam|JunoCam]] ала иҭыху (2017 шықәса, ԥхынгәымза 10)]]
Идуу ашәыта ҟаԥшь —зшәагаа еиҭасуа, аладатәи атропикатә зонаҿы иҟоу агьежьеиҵыхтә шьақәгылашьа ауп. Иара ааиртит [[Гук, Роберт|Роберт Гук]] 1664 шықәсазы. Уажәтәи аамҭазы уи ашәагаа 15×30 нызқь км (Адгьыл адиаметр ~12.7 нызқь км) инаӡоит, 100 шықәса раԥхьа ахылаԥшыҩцәа иазгәарҭон ҩынтә еиҳаны ашәагаақәа. Зны-зынла уи еилыкка иубарҭаӡам. Идуу ашәыта ҟаԥшь — зеиԥшыҟам ақәра ду змоу [[Тропический циклон|ҳауатә цәқәырԥа]] дуӡӡоуп, уи аматериа асааҭ ахыц иаҿаланы игьежьуеит, насгьы аикәшара наӡак адгьылтә мшқәа 6 рыла иҟанаҵоит.<ref name="astrogalaxy.ru">{{cite web |url= http://www.astrogalaxy.ru/053.html |title= Солнечная система. Планеты Солнечной системы. Юпитер. |author= ООО «ФИЗИКОН» |date= 2004 |publisher= Astrogalaxy.ru |lang= ru |access-date= 2010-10-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101027230403/http://astrogalaxy.ru/053.html |archive-date= 2010-10-27 |url-status= dead }}</ref><ref name="атмосфера"/>
2000 шықәса анҵәамҭазы азонд «[[Кассини (зонд)|Кассини]]» ала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа рыбзоурала, еилкаахеит Идуу ашәыта ҟаԥшь ҵаҟатәи ацәқәырԥақәа (атмосфератә массақәа рвертикалтә циркулиациа) ишрыдҳәалоу; араҟа аԥсҭҳәақәа еиҳа иҳаракуп, аҳауа аԥхарра егьырҭ аҭыԥқәа рҟны аасҭа еиҵоуп. Аԥсҭҳәақәа рыԥштәы аҳаракыра иадҳәалоуп: аиаҵәа структурақәа — зегь раасҭа хыхь иҟоуп, урҭ рыҵаҟа акаҳуаԥштәы змоу шьҭоуп, анаҩс ашкәакәақәа. Аҟаԥшьқәа зегь реиҳа илаҟәуп. Идуу ашәыта ҟаԥшь аҵәира аццакра 360 км/сааҭ амоуп. Ибжьаратәу аҳауаԥхарра -163 °C ауп, ашәыта аҵкарахьтәи агәҭахьтәи ахәҭақәа рыбжьара аҳауаҟәандара аиԥшымзаара 3-4 градус шьақәнаргылоит. Ашәыта агәҭаны иҟоу атмосфератә рчқәа асааҭ ахыцқәа иахьрыцгьежьуа, аха аҵкарахьтәиқәа асааҭ ахыц иаҿаланы иахьыгьежьуа зыхҟьо абри аиԥшымзаара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Иара убасгьы иҳәоуп аԥхарреи, ақәыӷәӷәареи, аныҟәареи, Ашәыта ҟаԥшь аԥштәи рыбжьара аидҳәалара шыҟоу, аха аҵарауаа уажәгьы уи хықәкыла излаҟоу атәы аҳәара рцәыцәгьоуп.<ref name="astro-websib"/><ref name="nasa-jupiter"/><ref name="пятно-на-ленте">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |title= Астрономы заглянули внутрь Большого красного пятна Юпитера |date= 2010-03-17 |publisher= [[Lenta.ru]] |access-date= 2010-10-07 |lang= ru |archive-date= 2010-09-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100925081338/http://lenta.ru/news/2010/03/17/spot/ |url-status= live }}</ref><ref name="наса о пятне">{{cite web |url= https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |title= See Spot on Jupiter. See Spot Glow. |date=2010-03-16 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120208053600/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2010-086&cid=release_2010-086&msource=2010086&tr=y&auid=6073255 |archive-date= 2012-02-08 |url-status= dead }}</ref><ref name="пятно-на-ленте"/><ref name="наса о пятне"/><ref name="наса о пятне"/>
Аамҭа-аамҭала Иупитер аҿы ациклонтә система дуқәа реидысларақәа ҟалалоит. Урҭ руак ҟалеит 1975 шықәсазы, уи иахҟьаны Ашәыта аԥштәы ҟаԥшь шықәсқәак иԥсыҽхеит. 2002 шықәса жәабранмза анҵәамҭазы, даҽа ԥшаҵәи дуӡӡак — Акәтаӷь шкәакәа — Идуу ашәыта ҟаԥшь ала аццакра аанкылахо иалаган, аиҿагылара мызк дуӡӡак ицон. Аха уи аҩ-ԥшаҵәик ӷәӷәала ааха рнамҭеит, избанзар цәхасрала иҟалеит.<ref name="Вокруг Света">{{статья |автор=Людмила Князева. |заглавие=Пятый элемент |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ |язык=ru |издание=Журнал «Вокруг Света» |тип=статья |издательство=«Вокруг Света» |год=2002 |выпуск=2742 |номер=7 |archive-date=2010-10-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101001120354/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/228/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm |title=Два красных пятна Юпитера движутся навстречу друг другу |publisher=Астрономические новости |access-date=2010-10-05 |url-status=dead |archive-date=2025-10-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251025103454/https://yastro.narod.ru/a1/a_news226.htm }}</ref>
Идуу ашәыта ҟаԥшь аԥштәы ҟаԥшь маӡоуп. Уи зыхҟьо амзызқәа иреиуазар ауеит афосфор злоу ахимиатә еилаҵақәа. Иупитертәи атмосфера зегьы аԥшра аԥызҵо аԥшшәқәеи амеханизмқәеи уажәраанӡагьы ибзианы еилкааӡам, уи апараметрқәа ишиашоу ршәарала мацара ауп аилыркаарагьы ҟаҵазарц шалшо.<ref name="galspace"/>
1938 шықәсазы 30° аладатәи аҭбаара азааигәара х-гьежьеизыхәхәа—ԥшаҵәыҩ шкәакәа дук рышьақәгылареи рыҿиареи ҭаҩын. Ари апроцесс иацын иҵегьы аовал шкәакәа хәыҷқәа — аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара. Уи ишьақәнарӷәӷәоит Идуу ашәыта ҟаԥшь иупитертәи аԥшаҵәиқәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәоу шакәу. Аҭоурыхтә ҭаҩрақәа иаадырԥшӡом апланета аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы ас еиԥш аамҭа рацәала иҟоу асистемақәа. Аҩадатәи аҭбаара 15° азааигәара еиқәаҵәоу аовал дуқәа гәаҭан, аха, излаабо ала, аԥшаҵәиқәа рцәырҵразы иаҭаху аҭагылазаашьақәа Аладатәи агьежьбжаҿы мацара ауп иахьыҟоу.<ref name="Вокруг Света"/>
==== Имаҷу ашәыта ҟаԥшь ====
[[Афаил:Jupiter 3rd spot.jpg|200px|мини|Идуу ашәытаа ҟаԥшьи “ихәыҷу ашәыта ҟаԥшьи” 2008 шықәса лаҵарамзазы, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху афотосахьаҿы]]
Хыхь зыӡбахә ҳәаз ишкәакәоу аԥшаҵәыҩ-гьежьеизыхәхәақәа ракәзар, урҭ рҟынтә ҩба 1998 шықәсазы еилаҵәеит, 2000 шықәсазы иҟалаз ԥшаҵәыҩ ҿыцк иаанхаз ахԥатәи агьежьеизыхәхәа иацлеит. 2005 шықәса анҵәамҭазы, аԥшаҵәыҩ (Oval BA, English Oval BC) аԥштәы аԥсахра иалагеит, аҵыхәтәан аԥштәы ҟаԥшь аахәаны, уи азы ахьӡ ҿыц аиуны - Ашәытаԥ Ҟаԥшь Хәыҷы ҳәа. 2006 шықәса ԥхынгәымзазы Ашәыта Ҟаԥшь Хәыҷы уи аешьа еиҳабы, Ашәыта ԥ Ҟаԥшь Ду иахькьысит. Аха, уи аҩ-ԥшаҵәик уеизгьы-уеизгьы ӷәӷәала ирнымԥшит - аиҿасра ҟалеит еицәхасрала. Аиҿасра ҟалоит ҳәа аԥхьагәаҭара ҟаҵан 2006 шықәса актәи азбжазы.<ref name="ADS">{{статья |автор= A. F. Cheng, A. A. Simon-Miller, H. A. Weaver, K. H. Baines, G. S. Orton, P. A. Yanamandra-Fisher, O. Mousis, E. Pantin, L. Vanzi, L. N. Fletcher, J. R. Spencer, S. A. Stern, J. T. Clarke, M. J. Mutchler, and K. S. Noll. |заглавие= Changing Characteristics of Jupiter's Little Red Spot |ссылка= https://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf |язык= en |издание= The Astronomical Journal, 135:2446—2452 |год= 2008 June |archive-date= 2014-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20140628151013/http://iopscience.iop.org/1538-3881/135/6/2446/pdf/1538-3881_135_6_2446.pdf }}</ref><ref name="ADS"/><ref name="ADS"/><ref name="элементы">{{cite web |url= https://elementy.ru/news/430278 |title= Новости науки: Красные пятна Юпитера потёрлись друг о друга боками |publisher= Элементы. Новости |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-11-29 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111129001316/http://elementy.ru/news/430278 |url-status= live }}</ref><ref name="элементы" /><ref>{{cite web |url=https://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |title=Красные пятна Юпитера мчатся друг на друга |publisher= CNews |access-date= 2010-10-05 |lang=ru |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103200112/http://www.cnews.ru/news/top/index.shtml?2006/06/13/203486 |archive-date=2011-11-03 }}</ref>
==== Амацәысқәа ====
[[Афаил:JupiterStorm.jpg|мини|left|396px|Амацәысқәа (ҵаҟатәи акәакьҭаҿы илашоу ацәырҵрақәа), Иупитер аҟны аԥшацәгьа иадҳәалоуп]]
Аԥшаҵәыҩ агәҭаны ақәыӷәӷәара еиҳахоит иаакәыршаны иҟоу аҭыԥқәа рҟны раасҭа, насгьы аԥшацәгьақәа рхаҭақәа ақәыӷәӷәара лаҟәқәа рыла иҭаҳәҳәоуп. [[космический зонд|Акосмостә зондқәа]] «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]», насгьы «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» иҭырхыз афотосахьақәа рылаишьақәыргылахеи абас еиԥш иҟоу аԥшаҵәыҩқәа рыгәҭаны зықь километрла аура змоу [[молния|амацәыс]] ацәырҟьара дуқәа шцәырҵуа.<ref name="атмосфера"/>
Амацәысқәа рымчра Адгьыл аҿы иҟоу амчра аасҭа х-еишьҭагылак рыла еиҳауп.<ref name="Beasley_2002">{{cite web |author1=Dolores Beasley|author2= Steve Roy|author3= Megan Watzke. |date=2002-02-27 |url=https://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |title=Jupiter Hot Spot Makes Trouble For Theory |website=chandra.harvard.edu |publisher=Chandra Press Room |access-date=2010-09-20 |lang=en |archive-url=https://web.archive.org/web/20100924075035/http://chandra.harvard.edu/press/02_releases/press_022702.html |archive-date=2010-09-24 |url-status=dead }}</ref>
==== Амҩанызақәа рҟынтәи агага цақәа ====
Даҽа еилкаашьа змам цәырҵрак акәны “агага цақәа” рыӡбахә ҳҳәар ауеит. 1960-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥгаз арадиошәарақәа рыла, амҩанызақәа рҟынтәи агагақәа Иупитер иахьақәшәо аҭыԥқәа рҿы аҳауаԥхарра ӷәӷәала еизҳауеит, угәы иаанагарц шалшо еиԥш еиҵамхаӡакәа.<ref>[https://www.sciencemag.org/content/153/3742/1418.extract R.L.Widley. Hot shadows on Jupiter. Science, 16 September 1966: Vol. 153 no. 3742 pp. 1418—1419]</ref>
== Амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызосфереи ==
{{Main|Иупитер амҳалдызасфера}}
[[Афаил:Jovian magnetosphere vs solar wind.svg|мини|300px|Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ асхема]]
Иарбанызаалак амҳалдызтә ҭыԥ раԥхьатәи адырга — арадиои арентгентә шәахәаркрақәеи роуп. Амҳалдызтә ҭыԥ аилазаашьа алацәажәара алшоит имҩаԥысуа апроцессқәа рмодельқәа рыцхыраарала. Убас ала, Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ [[Магнитный дипольный момент|адипольтә]] компонент мацара акәымкәа, аквадруполь, аоктуполь, убас егьырҭ иреиҳау аҩаӡара змоу агармоникақәеи шамоу еилкаан. Иҟоуп агәаанагара, амҳалдызтә ҭыԥ Адгьыл аҿы иҟоу еиԥшу адинамо иаԥнаҵоит ҳәа. Аха Адгьыл излеиԥшым, аихатә ӡри ахҟьа Иупитер аҿы афымцақәа рымҩангагас аус ауеит.<ref>{{статья |заглавие= Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physiscs |том=56 |страницы=687—732 |ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |автор=Russell, C.T. |год=1993 }}</ref>
Амҳалдызтә ҭыԥ аҵәҩан аҵәира аҵәҩан ахь 10.2 ± 0.6° инаауп, шамахак Адгьыл аҿы еиԥш, аха, Адгьыл излеиԥшым, ҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агеографиатә полиус азааигәара иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агеографиатә полиус азааигәара. Иубарҭоу аԥсҭҳәақәа рыхҟьа аҩаӡараҿы аҭыԥ амчра ишақәнаргылоит 14 [[Эрстед (единица измерения)|Е]] аҩадатәи аполиус аҟны, 10,7 Е аладатәи аполиус аҟны. Уи аполиарра адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ аполиарра иаҿагылоуп.<ref>{{статья |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AREPS..20..289B |заглавие= Giant planet magnetospheres |автор= Bagenal, Fran. |издание=STI }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="ярослав экспресс">{{cite web |url= http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 |url-status= dead |title=Юпитер — планета или будущая звезда? |publisher= Ярослав Экспресс |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2011-09-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110908042108/http://www.jaroslaff.net/modules.php?name=Articles&pa=showarticle&articles_id=1409 }}</ref>
Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ аформа даара иҟьаҟьоуп, насгьы адиск еиԥшуп (Адгьыл ацәыкәбар аформа еиԥшымкәа). Ганкахьала иҵәиуа аплазма ианыруа ацентрифугатә мчы, даҽа ганкахьала ицоу аплазма аԥхарратә қәыӷәӷәара амчратә цәаҳәақәа еиҵырхуеит, 20 R<sub>J</sub> рыбжьара ачаџь ҵаӷа еиԥшу аилазаара шьақәдыргылоит, иара убас амҳалдыздиск ҳәагьы еицырдыруа. Амҳалдызтә екватор азааигәара уи афымцатә структура ҵаӷа амоуп.<ref>{{статья |заглавие= The dynamics of planetary magnetospheres |том= 49 |страницы= 1005—1030 |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R |doi= 10.1016/S0032-0633(01)00017-4 |автор= Russell, C.T. |год= 2001 |язык= en |издательство= [[Elsevier]] |издание= [[Planetary and Space Science]] |archive-date= 2017-02-14 |archive-url= https://web.archive.org/web/20170214223100/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001P%26SS...49.1005R }}</ref>
Иупитер иаакәыршаны, Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа реиҳарак реиԥш, иҟоуп амҳалдызсфера — аҭыԥ, зҟны еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рхымҩаԥгара амҳалдызтә ҭыԥ имҩақәнаҵо. Иупитер азы, абас еиԥш иҟоу ахәҭаҷқәа рхыҵхырҭақәас иҟоуп [[солнечный ветер|амратә ԥшеи]] уи амҩаныза Иои. [[Вулканизм на Ио|Ио авулканқәа]] ирылҵуа авулкантә ццышә амра аультрафиолет ала аионизациа ахьуеит. Абасала иҟалоит атыҩшеи аҵәыҵәрии рионқәа: С<sup>+</sup>, О<sup>+</sup>, С<sup>2+</sup> иара убас О<sup>2+</sup>. Арҭ ахәҭаҷқәа амҩаныза атмосфера аанрыжьуеит, аха иаакәыршаны аорбитаҿы иаанхоит, торус шьақәыргыло. Ари атор аанартит аппарат «Воиаџьер-1»; уи Иупитер аекватор аҟьаҟьараҿы иҟоуп, насгьы 1 R<sub>J</sub> арадиус амоуп, агәҭантәи (абри аҭагылазаашьаҿы, Иупитер агәҭа аҟынтәи) ахҟьаҟынӡа арадиус 5.9 R<sub>J</sub> амоуп. Абри ауп Иупитер амҳалдызасфера адинамика зыӡбо.<ref>{{статья |автор= Robert A. Brown. |заглавие= The Jupiter Hot Plasma Torus: Observed Electron Temperature and Energy Flows |ссылка= https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract |язык= en |издание= The Astroprysical Journal |место= Arizona |издательство= The American Astronomical Society |год= 1981 |выпуск= 244 |страницы= 1072—1080 |doi= 10.1086/158777 |archive-date= 2024-01-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20240126224043/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1981ApJ...244.1072B/abstract }}</ref>
[[Афаил:PIA04433 Jupiter Torus Diagram.png|мини|left|300px|Иупитер амҳалдызасфера. Амҳалдызтә ҭыԥ иамҽханакыз амратә ԥша аионқәа адиаграммаҿы ҟаԥшьыла иаарԥшуп, [[Ио (спутник)|Ио]] инеитралтәу авулкантә рчы амаҟа — шьацԥшшәыла, [[Европа (спутник)|Европа]] инеитралтәу арчытә маҟа — жәҩангәыԥшшәыла. ENA инеитралтәу атомқәоуп. 2001 шықәса алагамҭазы азонд “[[Кассини (зонд)|Кассини]]” аҟынтәи адыррақәа рыла.]]
Иааиуа амратә ԥша амҳалдызтә ҭыԥ ақәыӷәӷәарала еибакапануеит апланета 50-100 радиуск рыбжьаӡараҿы, Ио анырра ада ари абжьаӡара 42 R<sub>J</sub> еиҳахомызт. Уахынлатәи аганаҿы [[Сатурн|Сатурн]] аорбита анҭыҵ ицоит, 650 млн км ма еиҳаны аура аманы. Иупитер амҳалдызасфераҿы ирццаку [[электрон|аелектронқәа]] Адгьыл аорбита аҟынӡа инаӡоит. Иупитер амҳалдызасфера Адгьыл аҿықәантәи иубарҭазҭгьы, уи акәакьтә шәагаақәа Амза ашәагаақәа иреиҳахон.<ref name="shvedun" /><ref name="nasa-jupiter" /><ref name="astrogalaxy.ru" /><ref name="астрономия для любителя">{{cite web |url= http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html |url-status= dead |title= Строение Юпитера|access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2010-04-07 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100407205822/http://astro-era.narod.ru/solar/jupiter/inside_jupiter.html }}</ref><ref>{{cite journal |title=Jovian electrons at the Earth orbit and stationary structures in the solar wind |author=Logachev Yu. I.|author2=Daibog E. I.|author3=Kecskeméty K. |date=2021 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=502 |issue=2 |pages=2541–2548 |doi=10.1093/mnras/staa2782 |bibcode=2021MNRAS.502.2541L |url=https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/502/2/2541/36236503/staa2782.pdf}}</ref><ref>{{статья |заглавие=Planetary Magnetospheres |издание=Reports on Progress in Physics |том=56 |номер=6 |страницы=687—732 |doi=10.1088/0034-4885/56/6/001 |bibcode=1993RPPh...56..687R |язык=en |автор=Russell, C.T. |год=1993}}</ref>
=== Арадиациатә маҟақәа ===
Иупитер амч ду змоу [[Радиационный пояс|арадиациатә маҟақәа]] амоуп. Иупитер азааигәахараан «Галилео» 25-нтә еиҳаны арадиациа аиуит, ауаҩы дызшьуа адоза аасҭа. Иупитер арадиациатә маҟа ашәахәаркра арадиодиапазон аҟны раԥхьаӡакәны иаарԥшын 1955 шықәсазы. [[Радиоизлучение|Арадиошәахәаркра]] [[Синхротронное излучение|асинхротронтә]] ҟазшьа амоуп. Арадиациатә маҟақәа рҿы иҟоу аелектронқәа амчхара дуӡӡа рымоуп, 20 [[электронвольт|МеВ]] рҟынӡа, убри аан азонд «Кассини» иаанарԥшит Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелектронқәа реилаӷәӷәара ишақәгәыӷуаз аасҭа ишеиҵоу. Иупитер арадиациатә маҟақәа рҿы аелеқтронқәа рцара акосмостә ӷбақәа рзы ашәарҭара ду аҵазар алшоит, избан акәзар радиациала аиқәыршәагақәа рыԥхасҭахара ашәарҭара ду ыҟоуп. Иааизакны иуҳәозар, Иупитер арадиошәахәаркра еиԥшым, аамҭеи аласреи рганахьала. Аҭҵаарақәа изларҳәо ала, ас еиԥш иҟоу ашәахәаркрақәа рыбжьаратәи аиҭаҟалара 20 МГц ыҟоуп, аиҭаҟаларақәа рдиапазон зегьы — 5-10 инаркны 39,5 МГц рҟынӡа.<ref name="belt">{{cite web |url= https://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |title= Jupiter Radiation Belts Harsher Than Expected |date= 2001-03-29 |publisher= ScienceDaily|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-07-25 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100725101802/http://www.sciencedaily.com/releases/2001/03/010329075139.htm |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= https://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |title= Ultra-relativistic electrons in Jupiter's radiation belts |last= S. J. Bolton, M. Janssen, R. Thorne, etc. |date= 2002-02-28 |publisher= Nature|lang= en |access-date= 2010-09-22 |archive-date= 2010-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101228013253/http://www.nature.com/nature/journal/v415/n6875/full/415987a.html |url-status= live }}</ref><ref name="belt"/><ref>{{cite web |url=http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |title=Information about Planetary Radio Emissions and the RadioJOVE Jupiter Radio Telescope |publisher=Jupiter Radio Astronomy |access-date= 2010-10-05 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20030321085606/http://www.jupiterradio.com/j/articles/prob/ |archive-date= 2003-03-21 |lang=en }}</ref>
Иупитер иакәыршоуп 3000 км аура змоу [[ионосфера|аионосфера]].
=== Аврора {{Anchor|Аврорақәа Иупитер аҟны}} ===
[[Афаил:Jupiter.Aurora.HST.mod.ru.svg|мини|350px|Иупитер аҟны аврорақәа реилазаашьа: иаарбоуп ихадоу амацәаз, аполиартә шәахәаркреи ашәытақәеи, Иупитер аԥсабаратә мҩанызақәа аус рыцура иалҵшәаны иҟалаз]]
Иупитер аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашарбагоу, еиқәымтәо ашәахәақәа аанарԥшуеит. Адгьыл аҿы иҟоу, амра аусура еизҳаны ианыҟоу аамҭазы иааԥшуа иреиԥшымкәа, Иупитер аврорақәа рҽырыԥсахуам, урҭ рыӷәӷәара есыҽны ишеиԥшымгьы. Урҭ х-компонент хадак рыла ишьақәгылоуп: ихадоу, еиҳа илашо аҭыԥ еиҳа ихәыҷуп (1000 км еиҵаны ҭбаарыла), амҳалдызтә полиусқәа рҟынтәи 16° рҟынӡа иҟоуп; ицоу ашәытақәа ҳәа изышьҭоу амҳалдызтә ҭыԥ ацәаҳәақәа рышьҭақәа, амҩанызақәа рионосферақәеи Иупитер аионосфереи еидызкыло, насгьы аамҭа кьаҿк иалагӡаны аҭыҵрақәа ахьыҟоу аҭыԥқәа, амацәаз хада аҩнуҵҟа иҟоу. Аурорақәа ремиссиақәа афымцамҳалдызтә спектр ахәҭақәа зегьы рҿы иԥшаауп арадио цәқәырԥақәа инаркны арентгентә шәахәақәа рҟынӡа (3 кеВ рҟынӡа), аха урҭ еиҳа илашоуп абжьаратәи аинфраҟаԥшьтә диапазонаҿы (ацәқәырԥақәа роура 3–4 мкм, 7–14 мкм) насгьы аспектр иҵаулоу аультрафиолеттә хәҭаҿы (ацәқәырԥақәа роура 80–180 нм).<ref name="=Auroralemissions">{{статья |заглавие= Auroral emissions of the giant planets |издание= Reviews of Geophysics |том= 38 |номер= 3 |страницы= 295—353 |ссылка= http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf |doi= 10.1029/1998RG000046 |автор= Bhardwaj, A.; Gladstone, G. R. |год= 2000 |archive-date= 2011-06-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf }}</ref>
Авроратә мацәаз хадақәа рҭыԥ ҭышәынтәалоуп, рформа еиԥш. Аха урҭ ршәахәаркра амратә ԥша ақәыӷәӷәара ӷәӷәала иаԥсахуеит — аԥша шаҟа иӷәӷәоу аҟара, убриаҟара аврора ԥсыҽхоит. Аурора аҭышәынтәалара еиқәнархоит аелектронқәа рааира ду, аионосфереи амҳалдыздиски рыбжьара иҟоу апотенциалтә еиԥшымзаара амзыз ала ирццакхо. Урҭ аелеқтронқәа амҳалдыздиск аҿы агьежьрақәа реинаалара еиқәзырхо ацәқәырԥа дырҿиоит. Абарҭ аелектронқәа рымчхара 10–100 кеВ ауп; атмосфера аҵауларахь иҭалацыԥхьаӡа, урҭ аионизациа ҟарҵоит, насгьы амолекултә ӡри ацәа иалнахуеит, ультрафиолеттә шәахәаркрақәа цәырго. Уи адагьы, урҭ аионосфера дырԥхоит, уи ауп аврора аинфраҟаԥшьтә шәахәаркреи хәҭакахьала атмосфера арԥхареи мзызс иамоу.<ref>{{статья |заглавие=Solar System magnetospheres |том=116 |страницы=227—298 |doi=10.1007/s11214-005-1958-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B |автор=Blanc, M.; Kallenbach, R.; Erkaev, N. V. |год=2005 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer]] |издание=[[Space Science Reviews]] |archive-date=2017-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170929110127/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..227B }}</ref><ref name="=Auroralemissions"/>
Ицоу ашәытақәа Галилеи имҩанызақәа хԥа ирыдҳәалоуп: Ио, Европа, Ганимед. Урҭ цәырҵуеит, избанзар иҵәиуа аплазма амҩанызақәа рааигәара еиҳа иҭынчхоит. Еиҳа илашо ашәытақәа Ио иатәуп, избанзар ари амҩаныза аплазма аиҳарак еиқәзыршәо ауп; Европеи Ганимеди ршәытақәа еиҳа иԥсыҽуп. Зны-зынла иааԥшуа амацәаз хадақәа рыҩнуҵҟа иҟоу ашәыта лашақәа амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура иадҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="=Auroralemissions"/>
2016 шықәсазы аҵарауаа Иупитер аҿы зегь раасҭа илашо аврора ҭарҩуан.<ref>{{cite web |url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |title=Hubble Captures Vivid Auroras in Jupiter's Atmosphere |website=HubbleSite |lang=en |date=2016-06-30 |access-date=2016-06-30 |archive-date=2016-06-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160630220426/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2016/24/ |url-status=live }}</ref>
=== Идуу арентгентә шәыта ===
[[Афаил:Jupiter Aurora.jpg|мини|250px|“[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескопи “[[Чандра (телескоп)|Чандра]]” арентгентә телескопи рҟынтәи Иупитер еилаҵоу асахьа — 2007 шықәса, жәабранмза.]]
{{Main|Идуу арентгентә шәыта}}
2000 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, аорбитатә телескоп «[[Чандра (телескоп)|Чандра]]» Иупитер аполиусқәа рҿы (еиҳарак аҩадатәи аполе) иаанарԥшит еисуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] ахыҵхырҭа, [[Большое рентгеновское пятно|Арентгентә шәыта ду]] ҳәа изышьҭоу. Арадиациа зыхҟьо уажәгьы имаӡоуп.<ref name="Beasley_2002"/><ref name="сияющий гигант">{{cite web |url= https://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |title= Сияющий гигант: Юпитер в свете |date= 2007-04-04 |publisher= Популярная Механика |access-date= 2010-10-17 |archive-date= 2009-12-28 |archive-url= https://web.archive.org/web/20091228182421/http://www.popmech.ru/article/1516-siyayuschiy-gigant/ |url-status= live }}</ref>
== Ашьақәгылареи аеволиуциеи рмодельқәа ==
Аекзопланетақәа рхылаԥшрақәа аеҵәақәа рышьақәгылареи револиуциеи реилкаараҿы алагала ду ҟарҵоит. Убас, урҭ рыцхыраарала, Иупитер иеиԥшу апланетақәа зегьы ирзеиԥшу аҷыдарақәа шьақәыргылан:
* Урҭ шьақәгылоит [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]] ԥсаҟьахаанӡа.
* Ашьақәгылараҿы ароль ӷәӷәа нанагӡоит [[аккреция|аккрециа]].
* [[Планетезималь|Апланетезималқәа]] рыбзоурала ихьанҭоу ахимиатә элементқәа рыла ибеиахоит.
Иҟоуп ҩ-гипотеза хадак, Иупитер ацәырҵреи ашьақәгылареи рыпроцессқәа ҳаилзыркаауа.
Актәи агипотеза инақәыршәаны, «аконтракциа» агипотеза ҳәа зыхьӡҵаз, Иупитери Амреи рхимиатә еилазаара аиқәҿыҭра (аӡрии агелии рыхәҭаа ду) зыхҟьо ҳәа ирҳәо убри ауп, апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рзы, арчсабатә диск аҟны «ажәпара» дуқәа ҟалеит, апланетақәа шьаҭас ирзыҟалаз, Амреи апланетақәеи абри еиԥшу формала ишьақәгылон. Амала, ари агипотеза иҳаилнаркааӡом апланетақәа рхимиатә еилазаараҿы иҟоу аиԥшымрақәа: Сатурн, иаҳҳәап, Иупитер аасҭа еиҳаны ихьанҭоу ахимиатә хәҭаҷқәа алоуп, Иупитер Амра аасҭа еиҳаны иалоуп. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ракәзар, химиатә еилазаашьала шьаҭанкыла апланета-гигантқәа иреиԥшӡам.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title= Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date= 2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110117042035/http://astronet.ru/db/msg/1202789 |archive-date= 2011-01-17 |url-status= dead |publisher= [[Астронет]] }}</ref><ref name="формирование планет"/>
Аҩбатәи агипотеза («[[аккреция|аккрециа]]» агипотеза) иаҳәоит, Иупитер, иара убас Сатурн рышьақәгылара апроцесс ҩ-етапкны имҩаԥысит ҳәа. Раԥхьа, жәа-миллион шықәсала, адгьылтә планетақәа реиԥш, иӷәӷәоу ацәеижьқәа рышьақәгылара апроцесс мҩаԥысуан. Анаҩс аҩбатәи аетап иалагеит, раԥхьатәи апротопланетартә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы аккрециа апроцесс, уи аамҭазы Адгьыл амассақәа рацәаны иреиҳахахьаз, насгьы шәнызқь шықәсала ицоз.<ref name="формирование планет"/>
Актәи астадиаҿгьы, арчы ахәҭак Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи иабжьаӡит, уи иахҟьаны урҭ апланетақәа рхимиатә зҵазкуа Амреи аиԥшымрақәа ҟалеит. Аҩбатәи ашьаҿаҿы Иупитери Сатурни адәахьтәи рыхҟьақәа рыԥхарра 5000 °C, 2000 °C рҟынӡа инаӡеит. Урани Нептуни аккрециа алагаразы иаҭахыз акритикатә масса аҟынӡа инаӡеит акырӡа уи ашьҭахь, уи рмассақәеи рхимиатә еилазаареи анырра анаҭеит.<ref name="формирование планет"/><ref name="формирование планет"/>
2004 шықәсазы, [[Университет Вашингтона в Сент-Луисе|Сент-Луис иҟоу Вашингтонтәи Ауниверситет]] аҟынтәи Катарина Лоддерс гипотезас иҟалҵеит Иупитер агәыцә еиҳарак аҷабратә ҟазшьақәа змаз аорганикатә маҭәашьар ала ишьақәгылоуп ҳәа, уигьы акырӡа иацхрааит агәыцә акосмос иаакәыршаны иҟоу аматериал аанкылараҿы. Иҟалаз ахаҳә-ҷабтә гәыцә, уи агравитациа амч ала, амратә наҟәыра аҟынтәи арчы «иампыҵанахалеит», иахьатәи Иупитер шьақәыргыло. Ари ахшыҩҵак аккрециала Иупитер ацәырҵра иазку аҩбатәи агипотеза ианаалоит.<ref name="астро-ньюс"/><ref>{{cite web |url= http://www.ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |title= Предложена новая модель строения ядра Юпитера |date= 2004-12-16 |publisher= Федеральное космическое агентство «Научный центр оперативного мониторинга Земли» |access-date= 2010-10-05 |archive-date= 2016-03-08 |archive-url= https://web.archive.org/web/20160308234849/http://ntsomz.ru/news/news_cosmos/jupiter_16_des |url-status= dead }}</ref>
[[Модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] инақәыршәаны, Иупитер раԥхьаӡа Амра иакәшон ≈ 5.5 астрономтә еизакқәа рыбжьаӡарала. Ашьҭахь, Иупитер Амра иазааигәахеит, Уран, Нептун, Сатурн рорбитақәа еишьҭаргыланы анҭыҵҟа ииасит. Иупитер [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәеи]] [[Семейство Хильды|Хильда аҭаацәара]] иаҵанакуа астероидқәеи злахәыз акомпиутертә симулиациақәа иаадырԥшит Иупитер 18 а.е. аамҭазы ишышьақәгылаз Амра аҟынтә.<ref name="Tsiganis05">
{{статья |заглавие= Origin of the orbital architecture of the giant planets of the Solar System |ссылка= https://archive.org/details/sim_nature-uk_2005-05-26_435_7041/page/458 |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 459—461 |doi= 10.1038/nature03539 |pmid= 15917800 |bibcode= 2005Natur.435..459T |язык= en |тип= journal |автор= Tsiganis, K.; R. Gomes, A. Morbidelli & H. F. Levison |год= 2005 }}</ref><ref name="Morbidelli05">{{статья |заглавие= Chaotic capture of Jupiter's Trojan asteroids in the early Solar System |издание= Nature |том= 435 |номер= 7041 |страницы= 462—465 |oclc= 112222497 |doi= 10.1038/nature03540 |ссылка= https://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |pmid= 15917801 |bibcode= 2005Natur.435..462M |язык= en |тип= journal |автор= Morbidelli, A.; Levison, H.F.; Tsiganis, K.; Gomes, R. |год= 2005 |archive-url= https://web.archive.org/web/20090731120551/http://www.oca.eu/michel/PubliGroupe/MorbyNature2005.pdf |archive-date= 2009-07-31 }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |title= Uranus, Neptune, and the Mountains of the Moon |website = Planetary Science Research Discoveries |date= 2001-08-21 |author = G. Jeffrey Taylor |publisher = Hawaii Institute of Geophysics & Planetology |access-date= 2008-02-01 |archive-url= https://www.webcitation.org/6AYzB3sTx?url=http://www.psrd.hawaii.edu/Aug01/bombardment.html |archive-date= 2012-09-10 |url-status= live }}</ref><ref>''S. Pirani, A. Johansen, B. Bitsch, A. J. Mustill, D. Turrini''. [https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 Consequences of planetary migration on the minor bodies of the early solar system] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531152458/https://www.aanda.org/component/article?access=doi&doi=10.1051/0004-6361/201833713 |date=2019-05-31 }} // Accepted: 12 February 2019</ref><ref>''Simona Pirani, Anders Johansen, Bertram Bitsch, Alexander J. Mustill, Diego Turrini''. [https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf The consequences of planetary migration on the minor bodies of the early Solar System] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190401103008/https://arxiv.org/pdf/1902.04591.pdf |date=2019-04-01 }}, Submitted on 12 Feb 2019</ref>
=== Иупитери уи амҩанызақәеи рԥеиԥш ===
[[Афаил:Exoplanet - hot jupiter 4.jpg|мини|Асахьаҭыхҩы ихаҿы иааигаз “Ицоу Иупитер” {{U|Nolesh}}]]
Идыруп, [[Амра|Амра]], [[Термоядерные реакции|атермогәыцәтә]] былтәы хәыҷы-хәыҷла амҵәара иалҵшәаны, 1.1 миллиард шықәса рыҩнуҵҟа 11% рҟынӡа ашеира еизнарҳауеит, уи иахҟьаны, [[обитаемая зона|аеҵәақәа рзааигәара иазылху аҭыԥ]] уажәтәи Адгьыл аорбита анҭыҵ иҭыҵуеит, Иупитер асистема аҟынӡа инаӡаанӡа. Ари апериод аҩнуҵҟа Амра арцеира аизҳара Иупитер амҩанызақәа арԥхоит, [[Аӡы|аӡы ҵаӷа]] урҭ рқәыԥшыларахь аҭыҵра алыршо, ус анакәха, аԥсҭазаара аиқәырхаразы аҭагылазаашьақәа аԥҵара алнаршоит. 7.59 миллиард шықәса рышьҭахь, Амра [[Красный гигант|гигант ҟаԥшь]]хоит. Амодель иаанарԥшуеит Амреи арчытә гиганти рыбжьара абжьаӡара 765 рҟынтәи 500 миллион км рҟынӡа ишагхо. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Иупитер «[[Горячий юпитер|Иупитер цақәа]]» ҳәа изышьҭоу апланетақәа рыкласс ҿыц ахь ииасуеит. Уи аҿықәан аҳауа аԥхарра 1000 К рҟынӡа инаӡоит, уи иахҟьаны апланета аиқәара-ҟаԥшь ԥштәыла илашоит. Амҩанызақәа аԥсҭазаара аиқәырхаразы имчыдахоит, насгьы ирҩоу, ицаҳәцаҳәуа ацәҳәырақәа иреиԥшхоит.<ref>{{cite web |url= http://www.membrana.ru/particle/775|title=Далёкая звезда осветила планы спасения Земли от смерти Солнца |author= Леонид Попов |publisher= Membrana.ru |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130921060615/http://www.membrana.ru/particle/775 |archive-date= 2013-09-21 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |title= Sun, the solar system's only star |author= Marc Delehanty |publisher= Astronomy Today |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130315063022/http://www.astronomytoday.com/astronomy/sun.html |archive-date= 2013-03-15 |url-status= dead }}</ref><ref name="Schroder2008">{{статья |заглавие= Distant future of the Sun and Earth revisited |том= 386 |страницы= 155—163 |doi= 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x |ссылка= http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S |автор= K. P. Schroder, Robert Connon Smith |год= 2008 |язык= en |издательство= [[Oxford University Press]] |издание= [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |archive-date= 2013-07-27 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130727120155/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008MNRAS.386..155S }}</ref><ref>{{cite web |url= https://arxiv.org/abs/1207.2770 |title= Jupiter will become a hot Jupiter: Consequences of Post-Main-Sequence Stellar Evolution on Gas Giant Planets |author= David S. Spiegel|author2=Nikku Madhusudhan |date= 2012-07-11 |publisher= Astrophysics |lang= en |access-date= 2013-03-02 |archive-date= 2019-04-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190405000751/https://arxiv.org/abs/1207.2770 |url-status= live }}</ref><ref name="lenta">{{cite web |url= https://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |title= Астрономы предсказали судьбу Юпитера |publisher= Лента.Ру |access-date= 2013-03-02 |archive-url= https://web.archive.org/web/20121120034353/http://lenta.ru/news/2012/07/18/hotjupiter/ |archive-date= 2012-11-20 |url-status= dead }}</ref><ref name="lenta"/>
== Амҩанызақәеи амацәазқәеи ==
<imagemap>
Image:Jupiter.moons1.jpg|thumb|300px|Крупные спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — и их поверхности
rect 20 18 573 1286 [[Ио (спутник)]]
rect 584 17 1140 1285 [[Европа (спутник)]]
rect 1151 20 1702 1285 [[Ганимед (спутник)]]
rect 1714 20 2267 1286 [[Каллисто (спутник)]]
desc bottom-left
</imagemap>
<imagemap>
File:Jupiter and the Galilean Satellites.jpg|thumb|left|Спутники Юпитера: [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] и [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]
circle 785 297 122 [[Ио (спутник)]]
circle 659 656 108 [[Европа (спутник)]]
circle 837 1049 167 [[Ганимед (спутник)]]
circle 433 1275 168 [[Каллисто (спутник)]]
poly 408 356 461 398 449 533 415 648 356 799 238 1000 97 1091 12 1047 3 812 81 607 184 470 281 371 357 344 [[#Большое красное пятно]]
desc bottom-left
</imagemap>
{{Main|Иупитер амҩанызақәа}}
2026 шықәса лаҵарамзатәи адыррақәа рыла, Иупитер идыру [[Спутники Юпитера|115 мҩаныза]] амоуп. Амҩанызақәа еиҳарак еиуеиԥшым амифтә персонажқәа рыхьӡқәа рыҭоуп, анс акә арс акә Зевс-Иупитер идҳәалоу. Амҩанызақәа ҩ-гәыԥ дуқәак рыла еихшоуп - аҩныҵҟатәи (8 мҩанызак, Галилеи иитәуи Галилеи иитәыми аҩныҵҟатәи амҩанызақәа) адәныҟатәи (84 мҩаныза, иара убас ҩ-гәыԥкны еиҟәшоуп) — абасала, зынӡа 4 “хкык” ҟалоит. [[Галилеевы спутники|Иреиҳау амҩанызақәа ԥшьба]] — [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — 1610 шықәсазы [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] иааиртхьан. Иупитер амҩанызақәа раартра Коперник игелиоцентртә система иадгыло раԥхьаӡатәи акыр зҵазкуа аргументны иҟалеит.<ref>{{cite web |url= http://nineplanets.org/jupiter.html |title= Jupiter |publisher= Nineplanets.org |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101105071656/http://nineplanets.org/jupiter.html |archive-date= 2010-11-05 |lang= en |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня">{{cite web |url= http://extraordinary.net.ru/?p=103 |url-status= dead |title= Спутники Юпитера |publisher= Астрономия сегодня |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111105014948/http://extraordinary.net.ru/?p=103 |archive-date =2011-11-05 }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="шведун-спутники">{{cite web |url= http://www.shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |title= Спутники Юпитера. Галилеевы спутники — Ио, Европа, Ганимед и Каллисто. Внутренние и внешние спутники Юпитера |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20101129181820/http://shvedun.ru/jupiter-sp1.htm |archive-date =2010-11-29 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url= http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |title= Телерадиостудия Роскосмоса |access-date= 2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111107165719/http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2008/vesti22_3_8_2.php |archive-date= 2011-11-07 |url-status= dead }}</ref><ref name="астрономия сегодня"/><ref>{{книга |автор= Биленкин Д. А. |заглавие= Путь мысли |издание= Научно-худ. лит-ра |место= М. |издательство=Дет. лит. |год= 1982 |страницы= 190—191 }}</ref>
=== Ио ===
[[Афаил:JupiterandIo.jpg|мини|left|Амҩаныза [[Ио (спутник)|Ио]] Иупитер аԥхьа ииасуеит, 1996 шықәса ԥхынгәымза 24, ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”]]
[[Афаил:Tvashtarvideo.gif|мини|left|[[Ио (спутник)|Ио]] авулкантә усура, акосмостә ӷба “[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]”, {{date|1|3|2007}}]]
[[Ио (спутник)|Ио]] аинтерес аҵоуп амч ду змоу аус зуа вулканқәа ахьыҟоу азы; Амҩаныза аҿықә [[Вулканизм на Ио|авулкантә усура]] аалыҵқәа рыла иҭәуп. Акосмостә зондқәа иҭырхыз афотосахьақәа иаадырԥшуеит Ио аҿықә акаҳуаԥшшәы, аҟаԥшь, аҩежьеиқәаԥшшәы шәытақәа змоу аҩеижь уаркалеи ԥшшәы амоуп. Абарҭ ашәытақәа [[Список вулканов Ио|Ио авулкантә ԥжәарақәа]] ирылҵшәоуп, еиҳарак атыҩшеи уи аилаҵақәеи рыла ишьақәгылоу; аԥжәарақәа рԥштәы урҭ рыԥхарра иадҳәалоуп.<ref name="Galileo">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index113.html |title=Результат исследований КА «Галилео» на орбите Юпитера |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101125174329/http://galspace.spb.ru/index113.html |archive-date=2010-11-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="химия_и_жизнь">{{статья |автор=Силкин, Б. И. |заглавие=Странный мир Ио |ссылка=http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip |издание=[[Химия и жизнь — XXI век|Химия и жизнь]] |год=1982 |выпуск=№ 4 |страницы=57—59 |archive-date=2012-03-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120323140131/http://publ.lib.ru/ARCHIVES/H/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27/%27%27Himiya_i_jizn%27%27%27,1982,N04.%5Bdjv%5D.zip }}</ref><ref name="химия_и_жизнь" />
=== Европа ===
Еиҳарак аинтерес зҵоу [[Европа (спутник)|Европа]] ауп, аԥсҭазаара ыҟазар ахьауа адунеизегьтәи аокеан змоу. Иҷыдоу аҭҵаарақәа иаадырԥшит аокеан 90 км аҵаулара шамоу, насгьы уи ашәагаа [[Мировой океан|Адгьыл аокеанқәа]] рышәагаа ишеиҳау. Европа аҿықәан амюаныза аҵаа иаҵанакуа аԥҽрақәеи аиҟәышьшьарақәеи рыла иҭәуп. Агәаанагарақәа ҳәан, Европа азы аԥхара ахыҵхырҭа аокеан ахаҭа ауп ҳәа, амҩаныза агәыцә акәымкәа. [[Каллисто (спутник)|Каллисто]]и [[Ганимед (спутник)|Ганимед]]и рҟынгьы аҵааҵаҟатәи аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Аҵарауаа 1-2 миллиард шықәса ирылагӡаны аҵааҵаҟатәи аокеан ахь [[кислород|аҵәыҵәри]] анеира алшон ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны, амҩанызаҿы аԥсҭазаара ыҟазар алшоит ҳәа атеориа шьақәдыргылоит. Европатәи аокеан аҿы иҟоу аҵәыҵәри азхоит еихацк змоу аԥсҭазааратә формақәа рымацара ракәымкәа, еиҳа идуу аԥсҭазааратә формақәа рыҟазаара алыршаразы. Ари амҩаныза [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] ашьҭахь аԥсҭазаара ацәырҵразы алшара ахьыҟоу ҳәа аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит.<ref name="первый-взгляд">{{cite web |url=http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |title= Первый взгляд на Юпитер |publisher= Познавательный сайт «Другая Земля» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101207201957/http://www.otherland.ru/page/pervyj-vzgljad-na-jupiter |archive-date=2010-12-07 |url-status=dead }}</ref><ref name="первый-взгляд"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |title=На Европе нашли незамерзающую активность |date=2010-10-05 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101007114520/http://lenta.ru/news/2010/10/05/ice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |title=Спутник Юпитера признали годным для рыбалки |date=2010-05-28 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101006041623/http://lenta.ru/news/2010/05/28/oxygen/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |title=В океанах спутника Юпитера нашли много кислорода |date=2009-10-09 |publisher=Лента.Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-12-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101201224615/http://lenta.ru/news/2009/10/09/europe/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |author= |url=https://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |title=Составлен рейтинг пригодных для обитания мест Солнечной системы |date=2009-10-09 |publisher=Лента. Ру |lang=ru |access-date=2010-10-07 |archive-date=2010-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009200712/http://lenta.ru/news/2009/10/09/habit/ |url-status=live }}</ref>
=== Ганимед ===
[[Ганимед (спутник)|Ганимед]] иреиҳау мҩанызоуп Иупитер мацара акәымкәа, Амратә системаҿы апланетақәа зегьы рымҩанызақәа рхыԥхьаӡараҿгьы. Ганимеди Каллистои хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа рыла ихҩоуп; Каллисто аҿы урҭ рӷьырак иаарыкәыршаны еиҟәыԥԥоуп.<ref name="солсис"/><ref name="солсис"/>
[[Афаил:Pioneer-10 jupiter moons.jpg|мини|Акосмостә ӷбақәа [[Пионер-10|Пионер-10]], [[Пионер-11|Пионер-11]] рыла иҭыхыз Иупитер иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба рсахьа]]
=== Каллисто ===
[[Каллисто (спутник)|Каллисто]] аҵаҟа иара убасгьы аокеан ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп; уи ишиашоу акәымкәа иаҳнарбоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ, амҩаныза аҩнуҵҟа иҟоу аӡ ҵаа́́ аҿы афымцатә цәқәырԥақәа рыҟазаара иахҟьаны иҟаларц зылшо. Иара убасгьы абри агипотеза иадгылоит Каллисто амҳалдызтә ҭыԥ Иупитер амҳалдызтә ҭыԥ ишазыҟоу инақәыршәаны аҽахьаԥсахуа, даҽакала иуҳәозар, абри амҩаныза аҿықә аҵаҟа амҩангара ӷәӷәа змоу аӡы ыҟоуп.<ref>{{cite web |url=http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |title=Каллисто |publisher=Государственный астрономический институт им. П. К. Штернберга (ГАИШ) |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130615234729/http://www.sai.msu.ru/neb/rw/natsat/jup_sat/callisto/index.htm |archive-date=2013-06-15 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |title=Каллисто |publisher=Планетные системы |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100707082859/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/Callisto.htm |archive-date=2010-07-07 |url-status=dead }}</ref>
<imagemap>
Image:Galileanmoons1 ab.svg|thumb|right|300px|Галилеи имҩанызақәа [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амза|Амзеи]] ражәпара реиҿырԥшра. Асахьақәа — азхьарԥшқәа роуп.
circle 1070 420 195 [[Ио (спутник)]]
circle 1700 270 160 [[Европа (спутник)]]
circle 390 1780 290 [[Ганимед (спутник)]]
circle 520 960 255 [[Каллисто (спутник)]]
circle 2680 898 180 [[Амза]]
circle 1770 1410 680 [[Адгьыл]]
desc bottom-left
</imagemap>
=== Галилеи иитәу амҩанызақәа рҷыдарақәа ===
Иупитер амҩаныза дуқәа зегьы еинааланы иҵәиуеит, насгьы еснагь Иупитер ахь ганкала иԥшуеит, апланета ду [[приливные силы|аӡхаларатә мчқәа]] рнырра абзоурала. Уи аамҭазы, Ганимед, Европа, Ио рыбжьара 4:2:1 ҳәа [[орбитальный резонанс|аорбиталтә резонанс]] ыҟоуп. Уи адагьы, Иупитер амҩанызақәа рыбжьара иҟоуп азакәанеизшәара: амҩаныза шаҟа апланета иацәыхараны иҟоу аҟара, убриаҟара уи аилаӷәӷәара еиҵоуп (Ио - 3.53 г/см3, Европа - 2.99 г/см3, Ганимед - 1.94 г/см3, Каллисто - 1.83 г/см3). Ари амҩанызаҿы иҟоу аӡы ахыԥхьаӡара иадҳәалоуп: Ио шамахамзар акгьы амаӡам, Европа 8% амоуп, Ганимеди Каллистои рыкапан абжа аҟынӡа рымоуп.<ref name="allplanets">{{cite web |url=http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |title=Планетные системы. Юпитер |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110302030625/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/jupiter/jupiter_statya.htm |archive-date=2011-03-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="солсис"/><ref name="съеденные спутники">{{статья |заглавие=Съеденные спутники, или упавшие звезды |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ |издание=Журнал «Вокруг света» |archive-date=2009-12-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091207201711/http://www.vokrugsveta.ru/telegraph/cosmos/897/ }}</ref><ref name="съеденные спутники" /><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |url-status=dead |title=Ганимед|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629034524/http://www.freescince.narod.ru/ganimed/stat.html |archive-date=2008-06-29 |lang=ru }}</ref>
=== Амҩаныза хәыҷқәа ===
Иаанхаз амҩанызақәа еиҳа ихәыҷуп, насгьы ииашам аформа змоу иҵаау ма иҟәаԥа-ҿаԥоу цәеижьқәоуп. Урҭ рыбжьара иҟоуп егьи аганахьала зхы рханы иҵәиуагьы. Иупитер амҩаныза хәыҷқәа рхыԥхьаӡара аҟнытә, [[Амальтея (спутник)|Амалтеа]] аҵарауаа даара аинтерес рызцәырнагоит: иҟоуп агәаанагара, уи аҩнуҵҟа иҟоуп ҳәа ажәытәӡатәи аамҭазы аҭыԥ змаз акатастрофа иахҟьаны иҟалаз аҭацәрақәа рсистема — аметеоритқәа ркаҳарақәа ирыхҟьаны Амалтеа хәҭа-хәҭала еиҟәшахеит, анаҩс аҩганктәи агравитациа аҵаҟа дырҩеигь еицылаз, аха уаҳагьы цәеижькны аҟалара злымшаз.<ref>{{cite web |url=http://www.grani.ru/Society/Science/m.16861.html |url-status=dead |title=Спутник Юпитера Амальтея после катастрофы превратился в груду камней |date=2002-12-12 |publisher=Новостной сайт Грани.ру |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110104110613/http://grani.ru/Society/Science/m.16861.html }}</ref>
[[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастееи]] зегь реиҳа Иупитер иазааигәоу, 40, 20 км раҟара адиаметрқәа змоу мҩанызақәоуп. Урҭ Иупитер амацәаз хада аҵкар иқәланы 128 нызқь км арадиус змоу аорбитаҿы ицоит, 7 сааҭк рыла Иупитер иакәшоит, урҭ роуп зегь раасҭа иццаку Иупитер амҩанызақәа.<ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index47-3.html |title=Гигант Юпитер. Спутники Юпитера |access-date=2010-10-14 |archive-date=2010-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100804140645/http://galspace.spb.ru/index47-3.html |url-status=live }}</ref>
Иупитер амҩанызақәа рсистема зегьы адиаметр 24 млн км ыҟоуп. Уи анаҩсгьы, анкьаӡа Иупитер амҩанызақәа еиҳаны иаман ҳәа агәаанагара ыҟоуп, аха урҭ рҟынтәи жәпакы амч ду змоу агравитациа анырра абзоурала апланета иқәҳаит ҳәа.<ref name="астрономия сегодня" /><ref name="шведун-спутники"/>
=== Ашьҭахьҟа игьежьуа амҩанызақәа ===
Иупитер амҩанызақәа, рыхьӡқәа “е” ала инҵәо — [[Карме (спутник)|Карме]], [[Синопе (спутник)|Синопе]], [[Ананке (спутник)|Ананке]], [[Пасифе (спутник)|Пасифае]] уҳәа убас иҵегьы (шәахә. [[группа Ананке|Ананке агәыԥ]], [[группа Карме|Карме агәыԥ]], [[группа Пасифе|Пасифае агәыԥ]]) — апланета иакәшоит егьи ахырхарҭала ([[ретроградное движение|аретроградтә ныҟәара]]) насгьы, аҵарауаа ргәаанагарала, урҭ Иупитер иацҟамлеит, аха насшәа урҭ Иупитер иамҽханакит. Абри иеиԥшу аҟазшьақәа амоуп [[Нептун|Нептун]] амҩаныза [[Тритон (спутник)|Тритон]].<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |title=Вращение Солнечной системы |publisher=Astrolab.ru |lang=ru |access-date=2010-10-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101005210148/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=46&num=959 |archive-date=2010-10-05 |url-status=dead }}</ref>
=== Аамҭалатәи амзақәа ===
Кометақәак Иупитер “аамҭалатәи амзақәа” роуп. Убас, ҷыдала, [[комета Кусиды — Мурамацу|акомета Кусида-Мурамацу]] 1949 шықәса инаркны 1962 шықәсанӡа Иупитер амҩанызас иҟан, уи аамҭа иалагӡаны ҩынтә апланета иакәшеит. Ари аобиект анаҩсгьы, еилкаауп апланета-гигант аамҭалатәи амзақәа, зегьы ианреиҵаха, иҵегьы 4.<ref name="временные луны">{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |title=Астрономы нашли сбежавшую от Юпитера луну |date=2009-09-14 |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-10-07 |lang=ru |archive-date=2010-07-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100719155326/http://lenta.ru/news/2009/09/14/jupiter/ |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |заглавие=Jupiter Captured Comet as Temporary Moon |ссылка=https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ |язык=en |издание=Universe Today |год=2009-09-13 |archive-date=2019-04-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190405072910/https://www.universetoday.com/40038/jupiter-captured-comet-as-temporary-moon/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |title=Комета 12 лет была луной Юпитера |date=2009-09-15 |publisher=Мембрана.ру |access-date=2010-10-17 |archive-date=2010-01-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100131175643/http://www.membrana.ru/lenta/?9637 |url-status=dead }}</ref><ref name="временные луны"/>
=== Амацәазқәа ===
{{main|Иупитер амацәазқәа}}
<imagemap>
Image:Jupiter Rings ab.svg|thumb|300px|[[Кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] (асхема)
rect 473 453 1077 541 [[#Амацәаз хада]]
rect 93 775 780 958 [[#Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз]]
rect 1065 733 1239 808 [[#Агало]]
rect 499 998 888 1150 [[Амальтея (спутник)]]
rect 1016 966 1393 1116 [[Адрастея (спутник)]]
rect 1630 1050 1929 1185 [[Метида (спутник)]]
rect 2028 1380 2251 1520 [[Фива (спутник)]]
desc bottom-left
</imagemap><!--2046x1533 -> 2560x1920 -->
Иупитер, 1979 шықәсазы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” Иупитер ианаҩсуаз аамҭазы игәанаҭаз [[Кольца Юпитера|амацәаз ԥсыҽқәа]] амоуп. Амацәазқәа шыҟоу ала агәҩара иман 1960 шықәсазгьы асовет астроном [[Всехсвятский, Сергей Константинович|Сергеи Всехсвиатски]]: кометақәак рорбитақәа харатәи рҭыԥқәа рыҭҵаара шьаҭас иҟаҵаны, Всехсвиатски алкаа ҟеиҵеит урҭ акометақәа Иупитер амацәазқәа рҟынтәи иаазар ҟалап ҳәа, насгьы иҳәеит амацәаз шьақәгылеит ҳәа Иупитер амҩанызақәа рвулкантә усура абзоурала ( Ио аҟны авулканқәа ҩажәа шықәса рышьҭахь иаартхеит).<ref>{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index46-1.html |title=Гигант Юпитер. Космические характеристики|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101231074150/http://galspace.spb.ru/index46-1.html |archive-date=2010-12-31 |url-status=dead }}</ref><ref name="левитан" /><ref>{{статья |автор=Всехсвятский С.К. |заглавие=Кольцо комет и метеоритов вокруг Юпитера |издание=[[Природа (журнал)|Природа]] |год=1960 |номер=9 |страницы=87—88 |язык=ru |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]}}</ref><ref>{{статья |заглавие=В небесах — Юпитер. Царь планет и его семья |ссылка=http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm |издание=Вокруг света. Журнал виртуальных путешествий |archive-date=2011-01-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110105120247/http://www.vokrugsveta.com/S4/nebesa/jupiter.htm }}</ref><ref name="Cesevich">{{книга |автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В.П.]] |заглавие=Что и как наблюдать на небе |год=1984 |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=304 |место=М. |издание=6-е изд }}</ref>{{rp|157}}
Амацәазқәа оптикала ипақәоуп, роптикатә жәпара ~10<sup>−6</sup> ыҟоуп, насгьы ахәҭаҷқәа ральбедо 1.5% заҵәык ауп. Аха уеизгьы урҭ рбара ҟалоит: 180 градус иазааигәоу афазатә кәакьқәа раан («алашара иаҿагылоу» ахәаԥшра), амацәазқәа ршеира 100-нтә раҟара еизҳауеит, насгьы Иупитер уахынлатәи аган алашьцара алашарамызхә ааннажьуам. Зынӡа амацәазқәа хԥа ыҟоуп: цәаҳәа хадак, «абызкаҭаҳатә» ҳәа изышьҭоу, насгьы гало.
[[Афаил:Кольца Юпитера - Rings of Jupiter.jpg|thumb|left|280px|“Галилео” иҭнахыз Иупитер амацәазқәа рфотосахьа, ииашоу иԥсаҟьоу алашараҿы иҟаҵаз]]{{Anchor|Амацәаз хада|Адәахьтәи абызкаҭаҳатә мацәаз|Агало}}
Амацәаз хада Иупитер агәҭантәи 122,500 инаркны 129,230 км рҟынӡа инеиуеит. Аҩныҵҟа, амацәаз хада тороидтәи агало ахь ииасуеит, адәахьала абызкаҭаҳатә иахькьысуеит. Аоптикатә диапазон аҿы иаҳбо ашәахәақәа ишиашоу рыԥсаҟьара амикронтә шәагаа змоу асабатә хәҭаҷқәа ирҷыдаҟазшьоуп. Аха Иупитер азааигәара иҟоу асаба амч ду змоу игравитациатәым аԥырхагақәа ирықәшәоит, убри аҟнытә асаба арыцқәа рыԥсы ҭоуп 10<sup>3±1</sup>шықәса. Уи иаанагоит урҭ асаба арыцқәа рхыҵхырҭа ыҟазароуп ҳәа. Ацәаҳәа хада аҩнуҵҟа иҟоу ҩ-мҩарныза хәыҷқәак — [[Метида (спутник)|Метидеи]] [[Адрастея (спутник)|Адрастеаи]] — абас еиԥш иҟоу ахыҵхырҭақәа рроль азы ианаалоит. [[метеороиды|Аметеороидқәа]] ианрынҟьо, урҭ амикрохәҭаҷқәа ргәыԥ дырҿиоит, анаҩс урҭ Иупитер иаакәыршаны аорбитаҿы ирылаҵәоит. Абызкаҭаҳатә мацәаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит [[Фива (спутник)|Фивеи]] [[Амальтея (спутник)|Амалтееи]] рорбитақәа рҟынтәи иааз хазы игоу аматериа амаҟақәа. Арҭ амаҟақәа реиҿкаашьа азодиактә сабатә комплексқәа реиҿкаашьа угәаланаршәоит.<ref name="динамика" />
=== Троиатәи астероидқәа ===
{{Main|Троиатәи астероидқәа}}
[[Афаил:InnerSolarSystem ab.svg|thumb|left|280px|Астероидтә маҟа хада (ашкәакәа) иара убас Иупитер Троиатәи астероидқәа (ашьацԥштәы)]]
Троиатәи астероидқәа — Иупитер [[точки Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub> ррегион аҿы иҟоу астероидқәа ргәыԥ ауп. Астероидқәеи Иупитери 1:1 [[резонанс|арезонанс]] рымоуп, насгьы уи иацны орбита Амра иакәшоит. Убри аан, ишаԥу еиԥш L<sub>4</sub> аҭыԥ азааигәара иҟоу аобъектқәа абырзен фырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит, L<sub>5</sub> азааигәара иҟоу —троиатәи афырхацәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2010 шықәса рашәарамзанӡа 1583 цыра ус еиԥш иҟоу аобиктқәа аартын.<ref>{{статья |автор=Marzari, F.; Scholl, H.; Murray C.; Lagerkvist C. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |язык=en |место=Tucson, Arizona |издательство=University of Arizona Press |год=2002 |страницы=725—738 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |title=List of Jupiter Trojans|lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110126035021/http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/JupiterTrojans.html |archive-date=2011-01-26 |url-status=dead }}</ref>
Троиаа рхылҵшьҭра ҳаилзыркаауа ҩ-теориак ыҟоуп. Актәи ишаҳәо ала, урҭ Иупитер ашьақәгылара аҵыхәтәантәи аетапаҿы иҟалеит (аккрециа авариант хшыҩзышьҭра азуп). Аматериа иацны, [[Планетозималь|апланетозималқәа]] аанкылан, урҭ рҿгьы аккрециа цон, насгьы амеханизм алҵшәа ахьамаз азы, урҭ рыбжакы агравитациатә цәҟьа иаҿашәеит. Ари атеориа аԥсыҽрақәа: абри аҩыза амҩала иҟалаз аобъектқәа рхыԥхьаӡара ԥшь-еишьҭагылак рыла еиҳауп, иаҳбо аҵкыс, насгьы урҭ рорбитатә наара акырӡа еиҳауп.<ref>{{статья |автор=F. Marzari,H. Scholl,C. Murray, C. Lagerkvist. |заглавие=Origin and Evolution of Trojan Asteroids |ссылка=http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606010204/http://www.lpi.usra.edu/books/AsteroidsIII/pdf/3007.pdf }}</ref>
Аҩбатәи атеориа — адинамикатә. Амратә система ашьақәгылара ашьҭахь 300-500 млн шықәса рышьҭахь, Иупитери Сатурни 1:2 резонанс иахысит. Уи иахҟьаны аорбитақәа реиҭеиҿкаара ҟалеит: Нептун, Плутон, Сатурн рорбита арадиус еиздырҳаит, Иупитер иагнархеит. Уи [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] агравитациатә ҭышәынтәалара ианырит, насгьы уа инхоз астероидқәак Иупитер аорбитахь ииасит. Уи аамҭазы, аханатәтәи троиаа зегьы, иҟаӡазаргьы, ихырбгалахеит.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |title=Origin of the structure of the Kuiper belt during a dynamical instability in the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2016-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160603195823/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0712.0553L |url-status=live }}</ref>
Троиаа анаҩстәи рԥеиԥш еилкааӡам. Иупитери Сатурни ррезонанс ԥсыҽқәа жәпакы урҭ еиԥхьытта идәықәнаҵоит, аха ари еиԥхьыттоу аныҟәара амч зеиԥшрахо, насгьы уажәтәи рорбита иалцахоу-иалцамхоу ҳәа аҳәара уадаҩуп. Уи адагьы, маҷ-маҷ троиаа рхыԥхьаӡара армаҷуеит дара-дара реидысларақәагьы. Цыԥҵәахақәак мҩанызақәахарц рылшоит, цыԥҵәахақәак — икометақәахарц.<ref>{{Cite web |url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |title=The Observed Trojans and the Global Dynamics Around The Lagrangian Points of the … |access-date=2010-10-19 |archive-date=2019-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190604145225/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005CeMDA..92...53R |url-status=live }}</ref>
== Ажәҩантә цәеижьқәеи Иупитери реиҿасрақәа ==
[[Афаил:Comet Shoemaker-Levy 9 Approaching Jupiter in 1994.jpg|мини|Амозаика ҟаҵоуп ателескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” асахьақәа рыла 1994 шықәса, лаҵарамза 18 рзы]]
=== Акомета Шоумеикерцәа-Леви ===
[[Афаил:Jupitersatelliteimpact.jpg|thumb|200px|Акомета Шоумейкерцәа-Леви аԥҽыхақәа руак аҟынтәи ашьҭа, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ала иҭыху, 1994 шықәса, ԥхынгәымза.<ref name="apod">{{cite web |author= H. Hammel (MIT)|author2= WFPC2|author3=HST|author4=NASA |url= https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |title= Impact on Jupiter |publisher= Astronomy Picture of the Day |lang= en |archive-date= 2019-09-03 |archive-url= https://web.archive.org/web/20190903233046/https://apod.nasa.gov/apod/ap980728.html |url-status= live }}</ref>]]
{{Main|Акомета Шоумейкерцәа-Леви 9}}
1992 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[комета|акомета]] азааигәахеит. Уи аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рҳәаа аҟынтәи 15 нызқь километра раҟара хара ииасит, насгьы апланета ду агравитациатә нырра ӷәӷәа иахҟьаны уи [[Ядро кометы|агәыцә]] 21 хәҭа рыла еиҟәнажәеит, здиаметр 2 км рҟынӡа ыҟаз. Ари акометатә ҳәыԥкра [[Паломарская обсерватория|Маунт-Паломар аобсерваториаҿы]] игәарҭеит хаҵеи-ԥҳәыси [[Шумейкер, Кэролин|Керолини]] [[Шумейкер, Юджин|Иуџьини]] Шоумекерқәеи, астроном-абзиабаҩ Девид Левии. 1994 шықәсазы, анаҩстәи Иупитер азааигәахараан, акомета аԥҽыхақәа зегьы кырӡа иццакны — секундкахь 64 километра раҟара — апланета атмосфера иаахеит. Ари акосмостә катаклизм дуӡӡа Адгьыл аҟынтәи еиԥш, акосмостә хархәагақәа рылагьы игәаҭан, ҷыдала, акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]”, [[International Ultraviolet Explorer|IUE амҩаныза]], апланетабжьаратәи акосмостә станциа “[[Галилео (КА)|Галилео]]” рыцхыраарала. Агәыцәқәа ркаҳара иацын аспектртә диапазон ду аҿы ашәахәақәа рыԥжәара, арчқәа рҭыҵра, насгьы ақәра ду змоу аԥшаҵәиқәа рышьақәгылара, Иупитер арадиациатә маҟақәа рыԥсаххара, аурорақәа рцәырҵра, насгьы [[Ио (спутник)#Взаимодействие с магнитосферой Юпитера|Ио аплазматә тор]] аҵыхәтәантәи аультрафиолеттә диапазонаҿ ашеира аԥсыҽхара.<ref name="nasa-jupiter"/><ref>''Фортов В. Е., Гнедин Ю. Н., Иванов М. Ф., Ивлев А. В., Клумов Б. А.'' «[https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ Столкновение кометы Шумейкеров — Леви 9 с Юпитером: Что мы увидели] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190405054554/https://ufn.ru/ru/articles/1996/4/c/ |date=2019-04-05 }}» УФН 166 391—422 (1996)</ref>
=== Егьырҭ аҭаҳарақәа ===
[[Афаил:Jupiter impact jul2009.jpg|thumb|left|250px|Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара иҟоу ашәыта, аинфраҟаԥшьтә телескоп, [[Гавайи|Гаваи]], [[Обсерватория Мауна-Кеа|Мауна-Кеа аобсерваториаҿы]], 2009 шықәса ԥхынгәымза 20]]
2009 шықәса ԥхынгәымза 19 рзы хыхь зыӡбахә ҳәаз астроном-абзиабаҩ Ентони Уесли ({{lang-en|Anthony Wesley}}) Иупитер Аладатәи аполиус азааигәара [[падение на Юпитер небесного тела (2009)|шәыта лашьцак]] гәеиҭеит. Уи аԥшаара ԥыҭрак ашьҭахь ишьақәдырӷәӷәеит [[Гавайи|Гаваи]] иҟоу [[Обсерватория Кек|Кек ихьӡ зху аобсерваториаҿы]]. Ирҳаз адыррақәа ранализ ишаанарԥшыз ала, Иупитер атмосфера иҭаҳаз ацәеижь ахаҳәтә астероид акәызҭгьы ҟаларын.<ref name="jpl_Indicate_Object_en">{{cite web |author= Carolina Martinez. |url= http://jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |title= New NASA Images Indicate Object Hits Jupiter |format= |website= |publisher= Jet Propulsion Laboratory, Pasadena, Calif |access-date= 2009-07-23 |lang= en|archive-url= https://web.archive.org/web/20090722214223/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2009-112 |archive-date= 2009-07-22 |url-status= dead }}</ref><ref name="jpl_Indicate_Object_ru">{{cite web |author= |url= https://starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |title= Пятно на Юпитере подтвердило НАСА |website= |publisher= |access-date= 2009-07-23 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20090724025704/http://www.starmission.ru/blog/planetary_system/60.html |archive-date = 2009-07-24 |url-status= dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |title=Asteroids Ahoy! Jupiter Scar Likely from Rocky Body |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-02-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210223182018/http://www.jpl.nasa.gov/news/news.cfm?release=2011-028 |url-status=live }}</ref>
2010 шықәса рашәарамза 3, асааҭ 20:31 рзы [[Всемирное координированное время|UTC]] ала, ҩыџьа ихьыԥшым ахылаԥшыҩцәа — Ентони Уеслии ({{lang-en|Anthony Wesley}}, Австралиа) Кристофер Гои ({{lang-en|Christopher Go}}, Филиппинқәа) — Иупитер атмосфера ахыхь ацәывҵҷҷаара асахьа ҭырхит, уи, иҟалап, уаанӡа Иупитер аҟны идырмыз ацәеижь ҿыц акаҳара акәызҭгьы. Ари ахҭыс ашьҭахь уахыки-ҽнаки анҵы, Иупитер атмосфераҿы аҭыԥ лашьца ҿыцқәа ԥшаамызт. Иаразнак ахылаԥшрақәа мҩаԥган Гаваитәи адгьылбжьахақәа иреиҳау аинструментқәа (Gemini, Keck, IRTF) рҿы, насгьы акосмостә телескоп “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” аҿы ахылаԥшрақәа рымҩаԥгара азԥхьагәаҭан. 2010 шықәса рашәарамза 16 рзы, [[НАСА|НАСА]] апресс-дырраҭара ҭнажьит, 2010 шықәса рашәарамза 7 рзы акосмостә телескоп “Хаббл” иҭнахыз асахьақәа рҿы Иупитер атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны акаҳара ашьҭақәа шыԥшаамыз атәы зҳәоз.<ref>{{cite web |url=http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |title=JUPITER IMPACT!|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110607015437/http://www.spaceweather.com/archive.php?view=1&day=05&month=06&year=2010 |archive-date=2011-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |title=Jupiter Impact on June 3 2010 |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100607033125/http://jupiter.samba.org/jupiter/20100603-203129-impact/index.html |archive-date=2010-06-07 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002524/ |title=The June 3 Jupiter Impact: 22 hours later |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101009110621/http://www.planetary.org/blog/article/00002524/ |archive-date=2010-10-09 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002521/ |title=A NEW! Impact on Jupiter |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100913084835/http://www.planetary.org/blog/article/00002521 |archive-date=2010-09-13 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://planetary.org/blog/article/00002522/ |title=Confirmation of the Jupiter impact from Christopher Go |publisher=The [[Planetary Society]] |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808055248/http://www.planetary.org/blog/article/00002522/ |archive-date=2010-08-08 |url-status=dead }}</ref><ref name="jpl_impact">{{cite web |author= |url= https://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |title= В Юпитер врезалось неизвестное небесное тело |format= |website= |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date= 2010-06-04 |lang= ru|archive-url= https://web.archive.org/web/20100606054052/http://lenta.ru/news/2010/06/04/hit/ |archive-date= 2010-06-06 |url-status= dead }}</ref><ref>{{cite web |url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |title=Jupiter Impact: Mystery of the Missing Debris |publisher=NASA Science. Science News |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100925042702/http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2010/11jun_missingdebris/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |title=Mysterious Flash on Jupiter Left No Debris Cloud |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101109005306/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/meteor-jupiter.html |archive-date=2010-11-09 |url-status=dead }}</ref>
2010 шықәса нанҳәамза 20, асааҭ 18:21:56 рзы UTC ала, Иупитер аԥсҭҳәақәа рхыхь амцабз ҟалеит, уи [[Кумамото (префектура)|Кумамото]] апрефектура аҟынтәи Иапониатәи астроном-абзиабаҩ Масаиуки Татикава иҟаиҵаз авидеонҵамҭаҿы игәеиҭеит. Ари ахҭыс анрылаҳәаха адырҩаҽны, Токиотәи астрономиа абзиабаҩ, ихьыԥшым ахылаԥшҩы Аоки Каӡуо иҟынтәи ашьақәырӷәӷәара ԥшаахеит. Иҟалап, уи астероид ма акомета апланета дуӡӡа атмосфера ианҭаҳаз акәзар.<ref>{{cite web|url=https://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|title=Астроном-любитель заснял столкновение небесного тела с Юпитером|access-date=2010-10-05|archive-date=2010-08-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20100822204312/http://www.vesti.ru/doc.html?id=387364&cid=1|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web |author= |url= https://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |title= Jupiter lights up on apparent contact with astral body |format= |website= |publisher= One News Page |access-date= 2010-08-22 |lang= en|archive-url= https://www.webcitation.org/60qD4OywW?url=http://www.onenewspage.com/news/Science/20100822/14285703/Jupiter-lights-up-on-apparent-contact-with-astral.htm |archive-date= 2011-08-10 |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |first= Kelly |last= Beatty |title= Another Flash on Jupiter! |url= https://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |website= |publisher= SkyandTelescope.com — Homepage Observing |date= 2010-08-22 |lang= en |access-date= 2010-09-20 |archive-date= 2010-08-26 |archive-url= https://web.archive.org/web/20100826072538/http://www.skyandtelescope.com/observing/home/101264994.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |title=Первое сообщение о вспышке на Юпитере 20 августа 2010 года |access-date=2010-10-05 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110811181059/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/kk10/j100820r.htm |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |title=Подтверждение вспышки 20 августа 2010 года |lang=ja |access-date=2010-10-05 |archive-date=2010-08-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100827002258/http://blogs.yahoo.co.jp/schmidt_1954/32259464.html |url-status=live }}</ref>
2016 шықәса хәажәкырамза 17 рзы, астроном-абзиабаҩ Геррит Кернбауер 20 сантиметртәи ателескоп ала Иупитери акосмостә обиекти (иҟалап акомета) реидыслара афотосахьақәа ҭихит. Астрономцәа ргәаанагарала, аидыслара иахҟьаны 12,5 мегатонна атротил иаҟароу амчхара дуӡӡа ҭыҵит.<ref>{{cite web |url=https://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |title=Удалось снять столкновение неизвестного объекта с Юпитером |publisher=naked-science.ru |access-date=2016-03-30 |archive-date=2016-04-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160402055055/http://naked-science.ru/article/sci/udalos-snyat-stolknovenie-neiz |url-status=live }}</ref>
2021 шықәса цәыббрамза 13 рзы астрономцәа-абзиабаҩцәа Иупитери еилкаам аобиекти реидыслара аамҭа ҭарҩит. Ахылаԥшҩцәа, апланета амҩаныза Ио агага уи ахҟьа иқәланы ацара ианахәаԥшуаз аамҭазы ацәывҵҷҷаара ду гәарҭеит. Афотосахьақәа рҭыхра рылшеит Германиантәи астрономцәа Харальд Палескеи (Harald Paleske), бразилиатәи Хосе Луис Переиреи (José Luis Pereira), афранцыз Жан-Поль Арнои (Jean-Paul Arnould). Идырым аобиект шә-метрак рҟынӡа ашәагаа змоу астероид акәзар ауеит, мамзаргьы акомета агәыцә хәыҷы.<ref>{{Cite web|lang=en-gb|url=https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|title=Something Large Just Smashed Into Jupiter|author=Michelle Starr|website=ScienceAlert|access-date=2021-09-18|archive-date=2021-09-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20210917220548/https://www.sciencealert.com/something-large-just-smacked-into-jupiter|url-status=live}}</ref>
== Аҵара ахьӡи аҭоурыхи ==
[[Афаил:Jupiter and Juno - Hendrik Goltzius.jpg|thumb|right|200px|[[Юпитер (мифология)|Иупитер]]и [[Юнона|Иунонеи]]. Автор — [[Хендрик Гольциус|Хендрик Гольциус]] (1558-1617)]]
=== Ажәытәтәи акультурақәа рҿы ===
Месопотамиатәи акультураҿы апланета Мулу-баббар/Мулубаббар ҳәа иашьҭан (sum. MUL2.BABBAR, akk. kakkabu peṣû), даҽакала иуҳәозар, “аеҵәа шкәакәа”. Вавилонаа раԥхьаӡакәны Иупитер иубарҭоу аныҟәара аилыркааратә теориа еиқәдыршәеит, насгьы уи апланета анцәа [[Мардук|Мардук]] идырҳәалеит. Иуԥылоит ахьӡшьара [[Бэл|Бел]] иазку азгәаҭақәа.<ref name="автоссылка5">{{книга |автор=Куртик Г. Е. |заглавие=Звёздное небо Древней Месопотамии |место=СПб. |издательство=Алетейя |год=2007 |страницы=350 }}</ref><ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22Кайману%22+вавилон&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22Кайману%22%20вавилон&f=false ссылка на текст]</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=263—275 }}</ref><ref>{{книга |автор=Ван-дер-Варден Б. |заглавие=Пробуждающаяся наука II. Рождение астрономии |место=М. |издательство=Наука |год=1991 |страницы=195 }}</ref><ref>Симпосий, {{cite web |url=http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status=dead |title=Вавилония |access-date=2019-08-26 |archive-date=2019-08-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 }}</ref>
Аеллинцәа уи [[Фаэтон (мифология)|Φαέθων]] (Phaethon) ҳәа иашьҭан — “илашо, ишәахәарку”, иара убасгьы Διὸς ὁ ἀστήρ - “[[Зевс|Зевс]] иеҵәа”.<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 О природе богов II 52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}: <blockquote>А ниже этой, ближе к Земле, движется звезда Юпитера, которую называют Φαέθων, тот же круг двенадцати созвездий Зодиака она проходит за двенадцать лет и на своем пути меняет свое движение так же, как звезда Сатурна.</blockquote></ref><ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Вадим Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |title=ὁ τοῦ Διὸς ἀστήρ ‘Jupiter’ |publisher=Ptolemaeus Arabus et Latinus (PAL) |access-date=2019-07-28 |archive-date=2020-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200803123359/https://ptolemaeus.badw.de/glossary/21/%E1%BD%81%20%CF%84%CE%BF%E1%BF%A6%20%CE%94%CE%B9%E1%BD%B8%CF%82%20%E1%BC%80%CF%83%CF%84%CE%AE%CF%81 |url-status=live }}</ref><ref>Аристотель. Сочинения в 4-х томах, том 3, с.454 [https://books.google.ru/books?id=_x7_AgAAQBAJ&pg=PA454&lpg=PA454&dq=%22звезда+Зевса%22&source=bl&ots=L16lLSxF7F&sig=ACfU3U0Qa8Yoe4h6oUmkq_YW9Sgbb1xaTQ&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjWwYmHkJ7kAhXQlYsKHf34DB4Q6AEwDXoECAkQAQ#v=onepage&q=%22звезда%20Зевса%22&f=false ссылка]</ref><ref>по А. В. Кириченко, К. А. Тананушко, ДРЕВНЕГРЕЧЕСКИЙ ЯЗЫК, Минск : Изд-во Минской духовной академии, 2017. с76, Διός (Дия) — форма родительного падежа от Ζεύς (Зевс). Что однако противоречит статье [[wikt:en:Ζεύς|Ζεύς]], сообщающей что Δεύς (Deús) — альтернативная форма имени Зевса, свойственная Лаконии.</ref>
[[Псевдо-Гигин|Гигин]] (А.И. Рубан иеиҭагаҿы) уи Иупитер аеҵәа ҳәа, мамзаргьы Фаинон ҳәа ахьӡиҵоит.<ref>Гигин. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221459/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=2019-07-28 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 1 <blockquote>ПЛАНЕТЫ 42. 1. Нам осталось рассказать о пяти звездах, которые многие называют <блуждающими>, греки же — планетами. Одна из них — звезда Юпитера, именуемая Файнон. По словам Гераклида Понтийского, в те времена, когда Прометей создавал людей, он наделил его несравненной со всеми прочими телесной красотой. Когда он задумал скрыть его и не отпускать, как всех других, Купидон известил о том Юпитера. После чего Меркурий, посланный к Файнону, убедил его явиться к Юпитеру и обрести бессмертие. Поэтому он был помещен среди звезд.</blockquote></ref>
Римаа ари апланета рынцәахәы [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] иаҳаҭыр азы ахьӡ арҭеит.<ref name="astro-websib" />
Иупитер аныҟәара 12-шықәсатәи ацикл инарҭбааны ахҳәаа ҟарҵеит [[Китаи|Китаитәи]] астрономцәа, урҭ апланета Суи-син ("Ашықәс Аеҵәа") ҳәа ахьӡырҵеит.<ref>{{книга |автор=[[Сыма Цянь]] |заглавие=Исторические записки («Ши цзи»). В 9 т |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |том=4 |страницы=121—125 }}</ref>
[[Инки|Инкаа]] Иупитер иахьӡырҵеит qu. Pirwa — «аҵәахырҭа», уи иаанарԥшыр алшоит инкаа Галилеи имҩанызақәа шлаԥшықәырҵахьаз (еиҿшәырԥш [[Плеяды (звёздное скопление)|Qullqa]], аҵәахырҭа, аизгарҭа).<ref>Exsul immeritus blas valera populo suo e historia et rudimenta linguae piruanorum. Indios, gesuiti e spagnoli in due documenti segreti sul Perù del XVII secolo. A cura di L. Laurencich Minelli. Bologna, 2007</ref>
=== XVII-тәи ашәышықәса: Галилеи, Кассини, Риомер ===
XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] ихаҭа иаԥиҵаз ателескоп ала Иупитер ҭиҵаауан, насгьы апланета иреиҳаӡоу амҩанызақәа ԥшьба ааиртит. 1660-тәи ашықәсқәа рзы, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] агигант "ахҟьаҿы" ашәытақәеи аӷазқәеи ибеит. 1671 шықәсазы, Иупитер амҩанызақәа рымшмышәлақәа данрыхәаԥшуаз, Даниатәи астроном [[Рёмер, Оле Кристенсен|Оле Риомер]] игәеиҭеит амҩанызақәа рҭыԥқәа иԥхьаӡаз апараметрқәа ишрықәымшәоз, насгьы ацәхьаҵра амҽхак Адгьыл аҟынтәи абжьаӡара ишадҳәалоу. Абарҭ ахылаԥшрақәа рышьаҭала, Риомер [[скорость света|алашара аццакра]] ҵыхәаԥҵәара амоуп ҳәа азыӡбаны уи ашәагаа 215,000 км/с ҳәа ишьақәиргылеит (иахьатәи арбага 299,792.458 км/с).<ref>{{cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |title=Парижская обсерватория и проблема определения долгот (часть 2) |publisher=Astrolab |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118163534/http://astrolab.ru/cgi-bin/print.cgi?s=manager&id=18&num=901 |archive-date=2011-11-18 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |title=Скорость света — Физическая энциклопедия |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090714142909/http://www.femto.com.ua/articles/part_2/3693.html |archive-date=2009-07-14 |url-status=dead }}</ref>
=== Иахьатәи ахылаԥшрақәа ===
XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны, Иупитер аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит адгьыл аҿы иҟоу ателескопқәа рыла еиԥш(арадиотелескопқәагьы уахь иналаҵаны), акосмостә ателескопқәа — “Хаббли” азондқәа жәпаки рыцхырааралагьы.<ref>{{cite web |url=http://www.prao.ru/History/history_2.html |title=Пущинская радиоастрономическая обсерватория |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100721002753/http://www.prao.ru/History/history_2.html |archive-date=2010-07-21 |url-status=dead }}</ref><ref>{{cite web |url=http://radiojove.gsfc.nasa.gov/|title=NASA's RadioJOVE Project: Home Page |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101003143355/http://radiojove.gsfc.nasa.gov/ |archive-date=2010-10-03 |url-status=dead }}</ref><ref name="astro-websib"/><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света"/>
== Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара ==
{{Main|Апланетабжьаратәи азондқәа рыла Иупитер аҭҵаара}}
=== Акосмостә зондқәа ===
<center><gallery perrow="3" widths="250px" heights="250px">
Pioneer 10 Construction.jpg|Акосмостә аппарат “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, 1971 шықәса, ԥхынҷкәынмза 20
Voyager.jpg|Акосмостә аппарат “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, 1979 шықәса, цәыббрамза 1
Galileo Preparations - GPN-2000-000672.jpg|Акосмостә аппарат “[[Галилео (КА)|Галилео]]”, 1989 шықәса, нанҳәамза 3
Parts of Ulysses.jpg|Акосмостә аппарат “[[Улисс (КА)|Улисс]]”, адәықәҵаара - {{date|6|10|1990}}
Cassini assembly.jpg|Акосмостә аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]”, 1997 шықәса, ԥхынҷкәынмза 18
New Horizons 1.jpg|Акосмостә аппарат "[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]", 2005 шықәса, абҵарамза 4
</gallery></center>
Иупитер ҭырҵааауан Америкатәи [[НАСА|НАСА]] аппаратқәа мацара рыла. 1980-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, Амреи Иупитери рыҭҵааразы Асоветтә автоматикатә космостә станциа “[[Циолковский (АМС)|Циолковски]]” апроект шьҭыхын, 1990-тәи ашықәсқәа рзы здәықәҵара азԥхьагәаҭаз, аха [[СССР|СССР]] [[Асовет Еидгыла аилабгара|ахыбгалара]] иахҟьаны анагӡара змоуз.
1973, 1974 шықәсқәа рзы “[[Пионер-10|Пионер-10]]”, “[[Пионер-11|Пионер-11]]”, 132 нызқь километреи 43 нызқь км. абжьаӡараҿы (аԥсҭҳәақәа рҟынтәи) Иупитер иаҩсит. Аппаратқәа апланетеи Галилеи имҩанызақәеи рсахьақәа шәкыла иаарышьҭит (уамак зхаҭабзиара ҳаракымыз), раԥхьаӡа акәны Иупитер амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфереи рпараметр хадақәа ршәеит, иара убасгьы Иупитер амҩаныза — Ио акапани ашәагаақәеи еилыркааит. Иара убас, аппарат “Пионер-10” Иупитер ианахыԥраауаз аамҭазы, уи иақәыргылаз аиқәыршәагақәа рыцхыраарала, Иупитер адәахьтәи акосмос ахь иҭнажьуа амчхара амҽхак, уи Амра аҟынтәи иоуа амчхара амҽхак аасҭа ишеиҳау аилкаара алыршахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="astro-websib"/><ref name="Вокруг Света"/><ref name="astro-websib"/>
[[Афаил:Jupiter gany.jpg|thumb|left|200px|1979 шықәса ажьырныҳәамза 24 рзы “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ала 40 миллион километра абжьаӡара аҟынтәи иҭыхыз Иупитер афотосахьа.]]
1979 шықәсазы, «[[Вояджер (программа)|Воиаџерқәа]]» Иупитер азааигәара ииаҟьеит (207 нызқь км, 570 нызқь км рыбжьаӡараҿы). Раԥхьаӡакәны апланетеи уи амҩанызақәеи рсахьақәа еилыкка иҟаҵан (зегьы ааидкыланы 33 нызқь рҟынӡа афотосахьақәа аашьҭын), [[кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]] аарԥшын; аппаратқәа иара убас егьырҭ акрызҵазкуа адыррақәагьы рацәаны иаарышьҭит, атмосфера ахимиатә еилазаашьа иазку адыррақәа, амагнитосфера иазку адыррақәа уаахь иналаҵаны, уҳәа убас иҵегьы; иара убасгьы атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рыԥхарра иазку адыррақәа рҳан («Воиаџьер-1» ала).<ref name="shvedun"/><ref name="Вокруг Света"/><ref>{{статья|автор=Atreya, S. K.; Donahue, T. M.; Festou, M.|заглавие=Jupiter: Structure and Composition of the Upper Atmosphere|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1981ApJ...247L..43A&db_key=AST&link_type=ARTICLE|язык=en|тип=статья|издательство=The American Astronomical Society|год=1981|выпуск=247|страницы=43—47|doi=10.1086/183586|издание=[[The Astrophysical Journal]]}}</ref>
1992 шықәсазы «[[Улисс (КА)|Улисс]]» 900 нызқь километра абжьаӡарала апланета иавсны ицеит. Аиқәыршәага Иупитер амагнитосфера ашәарақәа мҩаԥнагеит («Улисс» Амра аҭҵааразы иҟаҵоуп, насгьы акамерақәа амам).
[[Афаил:Europa Jupiter System Mission artist concept.jpg|thumb|225px|[[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] Иупитер аҵакыраҿы амиссиа, асахьаҭыхҩы ихаҿы ишааиуа (2020-тәи ашықәсқәа ирылагӡаны иазԥхьагәаҭоуп)]]
1995 шықәса инаркны 2003 шықәсанӡа «[[Галилео (КА)|Галилео]]» Иупитер аорбитаҿы иҟан. Ари амиссиа абзоурала ирацәаӡаны адырра ҿыцқәа рҳахеит. Ҷыдала, илбаауа ааппарат раԥхьаӡакәны арчытә планета атмосфера ҩнуҵҟала иҭнаҵааит. Хыԥхьаӡара рацәала зхаҭабзиара ҳараку асахьақәеи егьырҭ ашәарақәеи ирыбзоураны Иупитер атмосфератә процессқәа рдинамика инарҭбааны аҭҵаара, иара убасгьы уи амҩанызақәа ирызкны аартра ҿыцқәа рыҟаҵара алыршахеит. 1994 шықәсазы «Галилео» рхы иархәаны, аҵарауаа ирылшеит акомета [[D/1993 F2 (Шумейкеров — Леви)|Шумеикерцәа-Леви 9]] аԥҽыхақәа Иупитер ишықәҳаз ахылаԥшра. «Галилео» антенна хада шымаатызгьы (уи иахҟьаны иаараны иҟаз адыррақәа рҟнытә 1% мацара роуп иааз), уеизгьы, амиссиа ахықәкы хадақәа нагӡахеит.<ref name="astro-websib"/><ref name="галактика"/><ref name="Galileo"/>
«[[Кассини (КА)|Кассини]]» 2000 шықәсазы Иупитер иавҟьаны ицеит. Иара апланета афотосахьақәа ҭнахит, арекордтә пиксельқәа змаз (асахьа дуқәа рзы) насгьы [[Ио (спутник)|Ио]] аплазматә тор иазку адырра ҿыцқәа арҳаит. «Кассини» асахьақәа рыла иахьа уажәраанӡагьы зегь раасҭа еилыккоу Иупитер ԥштәы змоу "ахсаалақәа" ҟаҵан, зегь реиҳа ихәыҷу зыхәҭаҷқәа 120 км иҟаз. Убри аан, еилкаам цәырҵрақәак гәаҭан, иаҳҳәап, Иупитер аҩадатәи асубполиартә регионқәа рҿы имаӡоу ашәыта лашьца, аультрафиолеттә лашара мацарала иубарҭоу. Насгьы иԥшаан авулкантә хылҵшьҭра змоу арчытә аԥсҭҳәа дуӡӡа, Ио инаркны адәахьтәи акосмос ахь 1 AU рҟынӡа инаӡо. (150 млн км). Уи адагьы, аамҭакала ҩ-ҭыԥк рҟынтәи («Кассинии» «Галилеои») апланета амҳалдызтә ҭыԥ ашәаразы иҷыдоу аексперимент мҩаԥган.<ref name="gal&cas">{{cite web |url=http://galspace.spb.ru/index45-1.html |title=Юпитер — «Галилео» и «Кассини» |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101202090008/http://galspace.spb.ru/index45-1.html |archive-date=2010-12-02 |url-status=dead }}</ref><ref name="gal&cas"/>
{| class="wikitable" style="float: left; margin-right: 2em; margin-left: 0em;"
|+ Акосмостә ӷбақәа рыла Иупитер аԥырратә траекториала аҭҵаара
|-
!Азонд!!Анаӡара арыцхә!!Абжьаӡара
|-
|[[Пионер-10]]||1973 шықәса ԥхынҷкәынмза 3||align=right|130 000 км
|-
|[[Пионер-11]]||1974 шықәса ԥхынҷкәынмза 4||align=right|34 000 км
|-
|[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]||Хәажәкырамза 5, 1979||align=right|349 000 км
|-
|[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]||Ԥхынгәымза 9, 1979||align=right|570 000 км
|-
|rowspan=2|[[Улисс (КА)|Улисс]]||1992 шықәса, жәабранмза 8||align=right|409 000 км
|-
|2004 шықәса, жәабранмза 4||align=right|120 000 000 км
|-
|[[Кассини (КА)|Кассини]]||2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 30||align=right|10 000 000 км
|-
|[[Новые горизонты|Агоризонт ҿыцқәа]]||2007 шықәса жәабранмза 28||align=right|2 304 535 км
|}
2007 шықәса жәабранмза 28 рзы, азонд «[[Новые горизонты|Новые горизонты]]» Иупитер азааигәара [[Плутон (карликовая планета)|Плутонҟа]] амҩа ианықәыз [[гравитационный манёвр|агравитациатә маневр]] ҟанаҵеит. Апланетеи амҩанызақәеи рфотоҭыхра мҩаԥган, 33 гигабаит адыррақәа Адгьыл ахь иаашьҭын, адырра ҿыцқәа рҳан.<ref name="astro-websib"/><ref>{{cite web |url=https://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |title=NASA Spacecraft Gets Boost From Jupiter For Pluto Encounter |date=2007-03-01 |publisher=ScienceDaily|lang=en |access-date=2010-09-22 |archive-date=2010-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101024151852/http://www.sciencedaily.com/releases/2007/02/070228131940.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |title=Юпитер — Фотографии c «Новых горизонтов»|access-date=2010-10-05|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20080303212045/http://freescince.narod.ru/jupiter/photo_nh_2.html |archive-date=2008-03-03 }}</ref><ref>{{cite web |url=http://astrogorizont.com/content/read-101 |url-status=dead |title= Космический аппарат «Новые горизонты» встретится с Юпитером... |publisher= Астрогоризонт.ком. Новости НАСА на русском языке |access-date=2010-10-05 |archive-url= https://web.archive.org/web/20111103210049/http://www.astrogorizont.com/content/read-101 |archive-date=2011-11-03 }}</ref><ref name="юпитер-молнии-вокруг-света">{{статья |заглавие=На Юпитере сверкают молнии |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ |год=10 октября 2007 |язык=ru |издание=[[Вокруг света]] |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |archive-date=2011-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110107023258/http://www.vokrugsveta.ru/news/2370/ }}</ref><ref>{{cite web |url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |url-status=dead |title=Система Юпитера в новом свете от «Новых горизонтов» |date=2007-05-14|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110108012537/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_15.html |archive-date=2011-01-08 }}</ref>
Аппарат «[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]» 2011 шықәса нанҳәамза 5 рзы идәықәҵан, 2016 шықәса ԥхынгәымзазы Иупитер [[полярная орбита|аполиартә орбитахь]] ицәырҵыз, апланета хәыц-хәыц аҭҵаара амҩаԥгаразы. Ас еиԥш иҟоу аорбита — апланета аекватор иаваршәны акәымкәа, аполиус аҟынтәи аполиус ахь — аҵарауаа ргәаанагарала, Иупитер аҿы иҟоу аврорақәа рҟазшьа еиҳа еиӷьны аҭҵаара алнаршоит.<ref>{{cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/3030650 |title=Исследовательский зонд Juno начал передавать сигналы с Юпитера |date=2016-07-05 |publisher=[[КоммерсантЪ]] |access-date=2016-07-05 |archive-date=2016-07-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160705095619/http://www.kommersant.ru/doc/3030650 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |url-status=dead |title=New Frontiers — Missions — Juno |lang=en |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070203235637/http://newfrontiers.nasa.gov/missions_juno.html |archive-date=2007-02-03 }}</ref><ref name="юпитер-икс">{{cite web |url=http://jupiter-x.ru/ |url-status=dead |title=Планета Юпитер|access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101225031139/http://jupiter-x.ru/ |archive-date=2010-12-25 }}</ref><ref name="юпитер-икс"/>
[[Афаил:Juno spacecraft model 1.png|thumb|Акосмоснныҟәага “[[Юнона (космический аппарат)|Иунона]]”]]
Апланета амҩанызақәа рҿы адгьылҵаҟатәи аӡытә океанқәа ыҟазар ахьалшо инамаданы — [[Европа (спутник)|Европа]], [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]] — ари ацәырҵра аҭҵаара аинтерес ду аҵоуп. Аха, афинансттә проблемақәеи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы раԥхьатәи урҭ рыҭҵааратә проектқәа аанкылан — Америкатәи [[Europa Orbiter|Europa Orbiter]] (Европа ақәтәарала [[криобот|акриобот]] аҵааҿы аус ауеит, насгьы [[гидробот|агидробот]] адгьылҵаҟатәи аокеан аҿы аҭҵааразы), [[Jupiter Icy Moons Orbiter|Jupiter Icy Moons Orbiter]], иара убас европатәи [[Jovian Europa Orbiter|Jovian Europa Orbiter]].
[[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәа]] [[Europa Jupiter System Mission|Europa Jupiter System Mission]] (EJSM) аҭҵааразы апланетатә миссиа 2020-тәи ашықәсқәа рзы [[НАСА|НАСА]]и [[Европейское космическое агентство|ЕКА]]и рымчқәа рыла иазԥхьагәаҭоуп. 2009 шықәса жәабранмзазы, ЕКА ирыланаҳәеит Иупитер аҭҵааразы апроект егьырҭ апроектқәа раасҭа аԥыжәара шаҭоу — [[спутники Сатурна|Сатурн амҩаныза]] [[Титан (спутник)|Титан]] аҭҵааратә проект ([[Titan Saturn System Mission|Titan Saturn System Mission]]). Аха EJSM амиссиа аҟәыхӡам. Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, НАСА апланета дуӡӡеи уи амҩанызақәа Европеи Иои рыҭҵааразы иазку ахархәага — Jupiter Europa Orbiter аргылара азԥхьагәаҭаны иамоуп. ЕКА Иупитерҟа даҽа станциак ашьҭраны иҟоуп, уи амҩанызақәа Ганимеди Каллистои рыҭҵааразы — Jupiter Ganymede Orbiter. Акосмостә роботқәа аҩбагьы 2020 шықәсазы ирышьҭраны иҟан, 2026 шықәсазы Иупитер инаӡаны хышықәса аус руратәы. Аҩ-аппараткгьы апроект Europa Jupiter System Mission аҳәаақәа ирҭагӡаны идәықәҵахоит. Уи адагьы, [[Иапониа|Иапониа]] аппарат Jupiter Magnetospheric Orbiter (JMO) ацхыраарала EJSM амиссиа иалахәхар алшоит, Иупитер амагнитосфера аҭҵааразы. Иара убас, EJSM амиссиа аҳәаақәа рҿы, [[Урыстәыла|Урыстәылеи]] ЕКА-и даҽа аппаратк ([[Лаплас - Европа П|Лаплас - Европа П]]) Европа иқәдыртәарц ргәы иҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|title=NASA and ESA Prioritize Outer Planet Missions|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004183307/http://www.nasa.gov/topics/solarsystem/features/20090218.html|archive-date=2010-10-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|title=Jupiter in space agencies’ sights|publisher=BBC News|access-date=2010-10-05|archive-date=2009-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20090221185643/http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/7897585.stm|url-status=live}}</ref><ref name="дуплетом по лунам" /><ref name="дуплетом по лунам">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9096|title=США и Европа выстрелят дуплетом по лунам Юпитера|date=2009-02-19|publisher=Мембрана.ру|access-date=2010-10-17|archive-date=2009-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090625200629/http://www.membrana.ru/lenta/?9096|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|url-status=dead|title=Совместные европейско-американские межпланетные миссии|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20110110041320/http://freescince.narod.ru/jupiter/artcl_29.html|archive-date=2011-01-10}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|title=НАСА и ЕКА совместно изучат Юпитер и Сатурн|date=2009-02-19|publisher=Космические новости Александра Железнякова|access-date=2010-10-05|archive-date=2011-09-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20110919090422/http://www.pereplet.ru/cgi/space.cgi?id=8886|url-status=live}}</ref>
2012 шықәса лаҵарамзазы, ирыларҳәеит ЕКА европа-урыстәылатәи аизгаратә миссиа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) мҩаԥнагоит ҳәа, Иупитери уи амҩанызақәеи рыҭҵааразы, ҵаҟа ҟазарц зылшо аокеангьы налаҵаны ([[Ганимед (спутник)|Ганимед]], Каллисто, Европа) 2022 шықәсазы идәықәланы Иупитер асистемаҿы 2030 шықәсазы инаӡарц, уи аан аурыс аппарат Ганимед аҟны итәаразы. Урыстәыла алахәхара азин аиууан 2022 шықәсазы Ганимед аҭҵааразы илбаауа аппарат архиара алшар. Аха илбаауа аппарат зыргыламхеит, 2017 шықәсазы апроект урысстәаалатәи ахәҭа аркын аҟәрышь аҟамзаареи атехникатә уадаҩрақәеи ирыхҟьаны.<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |title=Европа выбрала следующую крупную космическую миссию |access-date=2019-12-02 |archive-date=2020-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200918183321/https://lenta.ru/news/2012/05/03/juice/ |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web|url=https://dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|title=Россия ищет жизнь на спутнике Юпитера|date=2012-08-30|publisher=Дни.ру|access-date=2012-08-30|archive-date=2012-08-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20120831152508/http://www.dni.ru/tech/2012/8/30/239680.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |title=Роскосмос планирует изучать Ганимед {{!}} НИИЯФ МГУ |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415184021/http://www.sinp.msu.ru/ru/post/13566 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |title=Источник |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415182508/https://meduza.io/feature/2023/04/13/podlednye-okeany-sputnikov-yupitera-samoe-interesnoe-mesto-v-blizhayshem-kosmose-na-poiski-zhizni-v-nih-otpravlyaetsya-evropeyskiy-zond-juice |url-status=live }}</ref>
2023 шықәса мшаԥымза 14 рзы апланетабжьаратәи астанциа [[JUICE|JUICE]] (JUpiter ICy moons Explorer) адәықәҵара мҩаԥысит.<ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |title=Межпланетная станция JUICE запущена в космос |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230414133531/https://nplus1.ru/news/2023/04/14/juice-launch |url-status=live }}</ref><ref name="3DN">{{cite web |author=Геннадий Детинич |url=https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |title=ЕКА запустило зонд JUICE — он должен найти жизнь в подлёдных океанах спутников Юпитера |lang=ru |website=[[3DNews]] |date=2023-04-14 |access-date=2023-04-15 |archive-date=2023-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230415004931/https://3dnews.ru/1085009/ogidaet-evropeyskaya-raketa-ariane-5-otpravila-v-kosmos-megplanetnuyu-stantsiyu-juice-k-yupiteru-i-ego-lunam-gde-zond-budet-iskat-gizn-v-podlyodnih-okeanah |url-status=live }}</ref>
2024 шықәса жьҭаарамзазы, [[НАСА|НАСА]] астанциа ''[[Europa Clipper|Europa Clipper]]''[[Европа (спутник)|Европахь]] идәықәнаҵеит. Астанциа 2030 шықәсазы Иупитер амҩаныза аҟынӡа инаӡоит ҳәа азԥхьагәаҭоуп, кырынтә уи иакәшаны, ахҟьа асканер ҟаҵаны, анаҩс [[Ганимед (спутник)|Ганимедахь]] ахы рханы ицаразы.<ref>[https://www.nytimes.com/2024/10/14/science/nasa-europa-clipper-jupiter.html Kenneth Chang. NASA Launches Europa Clipper to Explore an Ocean Moon’s Habitability] // ''[[The New York Times]]'', Oct. 14, 2024</ref>
=== Аорбитатә телескопқәа ===
Ателескоп “Хаббл” ацхыраарала, ҷыдала, Иупитер аҿы раԥхьатәи аультрафиолеттә диапазон аҟны иҟоу аврорақәа рфотоҭыхымҭақәа ҟаҵан, акомета Шоумейкерцәа-Леви 9 аԥҽыхақәа апланета ианаҿасуаз афотоҭыхымҭақәа ҟаҵан ([[#Акомета Шоумеикерцәа-Леви|иара уб. шәахә. хыхь.]]), иупитертәи аԥшаҵәиқәа рыцклаԥшреи егьырҭ аҭҵаарақәа жәпаки мҩаԥган.<ref>{{cite web|url=http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|title=Телескоп «Хаббл»|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20101008012109/http://www.astrotime.ru/habble_telescope.html|archive-date=2010-10-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Hubble Spies Third Red Spot on Jupiter|ссылка=http://www.optcorp.com/edu/articleDetailEDU.aspx?aid=7|язык=en|издание=OPT Telescopes}}</ref>
== Азҿлымҳаратә хылаԥшрақәа ==
Иупитер «абзиабаҩцәа рыпланета» ҳәа иашьҭоуп, избанзар ателескоп хәыҷы алагьы ирацәаны ахәҭаҷқәа убарҭоуп. Убас, 80-мм-тәи ателескоп ала (атмосфератә ҭагылазаашьа бзиақәа раан) иубарҭоуп ахәҭаҷқәа рацәаны: зҳәаақәа еиҟарам, аҭбааратә ган ала еиҵыху аӷазқәа, илашьцои илашои ашәытақәа. 150 мм инаркны [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп иунарбоит [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер амаҟақәа рҿы иҟоу ахәҭаҷқәеи. Ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь 250 мм инаркны [[ПЗС-матрица|ПЗС-камера]] змоу ателескоп ала иубарҭоуп. Апланета 9 сааҭки 50 минуҭи инаркны (апланета аекватор аҿы) 9 сааҭки 55,5 минуҭи рҟынӡа (аполиусқәа рҿы) зныктәи аикәшара наӡа ҟанаҵоит. Уи аикәагьежьра ахылаԥшҩы уахык ала апланета зегьы ибартә еиԥш аҭагылазаашьа инаҭоит.<ref name=":0">{{Статья|автор=MacRobert A.|заглавие=Jupiter Enters the Evening Sky|год=2017|язык=en|издание=[[Sky & Telescope]]|месяц=4|страницы=48—50}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|title=§ 26. Наблюдения Юпитера|access-date=2010-10-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20170123120707/http://www.old.astronomer.ru/data/library/books/planets/26.htm|archive-date=2017-01-23|url-status=dead}}</ref>
Ателескоп ала лабҿаба уанахәаԥшуа, ҵаҟа иаагоу афотоҿы ишаҳбо еиԥш, Иупитер ибзианы, еилыкка иубарҭахоит ҳәа ақәгәыӷра иаԥсам. Арҭ реиԥш иҟоу афотосахьақәа ҟалоит акомпиутер аҿы хыԥхьаӡара рацәала асахьақәа аус рыдулара абзоурала. Иупитер анаҩстәи аҷыдарақәа астроном-абзиабаҩ имарианы ибар илшоит<ref name=":0" />:
* аеллиптикатә форма: аҵәира аццакра ду иахҟьаны, Иупитер аекватортә диаметр 9% рыла еиҳауп полиартә диаметр аасҭа;
* еиқәаҵәоу амаҟақәеи илашоу азонақәеи: ателескоп хәыҷы ала Аҩадатәии Аладатәии аекватортә амаҟақәа реиҩдыраара ҟалоит;
* [[Лимб (астрономия)|алимбаҿы]] аҭылашьцаара, еиуеиԥшым аинтенсивра змазар алшо апланета адиск еиуеиԥшым аҵкарқәа рҿы (Амра, Адгьыл, Иупитер рҭыԥқәа инарықәыршәаны), насгьы уи зыхҟьо Амра алашара Иупитер атмосфераҿы Адгьыл ахь ианубаалаанӡа изнысуа абжьаӡара аиԥшымзаара ауп.
Еиҳа иуадаҩуп рбара аекватортә маҟақәа еиҟарам рыҵкарқәа, [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]]и Иупитер аҵәиреи. Агәаҭаразы зегь реиҳа иуадаҩу аҷыдаҟазшьақәа рахь иаҵанакуеит<ref name=":0" />:
* «Аҭыԥ ҟаԥшь аҭырҭәаа» — Аладатәи аекватортә маҟаҿы ашәыта иаԥнаҵаз «аҭра» ауп;
* Иупитер аладатәи еизадоу амаҟаҿы иҟоу агьежьеизыхәхәа шкәакәақәа;
* агьежьеизыхәхәа ВА, «ихәыҷу ашәыта ҟаԥшь», х-овал шкәакәак реицыларала иҟалаз Аладатәи еизадоу амаҟаҿы;
* Жәҩангәыԥшәы змоу акәаԥқәа еиқәаҵәоу аекватортә маҟақәа рыҵкарқәа рҿы, аԥсҭҳәақәа рыбжьара иҟоу абжьажьқәа;
* аиаҵәа ацырҟьақәа рҟынтәи аекватортә зона аҟынӡа инеиуа “афестонқәа”;
* аекватортә цәаҳәа;
* агьежьеизыхәхәа ҟаԥшьқәа;
* Абаржақәа — иҭшәоу, еиқәаҵәоу ацәаҳәатә формациақәа;
* Аҭырҟьа шкәакәақәа — ааигәа ишьақәгылаз аԥсҭҳәа ҳаракқәа рцәаҳәақәа ма ркәаԥқәа роуп.
Иара убас, астрономцәа-абзиабаҩцәа ирбарц рылшоит Иупитер иатәу Галилеи имҩанызақәа, насгьы урҭ рыгагақәа апланета адиск аԥхьа ианцо. Амҩанызақәа рхаҭақәа рыхәаԥшра уадаҩуп, избан акәзар урҭ Иупитер аҿықәи дареи рконтраст лаҟәуп. Ари аҭагылазаашьаҿы зегь реиҳа имарианы иубарҭоуп зегь реиҳа илашьцоу амҩаныза — [[Каллисто (спутник)|Каллисто]].<ref name=":0" /><center><gallery perrow="3" widths="270px" heights="189px" align="center">
Jupiter 300mm.jpg|Иупитери [[Галилеевы спутники|Галилеи имҩанызақәеи]] [[бинокль|абинокль]] ала рыхәаԥшра, 2009 шықәса, рашәарамза 22
Jupiter-14-03-2004.jpeg|Иупитер азҿлымҳаратә фотосахьа, 2004 шықәса, хәажәкырамза 14
Jupiter-Venus-Moon Smile.JPG|Амза, Венера, Иупитер (хыхь армарахь). 2008 шықәса ԥхынҷкәынмза 1, Гуанчжоу, Китаи
</gallery></center>
{{-}}
== Акультураҿы ==
{{main|Иупитер акультураҿы}}
Илашоу ажәҩантә цәеижь аҳасабала, Иупитер ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ахылаԥшыҩцәа рылаԥш хнакуеит, убри аҟынтә амҵахырхәаратә обиектны иагьыҟалон. Иаҳҳәап, асемиттә нцәахәы [[Гад (божество)|Гад]] икульт, индиатәи адинтә ныҳәа [[Кумбха-мела|Кумбх-мел]], китаитәи анцәахәы [[Тай-Суй|Таи-Суи]] уи иадҳәалоуп (шәахә. иара уб. ''[[Три звёздных старца|Х-еҵәатә быргцәак]]”). Апланета иахьатәи ахьӡ амоуп [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аамҭақәа раахыс, уа инхоз [[Юпитер (мифология)|рынцәахә ду]] ус ихьӡырҵон.
Иупитер [[Астрология|астрологиаҿы]] ихадоу арольқәа назыгӡо иреиуоуп, уи амчреи, аизҳазыӷьареи, ақәҿиарақәеи ирсимволуп. Адырга ♃ (U+2643 [[Юникод|Иуникод]] аҟны). Астрологцәа изларҳәо ала, Иупитер апланетақәа ираҳуп. [[Китайская философия|Китаитәи афилософиаҿы]], [[У-Син|ахә-елементк рдоктрина]] аҳәаақәа ирҭагӡаны, апланета «амҿтәы еҵәа» ҳәа иашьҭоуп. [[Прототюрки|Ажәытәтәи аҭиурқцәеи]] [[Монгольские народы|амонголцәеи]] агәра ргон ари апланета аԥсабаратәи асоциалтәи апроцессқәа ирныруеит ҳәа.<ref>{{cite web|author=Ingersoll, A. P.|author2=Dowling, T. E.|author3=Gierasch, P. J.|author4=Orton, G. S.|author5=Read, P. L.|author6=Sanchez-Lavega, A.|author7=Showman, A. P.|author8=Simon-Miller, A. A.|author9=Vasavada, A. R|url=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|format=PDF|title=Dynamics of Jupiter’s Atmosphere|publisher=Lunar & Planetary Institute|access-date=2007-02-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20110514221437/http://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/ingersolletal-2004.pdf|archive-date=2011-05-14|url-status=dead}}</ref><ref>''China'': {{книга |год=1912 |заглавие=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |издание=American lectures on the history of religions |том=10 |страницы=300 |издательство=G. P. Putnam's Sons |ссылка=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |язык=en |автор=De Groot, Jan Jakob Maria |access-date=2017-10-03 |archive-date=2024-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240226150305/https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}.
''Japan'': {{книга |год=1992 |заглавие=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |ссылка=https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum |издание=Nissan Institute/Routledge Japanese studies series |страницы=[https://archive.org/details/japanesenumbersg00crum/page/39 39]—40 |издательство=[[Routledge]] |isbn=0415056098 |язык=en |автор=Crump, Thomas }}
''Korea'': {{книга |год=1909 |заглавие=The passing of Korea |страницы=426 |издательство=Doubleday, Page & company |ссылка=https://books.google.com/books?id=fxwpAAAAYAAJ&pg=PA426 |автор=Hulbert, Homer Bezaleel }}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ |title=Türk Astrolojisi |publisher=ntvmsnbc.com |access-date=2010-04-23 |lang=tr |url-status=dead |archive-date=2010-04-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100425004300/http://www.ntvmsnbc.com/id/25085903/ }}</ref>
Апланета иара убасгьы еиуеиԥшым ҳаамҭазтәи асахьаркыратә аԥҵамҭақәа, ашәҟәқәа, афильмқәа, акомпиутертә хәмаррақәа, акомиксқәа уҳәа рҿгьы иуԥылоит.<ref name="МФ">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Большой босс Солнечной системы. Юпитер|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4266.htm|издательство=[[Мир фантастики]]|год=2010|номер=85|archive-date=2015-05-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20150503195419/http://mirf.ru/Articles/art4266.htm}}</ref><ref>{{книга |автор=[[Brian Stableford]] |часть=Jupiter |заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |издательство=Routledge, Taylor & Francis Group |год=2006 |pages=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n280 254]—255 |allpages=758 |isbn=0‐415‐97460‐7 }}</ref>
== Шәахә. иара уб. ==
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{notelist}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
<ref name="jupiter-info">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |title=Jupiter Fact Sheet |author=Dr. David R. Williams |date=2007 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2010-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date=2011-04-13 |url-status=dead }}</ref>
<ref name="атмосфера">{{cite web |url=http://space-horizon.ru/articles/20 |title=Атмосфера Юпитера |publisher=space-horizon.ru |access-date=2010-10-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110707062848/http://space-horizon.ru/articles/20 |archive-date=2011-07-07 |url-status=dead }}</ref>
}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга|заглавие=Астрономия: Учебник для 11 кл. общеобразовательных учреждений|ответственный=Левитан Е. П|издание=9-е изд|место=М.|издательство=Просвещение|год=2004|isbn=5-09-013370-0}}
* {{книга|автор=Майлс Л. и Смит А.|заглавие=Астрономия и космос. Энциклопедия|место=М.|издательство=Росмэн|год=2001|isbn=5-8451-0296-0, 5-8451-0959-0}}
* {{статья|автор=Карпенко С.|заглавие=Новая загадка Юпитера|ссылка=http://novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|год=31 июля 2001|издательство=Новости космонавтики|archive-date=2012-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20120326125950/http://www.novosti-kosmonavtiki.ru/content/numbers/224/23.shtml|url-status=dead}}
* {{книга|ответственный=под ред. Т. Герелса|заглавие=Юпитер: Происхождение и внутреннее строение|место=М.|издательство=Мир|год=1978}}
* {{книга|автор=Alexander J. Dessler.|заглавие=Physics of the Jovian magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_0521245583|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=1983|isbn=0-521-24558-3}}
* {{книга|заглавие=Jupiter: The planet, satellites, and magnetosphere|ссылка=https://archive.org/details/isbn_9780521818087|ответственный=Ред.: Bagenal, F.; Dowling, T. E.; McKinnon, W. B|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=2004|isbn=0-521-81808-7}}
* {{книга|автор=Beebe, Reta.|заглавие=Jupiter: The Giant Planet|издание=2-е изд|место=Washington (DC)|издательство=Smithsonian Institution Press|год=1996|isbn=1-56098-685-9}}
* {{статья|автор=Olivier Mousis, Ulysse Marboeuf, Jonathan I. Lunine, Yann Alibert, Leigh N. Fletcher, Glenn S. Orton, Françoise Pauzat, Yves Ellinger.|заглавие=Determination of the minimum masses of heavy elements in the envelopes of Jupiter and Saturn|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.2441|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]}}
* {{книга|автор=Guillaume Cannat, Didier Jamet.|заглавие=Jupiter und Saturn — die schönsten Bilder der Raumsonden Galileo und Cassini|ответственный=Delius Klasing|издательство=Bielefeld|год=2007|isbn=3-7688-1877-2}}
* {{книга|автор=John W. McAnally.|заглавие=Jupiter and how to observe it|ссылка=https://archive.org/details/jupiterhowtoobse0000mcan|место=London|издательство=Springer|год=2008|isbn=1-85233-750-8}}
* {{книга|автор=T., Johnson.|заглавие=Results about Jupiter, Io, Ganymede, and Callisto. The Galileo Mission to Jupiter and Its Moons|издательство=Scientific American|год=February 2000|страниц=40}}
* {{статья|автор=Mark Armstrong.|заглавие=Jupiter's close approach|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/20jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}}
* {{книга|автор=Linda T.|заглавие=Elkins-Tanton Jupiter and Saturn|ссылка=https://archive.org/details/jupitersaturn0000elki_t3r5|место=New York|издательство=Chelsea House|год=2006|isbn=0-8160-5196-8}}
* {{статья|автор=Keith Cooper and Gemma Lavender.|заглавие=Pro-am collaborations crucial for Jupiter studies|ссылка=https://astronomynow.com/news/n1009/07Jupiter/|язык=en|издательство=Astronomy Now|год=2010}}
* {{статья|автор=Robin M. Canup, William R. Ward.|заглавие=Origin of Europa and the Galilean Satellites|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0812.4995|язык=en|издание=University of Arizona Press}}
* {{статья|автор=Aaron C. Boley.|заглавие=The Two Modes of Gas Giant Planet Formation|ссылка=https://arxiv.org/pdf/0902.3999|язык=en|издание=Astrophys|год=2009}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = Факты о Юпитере на сайте НАСА |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-url = https://web.archive.org/web/20110413155109/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/jupiterfact.html |archive-date = 2011-04-13 |url-status = dead }}
* [https://college.ru/astronomy/course/content/chapter4/section6/paragraph2/theory.html Учебная страничка по Юпитеру]
* [https://web.archive.org/web/20090506045929/https://www.boston.com/bigpicture/2008/07/views_of_jupiter.html Фотографии Юпитера]
* [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1996Sci...272..846N&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=451b9d5f5021799 The Galileo Probe Mass Spectrometer: Composition of Jupiter’s Atmosphere]{{In lang|en}}
* [http://www-personal.umich.edu/~atreya/Chapters/2005_JupiterAtmos.pdf The Composition of the Atmosphere of Jupiter]{{In lang|en}}
* [http://space-russia.narod.ru/doc/planeta5.html Байконур: Юпитер — гигант нашей Солнечной системы]
* [http://www.halexandria.org/dward117.htm Satellites of Jupiter] Информация о крупнейших спутниках Юпитера{{In lang|en}}
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap111023.html Jupiter's Clouds from New Horizons] (APOD, 23 октября 2011)
* [https://lenta.ru/news/2018/03/08/juno/ Учёные заглянули вглубь Юпитера]
* [https://web.archive.org/web/20080708082603/http://alpo-j.asahikawa-med.ac.jp/Latest/Jupiter.htm Jupiter Section of ALPO-Japan-Latest]{{In lang|en}}
* {{cite web |url=https://www.smithsonianmag.com/smart-news/amateur-astronomer-discovers-new-moon-orbiting-jupiter-180978258/ |author=David Kindy |title=Amateur Astronomer Discovers New Moon Orbiting Jupiter |lang=en |date=2021-07-22 |website=Smithsonian Magazine}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Иупитер| ]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
059r9mtgszamcgdc9lwnh2iw4smbeiu
Сатурн
0
54528
172620
172055
2026-08-24T13:30:03Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Сатурн]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172055
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Сатурн|Сатурн (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Сатурн
| асимвол = Saturn symbol (bold).svg
| ахкы = апланета
| асахьа = Saturn - April 25 2016 (37612580000).png
| асахьа ашәагаа = 300px
| асахьа ахҵара = Сатурн асахьа, 2016 шықәса мшаԥымза 25 рзы иҭыху акосмостә ӷба [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] аҟынтәи асахьақәа шьаҭас иҟаҵаны
| аԥхьаартҩы =
| аартра аҭыԥ =
| аартра арыцхә =
| способ открытия =
| аартра-ref =
| аорбита-ref =
| аепоха =
| аперигели = 1,353,572,956 км9.048 а. ц.
| афели = 1.513.325.783 км10.116 [[Астрономическая единица|а. ц.]]
| периапсида =
| апоапсида =
| аексцентриситет = 0,055723219
| асидертә период = 10,759.22 мшыҵх (29.46 шықәса)<ref>{{cite web|author=Courtney Seligman|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|publisher=cseligman.com|lang=en|access-date=2011-07-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>
| асинодтә период = 378.09 мшыҵх
| аорбитатә ццакыра = 9,69 км/с
| абжьаратә аномалиа =
| аорбита анаара = 2.485240°5.51° (амра аекватор иазкны)
| угловое перемещение =
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 113,642 811°
| долгота периастра =
| время периастра =
| аперицентр аргумент = 336,013 862°
| половинная амплитуда =
| амҩанызақәа = [[Спутники Сатурна|292]]<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|title=Planetary Satellite Discovery Circumstances|lang=en|website=Solar System Dynamics|date=2026-05-06|publisher=NASA Jet Propulsion Laboratory|archive-url=https://web.archive.org/web/20260615232215/https://ssd.jpl.nasa.gov/sats/discovery.html|archive-date=2026-06-15|access-date=2026-06-15|url-status=live}}</ref>
| афизикатә-ref =
| ашәагаақәа =
| аекватортә радиус = 60 268 ± 4 км<ref name="horizons">{{cite web|last = Yeomans|first = Donald K.|date = 2006-07-13|url = https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|title = HORIZONS System|publisher = NASA JPL|access-date = 2007-08-08|archive-url = https://www.webcitation.org/5ProZmu5R?url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons|archive-date = 2007-06-25|url-status = live}}—Перейдите в «web interface», выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Saturn Barycenter» и «Center: Sun».</ref>
| аполиартә радиус = 54 364 ± 10 км<ref name="horizons"/>
| абжьаратәи арадиус = 58 232 ± 6 км<ref>{{Cite web |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |access-date=2019-12-02 |archive-date=2021-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |url-status=live }}</ref>
| агьежь ду аикәшара =
| ақәӡара = 4,272{{e|10}} км²<ref name="nasafact">{{cite web |url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn&Display=Facts |title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Saturn: Facts & Figures |publisher=Solarsystem.nasa.gov |date=2011-03-22 |access-date=2011-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/62DnOn9pq?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Saturn |archive-date=2011-10-06 |url-status=live }}</ref>
| аҭаӡара = 8,2713{{e|14}} км³<ref name="fact">{{cite web|author=Dr. David R. Williams|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|title=Saturn Fact Sheet|lang=en|website=[[НАСА]]|date=2006-09-07|access-date=2021-04-03|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210403054531/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/saturnfact.html|archive-date=2021-04-03}}</ref>
| акапан = 5.6846{{e|26}} кг 95.2 дгьылтә<ref name="fact"/>
| ажәпара = 687 кг/м³<ref name="horizons"/><ref name="fact"/>
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 10,44 м/с² (1,07g)<ref name="fact"/>
| актәи акосмостә ццакыра = 25,535 км/с<ref>{{cite web|title=Первая космическая скорость, онлайн расчет|url=https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|publisher=Калькулятор – справочный портал|access-date=2019-07-26|archive-date=2019-05-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20190513032440/https://www.calc.ru/pervaya-kosmicheskaya-skorost-kalkulyator.html|url-status=live}}</ref>
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 35,5 км/с<ref name="fact"/>
| аҵәира аццакра = 9.87 км/с
| аҵәира апериод = 10 с 32 мин 45 сек ± 46 сек<ref name="nature2015">{{cite doi|10.1038/nature14278}}</ref><ref name="Лента.ру">{{cite web|date=2015-03-26|url=https://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|title=Астрономы уточнили продолжительность суток на Сатурне|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2015-03-28|archive-date=2015-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20150327123326/http://lenta.ru/news/2015/03/26/saturn/|url-status=live}}</ref>
| аҵәҩан анаара = 26,73°<ref name="fact"/>
| прямое восхождение =
| склонение = 83,537°
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.342 ([[альбедо Бонда|Бонд альбедо]])0.47 ([[Геометрическое альбедо|агеом. альбедо]])<ref name="fact"/>
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = +1.47 инаркны -0.24-нӡа<ref name="magnitude">{{cite web
|url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308
|title = Wideband photoelectric magnitude measurements of Saturn in 2000
|access-date = 2007-10-14
|last = Schmude
|first = Richard W Junior
|date = 2001
|publisher = Georgia Journal of Science
|archive-date = 2007-10-16
|archive-url = https://web.archive.org/web/20071016182302/http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4015/is_200101/ai_n8933308
|url-status = live
}}</ref>
| зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = -8,9 m
| аԥхарра хыхьтәи =
| шкала высоты =
| аилазаара = <table>
<tr><td>
~96 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
~3 %</td><td>[[Гелий|Агели]]
</td></tr><tr><td>
~0,4 %</td><td>[[Метан|Аметан]]
</td></tr><tr><td>
~0,01 %</td><td>[[Аммиак]]
</td></tr><tr><td>
~0,01 %</td><td>[[Дейтерид водорода|Аӡри адеетерид]] (HD)
</td></tr><tr><td>
~0,0007 %</td><td>[[Этан|Аетан]]
</td></tr><tr><td>
'''Аҵаақәа''':</td><td>
</td></tr><tr><td>
</td><td>Аммиактә
</td></tr><tr><td>
</td><td>Аӡтәы
</td></tr><tr><td>
</td><td>Аммониум гидросульфид (NH<sub>4</sub>SH)
</td></tr></table>
| атмосфера-ref =
| изображение символа =
| bg = #FFCC66
| открытие =
| именование =
| именование-ref =
| альтернативные имена =
| категория МП =
| аорбита = yes
| средний радиус орбиты =
| афизикатә = yes
| аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,09796 ± 0,00018
| температуры = yes
| аԥхарра 1 ахьӡ = аҩаӡара 1 абар
| аԥхарра 1 амин =
| аԥхарра 1 абжьаратә = 134 K
| аԥхарра 1 амакс =
| аԥхарра 2 ахьӡ = 0.1 бар
| аԥхарра 2 амин =
| аԥхарра 2 абжьаратә = 84 K
| аԥхарра 2 амакс =
| спектральный тип =
| угловой размер = 14,5"—20,1"
| атмосфера = yes
| давление на поверхности =
}}
[[Афаил:Saturn-NSSDC.jpg|мини|Сатурн 1981 шықәса ԥхынгәымза 21 рзы «Воиаџьер-2» аҟынтәи]]
[[Афаил:An Infrared View of Saturn.jpg|мини|Хаббл ателескоп аҟынтәи Сатурн аинфраҟаԥшьтә ҭеиҭыԥш]]
'''Сатурн''' — [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоу афбатәи [[планета|планета]] ауп, насгьы [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы шәагаала [[Иупитер|Иупитер]] ашьҭахь аҩбатәи планетоуп. Сатурн [[Газовые гиганты|арчытә гигант]] ҳәа иԥхьаӡоуп. Апланета [[Сатурн (мифология)|римтәи ақыҭанхамҩа анцәахәы]] ихьӡ ахҵоуп.{{Аиасра|Акультураҿы}} Сатурн [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Афаил:Saturn symbol (fixed width).svg|16px]].
Сатурн еиҳарак [[водород|аӡри]] ала ишьақәгылоуп, [[гелий|агели]], [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], ихьанҭоу аелементқәа рлаҵақәагьы амоуп. Аҩныҵҟатәи уи ахәҭа [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], егьырҭ амаҭәашьарқәа ("[[Ледяной гигант|аҵаақәа]]") рыла ишьақәгылоу уамак идуум [[Ядро планеты|гәыцәуп]], [[металлический водород|аихатә ӡри]] ҵаӷа ахҟьа змоу, насгьы [[газ|арчытә форма]] змоу адәахьтәи ахҟьа амоуп.{{Аиасра|Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа}} Апланета адәахьтәи [[атмосфера|атмосфера]] акосмос аҟынтәи иҭынчу, еизадоу акы акәушәа убоит, зны-зынла акыраамҭа иаанхо ашьақәгылашьақәа аацәырҵуеит.{{Аиасра|Атмосфереи ашьақәгылашьеи}} Сатурн аҟны аԥша аццакра ҭыԥқәак рҿы 1800 км/сааҭ инаӡар алшоит, уи Иупитер аҟны аԥша аццакра аасҭа акырӡа еиҳауп.
Сатурн иамоуп [[Магнитное поле планет|апланетатә мҳалдызтә ҭыԥ]], уи [[Напряжённость магнитного поля|амчрала]] Адгьыл [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]]и Иупитер иӷәӷәоу аҭыԥи рыбжьара иҟоуп. Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ мҽхакыла Амра аганахьала 1,000,000 километра рҟынӡа инеиуеит. Амчратә цәқәырԥа «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» ала ишьақәыргылан апланета ахаҭа аҟынтәи 26,2 Сатурн арадиуск абжьаӡараҿы, [[магнитопауза|амҳалдызпауза]] ыҟоуп 22,9 радиус абжьаӡараҿы.{{Аиасра|Амҳалдызтә мҽхакы}}
Сатурн иамоуп игәоуҭаша [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]хадаратәла аҵаа ахәҭақәа рыла ишьақәгылоу, еиҳа еиҵаны аелемент хьанҭақәеи асабеи злоу.{{Аиасра|Амацәазқәа}}
Апланета иакәшоит, зегьы ианреиҵаха [[Спутники Сатурна|285 мҩаныза]], ари Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа ирацәоу хыԥхьаӡароуп. Сатурн иреиҳаӡоу амҩаныза — [[Титан (спутник)|Титан]], шәага-загала апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] иаԥнагоит, насгьы Амратә системаҿы аҩбатәи мҩаныза дууп (Иупитер амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь). Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рымҩанызақәа рҟынтәи Титан заҵәык ауп зхатә [[Атмосфера Титана|атмосфера жәпа]] змоу, насгьы уи ахҟьаҿы заҵәык ауп [[Жидкость на Титане|аӡы]] ыҟоуп ҳәа иахьышьақәырӷәӷәахахьоу.{{Аиасра|Амҩанызақәа}}
2004 шықәса инаркны 2017 шықәсанӡа 1997 шықәсазы идәықәҵаз автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» Сатурн аорбитаҿы иҟан. Амиссиа адҵақәа иреиуан амҩанызақәа, амацәазқәа реиҿкаара, апланета атмосфереи [[Магнитосфера|амагнитосфереи]] рдинамика аҭҵаара, иара убасгьы азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиугенс]]» Титанахь анагара.{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}}
== Сатурн Амратә система апланетақәа рыбжьара ==
Сатурн [[Газовая планета|арчытә планета]] хкыуп: уи еиҳарак рчыла ишьақәгылоуп, насгьы иӷәӷәоу аҿықә амаӡам. Апланета аекватортә радиус 60,300 км ыҟоуп, аполиартә радиус — 54,400 км; Амратә система апланетақәа зегьы рҟынтә Сатурн зегь реиҳа акомпрессии амоуп.<ref name="fact" /> Апланета акапан Адгьыл акапан аасҭа 95,2-нтә еиҳауп, аха Сатурн абжьаратәи [[Плотность вещества|аилаӷәӷәара]] 0,687 г/см3 заҵәык ауп, убри аҟнытә Амратә системаҿы уи планета заҵәуп, зыбжьаратә еилаӷәӷәара аӡы аилаӷәӷәара аасҭа еиҵоу.<ref name="fact" /> Убри аҟнытә, Иупитери Сатурни рыкапанқәа хынтә аасҭа еиҳаны еиԥшымзаргьы, урҭ рекватортә диаметр 19% мацара ауп еиҩырго.<ref name="fact" /> Егьырҭ арчытә гигантқәа реилаӷәӷәара акырӡа еиҳауп (1.27-1.64 г/см3). Аекватор аҟны зых иақәиҭу акаҳара аццакра 10,44 м/с2 ауп, уи Адгьыли [[Нептун (планета)|Нептуни]] рырбагақәа иреиԥшуп, аха Иупитер арбагақәа раасҭа акырӡа еиҵоуп.
=== Аорбита аҟазшьақәеи ахагьежьреи ===
Сатурни [[Амра|Амреи]] рыбжьара абжьаратәи абжьаӡара 1430 млн км (9.58 а.ц.) ауп.<ref name="fact" /> Ибжьаратәны 9,69 км/с аццакырала иныҟәо Сатурн 10 759 мши-ҵхи рыла (29,5 шықәса раҟара) [[Амра|Амра]] иахыкәшоит. Сатурн инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 1195 (8.0 а.ц.) инаркны 1660 (11.1 а.ц.) миллион км рҟынӡа аҽаԥсахуеит, урҭ реиҿагылараан абжьаратәи абжьаӡара 1280 миллион км ҟалоит.<ref name="fact" /> Сатурни [[Юпитер (планета)|Иупитери]] шамахамзар еиԥшу [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] 2:5 рымоуп. Сатурн аорбита [[Кеплеровы элементы орбиты#Эксцентриситет|аексцентриситет]] 0,056 ахьыҟоу азы, [[Апоцентр и перицентр|аперигелии]] [[Апоцентр и перицентр|афелии]] рҿы [[Амра|Амра]] аҟынӡа абжьаӡара аиԥшымзаара 162 млн км ауп.<ref name="fact" />
Ахылаԥшрақәа раан иубарҭоу Сатурн атмосфера аҷыдаҟазшьа змоу аобиектқәа аҭбаара зеиԥшроу еиԥш еиуеиԥшым аццакра рыманы иҵәиуеит. Иупитер еиԥш, иҟоуп еиуеиԥшым аобиектқәа ргәыԥқәа. «Азона 1» ҳәа изышьҭоу аҵәира аамҭа 10 сааҭки 14 минуҭи 00 секунди амоуп (уи акәакьтә ццакыра 844,3°/ҽнак, мамзаргьы 2,345 аҵәира/ҽнак). Уи аладатәи аекватортә маҟа аҩадатәи аҵкар аҟынтәи аҩадатәи аекватортә маҟа аладатәи аҵкарынӡа инеиуеит. Сатурн егьырҭ аҭбаарақәа зегьы рҿы, «Азона 2» шьақәзыргыло, аханатә аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 24 секунди ҳәа иԥхьаӡан (аццакра 810,76°/ҽнак мамзаргьы 2,2521 аҵәира/ҽнак). Анаҩс адыррақәа еиҭарҿыцын, 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа ахәшьара ҿыц ҟаҵахеит. «Азона 3», “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” аԥырраан апланета арадиошәахәаркра ахылаԥшрақәа рыла иҟоуп ҳәа зыгәҩара ыҟоу, аҵәира аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи 22,5 с ауп (аццакра 810,8°/ҽнак, мамзаргьы 2,2522 аҵәира/ҽнак).<ref name="nature2015"/><ref name="Лента.ру"/><ref>{{cite web |title=Planetary Physical Parameters |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |publisher=NASA [[Jet Propulsion Laboratory]] |archive-date=2022-10-04 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221004115344/https://ssd.jpl.nasa.gov/planets/phys_par.html |url-status=live }}</ref>
Сатурн аҵәҩан акәшара аамҭа 10 сааҭки 34 минуҭи 13 секунди ҳәа иԥхьаӡоуп. Сатурн —зекватор аҿы зыҵәҩантә еикәагьежьра аццакра еиҳау планета заҵәуп, аорбитатә еикәагьежьра аццакра аасҭа (9.87 км/с, насгьы 9.69 км/с). Апланета аҩнуҵҟатәи ахәҭақәа рыҵәира аамҭа иамоу аҵакы ииашаҵәҟьаны ашәара уадаҩуп. Аппарат “[[Кассини (КА)|Кассини]]” 2004 шықәсазы Сатурн ианынаӡа, игәаҭан, арадио емиссиа ахылаԥшрақәа рыла, аҩныҵҟатәи ахәҭақәа рыгьежьра аамҭа "Азона 1" еиԥш "Аона 2" аҿгьы иҟоу аикәагьежьра аамҭа аасҭа еиҳа ишырацәоу, насгьы 10 сааҭки 45 минуҭи 45 с (± 3) раҟара шышьақәнаргыло.<ref>{{cite web|url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|title=University of Louisville: Study puts new spin on Saturn’s rotation|access-date=2010-10-31|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/616Vz2kBX?url=http://php.louisville.edu/news/news.php?news=1488|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|title=Scientists Find That Saturn's Rotation Period is a Puzzle|date=2004-06-28|publisher=NASA|access-date=2007-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/616VzbaQF?url=http://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-062804.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref>
Сатурн атмосфера адифференциалтә еикәагьежьра Иупитери Венереи, иара убас Амреи ратмосфератә еикәагьежьрақәа иреиԥшуп. Сатурн аҵәира аццакра аҭбаареи аҵаулареи рыла мацара акәымкәа, аамҭаҿгьы аҽеиҭанакуеит. Ари раԥхьаӡакәны игәеиҭеит А. Уильямс. 200 шықәса ирылагӡаны Сатурн аекватортә зона аикәагьежьра аамҭа аҽеиҭакра анализ азура иаанарԥшит, абри аҽеиҭакраҿы еиҳарак ацхыраара ҟазҵо ашықәсбжатәи ашықәстәи ациклқәа шракәу.<ref>Williams A. S. //Monthly Notices Roy. Astron. Soc., 1894, '''54''', p. 297.</ref><ref>Кригель А. М. Полугодовые колебания в атмосферах планет.//Астрономический журн. — 1986. — Т. '''63''', № 1. — С. 166—169.</ref>
2007 шықәса хәажәкырамзазы игәаҭан Сатурн арадиошәахәаркра [[Диаграмма направленности|ахырхарҭа адиаграмма]] агьежьра аплазматә диск аҿы иҟоу аконвекциатә цәқәырԥақәа рыла ишцәырҵуа, урҭ апланета аҵәира мацара акәымкәа, егьырҭ афакторқәагьы ирыдҳәалоуп. Иара убасгьы иҟоуп адыррақәа, ахырхарҭа адиаграмма агьежьра аамҭа аиҭасра Сатурн амҩаныза — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]] иҟоу агеизер аусура иадҳәалоуп ҳәа зҳәо. Апланета аорбитаҿы еиҵаҵоу аӡфақь ахәҭаҷқәа амҳалдызтә ҭыԥ, насгьы арадиошәахәаркра ахаҭагьы дыреицаҟьоит. Иаартыз асахьа абзоурала, иахьа апланета агәыцә аҵәира аццакра аилкааразы ииашоу метод ыҟам ҳәа агәаанагара ҟалеит.<ref>{{cite web
|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733
|title = Enceladus Geysers Mask the Length of Saturn's Day
|date = 2007-03-22
|publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory
|access-date = 2007-03-22
|archive-url = https://www.webcitation.org/62DnZvSKY?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/press-release-details.cfm?newsID=733
|archive-date = 2011-10-06
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=The Variable Rotation Period of the Inner Region of Saturn's Plasma Disc
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/442
|страницы=442
|том=316
|издание=[[Science]]
|doi=10.1126/science.1138562
|pmid=17379775
|bibcode=2007Sci...316..442G
|номер=5823
|язык=en
|тип=journal
|автор=Gurnett D. A. et al.
|год=2007
|issn=0036-8075 }}</ref><ref>{{статья
|заглавие=A New Spin on Saturn's Rotation
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2007-04-20_316_5823/page/380
|издание=Science
|том=316
|номер=5823
|страницы=380—381
|doi=10.1126/science.1142329
|автор=Bagenal F.
|год=2007
|язык=en
}}</ref>
=== Ахылҵшьҭра ===
Сатурн (Иупитер еиԥшҵәҟьа) ахылҵшьҭра иазкны ҩ-гипотеза хадак ыҟоуп. “[[контракция|Аконтракциа]]” агипотеза инақәыршәаны, Сатурни Амреи реилазаара аиԥшра ҳәа иԥхьаӡоуп ажәҩантә цәеижьқәа рыҩбагьы рҿы аӡри рацәаны иахьыҟоу, уи иахҟьаны, ашәпара лаҟә зыхҟьаз ҳәа ҳҳәар ҳалшоит апланетақәа рышьақәгылараан [[Солнечная система|Амратә система]] аҿиара зааӡатәи астадиақәа рҿы, арчсабатә “ диск аҟны, апланетақәа зхылҿиааз “ажәпара” дуқәа рышьақәгылара, даҽакала иуҳәозар, Амреи апланетақәеи абасеиԥш ишьақәгылон. Иага ус иҟазаргьы, ари агипотеза Сатурни Амреи реилазаарақәа реиԥшымрақәа ҳаилыркаара алшом.<ref name="формирование планет">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 |title=Астронет>Происхождение Солнечной системы (планетная космогония) |access-date=2010-10-05 |url-status=live |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2011-09-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926202842/http://www.astronet.ru/db/msg/1202789 }}</ref>
"Аккрециа" агипотеза иаҳәоит Сатурн ашьақәгылара ҩ-етапкны ишыҟалаз. Раԥхьа, 200 миллион шықәса рыҩныҵҟа, адгьылтә планетақәа реиԥш, еилаӷәӷәоу ацәеижь кьакьақәа рышьақәгылара апроцесс цон. Ари аамҭазы, Иупитери Сатурни ррегион аҟынтәи арчы ахәҭак [[Диссипация атмосфер планет|ԥсаҟьахеит]], уи анаҩс Сатурни Амреи рхимиатә еилазаара аиԥшымра анырра анаҭеит. Уи ашьҭахь иалагеит аҩбатәи аетап, зегь реиҳа идуу ацәеижьқәа Адгьыл акапан аҟара ҩба еиҳаны ианыҟала. Аԥхьатәи апротопланетатә ԥсҭҳәа аҟынтәи арчы арҭ ацәеижьқәа рахь [[аккреция|аккрециа]] апроцесс шәнызқь шықәсала ицон.<ref name="формирование планет" />
Аҩбатәи аетап аҟны Сатурн адәахьтәи ахҟьақәа рыԥхарра 2000°C инаӡеит.<ref name="формирование планет"/>
== Атмосфереи ашьақәгылашьеи ==
[[Афаил:Northern aurora of Saturn.jpg|слева|290px|мини|Аврора Сатурн аҩадатәи аполиус ахаҿы. Аврорақәа жәҩанӷәыԥшшәылоуп, ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәақәа ҟаԥшьуп. Уаанӡа иаарԥшыз ф-кәакьк змоу аԥсҭҳәа ацеира аҵаҟа иубарҭоуп.]]
Сатурн атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа 96.3% рыла [[водород|аӡри]] (ҭбаарала), 3.25% рыла [[Гелий|агелиум]] ала ишьақәгылоуп ([[Иупитер|Иупитер]] атмосфераҿы 10% иаҿырԥшны). Иҟоуп [[метан|аметан]], [[аммиак|аммиак]], [[фосфин|афосфин]], [[этан|аетан]], егьырҭ арчқәеи рлаҵақәагьы. Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аммиактә ԥсҭҳәақәа еиҳа иӷәӷәоуп Иупитертәи аԥсҭҳәақәа раасҭа. Ҵаҟатәи атмосфера аԥсҭҳәақәа [[Гидросульфид аммония|аоммони агидросульфид]] ала (NH<sub>4</sub>SH), мамзаргьы аӡы ала ишьақәгылоуп.<ref>{{cite web|url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|url-status=dead|title=Saturn Universe Guide|access-date=2012-08-14|archive-url=https://www.webcitation.org/69y139OYZ?url=http://www.universeguide.com/Saturn.aspx|archive-date=2012-08-16}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=The Composition of Saturn's Atmosphere at Temperate Northern Latitudes from Voyager IRIS spectra
|том=15
|страницы=831
|bibcode=1983BAAS...15..831C
|язык=en
|тип=journal
|автор=Courtin R. et al.
|год=1967
|издательство=[[American Astronomical Society]]
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
}}</ref><ref>{{cite web
|url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/
|title=Atmosphere of Saturn
|publisher=Universe Today
|author=Fraser Cain
|date=2009-01-22
|access-date=2011-07-20
|archive-url=https://www.webcitation.org/62D9wWBZg?url=https://www.universetoday.com/24029/atmosphere-of-saturn/
|archive-date=2011-10-05
|url-status=live
}}</ref><ref>{{cite web
|author = Martinez Carolina
|date = 2005-09-05
|url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html
|title = Cassini Discovers Saturn's Dynamic Clouds Run Deep
|publisher = NASA
|access-date = 2007-04-29
|archive-url = https://www.webcitation.org/62D9wz6i7?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/whycassini/cassini-090505-clouds.html
|archive-date = 2011-10-05
|url-status = live
}}</ref>
“[[Вояджер (программа)|Воиаџьерқәа]]” излаарыцҳауа ала, Сатурн аԥша ӷәӷәақәа ықәсуеит, 500 м/с рҟынӡа. Аԥшақәа еиҳарак мрагыларахьтәи аган ала иасуеит (аҵәҩантә еикәагьежьра ахырхарҭала). Урҭ рымч ԥсыҽхоит [[экватор|аекватор]] иацәыхарахацыԥхьаӡа; аекватор ацәыхарахараан мраҭашәаратәи атмосфератә цәқәырԥақәагьы цәырҵуеит. Адыррақәа жәпакы, атмосфератә циркуляциа хыхьтәи аԥсҭҳәақәа рҟны мацара акәымкәа, 2 нызқь километра раҟара аҵаулараҿгьы ишымҩаԥысуа ҳдырбоит. Уи адагьы, “Воиаџьер-2” аизшәарақәа иаадырԥшит аладатәии аҩадатәии агьежьбжақәа рҿы аԥшақәа аекватор иаҿырԥшны ишеиҟаароу. Иҟоуп агәаанагара, асимметриатә цәқәырԥақәа џьара акала иубаратәы иҟоу атмосфера ахҟьа аҵаҟа еидҳәалоуп ҳәа.<ref name="Voyager Summary 1">{{cite web
|title = Voyager Saturn Science Summary
|url = http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm
|url-status = dead
|author = Calvin J. Hamilton
|access-date = 2007-07-05
|date = 1997
|publisher = Solarviews
|archive-url = https://www.webcitation.org/62DA0AJg8?url=http://solarviews.com/eng/vgrsat.htm
|archive-date = 2011-10-05
}}</ref><ref name="Voyager Summary 1"/>
[[Афаил:Saturn.Aurora.HST.UV-Vis.jpg|справа|Британиатәи астрономцәа Сатурн атмосфераҿы аврора хкы ҿыцк аадыртит, уи апланета аполиусқәа руак иаакәыршаны амацәаз ҟанаҵоит.|мини]]
Сатурн атмосфераҿы зны-зынла амч ду змоу аԥшацәгьақәа ракәны иҟоу иҭышәынтәалоу аформациақәа ааԥшуеит. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа убарҭоуп Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ арчытә планетақәа рҿгьы (шәахә. Иупитер аҟны [[Большое красное пятно|Идуу ашәыта ҟаԥшь]], [[Нептун|Нептун]] аҟны [[Большое тёмное пятно|Идуу ашәыта лашьца]]). Идуӡӡоу «[[Большое белое пятно|Идуу агьежьеизыхәхәа шкәакәа]]» Сатурн аҿы 30 шықәса рахьтә знык раҟара ицәырҵуеит, аҵыхәтәан уи 2010 шықәсазы иубаратәы иҟан (еиҳа ихәыҷу аԥшацәгьақәа еиҳа лассы-лассы иҟалоит).<ref>[http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html Астрономы раскрыли тайну загадочного шторма на Сатурне] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150418190828/http://www.rg.ru/2013/06/25/saturn-storm-site-anons.html |date=2015-04-18 }} // Российская газета , 25.06.2013</ref>
2008 шықәса абҵарамза 12 рзы астанциа “Кассини” акамерақәа Сатурн аҩадатәи аполиус аинфраҟаԥшьтә сахьақәа ҭырхит. Урҭ рҿы аҵарауаа [[Полярное сияние|аврорақәа]] рыԥшааит, урҭ реиԥш иҟоу Амратә системаҿы ахаангьы ирымбацызт. Урҭ аврорақәа ультрафиолеттәи иубарҭоу адиапазонқәеи рҿгьы иубаратәы иҟан. Аврорақәа илашоу, еиԥҟьам, апланета аполиус иакәыршоу, еизыхәхәоу амацәазқәа роуп. Амацәазқәа аҭбаараҿы иҟоуп, еиҳарак 70-80°. Аҩадатәи амацәазқәа абжьаратәи аҭбаараҿы 75 ± 1° иҟоуп, аҩадатәиқәа аполиус 1,5° аҟынӡа иазааигәоуп, уи зыхҟьо амҳалдызтә ҭыԥ аҩадатәи ахәҭаҿы маҷк еиҳа иахьыӷәӷәоу ауп. Зны-зынла амацәазқәа еизыхәхәагьежьны акәымкәа, аспираль еиԥшхоит.<ref name="Kurth">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini–Huygens |часть=Auroral Processes |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=333—374 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12 |автор=Kurth W. S. et al. }}</ref><ref name="Clark">{{статья|заглавие=Morphological differences between Saturn’s ultraviolet aurorae and those of Earth and Jupiter|том=433|страницы=717—719|doi=10.1038/nature03331|ссылка=http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|издание=Nature|pmid=15716945|номер=7027|ref=Clark|bibcode=2005Natur.433..717C|язык=en|тип=journal|автор=Clark J. T. et al.|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20110716214344/http://www.thaispaceweather.com/BU2005.pdf|archive-date=2011-07-16}}</ref><ref name="Bhardwaj">{{статья|заглавие=Auroral emissions of the giant planets|издание=Reviews of Geophysics|том=38|номер=3|страницы=295—353|ссылка=http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf|doi=10.1029/1998RG000046|ref=Bhardwaj|bibcode=2000RvGeo..38..295B|автор=Bhardwaj A.; Gladstone, G. Randall|год=2000|archive-date=2011-06-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20110628210428/http://www.bu.edu/csp/uv/cp-aeronomy/Bhardwaj_Gladstone_RG_2000.pdf}}</ref><ref name="Nichols">{{статья|заглавие=Saturn’s equinoctial auroras|издание=Geophysical research Letters|страницы=L24102:1—5|doi=10.1029/2009GL041491|ref=Nichols|номер=24|ссылка=https://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|том=36|bibcode=2009GeoRL..3624102N|автор=Nichols J. D. et al.|год=2009|archive-url=https://web.archive.org/web/20170331120134/http://hubblesite.org/pubinfo/pdf/2010/09/pdf.pdf|archive-date=2017-03-31}}</ref><ref name="Kurth" />
Иупитер еиԥш акәымкәа, Сатурн аврорақәа апланета амагнитосфера адәахьтәи ахәҭақәа рҿы аплазматә хҟьа еиҟарамкәа аҵәира иадҳәалаӡам. Иҟалап, урҭ [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] анырра аҵаҟа [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] иахҟьаны ицәырҵуазар. Сатурн аврорақәа рформеи рҭеиҭыԥши аамҭа цацыԥхьаӡа кырӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ рҭыԥи рылашареи ӷәӷәала иадҳәалоуп амратә ԥша ақәыӷәӷәара: шаҟа иҳараку аҟара, убриаҟара аврорақәа еиҳа илашоит, насгьы аполиус иазааигәахоит. Аврора абжьаратәи амчхара 50 ГВт 80-170 нм (аультрафиолет) рыбжьара иҟоуп, 150-300 ГВт 3-4 микрон (инфраҟаԥшь) рыбжьара.<ref name="Bhardwaj"/><ref name="Kivelson">{{статья|ссылка=http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf|заглавие=The current systems of the Jovian magnetosphere and ionosphere and predictions for Saturn|издательство=Springer|том=116|номер=1—2|страницы=299—318|doi=10.1007/s11214-005-1959-x|bibcode=2005SSRv..116..299K|язык=en|тип=journal|автор=Kivelson M. G.|год=2005|издание=[[Space Science Reviews]]|archive-date=2011-09-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20110929014023/http://www.igpp.ucla.edu/people/mkivelson/Publications/285-SSR11629905.pdf}}</ref><ref name="Clark"/><ref name="Clark"/><ref name="Bhardwaj"/>
Аԥшатлакәқәеи аԥшацәгьақәеи раан Сатурн аҿы [[Молния|амацәыс]] ӷәӷәақәа ҟалоит. Урҭ ирыхҟьаны Сатурн иамоу афымцамҳалдызтә усура шықәсыла еиҭасуеит, зынӡаск аҟамзаара инаркны даара иӷәӷәоу афымцатә ԥшатлакәқәа рҟынӡа.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|access-date=2012-08-14|title=News Flash: Cassini Captures First Movie of Lightning on Saturn|archive-url=https://www.webcitation.org/6A0pPXeeZ?url=https://www.universetoday.com/62699/news-flash-cassini-captures-first-movie-of-lightning-on-saturn/|archive-date=2012-08-18|url-status=live}}</ref>
2010 шықәса ԥхынҷкәынмза 28 рзы «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» аҭаҭын алҩа еиԥшыз аԥшацәгьа асахьа ҭнахит. 2011 шықәса лаҵарамза 20 рзы ҷыдала иӷәӷәаз даҽа ԥшацәгьак шьақәыргылан.<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/|title=На Сатурне сфотографировали «сигаретный дым»|date=2010-12-28|publisher=Лента.Ру|lang=ru|access-date=2010-12-28|url-status=live|archive-date=2010-12-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20101229170039/http://lenta.ru/news/2010/12/28/storm/}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|title=На Сатурне произошел шторм планетарного масштаба|date=2011-05-20|publisher=Лента.ру|access-date=2011-05-21|archive-date=2011-05-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110523070401/http://lenta.ru/news/2011/05/20/storm/|url-status=live}}</ref>
=== Аҩадатәи аполиус аҟны афбакәакьтә шьақәгылашьа ===
[[Афаил:Saturn hexagonal north pole feature.jpg|справа|мини|Сатурн аҩадатәи аполиус аҟны ф-кәакьк змоу атмосфератә шьақәгылара]]
{{main|Сатурн афбакәакь}}
Сатурн аҩадатәи аполиусс аҟны иҟоу аԥсҭҳәақәа [[шестиугольник|афбакәакь]] дуӡӡак ҟарҵоит ([[гексагон|гексагон]]). Раԥхьаӡакәны 1980-тәи ашықәсқәа рзы «[[Вояджер|Воиаџьер]]» Сатурн ианахаԥыруаз аамҭазы иаарԥшыз абри аҩыза ацәырҵра [[Солнечная система|Амратә система]]ҿы уаҳа џьаргьы иԥшаамхац. Агексагон 78° аҭбаараҿы иҟоуп, ганцыԥхьаӡа 13,800 км ҟалоит, даҽакала иуҳәозар, Адгьыл адиаметр аасҭа еиҳауп, насгьы уи аҩныҵҟа ԥшьы-дгьылк ҭаӡар ауеит. Уи аикәагьежьра аамҭа 10 сааҭки 39 минуҭи ауп. Ари апериод арадиошәахәаркра аинтенсивра аҽыԥсахра апериод иақәшәоит, уи, насгьы, Сатурн аҩныҵҟатәи ахәҭа аҵәира апериод иаҟароуп ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref name="memgeks1">{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/11288|title=Гигантский гексагон на Сатурне интригует планетологов|publisher=membrana.ru|lang=ru|access-date=2011-07-31|url-status=live|archive-date=2011-09-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20110926195516/http://www.membrana.ru/particle/11288}}</ref><ref>{{статья
|автор=Godfrey, D. A.
|заглавие=A hexagonal feature around Saturn's North Pole
|год=1988
|язык=en
|bibcode=1988Icar...76..335G
|doi=10.1016/0019-1035(88)90075-9
|страницы=335
|том=76
|номер=2
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Ground-based observations of Saturn's north polar SPOT and hexagon
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1993-04-16_260_5106/page/328
|издание=Science
|том=260
|номер=5106
|страницы=329
|pmid=17838249
|doi=10.1126/science.260.5106.329
|bibcode=1993Sci...260..329S
|язык=en
|тип=journal
|автор=Sanchez-Lavega A. et al.
|год=1993
}}</ref><ref name="science247_4947_1206">{{cite journal |doi=10.1126/science.247.4947.1206 |pmid=17809277 |title=The Rotation Period of Saturn's Polar Hexagon |url=https://archive.org/details/sim_science_1990-03-09_247_4947/page/1206 |journal=Science |volume=247 |issue=4947 |pages=1206–8 |year=1990 |last1=Godfrey |first1=D. A. |bibcode=1990Sci...247.1206G |s2cid=19965347 }}</ref>
Иџьашьахәу [[облака|аԥсҭҳәақәа]] рышьақәгылашьа аарԥшуп 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн иакәшо акосмостә ӷба «[[Кассини (космический аппарат)|Кассини]]» иҭнахыз аинфраҟаԥшьтә сахьаҿы. Асахьақәа иаҳдырбоит «Воиаџьер» аԥырра ашьҭахь 20 шықәсса зегьы афкәакь ҭышәынтәаланы ишаанхаз, аԥсҭҳәақәа рыгьежьраан урҭ рыфкәакьтә шьақәгылашьа еиқәырханы иаанхоит. Адгьыл аҿы хазы игоу аԥсҭҳәақәа афбакәакь аформа рымазар ауеит, аха урҭ иреиԥшымкәа, Сатурн аҿы иҟоу афбакәакь [[Правильногранный многогранник|ииашоу]] иазааигәоуп.<ref name="memgeks1"/>
Иҟоуп агәаанагара, агексагон аҭыԥ аҿы аԥсҭҳәара кырӡа еизадамкәа иҟоуп ҳәа. Аԥсҭҳәақәа шамахак иахьыҟам аҭыԥқәа рҿы 75 км рҟынӡа аҳаракыра ыҟоуп.<ref name="memgeks1"/>
Макьаназы ари ацәырҵра инагӡоу еилыркаарак амам, аха аҵарауаа ари атмосфератә еиҿкаара кырӡа икылкаан иазааигәахаз аексперимент амҩаԥгара рылшеит. 30 литра зкуаз аӡы зҭаз аԥаҭлыка игьежьуаз амаҭәар иақәыргылан, насгьы аҩныҵҟа амацәаз хәыҷқәа ҭаҵан, аԥаҭлыка аасҭа еиҳа ирласны иҵәиуаз. Амацәаз аццакра шаҟа иҳаракыз аҟара, убриаҟара аинсталлиациатә элементқәа реицырҵәираан ишьақәгылаз аҵәҩан аформа агьежь еиԥшымызт. Абасала, ари аԥышәараҿы афкәакьтә ҵәҩангьы ааԥшит.<ref>{{статья
|doi=10.1038/news060515-17
|заглавие=Geometric whirlpools revealed
|издание=[[Nature]]
|автор=Ball P.
|число=19
|месяц=5
|год=2006
|язык=en
}}</ref><ref name="memgeks2">{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/3926 |title=Гексагон Сатурна воссоздан в лаборатории |access-date=2011-06-29 |archive-date=2013-06-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130603002106/http://www.membrana.ru/particle/3926 |url-status=live }}</ref>
Сатурн Аҩадатәи аполиус афкәакь агәҭаны еилаҩынтуа аҵәҩан ду еикәагьежьуеит. Уи аҵәҩан ыҟоуп уи Аҩадатәи аполиус аҿгьы, аха агексагон ада.<ref>[https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm Hubble Space Telescope Observations of the Atmospheric Dynamics in Saturn’s South Pole from 1997 to 2002] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211113175658/https://aasarchives.blob.core.windows.net/archives/BAAS/v34n3/dps2002/10.htm |date=2021-11-13 }}{{In lang|en}}</ref>
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
[[Афаил:Interior of Saturn.svg|слева|290px|мини|Сатурн аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]]
Сатурн атмосфера аҵаулараҿы ақәыӷәӷәареи аԥхарреи еизҳауеит, аӡри акәзар аӡы аҭагылазаашьахь ииасуеит, аха уи аиасра хәыҷы--хәыҷла имҩаԥысуеит. 30 нызқь км аҟынӡа аҵаулараҿы аӡри металлтәхоит (уа иҟоу ақәыӷәӷәара 3 миллион [[Атмосфера (единица измерения)|атмосферак]] рҟынӡа инаӡоит). [[Металлический водород|Аметаллтә ӡри]] аҟны афымца цәқәырԥақәа реикәшара [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] шьақәнаргылоит (Иупитер аасҭа акырӡа зымчхара еиҵоу). Апланета агәҭаны иҟоуп икьакьоу, ихьанҭоу аматериалқәа рыла — [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]], [[Металлы|аметаллқәа]], насгьы апланетатә ҭҵаарадырраҿы «[[ледяной гигант|аҵаа]]» ҳәа изышьҭоу еиҳа иԥыруа амаҭәашьарқәа рыла ишьақәгылоу агәыцә ду. Уи акапан 9 инаркны 22 рҟынӡа Адгьылтә капанқәа шьақәнаргылоит. Агәыцә аԥхарра 11,700 °C инаӡоит, насгьы Сатурн акосмос ахь иҭнажьуа амчхара 2.5-нтә еиҳауп апланета Амра аҟынтәи иаиууа амчхара аасҭа. Абри амчхара ахәҭа дук ҟалоит [[Механизм Кельвина — Гельмгольца|Кельвин-Гельмгольц амеханизм]] абзоурала (апланета аԥхарра анкаҳауа, уа иҟоу ақәыӷәӷәарагьы каҳауеит, уи иахҟьаны иара еиҵалоит, насгьы уи аматериа апотенциалтә мчхара аԥхаррахь ииасуеит). Аха уи аамҭазы, иаарԥшын ари амеханизм апланета азы амчхара ихыҵхырҭа заҵәны ишыҟам. Иҟоуп агәаанагара, аԥхарра иацҵаны ахәҭак ҟалоит ҳәа аконденсациа абзоурала, насгьы уи иашьҭанеиуа агелиум ацәыкәбарқәа аӡри ахҟьа (ацәыкәбарқәа раасҭа имаҷны еилаӷәӷәоу) иалсны аҭаԥсарала. Иалҵшәаны иҟалоит ацәыкәбарқәа рпотенциалтә мчхара аԥхарратә мчхарахь аиагара. Ахәшьарақәа рыла, агәыцә аҭыԥ иамоу адиаметр инықәырԥшшәа 25 000 км ыҟоуп.<ref>{{cite web
|url = http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html
|title = Structure of Saturn's Interior
|publisher = Windows to the Universe
|access-date = 2011-07-19
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W0N0ci?url=http://www.windows2universe.org/saturn/interior/S_int_structure_overview.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Looking into the Giant Planets
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2004-09-03_305_5689/page/1414
|издание=Science
|том=305
|номер=5689
|страницы=1414—1415
|access-date=2007-04-30
|doi=10.1126/science.1101352
|pmid=15353790
|автор=Fortney J. J.
|год=2004
|язык=en
}}</ref><ref>{{cite web |url=https://people.wku.edu/mike.carini/astro/Physical.htm |title=Physical overview of Saturn |publisher=Western Kentucky University}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Giant Planets of Our Solar System: Atmospheres, Composition, and Structure |издательство=Springer |год=2003 |isbn=3540006818 |ссылка=https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY |язык=en |автор=Patrick G. J. Irwin |archive-date=2014-10-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141002134853/https://books.google.com/books?id=p8wCsJweUb0C&pg=PA63&dq=%22kelvin+helmholtz+mechanism%22&lr=&as_brr=0&ei=i_D2R5T7K4KMsgPumpyFCg&sig=_Lj-343MfJQN5lwPNXAp-zUInRY }}</ref><ref>{{cite web
|url = https://www.nasa.gov/worldbook/saturn_worldbook.html
|url-status = dead
|title = NASA – Saturn
|publisher = NASA
|access-date = 2007-07-27
|date = 2004
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W145Tf?url=https://www.nasa.gov/topics/nasalife/features/worldbook.html
|archive-date = 2011-08-21
}}</ref><ref name="bbs"/><ref name="bbs">{{cite web
|url = https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960
|title = Saturn
|publisher = BBC
|access-date = 2011-07-19
|date = 2000
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W1dNHA?url=https://www.bbc.co.uk/dna/h2g2/A383960
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
== Амҳалдызтә мҽхакы ==
[[Афаил:Plasma magnet saturn.jpg|справа|290px|мини|Сатурн амҳалдызасфера аилазаашьа]]
Сатурн амҳалдызасфера 1979 шықәсаазы акосмостә ӷба «[[Пионер-11|Пионер-11]]» ала иаартхеит. Шәага-загала Иупитер амҳалдызасфера заҵәык ауп изеиҵоу. Амҳалдызапауза, Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи рыбжьара иҟоу аҳәаа, уи агәҭантәи Сатурн арадиусқәа 20 раҟара абжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызасфера аҵыхәа шә-радиуск рҟынӡа инеиуеит. Сатурн амҳалдызасфера апланетеи уи амҩанызақәеи иҟарҵо аплазма ала иҭәуп. Амҩанызақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоу ароль нанагӡоит Енцелад, уи агеизерқәа аӡы афақь дыршәуеит, уи ахәҭак Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ала аионизациа азухоит.<ref name="Sittler">{{статья|заглавие=Ion and neutral sources and sinks within Saturn’s inner magnetosphere: Cassini results|том=56|номер=1|страницы=3—18|ссылка=http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|doi=10.1016/j.pss.2007.06.006|bibcode=2008P&SS...56....3S|язык=en|тип=journal|автор=Sittler E. C. et al.|год=2008|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120302124524/http://people.virginia.edu/~rej/papers08/sittlerPSS07.pdf|archive-date=2012-03-02}}</ref><ref name="Gombosi">{{книга |заглавие=Saturn from Cassini-Huygens |часть=Saturn's Magnetospheric Configuration |год=2009 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Netherlands]] |страницы=203—255 |isbn=978-1-4020-9217-6 |doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9 |ref=Gombosi |автор=Gombosi T. I. et al. }}</ref>
Сатурн амҳалдызасфереи амратә ԥшеи русеицура апланета аполиусқәа ирыкәшо илашо авроратә овалқәа аԥнаҵоит, урҭ иубарҭоу, аультрафиолеттә, инфраҟаԥшьтә лашарақәа рыла иубарҭоуп.<ref>{{cite book|last=Kurth|first=W.S.|author2=Bunce, E.J.|author-link2=Emma Bunce |author3=Clarke, J.T.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Auroral Processes|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=334–342|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_12|ref=Kurth}}</ref>
Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ, Иупитер еиԥш, адәахьтәи агәыцәаҿ аметаллтә ӡри анеикәшо аамҭазы иҟоу [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] абзоурала иҟалоит. Амҳалдызтә мҽхакы дипольуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Адгьыл аҟны еиԥш, аладатәии аҩадатәии амҳалдызтә полиусқәа аманы. Аҩадатәи амҳалдызтә полиус аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, аладатәи амҳалдызтә полиус — аладатәи агьежьбжаҿы, Адгьыл еиԥшымкәа, уаҟа агеографиатә полиусқәа ахьыҟоу амҳалдызтә полиусқәа ахьыҟоу иаҿаԥшуеит. Сатурн аекватор аҟны амҳалдызтә ҭыԥ амҽхак 21 мкТ (0,21 Г) ауп, уи [[Магнитный момент|амҳалдызтә дипольтә момент]] иашьашәалоит, инықәырԥшшәа 4,6 × 1018 Т м3. Сатурн амҳалдызтә диполь ӷәӷәала аҵәиратә ҵәҩан иадҳәалоуп, убри аҟнытә амҳалдызтә ҭыԥ даара асимметриа амам. Адиполь маҷк Сатурн аҵәиратә ҵәҩан ала аҩадатәи аполиусахь инаскьагоуп. Сатурн амҳалдызтә ҵәҩан уи аикәагьежьратә ҵәҩан шамахамзар иашьашәалоит — ацәхьаҵратә кәакь 0.01° еиҳахом (Адгьыл аҿы — 11°).<ref name="Kivelson" /><ref>{{статья|doi=10.5194/angeo-24-1145-2006|заглавие=Definition of Saturn’s magnetospheric model parameters for the Pioneer 11 flyby|том=24|номер=3|страницы=1145—1156|ссылка=https://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf|издание=Annales Geophysicae|bibcode=2006AnGeo..24.1145B|язык=en|тип=journal|автор=Belenkaya E. S. et al.|год=2006|archive-date=2012-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120410011942/http://hal.archives-ouvertes.fr/docs/00/31/80/22/PDF/angeo-24-1145-2006.pdf}}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |title=Dust grains fall from Saturn’s D-ring into its equatorial upper atmosphere |website=[[Science]] |access-date=2025-02-16 |lang=en |archive-date=2025-01-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250129015333/https://www.science.org/doi/10.1126/science.aat2382 |url-status=live }}</ref>
Сатурн аҩнуҵҟатәи амҳалдызтә ҭыԥ амратә ԥша апланета аҿықәантәи иаԥырнахуеит, уи атмосфера аус ацура иаԥырхагоуп, насгьы амҳалдызасфера захьӡу аҭыԥ шьақәнаргылоит, амратә ԥша еиԥшым аплазматә хкы ала ирҭәны. Сатурн амҳалдызасфера шәагаала Амратә системаҿы аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, зегьы раасҭа идуу Иупитер амҳалдызасфера ауп. Адгьыл амҳалдызасфераҿы еиԥш, амратә ԥшеи амҳалдызасфереи рыбжьара иҟоу аҳәаа амҳалдызапауза ҳәа иашьҭоуп. Амҳалдызапауза аҟынтәи апланета агәҭанӡа абжьаӡара (цәаҳәа иашала Амра — Сатурн) 16 инаркны 27 R♄ рҟынӡа еиҭасуеит (Сатурн аекватортә радиус) {{math|''R''<sub>♄</sub> {{=}} 60 330 км}}. Абжьаӡара амратә ԥша ақәыӷәӷәара иадҳәалоуп, уигьы [[Солнечная активность|амратә усура]] иадҳәалоуп. Амҳалдызапауза аҟынӡа абжьаратәи абжьаӡара 22 R♄ ауп. Апланета егьи аган аҟны, амратә ԥша Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ ихәхәоу амҳалдызтә ҵыхәахь еиҵнахуеит.<ref name="Gombosi"/><ref name="Russell1993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Reports on Progress in Physiscs|том=56|номер=6|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|doi=10.1088/0034-4885/56/6/001|bibcode=1993RPPh...56..687R|автор=Russell C. T.|год=1993}}</ref><ref>{{cite book|last=Gombosi|first=Tamas I.|author2=Armstrong, Thomas P. |author3=Arridge, Christopher S.|display-authors=etal|title=Saturn from Cassini–Huygens|chapter=Saturn's Magnetospheric Configuration|date=2009|publisher=Springer Netherlands|pages=203–255|isbn=978-1-4020-9217-6| doi=10.1007/978-1-4020-9217-6_9|ref=Gombosi}}</ref>
== Амацәазқәа ==
[[Афаил:Saturn, Earth size comparison.jpg|280px|мини|Сатурни Адгьыли реиҿырԥшра (афотомонтаж)]]
[[Афаил:Кольца сатурна4.jpg|280px|мини|Сатурн амацәазқәа, ихадоу алкаауп]]
[[Афаил:Earth-Moon system as seen from Saturn (PIA17171).jpg|280px|мини|Сатурн азааигәара иҟоу апланетабжьаратә станциа [[Кассини (космический аппарат)|Кассини]] иҭнахыз Адгьыл афотосахьа (07/19/2013).]]
[[Афаил:Saturn 1-Agust-2015.jpg|справа|220px|мини|Адгьыл аҟынтәи Сатурн ателескоп ала ахәаԥшра, Ла Каниада аобсерваториа ([[Список кодов обсерваторий#J00—J99|акод J87]]), [[Авила|Авила]], [[Испаниа|Испаниа]], 2015 шықәса]]
{{main|Сатурн амацәазқәа}}
Иахьа ҳара иаҳдыруеит аԥшь-рчытә гигантк зегьы амацәазқәа шрымоу, аха Сатурн аҟны урҭ еиҳа еиӷьны иубарҭоуп. Амацәазқәа аеклиптикатә ҟьаҟьарахь 28° рҟынӡа акәакь аманы иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи, апланетақәа рҭыԥ ахьыҟоу инамаданы, урҭ рҭеиҭыԥшқәа еиуеиԥшым, урҭ “раартра” ҳәа изышьҭоу аҽаԥсахуеит — максимум инаркны, рыҭбаара зегьы аҟьаҟьараҿы ианыубо, аминимум аҟынӡа, даара иҵаӷоу аҟьаҟьара, ари аҟьаҟьара “аҵкарахьтә” ианыубо. [[Христиан Гюйгенс|Ҳуигенс]]гьы ишиҳәахьаз ала, амацәазқәа еизаданы икьакьоу цәеижьӡам, урҭ миллиардла ахәҭаҷ хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, апланета акәша-мыкәшатәи аорбитаҿы иҟоу. Уи шьақәдырӷәӷәеит [[Белопольский, Аристарх Аполлонович|А. А. Белопольски]] [[Пулковская обсерватория|Пулково аобсерваториа]]ҟны, иара убас даҽа ҩыџьа аҵарауааи 1895-1896 шықәсқәа рзы имҩаԥыргаз [[спектрометрия|аспектрометриатә]] хылаԥшрақәа рыла.<ref>{{статья|автор=[[Белопольский, Аристарх Аполлонович|Белопольский А. А.]]|заглавие=О вращении кольца Сатурна по измерениям спектрограмм, полученных в Пулкове|год=1895|издание=Известия Императорской Академии Наук. Серия 5|том=3|выпуск=1|страницы=12—14}}</ref><ref>{{статья|ссылка=http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|автор=[[Куликовский, Пётр Григорьевич|Куликовский П. Г.]]|заглавие=О некоторых вопросах изучения истории астрономии|год=1960|место=М.|издание=[[Историко-астрономические исследования]]|издательство=[[Физматгиз]]|выпуск=VI|страницы=18|archive-url=https://web.archive.org/web/20100908044145/http://naturalhistory.narod.ru/Hronolog/IAI/IAI_6/Iai_Ogl.htm|archive-date=2010-09-08|страниц=428}}</ref>
Иҟоуп х-мацәаз хадаки, аԥшьбатәи — еиҳа иҵаӷоу амацәази. Урҭ зегьы еицны Сатурн адиск аасҭа еиҳаны алашара рныҷҷаалоит. Ихадоу х-мацәазк еиҳарак алаҭын алфавит раԥхьатәи анбанқәа рыла иарбоуп. Амацәаз В — агәҭантәи, зегь реиҳа иҭбаау, илашоу ауп, уи адәахьтәи амацәаз А иацрыгоуп 4000 км рҟынӡа аҭбаара змоу [[щель Кассини|Кассини ибжьажьрала]], уи иаҵанакуеит зегь реиҳа ипоу, иҵәцоуп ҳәа ззуҳәартә иҟоу амацәазқәа. Амацәаз А аҩнуҵҟа [[разделительная полоса Энке|Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа]] ҳәа изышьҭоу абжьажьра ҵаӷа ыҟоуп. Амацәаз В аасҭа апланета иазааигәоу амацәаз С шамахамзар иҵәцоуп.<ref name="RingFS">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|title=Saturnian Rings Fact Sheet (NASA).|archive-url=https://www.webcitation.org/619Pfz7uk?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/satringfact.html|archive-date=2011-08-23|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="RingIM">{{cite web|url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|title=Catalog Page for PIA08389|archive-url=https://www.webcitation.org/659XyTfDv?url=https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA08389|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref>
Сатурн амацәазқәа даара иҵаӷоуп. 250,000 км рҟынӡа адиаметр змоу, урҭ рыжәпара километракгьы инаӡом (амацәазқәа рқәыԥшылараҿы еиуеиԥшым ашьхақәа шыҟоугьы). Урҭ рҭеиҭыԥш ааџьоушьартә ишыҟоугьы, амацәазқәа ирылоу ахәҭақәа рхыԥхьаӡара кырӡа имаҷуп. Амонолит еиԥш еизгазар, уи адиаметр 100 км иреиҳахомызт. Азондқәа рыла ирҳаз асахьақәа рҟны иубарҭоуп амацәазқәа аиашазы зқьыла амацәазқәа рыла ишышьақәгылоу, абжьажьрақәа рыла еишьҭанеиуа; асахьа аграммофонтә пластинкақәа рымҩақәа угәаладыршәоит. Амацәазқәа злаҟоу ахәҭаҷқәа ршәагаа сантиметрак инаркны 10 метрак рҟынӡа инаӡоит. Урҭ реилазаара 93% рыла алаҵа маҷқәа змоу аҵаа ала ишьақәгылоуп (урҭ рҟны иҟазар алшоит амра ашәахәаркра иарҿио [[сополимеры|асополимерқәеи]] [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]]), насгьы 7% арацәари ала.<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/lenta/?9665|title=Membrana: На кольцах Сатурна открыты высокие горы|archive-url=https://web.archive.org/web/20110908012110/http://www.membrana.ru/particle/14162|archive-date=2011-09-08|access-date=2010-10-31|url-status=live}}</ref><ref name="Zebker85">{{статья|автор=Zebker, H.A., Marouf, E.A., and Tyler, G.L.|заглавие=Saturn's rings – Particle size distributions for thin layer model|год=1985|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=64|номер=3|страницы=531—548|doi=10.1016/0019-1035(85)90074-0|bibcode=1985Icar...64..531Z}}</ref><ref>{{статья|автор=Nicholson P.D. et al.|заглавие=A close look at Saturn's rings with Cassini VIMS|год=2008|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=193|номер=1|страницы=182—212|doi=10.1016/j.icarus.2007.08.036|bibcode=2008Icar..193..182N}}</ref><ref>{{статья|автор=Poulet F.; Cuzzi J.N.|заглавие=The Composition of Saturn's Rings|год=2002|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|том=160|номер=2|страницы=350|doi=10.1006/icar.2002.6967|bibcode=2002Icar..160..350P}}</ref>
Амацәазқәеи апланета амҩанызақәеи рҿы ахәҭаҷқәа рныҟәараҿы аишьашәалара ыҟоуп. Урҭ рҟынтәи шьоукы, «[[Спутник-пастух|амҩанызақәа-ахьчацәа]]» ҳәа изышьҭоу, амацәазқәа рҭыԥ аҿы раангылара ароль нарыгӡоит. [[Мимас (спутник)|Мимас]], ҿырԥштәыс иаагозар, [[Кассини (КА)|Кассини]] абжьаӡра 2:1 арезонанс аҿы иҟоуп, насгьы уи адхалара анырра аҵаҟа аматериа уи аҟынтәи ихарахоит, [[Пан (спутник)|Пан]]гьы Енке иеиҟәыҭхаратә цәаҳәа аҩныҵҟа иҟоуп. 2010 шықәсазы Кассини изонд аҟынтәи иааз адыррақәа изларҳәо ала Сатурн амацәазқәа ҵысуеит. Аҵысрақәа шьақәгылоуп Мимас иаԥнаҵо еиԥымҟьо аԥырхагақәеи, ацәаҳәаҿы иԥыруа ахәҭаҷқәа реидҳәалара иахҟьаны ицәырҵуа ахаларҿиаратә ԥхасҭақәеи рыла. Сатурн амацәазқәа ахьынтәааз макьана инагӡаны еилкаам. 1849 шықәсазы [[Рош, Эдуард Альбер|Едуард Рош]] иқәиргылаз теориак инақәыршәаны, аӡхыҵратә мчқәа рныррала аӡытә мҩаныза аилабгара иахҟьаны амацәазқәа ҟалеит. Даҽа теориак излаҳәо ала, акомета ма астероид аҿасра иахҟьаны амҩаныза еилабгеит.<ref>{{cite web|url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|title=Lecture 41:Planetary Rings|date=2011-11-19|publisher=Richard Pogge, Prof. of Ohio State University|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xz1U1h?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Ast161/Unit6/rings.html|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=live}}</ref><ref name="Esposito2002">{{статья|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito L. W.|заглавие=Planetary rings|год=2002|издание=Reports on Progress in Physics|том=65|номер=12|страницы=1741—1783|doi=10.1088/0034-4885/65/12/201|bibcode=2002RPPh...65.1741E}}</ref><ref name="RLoR">{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2002/12feb_rings.htm|title=The Real Lord of the Rings|archive-url=https://www.webcitation.org/659XzSnqf?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2002/12feb_rings/|archive-date=2012-02-02|access-date=2011-12-12|url-status=dead}}</ref><ref name="jplhistory" /><ref name="RLoR" />
Иҟоуп гипотезак, Сатурн амҩанызақәа руак — [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Кольца Реи|ахатә мацәазқәа]] амазар шалшо атәы зҳәо.<ref name="Science">{{статья|автор=G. H. Jones, E. Roussos, N. Krupp, U. Beckmann, A. J. Coates, F. Crary, I. Dandouras, V. Dikarev, et al.|заглавие=The Dust Halo of Saturn's Largest Icy Moon, Rhea|ссылка=http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short|язык=en|издание=Science|год=7 March 2008|archive-date=2015-09-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20150924154443/http://www.sciencemag.org/content/319/5868/1380.short}}</ref><ref>{{cite web|url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|title=Cassini Catches Saturn Moons in Paintball Fight|publisher=NASA|lang=en|access-date=2012-03-22|archive-url=https://www.webcitation.org/6AhviQthI?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/newsreleases/newsrelease20101007/|archive-date=2012-09-15}}</ref>
{| class="wikitable"
|-
! Ашықәс !! Сатурн амацәазқәа раатра (аградусқәа)<ref>Куликовский П. Г. «Справочник любителя астрономии», 110 стр.</ref>
|-
| 1965 || 0
|-
| 1972 || 26,73
|-
| 1980 || 0
|-
| 1987 || -26,73
|-
| 1994 || 0
|-
| 2002 || 26,73
|-
| 2009 || 0
|-
| 2016 || -26,73
|-
| 2023 || 0
|}
Сатурн амацәазқәа рбара еиҳа иманшәалоуп урҭ зегь раасҭа ианаарту аамҭазы. Уи аамҭазы, Сатурн аҟны ӡынроуп, мамзаргьы ԥхынроуп.<ref name="Cesevich">{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|часть=§ 46. Сатурн и его система|год=1984|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страниц=304|страницы=158—162|место=М.|издание=6-е изд}}</ref>
== Амҩанызақәа ==
{{main|Сатурн амҩанызақәа}}
Иреиҳау амҩанызақәа — [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Дионе]], [[Рея (спутник)|Реа]], [[Титан (спутник)|Титан]], [[Япет (спутник)|Иапет]] — 1789 шықәсазы иаартхахьан, аха иахьа уажәраанӡа аҭҵааратә обиект хадақәаны иҟоуп. Абарҭ амҩанызақәа рдиаметрқәа 397 (Мимас) инаркны 5150 км (Титан) рҟынӡа иҟоуп, [[большая полуось|аорбита аҵәҩан ду]] — 186 нызқь км (Мимас) инаркны 3561 нызқь км (Иапет) рҟынӡа. Капанла ашара диаметрла ашара иашьашәалоит. Титан зегь реиҳа идуу аорбитатә ексцентриситет амоуп, Дионеи Тефиеи — зегь реиҳа имаҷу. Еилкаау апараметрқәа змоу амҩанызақәа зегьы [[Синхронная орбита|асинхронтә орбита]] ахыхь иҟоуп, убри аҟнытә урҭ хәыҷы-хәыҷла ихарахоит.<ref name="Jacobson2008">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_astronomical-journal_2008-01_135_1/page/261|автор=Jacobson, R. A. et al.|заглавие=''Revised orbits of Saturn's small inner satellites''|год=2008|язык=en|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|тип=journal|том=135|номер=1|страницы=261—263|doi=10.1088/0004-6256/135/1/261|bibcode=2008AJ....135..261J}}</ref>{{Аиасра|Апланета аҭҵаарақәа}}
[[Афаил:Saturn-map.jpg|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәеи урҭ ахьыҟоу аҭыԥқәеи]]
[[Афаил:The Moons of Saturn to Scale (43592664485).png|справа|280px|мини|Сатурн амҩанызақәа ршәагаақәа реиҿырԥшра]]
[[Афаил:Titan Earth Moon Comparison.png|справа|280px|мини|Адгьыли, [[Титан (спутник)|Титани]], Амзеи ршәагаақәа реиҿырԥшра]]
Амҩанызақәа зегьы иреиҳау [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] ауп. Иара убасгьы [[Солнечная система|Амратә система]] зегьы иааизакны аҟны шәагаала аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[Юпитер (планета)|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимед]] ашьҭахь. Титан шьақәгылоуп абжак аӡы аҵаа, абжак ахратә породақәа рыла. Ари аҩыза аилазаашьа егьырҭ арчытә планетақәа рымҩаныза дуқәак иреиԥшуп, аха Титан урҭ даара иреиԥшым атмосфера аилазаашьеи аиҿкаареи рыла, уи еиҳарак [[азот|азот]] ала ишьақәгылоуп, иара убасгьы [[облака|аԥсҭҳәақәа]] ҟазҵо [[метан|аметани]] [[этан|аетани]] маҷны иамоуп. Иара убасгьы Титан заҵәык ауп Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь, [[Адгьыл|Адгьыл]] ада, уи ахҟьаҿы аӡы шыҟоу ахьышьақәырӷәӷәахахьо. Имариоу аорганизмқәа рцәырҵра алшара аҵарауаа мап ацәыркуам. Титан адиаметр 50% рыла еиҳауп Амза адиаметр аасҭа. Уи адагьы, уи апланета [[Меркурий (планета)|Меркури]] аасҭа шәага-загала еиҳауп, капанла уи аасҭа ишеиҵоугьы.<ref name="LunineAstro">{{cite web|author=Lunine, J.|url=http://www.astrobio.net/news/article1493.html|title=Comparing the Triad of Great Moons|publisher=Astrobiology Magazine|date=2005-03-21|access-date=2006-07-20|archive-url=https://www.webcitation.org/617W18jpp?url=http://www.astrobio.net/index.php?option=com_retrospection|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref><ref name="NatureDefinitive">{{статья|автор=Stofan E. R. et al.|заглавие=The lakes of Titan|год=2007|язык=en|издание=Nature|тип=journal|месяц=1|число=4|том=445|номер=1|страницы=61—64|doi=10.1038/nature05438|access-date=2007-08-27}}</ref><ref>{{статья|автор=McKay C. P., Smith, H. D.|заглавие=Possibilities for methanogenic life in liquid methane on the surface of Titan|год=2005|язык=en|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|издательство=[[Elsevier]]|тип=journal|том=178|номер=1|страницы=274—276|doi=10.1016/j.icarus.2005.05.018}}</ref><ref name="s397">{{cite book | last1=Lorenz | first1=Ralph | last2=Mitton | first2=Jacqueline | title=Titan Unveiled | publisher=[[Princeton University Press]] | date=2010 | isbn=978-1-4008-3475-4 | page=1}}</ref>
Егьырҭ амҩаныза хадақәа иара убас ари еиԥшу аҟазшьақәа рымоуп. Убас, Иапет ҩ-гьежьбжак амоуп, еиуеиԥшым [[альбедо|альбедо]] змоу (0,03-0,05, 0,5). Убри аҟнытә, [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]] ари амҩаныза аниԥшаа, игәеиҭеит уи Сатурн иалкаау азганк ала ианыҟоу мацара шакәу ианубарҭоу. Дионеи Рееи раԥхьагылатәи<ref group="комм.">Амҩаныза аорбитатә ныҟәара ахырхарҭахь ирхоу</ref> рышьҭахьтәи агьежьбжақәагьы рхатә еиԥшымзаарақәа рымоуп. Диона аԥхьагыларатә хәҭа ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп, насгьы лашарала еиԥшуп. Ашьҭахьтәи агьежьбжаҿы иҟоуп аҭыԥ лашьцақәа, иара убасгьы иҵаӷоу, илашоу аӷазқәа рбызкаҭаҳа, урҭ аҵаа шьхебаркырақәеи аҿыбгарсҭақәеи роуп. Мимас иалкаау ҟазшьоуп 130 км адиаметр змоу акратер дуӡӡа Гершель. Тефи еиԥш 400 км адиаметр амоуп акратер [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]]. “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” аҭыхымҭақәа рыла, Енцелад еиуеиԥшым агеологиатә қәрақәа змоу аҭыԥқәа рыла, аҩадатәи аҭбаарақәа рыбжьаратәии иҳаракуи акратер дуқәа рыла, насгьы аекватор иазааигәоу акратер хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу ахҟьа амоуп.<ref name="Mason">{{cite web|url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|title=Cassini Closes In On The Centuries-old Mystery Of Saturn's Moon Iapetus|author=Mason J.|display-authors=etal|website=CICLOPS|date=2009-12-10|format= | publisher=Space Science Institute | archive-url=https://www.webcitation.org/659XxoFK3?url=http://ciclops.org/view.php?id=6033|archive-date=2012-02-02|access-date=2009-12-22|url-status=dead}}</ref><ref name="Rothery">{{книга|ссылка=https://archive.org/details/satellitesofoute0000roth|автор=Rothery, David A.|заглавие=Satellites of the Outer Planets: Worlds in their own right|год=1999|язык=en|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]|isbn=0-19-512555-X}}</ref>
[[2019|2019 шықәса]] жьҭаарамзазы, Сатурн амҩанызақәа 82 еилкаауп, урҭ рҟынтә 12 аартхеит акосмостә ӷбақәа: “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]” ([[1980|1980]]), “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” ([[1981|1981]]), “[[Кассини (КА)|Кассини]]” ([[2004|2004]]-[[2007|2007]]) рыла. Амҩанызақәа реиҳарак, [[Гиперион (спутник)|Гипериони]] [[Феба (спутник Сатурна)|Фебеи]] рыда, рхатә синхронтә гьежьра рымоуп — урҭ еснагь ганкала Сатурн ахь ирхоуп. Амҩаныза маҷқәа рхаҭақәа рыҵәира иазкны адыррақәа ыҟам. [[Тефия (спутник)|Тефиеи]] [[Диона (спутник)|Дионеи]] ҩ-мҩанызак рыцуп [[точка Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] L4, L5 рҿы.<ref>{{книга|автор=[[Цесевич, Владимир Платонович|Цесевич В. П.]]|заглавие=Что и как наблюдать на небе|год=1984|издание=6-е изд|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|страницы=161|страниц=304}}</ref>
[[2006|2006 шықәса]] иалагӡаны, [[Гавайский университет|[[Гавайи|Гаваи]]тәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Джуитт, Дэвид|Девид Џьуитт]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ, Гаваи иҟоу Иапониатәи ателескоп [[Субару (телескоп)|Субару]] аҿы аус зуаз, Сатурн амҩанызақәа 9 раартра азы алаҳәара ҟарҵеит. Урҭ зегьы [[нерегулярный спутник|еиқәыршәам ҳәа изышьҭоу амҩанызақәа]] ирыҵанакуеит, [[Ретроградное движение|ретроградтә орбитала]] иалкаау. Урҭ апланета ракәшара аамҭа 862 мшы инаркны 1300 мшы рҟынӡа инаӡоит.<ref name="IAUC8727">{{статья|ссылка=http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|автор=Sheppard, S. S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, D. C.]]; and Kleyna, J.|заглавие=Satellites of Saturn|год=2006|издание=IAU Circular No|месяц=6|число=30|том=8727|archive-url=https://web.archive.org/web/20100213141734/http://www.dtm.ciw.edu/users/sheppard/satellites/saturn2006.html|archive-date=2010-02-13|access-date=2011-12-11|url-status=dead}}</ref>
2015 шықәсазы раԥхьаӡакәны амҩанызақәа руак — Тетис — зхаҭабзиара ҳараку асахьақәа ҭыхын, [[Одиссей (кратер)|Одиссеи]] захьӡу акратер ду ибзианы иарлашо.<ref>{{Cite web|url=https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys|title=Bright Basin on Tethys {{!}} NASA|archive-url=https://web.archive.org/web/20190617084212/https://www.nasa.gov/jpl/pia18329/bright-basin-on-tethys/|archive-date=2019-06-17|access-date=2019-12-02|url-status=live}}</ref>
2019 шықәсазы, иара убас Гаваи иҟоу Субару ателескоп ахархәарала, [[Институт Карнеги|Карнеги Аинститут]] аҟынтәи [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз аҵарауаа ргәыԥ Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 20 аадыртит, аретроградтә орбитала иҵәиуаз.<ref>{{cite web|lang=en|url=https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|title=Saturn surpasses Jupiter after the discovery of 20 new moons and you can help name them!|author=|website=Carnegie Science|date=2019-10-07|publisher=Carnegie Institution for Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20200606203854/https://carnegiescience.edu/news/saturn-surpasses-jupiter-after-discovery-20-new-moons-and-you-can-help-name-them|archive-date=2020-06-06|access-date=2019-10-09|url-status=live}}</ref>
2023 шықәса лаҵарамза 3 инаркны 16-нӡа, даҽа 62 мҩаныза аартхеит ҳәа адырра ҟаҵан, иааизакны 145 мҩаныза раартра рылаҳәан.<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |title=Saturn now leads moon race with 62 newly discovered moons |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518133935/https://science.ubc.ca/news/saturn-now-leads-moon-race-62-newly-discovered-satellites |url-status=live }}</ref>
2023 шықәса лаҵарамза 23 рзы Сатурн 146-тәи амҩаныза S/2006 S 20 аартра рылаҳәахеит.<ref>{{Cite web|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|title=MPEC 2023-K118 : S/2006 S 20|website=minorplanetcenter.net|access-date=2023-07-20|archive-date=2023-05-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230525040716/https://minorplanetcenter.net/mpec/K23/K23KB8.html|url-status=live}}</ref>
2025 шықәса хәажәкырамза 11 рзы астрономцәа Сатурн амҩаныза ҿыцқәа 128 раартра азы адырра ҟарҵеит, убри ала апланета амҩанызақәа зегьы рхыԥхьаӡара 274 рҟынӡа инаӡеит.<ref name="S274">{{cite web|title=Astronomers discover 128 new moons orbiting Saturn|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11}}</ref><ref>{{cite web|title=THIRTY-THREE NEW SATURNIAN SATELLITES|url=https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|date=2025-03-11|access-date=2025-03-11|archive-date=2025-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250312084421/https://minorplanetcenter.net/mpec/K25/K25EF5.html|url-status=live}}</ref>
[[2026|2026 шықәса]] [[Хәажәкырамза 16|хәажәкырамза 16]] рзы, Апланета хәыҷқәа рцентр иаланарҵәеит 11 мҩаныза ҿыц раартра, иааизакны рхыԥхьаӡара 274 аҟынтә 285 рҟынӡа иҳаракхеит, насгьы лаҵарамза 5-нӡа, NASA JPL асаит аҿы даҽа 7 мҩаныза ҿыцк ацҵан.<ref>[https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html MPEC 2026-F14 : ELEVEN NEW SATURNIAN SATELLITES] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20260320132219/https://www.minorplanetcenter.net/mpec/K26/K26F14.html |date=2026-03-20 }} // Minor Planet Center</ref>
== Апланета аҭҵаарақәа ==
{{main|Сатурн аҭҵаара}}
Сатурн еицырдыруеит аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа раахыс; ари Амратә системаҿы иҟоу хә-планетак рахь иаҵанакуеит, Адгьыл аҟынтәи блала имарианы иубарҭоу (иреиҳау [[Видимая звёздная величина|ашәахәа]] актәи амзатә шәагаа аасҭа еиҳауп). Заатәи аҩыратә ҭоурых аҿы уи еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="NMM Saturn 2">{{cite web |title=Observing Saturn |url=http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |publisher=[[Национальный морской музей (Великобритания)|Национальный морской музей]] |access-date=2007-07-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20070422014136/http://www.nmm.ac.uk/server/show/conWebDoc.13852/viewPage/5 |archive-date=2007-04-22|date=2015-08-20 }}</ref><ref name="Saturn in ancient mythologies">{{cite web |title=Starry Night Times |url=http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |access-date=2007-07-05 |date=2006 |publisher=Imaginova Corp. |archive-url=https://web.archive.org/web/20091001001723/http://starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html |archive-date=2009-10-01 |url-status=dead }}</ref>
[[Вавилонская астрономия|Вавилонтәи астрономцәа]] аҩбатәи азқьышықәса актәи азбжа инаркны Сатурн аныҟәарақәа системала ирыцклаԥшуан, насгьы иҭарыҩуан.<ref name=ptrsl276_1257_43>{{cite journal |title=Babylonian Observational Astronomy |first1=A. |last1=Sachs |journal=[[Philosophical Transactions of the Royal Society of London]] |volume=276 |issue=1257 |date=1974-05-02 |pages=43–50 |jstor=74273 |doi=10.1098/rsta.1974.0008 |bibcode=1974RSPTA.276...43S|s2cid=121539390 }}</ref>
II-тәи ашәышықәсазы, [[Астрономия Древней Греции|абырзен астроном]] [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] Сатурн аорбита аԥхьаӡарақәа мҩаԥигон, апланета [[Противостояние планеты|аҿагыларақәа]] рхылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны.<ref name=ps04_1893_862>{{cite journal |title=Popular Miscellany – Superstitions about Saturn |journal=The Popular Science Monthly |page=862 |date=April 1893 |url=https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |last1=Corporation |first1=Bonnier |access-date=2016-02-09 |archive-date=2017-02-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170217001247/https://books.google.com/books?id=cSADAAAAMBAJ&pg=PA862 |url-status=live }}</ref>
[[Афаил:SaturnInBadTelescope.jpg|справа|290px|мини|Сатурн ҳаамҭазтәи ателескоп ала (армарахь) иара убас Галилео ихаантәи ателескоп ала (арӷьарахь)]]
Раԥхьаӡа Сатурн [[телескоп|ателескоп]] ала дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] 1609–1610 шықәсқәа рзы. Иара игәеиҭеит Сатурн еизаку жәҩантә цәеижьк еиԥшымкәа, еихькьысуа х-цәеижьк реиԥш ишааԥшуа, насгьы иҳәеит урҭ Сатурн ҩыџьа «аҩызцәа» (амҩанызақәа) дуқәа шракәыз. Ҩышықәса рышьҭахь Галилеи игәаҭарақәа еиҭамҩаԥигеит, насгьы иџьеишьеит «амҩанызақәа» ахьимԥшааз.<ref name="jplhistory">{{cite web
|url = https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html
|title = Saturn: History of Discoveries
|access-date = 2011-11-19
|last = Baalke, Ron.
|publisher = Jet Propulsion Laboratory, California Institute of Technology, NASA.
|archive-url = https://www.webcitation.org/659XtLvwL?url=https://www2.jpl.nasa.gov/saturn/back.html
|archive-date = 2012-02-02
|url-status = dead
}}</ref>
1659 шықәсазы еиҳа иӷәӷәоу ателескоп ихы иархәаны, [[Гюйгенс, Христиан|Гиугенс]] еиликааит «аҩызцәа» ииашаҵәҟьаны апланета иакәыршоу, насгьы иахьымкьысуа, иҵаӷоу, иҟьаҟьоу амацәаз шакәыз. Гиугенс иара убас Сатурн иреиҳау амҩаныза — [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аартит. 1675 шықәса инаркны [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] апланета ҭиҵаауан. Иара игәеиҭеит амацәаз ҩ-мацәазк рыла ишышьақәгылоу, еилыкка иубаратәы иҟоу абжьажьрала еиҟәыҭханы иҟоу — “Кассини ибжьажьра” ҳәа хьӡыс изауз — насгьы Сатурн амҩаныза дуқәа иҵегьы иааиртит: [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]].<ref>{{cite web
|url = http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm
|url-status = dead
|title = Saturn: History of Discoveries
|access-date = 2011-06-26
|last = Catherine
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W5Itgs?url=http://huygensgcms.gsfc.nasa.gov/Shistory.htm
|archive-date = 2011-08-21
}}</ref>
1789 шықәсазы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] ҩ-мҩанызак — [[Мимас (спутник)|Мимаси]] [[Энцелад (спутник)|Енцелади]] ааиртаанӡа, уаҳа акрызҵазкуа аартрақәа ҟамлаӡеит. Анаҩс британатәи астрономцәа ргәыԥ иаанартит амҩаныза [[Гиперион (спутник)|Гиперион]], асфера еиԥшым аформа змоу, [[Титан (спутник Сатурна)|Титан]] аорбитатә резонанс аҟны иҟоу.<ref name="astronet.ru_ap050726">{{cite web
|author = Robert Nemiroff, Jerry Bonnell; Перевод: А. Козырева, Д. Ю. Цветков
|date = 2005-07-26
|url = http://www.astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726
|title = Гиперион: губчатый спутник Сатурна
|access-date = 2009-09-16
|lang = ru
|url-status = live
|publisher = [[Астронет]]
|archive-date = 2011-01-18
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110118045742/http://astronet.ru/db/msg/eid/apod/ap050726
}}</ref>
1899 шықәсазы [[Пикеринг, Уильям Генри|Уильям Пикеринг]] иааиртит [[Феба (спутник Сатурна)|Феба]], еиҿкаам амҩанызақәа рыкласс иаҵанакуа, насгьы амҩанызақәа реиҳарак реиԥш Сатурн синхронла иацымгьежьуа. Апланета акәшара аамҭа 500 мшы иреиҳауп, убри аан ареволиуциа [[Ретроградное движение|егьи аганахь]] ицоит.
1944 шықәсазы [[Койпер, Джерард Петер|Џерард Коипер]] даҽа мҩанызак — Титан аҟны, амч ду змоу атмосфера шыҟоу ааирԥшит. Ари афеномен Амратә системаҿы иҟоу амҩанызазы иҷыдоу акоуп.<ref>{{книга
|автор = О. Л. Кусков, В. А. Дорофеева, В. А. Кронрод, А. Б. Макалкин.
|заглавие = Системы Юпитера и Сатурна: Формирование, состав и внутреннее строение
|место = М.|издательство = ЛКИ|год = 2009|страницы = 476|isbn = 9785382009865
}}</ref><ref name="Kuiper">{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378|заглавие=Titan: a Satellite with an Atmosphere|том=100|страницы=378|doi=10.1086/144679|автор=G. P. Kuiper|год=1944|язык=en|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2016-06-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160604005100/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1944ApJ...100..378}}</ref>
[[Афаил:Saturnoppositions-animated.gif|слева|мини|Сатурн [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынтәи [[Противостояние планеты|аҿагылара]]ҿы ишубо, [[2001|2001]]–[[2029 год|2029]] шықәсқәа. (акомпиутертә симулиациа)]]
1990-тәи ашықәсқәа рзы, Сатурн, уи амҩанызақәеи, амацәазқәеи зныкымкәа иҭҵаахон акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] ала. Аамҭа рацәалатәи ахылаԥшрақәа адырра ҿыцқәа рацәаны иааргеит, “Пионер11”-и “[[Вояджер|Воиаџьерқәеи]]” зныктәи апланета ахаԥыррала ирзеизымгоз. Иара убас Сатурн амҩанызақәа ԥыҭкгьы аартын, насгьы уи амацәазқәа иреиҳау ашәпара еилкаан.
Иара убас, [[Европейская южная обсерватория|Европатәи Аҩадатәи аобсерваториа]] 2000-2003 шықәсқәа рыбжьара Сатурн амҽхак ду змоу ахылаԥшрақәа мҩаԥнагеит, урҭ ирылҵшәаны иԥшаахеит ииашам аформа змоу амҩаныза хәыҷқәа.<ref name="Astropis">{{статья
|заглавие=Magnetická pole v sluneční soustavě III
|издание=Astropis
|страницы=15
|issn=1211-0485
|автор=Kulhánek P.
|год=2007
}}</ref>
Сатурн [[астроном-любитель|азҿлымҳаратә астрономиа]]ҿы еицырдыруа хылаԥшратә обиектуп; [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рбаразы 15 мм иреиҵамкәа [[Апертура (оптика)|апертура]] змоу ателескоп уҭахуп. Амыруга 100 мм апертура анамоу, еиҳа еиқәаҵәоу аполиартә хылԥа, атропик азааигәара ацәаҳәа еиқәа, апланетаҿы иҟоу амацәазқәа рыгага убарҭоуп. 150-200 мм рҟынӡа апертура аныҟоу, атмосфераҿы аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәа ԥшьба-хәбеи урҭ рҿы иҟоу аиԥшымрақәеи убарҭахоит, аха урҭ реиқәымшәара еиҳа имаҷхоит иупитертәи аԥсҭҳәақәа рҟны аасҭа.<ref name="binoculars">{{cite web
|author = Eastman J.
|url = http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html
|title = Saturn in Binoculars
|date = 1998
|publisher = The Denver Astronomical Society
|access-date = 2008-09-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W4KJeF?url=http://www.thedas.org/dfiles/eastman_saturn.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = dead
}}</ref>
{{Anchor|Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара}}
;Акосмостә ӷбақәа рыла аҭҵаара:
[[Афаил:Saturn eclipse.jpg|290px|мини|2006 шықәса цәыббрамза 15 рзы Сатурн ала [[Амра|Амра]] атыҩкра. Апланетабжьаратә станциа «[[Кассини (КА)|Кассини]]» аҭыхымҭа 2,2 миллион км абжьаӡарала. Армарахьтәи асахьаҿы, зегь реиҳа илашо амацәаз ахыхь акәаԥ жәҩангәыԥшшәыла хәыҷы — [[Адгьыл|Адгьыл]] убарҭоуп (акәаԥ хыхь арымарахь иҟоуп, насгьы асахьа акырӡа ианырааигәоу мацара ауп ианубарҭоу)<ref name="Pale Blue Orb">{{cite web|url=http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|url-status=dead|title=Pale Blue Orb — Cassini Imaging|access-date=2012-12-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20130115080930/http://www.ciclops.org/view.php?id=2235|archive-date=2013-01-15}}</ref>]]
{{main|Кассини-Гиугенс|Воиаџьер (апрограмма)|Пионер-11}}
1979 шықәсазы Еиду Америкатәи аштатқәа равтоматикатә планетабжьаратә станциа “[[Пионер-11|Пионер-11]]” аҭоурыхаҿ раԥхьаӡакәны Сатурн азааигәара ииаҟьеит. Апланета аҭҵаара иалагеит 1979 шықәса нанҳәамза 2 рзы. Сатурн аҵыхәтәантәи азааигәахара ҟалеит 1979 шықәса цәыббрамза 1 азы. Аԥырраан аппарат 21 400 км абжьаӡараҿы апланета иреиҳау анаҟәра ахҟьа иазааигәаӡахеит. Апланетеи уи амҩанызақәаки рсахьақәа ҭыхын, аха урҭ рхаҭабзиара азхомызт ахҟьа ахәҭаҷқәа икылкааны рбаразы. Иара убас, Сатурн Амра ала арлашара ахьмаҷыз иахҟьаны, асахьақәа мыцхәы илашьцацәан. Аппарат иара убас амацәазқәа ирыҵысны ицеит урҭ рыҭҵааразы. Аартрақәа иреиуан F амацәаз ҵаӷа аԥшаара. Уи адагьы, иааԥшит, Адгьыл аҟынтәи алашара еиԥш иубаратәы иҟоу аҭыԥқәа жәпакы “Пионер-11” аҟынтәи ишылашьцаз, иара убас Адгьыл “Пионер-11” аҟынтәи илашаз, Адгьыл аҟнытә ишылашьцаз. Аппарат Титан аҳауа аԥхаррагьы ашәеит. Апланетаҿы аҭҵаарақәа мҩаԥысуан цәыббрамза 15-нӡа, уи ашьҭахь аппарат Сатурни Амреи рҟынтәи ахарахара иалагеит.<ref name="nasapioner11"/><ref name="pionercz"/><ref name="nasapioner11">{{cite web|url = http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10&11.html|url-status = dead|title = The Pioneer 10 & 11 Spacecraft<!--INSERT TITLE; done by Universe=atom-->|access-date = 2011-06-23|publisher = Mission Descriptions|archive-url = https://web.archive.org/web/20060130100401/http://spaceprojects.arc.nasa.gov/Space_Projects/pioneer/PN10%2611.html|archive-date = 2006-01-30}}</ref><ref name="pionercz">{{cite web
| title = 1973-019A – Pioneer 11
| url = https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM
| access-date = 2011-06-23
| archive-url = https://www.webcitation.org/616W6dPjE?url=https://www.lib.cas.cz/space.40/1973/I019A.HTM
| archive-date = 2011-08-21
| url-status = live
}}</ref>
1980-1981 шықәсқәа рзы, “Пионер-11” иашьҭанеит америкатәи акосмостә ӷбақәа “[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]”, “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]”. “Воиаџьер-1” апланета иазааигәахеит 1980 шықәса абҵарамза 13 рзы, аха Сатурн аҭҵаара хымз уи аԥхьа иалагахьан. Аиасраан зхаҭабзиара ҳараку афотосахьақәа жәпакы ҭыхын. Иалыршахеит абарҭ амҩанызақәа рсахьа аиура: [[Титан (спутник)|Титан]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], [[Тефия (спутник)|Тефиа]], [[Диона (спутник)|Диона]], [[Рея (спутник)|Реиа]]. Убри аан, ари аппарат Титан азааигәара 6500 км мацара абжьаӡараҿы иԥрит, уи алшара аԥнаҵеит атмосфереи аҳауа аԥхарреи рзы адыррақәа реизгаразы. Ишьақәыргылахеит Титан атмосфера убриаҟара еилаӷәӷәаны ишыҟоу, иубарҭоу адиапазон аҿы иахәҭоу алашара ахыԥхьаӡара аунамыжьуа убри аҟнытә ахҟьаа ахәҭаҷқәа рфотосахьақәа раиура залымшеит. Уи ашьҭахь, аппарат Амратә система аеклиптикатә хықә ааннажьит, Сатурн аполиус аҟынтәи аҭыхразы.<ref>{{cite web
|title = Cassini Solstice Mission: Saturn Then and Now -- Image Gallery
|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/
|access-date = 2011-12-06
|publisher = NASA/JPL
|archive-url = https://www.webcitation.org/659XtrDBo?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/news/cassinifeatures/feature20101111b/
|archive-date = 2012-02-02
|url-status = live
}}</ref><ref name="Voyager">{{cite web
|url = https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html
|title = Missions to Saturn
|publisher = The Planetary Society
|date = 2007
|access-date = 2007-07-24
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W84zqh?url=https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/missions.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
[[Афаил:PIA10487 - Many Colors, Many Moons.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи — [[Титан (спутник)|Титан]], [[Янус (спутник)|Ианус]], [[Мимас (спутник)|Мимас]], [[Прометей (спутник)|Прометеи]] — [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] рқәыԥшылараҿы, апланета ду аҵкари адиски рҟынтәи иубарҭоу.]]
Шықәсык ашьҭахь, 1981 шықәса нанҳәамза 25 рзы “[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]” Сатурн иазааигәахеит. Аԥырра аамҭа иалагӡаны, ари аппарат арадар ахархәарала апланета атмосфера аҭҵаара мҩаԥнагеит. Атмосфера аԥхарреи аилаӷәӷәареи рзы адыррақәа рҳан. 16,000 рҟынӡа ахылаԥшрақәа рфотосахьақәа Адгьыл ахь иаашьҭын. Аԥыррақәа раан, акамерақәа рыргьежьра асистема мышқәак рыҩнуҵҟа иԥхасҭахеит, убри аҟнытә ихымԥадатәыз сахьақәак рыҟаҵара залымшеит. Анаҩс, Сатурн адхаларатә мчы ахархәарала, ари аппарат ааҳәын, Уранахь ахы рханы иԥрит. Иара убас, арҭ амыругақәа раԥхьаӡакәны Сатурн амҳалдызтә ҭыԥ рыԥшааит, уи [[Магнитосфера|амагнитосфера]] ҭырҵааит, Сатурн атмосфераҿы аԥшацәгьақәа баны амацәазқәа реилазаашьа инарҭбааны асахьа ҭырхит, урҭ реилазаашьа еилыркааит. Амацәазқәа рҟны Максвелл ибжьажьи Килер ибжьажьи аарԥшын. Уи адагьы, амацәазқәа рзааигәара апланета амҩаныза ҿыцқәа рацәаны иаартын.<ref name="Voyager"/><ref name="Voyager"/>
[[1997|1997 шықәса]]зы автомвтикатә планетабжьаратә станциа “[[Кассини — Гюйгенс|Кассини-Гиуигенс]]” Сатурн ахь идәықәҵан, уи 7-тәи шықәса аԥырра ашьҭахь, [[2004|2004 шықәса]] [[Ԥхынгәымза 1|ԥхынгәымза 1]] азы Сатурн асистемаҿы инаӡеит, насгьы апланета акәша-мыкәша аорбитахь ицәырҵит. Аханатә 4 шықәса ирылагӡаны иазԥхьагәаҭаз ари амиссиа ахықәкы хадақәа рахь иаҵанакуан амацәазқәеи амҩанызақәеи рыструктуреи рдинамикеи рыҭҵаара, иара убасгьы Сатурн атмосфереи [[Магнитосфера|амҳалдызасфереи]] рдинамика аҭҵаара, насгьы иреиҳау апланета амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] инарҭбааны аҭҵаара.<ref name="POP201710">{{статья |автор=Роман Фишман |заглавие=Ответы и воспоминания. Самая грандиозная миссия к Сатурну — в цитатах, цифрах и результатах |ссылка=https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ |издание=[[Популярная механика]] |год=2017 |номер=10 |страницы=38—43 |archive-date=2020-07-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200720173505/https://www.popmech.ru/technologies/392272-vospominaniya-o-zonde-cassini-vsyo-o-missii-k-saturnu/ }}</ref>
Автоматикатә планетабжьаратә станциа 2004 шықәса рашәарамзазы аорбитахь инеиаанӡа, [[Феба (спутник Сатурна)|Фиби]] иаҩсны, иҳараку хаҭабзиарала асахьақәеи егьырҭ адыррақәеи Адгьыл ахь идәықәнаҵеит. Уи адагьы, америкатәи аорбитатә аппарат «Кассини» Титан ааигәара изныкымкәа ииаҟьахьан. Аӡиа дуқәеи урҭ рыԥшаҳәеи рсахьақәа ҭыхын, зҟны хыԥхьаӡара рацәала ашьхақәеи адгьылбжьахақәеи ыҟаз. Анаҩс иҷыдоу европатәи азонд «[[Гюйгенс (зонд)|Гиуигенс]]» амашьына иацрыҵны, 2005 шықәса ажьырныҳәамза 14 рзы парашиутла Титан аҿықәанӡа илбааит. Албаара 2 сааҭки 28 минуҭи агеит. Уи албаараан, «Гиугенс» атмосфера аҿырԥштәқәа еизнагон. «Гиугенс» азонд аҟынтәи адыррақәа рыла, аԥсҭҳәақәа хыхьтәи рыхәҭа [[метан|аметантә]] ҵаа ала ишьақәгылоуп, ҵаҟатәи рыхәҭа — аӡытә метани [[азот|азоти]] рыла.<ref>{{cite web|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|title=Here is the weather forecast: It will pour down liquid methane|date=2006-07-27|publisher=Telegraph Media Group|lang=en|access-date=2011-11-21|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xuj28M?url=https://www.telegraph.co.uk/news/1524945/Here-is-the-weather-forecast-It-will-pour-down-liquid-methane.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref>
2005 шықәса алагамҭа инаркны аҵарауаа Сатурн аҟынтәи иаауа ашәахәаркрақәа ирхылаԥшуеит. 2006 шықәса ажьырныҳәамза 23 рзы Сатурн аҟны аԥшацәгьа ҟалеит, уи арадиоеиҭаҟаларақәа рдиапазон аҟны иаабац ашәахәаркра аасҭа 1000-нтә еиҳа иӷәӷәаз амцабз аанарԥшит. 2006 шықәсазы НАСА адырра ҟанаҵеит, аӷба Енцеладтәи агеизерқәа рҟынтәи иҭыҵуаз аӡы ашьҭақәа шаԥшааз ала. 2011 шықәса лаҵарамзазы НАСА аҵарауаа ирҳәеит Енцелад «Адгьыл ашьҭахь Амратә системаҿы зегь раасҭа анхара иазыманшәалоу аҭагылазаашьақәа ахьыҟоу ҭыԥны ишыҟалаз».<ref>{{cite web
|url = https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm
|title = Astronomers Find Giant Lightning Storm At Saturn
|date = 2006-02-15
|access-date = 2011-06-23
|publisher = ScienceDaily LLC
|archive-url = https://www.webcitation.org/616W9ngSD?url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/02/060215090726.htm
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web
|author = Pence M.
|url = https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html
|title = NASA's Cassini Discovers Potential Liquid Water on Enceladus
|date = 2006-03-09
|publisher = [[NASA Jet Propulsion Laboratory]]
|access-date = 2011-06-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WARlPz?url=https://www.nasa.gov/mission_pages/cassini/media/cassini-20060309.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Enceladus named sweetest spot for alien life|ссылка=https://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html|издательство=[[Nature]]|4=doi:10.1038/news.2011.337|access-date=2011-06-03|автор=Lovett R. A.|число=31|месяц=5|год=2011|издание=|archive-date=2019-12-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20191214103501/http://www.nature.com/news/2011/110531/full/news.2011.337.html}}</ref><ref>{{cite web|author=Kazan C.|title=Saturn's Enceladus Moves to Top of «Most-Likely-to-Have-Life» List|url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|date=2011-06-02|publisher=The Daily Galaxy|access-date=2011-06-03|archive-url=https://www.webcitation.org/616WAzkcp?url=https://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2011/06/saturns-enceladus-moves-to-top-of-most-likely-to-have-life-list.html|archive-date=2011-08-21|url-status=dead}}</ref>
[[Афаил:Сатурн и его спутники.jpg|справа|290px|мини|Сатурни уи амҩанызақәеи: асахьа агәҭаны — [[Энцелад (спутник)|Енцелад]], арӷьарахь, ирааигәаны, [[Рея (спутник)|Реа]] абжак убарҭоуп, уи иавҵыԥшны иубарҭоуп [[Мимас (спутник)|Мимас]]. Афото ҟаҵоуп азонд «[[Кассини — Гюйгенс|Кассини]]» ала, 2011 шықәса ԥхынгәымзазы.<ref name="cargo">{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/|title=«Кассини» сфотографировал сразу пять спутников Сатурна|access-date=2011-08-03|url-status=live|archive-date=2011-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20111004132056/http://lenta.ru/news/2011/08/03/cassini/}}</ref>]]
«Кассини» иҭнахыз афотосахьақәа ирыбзоураны егьырҭ акрызҵазкуа аартрақәа ҟалеит. Урҭ рыла уаанӡа иаартымыз апланета амацәазқәа, амацәазқәа илашоу рыхәҭа хада анҭыҵ игәаҭан, насгьы G, E амацәазқәа рыҩнуҵҟа. Арҭ амацәазқәа ирыхьӡҵахеит R/2004 S1, R/2004 S2. Иҟоуп агәаанагара, урҭ амацәазқәа рзы аматериал аметеорит ма акомета [[Янус (спутник)|Ианус]] ма [[Эпиметей (спутник)|Епиметеи]] иахьыргәыдлаз иахҟьаны иҟалар алшон ҳәа.<ref name="r2004">{{cite web|author=Porco C. C.|display-authors=etal|title=Cassini Imaging Science: Initial Results on Saturn's Rings and Small Satellites|url=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/307/5713/1226|archive-url=https://www.webcitation.org/616WCqWE2?url=https://www.sciencemag.org/content/307/5713/1226.abstract|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-06-23|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web
|url = https://www.newscientist.com/channel/solar-system/cassini-huygens/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html
|title = Faint new ring discovered around Saturn
|access-date = 2007-07-08
|date = 2007-09-20
|author = Shiga D.
|publisher = NewScientist.com
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WDNlvR?url=https://www.newscientist.com/article/dn10124-faint-new-ring-discovered-around-saturn.html
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
2006 шықәса ԥхынгәымзазы «Кассини» иҭнахыз асахьақәа рыбзоурала Титан аҩадатәи аполиус иацәыхарамкәа арацәаӡритә ӡиа шыҟоу шьақәыргылахеит. Ари афакт аҵыхәанӡа ишьақәдырӷәӷәеит 2007 шықәса хәажәкырамзазы иҵегьы иҭыхыз асахьақәа. 2006 шықәса жьҭаарамзазы Сатурн аҩадатәи аполиус аҿы 8 000 км адиаметр змоу аԥшацәгьа ԥшаахеит.<ref>{{cite web
|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm
|title = Probe reveals seas on Saturn moon
|publisher = BBC
|access-date = 2011-06-23
|date = 2007-03-14
|archive-date = 2012-05-20
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120520024906/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6449081.stm
|url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web
|url = http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm
|title = Huge 'hurricane' rages on Saturn
|publisher = BBC
|author = Rincon P.
|access-date = 2007-07-12
|date = 2006-11-10
|archive-date = 2011-11-08
|archive-url = https://web.archive.org/web/20111108103150/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6135450.stm
|url-status = live
}}</ref>
2008 шықәсазы «Кассини» апланета аҩадатәи агьежьбжа асахьа аанашьҭит. 2004 шықәса инаркны, «Кассини» уи иазааигәаӡаны ианнеи, иубарҭоу аԥсахрақәа ҟалеит, уажәшьҭа уи иаабац еиԥшым аԥштәқәа амоуп. Уи зыхҟьо макьаназы еилкаам. Ааигәатәи аԥштәқәа рыԥсахра зыхҟьо ашықәс аамҭақәа рыԥсахра ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп. 2004 шықәса инаркны 2009 шықәса абҵарамза 2-нӡа, ари аппарат ахархәарала 8 мҩаныза ҿыцк аартхеит. «Кассини» амиссиа хада 2008 шықәсазы ихыркәшахеит, аӷба апланета 74-нтә ианакәша ашьҭахь. Анаҩс азонд адҵақәа 2010 шықәса цәыббрамзанӡа ирыцҵан, анаҩс 2017 шықәсанӡа Сатурн асезонтә циклқәа зегьы рыҭҵааразы. 2017 шықәса цәыббрамза 15 рзы, астанциа апланета атмосфера аҿы ибылны анапынҵа хнаркәшеит.<ref>{{cite web
|url = http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/
|title = Mission overview – introduction
|date = 2010
|website = Cassini Solstice Mission
|publisher = NASA / JPL
|access-date = 2010-11-23
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WEGPJ0?url=http://saturn.jpl.nasa.gov/mission/introduction/
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref><ref>{{cite web|url=https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |title=Сигнал потерян: зонд Cassini сгорел в атмосфере Сатурна. |lang=ru|date=2017-09-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20170915173648/https://ria.ru/science/20170915/1504865310.html |archive-date=2017-09-15|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref>
==== Ԥхьаҟатәи амиссиақәа ====
2017 шықәса мшаԥымзазы, [[НАСА|НАСА]] апрограмма «[[Новые рубежи|Аҳәаа ҿыцқәа]]» аҳәаақәа ирҭагӡаны [[Лаборатория прикладной физики|Џьонс Ҳопкинс Иуниверситет аԥшьгаратә физика Алабораториа]] ала [[Титан (спутник)|Титан]] аҿы [[Винтокрылый летательный аппарат|аротортә ӷба]] ақәыртәара зылшо [[Dragonfly (космический аппарат)|Dragonfly]] амиссиа аԥшьнагеит. Аҭҵаарақәа хықәкыс ирыман Титан еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы [[Возникновение жизни|апребиотикатә химиеи]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҟны [[Жизнепригодность планеты|анхаразы алшареи]] рыԥшаара, уи азы илбаауа ӷба [[Самолёт вертикального взлёта и посадки|ҵәҩанҵәыла ашьҭыԥраареи атәареи]] рзы (VTOL) алшара амазароуп. 2017 шықәса ԥхынҷкәынмзазы амиссиа аицлабраҿы афинал аҟынӡа инаӡеит, «Аҳәаа Ҿыцқәа» аԥшьбатәи аетап аҟны жәаҩа ажәалагала рҟынтәи иалхны (CAESAR амиссиа еиԥш). 2019 шықәса рашәарамза 27 рзы, НАСА Dragonfly амиссиа алнахит, уи ашьҭахь аппарат аиҿкаара, ахәҭақәа рыԥшаара, аргылара иалагеит, адәықәҵара 2028 шықәса ԥхынгәымзазы, Сатурн анеира 2034 шықәсазы иазԥхьагәаҭаны.<ref name="LPSC 2017">{{cite web |url=https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |url-status=dead |title=Dragonfly: Exploring Titan's Prebiotic Organic Chemistry and Habitability |publisher=USRA Houston |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180405142251/https://www.hou.usra.edu/meetings/lpsc2017/eposter/1958.pdf |archive-date=2018-04-05 }}</ref><ref name="Chang 2017">{{cite web |url=https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |title=Finalists in NASA's Spacecraft Sweepstakes: A Drone on Titan, and a Comet-Chaser |first=Kenneth |last=Chang |publisher=[[The New York Times]] |date=2017-11-19 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111341/https://www.nytimes.com/2017/12/19/science/nasa-new-frontiers-finalists.html |url-status=live }}</ref><ref name="guardian">{{cite web |url=https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |title=Spacewatch: out-of-this-world drone with a Titanic task ahead |publisher=[[The Guardian]] |date=2017-12-21 |lang=en |access-date=2018-01-25 |archive-date=2019-07-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190713111344/https://www.theguardian.com/science/2017/dec/21/spacewatch-out-of-this-world-drone-with-a-titanic-task-ahead |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url=https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |title=NASA's Dragonfly Will Fly Around Titan Looking for Origins, Signs of Life |publisher=NASA.gov |date=2019-06-27 |lang=en |access-date=2019-06-27 |archive-date=2019-06-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190628080351/https://www.nasa.gov/press-release/nasas-dragonfly-will-fly-around-titan-looking-for-origins-signs-of-life/ |url-status=live }}</ref>
[[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] (CNSA) Shensuo 神梭 амиссиа алыршара ҳасаб азнауеит, уаанӡа ''Interstellar Express''ҳәа еицырдыруаз, [[Гелиосфера|агелиосфереи]] аеҵәабжьаратәи акосмоси рыҭҵаара иазку, Сатурнгьы уахь иналаҵаны, [[Вояджер|Воиаџьерқәа]] реиԥш, ари амиссиа Америка анҭыҵ иҟаҵоу раԥхьатәи аеҵәабжьаратә ԥрыгатә аппаратны иҟалар алшоит.<ref name="WangChi-zh">{{cite journal |last1=Chi |first1=Wang |title=蔻享--共享科学、传播科学 |website=www.koushare.com |date=2023-05-25 |doi=10.12351/ks.2305.2091 |access-date=2023-10-24 |url=https://www.koushare.com/video/videodetail/56344}}</ref><ref>{{cite web |url=https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |title=China and NASA are developing next-gen Voyager-like spacecraft. Which is better? |website=interestingengineering.com |access-date=2025-02-28 |lang=en |archive-date=2025-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250220013235/https://interestingengineering.com/science/china-interstellar-express |url-status=live }}</ref><ref name="SpaceNews">{{cite news |last1=Jones |first1=Andrew |title=China to launch a pair of spacecraft towards the edge of the solar system |url=https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |access-date=2021-04-29 |work=[[SpaceNews]] |publisher=[[SpaceNews]] |date=2021-04-16 |archive-date=2021-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210929080320/https://spacenews.com/china-to-launch-a-pair-of-spacecraft-towards-the-edge-of-the-solar-system/ |url-status=live }}</ref><ref name="Scientific American">{{cite web |last1=O'Callaghan |first1=Jonathan |title=U.S. and Chinese Scientists Propose Bold New Missions beyond the Solar System |url=https://www.scientificamerican.com/article/u-s-and-chinese-scientists-propose-bold-new-missions-beyond-the-solar-system/ |website=Scientific American |access-date=2022-04-19 |lang=en}}</ref>
[[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапонтәи аҳаир-космостә ҭҵааратә агентра]] (JAXA) апроект [[OPENS-0|OPENS-0]] аԥҵара иаҿуп, уи нџьныр-рбагатә миссиоуп, Амратә система адәахьтәи апланетақәа амҩанысга хәыҷқәа (200 кг еиҵоу акапан змоу) рыла рыҭҵаара шалшо ашьақәырӷәӷәаразы еиҿкаау. Акосмостә ныҟәага 2028 шықәсазы идәықәҵахоит, насгьы 2039 шықәсазы Сатурнҟа анаӡара азԥхьагәаҭоуп. Гәҭакыс иҟоуп апланета амацәазқәа аиаҟьаратә траекториа ала рыҭҵаара. Ақәҿиара аиур, OPENS-O Сатурн аҟынӡа инаӡаз амратә батареиа ала аус зуа раԥхьаӡатәи космостә ӷбахоит.<ref>{{Cite web|url=https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|title=The First OPENS International Science Workshop (Sep 29-30, 2025 / Full Online)|access-date=2025-11-16|archive-date=2026-02-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20260209193050/https://www.isas.jaxa.jp/en/researchers/info/004084.html|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|title=Outer Planet Exploration by Novel and Small Spacecraft: JAXA’s OPENS Program Concept and Its First Mission OPENS-0|access-date=2025-11-16|archive-date=2025-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20250918144434/https://digitalcommons.usu.edu/smallsat/2025/E-S6-2025/4/|url-status=live}}</ref>
Европатәи акосмостә агентра 2040-тәи ашықәсқәа рзы L4 амиссиа алыршара азԥхьагәаҭаны иамоуп, уи зызку Енцелад аҭҵаара ауп, илбаауа аппарат ахархәаралагьы уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Saturn_s_moon_Enceladus_top_target_for_ESA|title=Saturn's moon Enceladus top target for ESA|access-date=2025-11-27}}</ref>
==== Инагӡамхаз адҵақәа ====
[[Афаил:TSSM-TandEM-Montgolfiere.jpg|мини|Амиссиа «[[Titan Saturn System Mission]]» аконцепциа аҳауатә ԥышҭарчи артәагатә модули ацны]]
2009 шықәсазы, [[НАСА|НАСАи]] [[Европейское космическое агентство|ЕСАи]] еицырзеиԥшу америка-европатәи апроект цәырҵит, Сатурни уи амҩанызақәа Титани Енцелади рыҭҵааразы автоматикатә планетабжьаратә станциа «[[Titan Saturn System Mission]]» адәықәҵара иазкыз. Уи аамҭа иалагӡаны астанциа 7-8 шықәса Сатурн асистемахь амҩа иқәзаауеит, анаҩс ҩышықәса Титан иамҩанызаны иҟаларц азԥхьагәаҭан. Уи иалшоит Титан атмосферахь азондтә баллон албаашьҭра, иара убас атәарҭатә модуль (иҟалап, иӡсо). Амиссиа анагӡаразы ирыдыркыломызт, НАСАи ЕСАи рбиуџьетқәа ирыларымҵаӡеит, насгьы апланетатә ҭҵаарадырра жәашықәсатәи ахҳәаа инақәыршәаны аԥыжәара зҭатәу ҳәа аӡбахә ҳәамызт.<ref name="2years">{{cite web|url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|title=TANDEM/TSSM mission summary|access-date=2009-11-08|date=2009-10-20|website = European Space Agency|archive-url=https://www.webcitation.org/659Xvu9o0?url=https://sci.esa.int/science-e/www/area/index.cfm?fareaid=106|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="NPR">{{cite web|url=https://www.space.com/businesstechnology/091014-titan-boat-mission.html|title=Nuclear-Powered Robot Ship Could Sail Seas of Titan|access-date=2011-12-11|date=2009-10-14|archive-url=https://www.webcitation.org/659XwPzdC?url=https://www.space.com/7372-nuclear-powered-robot-ship-sail-seas-titan.html|archive-date=2012-02-02|url-status=live}}</ref><ref name="Chang 2017" />
Амиссиа Saturn Atmospheric Entry Probe 2010 шықәсазы ирыдгалахеит, азонд ахархәарала Сатурн атмосфера аҭҵааразы. Аконцепциатә ҭҵаара мҩаԥнагеит Planetary Science Decadal Survey. Сатурни Адгьыли рорбитақәеи рҭыԥқәеи ҳасаб рзуны, адәықәҵара маншәалоуп ҳәа иӡбахеит 2027 шықәса {{date|30|8|2034}} рашәарамза 22 рзы анаӡарала.<ref name="tradestudy">{{cite web | url=https://archive.org/details/SaturnAtmosphericEntryProbeTradeStudy | author= Beebe, Reta|title=Saturn Atmospheric Entry Probe Trade Study |date=September 2010 | access-date=2013-08-02}} (Archived from the original)</ref><ref name="squyres presentation">{{Cite web |last=Squyres |first=Steve |title=Vision and Voyages For Planetary Science in the Decade 2013-2022 |url=http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |archive-url=https://web.archive.org/web/20111114140704/http://solarsystem.nasa.gov/docs/Squyres%20to%20NAC-v2%20042211.pdf |url-status=dead |archive-date=2011-11-14 |publisher=National Research Council}}</ref><ref name="SAEP">{{cite web |title=Saturn Atmospheric Entry Probe mission study |url=http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |format=PDF |publisher=NASA and Planetary Science Decadal Survey |date=April 2010 |access-date=2026-03-27 |archive-date=2017-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171012210726/http://sites.nationalacademies.org/cs/groups/ssbsite/documents/webpage/ssb_059318.pdf |url-status=live }}</ref><ref name="SAEP" />
== Акультураҿы ==
Сатурн ауаа ирдыруеит зқьышықәсала, насгьы астрономцәа рымацара ракәымкәа, афилософцәеи, амистикцәеи, аҟазацәеи еснагь азҿлымҳара рызцәырнагоит.
=== Амифологиаҿы ===
{{main|Сатурн (амифологиа)}}
[[Афаил:Edzell deities Saturn.JPG|слева|мини|[[Замок Эдзел|Едзельтәи абаа]] аҭӡамц аҿы Сатурн исахьа]]
[[Афаил:Rubens_saturn.jpg|справа|мини|[[Рубенс, Питер Пауль|Питер Рубенс]] "[[Сатурн, пожирающий своего сына (Рубенс)|Сатурн, зԥа дызфо]]"]]
Сатурн еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәа]] рҿы ахадаратә персонажқәа иреиуан.<ref name="Saturn in ancient mythologies" />
Ажәытәтәи Вавилон аҿы уи апланета Каиману ҳәа иашьҭан, насгьы анцәа Ниниб ([[Нинурта]]) иҿдырԥшуан.<ref>Альберт Олмстед. История персидской империи. Глава: Религия и календарь. [https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false ссылка на текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211006064518/https://books.google.ru/books?id=2XHL7hAvGZgC&pg=PT351&lpg=PT351&dq=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22+%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&source=bl&ots=noq16Ri0Ky&sig=ACfU3U1LZ0YbPV3CCazewu1XJHrKewLVfA&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwjppMfsop7kAhUoxosKHQ3xBCgQ6AEwD3oECAgQAQ#v=onepage&q=%22%D0%9A%D0%B0%D0%B9%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D1%83%22%20%D0%B2%D0%B0%D0%B2%D0%B8%D0%BB%D0%BE%D0%BD&f=false |date=2021-10-06 }}</ref><ref>Б. А. Тураев. История древнего востока, Том 1, с.120, [https://books.google.ru/books?id=NZT7AgAAQBAJ&pg=PA120&lpg=PA120&dq=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1+%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&source=bl&ots=foD2RqHqES&sig=ACfU3U1CL75Zcr2LDrqe2jS8uMLQL5xyTw&hl=ru&sa=X&ved=2ahUKEwizibCjuKLkAhXmoIsKHScPAKUQ6AEwBHoECAkQAQ#v=onepage&q=%D0%9D%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%B1%20%D0%BD%D0%B8%D0%BD%D1%83%D1%80%D1%82%D0%B0&f=false ссылка на текст]</ref>
[[Цицерон|Цицерон]] излеиҳәо ала, ажәытә бырзенцәа Сатурн (Сатурн иеҵәа) Φαίνων (Фенон/Фаенон/Феинон Фоцифер («илашо»), Фаинон) ҳәа иашьҭан.<ref name="ciceron" group="комм.">Уи [апланета], Сатурн аеҵәа ҳәа изышьҭоу, абырзенцәа — Φαίνων ҳәа изышьҭоу, Адгьыл зегь раасҭа иацәыхароу, ҩажәижәаба шықәса рыла аныҟәара мҩаԥнагоит, насгьы абри аныҟәараҿы иара зегь раасҭа иџьашьахәу амҩала иныҟәоит, зны иаԥысуеит [Амра], зны иагхоит (уи), зны хәылбыҽхала аҽаҵәахуеит, зны шьыжьымҭан еиҭа ицәырҵуеит. «Цицерон». [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 Анцәахәқәа рыԥсабараз II 52] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#052 |date=2019-08-07 }}</ref> [[Гай Юлий Гигин|Гигин]] иҳәоит уи Амра аеҵәа ҳәагьы иашьҭан ҳәа.<ref group="комм.">Аҩбатәи аеҵәа Амра ауп рҳәоит, аха даҽа шьоукы уи Сатурн иеҵәа ҳәа иашьҭоуп. Ератосфен иҳәоит уи ахьӡ Амра аԥа Фаетон иҟынтәи иаиуит ҳәа. Аӡәырҩы изларҳәо ала, иаб азин иимҭакәа ауардын ныҟәиган, адгьылахь акаҳара далагеит ҳәа. Убри аҟнытә Иупитер амацәыс игәыдиҵан, Еридан дкаҳаит; анаҩс Амра аеҵәақәа рыбжьара дҭанаргылеит. [https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 Гигин. Астрономиа] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221459/https://platona.net/load/knigi_po_filosofii/istorija_antichnaja/gigin_astronomija_1997/7-1-0-3734 |date=2019-07-28 }} [https://proza.ru/2012/02/03/381 II 42] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-27 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref><ref>{{cite web |url = http://www.astro-%20cabinet.ru/library/rgbnk/nikolay-kopernik2.htm |url-status = dead |title = И. Н. Веселовский. «Коперник и планетная астрономия» }}</ref>
Римаа анцәахәы Сатурн абырзенцәа рынцәахәы [[Кронос|Кронос]] диеиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, убри аҟынтә есышықәса уи иаҳаҭыр азы ԥхынҷкәынмзатәи [[Сатурналии|Сатурналиа]] аныҳәа мҩаԥыргон.<ref>{{cite web |url=http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |title=Greek Names of the Planets |access-date=2012-07-14 |quote=The Greek name of the planet Saturn is Kronos. The Titan Cronus was the father of [[Zeus]], while Saturn was the Roman God of agriculture. |date=2010-04-25 |archive-date=2010-05-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100509164917/http://www.greek-names.info/greek-names-of-the-planets/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite news |date=2023-12-14 |title=Chester: The city which still celebrates Saturnalia |url=https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |access-date=2024-08-10 |work=[[BBC]] |lang=en |archive-date=2024-08-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240810142708/https://www.bbc.com/news/uk-england-merseyside-67680824 |url-status=live }}</ref>
Индиатәи амифологиаҿы апланета Сатурн иашьашәалоит [[Шани|Шани]].<ref name="автоссылка2">{{cite web
|title = Starry Night Times
|url = http://www.starrynight.com/sntimes/2006/2006-01-full.html
|access-date =2007-07-05
<!-- |year = 2006-->
|publisher = Imaginova Corp.
|archive-url = https://www.webcitation.org/616WGDFdO?url=http://www.starrynighteducation.com/sntimes/2006/2006-01-full.shtml
|archive-date = 2011-08-21
|url-status = live
}}</ref>
Ажәытәтәи Китаитәии Иапониатәии акультурақәа апланета Сатурн "адгьылтә еҵәа" ҳәа иалыркаауан (Чинтәи: 土星), уи шьаҭас иамаз афилософиа [[У-син|У-син]] акәын, ҵасла аԥсабаратә елементқәа реихшараан ахархәара зоууаз.<ref>{{cite book |first=Jan Jakob Maria |last=De Groot |year=1912 |title=Religion in China: universism. a key to the study of Taoism and Confucianism |series=American lectures on the history of religions |volume=10 |page=300 |publisher=G. P. Putnam's Sons |url=https://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |access-date=8 January 2010 |archive-date=22 July 2011 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722005812/http://books.google.com/books?id=ZAaP7dyjCrAC&pg=PA300 |url-status=live }}</ref><ref>{{cite book |first=Thomas |last=Crump |year=1992 |title=The Japanese numbers game: the use and understanding of numbers in modern Japan |url=https://archive.org/details/japanesenumbersg0000crum/page/n56 |pages=39–40 |publisher=Routledge |isbn=978-0415056090}}</ref><ref>{{cite book |first=Homer Bezaleel |last=Hulbert |year=1909 |title=The passing of Korea |page=[https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog/page/n538 426] |publisher=Doubleday, Page & company |url=https://archive.org/details/passingkorea01hulbgoog |access-date=8 January 2010}}</ref>
Османтәи аҭырқәшәа, урду, малаитәи абызшәақәа рҿы ахьӡ Зухал Сатурн азы ахархәара амоуп. Тимуридтәи апоет [[Алишер Навои|Алишер Навои]] Сатурн апланета цәгьа «Кеиван» ([[Хамса (Навои)|Хамса]], I:XLII) ҳәа ҭыԥк аҿы иазиҳәон, даҽа ҭыԥк аҿы «Зухал» ҳәа.<ref name="CrystalLinks" /><ref>[[Лейли и Меджнун (поэма Навои)]], XXXI</ref>
Ауриа бызшәала Сатурн Шаббатаи ҳәа иашьҭоуп Аԥааимбаар— Кассиел, уи ахдырра мамзаргьы абзиа зырҿио адоуҳа — Агиел, аԥсы лашьца (аџьныш) — Зазел. Зазел Соломон имагиаҿы изызҿырҭуа оуԥшәыл дуны дыҟоуп, уи “алаԥшхырԥарақәа зегьы рҿы алҵшәа имоуп».<ref>{{cite web|title=Saturn and the Jews|date=2017-11-10|first=Shlomo|last=Sela|url=https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|website=Herbert D. Katz Center for Advanced Judaic Studies|access-date=2024-06-26|archive-date=2024-06-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20240625230857/https://katz.sas.upenn.edu/resources/blog/saturn-and-jews|url-status=live}}</ref><ref>{{cite news |url=http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |title=When Was Saturn Discovered? |work=Universe Today |last=Cessna |first=Abby |date=2009-11-15 |access-date=2011-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214113458/http://www.universetoday.com/45087/when-was-saturn-discovered/ |archive-date=2012-02-14 |url-status=live }}</ref><ref name="TheMagus" /><ref name="CrystalLinks">{{cite web|url=http://www.crystalinks.com/saturn.mythology.html |title=Saturn in Mythology|lang=en|work=CrystalLinks.com|archive-url=https://web.archive.org/web/20180708190230/http://crystalinks.com/saturn.mythology.html |archive-date=2018-07-08|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TheMagus">{{cite web|url=http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |title=The Magus, Book I: The Celestial Intelligencer: Chapter XXVIII|lang=en|work=Sacred-Text.com |archive-url=https://web.archive.org/web/20180619080731/http://www.sacred-texts.com/grim/magus/ma150.htm |archive-date=2018-06-19|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="TC-20170308">{{cite web |last=Beyer |first=Catherine |title=Planetary Spirit Sigils – 01 Spirit of Saturn |url=https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |date=2017-03-08 |work=ThoughtCo.com |access-date=2018-08-03 |archive-date=2018-08-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180804014119/https://www.thoughtco.com/planetary-spirit-sigils-4123081 |url-status=live }}</ref><ref name="FE-2014">{{cite web |url=http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |title=Meaning and Origin of: Zazel |work=FamilyEducation.com |date=2014 |access-date=2018-08-03 |quote=Latin: Angel summoned for love invocations |archive-date=2015-01-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150102063304/http://baby-names.familyeducation.com/name-meaning/zazel |url-status=live }}</ref><ref name="HP-1998">{{cite web|url=http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |title=Angelic Beings |lang=en|work=Hafapea.com |date=1998 |quote=a Solomonic angel of love rituals |archive-date=2018-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180722154808/http://hafapea.com/angelpages/angels7.html |access-date=2018-08-03|url-status=dead}}</ref>
[[оккультизм|Аоккультизм]] аҿы Сатурн Бина [[Сфирот|асфира]] [[Халдейский ряд (астрология)|иадҳәалоуп]]. 1928 шықәсазы Еугьан Гроше иаԥиҵеит агермантә оккульттә еиҿкаара [[Братство Сатурна|Сатурн Аешьара]] ([[Алаҭын бызшәа|лат.]] ''Fraternitas Saturni'', FS, ФС).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref><ref>{{cite web|url=https://fraternitas.de/home.htm|title=FRATERNITAS.de :: Die Magische Loge Fraternitas Saturni|lang=de|website=fraternitas.de|archive-url=https://web.archive.org/web/20220518070915/https://fraternitas.de/home.htm|archive-date=2022-05-18|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref>
=== Апопулиартә культураҿы ===
{{main|Сатурн акультураҿы}}
[[Афаил:A Journey in Other Worlds - 08 - Ayrault's Vision.jpg|справа|мини|Аиллиустрациа [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] ироман «Аныҟәарақәа даҽа дунеиқәак рахь» аҟынтәи, 1894 шықәса]]
[[Афаил:Avon Fantasy Reader 15.jpg|alt=Refer to caption|справа|мини|1951 шықәса хәажәкырамзатәи ажурнал «Avon Fantasy Reader» ацәа, [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Ваинбаум]] иажәабжь "Титанҟа аԥырра" аиллиустрациа зну.]]
[[Афаил:Cosplayer of Sailor Saturn at FF30 20170729d.jpg|справа|мини|[[Сейлор Сатурн|Сейлор Сатурн]] ([[косплей|косплеи]])]]
Сатурн, Амратә система егьырҭ апланетақәа реиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә шәҟәқәак рҿы теманы иҟалеит. Акыраамҭа Сатурн ииашамкәа аԥсҭазаара ыҟазарц ахьалшо планета кьакьа ҳәа иԥхьаӡан. Сатурн асахьаркыратә литератураҿы зааӡатәи асахьа ҭихит 1752 шықәсазы [[Вольтер|Вольтер]] ажәабжь "[[Микромегас]]" аҟны, уи Сатурн аҿы 1,95 км аура змаз аҭыԥантәи анхаҩи [[Сириус|Сириус]] иакәшо апланета аҟынтәи адау дуӡӡеи реиқәшәара далацәажәеит.<ref name="WestfahlSaturn">{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=553–555 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA554}}</ref><ref name="GreenwoodOuterPlanets">{{Cite book |last=McKinney |first=Richard L. |title=[[The Greenwood Encyclopedia of Science Fiction and Fantasy: Themes, Works, and Wonders]] |date=2005 |publisher=Greenwood Publishing Group |isbn=978-0-313-32951-7 |editor-last=Westfahl |editor-first=Gary |editor-link=Gary Westfahl |page=449 |language=en |chapter=Jupiter and the Outer Planets |chapter-url=https://archive.org/details/greenwoodencyclo0000unse_k2b9/page/449/mode/2up}}</ref><ref>{{Cite book |year=1752 |title=Le Micromégas de M. de Voltaire |place=A Londres (i. e. Paris, Michel Lambert) |edition=1 |url=http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |access-date=11 June 2016 |via=Gallica |archive-date=21 December 2024 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241221084016/http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/btv1b86157424/f9.image.r=micromegas%20voltaire |url-status=dead }}</ref>
Убри аахыс, Сатурн иқәынхо рхаҿсахьа аагоуп еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы, иаҳҳәап, [[Дэви, Гемфри|Гемфри Деви]] 1830 шықәсазтәи ироман “Аныҟәараҿы агәыжьжьагақәа” аҟны, насгьы 1873 шықәсазы автор ихьӡ ҳәамкәа икьыԥхьыз ароман “Пол Ермонт апланетақәа рыбжьара иныҟәарақәеи ихҭысқәеи ражәабжь” аҟны. Сатурн иқәынхо зны-зынла еибашьцәаны, аха агәыбылра злоу реиԥш иаадырԥшуан, 1935 шықәсазтәи Лесли Ф. Стоун иажәабжь "Меркури акахара" аҟны еиԥш, уаҟа урҭ ауаатәыҩса Меркури абашьраҿы ирыцхраауеит, насгьы 1933 шықәсазтәи Стентон А. Кобленц иажәабжь "Агагақәа змам ауаа" аҟны, уаҟа урҭ Адгьыл ахь мпыҵахалаҩцәак реиԥш иаауеит, аутопиа алырхырц азы. Егьырҭ аусумҭақәа рҿы урҭ цәгьақәоуп, иаҳҳәап 1935 шықәсазтәи Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурн аҟынтәи ашәарҭара" аҟны еиԥш, иара убас 1936 шықәсазтәи уи иацҵаны иҟоу "Адаулқәа" аҟны. 1890 шықәсазтәи Саирус Коул ироман “Аврорафон” аҿы сатурнаа ароботқәа ржәылара иақәшәоит, 1900 шықәсазтәи Леббеус Х. Роџьерс ироман “Аҳауатә маҭқәа рыгәрагара” аҟны урҭ Мысратәи апирамидақәа дыргылеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets">{{Cite encyclopedia |year=2021<!-- 19 May --> |title=Outer Planets |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |access-date=2021-12-17 |edition=4th |author1-last=Langford |author1-first=David |author1-link=David Langford |author2-last=Stableford |author2-first=Brian |author2-link=Brian Stableford |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2021-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211104102305/https://sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Aermont, Paul |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight |archive-date=2023-12-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20231227025846/https://sf-encyclopedia.com/entry/aermont_paul |url-status=live }}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref>{{Cite book |last=Westfahl |first=Gary |title=[[Science Fiction Literature through History: An Encyclopedia]] |date=2021 |publisher=ABC-CLIO |isbn=978-1-4408-6617-3 |pages=442–444 |language=en |chapter=Mercury |author-link=Gary Westfahl |chapter-url=https://books.google.com/books?id=WETPEAAAQBAJ&pg=PA442}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="StablefordSaturn">{{Cite book |last=Stableford |first=Brian |title=[[Science Fact and Science Fiction: An Encyclopedia]] |date=2006 |publisher=Taylor & Francis |isbn=978-0-415-97460-8 |pages=458–459 |language=en |chapter=Saturn |author-link=Brian Stableford |chapter-url=https://books.google.com/books?id=uefwmdROKTAC&pg=PA458}}</ref><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Cole, Cyrus |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/cole_cyrus |access-date=2023-12-25 |edition=4th |author1-last=Nicholls |author1-first=Peter |author1-link=Peter Nicholls (writer) |author2-last=Clute |author2-first=John |author2-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref>
Зааӡатәи аусумҭақәа рҟны сатурнаа адгьылуаа раасҭа еиҳа еиҿкааны иаарԥшуп, урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Мария Корелли|Мариа Корелли]] 1886 шықәсазтәи лроман “Ҩ-дунеик рроман”, насгьы [[Астор, Джон Джекоб IV|Джон Астор]] 1894 шықәсазтәи ироман “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”. Ари азеиԥш тенденциа иаҵанамкуа рахь иԥхьаӡоуп 1886 шықәсазтәи ароман “Алериель”, мамзаргьы У. С. Лах-Ширма иҩымҭа “Даҽа дунеиқәак рахь аныҟәара”, уаҟа апланета аекосфера акәыкәбаақәеи ахәҵәыдақәеи рыла иҭәуп, насгьы 1901 шықәсазтәи Џьорџь Гриффит ироман “Honeymoon in Space”, уаҟа инхоит амшынтә ҵиаақәа, арептилиақәа, агуманоид мариақәа. Сатурн зны-зынла аԥсҭазаара зцәыӡыз еиԥш иаарԥшуп, 1936 шықәсазтәи Реимонд З. Галлун иажәабжь "Аробот еилаԥса" аҟны еиԥш. Ауаатәыҩса Сатурн аҿы аҽыҵәахырҭа рыԥшаауеит Генри Џь. Косткос иажәабжь "Адгьыл аиҭашьақәыргылаҩцәа, шәҽеидышәкыл" (1935) аҟны, насгьы Сатурнҟа раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса раныҟәара атәы аҳәоит Сем Московиц иажәабжь "Аеҵәақәа рҟынтәи ауаҩы" (1941) аҟны.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite encyclopedia |year=2022 |title=Astor, John Jacob |encyclopedia=[[The Encyclopedia of Science Fiction]] |url=https://sf-encyclopedia.com/entry/astor_john_jacob |access-date=2023-12-23 |edition=4th |author1-last=Clute |author1-first=John |author1-link=John Clute |editor1-last=Clute |editor1-first=John |editor1-link=John Clute |editor2-last=Langford |editor2-first=David |editor2-link=David Langford |editor3-last=Sleight |editor3-first=Graham |editor3-link=Graham Sleight}}</ref><ref name="StablefordSaturn" /><ref>{{Cite book |last1=Darling |first1=David |title=The Extraterrestrial Encyclopedia |last2=Schulze-Makuch |first2=Dirk |date=2016 |publisher=First Edition Design Pub. |isbn=978-1-5069-0144-2 |pages=175 |language=en |chapter=Griffith, George (1857–1906) |author-link=David J. Darling |author-link2=Dirk Schulze-Makuch |chapter-url=https://books.google.com/books?id=R9OVCwAAQBAJ&pg=PA175}} {{cite web|url=https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|title=Griffith, George (1857–1906)|lang=en|first=David|last=Darling|author-link=David J. Darling|website=Encyclopedia of Science|archive-url=https://web.archive.org/web/20040104233148/https://www.daviddarling.info/encyclopedia/G/Griffith.html|archive-date=2004-01-04|access-date=2025-12-15|url-status=live}}</ref><ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WestfahlSaturn" />
Сатурн рчыла иҟоу планета шакәыз анышьақәыргылаха ашьҭахь, ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьа атәы зҳәоз аԥҵамҭақәа реиҳарак Иупитер иазкхеит. Ус шакәугьы, Сатурн иахьатәи аҭҵаарадырратә фантастикаҿы ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иаанхоит. [[Роджер Желязны|Роџьер Желиазны]], 1985 шықәсазтәи иажәабжь "Атәым дунеи ашәа" аҟны, Сатурн инхо рыԥсҭазаара ианаало аҩаӡараҿы иԥырларц азы аӡритә [[шарльер|шарлиерқәа]] зхы иазырхәо иҟәышу анкьаԥышҭарчқәа реиԥш дрылацәажәеит. Иара уаҟа иара иҳәеит апланета Адгьыл азы ихәарҭахар шалшо, зеиԥшыҟам арчқәеи аорганикатә еилаҵақәеи рхыҵхырҭа аҳасабала. 1976 ашықәсазтәи Сесилиа Холланд лроман «Иӡсо адунеиқәеи» 1991 ашықәсазтәи [[Макколлум, Майкл|Майкл Макколум]] ироман «Сатурн аԥсҭҳәақәеи» рҟны, ауаа Сатурн атмосфераҿы иӡсо ақалақьқәа рҿы инхоит. Сатурн атмосфераҿы инхо атәымпланетауаа рыӡбахә ҳәоуп 1997 шықәсазтәи [[Форвард, Роберт|Роберт Форвард]] ироман «Сатурн аҟны аныҟәара» аҟны. [[Гамильтон, Питер|Питер Гамильтон]] итрилогиа «Аҵх ашамҭа» (1996-1999) аҟны, Сатурн абиологиатә космостә ӷбақәа ахьаԥырҵо ҭыԥуп. [[Лем, Станислав|Станислав Лем]] ицикл «[[Рассказы о пилоте Пирксе|Аԥырҩы Пиркс изку ажәабжьқәа]]» аҟынтәи «Аҭҵаара» аҟны, аҭоурых ахыркәшара ҟалоит Сатурн азааигәара, уи амацәазқәа ирылсны «зыҽзырцәгьаз» аробот аеҵәаӷба аанашьҭуеит.<ref name="WestfahlSaturn" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn">{{Cite book |last1=Caryad |first1=<!-- None; mononymous --> |title=Wanderer am Himmel: Die Welt der Planeten in Astronomie und Mythologie |last2=Römer |first2=Thomas |last3=Zingsem |first3=Vera |date=2014 |publisher=Springer-Verlag |isbn=978-3-642-55343-1 |pages=228–230 |language=de |trans-title=Wanderers in the Sky: The World of the Planets in Astronomy and Mythology |chapter=Der Herr der Ringe |trans-chapter=The Lord of the Rings |doi=10.1007/978-3-642-55343-1_11 |author-link2=<!-- No article at present (December 2022); editor for Phantastische Medien, Wikidata Q126753 --> |chapter-url=https://books.google.com/books?id=y_WJBAAAQBAJ&pg=PA228}}</ref><ref name="fantastika"/><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="GreenwoodOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" /><ref name=Loska>[https://books.google.com/books?id=n8bPGfcFI40C&pg=PA161&dq=Pirx+the+Pilot&hl=ru&ei=64ZtTK6dPM2POOiepbAL&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=6&ved=0CEMQ6AEwBQ#v=onepage&q=Pirx%20the%20Pilot&f=false Krzystof Loska. Lem on Film // Peter Swirski (ed.). The art and science of Stanislaw Lem]</ref>
Уи адагьы, уи амҩаныза [[Титан (спутник)|Титан]] лассы-лассы алитератураҿы иуԥылоит, избанзар уи Сатурн иреиҳау амҩаныза ауп, атмосфера жәпа амоуп, насгьы уи аҿы аӡы ([[метан|аметан]]) ыҟоуп. Иаҳҳәап, [[Бестер, Альфред|Альфред Бестер]] иҩымҭа «Аҩсҭаатә интерфеис» аҟны, Титан аметантә ӡы Адгьыл иаҭаху акыр зҵазкуа аорганикатә еилаҵақәа ркомплекс аҵанакуеит. [[Воннегут, Курт|Курт Воннегут]] ишәҟәы «Титан асиренақәа», зхаҿсахьа хадақәа Титанҟа нхара ииасуа, «[[Хьюго (премия)|Хиуго]]» ипремиа анашьахеит. Сатурни иреиҳау амҩаныза Титани 2003 шықәсазы иҭыҵыз ароман «Сатурни», 2006 шықәсазы иҩыз ароман «Титани» рҿы, [[Бова, Бен|Бен Бова]] ироман «Аныҟәара ду» аҿы ирҭаауеит.<ref name="fantastika"/><ref name=HugoAwards>{{Cite web |url=http://www.thehugoawards.org/hugo-history/1960-hugo-awards/ |title=1960 Hugo Awards |archive-date=2009-03-16 |access-date=2026-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090316015517/http://www.thehugoawards.org/?page_id=59 |url-status=live }}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" />
[[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]гьы афантастцәа-ашәҟәыҩҩцәа азҿлымҳара ду рызцәырнагеит. Урҭ рыӡбахә ҳәоуп [[Аишьцәа Стругацкиаа|аишьцәа Стругацки]] ражәабжь “[[Стажёры (повесть)|Астажерцәа]]” аҟны. Ароман афырхацәа руаӡәк, апланетаҭҵааҩы Иурковски игәаанагарала, амацәазқәа иԥсабаратәым ахылҵшьҭра рымоуп. [[Азимов, Айзек|Аизек Азимов]] иповест "Марсуаа рымҩа" аҟни, 1981 шықәсазтәи Џьо Мартино иажәабжь кьаҿ "Иҷыдоу аҭыжьымҭа аҵаа хәаҷа иазкны" аҟни, амацәазқәа Адгьыл аҿы иҟоу Марстәи аколониақәа рзы акыр зҵазкуа аӡы иахыҵхырҭаны иҟалоит, иара убасгьы Клифтон Б. Круз иажәабжь "Сатурна аҟынтәи ашәарҭара" аҟны абџьарқәа рзы иџьаԥҳанны иҟоуп. 1977 шықәсазтәи [[Варли, Джон|Џьон Варли]] иажәабжь "Амшеиҟарара" аҿы динтә гәыԥк амацәазқәа руак ҟаԥшьны иршәит, даҽа фракциак уи аԥштәы аԥсахра аԥыхра рҽазыршәоит. Азимов 1986 шықәсазтәи ироман "[[Академия и Земля|Ашьаҭеи Адгьыли]]" аҟны, амацәазқәа ирыбзоураны Амратә система кырӡа хара ҳаԥхьаҟа аилкаара ҳалшоит. Амацәазқкәа рестетикатә ҭеиҭыԥш абзоурала Сатурн акәша-мыкәша акосмостә ӷбақәа рзы аблабаратә медиаҿы азҿлымҳара змоу ҭыԥны иҟоуп.<ref name="fantastika">{{статья|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm |автор=Гремлёв, Павел|заглавие=Планетарий. Сатурн |издание=Мир Фантастики|archive-date=2015-07-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150721053211/http://www.mirf.ru/Articles/art4363.htm|access-date=2011-12-13}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="StablefordSaturn" /><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref>{{Cite book |last=Clark |first=Stephen R. L. |url=https://books.google.com/books?id=oRKGAgAAQBAJ&pg=PT174 |title=How to Live Forever: Science Fiction and Philosophy |date=2008 |publisher=Routledge |isbn=978-1-134-80006-3 |language=en |quote=one army of plant-human symbiotes are painting the rings of Saturn red, as a triumphant monument to human energy, while another as eagerly removes the paint |author-link=Stephen R. L. Clark}}</ref><ref name="SFEOuterPlanets" /><ref name="WandererAmHimmelSaturn" />
Сатурн егьырҭ аҟазара хкқәагьы иртемоуп. Манги аниме-мультсериал «[[Сейлор Мун|Сеилор Мун]]» аҟны, апланета Сатурн ахаҿсахьа аалырԥшуеит аҭыԥҳа-аибашьҩы [[Сейлор Сатурн|Сеилор Сатурн]], даҽакала Хотару Томое. Лара лжәылара ақәхра амч ауп ҵаҵӷәыс иамоу, насгьы аԥсреи аиҭаиреи реибашьҩы лоуп. Ахәмарра ''[[Dead Space 2]]'' аҟны ахҭыс мҩаԥысуеит Сатурн азааигәара акосмостә станциаҿы, [[Титан (спутник)|Титан]] аԥҽыхақәа рҿы иҟоу. Сатурни уи амацәазқәеи ари ахәмарраҿы иубарҭоуп акосмостә станциа аԥенџьыр аҟынтәигьы, насгьы иаарту акосмос аҟынгьы, ирыдҵоу аусқәа нагӡо.<ref>{{книга|автор=Такэути, Наоко|заглавие=Bishoujo Senshi Sailor Moon Том 14|год=1996|часть=Акт 39|издательство=[[Коданся|Kodansha]]|isbn=4-06-178826-4|день=6 |месяц=3 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|title=Dead Space 2. Приключения некро-мана|lang=ru|date=2010-10-11|publisher=[[MGnews.ru]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20101014164145/http://mgnews.ru/read-news/dead-space-2-priklyucheniya-nekro-mana|archive-date=2010-10-14|access-date=2025-12-15|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|title=Dead Space 2 Review|lang=en|date=2010-12-30|publisher=GamertechTV|archive-url=https://www.webcitation.org/616WLKzga?url=http://www.gamertechtv.com/2010/dead-space-2-review/|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|title=Dead Space 2 details spill, set three years after original in 'Sprawl'|lang=en|author=Simon Priest|date=2010-12-10|publisher=StrategyInformer|archive-url=https://www.webcitation.org/616WMd2n5?url=http://www.strategyinformer.com/news/6419/dead-space-2-details-spill-set-three-years-after-original-in-sprawl|archive-date=2011-08-21|access-date=2011-01-16|url-status=dead}}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|33em|group=комм.}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://galspace.spb.ru/index49.html Сатурн: Властелин Колец] // galspace.spb.ru
* [https://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html Параметры колец Сатурна] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120312051340/http://www.planetary.org/explore/topics/saturn/rings.html |date=2012-03-12 }}{{In lang|en}}
* [http://wip.od.ua/%D1%81%D0%B0%D1%82%D1%83%D1%80%D0%BD/ Фотографии Сатурна, сделанные зондом «Кассини» с 2004 по 2009 годы]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{In lang|en}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:сатурн}}
[[Акатегориа:Сатурн| ]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
ctrgwby3qqff970euqkatg3mx537gez
Абызшәа
0
54542
172616
171863
2026-08-24T13:29:56Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Абызшәа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171863
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Абызшәа|Абызшәа (аҵакы)}}
[[Афаил:Язык почтовых марок.jpg|thumb|304x304px]]
'''Абызшәа''' — ԥсабарала ма иԥсабаратәымкәа иаԥҵоу, аилкааратә ҵаки ахкытә шьҭыбжьи ([[Написание слов|аҩреи]]) еихьзырԥшуа [[знаковая система|адыргатә система]] [[Сложная система|уадаҩ]].
[[Термин|Атермин]] «абызшәа», инарҭбаау аҵакала, лассы-лассы адыргатә системақәа ркласс ҭшәақәа рзы еиҳа ахархәара шамоугьы, зхы иақәиҭу адыргатә системақәа ирызкызаргьы ҟалоит.<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref>
Адыргатә системақәа ирылыркаауеит:<ref>Кузнецов, 1991, с. 186, 193—194, 201—202</ref>
* [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] рбызшәақәа ([[лингвистика|абызшәадырра]] иҭнаҵаауа амаҭәар):
** ◦ [[языки мира|аетникатә бызшәақәа]], мамзаргьы, зхала ицәырҵыз, иҿиауа [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]], зегьы раԥхьа иргыланы иалкаау [[этнос|аетнос]] (зны-зынла — [[субэтнос|асубетнос]] ма аетносқәа ргәыԥ) ахаҭарнакцәа [[Общение|реилибакааразы]] хархәагас иҟоу (ма иҟаз);<ref>Кибрик, 1990, с. 604</ref><ref>Кузнецов, 1991, с. 186—187, 201—202</ref>
** ◦ [[контактные языки|аимадаратә бызшәақәа]]<ref>{{книга|заглавие=Contact Languages: A Wider Perspective|ссылка=https://books.google.ru/books?id=to6P22ieV5kC&printsec=frontcover&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|ответственный=Ed. by S. G. Thomason|место=Amsterdam|издательство=John Benjamins Publishing|год=1997|allpages=xi + 506|серия=Creole Language Library. Vol.17|isbn=1-55619-172-3}} — P. 1-4.</ref> (иаагозар, еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго реицәажәараан ицәырҵуа, ирмариоу абызшәа еилаԥса), мамзаргьы иарбан милаҭзаалак хатәы бызшәаны ирзыҟам, аетникабжьаратә еимадарақәа раан зхала ицәырҵыз [[естественный язык|иԥсабаратәу абызшәақәа]];<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 64—68</ref>
** ◦ [[плановый язык|аплантә бызшәақәа]]<ref>{{книга|автор=Бланке Д. |заглавие=Проекты плановых языков и плановый язык // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=Наука|год=1991|страницы=63—69|страниц=263|isbn=5-02-016810-6}} .</ref>, мамзаргьы, ауаа реицәажәаразы [[искусственный язык|иԥсабаратәым абызшәақәа]] (иаагозар, [[волапюк|аволапиук]], [[Есперанто|аесперанто]]);
** ◦ адагәацәа [[жестовые языки|рнапырхахаратә бызшәақәа]];<ref>''Беликов В. И.'' [http://tapemark.narod.ru/les/153b.html Жестов языки] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 153.</ref>
* [[формальный язык|аформалтә бызшәақәа]]:
** ◦ [[язык программирования|апрограммаҟаҵара абызшәақәа]] (иаагозар, [[Алгол|Алгол]], [[SQL|SQL]], [[Python|Python]]);
* [[язык животных|аԥстәқәа рбызшәақәа]];
* ахатәы ҟазшьа змоу адыргатә системақәа (иаагоар, [[дорожный знак|амҩатә дыргақәа]] рсистема, мамзаргьы [[язык цветов|аԥштәқәа рбызшәа]]).<ref>Норман, 2009, с. 14—18</ref>
Абызшәақәа ҭнаҵаауеит [[языкознание|абызшәадырра]] ([[лингвистика|алингвистика]]). Адыргатә системақәа — [[семиотика|асемиотика]] аҭҵаара иамаҭәаруп. Абызшәа аструктура ауаҩытәыҩса ихәыцшьеи ихымҩаԥгашьеи ишырныруа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] иҭнаҵаауеит. Абызшәа ахаҭеи абызшәа закәу аилкаареи ирыдҳәалоу, азеиԥшуаҩытәыҩсатә теориатә проблемақәа ҭнаҵаауеит [[Философия языка|абызшәа афилософиа]].
== Абызшәа аилкаара ==
[[Коммуникация (психология)|Аицәажәареи]] аусеицуреи ҭызҵаауа апсихолог, азанааҭуаҩ М.Томаселло ишиҳәо ала, абызшәа ҳәа иԥхьаӡатәу, аиҿцәажәараан, егьырҭ [[намерение|ргәазыҳәарақәа]] рыцеиҩшара [[способность|алзыршо]] ауп.<ref>''Ахутина Т. В.'' Вступительная статья // Томаселло, Майкл. Истоки человеческого общения / Пер. с англ. М. В. Фаликман, Е. В. Печенковой, М. В. Синицыной, Анны А. Кибрик, А. И. Карпухиной. — {{М.}}: Языки славянских культур, 2011. — С. 20.</ref>
== Абызшәа афункциақәа ==
Ажәа «афункциа» ара ахархәара амоуп «ахықәкы», «ароль», ма «аобиект иҟанаҵо аусура» аҵакала. Абызшәа афункциа рацәа змоу ҟалароуп. Абызшәа афункциақәа зегьы аицәажәараҿы иааԥшуеит.<ref name="Викитека МСЭ2">''«[[s:МСЭ2/Язык, средство общения|Язык, средство общения]]»'' — статья в [[Малая советская энциклопедия|Малой советской энциклопедии]]; 2 издание; 1937—1947 гг.</ref>
Абызшәа афункциа хадақәа хԥа иреиуоуп:
* " аицәажәаратә " ("акоммуникативтә" функциа) — адырраҭара аиагаразы абызшәа ахархәара;
* "акогнитивтә" ("агносеологиатә") - адырраҭара аизгареи, аиқәырхареи, аҭареи;
* " аизгатә " ("аккумулиативтә ") — адырра аизгареи аиқәырхареи.<ref>''Э. Скибицкий, Е. Китова'' [https://www.google.ru/books/edition/Научные_коммуникации/GIxxDwAAQBAJ?hl=ru&gbpv=1&pg=PA45&printsec=frontcover Научные коммуникации 2-е изд. Учебное пособие для бакалавриата и магистратуры]. ЛитРес. 2022.</ref>
Р. О. Иакобсон [[Речевой акт|акоммуникативтә рҿиара]] атеориа аҳасабала иаликаауеит абарҭ афункциақәа:
* "ареференттә" — адыррҭара аԥҵареи аҭареи (акогнитивтәи акоммуникативтәи функциақәа еиднакылоит);
* "амҩақәҵагатә" — азышьҭҩы ихымҩаԥгашьа аҭышәныртәалара;
* "ацәанырратә" — аиҳарак, аинтонациа абзоурала иарбоу ацәаныррақәа раарԥшра;
* "аимадарашьақәыргыларатә" ([[Фатический акт|афатикатә]]) — аимадара ашьақәыргылареи аиқәырхареи; (Иарбоу афункциа еицәажәо реимадара еиқәнархоит, аимадаратә знеишьа адгылара хықәкыс иамоуп. Абасала, ари афункциа ажәаҳәаҿы еиуеиԥшым аклишеқәа раҳасабала ахатәы цәаҩа амоуп)
* "аметабызшәатә" ("аметабызшәадырратә") - абызшәа анализ азуреи аилыркаареи; иара абызшәа ахархәарала иузеилымкаауа ажәақәа, ма аҳәамҭақәа реилыркаара иадҳәалоуп;
* "аестетикатә" ("апоезиатә") — адырраҭара азхьаԥшра иара адырраҭара ахаҭазы;
* «ахьӡҳәаратә» — амаҭәарқәа рыхьӡқәа.
Андре Мартине абызшәа афункциақәа хԥа аликааит:
* " аицәажәаратә" («акоммуникативтә» функциа) — аилибакааразы абызшәа ахархәара;
* "ахәыцрашьакәыргыларатә" — ахәыцрақәа рышьаҭа;
* "аекспрессивтә" — иҳәоу азыҟазаашьа аарԥшра
== Абызшәа ахылҵшьҭреи аҿиареи ==
{{main|Аглоттогенез|Абызшәатә еволиуциа|Аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра}}
Абызшәа ахылҵшьҭра иазку агипотезақәа акыр ыҟоуп, аха абызшәа ахылҵшьҭра ҳаамҭа иахьацәыхароу азы, урҭ акгьы макьана фактла [[Закон достаточного основания|ишьақәырӷәӷәам]].<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 175—191</ref> Дара гипотезақәаны иаанхоит, избанзар абызшәа ахылҵшьҭра апроцесс ашьклаԥшрагьы, ԥышәарала аиҭаҳәарагьы залыршахом. XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык ауаҩы ибызшәа ацәырҵра, [[7-я хромосома человека|7-тәи ахромосомаҿы]] аген [[FOXP2]] аҿы [[мутация|амутациақәа]] ҩба ирыдырҳәаларатәы алшара рызҭаз адыррақәа жәпакы ҟалеит, урҭ ирылҵшәаны ауаҩы ихӡы FOXP2 [[шимпанзе|ашимпанзеи]] егьырҭ априматқәеи рыхӡы FOXP2 еиԥшӡам
[[аминокислоты|аминоҵәыҵәырақәа]] ҩба рыԥсахрала: [[треонин|атреонин]] [[аспарагин]] ала 303-тәи апозициаҿы, аспарагин [[серин|асерин]] ала 325-тәи апозициаҿы.<ref>{{книга|автор=Enard W., Przeworski M., Fisher S. E. e. a. |часть=Molecular evolution of FOXP2, a gene involved in speech and language|ссылка часть=http://email.eva.mpg.de/~paabo/pdf1/Enard_Molecular_Nature_2002.pdf|заглавие=''[[Nature]]'', 2002, '''418''' (6900)}} — P. 869—872. — {{DOI|10.1038/nature01025}}. — {{PMID|12192408}}.</ref><ref>{{книга|автор=Nudel R., Newbury D. F. |часть=FOXP2|ссылка часть=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3992897/|заглавие=''Wiley Interdisciplinary Reviews. Cognitive Science'', 2013, '''4''' (5)}} — P. 547—560. — {{DOI|10.1002/wcs.1247}}. — {{PMID|24765219}}.</ref> Арҭ аԥсахрақәа [[неандерталец|анеандерталуаҩ]] иҿы иҟалахьан.<ref>{{книга|автор=Krause J., Lalueza-Fox C., Orlando L. e. a. |часть=The derived FOXP2 variant of modern humans was shared with Neandertals|ссылка часть=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0960982207020659|заглавие=''Current Biology'', 2007, '''17''' (21)}} — P. 1908—1912. — {{DOI|10.1016/j.cub.2007.10.008}}. — {{PMID|17949978}}.</ref>
Абызшәа ахылҵшьҭра иазку атеориақәа, аԥхьаӡатәи агәаанагарақәа рыла, гәыԥ-гәыԥла ишоит. Атеориақәа рыхәҭак шьаҭас ирымоу, абызшәа акырӡа иуадаҩу ҟалараны излаҟоу ала, ус баша изцәырҵуамызт, иаԥхьанеиуа абиԥарақәа злеилибакаауаз, ижәытәӡоу абызшәашьаҭа иахылҵыр акәын. Егьырҭ атеориақәа излазгәарҭо ала, ауаа рбызшәа здаҟам цәырҵроуп, уи аԥстәқәа реицәажәара асистемақәа ирҿырԥшӡам, убри азы ауаҩы иаԥхьанеиуа абиԥарақәа рҟынтәи раԥхьатәи ауаа рахь ииасраан, иаалырҟьаны иара цәырҵит. Теориақәак, абызшәа аиҳарак асоциалтә еимадарақәа рыла иаауа культуратә ҟалароуп ҳәа ианырԥхьаӡо аамҭазы, даҽа критерик ианарбоит атеориақәа рыхәҭак, абызшәа ауаҩы генетикала ицәа иалоу функцианы изыԥхьаӡо агәаанагара ишықәныҟәо.<ref>Ulbaek, 1998, p. 30—43</ref>
Иахьазы, абызшәа иаалырҟьаны ацәырҵра иазку атеориа иналукааша адгылаҩ [[Хомски, Ноам|Ноам Хомски]] заҵәык иоуп. Иара игәаанагарала, «машәыршақә мутациак ҟалеит, иҟалап ахшыҩ назырҳәы-аазырҳәыз, акалашәа иҟоу акосмостә шәахәақәа анрықәԥха ашьҭахь, иаабац апримат ахшыҩ аҿы ажәаҳәатә цәеижьхәҭа аԥнаҵазар» ҳәа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref> Ари ахҭыс зынӡа ииашаҵәҟьоуп ҳәа адкылара шаԥсам ала аԥхьаҩ игәиҽанҵо, Хомски ишьақәирӷәӷәоит иара иаҳа аиаша иазааигәазар шалшо, ажәаҳәа аеволиуциа иазку егьырҭ «алакә» ҭоурыхқәа жәпакы раасҭа.<ref>Chomsky, 2000, p. 4</ref>
Абызшәа маҷ-маҷ аҿиара атеориақәа ирықәныҟәоит иахьазы аҭҵааҩцәа реиҳараҩык, аха ари аҿиара иадгалоу амеханизмқәа рыла, арҭ атеориақәа еиԥшым. Шьоукы, иаагозар апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иеиԥш иҟоу, абызшәа аҿиара аҩныҵҟатәи процессуп, уи иаԥхьагылоу ҳәа ишьатәуп [[интеллект животных|аԥстәқәа ринтеллект]] ҳәа ирԥхьаӡоит.<ref>{{книга|автор=Pinker, Steven. |заглавие=The Language Instinct: How the Mind Creates Language|место=New York|издательство=HarperCollins|год=2000|allpages=xv + 525|серия=Harper Perennial Modern Classics|isbn=0-06-095833-2}}</ref> Абызшәа аицәажәара апроцесс аан ироуа, иҭырҵаауа мыругоуп ҳәа изԥхьаӡо егьырҭ аҭҵааҩцәа (иаагозар, М.Томаселло иеиԥш) хыҵхырҭак аҳасабала иалырхуеит [[зоосемиотика|аԥстәқәа рыбжьара аицәажәара]], ашьҭыбжьтә ма анапырхахаратә.<ref>{{книга|автор=Tomasello, Michael. |заглавие=Origin of Human Communication|ссылка=https://archive.org/details/originsofhumanco0000toma|место=Cambridge, MA|издательство=MIT Press|год=2008|allpages=xiii + 393|серия=The Jean Nicod Lectures|isbn=978-0-262-20177-3}} — P. 8—10, 53—55.</ref> Абызшәа маҷ-маҷ амузыка аҟынтәи аҿиара, [[Жан-Жак Руссо]]и [[Чарльз Дарвин]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа ирҳәахьоу агәаанагара шьақәдырӷәӷәоит егьырҭ амодельқәа. Ари атеориа ҳаамҭазтәи адгылаҩ ду ҳәа дыԥхьаӡатәуп археолог [[Стивен Миттен]].<ref>Fitch, 2010, p. 466—507</ref>
Абызшәа ауаатәыҩса рҭоурыхнӡатәи аамҭақәа рзы ишцәырҵыз иазку ҭоурыхтә шьҭак еиқәымхеит, иахьа ус еиԥш иҟоу апроцессқәа убаӡом. Убри аҟнытә маҷ-маҷ аҿиара атеориа иқәныҟәо аҭҵааҩцәа абызшәа заанаҵы ашьақәгылареи аԥстәқәа (иаагозар, априматқәа) реиҿцаареи аиԥшызаарақәа ҭырҵаалар акәхоит. Аҭҵаара альтернативтә метод, аԥхьаӡатәи ауаа адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩқәа рҿы ажәаҳәа аҽашьырцылара ашьҭақәа, иара убас абызшәаԥхьатәи аамҭазы адыргақәа рхархәара ашьҭақәа рыԥшаара ауп.<ref>Fitch, 2010, p. 250—292</ref>
Ауаҩы иеиԥшу [[австралопитеки|австралопитекаа]] реиҿцаара асистема шьаҭанкыла амаамынқәа ирымоу еиԥшымызт ҳәа агәаанагара еицрыдыркылахьоу акәны иҟоуп.<ref>Foley, 1997, p. 70—74</ref> Ари аиҿцаара асистема ԥхьаҟатәи аҿиара иазкны, 2,5 миллион шықәса раҟара раԥхьа, ахкы "[[Homo]]" анцәырҵ инаркны, еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп. Ҭҵааҩцәақәак аԥхьаӡатәи абызшәашьаҭа ацәырҵра 2,3 миллион шықәса раԥхьа ахкы "[[Homo habilis]]" идырҳәалоит, даҽа ҭҵааҩцәақәак ракәзар, ари аҳәаа иахысын 1,8 миллион шықәса раԥхьа "[[Homo erectus]]", мамзаргьы "[[Homo heidelbergensis]]" ҳәа ирыԥхьаӡоит (зынӡа 600 нызқь шықәса раԥхьа). Абызшәа акәзар, уи иахьатәи аформала ишьақәгылеит [[поздний палеолит|хыхьтәи апалеолит]] аамҭаан — 100 нызқь шықәса инеиҵаны раԥхьа.<ref>Fitch, 2010, p. 292—293</ref>
[[Глоттогония|Аглоттогенез]] ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рылҵшәақәа (Д.Бикертон, Р. Боид, Џь-Л.Десаль, Р. Џьакендофф, Т. Дикон, М. Дональд, Д. Дор, К. Лаланд, П. Ричерсон, Р. Ренгем, К. Стерелли, М. Томаселло, В. Уилдген, Џь. Харфорд уҳәа уб. иҵ.) иалдыршоит ишьақәгыло аҩаӡарарацәатә парадигма ҿыц аӡбара.<ref> Розов Н. С. Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности. Новосибирск: Манускрипт, 2022. 355 с. </ref> Уи аҳәаақәа ирҭагӡаны иаку еибаркыраны рҽеидыркылоит [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С.Выготски]], [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Скиннер]], [[Узнадзе, Дмитрий Николаевич|Дм Узнаӡе]], [[Коллинз, Рэндалл|Р. Коллинз]] рԥсихологиатәи рмикросоциологиатәи идеиақәа. Уи азы аеволиуциатә модель атехноԥсабаратә ҭыԥқәа, асоциалтә еиҿкаарақәа, аицәажәаратә усқәа еиуеиԥшым аиқәыршәаратә структурақәа ирыднаҳәалоит: аҵастә практикақәа, авокалтә ԥышәарақәа, адыргатәи асемантикатәи акқәа инадыркны — анеиронтә жәаҳәа амеханизмқәеи урҭ шьҭрала рықәманшәалахареи рҟынӡа. Ҳаамҭазтәи аҭҵаарақәа рыхҳәаа ҟаҵоуп [[Бурлак, Светлана Анатольевна|Светлана Бурлак]] лышәҟәы "Абызшәа ахылҵшьҭра. Афактқәа, аҭҵаарақәа, агипотезақәа» аҿы.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|title=Светлана Бурлак Происхождение языка. Факты, исследования, гипотезы|access-date=2022-08-25|archive-date=2022-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20220825234055/https://vsenauka.ru/knigi/vsenauchnyie-knigi/book-details.html?id=941|url-status=live}}</ref>
Ауаа жәытә-натә аахыс иазҿлымҳан Адгьыл аҿы абызшәақәа рацәаны цәырҵшьас ироуз азҵаара. Ҵарауаақәак ргәы иаанагоит урҭ зегьы еицырзеиԥшу [[корень (лингвистика)|адацқәа]] рымоуп ҳәа, [[прамировой язык|апрамиртә бызшәа]] аиԥшымзаарақәа реибаркыра ("амоногенез" аконцепциа) иахҟьаны; ари агәаанагаразы ирҳәоит, хәҭакахьала, «адунеизегьтәи аетимологиақәа» ҳәа изышьҭоу — [[макросемья|амакросемақәа]] зегьы ирзеиԥшны иҟоу ажәа шьагәыҭқәа.<ref>''[[Иванов, Вячеслав Всеволодович|Иванов Вяч. Вс.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/308b.html Моногенеза теория] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 308—309.</ref> Даҽа шьоукы, аханатә абызшәақәа еихьԥшым рхыҵхырҭақәа акымкәа иҟан ҳәа ирԥхьаӡоит ("аполигенез" аконцепциа)<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 125—126</ref>
Абызшәадырцәа [[родство языков|абызшәақәа реигәыцхәра]] шьақәдыргылоит абызшәатә акзаара 5-10 нызқь шықәса иреиҳамкәа раԥхьа ианеилаҳа, [[языковые семьи|абызшәатә ҭаацәарақәа]] рахь ианеиднакыло аамҭазы. Ҭҵааҩцәақәак абызшәақәа еиҳа ихароу ргенетикатә еиуарагьы ашьақәыргылара рҽазыршәоит.
== Абызшәа аҵара ==
{{main|Абызшәадырра}}
Абызшәа ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп [[лингвистика|абызшәадырра]]. Уи ашьақәгылара иалагеит [[наша эра|ҳашықәсԥхьаӡара]] алагара акыр шагыз, [[Древний мир|ажәытәӡатәи аамҭақәа]] раан.<ref>{{книга|автор=Сусов И. П. |заглавие=История языкознания|место=М.|издательство=АСТ: Восток-Запад|год=2007|страниц=382|isbn=5-17-039272-9}}</ref> Абызшәадырратә дырра аҿиара апроцесс акырӡа еиҵыхын, аиҳаракгьы еиҿагылон, иҷыдоу ашколқәеи атрадициақәеи ахьышьақәгылоз еиуеиԥшым аетникатә культурақәа рхаҭарнакцәа рымчала имҩаԥысуан. XIX — XX ашәышықәсақәа рзы ишьақәгылоит иахьатәи абызшәадырра —ауаҩы ибызшәеи ицәажәаратә усуреи рганқәа зегьы теориалеи практикалеи иҭызҵаауа имахәҭарацәоу ҭҵаарадырроуп.<ref>{{cite web|url=http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|author=Newmeyer, Frederick J.|title=The History of Modern Linguistics|publisher=Linguistic Society of America|access-date=2015-01-10|archive-date=2014-12-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20141231094048/http://www.linguisticsociety.org/resource/history-modern-linguistics|url-status=live}}</ref>
=== Абызшәадырра аҟәшақәа ===
Абызшәа академтә ҭҵаара, еиуеиԥшым атеориатә позициақәа рыла, аҭцаарадырра аҟәшақәа акыр рзы аинтерес аҵоуп.<ref>{{книга|автор=Trask, Robert Lawrence. |заглавие=Language and Linguistics: The Key Concepts. 2nd ed|ссылка=https://archive.org/details/languagelinguist0000tras|место=London|издательство=Routledge|год=2007|allpages=xxi + 367|isbn=978-0-415-41398-9}} — P. 110—111, 184—188, 264—265.</ref>
Убас, [[дескриптивная лингвистика|ахцәажәаратә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит иалкаау абызшәа аграмматика, [[теоретическая лингвистика|атеориатә бызшәадырра]], абызшәа аԥсабара азхәыцреи аҳәаақәҵареи ирызку атеориақәа, иҟоу абызшәа рацәа шьаҭас иҟаҵаны аус рыднаулоит. [[Социолингвистика|Асоциолингвистика]] азҿлымҳауп абызшәа асоциализациа хықәкыс иҟаҵаны хархәашьас иамоу, [[нейролингвистика|анеиролингвистика]] ауаҩы ихшыҩ аҿы абызшәатә дырраҭара аус адулара иадҳәалоу апроцессқәа ҭнаҵаауеит, [[историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]] иҭнаҵаауеит [[языковое родство|абызшәатә еиуареи]] [[генетическая классификация языков|абызшәақәа ргенетикатә классификациеи]] рызҵаарақәа, [[прагматика|апрагматика]] иҭнаҵаауеит ицәажәо абызшәатә дыргақәа рхархәаразы аҭагылазаашьақәа реизак.<ref>''[[Арутюнова, Нина Давидовна|Арутюнова Н. Д.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/389e.html Прагматика] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 389—390.</ref>
=== Абызшәадырра аҭоурых ===
[[Афаил:Ferdinand de Saussure by Jullien.png|thumb|right|Фердинанд де Сосиур]]
Абызшәа формалла аҭҵаара аҭоурых V ашәышықәса ҳ. ҟ. инаркны иалагоит ҳәа иазыԥхьаӡоуп.<ref>{{книга|автор=Campbell, Lyle. |часть=The History of Linguistics|заглавие=The Handbook of Linguistics|ответственный=Ed. by M. Aronoff and J. Rees-Miller|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=2001|allpages=xvi + 821|isbn=0-631-20497-0}} — P. 81-105.</ref> Ари аамҭазы индиатәи аграмматик [[Панини|Панини]] ишьақәиргылеит [[Асанскрит бызшәа|асанскрит]] абызшәа аморфологиатә ԥҟарақәа 3959. Убри инаваргыланы, дырраҭарақәак рыла, XIX ашәышықәсазы ҳ. ҟ. [[шумер|шумертәи]] ашәҟәыҩцәа [[Ашумер бызшәа|шумертәии]] [[аккадский язык|аккадтәии]] абызшәақәа рграмматика аиԥшымзаарақәа ҭырҵаахьан. Анаҩс, аҩыра аус адызулоз ажәытә культурақәа зегьы рхатәы грамматикатә традициа иазнеиуан.<ref>{{Книга|ссылка=|автор=В. М. Алпатов|заглавие=История лингвистических учений|ответственный=|год=2005|место=Москва|издательство=Языки славянской культуры|страницы=9, 13|страниц=368|isbn=5-9551-0077-6}}</ref> Традициала иалкаахоит абарҭ амилаҭтә бызшәадырратә традициақәа: индиатә, антикатә (нас — европазегьтәи), китаитәи арабтәи ([[Коран|Аҟәырҟан]] аилыркаареи аԥхьареи ирыдҳәалоу).
XVII ашәышықәсазы [[Грамматика Пор-Рояля|Пор-Роиальтәи]] [[Франциа|афранцыз]] грамматикцәа аус адырулеит абызшәа аграмматика ахәыцра ашьаҭақәа аанарԥшуеит, убри аҟнытә аграмматика универсалтәызароуп ҳәа зҳәо аидеиа. XVIII ашәышықәсазы [[филолог|афилолог]] [[Джонс, Уильям (филолог)|Уилиам Џьонс]], аиҿырԥшратә анализ шьаҭас иҟаҵаны, [[Асанскрит бызшәа|асанскрити]] [[латынь|алатын бызшәеи]] хылҵшьҭрак акәзар ҟалап ирымоу ҳәа азгәаҭаны, [[Сравнительно-историческое языкознание|аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра]] ашьаҭа икит<ref>[http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 Третий ежегодный доклад В. Джонса, президента Азиатского общества в Бенгалии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20070930224625/http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1 |date=2007-09-30 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=21|месяц=05|год=2013|url=http://histling.nw.ru/linguists/D/jones_w1|id=20130508}}</ref>, [[Вильгельм фон Гумбольдт|Вильгельм фон Гумбольдт]] академтә бызшәа аҵара индоевропатәи абызшәақәа ргәыԥ мацара аҳәаақәа ирҭигеит.<ref>{{книга|автор=[[Гумбольдт, Вильгельм|Гумбольдт В.]] |заглавие=Избранные труды по языкознанию|место=М.|издательство=Прогресс|год=1984|страниц=397}}</ref> XX ашәышықәса алагамҭазы, [[Соссюр, Фердинанд де|Фердинанд де Соссиур]], дара-дара рыла иҳәаақәҵоу, еидҳәалоу акқәа рстатикатә системак аҳасабала, абызшәа аидеиа аԥиҵеит.<ref>{{книга|автор=[[Соссюр, Фердинанд де|Saussure, Ferdinand de]]. |заглавие=Course in General Linguistics|место=La Salle, Ill.|издательство=Open Court|год=1983|allpages=xx + 236|isbn=0-8126-9023-0}}</ref> Соссиур иеихьӡара хадақәа рахь иԥхьаӡатәуп иара убас [[Диахрония и синхрония|адиахрониатәи]] (аҭоурыхтәи аиҿырԥшратәи), [[Диахрония и синхрония|асинхрониатәи]] (адескриптивтә) бызшәадырра аиҩдыраара. Соссиур излаиҳәо ала, абызшәадырратә ҭҵаара амаҭәар ианақәшәо, абызшәа адиахрониатә аспектқәа реиԥш асинхрониатә аспектқәагьы ианрыххәыцуа ауп. Уи адагьы, иара идҳәалоуп абызшәатә система ахәҭақәа рыбжьара аизыҟазаашьақәеи аиԥшымзаарақәеи ҩ-хкык ралкаара: асинтагматикатәи ассоциативтәи (апарадигматикатәи)
== Абызшәа системак аҳасабала ==
{{main|Абызшәатә система|Абызшәа аҩаӡарақәа|Абызшәатә ак}}
Ихадоу ҳәа иалкаауп анаҩстәи абызшәа аҩаӡарақәа<ref name="ЛЭС"/>:
* ''[[фонема|афонематә]]'';
* ''[[морфема|аморфематә]]'';
* ''[[лексика|алексикатә]]'' (ажәала);
* ''[[синтаксис|асинтаксистә]]'' ([[Предложение (лингвистика)|ажәаҳәа]] аҩаӡара).
Абызшәа еиуеиԥшым аҭыԥқәеи аҳаракырақәеи рҿы асистема аҩаӡара еиԥшӡам; убас, [[Фонология|афонологиаҿы]], хәҭак ӷәӷәала аиҭакра егьырҭ ахәҭақәа рышҟа ииасуа аиҭкарақәа ҟанаҵоит, уи [[Лексика|алексикаҿы]] аасҭа акыр еиҳауп.<ref name="ЛЭС">''Булыгина Т. В., Крылов С. А.'' [http://tapemark.narod.ru/les/452c.html Система языковая] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 452—454.</ref> Уи адагьы абызшәатә системеи уи хаз игоу асистемеи рҿы иалкаахоит ацентри аперифериеи.
== Адунеи абызшәақәа ==
{{main|Адунеи абызшәақәа}}
[[Афаил:Human Language Families Map.PNG|250px|thumb|right|Адунеи абызшәатә ҭаацәарақәа]]
Адунеи аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа, аха урҭ еидукылар ҟалоит акыр имаҷу абызшәатә ҭаацәарақәа рыла.<ref>Бурлак, Старостин, 2005, с. 3</ref>
Иԥсабаратәу абызшәақәа зегьы, ма реиҳарак ирымоуп [[языковые универсалии|абызшәатә ԥҟарақәа]] ҳәа изышьҭоу (иаагозар, иарбан бызшәазаалак иамоуп абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи, абызшәаҿы [[двойственное число|арыҩбатәра]] ыҟазар, уи иалоуп [[множественное число|арацәа хыԥхьаӡара]]гьы уҳәа).
== Абызшәақәа реихшара ==
Абызшәақәа реихшаразы еиуеиԥшым азнеишьақәа ыҟоуп:
* [[Ареальная классификация языков|ареалтә]], акультура-ҭоурыхтә [[ареал|ҵакырақәа]] рыла (иахьрылаҵәо аҭыԥ ала);
* [[Типологическая классификация языков|атипологиатә]]; иаагозар, аграмматикатә ҵакы аарԥшышьала абызшәақәа еихыршоит [[Аналитический язык|аналитикатә]], [[Изолирующий язык|аҟәыҭхагатә]], [[Синтетический язык|асинтетикатә]], [[Полисинтетический язык|аполисинтетикатә]] ҳәа;
* [[Генетическая классификация языков|агенетикатә]], хылҵшьҭралеи аиуареи рыҩаӡарала. Абызшәақәа гәыԥ-гәыԥла рҽеидыркылоит; урҭ — [[языковые семьи|ҭаацәарақәа]]ны.
Ҭаацәарақәак рзы иазгәаҭоуп еиҳа зыҩаӡара ҳараку атаксонқәа реидкылара — амакроҭаацәарақәа. Агенетикатә ҷыдарақәа рышьаҭала абызшәақәа реихшара иаҿуп абызшәатә систематика.
== Абызшәа адинамика адунеи аҿы ==
{{see also|Адунеи абызшәақәа}}
[[Адгьыл|Адгьыл]] аҿы иҟоуп 7 нызқь инареиҳаны абызшәақәа.<ref>[http://www.ethnologue.com/ Ethnologue — крупнейший в мире каталог языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20071227170852/http://www.ethnologue.com/ |date=2007-12-27 }}{{In lang|en}}</ref>
Аимадарақәа реизҳарала, [[Живой язык|зыԥсы ҭоу абызшәақәа]] рхыԥхьаӡара еиҵахоит
бжьаратәла бызшәак ҩымчыбжь рыҩныҵҟала аццакра аманы.<ref>{{Cite web |url=http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |title=Почти половине языков мира грозит исчезновение |access-date=2007-11-05 |archive-date=2008-06-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080629082536/http://www.dw-world.de/dw/article/0,2144,1912041,00.html |url-status=live }}</ref>
[[File:Novi Sad mayor office.jpg|thumb|[[Нови-Сад|Нови-Сад]] (Сербиа) ақалақь ахадара ахыбраҿы ԥшь-бызшәак рыла иҟоу аҭаӡҩырақәа: [[Асерб бызшәа|асерб]], [[Амаџьар бызшәа|авенгр]], [[Асловак бызшәа|асловак]], [[южнорусинский язык|аладаурыс]]]]
Еиҳа ахархәара змоу 40 бызшәа рыла ицәажәоит [[Адгьыл|Адгьыл]] иқәынхо ауааԥсыра 2/3 рҟынӡа. [[Родной язык|Зхатәы бызшәала]] ицәажәо рхыԥхьаӡарала адунеи аҿы аԥыжәара рымоуп [[Китайские языки|акитаи]], [[хинди|ахинди]], [[Англыз бызшәа|англыз]], [[Аиспан бызшәа|аиспан]], [[Араб бызшәа|араб]], [[Апортугал бызшәа|апортугал]], [[Аурыс бызшәа|аурыс]]. Амала фактла еиҳа ихадоу рбаганы иҟалоит, аиҳаракгьы иахьатәи адунеи аҿы, ахатәы бызшәа акәымкәа, зыԥсы ҭоу есҽнытәи аицәажәараҿы, аҵараҿы, амассатә дырраҭара ахархәагақәа рҿы, аамҭахгарақәа, аинтернет аҿы бызшәак ареалтә хархәара, адунеи аҿы абызшәа зҵо рхыԥхьаӡара иадҳәалоу арбага. Ас азнеишьаан, хымԥада хыԥхьаӡарала аԥыжәара амоуп англыз бызшәа, еиҳа имаҷны, [[Франкофоны|афранцыз]], [[Испанидад|аиспан]], [[севернокитайский язык|аҩадатәи китаитәи]], [[Арабский мир|араб]] бызшәақәа реиԥш иҟоу абызшәақәа.
Ҩ-бызшәак, ма инареиҳаны ицәажәо ауаа рхыԥхьаӡара есааира иацлоит. 70% рҟынӡа Адгьыл иқәынхо бызшәак инеиҳаны иалацәажәар рылшоит. Ҩ-бызшәак акыр ибзианы рдырреи бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь ахы иақәиҭны аиасреи [[билингвизм|абилингвизм]] ҳәа иашьҭоуп.<ref>[https://rusist24.rudn.ru/index.php/stati-po-rki/multietnichnost-sovremennykh-gosudarstv-i-problema-rannego-bilingvizma Мультиэтничность современных государств и проблема раннего билингвизма]</ref><ref name=":0">[https://bilingual-online.net/5/ Типология билингвизма (наблюдения за 5 билингвами)]</ref> Атәылақәа жәпакы рҿы ауаа аҩны аҭыԥантәи абызшәала, ма адиалект ала ицәажәоит, аофициалтә еизыҟазаашьаҿы — аҳәынҭқарратә бызшәа алитературатә вариант ала, аиҳарак ашкол аҿы — уи [[диглоссия|адиглоссиа]] ҳәа иашьҭоуп.<ref name=":0" />
Иахьатәи аамҭазы, [[Исчезающие языки|иӡуеит]] ҳәа иԥхьаӡоу, 400 бызшәа инареиҳаны иҟоуп.
Абызшәа ныҟәызго аҵыхәтәантәи ауаҩы иара ицԥсуеит, убри аҟнытә ашәарҭара иҭагылоуп, зегь раԥхьаӡагьы, аҩыра зхы иазмырхәо ажәларқәа.<ref>{{Cite web |url=http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |title=Когда умирают языки |access-date=2008-10-09 |archive-date=2011-07-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110722183759/http://www.bigbook.ru/litnews/detail.php?ID=3315 |url-status=live }}</ref>
Абызшәақәа рҭахара амзызқәа ируакуп иныҟәызго рыҩныҵҟа урҭ хыԥхьаӡарала еиҟарамкәа реихшара. Убас, апланета ауааԥсыра 80% ирықәшәоит 80 бызшәа, 3,5 нызқь бызшәа — адгьыл иқәынхо ауааԥсыра 0,2% роуп.<ref>{{Cite web |url=http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |title=Мир теряет языки |access-date=2008-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719153636/http://www.akzia.ru/news/26-09-2007/655.html |archive-date=2011-07-19 |url-status=dead }}</ref> Абызшәақәа рыӡра апроцесс мзыз хадақәас иԥхьаӡоуп аглобализациеи амиграциеи. Ауаа ақыҭақәа ирылҵны ақалақьқәа рахь ицоит, рыжәлар рбызшәа рцәыӡуеит.
Иахьа иҟоу абызшәақәа рыбжеиҳараҩык XXI ашәышықәса азбжазы ахархәара рҵәыӡуеит. Абызшәақәа жәпакы ыӡуеит дара ныҟәызго еиҳа зымч ӷәӷәоу абызшәатә еилазаара ианамадахалак, убри аҟнытә аӡра ашәарҭара иҭагылоуп раԥхьа иргыланы ажәлар маҷқәа рбызшәақәеи аҳәынҭқарра змам ажәларқәа рбызшәақәеи. 70% иреиҵаны ахәыҷқәа абызшәа рымҵозар, иӡуеит ҳәа иԥхьаӡоуп. [[ИУНЕСКО|ИУНЕСКО]] «Аӡра ашәарҭара иҭагылоу адунеитә бызшәақәа ратлас» адыррақәа рыла, иахьатәи Аамҭазы [[Европа]] аӡра ашәарҭара иҭагылоуп 50 бызшәа рҟынӡа.
Рҭагылазаашьа еиҳа иуашәшәыроуп [[Австралиа|Австралиа]], [[Индокитай|Индокитаи]], [[Америка]], [[Африка]] рышьагәыҭуаа рбызшәақәа, аконтинентқәа ирҟәыҭхоу [[Адгьылбжьаха|адгьылбжьахақәа]] — уаҟа иҟоуп даҽа шьоукы иқәырцо ажәлар ссақәа рацәаны, иара убас адгьылбжьахақәа ҟалар, ажәлар жәпаҩыла ианԥсуа иара еиҭашьақәзыргыло уаҩ дыҟам. Еиҳа иӷәӷәоуп Европа абызшәақәа — Европа атәылақәа ҿиоуп, уа ауааԥсыра рацәаны инхоит; ус анакәха, урҭ абызшәақәа ныҟәызго зықьҩыла ракәзаргьы раныӡаара рацәак иԥырхагахом. [[Ватикан]] аофициалтә бызшәақәа ируаку, шьҭа иԥсхьоу [[латынь|алатын]] бызшәа, уахь иузалаҵом.
== Абызшәа аҷыдарақәа ==
Абызшәақәа реиқәырхареи рфункциатә ԥкреи рыҩаӡарала иҳәаақәҵоуп.
=== Аиқәырхара аҩаӡара ===
{{main|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара}}
Аиқәырхара аҩаӡарала ({{lang-en|Levels of endangerment}}) абызшәақәа ИУНЕСКО абызшәақәа рзы Ашәҟәы Ҟаԥшь аҿы еиуеиԥшым абызшәа ашәарҭара иҭазыргыло ашәарҭара еиҳа еилыкка аилкааразы ирыдгалоу ф-категориак рыла ишьақәгылоу аихшарбага рымоуп:
* [[Мёртвый язык|Иӡхьоу абызшәақәа]] (''extinct – иӡхьоу'')
* Иҟалап иқәӡааз абызшәақәа ("possibly extinct")
* Ақәӡаара ахықә иқәгылоу (иқәӡаарц егьызгым, "nearly extinct")
* Иӡуа (иқәӡаауа) абызшәақәа ("seriously endangered")
* Иманшәалам абызшәақәа ("endangered")
* Иҭышәынтәалам абызшәақәа ("potentially endangered")
* Иманшәалоу абызшәақәа (имԥсуа) ("not endangered")
=== Афункционалтә ԥкра ===
Функциала иԥку ҳәа иашьҭоуп иахьынӡахәҭоу мамзаргьы зынӡа абарҭ алшарақәа змам абызшәа:
* иалкаау аҩыратә системаҿы иҭышәынтәалоу аорфографиа;
* иҿырԥшыгоу алитература (аграмматика, ажәарқәа, аклассикцәа рырҿиамҭақәа);
* амассатә аларҵәара аматериалқәа (апресса, аудионҵамҭақәа, афильмқәа, ашәақәа, амузыка);
* атехникатәи арҵаратәи литература (атехникатәи аҭҵаарадырратәи кьыԥхьымҭақәа, адидактикатә усумҭақәа, арҵага шәҟәқәа);
* есҽнытәи адырраҭара еиуеиԥшым аныҟәгагақәа (афишақәа, алаҳәарақәа, акорреспонденциа, аилыркаагақәа, анапхгарақәа уҳәа);
* абызшәала адырраҭара аиагаразы егьырҭ ахархәагақәа.<ref>''Марсель Дики-Кидири''. Как обеспечить присутствие языка в киберпространстве? — {{М.}}: Межрегиональный центр библиотечного сотрудничества (МЦБС), 2007. — 64 с.</ref>
Абызшәа функциала иԥкуп ҳәа аԥхьаӡаразы, еиқәыԥхьаӡоу алшарақәа зегьы рыҟамзаара хымԥадатәӡам. Абызшәа аҩыра амазар, ашкол аҿы иддырҵозар ҟалоит, аха убри инаваргыланы адырраҭаратә ма абызшәатә лшарақәа хаҭабзиарала иахьынӡахәҭоу рыҟамзаара иахҟьаны ӷәӷәала ааха аиур ҟалоит.
Функциала иԥку рахь ииашаны иԥхьаӡахоит зықәӡаара хырԥашьа амам абызшәақәа реиԥш ицәырҵуа абызшәақәагьы, акырӡа алшара дуқәа змоу, аха макьаназы аҟазааразы инагӡаны иазымхо.
Ауаҩытәыҩсатә ресурсқәа рыҟазаара аганахьала, функциала иԥку абызшәа ақәӡаара ашәарҭара иҭазыргыло бызшәаны иҟалар алшоит уи ахархәара аныҟәгаҩцәа рхыԥхьаӡара маҷзар.
Функциала иԥку абызшәақәа рахь иаҵанакуеит:
* Европа:
** ◦ [[бретонский язык|бретонтәи]];
** ◦ [[окситанский язык|окситантәи]];
** ◦ [[Абаск бызшәа|абасктәи]].
* Америка:
** ◦ ашьагәыҭ уааԥсыра рбызшәақәа шамахамзар зегьы;
* Азиа:
** ◦ полинезиатәи, микронезиатәи, меланезиатәи адгьылбжьахақәа иашьагәыҭуаау рбызшәақәа шамахамзар зегьы;
** ◦ Азиа Аҩада зхыԥхьаӡара маҷу ажәларқәа рбызшәақәак.
* Африка:
** ◦ абызшәақәа шамахамзар зегьы функциала иԥку рахь иаҵанакуеит.
== Абызшәа ахкқәа ==
{{main|Абызшәа ахкқәа}}
Иарбан бызшәазаалак аҩныҵҟа ихадоу ахкқәа рахь иаҵанакуеит, аиерархиатә еишьҭагылашьала:
* [[идиолект|аидиолект]] — иалкаау аиндивид ицәажәашьа, иара аформалтәи астилистикатәи ҷыдарақәа ирыцны изхәаԥшуа;<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171d.html Идиолект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref>
* [[говор|ацәажәашьа]] — ари абызшәа ныҟәызго хәҭа хәыҷык, шамахамзар, ҵакырадгьылла иԥку ажәаҳәа, адиалект, ма ацәажәашьа аҩныҵҟа иалкаауп (иаагозар, «аҩадаурысдуӡӡатә ҿцәажәашьа олонецктәи ацәажәашьа», «[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект ричинтәи аҿцәажәашьа» уб. иҵ.);<ref name=Dialect>''[[Касаткин, Леонид Леонидович|Касаткин Л. Л.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/132d.html Диалект] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 132—133.</ref><ref>{{книга|автор=Жукова И. Н., Лебедько М. Г., Прошина З. Г., Юзефович Н. Г. |заглавие=Словарь терминов межкультурной коммуникации|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2013|страниц=632|isbn=978-5-9765-1083-8}} — С. 84.</ref><ref name=Reestr>{{книга|часть=Реестр кавказских языков|ссылка часть=http://www.lingvarium.org/raznoe/publications/caucas/alw-cau-reestr.pdf|заглавие=''Коряков Ю. Б.'' Атлас кавказских языков|ответственный=Ин-т языкознания РАН|место=М.|издательство=Пилигрим|год=2006|страниц=76|isbn=5-9900772-1-1}} — С. 21—41.</ref>
* [[диалект|адиалект]] — ихадоу аҵакыратә (зны — зынла-асоциалтә ма азанааҭтә, мамзаргьы [[социолект|асоциолект]]) бызшәа хкуп (иаагозар, «[[Аполиак бызшәа|аполиак бызшәа]] [[мазовецкий диалект|мазовецктәи адиалект]]", "[[Агәыл бызшәа|агультәи абызшәа]] керентәи адиалект" уб. иҵ.), иаҿ. иара убас иазааигәоу атермин "[[патуа|патуа]]";<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Ананьева, Наталия Евгеньевна|Ананьева Н. Е.]] |заглавие=История и диалектология польского языка. 3-е изд|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2009|страниц=304|isbn=978-5-397-00628-6}} — С. 88.</ref><ref name=Reestr/><ref>{{книга|автор=Abalain, Hervé. |заглавие=Le français et les langues historiques de la France. 2e éd|место=
Paris|издательство=J.-P. Gisserot|год=2007|allpages=317|isbn=978-2877-47881-6}} — P. 154.</ref>
* [[наречие (диалект)|ацәажәашьа]] — еиҳа идуу ҵакырадгьыл бызшәатә хкуп, уахь иаҵанакуеит адиалектқәа реизак, урҭ еидкылоуп иарбоу абызшәа егьырҭ ацәажәашьақәа изларылукаауа азеиԥш ҟазшьақәа жәпакы (ҿырԥштәқәаны иҟалар алшоит [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәа]] [[Северорусское наречие|аҩадаурысдуӡӡатә]] [[Южное наречие русского языка|аладаурысдуӡӡатә]] цәажәашьақәа).<ref name=Dialect/><ref>{{книга|автор=[[Широков, Олег Сергеевич|Широков О. С.]] |заглавие=Введение в языкознание|место=М.|издательство=Изд-во Моск. ун-та|год=1985|страниц=264}} — С. 112.</ref>
Ахархәара маҷым иара убас «анеитралтә» термин:
* [[идиом|аидиом]] — абызшәа ахкы арбара иара астатус хаҭа рацәак хра аламзаргьы, ма еилкаамзаргьы.<ref>''[[Виноградов, Виктор Алексеевич (лингвист)|Виноградов В. А.]]'' [http://tapemark.narod.ru/les/171e.html Идиом] // Лингвистический энциклопедический словарь / Гл. ред. В. Н. Ярцева. — М.: Советская энциклопедия, 1990. — С. 171.</ref>
Адиалектқәа реизак, иара убас иҿиоу абызшәақәа рҿы [[просторечие|абаша бызшәа]] иаҿагылоит [[литературный язык|алитературатә бызшәа]] — инормарку, афункциа рацәа змоу амилаҭтә бызшәа хкы, хымԥада аҩыратә форма змоу. Алитературатә бызшәа аҳәаақәа ирҭагӡаны иалыркаауеит ауаажәларра еиуеиԥшым акоммуникативтә ҭахрақәа рымаҵ зуа еиуеиԥшым афункционалтә стильқәа (иаагозар, асахьаркыратә, аҭҵаарадырратә, аофициал-усуратә, апублицистикатә).<ref>Норман, 2009, с. 261—263</ref>
Иааидкыланы, "еизааигәоу аидиомқәа ҩба диалектқәоума, еиуеиԥшым бызшәақәоума" ҳәа азҵаара аҭак акырџьара ҵакы заҵәыкны иҟаӡам; [[Проблема «язык или диалект»|абызшәеи адиалекти реиԥшымзаара апроблема]] [[Языковая систематика|абызшәатә систематика]] апроблема хадақәа ируакуп, уи аҵакы [[лингвистика|абызшәадырра]] аҳәаақәа хараӡа ирҭыҵуеит.
== Абызшәатә еимадарақәа ==
{{main|Абызшәатә еимадарақәа}}
Еиуеиԥшым абызшәақәа ныҟәызго иааигәаны реинырраан рбызшәақәа анеиныруа маҷӡам, ианеиҵаха хазхаҭалатәи аҩаӡараҟынӡа. Абызшәатә еимадара инарҭбааны имҩаԥысыр алшоит [[языковая граница|абызшәатә ҳәааҿы]], [[адстрат|адстраттә]] бызшәақәа рыбжьара, мамзаргьы [[Миграция населения|амиграциа]] иахҟьаны, усҟан иныҟәызго изы иҿыцу абызшәа [[суперстрат|суперстратк]] (уаанӡатәи зыхәлабгаз), ма [[Субстрат (лингвистика)|субстратк]] аҳасабала иҟалар алшоит.
Абызшәатә еимадарақәа раан аҭыԥ роур алшоит еиуеиԥшым афеноменқәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[конвергенция языков|абызшәақәа реизааигәахара]], [[заимствование|амаԥсахра]], [[калька (лингвистика)|акалькақәа]], [[релексификация|аиҭеидкылара]] реиԥш иҟоу. Аинтенсивтә бызшәатә еимадарақәа ирылҵшәоуп ирмариоу абызшәа [[пиджин|еилаԥса]], [[креолизация|аилаӡҩара]], [[переключение кодов|акодқәа реиҭакра]], [[смешанный язык|еилаԥсоу абызшәақәа]].
==Шәахә. иара убас==
{{Div col}}
* [[Языки мира|Адунеи абызшәақәа]]
* [[Разновидности языка|Абызшәа ахкқәа]]
* [[Многоязычие|Абызшәарацәара]]
* [[Методики изучения языка|Абызшәа аҵара аметодқәа]]
* [[Язык или диалект|Абызшәа ма адиалект]]
* [[Степени сохранности языков|Абызшәақәа реиқәырхара аҩаӡара]]
* [[Метаязык|Аметабызшәа]]
* [[Язык запросов|Азыҳәарақәа рбызшәа]]
* [[ISO 639]]
* [[Язык животных|Аԥстәқәа рбызшәа]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Бурлак, Светлана Анатольевна|Бурлак С. А.]], [[Старостин, Сергей Анатольевич|Старостин С. А.]] |заглавие=Сравнительно-историческое языкознание|место=М.|издательство=Издат. центр «Академия»|год=2005|страниц=432|isbn=5-7695-1445-0|ref=Бурлак, Старостин}}
* {{книга|автор=[[Кибрик, Александр Евгеньевич|Кибрик А. Е.]] |заглавие=Язык // Лингвистический энциклопедический словарь|место=М.|издательство=[[Большая российская энциклопедия (издательство)|Сов. энциклопедия]]|год=1990|страницы=604—606|страниц=685|isbn=5-85270-031-2|ref=Кибрик|ссылка=http://tapemark.narod.ru/les/604c.html}}
* {{книга|автор=[[Кузнецов, Сергей Николаевич (лингвист)|Кузнецов С. Н.]] |заглавие=Краткий словарь интерлингвистических терминов // Проблемы международного вспомогательного языка|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]]|год=1991|страницы=171—228|страниц=263|isbn=5-02-016810-6|ref=Кузнецов}}
* [[Розенталь, Дитмар Эльяшевич|Розенталь Д. Э]].'', Теленкова М. А''. Словарь-справочник лингвистических терминов. Изд. 2-е. — М.: Издательство [[Просвещение (издательство)|Просвещение]].1976 год.
* {{книга|автор=Норман Б. Ю. |заглавие=Теория языка. Вводный курс. 3-е изд|место=М.|издательство=Флинта; Наука|год=2009|страниц=296|isbn=978-5-89349-498-3|ref=Норман}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Язык и языки}}
* ''[[Розов, Николай Сергеевич|Розов Н. С.]]'' [https://nsu.ru/filf/rozov-language-2022-about.htm Происхождение языка и сознания. Как социальные порядки и коммуникативные заботы порождали речевые и когнитивные способности]. — Новосибирск: Манускрипт, 2022. — 355 с. ISBN 978-5-93240-360-0
* {{книга|автор=Ulbaek, Ib. |часть=The Origin of Language and Cognition|ссылка часть=http://www.people.ku.edu/~mvitevit/ulbaek_origin_of_language.pdf|заглавие=Approaches to the Evolution of Language: Social and Cognitive Bases|ответственный=Ed. by J. R. Hurford, M. Studdert-Kennedy, C. Knight|место=Cambridge|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1998|pages=30—43|allpages=456|isbn=0-521-63964-6|ref=Ulbaek}}
* {{книга|автор=[[Хомский, Ноам|Chomsky, Noam]]. |заглавие=The Architecture of Language|место=New Delhi, Oxford & New York|издательство=[[Oxford University Press]]|год=2000|allpages=xv + 89|isbn=0-19-564834-X|ref=Chomsky|язык=en}}
* {{книга|автор=Fitch, W. Tecumseh. |заглавие=The Evolution of Language|ссылка=http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|место=New York|издательство=Cambridge University Press|год=2010|allpages=xii + 611|isbn=978-0-521-85993-6|ref=Fitch|archive-date=2018-10-24|access-date=2026-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20181024190515/http://www.genlingnw.ru/board/attachments/fitch_evolution.pdf|url-status=dead}}
* {{книга|автор=Foley, William A. |заглавие=Anthropological Linguistics: An Introduction|ссылка=https://archive.org/details/anthropologicall0000fole|место=Malden, MA|издательство=Blackwell Publishers|год=1997|allpages=xvii + 495|isbn=978-0-631-15122-2|ref=Foley}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.radiovesti.ru/articles/2012-03-17/fm/38205 Филолог Светлана Бурлак о происхождении и развитии языков в программе Наука 2.0]
* [[Эмиль Бенвенист]]. [http://www.krotov.info/lib_sec/02_b/ben/veniste.htm Категории мысли и категории языка]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:бызшәа}}
[[Акатегориа:Абызшәа| ]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]]
[[Акатегориа:Алингвистика]]
c3wik0wqkqypme6n0psr4gfiinz7z7l
Меркури
0
54615
172621
172051
2026-08-24T13:30:05Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Меркури]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172051
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Меркури|Меркури (аҵакы)}}
{{Акарточка Апланета
| ахкы = апланета
| маленькая карточка =
| фон = #BC8F8F
| ахьӡ = Меркури
| асимвол = Mercury symbol (black).svg
| асахьа = Mercury in color - Prockter07 centered.jpg
| асахьа ашәагаа = 280px
| асахьа ахҵара = Акосмостә ӷба «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» раԥхьатәи аԥырраан иҭыху Меркури асахьа
| егьырҭ ахьӡқәа =
| обозначение астероида =
| категория астероида =
| аартра-ref =
| аԥхьаартҩы =
| аартра аҭыԥ =
| аартра арыцхә =
| способ открытия =
| аорбита-ref = <ref name="solarsystem"/>
| аепоха = [[J2000.0]]
| аперигели = 46,001,009 км<br>0.30749951 а.ц.
| апсида =
| периапсида =
| апоапсида =
| афели = {{Ахыԥхьаӡара|69817445}} км<br>0,46670079 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аҵәҩанбжа ду = {{Ахыԥхьаӡара|57909227}} км<br>0,38709927 а.ц.
| средний радиус орбиты =
| аексцентриситет = 0,20563593
| асидертә период = 87,969 мшы<ref name="nasa">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|date=2014-05-09|title=Mercury Fact Sheet|lang=en|publisher=NASA|access-date=2014-06-18|author=David R. Williams.|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNXiw5w?url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/mercuryfact.html|archive-date=2014-06-17|url-status=live}}</ref>
| асинодтә период = 115.88 мшы<ref name="nasa" />
| аорбитатә ццакыра = 47.36 км/с (абжьаратәи)<ref name="nasa" />
| абжьаратә аномалиа = 174,795884°
| аорбита анаара = 7.00° аеклиптикатә ҟьаҟьара иазкны 3.38° амратә екватор иазкны 6.34° винварианттә ҟьаҟьара иазкны<ref name="meanplane">{{cite web|date=2009-04-03|title=The MeanPlane (Invariable plane) of the Solar System passing through the barycenter|url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|access-date=2009-04-03|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqqHQ6J?url=http://home.surewest.net/kheider/astro/MeanPlane.gif|archive-date=2013-01-20|url-status=dead}}</ref>
| угловое перемещение =
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 48,33167°<ref name="nasa" />
| долгота периастра =
| время периастра =
| аперицентр аргумент = 29,124279°
| половинная амплитуда =
| амҩаныза зтәу =
| амҩанызақәа = нет
| афизикатә-ref = <ref name="solarsystem">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts|title=Solar System Exploration: Planets: Mercury: Facts & Figures|access-date=2014-06-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6QPNz5UGr?url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury|archive-date=2014-06-17|url-status=dead}}</ref>
| ашәагаақәа =
| приплюснутость = 0<ref name="nasa" />
| аекватортә радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" />
| аполиартә радиус = 2439,7 км<ref name="nasa" />
| абжьаратәи арадиус = 2439.7 ± 1.0 км (0.3829 дгьылтә)<ref name="nasa" />
| агьежь ду аикәшара = 15 329,1 км
| ақәӡара = 7.48·10<sup>7</sup> км2<br>0.147 адгьылтә
| аҭаӡара = 6.083·10<sup>10</sup> км<sup>3</sup><br>0.056 дгьылтә<ref name="nasa" />
| акапан = 3,33022·10<sup>23</sup> кг<br>0,055274 дгьылтә<ref name="Язев" /><ref name="galspace" />
| ажәпара = 5.427 г/см<sup>3</sup><br>0.984 дгьылтә<ref name="nasa" />
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 3.7 м/с<sup>2</sup><br>0.377 [[ускорение свободного падения|g]]<ref name="nasa" />
| актәи акосмостә ццакыра = 3,1 км/с
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 4,25 км/с
| аҵәира аццакра = 10.892 км/сааҭ (3.026 м/с) (екватор аҟны)
| аҵәира апериод = 58.646 мшы (1407.5 сааҭ)<ref name="nasa" />
| аҵәҩан анаара = 2,11′ ± 0,1′<ref name="Margot2007">{{статья|заглавие=Large Longitude Libration of Mercury Reveals a Molten Core|издание=Science|том=316|страницы=710—714|doi=10.1126/science.1140514|bibcode=2007Sci...316..710M|pmid=17478713|номер=5825|язык=en|тип=journal|автор=Margot, L. J.; Peale, S. J.; Jurgens, R. F.; Slade, M. A.; Holin, I. V.|год=2007|issn=0036-8075 }}</ref>
| прямое восхождение = 18 ш 44 мин 2 с281.01°<ref name="nasa" />
| склонение = 61,45°<ref name="nasa"/>
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0.068 (Бонд)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury">{{статья|заглавие=Photometry of Mercury from SOHO/LASCO and Earth|том=155|номер=2|страницы=253—264|doi=10.1006/icar.2001.6723|bibcode=2002Icar..155..253M|автор=Mallama, A.; Wang, D.; Howard, R. A.|год=2002|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref><br>0.142 (агеометриатә)<ref name="nasa" /><ref name="MallamaMercury" />
| спектральный тип =
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = −2.6<sup>м</sup><ref name="MallamaSky">{{статья|заглавие=Planetary magnitudes|издание=Sky and Telescope|том=121(1)|страницы=51—56|ссылка=https://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf|автор=Mallama, A.|год=2011|archive-date=2016-08-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20160801003013/http://cvas.cvas-north.com/documents/Ron%27s%20documents/Planetary_Magnitudes_No_Copyright.pdf}}</ref> инаркны 5.7<sup>м</sup>ҟынӡа<ref name="nasa"/><ref name="ephemeris">{{cite web|last=Espenak|first=Fred|date=1996-07-25|url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995–2006|website = NASA Reference Publication 1349|publisher=NASA|access-date=2008-05-23|archive-url=https://www.webcitation.org/6BSjtmr0H?url=https://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/mercury2.html|archive-date=2012-10-16|url-status=live}}</ref>
| зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = -0,01ᵐ
| угловой диаметр = 4,5–13"<ref name="nasa"/>
| аԥхарра хыхьтәи = 80 инаркны 700 К рҟынӡа (-190 инаркны +430 °C рҟынӡа)
| температура 1 имя = 0°N, 0°W<ref name="vasa"/>
| температура 1 минимум = 100 K<br>(−173 °C)
| температура 1 средняя = 340 К(67°С)
| температура 1 максимум = 700 К<ref>{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|title=Mercury: In Depth|publisher=[[НАСА]]|access-date=2017-10-10|lang=en|archive-date=2017-03-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20170327204313/http://solarsystem.nasa.gov/planets/mercury/indepth|url-status=live}}</ref><br>(427°С)
| температура 2 имя = 85°N, 0°W<ref name="vasa" />
| температура 2 минимум = 80 К(-193°С)
| температура 2 средняя = 200 К (-73°С)
| температура 2 максимум = 380 К(107°С)
| атмосфера-ref = <ref name="nasa"/>
| ақәыӷәӷәара = ≲ 5·10<sup>−15</sup> бар<ref name="nasa" />
| шкала высоты =
| аилазаара = 42.0% [[кислород|аҵәыҵәри]]<br>29.0% [[натрий|анатри]]<br>22.0% [[водород|аӡри]]<br>6.0% [[гелий|агели]]<br>0.5% [[калий|акали]]<br>0.5% егьырҭ ([[Аӡы|аӡы]], [[Оксид углерода(IV)|акарбон диоксид]], [[азот]], [[аргон]], [[ксенон|аксенон]], [[криптон|акриптон]], [[неон|анеон]], [[кальций|акальци]], [[магний|амагни]])<ref name="nasa" /><ref name="galspace">[http://galspace.spb.ru/mercury.html Краткие характеристики. Меркурий] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111016183703/http://galspace.spb.ru/mercury.html |date=2011-10-16 }} // Проект «Исследование Солнечной системы».</ref>
}}
'''Меркури''' [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегьы иреиҵоу, насгьы [[Амра|Амра]] зегь реиҳа иазааигәоу [[планета|планетоуп]]. Ажәытәтәи римтәи ахәаахәҭра анцәахәы — иццакуа ''[[Меркурий (мифология)|Меркури]]'' ихьӡ ахҵоуп, избан акәзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа [[Небесная сфера|ажәҩан]] аҿы еиҳа иццакны иныҟәоит. Меркури [[Осевое вращение|аҵәҩан иаакәыршаны]] 58.646 Адгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа ҩба) рыла игьежьуеит. Амра [[Сидерический период|акәшара аамҭа]] 87,97 дгьылтә мшыҵх (адгьылтә мзақәа 3) мацара роуп — Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟнытә Амра зегь реиҳа иццакны [[Орбитальный период|иахыкәшо]] ауп. Меркури аикәшара [[Синодический период|асинодтә орбитатә аамҭа]] (116 дгьылтә мшыҵх) иақәшәоит иааигәоу [[Венера|Венера]] [[Солнечные сутки|ауахыки-ҽнаки]] (насгьы уи асинодтә орбитатә аамҭа 1/5). Меркури ахаҭаҿы амратә [[Солнечные сутки|уахыки-ҽнаки]] уи аҩышықәса иаҟароуп (176 дгьылтә мши-ҵхи мамзаргьы Адгьылтә [[полугодие|шықәсыбжа]]). Меркури Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа рҟны иреиҳау аорбиталтә [[эксцентриситет|ексцентриситет]] (0.206) амоуп. [[Перигелий|Аперигелион]] аҿы Амра аҟынтәи Меркури аҟынӡа абжьаӡара [[Афелий|афелион]] аҿы апланета иарҳауа «аҩадара» 2́/3 мацара ауп. Убри аҟнытә, аорбита аперигелион ахь, Меркури убас еиԥш акәакьтә [[Орбитальная скорость|орбитатә ццакыра]] шьҭнахуеит, [[Осевое движение|аҵәҩан аакәшара]] акәакьтә ццакыра еиҳахо аҟынӡа, Меркури ажәҩан аҿы иҟоу Амра ԥыҭраамҭак ихынҳәны агьежьра ииалагоит.<ref name = "navin" >Т.н. «эффект [[Иисус Навин|Иисуса Навина]]»</ref> Меркури есышықәса ҩынтәны Амра иахьакәшо аҷыдарақәа зыхҟьо уи [[Синхронное вращение|агравитациатә дхалара]] ауп. Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра ишиашоу иаҿаԥшуазар, усҟан анаҩстәи аперигели ахысраан уи аҭыԥ иаҿагылоу аҿықәантәи аҭыԥ Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа Меркуритә шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ ахыхь [[зенит|азенит]] аҿы иҟалоит. Ишьақәгыло [[Орбитальный резонанс|агьежьра-орбитатә резонанс]] 3:2 абзоурала, апланета ҩынтәтәи [[Орбитальный год|аорбиталтә]] аамҭеи хԥатәи [[период обращения|аорбиталтә аамҭеи]] амратә уахыки-ҽнаки иҭаӡоит (хыхь зыӡбахә ҳәаз Амра «ашьҭахьҟа ахынҳәрақәа»<ref name = "navin" /> аманы).
[[Наклон оси вращения|Меркури аҵәиратә ҵәҩан аорбита аҟьаҟьарахь анаара]] — [[Солнечная система|Амратә система]] апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа ихәыҷуп, уи аҵакы маҷӡоуп - <sup>1</sup>/<sub>30</sub>° раҟара — [[Орбитальный период|ашықәс]] аамҭақәа реиҭныԥсахлара еилыкка иубаратәы иҟаӡам. Аха Меркури аорбита аҟьаҟьара ахаҭа аеклиптикахь (даҽакала, Адгьыл аорбита аҟьаҟьарахь) анаара Амратә система апланетақәа зегьы рҟны зегьы раасҭа идууп — акәакьтә градусқәа 7. Меркури ҵаҟатәи аидылара<ref>Нижнее соединение Меркурия происходит примерно раз в 116 дней (синодический период), когда Меркурий находится между Солнцем и Землёй на одной линии, т.е. ближе к Земле</ref> аорбита аиқәҳәалақәа руак ианақәшәо (иҩеиуа ма илбаауа)<ref>Точки, где орбита Меркурия пересекает плоскость эклиптики (плоскость орбиты Земли).</ref>, [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Меркури Амра адиск ианахысуа]] Адгьыл аҟынтәи иубаратәы иҟоуп. Егьырҭ “[[Внутренние планеты|аҩныҵҟатәи апланетақәа]]” реиԥш, Меркури [[Прецессия линии узлов|аорбитатә еиқәҳәалақәа рӷазқәа рыҵәира]] ҟалоит Амра аҩадатәи аполиус аҟынтәи асааҭ ахыцқәа ирықәшәаны, даҽакала иуҳәозар, апланета аорбиталтә ныҟәара иаҿагыланы (уажәтәи аццакырала 0.6 кәакьтә секунда шықәсыкахь — 2.16 миллион шықәса ихаҭәаау [[Оборот (единица измерения)|еикәшарак]] азы). [[Апоцентр и перицентр|Меркури аорбита аҵәҩан ду]] [[Смещение перигелия Меркурия|Амра ԥшьаала иакәшоит Меркури аорбита аҳауаҿы]] 575 [[Угловая секунда|кәакьтә секунд]] (0.16 [[Градус (геометрия)|кәакьтә градус]] рҟынӡа) шәышықәса рыла (225,000 дгьылтә шықәса ихаҭәаау агьежьра азы), Амра аҩадатәи аполиус аганахьала асааҭ ахыц иаҿаланы( даҽакала иуҳәозар, апланета аорбитатә ҵысра иамоу ахырхарҭа аманы). Иахьатәи аҭоурыхтә аамҭазы, Меркури аперигели аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟоуп, Меркури афели — Меркури аорбита зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ аҿы иҟоуп аеклиптика аҩадатәи агьежьбжаҿы, агелиоцентртә кыдхалара 257.46°<ref>Угол откладывается от точки весеннего равноденствия, против часовой стрелки.</ref> аманы.
Адгьыл аҟынтәи уԥшуазар, Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу [[Угловое расстояние|иубарҭоу абжьаӡара]] 28° ахаан еиҳахом. Амра ари азааигәахара ҵакыс иамоуп, апланета амра анҭашәалак ашьҭахь ма амра агылара аԥхьа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа ауп иахьубарҭоу ҳәа, еиҳарак [[Сумерки|ахәылбыҽха]], насгьы [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан (зынӡа шықәсык ахьтә 4-нтә): ахәылбыҽха иубарҭоу, мрагыларахьтәи аиҵыхрақәа рҿы — Ариес-Таурус-Гемини асектор аҿы; шьыжьымҭантәи абарҭара, мраҭашәаратәи аиҵыхраҿы — Канцер-Лео-Вирго асектор аҿы. Ателескоп ала, Меркури иубарҭоуп афазақәа шамоу, урҭ амагана па инаркны иҭәу адиск аҟынӡа, Венереи Амзеи реиԥш, зны-зынлагьы [[прохождение Меркурия по диску Солнца|Амра адиск иқәланы ицоит]]. Меркури афаза аҽанаԥсахуа аамҭа иаҟароуп уи [[Синодический период|асинодтә револиуциа аамҭа]] — 116 мшы раҟара.
Меркури аҿықә [[ударный кратер|акратер дуқәа]] рыла ихҟьоуп, насгьы ҭеиҭыԥшла Амза аҿықә еиԥшуп, уи иҳанаҳәоит аҵыхәтәантәи амиллиард шықәсқәа рзы аҩныҵҟатәи агеологиатә усура шыҟамыз. Меркури [[Атмосфера|атмосфера]] шамахак иахьамам азы, уи аҿықә аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳа иӷәӷәаны аҽаԥсахуеит: уахынла 100 К (−173 °C) инаркны, ҽынла 700 К (+427 °C) рҟынӡа аекватортә регионқәа рҿы.<ref name=":0">{{Cite web |url=http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/http://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}{{Cite web |url=https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2019-12-02 |archive-date=2006-09-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060911205118/https://www.jhuapl.edu/techdigest/td2602/Prockter.pdf |url-status=dead }}</ref> Аполиартә ҭыԥқәа еснагь 180 К (−93 °C) еиҵаны ихьшәашәоит.<ref name="vasa">{{статья|заглавие=Near-Surface Temperatures on Mercury and the Moon and the Stability of Polar Ice Deposits|ссылка=http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf|том=141/2|страницы=179—193|id=Figure 3 with the "TWO model"; Figure 5 for pole|bibcode=1999Icar..141..179V|doi=10.1006/icar.1999.6175|язык=en|тип=journal|автор=Vasavada, Ashwin R.; Paige, David A.; Wood, Stephen E.|число=|месяц=10|год=1999|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2012-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20121113124427/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge151/references/vasavada_et_al_1999.pdf}}</ref> Апланета иаҳдыруа аԥсабаратә мҩанызақәа амам.
Меркури ҩ-космостә ӷбак аҭааит: «[[Маринер-10]]» уи азааигәара иԥрит 1974, 1975 шықәсқәа рзы, «[[Мессенджер (АМС)|MESSENGER]]» 2008 шықәса инаркны 2015 шықәсанӡа иҭнаҵаауан. Аҵыхәтәантәи 2011 шықәсазы апланета аорбитахь ицәырҵын, ԥшьышықәса рыҩныҵҟа 4000-нтә еиҳаны иакәшаны мшаԥымза 30, 2015 шықәсазы абылтәы амҵәан аҿықәахь иқәҳаит.<ref>{{cite web |url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id%3D284 |url-status = dead |title=NASA Completes MESSENGER Mission with Expected Impact on Mercury's Surface |access-date=2015-04-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150503002503/http://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=284 |archive-date=2015-05-03 }}</ref><ref name="EclipseReboost">{{cite web |url=https://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |title=From Mercury orbit, MESSENGER watches a lunar eclipse |author=[[Emily Lakdawalla]] |publisher=Planetary Society |date=2014-10-10 |access-date=2015-01-23 |archive-date=2015-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150204062156/http://www.planetary.org/blogs/emily-lakdawalla/2014/10100759-from-mercury-orbit-messenger.html |url-status=live }}</ref><ref name="Pressurant2015">{{cite web |url=http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |title=Innovative use of pressurant extends MESSENGER's Mercury mission |publisher=Astronomy.com |date=2014-12-29 |access-date=2015-01-22 |archive-date=2016-11-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161115082844/http://www.astronomy.com/news/2014/12/innovative-use-of-pressurant-extends-messengers-mercury-mission |url-status=live }}</ref> Акосмостә ныҟәага «[[BepiColombo]]» 2026 шықәсазы Меркури иаакәыршаны аорбитахь анеира азԥхьагәаҭоуп.<ref>{{cite web|url=https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|title=BepiColombo|publisher=[[Bepi Colombo]]|access-date=2022-05-20|archive-date=2019-06-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20190620142331/https://www.cosmos.esa.int/web/bepicolombo/home|url-status=dead}}</ref>
== Азеиԥш дырраҭара ==
Меркурии Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 58 млн км (57.91 млн км)<ref>Уточнённые значения далее идут из источников NASA Goddard Space Flight Center на 2000 г.</ref><ref>[http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ Сколько километров до Солнца?] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160604111807/http://www.vokrugsveta.ru/quiz/20/ |date=2016-06-04 }} // Вокруг Света.</ref> маҷк еиҵоуп.
Апланета Амра иакәшоит 88 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури иубарҭоу [[звёздная величина|аеҵәатә шәагаа]] —2.43<ref name="nasa"/> инаркны 5.5-нӡа еиҭасуеит хыхьтәии ҵаҟатәии аидҳәаларақәа рҿы, аха Амра азааигәара иахҟьаны мариала иубарҭаӡам.<ref>{{cite web
|author = Joe Rao
|url = https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html
|title = See Mercury, the Elusive Planet
|lang = en
|website = Space.com
|date = 2008-04-18
|access-date = 2019-09-26
|archive-date = 2019-09-26
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190926101153/https://www.space.com/5246-mercury-elusive-planet.html
|url-status = live
}}</ref>
Меркури адгьылтә планетақәа ргәыԥ иаҵанакуеит. Афизикатә ҟазшьақәа рыла уи [[Амза|Амза]] еиԥшуп. Иара иамам аԥсабаратә мҩанызақәа, аха даара иҵаӷоу атмосфера амоуп. Апланета иамоуп аихатә гәыцә ду<ref>существует ещё одна теория строения ядра; см. [[#Геология и внутреннее строение|Геология и внутреннее строение]]</ref>, уи [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥ]] иахыҵхырҭоуп, зымчра [[Магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә ҭыԥ]] аҟынтәи 0.01 шьақәнаргыло.<ref>{{cite web |url=http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag |author=C. T. Russell, J. G. Luhmann |title=Mercury: magnetic field and magnetosphere |access-date=2007-03-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190102193647/http://spc.igpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/merc_mag/ |archive-date=2019-01-02 |url-status=dead}}</ref>
Меркури агәыцә апланета зегьы аҭаӡара аҟынтәи 83% ҟанаҵоит.<ref>{{cite web |url=http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |url-status=dead |title=Mercury Gets a Dose of Extra Iron |date=2012-03-21 |publisher=scienceNOW |access-date=2012-03-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120328005248/http://news.sciencemag.org/sciencenow/2012/03/more-more-iron-for-mercury.html |archive-date=2012-03-28 |lang=en}}</ref><ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |title=Астрономы увеличили железное ядро Меркурия |date=2012-03-22 |publisher=[[Lenta.ru]] |lang=ru |access-date=2019-12-03 |archive-date=2012-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120502171523/http://lenta.ru/news/2012/03/22/mercury/ |url-status=live }}</ref>
Меркури аҿықәан аҳауа аԥхарра 80 инаркны 700 [[Кельвин|К]] рҟынӡа (−190 инаркны +430°C рҟынӡа) аҽаԥсахуеит. Амра аган кырӡа еиҳа иԥхоит, аполиартә регионқәеи апланета егьырахьтәи агани раасҭа.
Меркури арадиус 2439.7 ± 1.0 км<ref name="nasa"/> мацара ауп иахьыҟоу, уи [[Иупитер|Иупитер]] амҩаныза [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Сатурн]] амҩаныза [[Титан (спутник)|Титани]] ррадиус аасҭа еиҵоуп (Амратә системаҿы иреиҳау апланетатә мҩанызақәа ҩба). Аха иара арадиус шмаҷугьы, Меркури капанла [[Ганимед (спутник)|Ганимеди]] [[Титан (спутник)|Титани]] еилаҵаны иреиҳауп.
Апланета акапан 3,3·10<sup>23</sup> [[Акилограмм|кг]] ыҟоуп. Меркури абжьаратәи [[плотность|аилаӷәӷәарра]] ԥыҭк иҳаракуп - 5.43 г/см<sup>3</sup>, уи [[Адгьыл|Адгьыл]] аилаӷәӷәара аасҭа маҷк ауп иахьеиҵоу. Адгьыл шәагаала акырӡа ишдуу ҳаназхәыцуа, Меркури аилаӷәӷәара аҵакы иаанарԥшуеит уи аҵаулараҿы [[Металлы|аметаллқәа]] ирацәаны рыҟазаара. Меркури аҟны [[Ускорение свободного падения|зых иақәиҭу акаҳара аццакра]] 3,70 м/с<sup>2</sup><ref name="solarsystem"/> ауп. [[Вторая космическая скорость|Аҩбатәи акосмостә ццакыра]] — 4,25 [[Метр в секунду#Кратные единицы|км/с]]<ref name="solarsystem"/> ауп.
Макьаназы апланета иазкны иаҳдыруа уамак ирацәам. 2009 шықәсазы ауп аҵарауаа «[[Маринер-10]]», насгьы «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» рҟынтәи асахьақәа рхы иархәаны, раԥхьаӡатәи Меркури ихаҭәаау ахсаала анеиқәдыршәаз.<ref>{{cite web |date=2009-12-16 |url=https://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ |title=Впервые составлена полная карта Меркурия |publisher=[[Lenta.ru]] |access-date=2010-08-13 |url-status=live |archive-date=2010-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100822110559/http://lenta.ru/news/2009/12/16/mercury/ }}</ref>
2006 шықәсазы [[Плутон#Решение МАС повторно классифицировать Плутон|Плутон апланетартә статус анацәыӡ]] ашьҭахь, Меркури Амратә системаҿы иреиҵоу апланета ҳәа ахьӡ аиуит.
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|center|мини|400px|Адгьылтә планетақәа реиҿырԥшратә шәагаақәа (арымарахьтә арӷьарахь: Меркури, [[Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс]])]]
== Астрономиа ==
=== Астрономиатә ҟазшьақәа ===
[[Файл:Mercury, Venus and the Moon Align.jpg|200px|мини|слева|Меркури еҵәала иҭәу ажәҩан аҿы (хыхь, Венереи Амзеи рхыхь), [[Паранальская обсерватория|Параналтәи аобсерваториа]]]]
Меркури [[Видимая звёздная величина|иубаратәы иҟоу аеҵәатә шәагаа]] −2.43<sup>м</sup><ref name="nasa"/> инаркны 5.5<sup>м</sup> рҟынӡа иҟоуп, аха Амра аҟнытә акәакьтә бжьаӡара ахьмаҷу азы мариала иубарҭаӡам (максимум 28.3°)<ref name="gect">{{cite web|url=http://gect.ru/astronomy/mercury.html|title=Сведения о Меркурии|access-date=2016-05-15|publisher=Gect.ru: географический информационный проект|archive-date=2016-04-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20160422182810/http://www.gect.ru/astronomy/mercury.html|url-status=live}}</ref>.
Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ыҟоуп илаҟәу аҭбаарақәа рҿы, насгьы аекватор азааигәара: уи зыхҟьо аилашәшәара аамҭа уаҟа зегь реиҳа иахькьаҿу ауп. Абжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури аԥшаара еиҳа иуадаҩуп, насгьы уи аԥшаара ауеит иреиӷьу [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхрақәа]] раан мацара. Аҭбаара ҳаракқәа рҿы, апланета уахынлатәи ажәҩан лашьцаҿы шамахамзар ахаангьы иубарҭаӡам (атыҩкрақәа раан ада): Меркури аилашәшәара ашьҭахь даараӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа иубарҭоуп.<ref name="znsila">{{cite web|url=http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|title=Меркурий — характеристики и наблюдение|access-date=2011-06-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120511143012/http://znaniya-sila.narod.ru/solarsis/mercury/mercury_01.htm|archive-date=2012-05-11|url-status=live}}</ref>
Агьежьбжақәа рыҩбагьы рыбжьаратәи аҭбаарақәа рҿы Меркури ахылаԥшразы зегь реиҳа иманшәалоу аҭагылазаашьақәа ҟалоит амшеиҟарара азааигәара (аилашәшәара аамҭа уи аан имаҷӡоуп). Апланета ахылаԥшразы иреиӷьу аамҭоуп шьыжьымҭантәи ма хәылбыҽхатәи аилашәшәымҭа, уи [[Элонгация (астрономия)|аиҵыхра]] аамҭақәа раан (Меркури аҟнытә Амра аҟынӡа ажәҩан аҿы иреиҳау абжьаӡара аныҟоу аамҭақәа, шықәсык аҩныҵҟа изныкымкәа иҟало).
Меркури [[Астрономические символы|астрономиатә дырга]] (☿) — римтәи анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] (мамзаргьы абырзен [[Гермес]]) исахьа стилизациала иаарԥшу ауп - [[Кадуцей|кадуцеиа]], ахықәцәаҿ еиқәҳәалоу ҩ-маҭык змоу.<ref>{{книга|автор=Alexander Jones|заглавие=Astronomical Papyri from Oxyrhynchus:|ссылка=https://archive.org/details/astronomicalpapy0001jone/page/62|издательство=American Philosophical Society|год=1999|страницы=62}}</ref> Ари адырга рхы иадырхәон ҳера III—IV-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз абырзен папирусқәа рҿы; абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, егьырҭ адыргақәа реиԥш, аџьар ацҵахеит.
=== Меркури ажәҩантә механика ===
Меркури Амра иакәшоит еиҵыху [[эллипс|еллиптикатә]] [[орбита|орбитала]] ([[эксцентриситет|аексцентриситет]] 0.205) абжьаратәи абжьаӡара 57.91 миллион км (0.387 а.ц.) аҟны. [[Апоцентр и перицентр|Аперигели]] аҿы Меркури Амраҟынтәи 45,9 миллион км (0,3 а.ц.) аҟны иҟоуп, [[Апоцентр и перицентр|афели]] аҿы — 69,7 миллион км (0,46 а.ц.) аҟны, абасала аперигели аҿы Меркури Амра зныки бжаки рыла еиҳа иазааигәоуп, афели аҟны аасҭа. Аорбита [[эклиптика|аеклиптикатә]] ҟьаҟьарахь анаара 7° ауп. Апланетааорбитала абжьаратәи аццакра — 48 км/с (афелион аҿы - 38.7 км/с, аперигелион аҿы - 56.6 км/с). Меркури инаркны [[Адгьыл|Адгьыл]] аҟынӡа абжьаӡара 82 инаркны 217 млн км рҟынӡа иҟоуп. Убри аҟнытә, Адгьыл аҟынтәи уанахәаԥшуа, Меркури Амра аганахьала мышқәак рыҩныҵҟа [[Амраҭашәара|мраҭашәарантә]] (шьыжьла иубарҭоуп) [[Амрагылара|мрагыларахь]] (хәылбыҽхала иубарҭоуп) аҭыԥ аԥсахуеит.<ref>{{cite web |url=http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |title=Всё о Меркурии |access-date=2011-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120516235124/http://www.websib.ru/noos/metod/astronom/System/Sol_Sistema1/Mercyru.htm |archive-date=2012-05-16 |url-status=dead}}</ref>
Меркури [[период обращения|Амра иакәшоит аорбитаҿы]] 87.97 дгьылтә мши-ҵхи рыла. Меркури аҟны [[звёздные сутки|аеҵәатә уахыки-ҽнаки]] раамҭа 58.65 дгьылтә мши-ҵхи ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, Меркури ашықәс 2/3<ref name="strom">{{книга
|год=2003
|заглавие=Exploring Mercury: the iron planet
|ссылка=https://archive.org/details/exploringmercury00stro
|издательство=Springer
|isbn=1-85233-731-1
|автор=Strom, Robert G.; Sprague, Ann L.
}}</ref>, [[Солнечные сутки|амратә уахыки-ҽнаки]] — 176 дгьылтә<ref name="Язев" /> ираҟароуп, даҽакала иуҳәозар, “Меркури ашықәсқәа ҩба”: Меркури амш аамҭа (насгьы, аҵх) меркури ашықәс аамҭа иаҟароуп.<ref name="Язев" /> Аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭақәеи Меркури [[Амра|Амра]] акәша-мыкәша аҵәира аамҭеи реизыҟазаашьа Амратә системазы иҷыдоу цәырҵроуп. Иҟалап уи зыхҟьо Амра [[Приливные силы|аӡхаларатә усура]] [[Момент импульса|аныҟәара ахыԥхьаӡара]] ахыԥхьаӡара ахьамнахыз акәзар, насгьы аҵәира ахьааннакылоз, уи аханатә еиҳа иццакын, аҩ-периодк еизадахыԥхьаӡаратә еизыҟазаашьала еидҳәаланы иҟалаанӡа.<ref name="Kononovich+2004"/> Уи иалҵшәаны, меркуритәи шықәсык аҩныҵҟа Меркури аҵәҩан акәша-мыкәша Амра иазкны револиуциабжак аҟаҵара иахьӡоит(револиуциаки бжаки аеҵәақәа ирызкны). Даҽакала иуҳәозар, Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы уи аҿықәан иҟоу ҭыԥк Амра иаҿаԥшуазар, анаҩстәи аперигели ианахысуа аамҭазы аҿықә аҿы иҟоу уи аҭыԥ иаҿагылоу аҭыԥ ишиашоу Амра иаҿаԥшлоит, насгьы даҽа меркуритәи шықәсык ашьҭахь Амра ҩаԥхьа актәи аҭыԥ аханы азенитахь ихынҳәуеит.
Апланета абри аҩыза аныҟәара иалҵшәаны, уи аҿы “иԥхоу акыдхаларақәа” алкаазар ауеит — еиҿагылоу ҩ-[[меридиан|меридианк]], Меркури аперигели ианахысуа аамҭазы еимда-ааимдо Амра иаҿаԥшуа, убри аҟнытә, Меркури ашәага-загақәа рылагьы уаҟа кырӡа ишоурахоит.<ref>{{cite web
|author = Алексей Левин
|url = http://galspace.spb.ru/index157.html
|title = Меркурий — планета, ближайшая к Солнцу
|publisher = Популярная механика
|access-date = 2011-03-03
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120625181809/http://galspace.spb.ru/index157.html
|archive-date = 2012-06-25
|url-status = live
}}</ref>
Меркури аҿы ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлара ахьыҟам азы, аполиусқәа рзааигәара иҟоуп амра ашәахәақәа идмырлашо аҭыԥқәа. [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп ахархәарала имҩаԥгаз аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала, ихьшәашәоу, илашьцоу ари аҭыԥ аҿы аҵаааршәқәа ыҟазар ауеит. Аӡытә ҵаа ахҟьа 2 м инаӡар алшоит; иҟалап уи сабала ихҟьазар.<ref>''Philippe Blondel, John W. Mason''. Solar System Update. Springer-Verlag 2006. ISBN 978-3-540-26056-1.</ref>
Меркури аҵәҩантәи аорбиталтәи аныҟәарақәа реилаҵара, аорбита аиҵыхра иахҟьаны, аинтерес зҵоу даҽа феноменк цәырнагоит. Апланета аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аццакра — шамахамзар еиҭамсуа рбагоуп, аха убри аамҭазы аорбита аныҟәара аццакра еснагь аҽаԥсахуеит. Перигели азааигәара иҟоу аорбита ацыԥҵәахаҿы, аабаҟа мшы раҟара рыҩнуҵҟа аорбитатә ныҟәара [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] агьежьратә ныҟәара акәакьтә ццакыра аасҭа еиҳауп. Уи иалҵшәаны, Меркури ажәҩан аҿы Амра, Адгьыл ажәҩан аҿы Меркури ахаҭа еиԥш, аиқәҳәала асахьа ҭнахуеит. 90°-и 270°-и ирзааигәоу акыдхаларақәа рҟны Амра ангылалакь ашьҭахь иаангылоит, шьҭахьҟа ихынҳәуеит, насгьы иахьҩыҵхахаз аҭыԥ аҟныҵәҟьа иҭалоит. Аха адгьыл аҿы мышқәак рышьҭахь, Амра ҩаԥхьа уи аҭыԥ аҿы, насгьы уажәшьҭа кыраамҭа ҳәа дырҩеигь игылоит. Ари аеффект зны-зынла [[Иисус Навин|Иисус Навин]] иеффект ҳәа иашьҭоуп, [[Абиблиа|Аԥшьаҩыраҿы]] излаҳәо ала, зны Амра аныҟәара аанызкылаз (Нав. 10:12—13) Иисус Навин ихьӡ ала. Амра аҭашәамҭаз, асахьа еиҭасуеит.<ref>{{книга | автор = Брашнов, Д. Г.| часть = | заглавие = Удивительная астрономия | оригинал = | ссылка = | издание = | ответственный = Меламед А. М. | место = | издательство = ЭНАС-КНИГ | год = 2016 | том = | страницы = | страниц = 208 | isbn = 978-5-91921-205-8}}</ref><ref>[https://galspace.spb.ru/index4.html ''Бурба Г.'' Солнечные танцы]</ref>
Иара убасгьы иџьашьахәуп, [[Адгьыл|Адгьыл]] еиҳа иазааигәоу аорбитақәа [[Марс|Марси]] [[Венера|Венереи]] шракәугьы, Меркури бжьаратәла Адгьыл еиҳа иазааигәоу планета ҳәа иԥхьаӡоуп (избанзар егьырҭ апланетақәа еиҳа ихараны инаскьоит, Амра уиаҟара «иадҳәалаӡам» аҟынтәи).<ref>{{статья |автор=Tom Stockman, Gabriel Monroe, Samuel Cordner |заглавие=Venus is not Earth’s closest neighbor |язык=en |издание=Physics Today |число=12 |месяц=Mar |год=2019 |ссылка=https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ |doi=10.1063/PT.6.3.20190312a |archive-date=2019-04-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190404183545/https://physicstoday.scitation.org/do/10.1063/PT.6.3.20190312a/full/ }}</ref>
==== Амра адиск иахысны ацара ====
{{CSS image crop|изобр=Mercury transit 2.jpg|позиция=right|подпись=Меркурий Амратә диск иаҩсны ацара абҵарамза 8, 2006 шықәсазы. Меркури афото агәҭа аҵаҟашәа кәаԥ хәыҷык аҳасабала иубарҭоуп|ширина=355|общая=400|верх=20|право=25|низ=25|лево=20}}
{{main|Меркури Амра адиск иқәланы ацара}}
Меркури Амра адиск ала ацара — уарла-шәарла иуԥыло астрономиатә цәырҵроуп, аха уи еиҳа лассы-лассы иҟалоит, иаҳҳәап, [[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера атранзит]] аасҭа, избан акәзар Меркури Амра еиҳа иазааигәоуп, насгьы Меркури ашықәс еиҳа икьаҿуп. Меркури амҩасра ҟалар алшоит лаҵарамзазы мамзаргьы абҵарамзазы. XXI-тәи ашәышықәсазы иҟалоит Меркури Амра иаҩсны амҩасрақәа 14, зегь реиҳа иааигәоу абҵарамза 13, 2032 шықәсазы.<ref name="eclipses">{{cite web |url=https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |title=Seven Century Catalog of Mercury Transits: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |lang=en |access-date=2019-10-11 |archive-date=2019-12-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191230191248/https://eclipses.gsfc.nasa.gov/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status=dead }}</ref>
Иара убасгьы иҟалар алшоит Меркури анцо аамҭазы Венерагьы уи иацны Амра адиск иаҩсны ицар, аха ас еиԥш иҟоу ахҭыс даараӡа уарла-шәарла ауп ишуԥыло. Венереи Меркурии еицырзеиԥшу атранзит ҟалоит ԥхынгәымза 26, 69 163 шықәсазы.<ref name="FENASAM">{{cite web |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |url-status = dead |title=Transits of Mercury, Seven Century Catalog: 1601 CE to 2300 CE |publisher=[[NASA]] |first=Fred |last=Espenak |date=2005-04-21 |access-date=2006-09-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20060928215004/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/transit/catalog/MercuryCatalog.html |archive-date=2006-09-28 }}</ref>
Меркури амҩасра ҟалар алшоит [[солнечное затмение|амра атыҩкра]] аамҭазгьы. Ас еиԥш иҟоу аиқәшәара ҷыда ҟалоит лаҵарамза 30, 6757 шықәсазы.<ref>{{cite web |url=http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20120222115137/http://transit.savage-garden.org/en/sedt/24/ |title=Simultaneous Occurrence of Solar Eclipse and Transit of Mercury 6757 July 05 |author=Zhelyazko Zhelyazkov |archive-date=2012-02-22 |website=savage-garden.org}}</ref>
==== Аорбита аномалиатә прецессиа ====
[[Файл:Precessing Kepler orbit 280frames e0.6 smaller.gif|мини|400px|Меркури аорбита апрецессиа. Аԥхьаӡара аилкааразы апрецессиа амҽхак еизырҳауп иҵабыргу аҿырԥштәы аасҭа]]
{{main|Меркури аперигели аиҭаҵра}}
Меркури Амра иазааигәоуп, убри аҟнытә азыҟазаара азеиԥш теориа аеффект Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟны аасҭа еиҳарак уи аныҟәараҿы иааԥшуеит. 1859 шықәсазы афранцыз математик, астроном [[Леверье, Урбен Жан Жозеф|Урбен Леверие]] [[Смещение перигелия Меркурия|Меркури аперигели иццакым апроцесссиа]] шыҟоу ала адырра ҟаиҵеит, уи [[Классическая механика|Ниутон имеханика]] излаҳәо ала еицырдыруа апланетақәа рнырра аԥхьаӡарала инагӡаны аилыркаара залшом.<ref>Роузвер Н. Т., 1985, ад. 9—10.</ref>
Меркури аперигели апрецессиа ишьақәнаргылоит 574.10 ± 0.65′′ ([[Градус (геометрия)|кәакьтә секунд]]) шәышықәсала [[Международная небесная система координат|агелиоцентртә координаттә системаҿы]], мамзаргьы 5600 кәакьтә секудк (≈1.7°) шәышықәсала [[Геоцентрические координаты|агеоцентртә координаттә системаҿы]]. Ниутон имеханикала егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа зегьы Меркури иазыҟарҵо анырра аԥхьаӡара шәышықәсала 531,63 ± 0,69 насгьы 5557 кәакьтә секундк рыла апрецессиа ҟанаҵоит.<ref>{{статья |автор=Clemence G. M. |заглавие=The Relativity Effect in Planetary Motions |издание=[[Reviews of Modern Physics]] |год=1947 |issue=4 |том=19 |страницы=361—364 |doi=10.1103/RevModPhys.19.361 |язык=en}}</ref> Игәаҭаз аеффект аилыркаара иҽазышәо, Леверие даҽа планетак ыҟоуп ҳәа агәҩара иоуит(мамзаргьы иҟалап астероид хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу амаҟа) зорбита Меркури атәы аасҭа Амра иазааигәаз, насгьы аилагаратә нырра ҟазҵо<ref name="Verrier">{{статья |автор=Le Verrier U. |заглавие=Lettre de M. Le Verrier à M. Faye sur la théorie de Mercure et sur le mouvement du périhélie de cette planète |ссылка=https://archive.org/stream/comptesrendusheb49acad#page/378/mode/2up |издание=Comptes rendus hebdomadaires des séances de l'Académie des sciences |год=1859 |том=49 |страницы=379—383 |язык=fr}} (на с. 383 того же издания Файе, комментируя предыдущую работу, рекомендует астрономам искать ранее не обнаруженный объект, находящийся внутри орбиты Меркурия).</ref> (егьырҭ аилыркаарақәа уаанӡа хшыҩзышьҭра зҭамыз Амра аполиартә еиҵацалара иазааҭгылон). [[Нептун (планета)|Нептун]] аԥшаараҿы уаанӡа иҟаз ақәҿиарақәа рыбзоурала, [[Уран (планета)|Уран]] аорбитаҿы иҟанаҵоз анырра ҳасаб азуны, ари агипотеза еицырдыруа иҟалеит, насгьы изышьҭаз агипотезатә планета [[Вулкан (планета)|Вулкан]] ҳәа ахьӡгьы аиуит. Аха ари апланета ахаангьы иаартымхеит.<ref>{{книга
|заглавие=In Search of Planet Vulcan, The Ghost in Newton's Clockwork Machine
|ссылка=https://archive.org/details/insearchofplanet0000baum
|год=1997
|isbn=0-306-45567-6
|издательство=[[Springer Science+Business Media#Plenum Press|Plenum Press]]
|место=New York
|язык=en
|автор=Baum, Richard; Sheehan, William
}}</ref>
Абарҭ аилыркаарақәа рахьтә акызаҵәыкгьы ахылаԥшрақәа рԥышәара ахьрызхымгаз азы, афизикцәа шьоукы еиҳа ирадикалтәу агипотезақәа рықәыргылара иалагеит, агравитациа азакәан ахаҭа аԥсахра аҭахуп ҳәа, иаҳҳәап, уа иҟоу аҩаӡара арбага аԥсахра, мамзаргьы ацәеижьқәа рыццакыра иадҳәалоу апотенциал атерминқәа рыцҵара.<ref name="Bog">''А. Ф. Богородский''. Всемирное тяготение. — Киев: Наукова думка, 1971. Глава 2.</ref> Аха урҭ аҽазышәарақәа реиҳарак аиҿагылара цәырнагон. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы, иаҳбо апрецессиа ҳаилнаркааит [[общая теория относительности|аизыҟазаашьа азеиԥш теориа]]. Аеффект даара ихәыҷуп: арелиативисттә "цҵа" шәышықәс рыҩныҵҟа 42.98 кәактә секунд мацара шьақәнаргылоит, уи 7.5% (1/13) ауп апрецессиа аццакра зегьы аҟынтәи, убри аҟнытә иаҭаххоит зегьы ианреиҵаха 12 миллионынтә Меркури Амра иакәшарц, аперигели аклассикатә теориа иазылнахыз аҭыԥахь ахынҳәразы. Абас еиԥш иҟоу, аха еиҵоу аҭыԥԥсахра ыҟоуп егьырҭ апланетақәа рҿгьы - 8.62 кәакьтә секунд шәышықәса рыҩныҵҟа [[Венера|Венера]] азы, 3.84 — Адгьыл азы, 1.35 — Марс азы, астероидқәа рзы — 10.05 [[(1566) Икар|Икар]] азы.<ref>{{статья |автор=Gilvarry J. J. |заглавие=Relativity Precession of the Asteroid Icarus |ссылка=https://archive.org/details/sim_physical-review_1953-03-01_89_5/page/n128 |издание=[[Physical Review]] |год=1953 |issue=5 |том=89 |страницы=1046 |doi=10.1103/PhysRev.89.1046 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web
|author = Anonymous.
|url = https://www.mathpages.com/rr/s6-02/6-02.htm
|title = 6.2 Anomalous Precession
|website = Reflections on Relativity
|publisher = MathPages
|access-date = 2008-05-22
|url-status = live
}}</ref>
== Апланетологиа ==
=== Амҳалдызтә ҭыԥ ===
[[Файл:Mercury Magnetic Field NASA.jpg|мини|400px|Меркури амҳалдызтә ҭыԥ азыҟазаашьатә мчхара аазырԥшуа аграфик]]
Меркури амҳалдытә ҭыԥ амоуп, уи [[Напряжённость магнитного поля|амчра]], «Маринер-10» ашәарақәа рыла, [[Магнитное поле Земли|Адгьыл аҿы иҟоу амчра]] аасҭа 100-нтә еиҵоуп, насгьы ~300 [[Тесла (единица измерения)|нТ]]<ref name="nasa"/> шьақәнаргылоит. Меркури [[Магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥ]] [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҿкаара амоуп<ref name="chaikin1" />, насгьы даара [[симметрия|асимметриа]] амоуп<ref name="NASA_PR"/>, уи аҵәҩан акәзар апланета агьежьратә ҵәҩан ахьтә 10 градуск мацара рыла ауп иахьацәхьаҵуа<ref name="qq">{{cite web
|author = Staff.
|date = 2008-01-30
|url = https://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152
|title = Mercury’s Internal Magnetic Field
|publisher = NASA
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20130513090541/http://messenger.jhuapl.edu/gallery/sciencePhotos/image.php?page=2&gallery_id=2&image_id=152
|archive-date = 2013-05-13
|url-status = dead
}}</ref>, уи ахылҵшьҭра ҳаилзыркаауа атеориақәа рҳәаақәа рҿы акырӡа аԥкрақәа шьақәнаргылоит.<ref name="NASA_PR"/> Меркури амҳалдызтә ҭыԥ, иҟалап, [[Магнитное динамо|адинамо аеффект]] иалҵшәаны ишьақәгылозар, Адгьыл аҿы еиԥш.<ref>{{cite web
|author = Gold, Lauren.
|date = 2007-05-03
|url = http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html
|title = Mercury has molten core, Cornell researcher shows
|publisher = Cornell University
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070518012037/http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html
|archive-date = 2007-05-18
|url-status = live
}}</ref><ref>{{статья|автор=Christensen U. R.|заглавие=A deep dynamo generating Mercury's magnetic field|издание=[[Nature]]|год=2006|issue=7122|том=444|1056—1058|doi=10.1038/nature05342|pmid=17183319|язык=en}}</ref> Ари аеффект зыхҟьо апланета аӡытә гәыцә аҟны аматериа ациркулиациа ауп. Апланета аорбита иамоу иалкаау аексцентриситети Амра азааигәареи ирыхҟьаны, даараӡа иӷәӷәоу аӡхаларатә еффект цәырҵуеит. Уи агәыцә аӡытә ҭагылазаашьаҿы иааннакылоит, “динамо аеффект” ҟаларц азы ихымԥадатәу.<ref name="spohn" /> 2015 шықәсазы Америка, Канада, Урыстәылатәи Афедерациа рҟынтәи аҵарауаа ргәаанагарала, Меркури амҳалдызтә ҭыԥ абжьаратәи ақәра ҵаҟатәи аҳәаа 3,7-3,9 миллиард шықәса ауп.<ref>{{Cite web |url=http://obzor.westsib.ru/news/448402 |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия / Томский Обзор |access-date=2015-05-09 |archive-date=2015-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150518092345/http://obzor.westsib.ru/news/448402 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |title=Планетологи оценили возраст магнитного поля Меркурия: Космос: Наука и техника: Lenta.ru |access-date=2016-06-02 |archive-date=2016-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160602221756/https://lenta.ru/news/2015/05/09/messenger/ |url-status=live }}</ref>
Меркури амҳалдызтә ҭыԥ иахьынӡаҭаху иӷәӷәоуп, [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] апланета акәша-мыкәша аныҟәара анырра анаҭартә еиԥш, [[магнитосфера|амҳалдызасфера]] шьақәыргыло. Апланета амҳалдызасфера, Адгьыл аҩнуҵҟа иҭаӡартә еиԥш ишмаҷугьы<ref name="chaikin1" />, амратә ԥша аҟынтәи еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа ([[Плазма|аплазма]]) раанкыларазы иахәҭоу амч ду амоуп. «Маринер-10» иҟанаҵаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит апланета уахынлатәи аган аҟны амҳалдызасфераҿы зымчхара маҷу аплазма шыҟоу. Амҳалдызасфера «аԥшаҵаҟатәи» аҵыхәан зымчхара дуу змоу ахәҭакқәа рыԥжәарақәа ԥшаан, уи апланета амҳалдызасфера адинамикатә ҟазшьақәа ирықәҿнаҭуеит.<ref name="chaikin1" />
2008 шықәса жьҭаарамза 6 рзы апланета аҩбатәи авууаараан, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» иаанарԥшит Меркури амҳалдызтә ҭыԥ хыԥхьаӡара рацәала "аԥенџьырқәа" амазар шалшо — амҳалдызтә ҭыԥ амчра ахьмаҷу аҭыԥқәа. Акосмостә ныҟәага амыругақәа амҳалдызтә ԥшаҵәиқәа рцәырҵра аадырԥшит — акосмостә ныҟәарҭеи апланета амҳалдызтә ҭыԥи еимаздо амҳалдызтә ҭыԥ аиқәҳәалақәа. Аԥшагьежь ҭбаарыла 800 км аҟынӡа инаӡоит, апланета арадиус ахԥатәи ахәҭа. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аҩыза аԥшагьежьтә форма амратә ԥша иахҟьаны иҟалоит. Амратә ԥша апланета амҳалдызтә ҭыԥ иахьакәшо азы, амҳалдызтә ҭыԥ амчратә цәаҳәақәа амратә ԥша аплазма рҽаддырхалоит, насгьы уи иагоит, аԥшагьежь еиԥшу аилазаашьахь рҽеиларԥаҭо. Амҳалдызтә ҭыԥ ари аԥшагьежьқәа апланетатә мҳалдызтә хьчагаҿы "аԥенџьырқәа" шьақәдыргылоит, урҭ рыла еиҵаҵоу амратә ԥша ахәҭаҷқәа Меркури аҿықәанӡа инеиуеит.<ref name="NASA060209">{{cite web
|author = Steigerwald, Bill.
|date = 2009-06-02
|title = Magnetic Tornadoes Could Liberate Mercury’s Tenuous Atmosphere
|publisher = NASA Goddard Space Flight Center
|url = https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html
|access-date = 2009-07-18
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230404223911/https://www.nasa.gov/mission_pages/messenger/multimedia/magnetic_tornadoes.html
|archive-date = 2023-04-04
|url-status = live
}}</ref> Апланетатәи апланетабжьаратәи амҳалдызтә ҭыԥқәа реимадара апроцесс, [[Магнитное пересоединение|амҳалдызтә еиҭеидҳәалара]] ҳәа хьӡыс изҭоу, акосмос аҿы еицырдыруа феноменуп. Уи Адгьыл амҳалдызасфераҿгьы иубаратәы иҟоуп, уи аан амҳалдызтә ԥшагьежьқәа цәырҵуеит. Аха, “Мессенџьер” ахылаԥшрақәа рыла, Меркури амҳалдызасфераҿы амратә ԥша аплазма амҳалдызтә ҭыԥ аҽадҳәалара аиҭаҟалара 10-нтә еиҳауп.
=== Атмосфера ===
[[Файл:Mercury Sodium tail (PIA11076).jpg|мини|300px|Меркури атмосфераҿы [[натрий|анатри]] аконцентрациа. (АПС «Мессенџьер», {{date|14|1|2008}})]]
Акосмостә ӷба “[[Маринер-10|Маринер -10]]” Меркури ианавууаауаз ишьақәыргылахеит апланета даараӡа иҵаӷоу [[Атмосфера|атмосфера]] шамоу, зҟны ақәыӷәӷәара Адгьыл атмосфера ақәыӷәӷәара аасҭа 5·10<sup>11</sup>-нтә еиҵоу. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы атомқәа еиҳа лассы-лассы апланета аҿықә иаҿаҳауеит, дара-дара раасҭа. [[Атмосфера|Атмосфера]] шьақәгылоуп амратә ԥша аҟынтәи иаагоу атомқәа рыла, мамзаргьы амратә ԥша аҿықә аҟынтәи еизнагаз — [[гелий|агели]], [[натрий|анатри]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[калий|акали]], [[аргон]], [[водород|аӡри]] рыла. Аҳауатә цәқәырԥаҿы хазы игоу атомк аԥсҭазаара бжьаратәла 200 мшы раҟара ыҟоуп.
Меркури иамоу [[Магнитное поле планет|амҳалдызтә ҭыԥи]] агравитациеи атмосфератә рчқәа [[Диссипация атмосфер планет|рыцәцара]] ацәыхьчареи атмосфера жәпа аиқәырхареи рзы иазхом. Амра азааигәарара амратә ԥша ӷәӷәеи аҳауа аԥхарра ҳараки аанагоит (аԥхара ӷәӷәа аныҟоу, арчқәа атмосфера еиҳа лассы иаанрыжьуеит). Убри аан, Меркури иаҟароу агравитациа змоу, аха Амра 4-5-нтә еиҳа иацәыхароу [[Марс]], амҳалдызтә ҭыԥ адагьы, атмосфера зынӡа иацәыӡӡом.
Иҟалап аӡрии агелиуми амратә ԥша иацны апланета иҭалозар, насгьы уи амҳалдызасферахь иалаҵәоит, анаҩс дырҩеигь акосмос ахь ихынҳәуеит. Меркури ацәаҿы иҟоу аелементқәа [[Радиоактивный распад|ррадиоактивтә ԥхасҭахара]] даҽа гелиумк иахыҵхырҭоуп, иара убасгьы [[Аргон-40|аргон-40]], иԥсыҽу арадиоактивтә ԥсабаратә изотоп [[Калий-40|акали-40]] абжьысра иахылҿиаауа. Аӡы афақьқәагьы ыҟоуп, уи апроцессқәа жәпакы ирыхҟьаны иҭыҵуеит, иаҳҳәап, акометақәа апланета ахҟьа ранҟьара, амратә ԥша аӡрии ахрақәеи аминералқәеи рыҟны иҟоу аҵәыҵәри рҟынтәи аӡы аҟалара, иара убас аҵаа [[Сублимация (физика)|асублимациа]], иааиԥмырҟьаӡакәа агага змоу аполиартә кратерқәа рҿы иҟоу. Аӡы иадҳәалоу аионқәа рацәаны раартра, иаҳҳәап, O<sup>+</sup>, OH<sup>−</sup>, H<sub>2</sub>O<sup>+</sup>, аҵарауаа рзы иџьашьахәхеит.<ref>{{книга
|год=1988
|издательство=University of Arizona Press
|isbn=0-8165-1085-7
|часть=The Mercury atmosphere
|заглавие=Mercury
|ссылка часть=https://www.uapress.arizona.edu/onlinebks/Mercury/MercuryCh17.pdf
|автор=Hunten, D. M.; Shemansky, D. E.; Morgan, T. H.
}}</ref><ref>{{cite web |author=[[Emily Lakdawalla]]|date=2008-07-03|title=MESSENGER Scientists 'Astonished' to Find Water in Mercury's Thin Atmosphere|url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|access-date=2009-05-18|url-status=live|archive-url=https://www.webcitation.org/6DnqrD2HK?url=https://wheel.newsvine.com/_news/2008/07/07/1646347-messenger-scientists-astonished-to-find-water-in-mercurys-thin-atmosphere-planetary-news-the-planetary-society|archive-date=2013-01-20}}</ref>
Абарҭ аионқәа рхыԥхьаӡара рацәаны Меркури иаакәыршаны иҟоу акосмос аҿы иахьыԥшааз азы, аҵарауаа урҭ амратә ԥша иахҟьаны апланета аҿықәан ма [[экзосфера|аекзосфераҿы]] еилабгаз аӡы амолекулақәа рыла иҟалеит ҳәа агәаанагара роуит.<ref>{{статья|автор=Zurbuchen T. H. et al. |заглавие=MESSENGER Observations of the Composition of Mercury’s Ionized Exosphere and Plasma Environment |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год=2008 |issue=5885 |том=321 |страницы=90—92 |doi=10.1126/science.1159314 |pmid=18599777 |язык=en}}</ref><ref>{{cite web|publisher=University of Michigan|date=2008-06-30|title=Instrument Shows What Planet Mercury Is Made Of|url=http://newswise.com/articles/view/542209/|access-date=2009-05-18|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPxa6qv?url=http://newswise.com/articles/view/542209/|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Жәабранмза 5, [[2008 год в науке|2008 шықәсазы]], Џьеффри Бомгарднер напхгара зиҭоз [[Бостонский университет|Бостонтәи Ауниверситет]] астрономцәа ргәыԥ, Меркури аҿы 2,5 миллион км инареиҳаны аура змоу [[Хвост кометы|акомета еиԥшу аҵыхәа]] аартра рыланаҳәеит. Уи аарԥшын адгьылтә [[Астрономическая обсерватория|обсерваториақәа]] рҟынтәи [[Натрий|анатри]] спектралтә цәаҳәаҩбатәи ахылаԥшрақәа раан. Уи аԥхьа, 40 нызқь км еиҳамкәа аҵыхәа азы адырра ыҟан. Агәыԥ раԥхьаӡакәны анатритә ҵыхәа асахьа ҭнахит [[2006 год в науке|2006 шықәса]] рашәарамзазы [[Военно-воздушные силы США|Америкатәи Аҳаиртә мчқәа]] 3,7 метратәи ртелескоп ала, [[Халеакала (вулкан)|Ҳалеакала]] ашьхаҿы ([[Гавайи|Гаваии]]), анаҩс еиҵоу даҽа х-мыругак рхы иадырхәеит: акы Ҳалеакала, ҩба [[Техас]] иҟоу Макдональд аобсерваториаҿы. 4-диуимктәи [[Апертура (оптика)|апертура]] (100 мм) змоу ателескоп хархәара аҭан ҭыԥ дула иубарҭоу асахьақәа раԥҵаразы. Меркури аҵыхәа ау асахьа ҟарҵеит 2007 шықәса лаҵарамзазы Џьоди Уилсони (аҭҵаарадырратә усзуҩы еиҳабы) Карл Шмидти (аспирант).<ref>{{cite web|url=http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|url-status=dead|title=Boston University Astronomers Map Full Extent of Mercury’s Comet-Like Tail|access-date=2009-10-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20120417052749/http://www.bu.edu/phpbin/news/releases/display.php?id=1511|archive-date=2012-04-17}}</ref> Адгьыл аҟынтәи анаԥшҩы изы аҵыхәа акәакьтә аура 3° ҟалоит.
Меркури аҵыхәа иазку адырра ҿыцқәа цәырҵит [[2009 год в науке|2009 шықәса]] абҵарамза алагамҭазы акосмостә ӷба «[[MESSENGER|Мессенџер]]» аҩбатәии ахԥатәии аԥыррақәа рышьҭахь.<ref>{{cite web|url=https://science.nasa.gov/headlines/y2009/03nov_hiddenterritory.htm|title=Hidden Territory on Mercury Revealed|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyLJ0y?url=https://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2009/03nov_hiddenterritory/|archive-date=2012-05-22|access-date=2009-11-04|url-status=dead}}</ref> Арҭ адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны [[НАСА]] аусзуҩцәа ари ацәырҵра амодель ашьақәыргылара рылшеит.<ref>{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|title=MESSENGER Teleconference Multimedia Page|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPyrq08?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/presscon_multi6.html|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҵыхәа шамоу 1980-тәи ашықәсқәа рзгьы ирҳәахьан.<ref>{{Cite web |url=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |title=The sodium exosphere and magnetosphere of Mercury |access-date=2021-03-28 |archive-date=2021-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210328115354/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1986GeoRL..13..423I/abstract |url-status=live }}</ref>
=== Меркури агеологиа ===
==== Аҟалара агипотезақәа ====
Меркурии егьырҭ апланетақәеи рцәырҵразы ихадоу гипотезоуп [[небулярная гипотеза|анебулатә гипотеза]].
XIX-тәи ашәышықәса инаркны иҟан агипотеза, Меркури анкьа апланета [[Венера|Венера]] амҩаныза акәын, ашьҭахь уи «иацәыӡит» ҳәа зҳәоз.<ref name="Язев" /> 1976 шықәсазы [[Том ван Фландерн|Том ван Фландерни]] К. Р. Харрингтони, аматематикатә ҳәаақәҵарақәа шьаҭас иганы, иаадырԥшит ари агипотеза ибзианы ишҳаилнаркаауа Меркури аорбита аиҵыхра (аексцентриситет), Амра акәша-мыкәша иҟоу ареволиуциа арезонанстә ҟазшьа, насгьы Меркурии Венереи рҿаԥхьа агьежьратә импульс ацәыӡра<ref>{{Cite web |url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |title=Бывший спутник Венеры? |access-date=2019-12-02 |archive-date=2017-06-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170620154653/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=593 |url-status=live }}</ref><ref>{{статья |автор=R. S. Harrington, T. C. van Flandern |заглавие=A Dynamical Investigation of the Conjecture that Mercury is an Escaped Satellite of Venus |язык=en |издание=Icarus |том=28 |выпуск=4 |год=1976 |страницы=435—440 |doi=10.1016/0019-1035(76)90116-0}}</ref>.. Даҽа модельк инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара алагамҭаҿы, апрото-Меркури апрото-Венера цәхасрала иаҿаҳаит, уи иахҟьаны зааӡатәи Меркури амантиеи ахҟьеи ахәҭақәа рацәаны акәша-мыкәшатәи акосмосахь иԥсаҟьахеит, анаҩс Венера еизнагеит.<ref>[https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ Астрономы изучили формирование Меркурия из протопланеты] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210420234933/https://lenta.ru/news/2014/07/07/merc/ |date=2021-04-20 }} // Lenta.ru.</ref>
Уажәы иҟоуп еиуеиԥшым аверсиақәа Меркури идуӡӡоу аҩныҵҟатәи агәыцә хыҵхырҭас иаиуз иазкны. Урҭ рҟынтә иеиҳа еицырдыруа иаҳәоит, раԥхьаӡа ари апланетаҿы аметаллқәа рыкапани асиликаттә хықәқәа рыкапани рыбжьара аизыҟазаашьа Амратә система ацәеижь кьакьақәа рзы иаабац аизыҟазаашьа ишазааигәаз (аҩныҵҟатәи апланетақәа, еиҳа еицырдыруа аметеоритқәа – [[Хондриты|ахондритқәа]]). Убри аан Меркури акапан уажәтәи акапан аасҭа 2,25-нтә рыла еиҳан. Анаҩс, абри аверсиа инақәыршәаны, уи ~20 км/с аццакырала ахатәы капан аҟынтәи 1/6 аҟынӡа акапан змаз [[планетезималь|апланетезимал]] иаҿаҳаит. Ацәа аиҳараки амантиа хыхьтәи ахҟьеи адәахьтәи акосмос ахь иагеит, уаҟа иԥсаҟьахеит. Еиҳа ихьанҭоу аелементқәа рыла ишьақәгылоу апланета агәыцә еиқәхеит.<ref>doi:10.1016/0019-1035(88)90118-2</ref>
Даҽа гипотезак ала, Меркури шьақәгылеит иласу аелементқәа рыла кырӡа иӷархахьаз апротопланетартә диск аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы, уантәи амра ашәахәаркрақәеи амратә ԥшеи рықәыӷәӷәарала Амратә система адәахьтәи аҭыԥқәа рахь иҭцахеит.
==== Агеологиатә ҭоурых ====
Адгьыл, Амза, [[Марс]] реиԥш, Меркури агеологиатә ҭоурыхгьы [[геологический период|аамҭатә цыԥҵәахақәа]] рыла еиҟәшоуп ([[геологическая эра|аерақәа]] Адгьыл азы мацара ауп ахархәара ахьрымоу). Ари аиҟәшара шьақәгылоуп апланета арелиефтә ҷыдарақәа [[относительный геологический возраст|рықәрақәа]] ҳасаб рзуны. Урҭ [[Абсолютный геологический возраст|рықәра]], шықәсыла иршәо, насгьы акратерқәа рырацәарала ахәшьара зҭоу, даараӡа имаҷны еилкаауп. Арҭ аамҭа ацыԥҵәахақәа ирҷыдаҟазшьоу акратерқәа рыхьӡқәа рыҭоуп. Урҭ реишьҭагылара (зааӡатәиқәа рҟынтәи анаҩстәиқәа рахь, алагамҭақәа арыцхәқәа рыҭаны): толстоинӡатәи (~4,5 миллиард шықәса раԥхьа), толстоитәи аамҭа (<s>4,20–3,80 миллиард</s> шықәса раԥхьа), калортәи аамҭа (<s>3,87–3,75 миллиард</s> шықәса раԥхьа), мансуртәи аамҭа (<s>3,24–3,11 миллиард</s> шықәса раԥхьа) насгьы коипертәи аамҭа (<s>2,2–1,25 миллиард</s> шықәсқәа раԥхьа)<ref name="Tanaka_2012"/><ref name="Spudis01"/><ref>{{cite web|url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|title=Map of Mercury (PDF, large image)|access-date=2011-06-08|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPsmkbM?url=http://planetologia.elte.hu/merkur-terkep-elte-ttk-kavucs-1.pdf|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>.
<center><timeline>
ImageSize = width:800 height:100
PlotArea = left:10 right:10 bottom:30 top:0
AlignBars = early
Period = from:-4500 till:0
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4500
ScaleMinor = unit:year increment:100 start:-4500
LineData=
at:-3875 frompos:56 tillpos:65 width:0.5 color:black
at:-3825 frompos:13 tillpos:30 width:0.5 color:black
PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)
text:Мансуртәи/Коипертәи from:-3000 till:0 color:limegreen
text:Аҵыхәтәантәи_калортәи from:-3800 till:-3000 color:yellowgreen
text:Калортәи from:-3850 till:-3800 shift:(5,-40) color:teal
text:Толстоитәи from:-3900 till:-3850 shift:(0,25) color:brightgreen
text:Толстоинӡатәи from:start till:-3900 color:green
</timeline></center>
4.6 миллиард шықәса раԥхьа Меркури ашьақәгылара инаркны, астероидқәеи акометақәеи апланета ӷәӷәала иқәҳауан. [[Поздняя тяжёлая бомбардировка|Аҵыхәтәантәи апланета ақәҳара ду]] нҵәеит 3,8 миллиард шықәса раԥхьа.
Иҟалап авулкантә усура Меркури қәыԥш иаҟазшьазҭгьы.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |title=Вулканы на Меркурии {{!}} Новости {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-04-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160410060336/http://www.vokrugsveta.ru/news/5168/ |url-status=live }}</ref> Раионқәак, иаҳҳәап, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]], лавала ихҩан. Уи иахҟьаны акратерқәа рыҩнуҵҟа [[лунное море|амзатә мшынқәа]] иреиԥшу, аха ахра лашақәа рыла ишьақәгылоу адәкаршәрақәа ҟалеит. Меркури аҟны авулканизм нҵәеит ацәа ажәпара убри аҟынӡа ианеизҳа, алава апланета аҿықәахь уаҳа изықәымҭәо. Иҟалап ари ҟалазҭгьы иара аҭоурых раԥхьатәи 700–800 миллион шықәса рыҩнуҵҟа.
Анаҩс, Меркури алава аҭыҵрақәа рҟынтәи ианыхьшәашәоз, уи аҭаӡара еиҵалон, насгьы аҩныҵҟа аасҭа заа ихьшәашәаз, икьакьаз ахаҳәтә ахҩа мчыла еиҵалалар акәхеит. Уи иахҟьаны апланета адәахьтәи ахаҳәтә цәа еиҟәыԥԥон, насгьы ҵкарк даҽа ҵкарк иақәлон, убасала ахрақәа рыхҟьак егьи ахҟьа иақәлон. Хыхьтәи ахҟьа ҵаҟатәи ахҟьа ҭацаланы, иҵааз ахаҳәтә цәқәырԥа еиԥшыз аҭеиҭыԥш аанахәон. Ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рышьҭақәа иахьагьы еилыкка иубарҭоуп Меркури аҿықәан, километрақәак рыҩаӡареи, еикәарҳәу аформеи, шә-километрла ауреи змоу амардуан асахьа аҭаны. Апланета ацәа абас еиԥш аиҵацалара, ҳәарада, адгьылҵысра ӷәӷәақәа ацын.<ref>{{Cite web |url=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |title=Волнения небесной тверди {{!}} Публикации {{!}} Вокруг Света |access-date=2016-06-06 |archive-date=2016-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160531103605/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/393/ |url-status=live }}</ref> 2016 шықәсазы иааԥшит Меркури аҟны атектоникатә усура аҵыхәтәантәи 50 миллион шықәсазгьы аҭыԥ шамаз, уи иахҟьаны 5.0 [[Магнитуда|амагнитуда]] змоу адгьылҵысрақәа шыҟалаз.<ref>{{Cite web| url=https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| title=На Меркурии обнаружили следы тектонической активности - Вестник ОНЗ РАН| access-date=2019-05-01| archive-date=2020-09-26| archive-url=https://web.archive.org/web/20200926050938/https://onznews.wdcb.ru/sep16/info_160926.html| url-status=live}}</ref>
Анаҩстәи арелиефтә ԥсахрақәа зегьы зыхҟьо адәныҟатәи акосмостә цәеижьқәа апланета ахҟьа иахьаахо ауп.
==== Агеологиеи аҩнуҵҟатәи аиҿкаареи ====
{{See also|Апланета агәыцә}}
{{See also|Аихатә планета}}
[[Файл:Mercury Internal Structure.svg|мини|300px|Меркури ашьақәгылашьа. Асхема:
1. Ацәа, ажәпара 26 ± 11 км.<br>
2. Амантиа, ажәпара - 600 км.<br>
3. Агәыцә, арадиус - 1800 км.]]
Ааигәанӡа иҟан агәаанагара, Меркури аҵаҿы 1800-1900 км арадиус змоу, апланета акапан 60% зҵазкуа аихатә гәыцә кьакьа ыҟоуп ҳәа, избан акәзар акосмостә ӷба «[[Маринер-10]]» иԥсыҽу амҳалдызтә ҭыԥ аанарԥшит, насгьы абас имаҷу ашәага-загақәа змоу апланета иҟьатоу аихатә гәыцә амазарц алшом ҳәа агәра ганы иҟан. Аха 2007 шықәсазы [[Марго, Жан-Люк|Жан-Лиук Марго]] игәыԥ Меркури радарла хәышықәса имҩаԥыргоз ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа реихшьаала ҟарҵеит, уи аамҭазы апланета [[Вращательное движение|агьежьара]] ахкқәа гәарҭеит, урҭ мыцхәы идуӡӡан, иӷәӷәоу агәыцә змоу апланета аҩныҵҟатәи амодель азы. Убри аҟнытә иахьа ҳара агәра ганы иаҳҳәар ҳалшоит апланета агәыцә аҵаҵӷәы ҵаӷоуп ҳәа.<ref name="cornell">{{cite web|author=Gold, Lauren.|title=Mercury has molten core, Cornell researcher shows|date=2007-05-03|publisher=Cornell University|url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|website = Chronicle Online|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLHYykI?url=http://news.cornell.edu/stories/May07/margot.mercury.html|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref><ref name="nrao">{{cite web|author=Finley, Dave.|date=2007-05-03|title=Mercury's Core Molten, Radar Study Shows|publisher=[[Национальная радиоастрономическая обсерватория]]|url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|access-date=2008-05-12|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLI1qs1?url=https://www.nrao.edu/pr/2007/mercury/|archive-date=2012-05-22|url-status=live}}</ref>
Агәыцә иакәыршоуп 500–600 км ажәпара змоу [[Силикаты (минералы)|асиликаттә]] мантиа.<ref name="spohn">{{статья|автор=Spohn T.; Sohl F.; Wieczerkowski K.; Conzelmann V.|заглавие=The interior structure of Mercury: what we know, what we expect from BepiColombo|год=2001|том=49|issue=14—15|страницы=1561—1570|doi=10.1016/S0032-0633(01)00093-9|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Planetary and Space Science]]}}</ref><ref>{{книга|автор = Gallant, R. 1986. |заглавие=The National Geographic Picture Atlas of Our Universe |год = 1994 |ссылка = https://archive.org/details/nationalgeograph00roya_0 |издательство = National Geographic Society |издание=2nd edition}}</ref> «Маринер-10» адыррақәеи Адгьыл аҟынтәи ахылаԥшрақәеи рыла, апланета ацәа ажәпара 100 инаркны 300 км рҟынӡа ыҟоуп.<ref name="anderson1">{{статья|автор=Anderson J. D. et al.|заглавие=Shape and Orientation of Mercury from Radar Ranging Data|год=1996|issue=2|том=124|страницы=690—697|doi=10.1006/icar.1996.0242|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Еири аизостазиатә модель ахархәарала «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» азонд еизнагаз адыррақәа ранализ иаанарԥшит Меркури ацәа ажәпара 26 ± 11 км шышьақәнаргыло.<ref>[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub A thin, dense crust for Mercury] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190531090745/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0012821X18300955?via%3Dihub |date=2019-05-31 }}, 2018</ref><ref>{{Cite web |url=https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |title=Данные «Мессенджера» сделали кору Меркурия тоньше на четверть |access-date=2018-04-29 |archive-date=2018-04-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180429222223/https://nplus1.ru/news/2018/04/28/mercury-crust |url-status=live }}</ref>
Меркури аӡытә аиха-никельтә гәыцә уи адиаметр 3/4 еиԥшуп, уи инықәырԥшшәа [[Амза|Амза]] ашәагаа иаҟароуп. Иара даара идууп егьырҭ апланетақәа ргәыцәқәа ирҿырԥшны.
Меркури агәыцәаҿ аиха ахәҭаа Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны аасҭа еиҳауп. Ари афакт аилыркааразы атеориақәа рацәаны иҟаҵоуп. Аҭҵаарадырратә еилазаараҿы зегь реиҳа изыдгыло атеориа инақәыршәаны, Меркури аҟны аханатә аметалли асиликатқәеи реизыҟазаашьа иаабац аметеорит аҟны ишыҟоу еиԥшын, уи амасса уажәтәи аасҭа 2,25-нтә еиҳан.<ref name="Benz">{{статья|автор=Benz W., Slattery W. L., Cameron A. G. W.|заглавие=Collisional stripping of Mercury’s mantle|год=1988|issue=3|том=74|страницы=516—528|doi=10.1016/0019-1035(88)90118-2|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]}}</ref> Аха, Амратә система аҭоурых алагамҭазы, 6-нтә еиҵоу амасса змоу, шә-километрла адиаметр змоу апланета еиԥшу ацәеижь Меркури иаахеит. Аидыслара иалҵшәаны, раԥхьатәи ацәеи амантиеи рӷьырак апланета иацрыҵит, уи иахҟьаны апланета аилазаараҿы агәыцә аизыҟазаашьатә пропорциа еизҳаит. Амза ашьақәгылашьа аилкааразгьы, [[теория гигантского столкновения|аидыслара дуӡӡа атеориа]] ҳәа изышьҭоу абри аҩыза агипотеза ҟаҵоуп.<ref name="Benz"/> Аха, ари версиа иаҿагылоит актәи адыррақәа Меркури аҿықә аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи АМС «Мессенџер» [[гамма-спектрометр|агамма-спектрометр]] ахархәарала, уи иҳалнаршоит арадиоактивтә изотопқәа рҵакы ашәара: ишеилкаахаз ала, Меркури иамоуп ирацәаны иԥыруа [[калий|акали]] аелемент (еиҳа зырҭәара уадаҩу урани атории ирҿырԥшны), аиҿасраан цәцашьа змам ашоура ҳаракқәа ирышьамшәало.<ref name="Sc1">{{статья|автор=Patrick N. Peplowski et al.|заглавие=Radioactive Elements on Mercury’s Surface from MESSENGER: Implications for the Planet’s Formation and Evolution|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1850|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1850—1852|doi=10.1126/science.1211576|язык=en}}</ref> Убри аҟнытә Меркури ахәҭаҷтә еилазаара излыҵыз аматериал раԥхьатәи ахәҭаҷтә еилазаара иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп, [[энстатит|аенстатиттә]] [[хондриты|хондритқәеи]] аӡыда [[комета|кометатә]] хәҭаҷқәеи ирзааигәоу, аха иахьа уажәраанӡа иҭҵааз аенстатиттә хондритқәа рҿы иҟоу аиха ахәҭаа азхом Меркури абжьаратәи аилаӷәӷәара ҳарак аилыркааразы.<ref name="Sc2">{{статья|автор=Larry R. Nittler et al.|заглавие=The Major-Element Composition of Mercury’s Surface from MESSENGER X-ray Spectrometry|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_2011-09-30_333_6051/page/1846|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=2011|issue=6051|том=333|страницы=1847—1850|doi=10.1126/science.1211567|язык=en}}</ref>
[[Файл:Terrestial Planets internal ab.svg|мини|center|920px|Меркурии егьырҭ адгьылтә планетақәеи реиҿкаашьақәа реиҿырԥшра]]
==== Ахҟьа ====
Меркури ахҟьа [[Амза|Амза ахҟьа]] еиԥшуп — уи ӷәӷәала [[Ударный кратер|акратерқәа]] амоуп. Ахҟьаҿы акратерқәа реилаӷәӷәара еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы еиуеиԥшым. Акратер қәыԥшқәа рҟынтәи, Амзаҿы иҟоу акратерқәа рҟны еиԥш, еиуеиԥшым аганқәа рахь ашәахәа лашақәа цоит. Иҟоуп агәаанагара, еиҳа ирацәаны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа ижәытәуп ҳәа, еиҳа имаҷны акратерқәа ахьыҟоу аҭыԥқәа еиҳа иқәыԥшуп ҳәа, урҭ ҟалеит алава еиҳа ижәытәыз ахҟьа анарҭәы ашьҭахь. Убри аамҭазы, акратер дуқәа Меркури аҿы еиҳа имаҷны иуԥылоит, Амзаҿы аасҭа. Меркури аҟны иреиҳау акратер – [[равнина Жары|Ашоура акаршәра аӡҭачы]] (1525×1315 км). Зхатә хьӡы змоу акратерқәа рхыԥхьаӡараҿы актәи аҭыԥ ааннакылоит ҩынтә еиҵоу акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]], уи адиаметр 716 км ауп.<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> Аха, Меркурии Амзеи реиԥшра наӡам — Меркури аҿы иҟоуп Амзаҿы иуԥымло аформациақәа.
[[Файл:Rupes Discovery schematic.jpg|мини|справа|250px|350 км аура змоу, 3 км аҳаракыра змоу Дискавери албаарҭа ду шьақәгылеит Меркури ацәа хыхьтәи ахҟьақәа рақәларала, агәыцә аныхьшәашәалак ацәа адеформациа ахьахьуа иахҟьаны]]
Меркурии Амзеи рышьхатә [[ландшафт|ландшафтқәа]] рыбжьара иҟоу акыр зҵазкуа еиԥшымзаароуп Меркури аҿы шә-километрла зҽеиҵызхуа, еихало [[Уступ (планетная номенклатура)|амардуанқәа]] ахьыҟоу. Урҭ реиҿкаашьа аҭҵаара иаанарԥшит, урҭ апланета ахьшәашәара иацыз аилацалара иахҟьаны ишышьақәгылаз, уи иахҟьаны Меркури аҿықә аҭыԥҭаӡара 1% ала еиҵахеит. Меркури ахҟьаҿы ибзианы еиқәхаз [[Ударный кратер|акратер дуқәа]] рыҟазаара иҳанаҳәоит иҳаҩсыз 3-4 миллиард шықәса ирылагӡаны ацәа аҟәша дуқәа рныҟәара шыҟамыз, насгьы ахҟьа [[Эрозия (геология)|аерозиагьы]] шыҟамыз; аҵыхәтәантәи шамахамзар зынӡаск иаԥнахуеит Меркури аҭоурыхаҿ ҵакык змаз атмосфера аҟазаара алшара.
Меркури ахҟьа зегьы ҭызхыз азонд «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» абзоурала, уи шеицеиԥшу шьақәыргылахеит. Убри ала, Меркури Амзеи [[Марс|Марси]] иреиԥшым, урҭ рҟны гьежьбжак егьи азгьежьбжак зынӡа иеиԥшӡам.<ref name="NASA_PR">{{cite web|url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|title=MESSENGER Reveals More «Hidden» Territory on Mercury|lang=en|access-date=2011-06-10|archive-url=https://www.webcitation.org/67qLFc52M?url=https://messenger.jhuapl.edu/news_room/details.php?id=114|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref> Меркури аҿы зегь раасҭа иҳараку аҭыԥ (+4.48 километра абжьаратәи аҩаӡара ахыхь) аекватор аладахьы апланетаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу аҭыԥқәа руак аҿы иҟоуп, насгьы зегь реиҳа илаҟәу аҭыԥ (абжьаратәи аҩаӡара аҵаҟа −5.38 километра) [[Рахманинов (кратер)|Рахманинов икратер]] аҵаҟа иҟоуп, ҩ-шьхамацәазк рыла икәыршоу.<ref>{{cite web|url=https://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury|title=First Global Topographic Model of Mercury|lang=en|access-date=2016-05-07|archive-date=2016-05-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20160509165153/http://www.nasa.gov/feature/first-global-topographic-model-of-mercury/|url-status=live}}</ref>
Акосмостә ныҟәага «Мессенџьер» [[рентгенофлуоресцентный спектрометр|арентгентә флуоресценциатә спектрометр]] ахархәарала ахҟьа аелементтә еилазаара аҭҵаара аҟынтәи раԥхьатәи адыррақәа иаадырԥшит, Амза аконтиненттә регионқәа ирҷыдаҟазшьоу [[плагиоклазы|аплагиоклазатә]] [[полевой шпат|адәахьтәи ашпат]] иаҿырԥшны, [[Алюминий|алиумини]] [[Кальций|акальциуми]] рыла ишыԥсыҽу. Убри аамҭазы Меркури ахҟьа [[Титан (элемент)|атитаниуми]] аихеи рыла иӷаруп, [[Магний|амагни]] ала ибеиоуп, атиптә [[базальт|базальтқәеи]] адгьылтә [[коматиит|коматитқәа]] реиԥш иҟоу [[Ультраосновные магматические горные породы|аультрахадаратә шьхатә храқәеи]] рыбжьара абжьаратәи аҭыԥ ааннакылоит. Иара убасгьы иазгәаҭан [[Сера|атыҩша]] арацәара, уи иаанагоит апланета ахҟьа аиҿкаараан аиҭашьақәыргыларатә ҭагылазаашьақәа раԥҵара.<ref name="Sc2"/>
==== Акратерқәа ====
Меркури аҟны иҟоу [[Ударный кратер|акратерқәа]] аҵәца еиԥшу аҭаҟәалара хәыҷқәа инадыркны шә-километрак аҭбаара змоу амацәазрацәатә кратерқәа рҟынӡа рҽырыԥсахуеит. Урҭ еиуеиԥшым аилабгаратә стадиақәа рҟны иҟоуп. Иҟоуп ибзианы еиқәхаз акратерқәа, зыкәша-мыкәша ашәахәа дуқәа змоу, аинҟьараан аматериал аҭырҟьара иалҵшәаны ишьақәгылаз. Кратерқәак даараӡа ӷәӷәала еилыбгахьеит. Меркури акратерқәа амза акратерқәа излареиԥшым, Меркури аҟны акапан амч ахьеиҳау азы иаакәыршаны иҟоу аҭырҟьарақәа ршәага-загақәа ахьеиҵоу ала ауп.<ref name="Spudis01">{{статья |автор=Spudis P. D. |заглавие=The Geological History of Mercury |bibcode=2001mses.conf..100S |издание=Workshop on Mercury: Space Environment, Surface, and Interior |место=Chicago |год=2001 |страницы=100 |язык=en |url=http://www.lpi.usra.edu/meetings/mercury01/pdf/8029.pdf}}</ref>
<gallery mode="packed" heights="300px" widths="300px">
EN0108821596M Sholem Aleichem crater on Mercury.png|Ақәыԥшылара [[Луна|амзатә]] угәаланаршәоит (АПС «Мессенџьер» аҭыхымҭа)
Merc fig2sm.jpg|[[Северный полюс Меркурия|Меркури аҩадатәи аполиус]] азааигәара акратерқәа ррадиолокациатә сахьа
CW0131775256F Kuiper Crater.png|[[Койпер (кратер)|Коипер]] икратер (агәҭа аҵаҟашәа) (АПС «Мессенџер» аҭыхымҭа)
</gallery>
Меркури ахҟьа зегь реиҳа иубарҭоу аҷыдарақәа иреиуоуп [[равнина Жары|Ашоура акаршәра]] (лаҭын бызшәала: Caloris Planitia). Ари аҩыза ахьӡ аҭан “акыдхалара цақәа” руак азааигәара иахьыҟоу азы. Ари алаватә каршәра акратер (аҵарсратә ӡҭарчы) ҭнарҭәаауеит, уи ашәагаа апланетаҿы зегь реиҳа идууп. Ҭыԥқәак рҿы (Ашоура ашьхақәа) абаагәара 2 км еиҳауп. Адәкаршәра агәҭаны иҟоуп аҵәаӷәаҭаԥҟақәа рсистема, [[борозды Пантеон|Пантеон]] ҳәа ахьӡ зҭаз<ref name="Fassett_2009"/><ref name="Fassett_2012"/> (официалла "Абызкаҭаҳа" захьӡу).
Иҟалап, заахара акратер ахылҿиааз ацәеижь 100 км еиҵамкәа адиаметр амазҭгьы. Уи анырра убриаҟара иӷәӷәан, [[сейсмические волны|асеисмикатә цәқәырԥақәа]] апланета зегьы иагәылсны, насгьы ахҟьа егьирахьтәи аҭыԥ рхы азышьҭны, араҟа еихдоу «ахаотикатә» ландшафтк шьақәдыргылеит.
Меркури ахҟьаҿы зегь реиҳа [[альбедо|илашо]] аҭыԥ 60-километра иҟоу акратер Коипер ауп. Иҟалап ари апланетаҿы зегь реиҳа иқәыԥшу акратер дуқәа иреиуазар.<ref>{{cite web |url=https://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |title=Geologic Map of the Kuiper (H-6) Quadrangle of Mercury |author=R. A. De Hon, D. H. Scott, J. R. Underwood Jr. |date=1981 |archive-url=https://www.webcitation.org/67qLH2RlD?url=http://astrogeology.usgs.gov/Projects/PlanetaryMapping/DIGGEOL/mercury/h6/h6.pdf |archive-date=2012-05-22 |access-date=2017-08-29 |url-status=live}}</ref>
{{See also|Меркури акратерқәа рсиа}}
===== Аноменклатура аҷыдарақәа =====
Меркури арелиеф ахәҭаҷқәа [[Планетная номенклатура#Меркурий|рыхьӡҵара]] аԥҟарақәа рыдыркылеит [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] XV Ассамблеиа Хадаҿы, 1973 шықәсазы<ref name="Язев" /><ref name="usgs_Categories"/>:
[[Файл:Hun Kal crater on Mercury.jpg|мини|250px|Акратер хәыҷы [[Хун Каль (кратер)|Хун Кал]] (ахыц ала иарбоуп), Меркури акыдхаларақәа рсистема зыдҳәалоу кәаԥны иҟоуп. АПС «[[Маринер-10]]» аҭыхымҭа]]
* Меркури ахҟьаҿы иреиҳау аобиект, 1,500 км рҟынӡа адиаметр змоу, [[равнина Жары|Ашоура адәкаршәра]] ҳәа ахьӡ аҭоуп, избан акәзар уи аҳауа аԥхарра арекордтә ҩаӡаранӡа иахьнеиуа ҩ-меридианк руак аҿы иҟоуп. Ари [[ударный кратер|акшаратә]] хылҵшьҭра змоу, ихьшәашәаз лавала иҭәу амацәазрацәатә структура ауп. Аҩадатәи аполиус азааигәара, аҳауа аԥхарра ахьмаҷу аҭыԥ аҿы иҟоу даҽа каршәрак Аҩадатәи адәкаршәра ҳәа иашьҭоуп. Егьырҭ ас еиԥш иҟаз ашьақәгыларақәа апланета Меркури ҳәа иашьҭан, мамзаргьы адунеи аҿы еиуеиԥшым ажәларқәа рбызшәақәа рыла римтәи анцәахәы Меркури ианалог ҳәа иашьҭан. Иаҳҳәап: Суисеи адәкаршәра ([[Аиапон бызшәа|иапон бызшәала]] апланета Меркури) насгьы адәкаршәра [[Будха|Будх]] ([[хинди]] бызшәала апланета Меркури), адәкаршәра Собкоу (Ажәытәтәи мысраа рҿы апланета Меркури), адәкаршәра [[Один|Одина]] (скандинавиатәи Анцәа), адәкаршәра Тир (ажәытә перс бызшәала Меркури ахьӡ).<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род">{{cite web|url=http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|author=Ж. Ф. Родионова|title=«Карты Меркурия»|publisher=msu.ru|access-date=2011-12-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20140109233055/http://selena.sai.msu.ru/Rod/Publications/Map_merk/Map_merk.htm|archive-date=2014-01-09|url-status=live}}</ref>
* Меркури [[Ударный кратер|акратерқәа]] (ҩба рыда) агуманитартә усхк аҿы еицырдыруа ауаа рыхьӡқәа рыхҵоуп (архитекторцәа, амузыкантцәа, ашәҟәыҩҩцәа, апоетцәа, афилософцәа, афотоҭыхҩцәа, асахьаҭыхҩцәа).<ref name="usgs_Categories"/> Иаҳҳәап: [[Барма (кратер)|Барма]], [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Белински]], [[Глинка, Михаил Иванович|Глинка]], [[Гоголь, Николай Васильевич|Гоголь]], [[Державин, Гавриил Романович|Державин]], [[Лермонтов, Михаил Юрьевич|Лермонтов]], [[Мусоргский, Модест Петрович|Мусоргски]], [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Пушкин]], [[Репин, Илья Ефимович|Репин]], [[Андрей Рублёв|Рублиов]], [[Стравинский, Игорь Фёдорович|Стравински]], [[Суриков, Василий Иванович|Суриков]], [[Тургенев, Иван Сергеевич|Тургенев]], [[Феофан Грек]] (''Theophanes''), [[Фет, Афанасий Афанасьевич|Фет]], [[Чайковский, Пётр Ильич|Чаиковски]], [[Чехов, Антон Павел-иԥа|Чехов]], [[Мацуо Басё|Басио]]. Иҷыдоу ҩ-кратерк ыҟоуп: Коипер, апроект «Маринер-10» [[Койпер, Джерард Петер|аиҿкааҩцәа хадақәа руаӡәк]] ихьӡ зху, насгьы [[Математика майя|Хун Кал]], [[Майя (цивилизация)|Маиа]] ажәлар рбызшәала [[20 (ахыԥхьаӡара)|ахыԥхьаӡара «20»]] аанагоит, урҭ рхы иадырхәон [[Вигезимальная система счисления|а-20-хыԥхьаӡаратә система]]. Аҵыхәтәантәи акратер аекватор азааигәара 20° мраҭашәаратәи акыдхалара америдиан аҿы иҟоуп, насгьы Меркури ахҟьа акоординаттә системаҿы еиҳа иманшәалоу ҭыԥны иалхын. Аханатә, еиҳа идуу акратерқәа еицырдыруаз ауаа рыхьӡқәа рыхҵан, Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла агәаанагарала, адунеи акультураҿы еиҳа аҵакы змаз.<ref>
{{книга
|автор = Н. Колдер
|заглавие = Комета надвигается
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = Мир
|год = 1984
|страниц = 176
}}</ref><ref name="Burba_2010"/> Иалкаахаз хәҩык рахь иаҵанакуан [[Бетховен (кратер)|Бетховен]] (643 км адиаметр), [[Достоевский (кратер)|Достоевски]] (430 км), [[Шекспир (кратер)|Шекспир]] (400 км), [[Толстой (кратер)|Толстои]] (355 км), [[Рафаэль (кратер)|Рафаель]]. 30 шықәса рышьҭахь, «[[Мессенджер (АМС)|Мессенџьер]]» уаанӡа иазеилымкаауаз апланета аҭыԥқәа рфотоҭыхра амҩаԥгара аналша, 715 километра иҟаз акратер [[Рембрандт (кратер)|Рембрандт]] шәагаала актәи аҭыԥ ааннакылеит.
* [[Цепочка кратеров|Акратерқәа реимхәыцқәа]] рыхьӡқәа арадиообсерваториа дуқәа рыхьӡқәа рыхҵоуп, апланетақәа рыҭҵаараҿы арадар иамоу аҵакы азхаҵара аҳасабала. Иаҳҳәап, Highstack chain ([[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]] рҿы арадиотелескоп)<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Род" />.
* [[Список уступов на Меркурии|Меркури албаарҭақәа]] аԥшааратә ӷбақәа рыхьӡқәа рыҭоуп, урҭ аҭоурых ианылеит, избан акәзар анцәа [[Меркурий (мифология)|Меркури]]/[[Гермес]] аныҟәаҩцәа рыхьчаҩ ҳәа дыԥхьаӡан. Иаҳҳәап: [[HMS Beagle (1820)|Бигл]], [[Заря (шхуна)|Зариа]], [[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]], [[Фрам]], [[Восток (шлюп)|Восток]], [[Мирный (шлюп)|Мирныи]].<ref name="usgs_Categories"/><ref name="Burba_2010"/>
* Ашьхақәа еиуеиԥшым абызшәақәа рҿы ажәа «ашоура» аиҭагақәа хьӡыс ироууеит, насгьы ашьхеибаркырақәа Меркури ҭызҵааз астрономцәа рыхьӡқәа рхырҵоит. 2026 шықәсазы Меркури аҟны шьхатә системаки (Ашоура ашьхақәа) ҩ-шьхеибаркыраки ахьыӡқәа рыҭоуп: [[Антониади, Эжен Мишель|Антониадитәи]] ашьхеибаркыра, [[гряда Скиапарелли|Скиапареллитәи ашьхеибаркыра]].
* Адәеиужьқәа иаанрыжьыз ажәытә нхарҭақәа рыхьӡқәа рырҭоит (иаҳҳәап, [[Ангкор|Ангкортәи]] адәеиужь).
* [[Борозда (планетная номенклатура)|Ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] аҭоурыхтә архитектуратә ргыларақәа рыхьӡқәа рырҭоит. Иахьазы ҿырԥштәы заҵәыс иҟоу Ашоура адәкаршәраҿы иҟоу [[борозды Пантеон|Пантеон ацәаҳәаҭаԥҟақәа]] роуп.
=== Аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа ===
[[Амра|Амра]] азааигәара, апланета ԥшьаала аҵәира, иара убасгьы атмосфера ӷәӷәала аҵаӷара рыбзоурала Меркури аҟны [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа иӷәӷәаны аҳауаԥхарра аиҭашәарақәа аҭыԥ рымоуп. Уи азы ацхыраара иара убас иҟанаҵоит Меркури ахҟьа рдад, уи аԥхарра хәарҭаны имҩаԥнагоит (насгьы [[атмосфера|атмосфера]] ахьыҟам, аԥхара аҵауларахь аиагара алшоит аԥхарра амҩангара абзоурала мацара). Апланета ахҟьа ирласны иԥхоит, иагьыхьшәашәоит, аха метрак аҵаулараҿы есыҽнытәи аҽеиҭакрақәа унырӡом, аҳауа аԥхарра ҭышәынтәалахоит, инықәырԥшшәа +75°C иаҟароуп.<ref>Что есть что. Планеты. Меркурий. — Москва: Слово/Slovo, 2000.</ref>
Бжьаратәла уи аҳауа аԥхарра ҽынлатәи ахҟьаҿы 623 [[Кельвин|K]] (349.9 [[Градус Цельсия|°C]]) ыҟоуп, уахынлатәи аҳауа аԥхарра 103 K (−170.2 °C) иаҟароуп. Меркури аҿы иреиҵаӡоу аҳауа аԥхарра 90 К (−183,2°C) ауп, насгьы шьыбжьон “ицоу акыдхаларақәа” рҿы, апланета аперигелион азааигәара ианыҟоу, иреиҳаӡоу аԥхарра 700 К (426,9°C) ауп.<ref name="ESAs&t">{{cite web|title=Background Science|website = BepiColombo|publisher=European Space Agency|date=2010-08-06|url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|access-date=2010-08-06|archive-url=https://www.webcitation.org/67qPwqkIx?url=https://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=47055|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа шыҟоугьы, аҵыхәтәантәи аамҭазы Меркури ахҟьаҿы аҵаа ыҟазар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟалеит. Апланета аполиарԥхьатәи ахәҭақәа радарла рыҭҵаарақәа иаадырԥшит уа 50-150 км рҟынӡа адеполиаризациатә ҭыԥқәа шыҟоу; арадиоцәқәырԥақәа зныԥшуа амаҭәашьар ҳәа еиҳа лассы-лассы ирыԥхьаӡо иаабац аӡытә ҵаа ауп.<ref name="Язев">''С. А. Язев''. Лекции о Солнечной системе: Учебное пособие. — СПб: Лань, С. 45-56, 2011. ISBN 978-5-8114-1253-2</ref><ref>{{статья|автор=Slade M. A., Butler B. J., Muhleman D. O.|заглавие=Mercury radar imaging — Evidence for polar ice|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1992-10-23_258_5082/page/634|издание=[[Science (журнал)|Science]]|год=1992|issue=5082|том=258|страницы=635—640|doi=10.1126/science.258.5082.635|pmid=17748898|язык=en}}</ref> Акометақәа раахараан Меркури ахҟьаҿы ианнанагалак , аӡы ҭабаны апланетаҿы иныҟәо иалагоит, [[кратер вечной тени|наӡаӡатәи агага акратер ҵаулақәа]] рыҵан иҟоу аполиартә ҭыԥқәа рҿы иҵаахаанӡа, Амра ахаангьы иахьҭамԥшуа, насгьы аҵаа ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа иҟазарц ахьалшо.
== Аҭоурыхҭҵаара ==
{{main|Меркури аҭҵаара}}
=== Ажәытәӡатәи адунеии Абжьаратәи ашәышықәсақәеи ===
[[Файл:Shatir500.jpg|мини|[[Ибн аш-Шатир]] иҟаиҵаз Меркури аныҟәара амодель]]
Ахылаԥшрақәа ахьуадаҩыз иахҟьаны, ауаа акыр аамҭа ргәы иаанагон шьыжьымҭан ирбо Меркури планетак ауп, ахәылбыҽха ирбо зынӡа даҽа планетоуп ҳәа. Убри аҟнытә Меркури ҩ-хьӡык амоуп.<ref name="ссылка">{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref>
Зегь раасҭа изааӡатәиу идыру Меркури ахылаԥшра анҵан “[[Муль апин]]” аиҵаҩрақәа рҿы (вавилонтәи [[астрология|астрологиатә]] еиҵаҩрақәа реизга). Иҟалап ари ахылаԥшра ҟарҵазҭгьы [[Ассирия|ассириатәи]] астрономцәа инықәырԥшшәа ҳера ҟалаанӡа XIV-тәи ашәышықәсазы.<ref>{{статья |автор=Schaefer B. E. |заглавие=The Latitude and Epoch for the Origin of the Astronomical Lore in Mul.Apin |ссылка=http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S |издание=American Astronomical Society Meeting 210, #42.05 |издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]] |год=2007 |том=38 |страницы=157 |язык=en |archive-date=2011-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110514110927/http://cdsads.u-strasbg.fr/abs/2007AAS...210.4205S }}</ref> “Муль апин” аиҵаҩрақәа рҿы Меркури азы ахархәара змоу [[Ашумер бызшәа|ашумертә]] хьӡы еиҭагазар ауеит UDU.IDIM.GU\U<sub>4</sub>.UD ("иԥо апланета") ҳәа<ref>{{статья|автор=Hunger H., [[Пингри, Дэвид|Pingree D.]]|заглавие=MUL.APIN: An Astronomical Compendium in Cuneiform|издание=Archiv für Orientforschung|место=Austria|издательство=Verlag Ferdinand Berger & Sohne Gesellschaft MBH|год=1989|том=24|страницы=146|язык=de}}</ref>, зны-зынлагьы Gu-utu ҳәа иаԥхьоит.<ref>М. И. Шахнович. Происхождение астрологии. (Послесловие), Примечание 12 (на сайте астро-кабинет.ру)</ref> Апланета аханатә анцәа [[Нинурта|Нинурта]]<ref>{{книга|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Звездное небо древней Месопотамии|место=СПб.|издательство=Алетейя|год=2007|страницы=543—545|isbn=978-5-903354-36-8}}</ref> дидырҳәалон, анаҩстәи аҭаҩрақәа рҿы аҟәыӷареи ашәҟәыҩҩратә ҟазареи рынцәа иаҳаҭыр азы "[[Набу]]/Небо"<ref>Симпосий, {{cite web |url = http://simposium.ru/ru/node/2332 |url-status = dead |title = Вавилония |access-date = 2019-08-26 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190826194945/http://simposium.ru/ru/node/2332 |archive-date = 2019-08-26 }}</ref> ҳәа иашьҭоуп.<ref name="JHU history">{{cite web|author=Staff.|url=http://btc.montana.edu/messenger/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|title=MESSENGER: Mercury and Ancient Cultures|publisher=NASA JPL|access-date=2008-04-07|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ1l3sY?url=http://www.messenger-education.org/elusive_planet/ancient_cultures_2.php|archive-date=2012-05-22|url-status=dead}}</ref>
Мысраа уи [[Сет (мифология)|Сет]], насгьы [[Горус]] ҳәа иашьҭан.<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=Планета Меркурий |access-date=2019-07-30 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=live }}</ref>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]], [[Гесиод]] ихаан, апланета рдыруан абарҭ ахьӡқәа аманы: Στίλβων (Стильбон<ref>{{Cite web |url=https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |title=источник |access-date=2019-07-31 |archive-date=2019-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190727201903/https://taurus-ek.livejournal.com/83533.html |url-status=live }}</ref>, Стилбон<ref>[[Псевдо-Гигин]] (в переводе А. И. Рубана), [https://proza.ru/2012/02/03/381 Астрономия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190728221532/https://proza.ru/2012/02/03/381 |date=2019-07-28 }}, 42.5 <blockquote>Пятая звезда — Меркурия, имя её — Стильбон. Она невелика и ярка. Считают, что она принадлежит Меркурию, потому что он первым ввел месяцы и исследовал ход небесных светил. Евгемер же говорит, что первой расположила небесные светила Венера и вразумила в том Меркурия.</blockquote></ref>, зны-зынла Стильпон<ref>[https://www.google.com/search?rlz=1C1GGRV_enRU751RU751&biw=1536&bih=775&ei=fOdCXbOqEK3JrgT88onoDg&q=«оборот+Стильпона»&oq=«оборот+Стильпона»&gs_l=psy-ab.12…13881.17480..19697…0.0..0.103.201.1j1……0….1..gws-wiz.lzEGv1SFgBc&ved=0ahUKEwiz2L-F4uHjAhWtpIsKHXx5Au0Q4dUDCAo выдача поиска по «оборот Стильпона»]</ref>; Амцабз зкылҵуа<ref>{{Cite web |url=https://chrdk.ru/other/naming_planets |title=Владимир Куликов. Астрономический нейминг: планеты |access-date=2019-08-03 |archive-date=2019-08-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190803175024/https://chrdk.ru/other/naming_planets |url-status=live }}</ref>) насгьы Ἑρμάων (Гермаон, анцәа Гермес ихьӡ аформа ауп<ref>{{статья|автор=В.Н. Ярхо |заглавие=Ватиканский аноним. О невероятном |издание=Вестник древней истории |год=1992 |язык=en}} [http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm доступный текст] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190626205042/http://ancientrome.ru/antlitr/anon-greek/incred-p.htm |date=2019-06-26 }}, примечание 32 к главе XVI</ref>)<ref name="Stilbon">{{книга |заглавие=Greek-English Lexicon, with a Revised Supplement |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_u9m8/page/690 |издание=9th |год=1996 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |место=Oxford |isbn=0-19-864226-1 |страницы=690 and 1646 |язык=en |автор=H. G. Liddell and R. Scott; ''rev.'' H. S. Jones and R. McKenzie}}</ref>. Насшәа абырзенцәа апланета "Аполлон" ҳәа ахьӡырҵо иалагеит.<ref>{{статья
| автор = Елешин А. В.
| заглавие = Формирование митраизма в Киликии и Коммагене
| ссылка = https://cyberleninka.ru/article/v/formirovanie-mitraizma-v-kilikii-i-kommagene
| издание = Общество. Среда. Развитие (Terra Humana)
| год = 2012
| выпуск = 2
| страницы =31—34
| issn = 1997-5996
}}</ref>
Иҟоуп агипотеза, ахьӡ «Аполлон» шьыжьымҭантәи ажәҩан аҿы иубарҭоу иашьашәалон ҳәа, «Гермес» («Гермаон») акәзар хәылбыҽхатәи ажәҩан аҟны.<ref>{{cite web|title=Меркурий |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |access-date=2011-07-07 |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20110926203141/http://www.astronet.ru/db/msg/1198433/mercury.html |archive-date=2011-09-26 |publisher=[[Астронет]] }}, архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref><ref>{{cite web|title=Меркурий - Сосед солнца|url=http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1&num=588|access-date=2011-07-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20120504003933/http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=1|archive-date=2012-05-04|url-status=live}} архивная ссылка отображается нечитаемыми символами</ref> Егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла ажәытә бырзенцәа Меркури Аполлони Стилбони ахьӡырҵон(ҳера ҟалаанӡа 200-тәи ашықәс инаркны — Гермес).<ref>{{Cite web |url=https://gect.ru/astronomy/mercury.html |title=ссылка |access-date=2026-07-10 |archive-date=2019-01-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190103005010/https://gect.ru/astronomy/mercury.html |url-status=bot: unknown }}</ref> Уи Гермес Иеҵәа ҳәагьы иашьҭан.<ref>Платон. [[s:Тимей (Платон; Карпов)|Тимей]] 38d</ref>
Римаа ари апланета Меркури иеҵәа ҳәа ахьӡырҵеит<ref name="ciceron">''[[Цицерон]].'' [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 О природе богов II 53] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190807143750/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1422369002#053 |date=2019-08-07 }}</ref>, зныҟәара ццаку ахәаахәҭра анцәахәы [[Меркурий (мифология)|Меркури]] иаҳаҭыр азы, избанзар уи егьырҭ апланетақәа раасҭа ажәҩан аҿы еиҳа ирласны иныҟәоит.<ref name="Dunne">{{книга |заглавие=The Voyage of Mariner 10 — Mission to Venus and Mercury |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-424/ch1.htm |издательство=NASA History Office |год=1978 |часть=Chapter One |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-424/ |язык=en |автор=Dunne, J. A. and Burgess, E. |archive-date=2017-11-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171117190025/https://history.nasa.gov/SP-424/ }}</ref><ref>{{книга
|год=1974
|заглавие=The Planet Mercury
|издательство=Keith Reid Ltd
|место=Shaldon, Devon
|страницы=9—11
|isbn=0-90-409402-2
|автор=Antoniadi, Eugène Michel; Translated from French by Moore, Patrick
}}</ref> [[Мсыр|Мысра]] инхоз римтәи астроном [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] иусумҭа «Апланетақәа ирызку агипотезақәа» аҿы Амра адиск иахысыр шалшо атәы иҩит. Иара иҳәеит, ас еиԥш атранзит ахаангьы ишырымбацыз, избан акәзар Меркури ахылаԥшразы мыцхәы ихәыҷуп, мамзаргьы ари афеномен лассы-лассы иҟалом азы.<ref>{{статья|автор=Goldstein B. R.|заглавие=The Pre-telescopic Treatment of the Phases and Apparent Size of Venus|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1996|страницы=1|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref>
[[Германская мифология|Агерман хаҵараҿы]] анцәа [[Один]] апланета Меркурии уи акәша-мыкәшеи дрыдҳәалан.<ref>{{книга
|год=2000
|заглавие=The Cambridge Planetary Handbook
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-52-163280-3
|автор=Bakich, Michael E.
}}</ref>
[[Ауриа бызшәа|Ауриақәа]] рҟны Меркури иахьӡҵан "Кохав Хама" (аур: כוכב חמה, "Амратә планета").<ref>{{cite web | date=2010-01-29 | url=http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | url-status=dead | title=Морское чудовище в небе | publisher=Центральный совет евреев в Германии | access-date=2011-03-02 | archive-url=https://web.archive.org/web/20120612090814/http://www.zentralratdjuden.de/ru/article/2863.html | archive-date=2012-06-12 }}</ref>
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи [[Астрономия исламского Средневековья|Арабтә астрономиаҿы]], [[Андалусия|Андалусиатәи]] астроном [[Аз-Заркали]] Меркури агеоцентртә орбита [[деферент|адеферент]] акәтаӷь ма аԥсаҵла еиԥшу агьежьеизыхәхәа акәны асахьа ҭихит. Аха, иагьа ус иҟазаргьы, ари агәаанагара иара иастрономиатә теориеи иастрономиатә ҳасабқәеи анырра рнамҭаӡеит.<ref>{{статья|автор=Samsó J., Mielgo H.|заглавие=Ibn al-Zarqālluh on Mercury|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1994|том=25|страницы=289—296|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903012201/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1994JHA....25..289S}}</ref><ref>{{статья|автор=Hartner W.|заглавие=The Mercury Horoscope of Marcantonio Michiel of Venice|издание=Vistas in Astronomy|год=1955|том=1|страницы=84—138 [118—122]|язык=en}}</ref> XII-тәи ашәышықәсазы, [[Ибн Баджа|Ибн Баџьа]] ҩ-планетак Амра аҿықәан ашәытақәа реиԥш игәеиҭеит. Насшәа, [[Марагинская обсерватория|Марагхатәи аобсерваториа]] астроном [[Аш-Ширази]] иҳәеит иара иаԥхьа иҟаз Меркурии (мамзаргьы) Венереи рыиасра шгәеиҭахьаз.<ref>Ansari S. M. Razaullah. History of oriental astronomy: proceedings of the joint discussion-17 at the 23rd General Assembly of the International Astronomical Union (Kyoto, 1997). — [[Springer Science+Business Media|Springer]], 2002. — P. 137. — ISBN 978-94-015-9862-0.</ref>
[[Древний Китай|Ажәытәтәи Китаи]] Меркурий ''Чен-син'' (辰星), "Шарԥыеҵәа" ҳәа иашьҭан. Уи аҩадатәи аган, аԥштәы еиқәаҵәа, аӡы аелемент [[У-син]] ирыдҳәалан.<ref>{{книга
|год=2004
|заглавие=Exploring Ancient Skies: An Encyclopedic Survey of Archaeoastronomy
|ссылка=https://archive.org/details/exploringancient0000kell
|издательство=Birkhäuser
|isbn=0-38-795310-8
|язык=en
|автор=Kelley, David H.; Milone, E. F.; Aveni, Anthony F.
}}</ref> “[[Ханьшу]]” адыррақәа рыла, Меркури асинодтә аамҭа ҳәа китаитәи аҵарауаа ирыԥхьаӡон 115,91 мшы, “[[Хоу Ханьшу]]” адыррақәа рыла — 115,88 мшы.<ref>{{книга|заглавие=Духовная культура Китая: энциклопедия. Т. 5|место=М.|издательство=Вост. лит.|год=2009|страницы=104}}</ref> Ҳаамҭазтәи китаитәи, кореиатәи, иапониатәи, виетнамтәи акультурақәа рҿы апланета "Аӡы аеҵәа" (水星) ҳәа ахьӡ арҭеит.<ref name="ссылка"/>
[[Индуизм|Индиатәи амифологиаҿы]] Меркури азы ахьӡ [[Будха|Будх]] (са. बुध) ахархәара амоуп. Ари анцәа, [[Сома (мифология)|Сома]] иԥа, аҳра иуан.
Егьырҭ ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала индиаа Меркури Будда, Рогинеа ҳәа иашьҭан.<ref name="ссылка"/>
Индиа, [[Керальская школа астрономии и математики|Кералатәи ашкол]] астроном [[Нилаканта Сомаяджи|Нилаканта Сомаиаџьи]] XV-тәи ашәышықәсазы [[Гео-гелиоцентрическая система мира|агео-гелиоцентртә модель]] еиқәиршәеит, уаҟа Меркури Амра иакәшон, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшон. Уи асистема XVI-тәи ашәышықәсазы иаԥҵаз [[Тихо Браге]] исистема еиԥшын.<ref>{{статья|автор=Ramasubramanian K., Srinivas M. S., Sriram M. S.|заглавие=Modification of the Earlier Indian Planetary Theory by the Kerala Astronomers (c. 1500 AD) and the Implied Heliocentric Picture of Planetary Motion|ссылка=http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|издание=Current Science|год=1994|том=66|страницы=784—790|язык=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20101223145939/http://www.physics.iitm.ac.in/~labs/amp/kerala-astronomy.pdf|archive-date=2010-12-23}}</ref>
[[Майя (цивилизация)|Маиаа]] Меркури аты еиԥш рхаҿы иааиуан (мамзаргьы ԥшь-тык, ҩба Меркури ашьыжьтәи ацәырҵра иашьашәалон, ҩба — хәылбыҽхатәи), уи аԥсра ашьҭахьтәи аԥсҭазаара иацҳаражәҳәаҩын.<ref>{{книга
|год=1999
|заглавие=Star Gods of the Maya: Astronomy in Art, Folklore and Calendars
|ссылка=https://archive.org/details/stargodsofmayaas0000milb
|издательство=[[Издательство Техасского университета|University of Texas Press]]
|isbn=0-29-275226-1
|язык=en
|автор=Milbrath, Susan
}}</ref>
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзтәи Меркури ахылаԥшрақәа Европа аҩадатәи ахәҭақәа рҿы иуадаҩын, избан акәзар апланета еснагь иубарҭоуп ашәаԥшь аҟны — ашьыжьтәи ма хәылбыҽхатәи — аилашәшәымҭазтәи ажәҩан аҟны, насгьы алаԥшҳәаа ахыхь илаҟәӡаны (еиҳарак аҩадатәи аҭбаарақәа рҿы). Еиӷьны ианубарҭоу аамҭа (аиҵыхра) шықәсык ахьтә изныкымкәа иҟалоит (10-ҟа мшы имҩаԥысуеит). Арҭ аамҭақәа раангьы, Меркури блала абара мариам (ажәҩан лаша аҵаҟа уамак илашам еҵәак). Иҟоуп ажәабжьк, [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]], [[Прибалтика|Прибалтика]] аҩадатәи аҭбаарақәеи аԥсҭҳәа ахьыҟоу аклимати рҭагылазаашьаҿы астрономиатә обиектқәа ирхылаԥшуаз, иԥсы ҭанаҵы Меркури ахаангьы иахьимбаз игәы иалан ҳәа. Ари ажәабжь ахьынтәицаз Коперник иусумҭа «Ажәҩантә сферақәа рыҵәирақәа рзы» аҟны Меркури ахылаԥшрақәа рзы ҿырԥштәыкгьы ахьыҟам ауп, аха иара егьырҭ астрономцәа рхылаԥшрақәа рылҵшәақәа ихы иархәаны апланета асахьа ҭихит. Иара ихаҭа ишиҳәаз ала, Меркури уеизгьы-уеизгьы аҩадатәи аҭбаарақәа рҟынтәи «икызар» ауеит, ачҳареи аҩысҭаареи аарԥшны. Убри аҟынтә Коперник Меркури абара илшон, иагьибон, аха иара егьырҭ ауаа рыҭҵаарақәа рылҵшәақәа рыла апланета далацәаажәон.<ref>{{cite web|url=http://galspace.spb.ru/index1.html|title=Николай Коперник и Меркурий|access-date=2011-06-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20120625183620/http://galspace.spb.ru/index1.html|archive-date=2012-06-25|url-status=live}}</ref>
==== Меркури антикатәи абжьарашәышықәсатәи акультурақәа рҿы ====
[[Каббала|Каббалаҿы]] Меркури [[Сфирот|асфира]] Ход иадҳәалоуп. (Шәахә. иара убас [[Халдейский ряд (астрология)|Халдеитәи ацәаҳәа]]).<ref>{{книга|заглавие =Гранатовый сад|часть=Глава третья. Сефирот|автор =Регарди И.|isbn =5-94698-044-0|год =2005|место =М.|издательство=Энигма|страниц=304}}</ref>
=== Аамҭа ҿыц. Аоптикатә телескопқәа рыла ахылаԥшрақәа ===
Раԥхьаӡа ателескоп ала Меркури дахәаԥшит [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы. [[Венера|Венера]] афазақәа дшырхылаԥшуазгьы, иара ителескоп Меркури афазақәа рыхылаԥшразы иахәҭаз амч амамызт. Абҵарамза 7, 1631 шықәсазы [[Гассенди, Пьер|Пьер Гассенди]] раԥхьаӡа акәны телескоптә хылаԥшра ҟаиҵеит апланета Амра адиск ишахысуаз.<ref>Прохождения планет через диск Солнца (ЭСБЕ)</ref> Аиасра аамҭа уаанӡа Иоганн Кеплер иԥхьаӡахьан. 1639 шықәсазы [[Дзупи, Джованни Батиста|Џьованни Ӡупи]] ателескоп ала иааирԥшит Меркури аорбитатә фазақәа [[Фазы Луны|Амзеи]] [[Фазы Венеры|Венереи]] рорбитатә фазақәа ишреиԥшу. Ахылаԥшрақәа иҵабыргыҵәҟьаны иаадырԥшит Меркури Амра ишакәшо.<ref name="strom"/>
Адгьыл аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, планетак даҽа планетак адиск [[Покрытие (астрономия)|аныхнаҩо]] аҿырԥштәқәа даара имаҷуп. Венера шәышықәсақәак рҟынтәи знык Меркури аҵәахуеит, насгьы ари ахҭыс аҭоурых аҿы знызаҵәык ауп ианаарԥшыз — лаҵарамза 28, 1737 ашықәсазы ибеит [[Бевис, Джон|Джон Бевис]] [[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи Аҳратә Обсерваториаҿы]].<ref>{{статья|автор=Sinnott R. W., Meeus J.|заглавие=John Bevis and a Rare Occultation|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S|издание=Sky and Telescope|год=1986|том=72|страницы=220|язык=en|archive-date=2017-09-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170903134427/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986S%26T....72..220S}}</ref> Венера анаҩстәи Меркури ахҩара ԥхынҷкәынмза 3, 2133 шықәсазы иҟалоит.<ref>{{книга
|год=2003
|заглавие=Seeing in the Dark: How Amateur Astronomers
|ссылка=https://archive.org/details/seeingindark00timo
|издательство=[[Simon & Schuster|Simon and Schuster]]
|isbn=0-68-486580-7
|язык=en
|автор=Ferris, Timothy
}}</ref>
Меркури ахылаԥшра иацыз ауадаҩрақәа ирыхҟьаны иара акыр аамҭа егьырҭ апланетақәа раасҭа еицәаны иҭҵаан. 1800 шықәсазы Меркури аҿықә аҷыдарақәа ирыхәаԥшуаз [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоганн Шриотер]] иҳәеит 20 км аҳаракыра змоу ашьхақәа шибаз. [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]], Шриотер ианҵамҭақәа ихы иархәаны, уи аҵәҩан акәша-мыкәша аҵәира аамҭа 24 сааҭ ҳәа, насгьы аҵәҩан анаара 70° ҳәа ииашамкәа ишьақәиргылеит.<ref name="sao188r">{{статья|автор=Colombo G., Shapiro I. I.|заглавие=The Rotation of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C|издание=SAO Special Report #188R|год=1965|том=188|язык=en|archive-date=2015-03-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20150319090048/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965SAOSR.188.....C}}</ref> 1880-тәи ашықәсқәа рзы, [[Скиапарелли, Джованни Вирджинио|Џьованни Скиапарелли]] апланета еиҳа ииашаны ахсаала ҟаиҵеит, насгьы 88 мшы рыла аҵәира аамҭа шьақәиргылеит, уи аӡхаларатә мчқәа ирыхҟьаны Амра акәша-мыкәша аорбита [[Сидерический период|асидералтә аамҭа]] иақәшәоит.<ref>{{статья |автор=Holden E. S. |заглавие=Announcement of the Discovery of the Rotation Period of Mercury, by Professor Schiaparelli |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H |год=1890 |том=2 |issue=7 |страницы=79 |doi=10.1086/120099 |язык=en |издание=[[Publications of the Astronomical Society of the Pacific]] |archive-date=2015-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150319085549/http://adsabs.harvard.edu/abs/1890PASP....2...79H }}</ref> Меркури ахсаала аҟаҵара иациҵеит [[Антониади, Эжен Мишель|Еуџьин Антониади]], 1934 шықәсазы ажәытә хсаалақәеи иара ихатә хылаԥшрақәеи зныз ашәҟәы ҭзыжьыз.<ref name="chaikin1">{{книга
|заглавие=The New Solar System
|год=1999
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|isbn=0-52-164587-5
|автор=Beatty, J. Kelly; Petersen, Carolyn Collins; Chaikin, Andrew
}}</ref> Меркури ахҟьа ахәҭаҷқәа жәпакы Антониади ихсаалақәа рыла ахьӡқәа рыҭоуп.<ref>{{книга |ссылка=https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm |заглавие=Atlas of Mercury |издательство=[[НАСА|National Aeronautics and Space Administration]] Office of Space Sciences |год=1978 |часть=Surface Mapping |ссылка часть=https://history.nasa.gov/SP-423/surface.htm |автор=Merton E. Davies, et al. |archive-date=2019-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191009033507/https://history.nasa.gov/SP-423/sp423.htm }}</ref>
Меркури Амратә системаҿы зеиԥшыҟам амҩала иҵәиуеит. Италиатәи астроном [[Коломбо, Джузеппе (математик)|Џьузеппе Коломбо]]<ref>{{статья|автор=Colombo G.|заглавие=Rotational Period of the Planet Mercury|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C|издание=[[Nature]]|год=1965|том=208|страницы=575|doi=10.1038/208575a0|язык=en|archive-date=2016-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603192719/http://adsabs.harvard.edu/abs/1965Natur.208..575C}}</ref> ишазгәеиҭаз ала, иара Амра аӡхыҵрала иадҳәалоуп, насгьы уи аҵәира аамҭа Меркури асидералтә аамҭа аҟнытә 2/3 ауп, уи [[орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] 3:2 ауп.<ref>{{книга |заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |издательство=Infobase Publishing |год=2006 |isbn=978-1-4381-0729-5 |страницы=51 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC |язык=en |автор=Elkins-Tanton, Linda T. }} [https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 Extract of page 51] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20161128141026/https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA51 |date=2016-11-28 }}</ref> Даҽакала иуҳәозар, имныҟәо аеҵәақәа ирызкны, Амра ҩынтә акәшараан уи ахатә ҵәҩан хынтә иакәшоит.<ref name="orbit">{{cite web |title=Animated clip of orbit and rotation of Mercury |url=http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |publisher=Sciencenetlinks.com |access-date=2019-09-21 |archive-date=2016-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160505222804/http://sciencenetlinks.com/interactives/messenger/or/OrbitRotation.html |url-status=live }}</ref> Аорбитатә ҵысра иацны иҵәиуа Амра аԥхьаӡаратә системаҿы ишаҳбо еиԥш, Меркури апланетатә шықәсқәа ҩба рыҩнуҵа знык ауп ианыҵәиуа. Убри аҟнытә, Меркури аҿы иҟоу ахылаԥшҩы Меркури ашықәсқәа ҩба рахьтә ҽнак мацара ауп иибо. Анаҩс, “Маринер-10” аҟынтәи адыррақәа уи агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит.<ref>{{cite web
|date = October 1976
|author = Davies, Merton E. |display-authors=etal
|url = http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm
|title = Mariner 10 Mission and Spacecraft
|website = SP-423 Atlas of Mercury
|publisher = NASA JPL
|access-date = 2008-04-07
|archive-url = https://www.webcitation.org/67qQ72D5d?url=http://history.nasa.gov/SP-423/mariner.htm
|archive-date = 2012-05-22
|url-status = dead
}}</ref> Уи иаанагаӡом Скиапареллии Антониадии рыхсаалақәа иашам ҳәа. Астрономцәа Амра иаакәыршаны аҩбатәи аҵәира аан ирбац апланета ахәҭаҷқәа еиҭарбон, урҭ ахсаалақәа рҿы иҭарыҩуан, насгьы Меркури Амра даҽа ганкахьала ианаҿаԥшуаз аамҭазы ахылаԥшрақәа мап рцәыркуан, избан акәзар уи аамҭазы аорбита агеометриа иахҟьаны ахылаԥшразы аҭагылазаашьа бааԥсын.<ref name="sao188r" />
Амра ааигәара Меркури телескопла аҭҵааразгьы апроблемақәа цәырнагоит. Убас, иаҳҳәап, “[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]” ателескоп ари апланета ахылаԥшразы ахаангьы ахархәара амаӡамызт, иаиурангьы иҟаӡам. Уи аиқәыршәага Амра иазааигәоу аобиектқәа рхылаԥшра залнаршаӡом — уи аҟаҵара аҽазышәараан аиқәыршәага хнырҳәышьа змам ааха аиуеит.<ref>{{cite web|url=https://www.universetoday.com/guide-to-space/mercury/interesting-facts-about-mercury|title=Interesting Facts About Mercury. Universe Today|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/67qQ7plcp?url=https://www.universetoday.com/13944/interesting-facts-about-mercury/|archive-date=2012-05-22|access-date=2015-10-11|url-status=live}}</ref>
=== Иҿыцӡоу аамҭа. Арадиотелескопқәеи акосмостә ӷбақәеи рыла аҭҵаарақәа ===
[[Файл:Mercury-real color.jpg|мини|Меркури ԥсабаратә ԥштәыла, 1974/1975 шықәсқәа рзы «[[Маринер-10]]» аԥырра афотосахьа]]
[[Файл:208630main detailed first.jpg|мини|Акосмостә ӷба «Мессенџьер» иҭнахыз Меркури аҿықә аҟәша асахьа. Ҵаҟатәи арыӷьарахьтәи акәакь аҿы Sveinsdóttir акратер ахәҭак ыҟоуп, албаарҭа Бигл аҭылашьцаара аманы]]
[[Файл:Mercury in color c1000 700 430.png|мини|Раԥхьаӡатәи зхаҭабзиара ҳараку Меркури асахьақәа АПС «Мессенџьер» иҟанаҵаз, {{date|22|1|2008}}]]
Меркури зегь реиҳа имаҷны иҭҵаау адгьылтә гәыԥ апланета ауп.
XX-тәи ашәышықәсазы, уи аҭҵааразы ателескоптә методқәа ирыцлеит [[радиоастрономия|арадиоастрономиатәқәа]], [[радиолокация|арадиолокациатәқәа]], иара убас ателескоптә ӷбақәа рыла аҭҵаарақәа. Радиоастрономиала Меркури ашәарақәа раԥхьаӡакәны 1961 шықәсазы Хоуард, Барретт, Хаддок ҩ-[[радиометр|радиометрк]] зқәыргылоу [[Рефлектор (телескоп)|арефлектор]] рхы иархәаны имҩаԥыргеит.<ref>{{статья
| автор = Howard III W. E., Barrett A. H., Haddock F. T.
| заглавие = Measurement of Microwave Radiation from the Planet Mercury
| ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html
| язык = en
| год = 1962
| том = 136
| страницы = 995—1004
| издание = [[The Astrophysical Journal]]
| издательство = [[IOP Publishing]]
| archive-date = 2016-03-04
| archive-url = https://web.archive.org/web/20160304232911/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/1962ApJ...136..995H/0000995.000.html
}}</ref> 1966 шықәсазы, еизгаз адыррақәа шьаҭас иҟаҵаны Меркури ахҟьа аԥхарра ахәшьара бзиақәа рҳан: 600 [[Кельвин|К]] амраҵаҟатәи аҭыԥ аҿы, 150 К ирлашам аган аҿы. Раԥхьатәи арадиолокациатә хылаԥшрақәа мҩаԥысит 1962 шықәса рашәарамзазы [[Котельников, Владимир Александрович|В. А. Котельников]] игәыԥ [[Институт радиотехники и электроники им. В. А. Котельникова РАН|ИРЕ]] аҟны; урҭ ишьақәдыргылеит Меркурии Амзеи ррефлекстә ҟазшьақәа реиԥшра. 1963 шықәса алагамҭазы аҳәаанырцәтәи апрессаҿы ианырҵеит асовет ҭҵааҩцәа апланета аҿықәантәи иаауа арадиосигнал ҭырҵааит ҳәа ажәабжь.<ref>[https://archive.org/stream/Aviation_Week_1963-01-14#page/n18/mode/1up Russia Claims Radar Contact With Mercury] // ''Aviation Week & Space Technology'', January 14, 1963, v. 78, no. 2, p. 37.</ref> 1965 шықәсазы, [[обсерватория Аресибо|Аресибо]] арадиотелескоп аҿы абри аҩыза ахылаԥшрақәа ирыбзоураны Меркури аҵәира аамҭа аԥхьаӡара ҟаҵан: 59 мшы.<ref>{{статья
| автор = Кузьмин А. Д.
| заглавие = Результаты радионаблюдений Меркурия, Венеры и Марса
| ссылка = https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/
| язык = ru
| издание = [[Успехи физических наук]]
| год = 1966
| том = 90
| выпуск = 10
| страницы = 303—314
| издательство = [[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]]
| archive-date = 2020-09-21
| archive-url = https://web.archive.org/web/20200921122335/https://ufn.ru/ru/articles/1966/10/e/
}}</ref>
Аелектроникеи акомпиутертә ҭҵаареи рыҿиара иалнаршеит а-[[ПЗС]] радиациатә детекторқәа рхархәарала Меркури адгьыл аҟынтәи ахылаԥшра, насгьы урҭ асахьақәа акомпиутер ала аус рыдулара. Меркури ПЗС адкылагақәа рыла раԥхьатәи ахылаԥшрақәа руак [[1995 год в науке|1995]]-[[2002 год в науке|2002 шықәсқәа]] рзы Иохан Варелл адгьылбжьаха [[Пальма (остров)|Пальма]] аобсерваториаҿы метрабжак иҟоу амратә телескоп ала имҩаԥигеит. Варелл акомпиутертә заагара ихы иамырхәакәа иреиӷьыз аҭыхымҭақәа алихит. Азаагара ахархәара иалагеит [[Абастуманская астрофизическая обсерватория|Абастумантәи астрофизикатә обсерваториаҿы]] абҵарамза 3, [[2001 год в науке|2001 шықәсазы]] иҟаҵаз Меркури афотосахьақәа рҟны, иара убас [[Ираклион|Ираклионтәи]] ауниверситет [[обсерватория Скинакас|Скинакастәи аобсерваториаҿы]] лаҵарамза 1-2, 2002 шықәсазы; ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдуларазы [[корреляционное совмещение|акоррелиациатә еилаҵаратә]] метод ахархәара арҭеит. Иалҵыз апланета асахьа “Маринер-10” афотомозаика еиԥшын; 150–200 км ашәагаа змоу аформациа хәыҷқәа рконтурқәа еишьҭанеиуан. Абасала Меркури ахсаала шьақәыргылан 210-350° акыдхаларақәа рзы.<ref>{{статья
|автор=Ксанфомалити Л. В.
|заглавие=Неизвестный Меркурий
|ссылка=https://elementy.ru/lib/430571
|издание=[[В мире науки]]
|год=2008
|номер=2
|archive-date=2017-01-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104204010/http://elementy.ru/lib/430571
}}</ref>
[[Файл:Mariner 10.jpg|слева|мини|«[[Маринер-10]]» — раԥхьаӡакәны Меркури азааигәара инеиз акосмостә ӷба.]]
Меркуриҟа акосмостә ӷба ашьҭра кырӡа иуадаҩуп.<ref>[https://geektimes.ru/post/250032/ Знакомство и прощание с Меркурием] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170425232442/https://geektimes.ru/post/250032/ |date=2017-04-25 }} // Geektimes.</ref> Раԥхьаӡа аппарат аангылатәуп, насгьы Меркури ишазааигәахалак, апланета аорбитахь ицәырҵырц азы импульс аҭатәуп. Аԥырра аамҭа иалагӡаны [[законы Кеплера|аццакра ду еизоит]], насгьы Меркури иԥсыҽу агравитациа ҳасаб азуны, аҩбатәи аманевр азы абылтәы рацәаны иаҭаххоит. Убри аҟнытә Меркури ҭызҵаахьо ҩ-космостә ӷбак мацара роуп.
Раԥхьаӡа апланета ҭызҵааз [[автоматическая межпланетная станция|автоматикатә планетабжьаратә астанциа]] Америкатәи «[[Маринер-10]]» акәын, уи [[1974 год в науке|1974]]-[[1975 год в науке|1975 шықәсқәа]] рзы хынтә апланета иаҩсит; иреиҳаз азааигәахара 320 км акәын. Уи иалҵшәаны иҟалеит зқьыла афотоқәа, иааизакны 45% ақәыԥшылара зҵазкуаз. Адгьыл аҟынтәи имҩаԥгаз анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит аполиартә кратерқәа рҿы аӡытә ҵаа ыҟазар шалшо.
Аҩбатәи акәхеит [[НАСА]] амиссиа «[[MESSENGER|Мессенџьер]]» захьӡыз. Аиқәыршәага нанҳәамза 3, [[2004 год в науке|2004 шықәсазы]] идәықәҵан, [[2008 год в науке|2008 шықәса]] ажьырныҳәамзазы раԥхьаӡакәны Меркури иахаԥрит.
Хәажәкырамза 17, [[2011 год в науке|2011 шықәсазы]], Меркури, Адгьыл, Венера рзааигәара [[Гравитационный манёвр|агравитациатә маневрқәа]] жәпакы нагӡаны, азонд «Мессенџьер» Меркури аорбитахь ицәырҵит, аҭоурых аҿы апланета раԥхьаӡатәи иԥсабаратәым мҩанызаны иагьыҟалеит. Уа иқәыргылаз аиқәыршәагақәа рхархәарала, азонд апланета аландшафт, уи атмосфереи ахҟьеи реилазаара ҭнаҵааит; «Мессенџьер» аиқәыршәага иара убас алшара аԥнаҵеит аенергиатә хәҭаҷқәеи аплазмеи рзы аҭҵаарақәа рымҩаԥгаразы.<ref>{{cite web
|url = https://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/
|title = «Мессенджер» вышел на орбиту Меркурия
|date = 2011-03-18
|publisher = Лента.ру
|access-date = 2011-03-18
|url-status = live
|archive-date = 2011-03-20
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110320072151/http://lenta.ru/news/2011/03/18/mercury/
}}</ref>
Рашәарамза 17, 2011 шықәсазы еилкаахеит, акосмостә ӷба «Мессенџьер» имҩаԥнагаз раԥхьатәи аҭҵаарақәа рыла, апланета амҳалдызтә ҭыԥ аполиусқәа ирызкны симметриа шамам; абасала, ԥшым [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ахәҭаҷқәа еиуеиԥшым рхыԥхьаӡара Меркури аҩадатәии аладатәии аполиусқәа рахь инаӡоит. Иара убас апланетаҿы [[Химический элемент|ахимиатә элементқәа]] рылаҵәара анализгьы мҩаԥган.<ref>{{cite web |url=https://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ |title=«Мессенджер» собрал информацию о ямах на Меркурии |date=2011-06-17 |publisher=Лента.ру |access-date=2011-06-17 |url-status=live |archive-date=2011-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110619201425/http://lenta.ru/news/2011/06/17/mercury/ }}</ref>
2015 шықәсазы азонд «Мессенџер» Меркури иқәҳаит, жәохәҟа метра иҟаз акратер ҟаҵаны.
Аппаратқәа «Маринер-10», насгьы «Мессенџьер» рҟынтәи асахьақәа рыбзоурала, раԥхьаӡатәи Меркури ихарҭәаау ахсаала 2009 шықәсазы еиқәыршәан .
2024 шықәса цәыббрамзазы азонд «BepiColombo» 165 км рҟынтәи Меркури афотоқәа ҭнахит. Асахьақәа рҿы иубарҭоуп раԥхьаӡа акәны иҭыхыз апланета Аҩадатәи аполиус, иара убасгьы хыԥхьаӡара рацәала акратерқәа, 210 километра иҟоу Вивальди акратери, 155 километра иҟоу Стоддарт акратери уахь иналаҵаны.<ref>{{Cite web|url=https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|title=Ближе некуда: взгляните на отличные фотографии Меркурия, которые сделал пролетевший мимо планеты зонд BepiColombo|lang=ru|website=www.vokrugsveta.ru|access-date=2024-09-20|archive-date=2024-09-20|archive-url=https://web.archive.org/web/20240920115611/https://www.vokrugsveta.ru/articles/blizhe-nekuda-vzglyanite-na-otlichnye-fotografii-merkuriya-kotorye-sdelal-proletevshii-mimo-planety-zond-bepicolombo-id5841247/|url-status=live}}</ref>
==== Иҿыцӡоу аамҭа акультураҿы ====
{{Main|Меркури аҟазараҿы}}
Апланета Меркури еиуеиԥшым асахьаркыратә, алитературатә, акинематографиатә, амультипликациатә усумҭақәа рҿы иҟоуп.
=== Дук хара имгакәа ===
[[2018 год в науке|2018 шықәса]] жьҭаарамза 20 рзы [[Европейское космическое агентство|Европатәи акосмостә агентреи]] (ESA) [[Японское агентство аэрокосмических исследований|Иапониатәи акосмостә агентреи]] (JAXA) еилахәны « [[BepiColombo]] » амиссиа хацдыркит. Франциатәи Гвиана иҟоу [[Куру (космодром)|Куру акосмобаӷәаза]] аҟынтәи [[Ариан-5|Ariane 5]] ҳәа изышьҭоу аракета ала идәықәҵаз амиссиа аппаратқәа, 2021-2025 шықәсқәа рзы агравитационтә цхырааратә маневрқәа рынагӡара азы апланета фынтә ианахаԥырлак ашьҭахь, 2026 шықәсазы Меркури аорбитахь ицәырҵраны иҟоуп. Агәыԥ иалахәхеит амодульқәа 3: атранспорттә — Mercury Transfer Module, аионтә моторқәа ԥшьба змоу, иара убас аорбитатә ҭҵааратә модульқәа ҩба: апланетатә — Mercury Planetary Orbiter (MPO), амҳалдызасфератә — Mercury Magnetospheric Orbiter (MMO). Европатәи МРО амодуль аҵаулара ахыхьи аҵеи ҭнаҵаалоит, Иапониатәи МРО уи амагнитосфера ҭнаҵаалоит. Амиссиа зегьы агентра 1,3 миллиард евро (1,5 миллиард Америкатәи доллар раҟара) ақәнахарџьит. Агәыӷра ыҟоуп, ари ахархәагақәа апланета атмосфера аилазаара, уи аҟазшьақәа уҳәа убас егьырҭгьы ҭнаҵаауеит ҳәа. Амиссиа быжьшықәса ицалоит.<ref>{{cite web |url=https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |title=Космические аппараты, отправленные для изучения Меркурия, прислали первое фото |author=Владимир Кузнецов |website=Нi-news.ru |date=2018-10-22 |access-date=2018-10-29 |archive-date=2018-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035541/https://hi-news.ru/space/kosmicheskie-apparaty-otpravlennye-dlya-izucheniya-merkuriya-prislali-pervoe-foto.html |url-status=live }}</ref>
Уаанӡа Роскосмос 2019 шықәсазы зышьҭра азԥхьагәанаҭаз Урыстәылатәи акосмостә ныҟәага «[[Меркурий-П|Меркури-П]]» 2030 шықәсанӡа издәықәҵахом. Ари азонд аҭоурых аҿы [[Первые посадки|раԥхьаӡа акәны]] Меркури аҿықәан итатаны иқәтәаз космостә ӷбаны иҟаларц азԥхьагәаҭоуп. Урыстәылатәи аспециалистцәа ари апроект заанаҵ аус адырулеит, иара убасгьы иаԥҵан адесанттә аппарат аконцепциеи анаукатә еиқәыршәара аилазаареи. Аха «2030 шықәсанӡа Урыстәыла акосмостә усура аҿиара азы Астратегиа» аҿы «Меркури-П» ҳәа изышьҭоу атәарҭатә станциа Меркуриҟа ашьҭра апроект алахәӡам.<ref>{{cite web |url=http://knts.tsniimash.ru/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |title=Стратегия развития космической деятельности России до 2030 года и на дальнейшую перспективу|author= |website=knts.tsniimash.ru |date= |publisher= |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20181030035505/http://knts.tsniimash.ru:80/ru/src/CenterInfRes/Cтратегия%20развития%20космической%20деятельности%20России%20до%202030%20года.pdf |archive-date=2018-10-30}}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="Kononovich+2004">{{книга
|автор = Кононович Э. В., Мороз В. И.
|заглавие = Общий курс астрономии: учебное пособие
|место = Москва
|издательство = Едиториал УРСС
|год = 2004
|pages = 306
|allpages = 544
|isbn = 5-354-00866-2
}}</ref>
<ref name="Tanaka_2012">{{книга
|часть =Chapter 15 – The Planetary Time Scale
|pages =275–298
|автор =Tanaka K.L., Hartmann W.K.
|заглавие =The Geologic Time Scale
|ответственный =F. M. Gradstein, J. G. Ogg, M. D. Schmitz, G. M. Ogg
|издательство =Elsevier Science Limited
|год =2012
|isbn =978-0-444-59425-9
|doi =10.1016/B978-0-444-59425-9.00015-9
|ссылка часть =https://books.google.com.ua/books?id=1M62_rbq70AC&pg=PA292
}}</ref>
<ref name="Fassett_2009">{{статья
|заглавие=Caloris impact basin: Exterior geomorphology, stratigraphy, morphometry, radial sculpture, and smooth plains deposits
|том=285
|номер=3—4
|страницы=297—308
|doi=10.1016/j.epsl.2009.05.022
|bibcode=2009E&PSL.285..297F
|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf
|язык=en
|тип=journal
|автор=Fassett C. I., Head J. W., Blewett D. T., Chapman C. R., Dickson J. L., Murchie S. L., Solomon S. C., Watters T. R.
|месяц=8
|год=2009
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=Earth and Planetary Science Letters
|archive-date=2013-12-18
|archive-url=https://web.archive.org/web/20131218084618/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/3748.pdf
}} ([http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf мини-версия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20201127090620/http://www.lpi.usra.edu/meetings/lpsc2009/pdf/1899.pdf |date=2020-11-27 }}, {{bibcode|2009LPI....40.1899F}})</ref>
<ref name="Fassett_2012">{{статья
|заглавие=Large impact basins on Mercury: Global distribution, characteristics, and modification history from MESSENGER orbital data
|том=117
|номер=E12
|doi=10.1029/2012JE004154
|bibcode=2012JGRE..117.0L08F
|ссылка=http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf
|язык=en
|тип=journal
|автор=Fassett C. I., Head J. W., Baker D. M. H., Zuber M. T., Smith D. E., Neumann G. A., Solomon S. C., Klimczak C., Strom R. G., Chapman C. R., Prockter L. M., Phillips R. J., Oberst J., Preusker F.
|месяц=10
|год=2012
|издание=Journal of Geophysical Research
|archive-date=2013-01-29
|archive-url=https://web.archive.org/web/20130129075452/http://www.planetary.brown.edu/pdfs/4324.pdf
}}</ref>
<ref name="usgs_Categories">{{cite web
|url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories
|title = Categories for Naming Features on Planets and Satellites
|publisher = International Astronomical Union (IAU) Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)
|website = Gazetteer of Planetary Nomenclature
|access-date = 2014-06-18
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20230325101900/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Categories
|archive-date = 2023-03-25
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Burba_2010">{{статья
|автор = Бурба Г. А.
|заглавие = Инопланетные святцы
|издание = Вокруг Света
|год = 2010
|номер = 1 (2832)
|ссылка = http://galspace.spb.ru/nature.file/02010.html
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120730021453/http://www.galspace.spb.ru/nature.file/02010.html
|archive-date = 2012-07-30
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* ''Бурба Г.'' [https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/625/ И дольше года длится день] // Вокруг света. — 2003.— №12.— С.164-173.
* {{книга
|автор = [[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г. А.]]
|заглавие = Номенклатура деталей рельефа Меркурия
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1982
|страниц = 56
}}
* Меркурий, планета|[[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]] (ЭСБЕ)
* {{книга
|автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А.
|заглавие = Поиски и открытия планет
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1975
|страниц = 216
|тираж = 65000
}}
* {{статья
|автор = Ксанфомалити Л. В.
|заглавие = Неизвестный Меркурий
|ссылка = http://sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml
|издание = [[В мире науки]]
|год = 2008
|номер = 2
|archive-date = 2010-01-16
|archive-url = https://web.archive.org/web/20100116061657/http://www.sciam.ru/2008/2/astronomy.shtml
|url-status = dead
}}
* {{книга
|автор = Маров М. Я.
|заглавие = Планеты Солнечной системы
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|страниц = 320
}}
* {{Акьыԥхьра|книга|автор=Роузвер Н. Т. |заглавие=Перигелий Меркурия. От Леверье до Эйнштейна |оригинал=Mercury's perihelion. From Le Verrier to Einstein |ref=Роузвер Н. Т. |место=М. |издательство=Мир |год=1985 |страниц=244}}
* {{книга
|заглавие = Солнечная система
|ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]
|место = М.
|издательство = [[Физматлит]]
|год = 2008
|страниц = 400
|isbn=978-5-9221-0989-5
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://messenger.quickmap.io/projections?layers=NrCMA4BoAYc1IlAdjrUBdLjQBYBMcCCI%2BAnNAMzxEaLnSxPx3D7hllov0dTOZeZAKzdBbDgDYxrdmVQCss-KIGI2%2BXDPr5pinQtr0yKbWxP8jGy%2BiW9m6dfmRd9E1VfLU35V7WzAlKAejiCUmtzQAHSUshzeaDFxZIQOScageomxAbjQqUTqeQhpuKx5ITBRZYh5hkzV5dB%2BDWW5oAWhwLigJYk13cGRjbWmpeWgLVUDBH2tdt3sYkXOMrmUCV244WbbleK4wvVVG%2BXyw8iswvnDwlfQWfO5BMsguJKPVXe1klPRM8hOtNysgtONashPtFkN9uuBNsDauBKv8FuxwJ8SBJkWssEA&extent=-180%2C-90%2C180%2C90&camera=8220597.679920409%2C-720574.3003595006%2C-469479.8531487731%2C6.283185307179586%2C-1.5707963267948966%2C0&proj=21 3D-карта Меркурия]
* [http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html Тайны и загадки Меркурия]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121022114315/http://www.edengarden.ru/text/tajny-merkuriya.html |date=2012-10-22 }}
* [http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html Раздел о миссии BepiColombo]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110209073143/http://www.jaxa.jp/projects/sat/bepi/index_e.html |date=2011-02-09 }} на сайте JAXA{{In lang|en}}
* [https://polit.ru/news/2007/05/04/mercury/ Астрономы обнаружили у Меркурия расплавленное ядро]
* ''Левин А.'' [https://elementy.ru/lib/430633 Железная планета]. Популярная механика № 7, 2008
* [https://lenta.ru/photo/2009/10/05/mercury Самый близкий]. [[Лента.ру]], 5 октября 2009, фотографии Меркурия, сделанные «Мессенджером».
* [https://lenta.ru/news/2009/11/04/mercury Опубликованы новые снимки Меркурия]. Лента.ру, 4 ноября 2009, о сближении в ночь с 29 на 30 сентября 2009 года «Мессенджера» и Меркурия
* [https://web.archive.org/web/20151107150928/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mercury&Display=Facts Mercury: Facts & Figures]. NASA. — Сводные физические характеристики планеты{{In lang|en}}
* [https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 Космический зонд впервые в истории вышел на орбиту Меркурия] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20251225075632/https://holosua.com/news/kosmicheskij_zond_vpervye_v_istorii_vyshel_na_orbitu_merkurija_on_mozhet_raskryt_zagadku_planety/2011-03-18-14212 |date=2025-12-25 }}{{In lang|en}}
{{Астатиа бзиа|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:меркури}}
[[Акатегориа:Меркури| ]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Адгьылтә гәыԥтә планетақәа]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа илбааз аппаратқәа зҭааз]]
haqcr51siiiw2zscnjjelpax6wgtkjw
Атәыла
0
54619
172610
170807
2026-08-24T13:29:46Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Атәыла]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
170807
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:World Map (political).svg|мини|428x428пкс|Адунеи аполитикатә хсаала]]
'''Атәыла''' — [[агеографиа]]тә ҭыԥ, [[Афизикатә географиа|афизика-географиатә]] ҭагылазаашьа, мамзаргьы [[Аполитикатә географиа|аҳәынҭқарра-политикатә]] ҟазшьа (ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәа, [[ихьыԥшу аҵакырадгьыл]]қәа) рыла иалкаау [[Аҵакырадгьыл|ҵакырадгьылуп]].<ref>Страна // [[Малый академический словарь]]</ref><ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/strana-95239d |title=Страна |publisher=Большая российская энциклопедия |archive-url=https://web.archive.org/web/20260228034250/https://bigenc.ru/c/strana-95239d |archive-date=2026-02-28|url-status=dead}}</ref>
Атәыла [[Ахьыԥшымра|аҳәынҭқарратә хьыԥшымра]] амазар алшоит, мамзаргьы даҽа ҳәынҭқаррак иахьыԥшызар алшоит ([[аколониа]]қәа, [[ЕАР ахылаԥшра зырҭо ҵакырадгьыл|ахылаԥшра зырҭо аҵакырадгьылқәа]]).<ref>{{книга|часть=Страна|заглавие=Большой энциклопедический словарь|место=М.|издательство=АСТ|год=2005|страницы=|серия=Современная энциклопедия|isbn=5-17-015808-4|ссылка часть=http://www.edic.ru/res/art_res/art_55091.html}}</ref>
== Ихьыԥшым атәылақәа ==
Ажәақәа «атәыла» (аполитика-географиатә еилкаарала), «аҳәынҭқарра» ҵакыла еизааигәоу, аха еиԥшым аилкаарақәа роуп, аха ҭагылазаашьақәак раан атермин «атәыла» ахархәара аиуеит «[[аҳәынҭқарра]]» инагӡоу [[асиноним]] аҳасабала (ас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа раан «аполитикатә тәыла» ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ауп иаанаго).<ref name="slovar">{{книга|заглавие=Политология: Энциклопедический словарь|ответственный=Под общ. ред. Ю. И. Аверьянова|место=М.,|издательство=Изд-во Моск. коммерч. ун-та|год=1993|страницы=366}}</ref> Аҳәынҭқарра аилкаара иаҵанакуеит, зегь раԥхьаӡа иргыланы, иалкаау ҵакырадгьылк аҿы ишьақәгылаз, ауаа еицымҩаԥырго аусмҩаԥгатәқәа ирыбзоураны иааиԥмырҟьаӡакәа иҿыцхо амчра аилазаашьа.<ref>{{cite web|url=http://www.dergachev.ru/meo/04.html|title=Государство|author=[[Дергачёв, Владимир Александрович|Дергачёв В. А.]]|work=Геополитика. Русская геополитическая энциклопедия|publisher=Институт геополитики профессора Дергачёва|access-date=2011-03-31|archive-url=https://www.webcitation.org/616KTbCbN?url=http://www.dergachev.ru/meo/04.html|archive-date=2011-08-21|url-status=live}}</ref> Ус акәымкәа, атәыла аилкаара аполитикатә ҵакы аасҭа иамоуп еиҳа зымҽхак ҭбаау акультура-ҭоурыхтә, асоциал-економикатә ҵакы, убри инамаданы уи иаҵанакуеит аҭыԥантәи амилаҭтә еилазаара аҷыдарақәа ҳәаақәызҵо аилкаарақәа ([[аменталитет]], [[аҵас]]қәа, [[абызшәа]], уҳәа убас иҵегьы).<ref name="slovar" /> [[Лихачёв, Дмитрий Сергеевич|Д. С. Лихачиов]] ишазгәеиҭоз еиԥш, атәыла [[ажәлар]]и, [[Природа|аԥсабареи]], [[Культура|акультуреи]] ракзаара ауп.<ref>{{статья|автор=Лихачёв Д. С.|заглавие=Заметки о русском|издание=Новый мир|год=1980|номер=3|ссылка=http://likhachev.lfond.spb.ru/Articles/zam.htm|archive-date=2016-03-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20160304072300/http://likhachev.lfond.spb.ru/Articles/zam.htm}}</ref> Убри инамаданы, ахәҭакахьала, [[атәылаҭҵаара]] иамаҭәаруп [[аҳәынҭқарратә ҳәаақәа]]гьы рыла, аҭоурых-географиатә ҳәаақәагьы рыла иаарԥшу аҵакырадгьылқәа,<ref name="anuchin">{{статья|автор=Анучин В. А.|заглавие=География, страноведение и системный подход|автор издания=Московский филиал Географического общества Союза ССР| издание=Вопросы географии. Страноведение: состояние и задачи|тип=Сб|место=М.|издательство=Мысль|год=1981|номер=116|страницы=38—39}}</ref> иара убас ҳаԥхьаҟа аҳәынҭқарратә ҳәаақәа ыӡыргьы, атәыла аилкаара иаанхоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.<ref name="anuchin" />
Апрактикаҿы атәылеи аҳәынҭқарреи реилкаарақәа реиԥшымзаарақәа еиҳа иналукааша ҿырԥштәқәоуп иаку тәылақәаны акәымкәа, аха [[ихьыԥшым ҳәынҭқаррақәа]]ны изхәаԥшуаз [[аколониалтә империа]]қәа.
Даҽа ҿырԥштәны иҟоуп ҵакырадгьылк аҿы ҳәынҭқаррақәак еилаҳаны, аекономикатәи аҭоурых-культуратәи еимадара еиқәырханы даҽа ҳәынҭқаррақәак иандыргыло.
Аҭоурыхтә тәыла ҳәа изышьҭоу аилкаара ҳаназааҭгыло аимадара еиқәымхазаргьы ҟалоит, аха зны-зынла ианеиқәхогьы иҟоуп: убас, [[Недерланд аҭоурых|аҭоурыхтә Нидерланд]] [[Недерланд]] (ҵакырадгьылла иашьашәалоу атәыла урысшәала [[Голландиа (аҭоурыхтә регион)|Голландиа]] ҳәа иашьҭоуп), [[Бельгиа]], [[Лиуксембург]], [[Франциа]] атәылақәа рҿы иҟоуп. Аҭоурыхтә Нидерланд аполитикатәи акультуратәи акзаара аныԥшӡом, избан акәзар, атәыла ахәҭак афранцыз кульурахь еихоит, даҽа хәҭак — анемец культуреи абритантә культуреи рахь.
Нидерланд иазку аҿырԥштәы иаҳнарбоит аҳәаақәа реиқәымшәара еиҳа имаҷу амҽхак аҿгьы: аҭоурыхтә тәылаҿацә Лиуксембург (аҭоурыхтә Нидерланд аҭоурыхтә тәылаҿацәқәа ируакуп, Голландиа, [[Зеландиа (апровинциа)|Зеландиа]] уҳәа уб. иҵ. ираҟараны) шьақәгылоуп мраҭашәаратәи ахәҭа, [[Лиуксембург (Бельгиа апровинциа)|Бельгиа апровинциа]], иара убас мрагыларатәи — ихьыԥшыму [[Лиуксембург|Лиуксембург агерцогра Ду]] рыла. Еилукааратәы иаанхаз, аха анкьа иҟаз аҳауатә, акультуратә, аетникатә акзаара аазмырԥшуа аҳәынҭқаррақәеи атәылақәеи рҳәаақәа реиԥшымзаарақәа иаадырԥшыр рылшоит [[Ҭурқесҭан (арегион)|Ҭурқесҭан]] (иахьатәи аамҭазы ҳауалагьы, етникалагьы еиԥшым ф-ҳәынҭқаррак рҵакырадгьылқәа рҿы иҟоуп), [[Кореиа]] (иахьазы ҩ-ҳәынҭқаррак рҿы иҟоуп, аҩҳәынҭқаррак рҿы ишьақәгылоит иҿыцу асоциал-политикатәи акультуратәи мазарақәа), [[Монголиа]] (ҳаамҭазы ҩ-ҳәынҭқаррак рҿы иҟоуп, аҩҳәынҭқаррак рҿы ишьақәгылоит иҿыцу акультуратә мазарақәа), [[Бенгалиа]] (уажәтәи аамҭазы ҩ-ҳәынҭқаррак рҿы иҟоуп, урҭ рҿы ишьақәгылоит иҿыцу адинхаҵара-культуратә мазарақәа).
Аҳәынҭқаррақәа реиҳарак (иара убас аполитикатә тәылақәагьы) ҩ-[[Аҭыԥхьӡы|хьӡык]] рымоуп: апротоколартә хьӡи агеографиатә хьӡи.<ref>{{Cite web |url=https://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |title=List of Countries, Territories and Currencies |access-date=2021-01-03 |archive-date=2019-05-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190528204637/http://publications.europa.eu/code/en/en-5000500.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |title=UNGEGN World Geographical Names |access-date=2021-01-03 |archive-date=2011-07-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110728144249/http://unstats.un.org/unsd/geoinfo/geonames/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.fao.org/countryprofiles/iso3list/en/ |title=Country codes/names |access-date=2021-01-03 |archive-date=2021-02-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210202012235/http://www.fao.org/countryprofiles/iso3list/en/ |url-status=live }}</ref>
Апротоколартә хьӡы (инагӡоу ахьӡ, аофициалтә хьӡы), иаҳҳәап ''Индиа Аҳәынҭқарра'', ''Чехтәи Аҳәынҭқарра'', ''Швеицариатәи Аконфедерациа'', ''Ҟатар Аҳәынҭқарра'', ''Монако Аҳра'', ''Норвегиа Акралра'', ''Лиуксембург Агерцогра Ду'', ''Афедеративтә Демократиатә Республика Ефиопиа'', ''Британиа Дуи Аҩадатәи Ирландиеи Еиду ры-Кралра'', ''Америка Еиду Аштатқәа'', ''Австралиатәи Аидгыла'', ''Социалисттә Республика Виетнам'', ''Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла''. Инагӡоу аформа (официалтә хьӡы) ахархәара аиуеит аҳәынҭқарра [[аиуристтә хаҿы]] аҳасабала ҳазааҭгылозар ([[азин асубиект]]): ҿырԥштәыс иаагозар, ''Ари аӡбара Британиа Дуи Аҩадатәи Ирландиеи Еиду ры-Кралра иазырхоуп''. ''Франциатәи Аҳәынҭқарра азинмчы амоуп...'', ''Арабтәи Аҳәынҭқарра Мсыри Урыстәылатәи Афедерациеи рыбжьара аиқәшаҳаҭра...''. Аштат ахьӡ атекст аҿы аиҭаҳәараан иаазыркьаҿу аформа ахархәара аԥыжәара аиуазар, уи «анаҩс («агеографиатә хьӡы») ҳәа ззаҳҳәо…» афраза ала иалагалазар ҟалоит.
Агеографиатә хьӡы (иаазыркьаҿу ахьӡ), иаҳҳәап ''Индиа'', ''Чехиа'', ''Швеицариа'', ''Ҟатар'', ''Монако'', ''Норвегиа'', ''Лиуксембург'', ''Ефиопиа'', ''Еиду Акралра'', ''Еиду Аштатқәа'', ''Австралиа'', ''Виетнам'', ''Асовет Еидгыла''. Аформа кьаҿ (иаазырқьаҿу ахьӡ) ахархәара аиуеит аҳәынҭқарра географиала ма економикала ианахцәажәо: ҿырԥштәыс иаагозар, ''Франциа инхо аусзуҩцәа'', ''Бырзентәылантәи аекспорт...''.<ref>{{Cite web |url=https://publications.europa.eu/code/en/en-370100.htm |title=Countries: Designations and abbreviations to use |access-date=2021-01-03 |archive-date=2021-01-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210104160434/https://publications.europa.eu/code/en/en-370100.htm |url-status=live }}</ref>
Зны-зынла иаазыркьаҿу аформеи инагӡоу аформеи еиқәшәоит: иаҳҳәап, ''Адемократиатә Республика Конго'', ''Еиду Арабтә Емиратқәа'', ''Африкагәҭантәи Ареспублика'', ''Босниеи Герцеговинеи'', ''Венгриа'', ''Қырҭтәыла'', ''Канада'', ''Малаизиа'', ''Монголиа'', ''Зеландиа ҿыц'', ''Румыниа'', ''Сент-Лусиа'', ''Сент-Винсенти Гренадини'', ''Соломон идгьылбжьахақәа'', ''Тувалу'', ''Ҭурқменисҭан'', ''Украина'', ''Черногориа'', ''Иамаика'', ''Иапониа''.
== Ахьыԥшымра змам атәылақәа ==
Аколониалтә дунеи еиҿкаашьа аилабгареи [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] апринципқәа рыла жәларбжьаратәи аизыҟазаашьақәа рышьақәыргылареи инагӡаны иазымыӡбеит аҳәынҭқарра аҷыдарақәа зныԥшуа, аха ахьыԥшымра змам аҵакырадгьылқәа рыпроблемақәа. Ахьыԥшымра змам атәылақәа рхьыԥшымзаара аҩаӡара даара илакҩакуеит. Аха еиҳарак урҭ ҳәынҭқаррак иахәҭакуп, мамзаргьы ҳәынҭқаррақәак ирыхәҭакуп ҷыдала напхгара зырҭо мшыннырцәтәи аҵакырадгьылқәа рзинқәа рыла (иаҳҳәап, [[Британиатәи Виргинтәи адгьылбжьахақәа]], [[Нидерландтәи Антилтәи адгьылбжьахақәа]], [[Америкатәи Самоа]], уҳәа уб. иҵ.), насгьы аҭыԥантәи ауааԥсыра атәылауаҩратә статус аҿы аиԥшымзаарақәа рымоуп.
Иахьатәи аамҭазы ихьыԥшым аҳәынҭқарра змам ажәларқәа аӡәырҩы ахақәиҭратә еибашьрақәа ҳәа изышьҭоу мҩаԥыргон, иахьагьы имҩаԥыргоит, мамзаргьы егьырҭ аиҿкаарақәа (лассы-лассы атеррористтә) русқәа нарыгӡоит. Уажәтәи аамҭазы ҿырԥштәыс иаагар ҳалшоит [[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]] иахьыԥшымкәа аҟаларазы иқәԥо [[Кәырдисҭан]], Израиль иахьыԥшымкәа аҟаларазы иқәԥо [[Палестина]], [[Китаи]] иахьыԥшымкәа аҟалара иазықәԥо [[Мрагыларатәи Ҭурқесҭан]], иара убас [[Тибет]], [[Абаскцәа ртәыла]], [[Мрагыларатәи Тимор]] (аҵыхәтәантәи ҳәынҭқарраны еиҭашьақәгылахьеит) уб. иҵ.
Зны-зынла урҭ ԥасатәи ҳәынҭқаррақәоуп, даҽазны — аҳәынҭқарра змамыз тәылақәоуп. Атәылақәеи аҳәынҭқаррақәеи рҳәаақәа реиқәымшәара Азиа иахьаҵанакуа акыр ирылаҵәаны иҟоу цәырҵроуп. Уи адагьы, еиҳа имаҷу аҵакырадгьылқәа аҭоурыхтә тәылаҿацәқәоуп ҳәа иарбаны, еиуеиԥшым амасштабқәа змоу атәылақәа ралкаара иаԥуп (иаҳҳәап, Мрагыларатәи Ҭурқесҭан Ҭурқесҭан иахәҭакны ишыҟоугьы, ҩ-тәылак рыла ишьақәгылоуп: [[|Кашгариа|Кашгариеи]] [[Џунгариа|Џунгариеи]]). Иара убри аамҭазы Европа иахьаҵанакуагьы аҳәынҭқаррақәеи атәылақәеи рҳәаақәа ахьеиқәымшәо аҿырԥштәқәа хыԥхьаӡара рацәала иуԥшаар улшоит: [[Лапландиа]] (уи аҵакырадгьыл Норвегиа Акралреи Швециа Акралреи, Финлиандтәи Ареспубликеи Урыстәылатәи Афедерациеи рыбжьара еихшоуп), [[Трансильваниа]] (Румыниатәи Аҳәынҭқарра иаҵанакуеит), [[Окситаниа (аҭоурыхтә регион)|Окситаниа]] (Францызтәи ареспублика иахәҭакуп).
Аха, еиуеиԥшым атәылақәа еидызкыло аҳәынҭқаррақәа рзы рхы иадырхәар рылшоит инеитралтәу, азеиԥш хьыӡқәа. Иаҳҳәап, Бельгиа [[Фламандтәи арегион|фламандцәеи]] [[Валлониа|валлонцәеи]] ртәылақәа еидызкыло аполитикатә тәылоуп, Британиаду [[англызцәа]], [[ашотландцәа]], [[валлицәа]], [[аирландцәа]] ртәылақәа еиднакылоит, Испаниа аполитикатә тәылоуп, уи иаҵанакуеит [[Кастилиа]], [[Андалузиа]], [[Каталониа]] уҳәа егьырҭ атәылақәагьы (излацәажәо абызшәақәа: [[Агалиси бызшәа|галиситә]], [[Акаталон бызшәа|акаталонтә]], [[Акастил бызшәа|акастилтә]] — аҵыхәтәантәи адунеи аҿы аиспан бызшәа ҳәа иашьҭоуп), [[Қырҭтәыла]] ([[ақырҭуа бызшәа]]ҿы ари ажәа ииашаҵәҟьаны иақәшәо ажәа ыҟаӡам — ақырҭцәа дара ртәыла Сақарҭвело ҳәа иашьҭоуп, даҽакала иуҳәозар, Қарҭвелиа — [[Қарҭли]] ахаҭеи [[Кахеҭи]]еи аҵакырадгьыл мрагыларатәи ахәҭаҿы иҟоуп) ҳәа иашьҭоуп аполитикатә тәыла, уаҟа мрагыларатәи аҭоурыхтә тәылаҿацәқәеи мраҭашәаратәи аҭоурыхтә тәылаҿацәқәеи еидкылоуп, ус анакәха акультуратәи абызшәатәи апланқәа рыла ҳахәаԥшуазар, ҩ-тәылак рыӡбахә ҳҳәар ҳалшоит — аҭоурыхтә [[Ивериа|Ивериеи]] (мрагыларатәи ахәҭа, ақырҭцәа ишырҳәо [[Қарҭли|Қарҭалиниеи]] [[Кахеҭи|Кахеҭи]]еи) [[Колхида|Колхидеи]] (мраҭашәаратәи ахәҭа, [[Шәантәыла]], [[Гыртәыла]], [[Имереҭи]], уаҟа, аҵыхәтәантәи аамҭазы ирылаҵәаны иҟалаз алитературатә ақарҭвел (ақырҭуа) бызшәа адагьы [[Агыруа бызшәа|агыруа бызшәеи]] [[Ашәануа бызшәа|ашәануа бызшәеи]] рхы иадырхәоит).
== Шәахәаԥш иара убас ==
* [[Арегион]]
* [[Ҩ-ҳәынҭқаррак ртеориа]]
* [[Аҳәынҭқарра]]
* [[Аҳәынҭқаррақәа рсиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{dmoz|World/Russian/Страны_и_регионы/Страны/|Страны}}
* {{Open-Site|International/Russian/Страны_и_регионы|Страны}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:тәыла}}
[[Акатегориа:Атәылақәа| ]]
[[Акатегориа:Атәылаҭҵаара]]
[[Акатегориа:Асоциал-економиатә географиа]]
7xa7izd9lk8b3s6pqokfpwl6y2f0eup
Ацивилизациа
0
54621
172615
171862
2026-08-24T13:29:55Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Ацивилизациа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171862
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox" style="float:right; width:242px; text-align:center; font-size:88%; margin:0 0 0.7em 1em;"
|-
| [[Афаил:Egypt.Giza.Sphinx.02.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:O Partenon de Atenas.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Taj Mahal in March 2004.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Chichen Itza 3.jpg|220px]]
|-
| [[Афаил:Himeji Castle 0804 1.jpg|220px]]
|-
| Еиуеиԥшым ацивилизациақәа рмаҭәартә шьҭа-мҭақәа
|}
'''Ацивилизациа''' (алат. civilis аҟынтә — [[гражданин|атәылауаҩратә]], [[государство|аҳәынҭқарратә]]):
# 1. азеиԥшфилософиатә ҵакала: [[Материя (философия)|аматериа]] аиҭаҵра асоциалтә форма, ахалаҿиаразы алшара азҭо иара, ахалеиҿкаарала аҭышәынтәалареи иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи ҳаимдара (акосмостә еибаркыра амҽхак змоу ауаҩытәыҩсатә цивилизациа);
# 2. [[Философия истории|аҭоурых-философиатә]] ҵакала: [[Человечество|ауаатәыҩса]] рҭоурыхтә процесси, рматериал-техникатәи, рдоуҳатәи еихьӡарақәа ракзаара иара апроцесс аҿы (ауаҩытәыҩсатә цивилизациа Адгьыл аҭоурых аҿы);
# 3. [[Общественное сознание|асоциалтә ҩаӡара]] аҟынӡа анаӡара иадҳәалоу адунеизегьтәи аҭоурыхтә процесс астадиа (ауаажәларратә хдырра ахкырацәараан, аԥсабара иахьынӡазалшо ахьԥшымреи, ахалеиҿкаареи, ахалаарыхреи рстадиа);
# 4. аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы аҭыԥ змоу [[общество|ауаажәларра]]. Аҭыԥантәи ацивилизациақәа иаку системақәоуп, урҭ асистема аекономикатәи, аполитикатәи, асоциалтәи, адоуҳатәи аҟәшақәа реизак ауп, [[wikt:витальный|аԥсҭазааратә]] еикәшара азакәанқәа рыла иҿиауеит.<ref>Пономарев, 2000, с. 28.</ref>
[[термин|Атермин]] "ацивилизациа" раԥхьаӡа аҭҵаарадырра иалазгалаз дреиуоуп афилософ [[Фергюсон, Адам|Адам Фергиусон]], ари атермин ауаатәыҩса реилазаара аҿиараҿы астадиа,
[[Социальный класс|ауаажәларратә гәыԥқәа]], иара убас ақалақьқәа, аҩыра уҳәа реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыҟазаара аазырԥшуа акәны дахәаԥшуан. Шотландиатәи аҵарауаа ирыдыргалаз адунеитә ҭоурых стадиала аихшара ([[дикость|абнауаҩра]] — [[варварство|аварварра]] — ацивилизациа) аҭҵаарадырратә еилазаарақәа рҿы адгылара аман XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы, аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы [[плюрально-циклический подход к истории|аҭоурых хкы рацәала елаԥсоу]], аамҭа-аамҭала еиҭаҳәахо акы акәны азнеишьа аҽыҳаранкуа ианыҟала, азеиԥш еилкаара «ацивилизациа» еиҳа — еиҳа иаҵанакуа иалагеит «аҭыԥантәи ацивилизациақәа».<ref>Семенов, 2003, с. 114—115.</ref><ref name="семёнов152">Семенов, 2003, с. 152.</ref>
== Атермин ацәырҵра ==
Атермин «ацивилизациа» ацәырҵра аамҭа ашьақәыргылара иҽазԥишәеит афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Февр, Люсьен|Лиусиен Февр]]. Иусумҭа
"Ацивилизациа: ажәеи аидеиақәа ргәыԥи рыҿиашьа" аҟны иаирбеит атермин раԥхьатәи кьыԥхьла ацәырҵра афранцыз философ [[Буланже, Никола Антуан|Буланже]] иусумҭа "Зҵасқәа рҿы иҿаԥҽу Ажәытәра" (1766) аҿы ишарбоу.
{{Ацитата|автор=Буланже Н. А.|Абнауаа ацивилизациа анрылслак, ажәлар еилыкка, ҿагылашьа змам азакәанқәа анрырҭалак ашьҭахь, ацивилизациатә еиҭаҵра хыркәшоуп ҳәа зынӡа иԥхьаӡатәым: ирыҭоу азакәанԥҵара ацивилизациа иацнеиуа акәны иазнеиуазароуп.}}
Ари ашәҟәы автор иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь ауп адунеи анабаз, насгьы аԥхьатәи авариант ала акәымкәа, [[Гольбах, Поль Анри|абарон фон Гольбах]] — уи аамҭазы еицырдыруаз [[неологизм|анеологизм]]қәа равтор, иалеигалаз хра злоу [[Корректура|акорректура]]ла. Гольбах иавторра, Февр игәы излаанаго ала, иашазар ҟалоит, Буланже иусумҭаҿы атермин знык аӡбахә злеиҳәаз ала, Гольбах иакәзар, изныкымкәа ихы иаирхәахьан аилкаарақәеи атерминқәеи «ацивилизациа», «арцивилизациара», «ацивилизациа злысхьоу» иусумҭақәа «Ауаажәларра рсистема» «Аԥсабара асистема» рҿы. Убри инаркны атермин аҭҵаарадырра иаднакылоит, [[1798|1798]] шықәсазы иара раԥхьаӡа акәны «Академиа ажәар» ахь инанагоит.<ref>Февр, 1991, с. 239—247.</ref>
Швеицариатәи акультура аҭоурыхҭҵааҩ [[Старобинский, Жан|Жан Старобински]] иҭҵаараҿы Буланже, Гольбах рыӡбахә иҳәаӡом. Иара игәаанагарала, атермин «ацивилизациа» автор, [[Мирабо, Виктор Рикетти|Виктор Мирабо]] «Ауаатәыҩса рҩыза» ҳәа имоу аусумҭеи иареи роуп ([[1757|1757]]).<ref>Старобинский, 2002, с. 110—149.</ref>
Ус шакәугьы, атермин асоциокультуратә ҵакы аанахәаанӡа (акультура аҿиара астадиақәа, абнауаҩреи аварварреи ирҿаргылоу) — аамҭа иарӡыз [[Уголовное судопроизводство|ашьаус процесс]] [[Гражданский процесс|аграждантә процессқәа]] рышҟа ииазго [[судебное решение|аӡбамҭа]] — азиндырратә ҵакы шамаз, авторцәа аҩыџьагьы иазгәарҭоит.
Иара убас, афранцыз бызшәадырҩы [[Бенвенист, Эмиль|Емиль Бенвенист]] атермин ахархәараҿы аԥхьахә амаркиз де Мирабо ииҭеит, Февр инаишьҭарххны дазааҭгылеит ахьыӡҟа civilisation (афранк ҳәашьала [сивилизасион]) акыр ихьшәаны ишцәырҵыз, уи аамҭазы
аҟаҵарба civiliser («аҟазшьақәа рырԥсыҽра, аҵара дырҵара»), насгьы алахәыра аҟынтәи аҟазшьарба civilisé («ааӡара бзиа змоу, аҵара змоу»), рхы иадырхәоижьҭеи акрааҵуан.
Ас еиԥш аҟалара, аҵарауаҩ атехникатә ҟазшьа змоу абстракттә хьыӡҟақәа ркласс иамоу (усҟантәи аамҭазы) алҵшәа ԥсыҽ иабзоуроуп ҳәа аилыркаа ҟаиҵоит: -isation ала анҵәамҭа змаз ажәақәа маҷны ирылаҵәаны, урҭ рхыԥхьаӡара ԥшьаала иазҳауан (иҟаз ажәақәа fertilisation ([фертилизасион] «адгьыл арҵәыра»), thésaurisation ([тезоризасион] «аԥара аизгара, [[тезаврация|атезаврациа]]»), temporisation ([теморизасион] «азыԥшра; ахашәала аиура аамҭа»), organisation ([организасйон] «аиҿкаара»). Ари ахыԥхьаӡара маҷ аҟынтәи ажәақәа organisation, civilisation роуп «аҭагылазаара» аҵакахьы ииасыз, егьырҭ «арҿиара» мацара аҵакы еиқәдырхеит).<ref>{{статья
| автор = [[Бенвенист, Эмиль|Бенвенист Э.]]
| заглавие = Глава XXXI. Цивилизация. К истории слова
| оригинал = Civilization. Contribution à l'histoire du mot
| издание = Общая лингвистика
| место = М.
| издательство = [[Эдиториал УРСС (издательство)|URSS]]
| год = 2010
| страницы =
| isbn =
}}</ref>
Ари аҩыза аеволиуциа (азиндырратә ҵакы инаркны асоциалтә ҵакаҟынӡа) ажәа ахысуан Англиагьы, аха уаҟа акьыԥхь ҭыжьымҭаҿы ицәырҵит Мирабо ишәҟәы анҭыҵ ашьҭахь жәохә шықәса ааҵуаны ([[1772|1772]]). Ус шакәугьы ари ажәа аӡбахә аҳәашьақәа иадырбоит иара уаанӡагьы ахархәарахь ишнеихьаз, терминк аҳасабала алаҵәара аццакышьагьы уеилнаркаауеит. Бенвенист иҭҵаара ианарбоит Британиа ду ажәа civilization (нбанк ала аиԥшымзаара) ацәырҵра шамахамзар асинхронтә ҟазшьа шамаз.<ref group="азгә.">Бенвенист урҭ инарҭбааны дрылацәажәоит астатиа «Ацивилизациа. Ажәа аҭоурых ахь» аҿы.</ref> Англыз бызшәа аҭҵаарадырратә [[терминология|терминологиа]]хь иалеигалеит шотландиатәи афилософ [[Фергюсон, Адам|Адам Фергиусон]], аԥҵамҭа «Атәылуаҩратә уаажәларра аҭоурых аԥышәа» автор ({{lang-en|An Essay on the}} History of Civil Society, [[1767|1767]]), иара уа аҩбатәи адаҟьаҿы иагьазгәеиҭеит<ref>Фергюсон, 2000.</ref>:
{{Ацитата|
Асабира инаркны ашәрахь амҩа данысуеит дарбанзаалак хаз игоу аиндивид имацара иакәымкәа, абнауаҩра аҟынтәи ацивилизациахь ицо ауаатәыҩса рыхкы ахаҭагьы.
{{oq|en|Not only the individual advances from infancy to manhood, but the species itself from rudeness to civilization.
}}
}}
Бенвенист атермин авторреи Фергиусон афранцыз терминологиаҟынтәи мамзаргьы иколлега заатәи иусумҭақәа рҟынтәи аилкаара амаиԥсахыр шалшоз азҵаареи аартны ишаанижьызгьы, ашотланд ҵарауаҩ иоуп раԥхьаӡа акәны аилкаара «ацивилизациа» адунеитә ҭоурых [[Философия истории|атеориатә]] еихшараҿы зхы иазырхәаз, [[дикость|абнауаҩреи]] [[варварство|аварварреи]] ирҿазыргылаз. Убри инаркны иарбоу атермин алахьынҵеи Европа аҭоурыхҭҵааратә хәыцра аҿиареи еиларсхеит.<ref>{{Cite web |url=http://www.jour.isras.ru/index.php/socjour/article/viewFile/778/731 |title=''Д. Ф. Терин'' «Цивилизация» против «варварства»: к историографии идеи европейской уникальности |access-date=2016-11-02 |archive-date=2016-11-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161104033845/http://www.jour.isras.ru/index.php/socjour/article/viewFile/778/731 |url-status=live }}</ref>
== Ацивилизациа ауаажәларратә ҿиара астадиа аҳасабала ==
Фергиусон ирыдигалаз аихшара XVIII ашәышықәса ахԥатәи азбжа адагьы XIX ашәышықәса зегьы даара ирылаҵәаны иҟан. Уи лҵшәа бзиала рхы иадырхәон [[Морган, Льюис Генри|Лиуис Морган]] («Ажәытә уаажәларра»; [[1877|1877]]) [[Энгельс, Фридрих|Фридрих Енгельс]] («Аҭаацәеи, ахатә мали, аҳәынҭқарреи рхылҵшьҭра»; [[1884|1884]]).
Ацивилизациа ауаажәларратә ҿиара астадиа аҳасабала, асоциум аԥсабара алкаареи ауаажәларра рыҿиара иԥсабаратәуи иԥсабаратәыми афакторқәа рыбжьара аиԥшымзаарақәа (аиҿагыларақәа рҟынӡа) рцәырҵреи азҷыдароуп. Уажәазы ауаҩы (ма ахшыҩ змоу даҽа ԥстәык) иԥсҭазааратә социалтә факторқәа аԥыжәара рымоуп, ахәыцра аиӷьтәра аԥыжәара агоит. Ари аҿиара аетап иԥсабаратәым алҵшәатә мчқәа иԥсабаратәу раасҭа аԥыжәара ахьрымоу азҷыдароуп.<ref>Пономарев, 2000, с. 55.</ref>
Иара убас ацивилизациа аҷыдарақәа рахь иаҵанакуеит адгьылқәаарыхреи анапҟазареи рыҿиара, акласстә уаажәларра, аҳәынҭқарра, ақалақьқәа, ахәаахәҭра, ахатә мал, аԥара рыҟазаара, насгьы амонументалтә ргылара, «акыр» иҿиоу адин, аҩыра уҳәа. Афилософ мрагылараҭҵааҩы Б. С. Ерасов<ref name="автоссылка1">Ерасов Б. С. Сравнительное изучение цивилизаций: Хрестоматия: Учеб. пособие для студентов вузов</ref><ref group="азгә.">Азҵаара аҭоурыхҭҵаара шәахә. астатиа Nikolay N. Kradin аҟны. Archaeological Criteria of Civilization</ref> ацивилизациеи аварварра астадиеи злеиԥшым абарҭ акритериқәа аликааит<ref name="автоссылка1" />:
# 1. [[Разделение труда|Аџьа аихшара]] шьаҭас измоу аекономикатә еизыҟазаашьақәа рсистема — ииаалоу (азанааҭтәи аихшаратә занааҭҷыдеи), хагәҵәылатәи ([[социальная стратификация|асоциалтә стратификациа]]);
# 2. Напхгара зуа акласс, [[Средства производства|аарыхра ахархәагақәа]] (зыԥсы ҭоу аџьабаагьы налаҵаны) хылаԥшра рынаҭоит, уи аԥхьатәи аҭыжьыҩцәа ирымырхуа [[Прибавочный продукт|аалыҵ]] аизакреи [[оброк|ашәахтәқәеи]] рыла аиҭеихшареи мҩаԥнагоит, иара убас ауаажәларратә усурақәа рымҩаԥгаразы аусуратә мчы ахархәара анаҭоит;
# 3. Азанааҭтә ҭуџьарцәа, мамзаргьы аҳәынҭқарра хылаԥшра зырҭо, ишиашоу аиҭныԥсахлареи амаҵзурақәеи наскьазго аиҭныԥсахларатә ҳа аҟазаара;
# 4. Анагӡаратәи административтәи функциақәа знапаҿы еизызго ауаажәларра рҿыгҳара аԥыжәара ахьамоу аполитикатә еилазаашьа.
Ахылҵшьҭреи аиуареи рыла еибарку ахылҵшьҭратә еилазаара, амч ахархәара азҭо анапхгаратә класс амчрала иԥсаххоит.
Асоциал-класстә еизыҟазаашьақәа рсистемеи аҵакырадгьыл акзаареи алзыршо аҳәынҭқарра, ацивилизациатә политикатә система шьаҭас иамоуп.
== Хкы рацәала елаԥсоу аҭыԥантәи ацивилизациақәеи, аамҭа-аамҭала еиҭаҳәахо аҭоурых ахәаԥшышьеи ==
=== Аҭыԥантәи ацивилизациақәа рыҭҵаара ===
[[XIX век|XIX ашәышықәса]]зы европатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа мрагыларатәи аилазаарақәа рзы раԥхьатәи адыррақәа анроу, алкаа ҟарҵеит ацивилизациатә ҿиара астадиаҿы иҟоу аилазаарақәа рыбжьара зхаҭабзиара ҳараку аиԥшымзаарақәа ыҟазар шалшо, уи иалнаршеит "цивилизациак" акәымкәа "цивилизациақәак"рылацәажәара. Амала, европатәиуи европатәими акультурақәа рыбжьара акультуратә еиԥшымзаарақәа рзы агәаанагарақәа уаанӡагьы ицәырҵит: иаагозар, урыстәылатәи аҭҵааҩы [[Ионов, Игорь Николаевич|И. Ионов]] италиатәи афилософ [[Вико, Джамбаттиста|Џьамбаттиста Вико]] ([[1668|1668]]-[[1744|1744]]) «китаитәи аимператор даараӡа акультура илоуп» ҳәа иҟаиҵаз аҳәамҭақәа
китаитәи ацивилизациа ҷыда шыҟоу, ус анакәха ацивилизациақәа рырацәара ҟалар шалшо ала аилыркаа ҟаиҵоит. Ус шакәугьы, Вико иидеиақәа ирзааигәаз аидеиақәа аазырԥшуаз [[Вольтер|Вольтер]]и [[Гердер, Иоганн Готфрид|Иоганн Готфрид Гердер]]и русумҭақәеи рҩымҭақәеи рҿы аилкаара «ацивилизациа» хадаратәмызт, аилкаара "аҭыԥантәи ацивилизациа" зынӡа ахархәара амамызт.<ref name="ионов">{{статья
| автор = [[Ионов, Игорь Николаевич|И. Н. Ионов]]
| заглавие = Рождение теории локальных цивилизаций и смена научных парадигм
| издание = Образы историографии
| тип = Сб.
| место = М.
| издательство = [[Российский государственный гуманитарный университет|РГГУ]]
| год = 2001
| страницы = 59—84
| isbn = 5-7281-0431-2
}}</ref>
Раԥхьаӡа акәны ажәа «ацивилизациа» ҩ-ҵакык рыла ахархәара аҭан афранцыз шәҟәыҩҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Балланш, Пьер Симон|Пиер Симон Балланш]] ишәҟәы «Аҭаҳмадеи арԥыси» аҟны ([[1820|1820]]). Ашьҭахь убри аҩыза ахархәара мрагылараҭҵааҩцәа [[Бюрнуф, Эжен|Ежен Биурнуф]]и [[Лассен, Христиан|Ақьырсиан Лассен]]и рышәҟәы «Пали иазку аочерк» (1826) аҟны, еицырдыруа аныҟәаҩ, аҭҵааҩы [[Гумбольдт, Александр фон|Александр фон Гумбольдт]]и егьырҭ ахәыцыҩцәеи аҭҵааҩцәеи гәыԥҩык русумҭақәа рҿы иуԥылоит. Ажәа «ацивилизациа» аҩбатәи аҵакы ахархәара дацхрааит афранцыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Гизо, Франсуа Пьер Гийом|Франсуа Гизо]], уи изныкымкәа атермин арацәа хыԥхьаӡараҿы ихы иаирхәахьан, аха ус шакәызгьы, аҭоурыхтә ҿиара ацәаҳәа-стадиатә схема дазиашаны даанхон.<ref name="семёнов152" /><ref name="ионов"/><ref name="семёнов152" />
[[Афаил:Arthur de Gobineau.jpg|thumb|right|120px|{{center|Жозеф Гобино}}]]
Раԥхьаӡа акәны атермин «аҭыԥтә цивилизациа» цәырҵит афранцыз философ [[Ренувье, Шарль|Шарль Ренувье]] иусумҭа "Афилософиа иазку ахархәага" аҟны ([[1844|1844]]). Шықәсқәак рышьҭахь адунеи абеит афранцыз шәҟәыҩҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Гобино, Жозеф Артюр де|Жозеф Гобино]] ишәҟәы «Ауаҩытәыҩсатә расақәа реиҟарамразы аԥышәа» (1853-1855), уаҟа автор иаликааит 10 цивилизациак, дара зегьы рхатәы ҿиарамҩа ианысуеит. Ианцәырҵлак, урҭ зегьы знымзар-зны иҭахоит. Аха ахәыцҩы ацивилизациақәа рыбжьара акультуратә, асоциалтә, аекономикатә еиԥшымзаарақәа зынӡа дрызҿлымҳамызт: иара хьаас имаз ацивилизациақәа рҭоурых аҿы ирзеиԥшны иҟаз акәын — [[аристократия|аристократиа]]қәа рышьҭыхреи ркаҳареи. Убри аҟнытә иара аҭоурыхфилософиатә концепциа аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа бжьаратәла иадҳәалоуп, ишиашоу — [[консерватизм|аконсерватизм]] аидеологиа.
Гобино иусумҭақәа ирықәшәо аидеиақәа ааирԥшуан германиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Рюккерт, Генрих|Генрих Риуккерт]]гьы, уи ауаатәыҩса рҭоурых — иаку процессӡам, инаваргыланы имҩаԥысуа акультура-ҭоурыхтә шарақәа рпроцессқәа реицҵалыҵ ауп алкаа дазааит. [[Рюккерт, Генрих|Риуккерт]] раԥхьаӡа акәны дазхьаԥшит ацивилизациақәа рҳәаақәа апроблема, урҭ реигәныҩра, рыҩныҵҟатә структуратә еизыҟазаашьақәа. Убри инаваргыланы Риуккерт адунеи зегьы Европа обиект аҳасабала анырра азҭо (мамзаргьы Европатәи ацивилизациа иаԥхьагылоу аҳасабала) дахәаԥшуан, уи иабзоурахеит иконцепциаҿы ацивилизациақәа аиерархиатә знеишьа ацәынхақәа рыҟазаара, урҭ реиҟарареи рхатә гәазыҳәареи мап рыцәкра.<ref name="ионов"/>
[[Афаил:Nikolay Danilevski.jpg|thumb|right|120px|Н. Иа. Данилевски]]
Европоцентрикатәым ахдыррала, ацивилизациатә еизыҟазаашьақәа раԥхьа рыхәаԥшра илшеит ишәҟәы «Урыстәылеи Европеи» ([[1869|1869]]) аҟны иажәуа мраҭашәараевропатәи ацивилизациа мрагылараевропатәи — аславиан цивилизациа қәыԥш иаҿазыргылаз<ref group="азгә.">Изхәаԥшу аҭоурыхтә индивидқәа Н. И. Данилевски акультура-ҭоурыхтә хкқәа, баша акультурақәа, ацивилизациа ҷыдақәа, аҭоурыхтә ҵакқәа ҳәа дрышьҭоуп. Иара убас атермин «ацивилизациа», инеиԥынкыланы рхы иадырхәомызт аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа ашьақәгылара анырра азҭаз егьырҭ ахәыцыҩцәагьы, амала уи дара ари аконцепциа ашьаҭакҩцәа ҳәа рыԥхьаӡара иаԥырхагам.</ref> асоциолог [[Данилевский, Николай Яковлевич|Николаи Иаков-иԥа Данилевски]]. [[панславизм|Апанславизм]] аурыс идеолог иарбан [[культурно-исторический тип|культура-ҭоурыхтә хкы]]заалак егьырҭ раасҭа иҿиоуп, иҳаракуп ҳәа аԥхьаӡара шзалымшо азгәеиҭон. Мраҭашәаратәи Европа уи иалкьны хазы иҟам. Афилософ, зны-зынла аславиан жәларқәа мраҭашәаратәи ргәылацәа раасҭа аԥыжәара шрымоу арбо, ари ахшыҩҵак аҵыхәтәанынӡа изнагом.
[[Афаил:Bundesarchiv Bild 183-R06610, Oswald Spengler.jpg|thumb|right|120px|Освальд Шпенглер]]
Аҭыԥантәи ацивилизациақәа ртеориа ашьақәгылараҿы анаҩстәи хҭыс дуны иҟалеит германиатәи афилософ, акультуролог [[Шпенглер, Освальд|Освальд Шпенглер]] иусумҭа «[[Закат Европы|Европа аҭашәара]]» ([[1918|1918]]). Шпенглер аурыс хәыцҩы иусура идыруазу цқьа еилкаам, аха арҭ аҵарауаа рылкаақәа хра злоу ахәҭа хадақәа зегьы рҿы еиԥшуп. Данилевски иеиԥш, «Ажәытә дунеи — Абжьаратәи ашәышықәсақәа — Аҿыц аамҭа» ҳәа еицрыдыркылахьоу аҭоурых еихшара хымԥада мап ацәкуа, Шпенглер адунеи аҭоурых даҽа хәаԥшышьак дадгылаҩны дықәгылеит — ԥсы зхоу реиԥш, аира, ашьақәгылара, аԥсра раамҭақәа ирхысуа, еихьԥшым акультурақәа акыр ракәны. Данилевски иеиԥш иаргьы [[европоцентризм]] акритика азиуеит, аҭоурыхтә ҭҵаара аҭахрақәа ракәымкәа, ҳаамҭазтәи ауаажәларра иқәдыргылаз азҵаарақәа рҭак аԥшаара шхымԥадатәиу дазнеиуеит: аҭыԥтә культурақәа ртеориаҿы ари германиатәи ахәыцҩы мраҭашәаратәи ауаажәларра ркризис аилыркаа иԥшаауеит, уи египеттәи, антикатәи, егьырҭ ажәытә культурақәа зықәшәаз аилаҳара ахнагоит. Уанӡа икьыԥхьыз Риуккерти Данилевскии русумҭақәа ирҿырԥшны уахәаԥшуазар, Шпенглер ишәҟәаҿы атеориа ҿыцрақәа рацәамызт, аха абжьы ду ахылҵит, избанзар бызшәа еилккала иҩын, афактқәеи ахшыҩзцарақәеи рацәан, мраҭашәаратәи ацивилизациа зынӡа агәкаҳара азҭаз, европоцентризм акризис зырӷәӷәаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] анхыркәшаха ашьҭахь икьыԥхьын.<ref>П. Сорокин. О КОНЦЕПЦИЯХ ОСНОВОПОЛОЖНИКОВ ЦИВИЛИЗАЦИОННЫХ ТЕОРИЙ. Сравнительное изучение цивилизаций</ref><ref>Семёнов Ю. И. Философия истории. — С. 174—175</ref><ref>Кузык Б. Н., Яковец Ю. В. Цивилизации: теория, история, диалог, будущее. — Т. 1. — С. 47-48</ref><ref group="азгә.">Аилкаара «аҭыԥантәи ацивилизациа» ацынхәрас, Шпенглер ихы иаирхәеит аилкаара «акультура». Ацивилизациа иара иеилкаараҿы «акультура аҭашәара» акәын, уи аилаҳара астадиа акәын, ажәларқәа, абызшәақәа, аҽазыҟаҵарақәа, аҟазара, аҳәынҭқаррақәа, аҭҵаарадыррақәа рформала алшарақәа реизак зегьы анагӡара ашьҭахь акультура злало. Акультура рҿиаратә лагамҭак аҳасабалеи, ацивилизациа акультура ҭархагак аҳасабалеи реиҿагылара еицрыдыркылахьоу акакәны иҟамлеит, зынӡаск «шпенглертәны» иаанхеит. Ерасов</ref>
Аҭыԥантәи ацивилизациақәа рыҭҵаараҿы акырӡа злагала дуу англыз ҭоурыхҭҵааҩ [[Тойнби, Арнольд Джозеф|Арнольд Тоинби]] иоуп. 12 том иҟоу иусумҭа «[[Постижение истории (Тойнби)|Аҭоурых аилкаара]]» (1934-1961 шш.) аҟны Тоинби ауаатәыҩса рҭоурых еихишеит иаку аҩныҵҟатәи аҿиара асхема змоу аҭыԥантәи ацивилизациақәа жәпакы рыла. Ацивилизациақәа рцәырҵра, рышьақәгылара, ркаҳара адәахьтәи Анцәатә мчхараны, [[Закон вызова и ответа|ааԥхьареи, аҭаки]], ацареи, ахынҳәреи реиԥш иҟаз амзызқәа аныԥшуан. Шпенглери [[Тойнби, Арнольд Джозеф|Тоинби]]и ргәаанагарақәа еицырзеиԥшу аҟазшьақәа рацәоуп. Аиԥшымзаара хада, Шпенглер иҿы акультурақәа зынӡа иахьеиҟәыҭхоу ауп. Тоинби иҿы акәзар, арҭ аизыҟазаашьақәа адәахьтәи аҟазшьа шрымоугьы, дара ацивилизациақәа рыԥсҭазаара иахәҭакуп. Иара изы, еилазаарақәак егьырҭ ианрыцло, ма хазы ианцо, уи алагьы аҭоурыхтә процесс аиԥымҟьара ахьеиқәдыршәо даараӡа акраҵанакуеит.<ref>Репина, 2006, с. 219—220.</ref>
Урыстәылатәи аҭҵааҩы Иу. В. Иаковец [[Белл, Дэниел (социолог)|Дениел Белл]]и [[Тоффлер, Элвин|Елвин Тоффлер]]и русумҭақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәиргылеит аконцепциа "адунеитә цивилизациақәа" иалкаау ҩаӡарак аҳасабала "ауаажәларра рдинамикеи ргенетикеи рҭоурыхтә ритм аҿы еибгоу системак аҳасабала, аматериалтәи адоуҳатәи еиҭарҿиара, аекономикеи аполитикеи, асоциалтә еизыҟазаашьақәеи акультуреи ахьеиларсу, иахьхеибарҭәаауа». Иара иеилыркаарақәа рҿы, ауаатәыҩса рҭоурых, зынҵыра нкылашьа амамкәа еиҵахо, ацивилизациатә аамҭақәа ритмла рыԥсахра аҳасабала иаарԥшуп.<ref>Яковец Ю. В. Становление постиндустриальной цивилизации.— М., 1992. — С.2</ref>
=== Ацивилизациақәа ралкаара ашәага-загақәа, урҭ рхыԥхьаӡара ===
Ацивилизациақәа ралкааразы акритериақәа ралагалара аҽазышәарақәа изныкымкәа имҩаԥыргахьан; убас, урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Фролов, Эдуард Давидович|Ҳ.Д. Фролов]] иусумҭақәа руак аҿы еиқәиԥхьаӡеит еиҳа ахархәара змоу реизга: [[Геополитика|агеополитикатә]] ҭагылазаашьақәа рзеиԥшра, жәытәнатә аахыс абызшәатә еиуара, аекономикатәи аполитикатәи шьақәгылашьеи, акультуреи (адинхаҵарагьы налаҵаны) аменталитети ракзаара, ма реизааигәара. Шпенглери Тоинбии инарышьҭарххны аҵарауаҩ иазхеиҵон «ацивилизациа аоригиналтә хаҭабзиара зыбзоуроу аструктуреиҿкааратә хәҭақәа зегьы роригиналтә ҟазшьеи урҭ даҽакы иаламҩашьо ракзаареи шракәу".<ref>Фролов, 2006, с. 96—100.</ref>
=== Ацивилизациақәа рциклқәа ===
Иахьатәи аетап аан аҵарауаа иалыркаауеит ацивилизациатә ҿиара абарҭ аамҭақәа: аира, аҿиара, аизҳазыӷьара, аҿыцәаара. Амала аҭыԥантәи ацивилизациақәа зегьы аԥсҭазааратә цикл астадиақәа зегьы ирхысӡом, мҽхакы ҭбаала аамҭа ианысӡом. Урҭ рахьтә акык-ҩбак реишьҭагылара еиԥҟьоит аԥсабаратә рыцҳарақәа ирыхҟьаны (ус ахьит, иаагозар, миноитәи ацивилизациа), мамзаргьы егьырҭ акультурақәа реидысларақәа ирыхҟьаны (Агәҭантәи Аладатәи Америка колумбнӡатәи ацивилизациақәа, аскифтә цивилизациашьаҭа).<ref name="пономар56">Пономарев, 2000, с. 56—57.</ref><ref>Кузык Т.1, 2006, с. 92.</ref>
"Аира аетап аан" ицәырҵуеит ацивилизациа ҿыц [[социальная философия|асоциалтә философиа]], уи амаргиналтә ҩаӡараҿы иааԥшуеит ацивилизациаԥхьатәи астадиа ахыркәшара аамҭазы (мамзаргьы уанӡатәи ацивилизациатә система акризис аизҳазыӷьара). Уи ахәҭақәа рахь иуԥхьаӡар ҟалоит ахымҩаԥгашьатә стереотипқәа, аекономикатә активра аформақәа, [[Социальная иерархия|асоциалтә стратификациа]] ашәага-загақәа, аполитикатә қәԥара аметодқәеи ахықәкқәеи. Аилазаарақәа жәпакы ацивилизациатә ҳәаа изахымсыцызт, абнауаҩра, ма аварварра астадиа аҿы иахьаанхаз азы, аҵарауаа акраамҭа рҽазыршәон азҵаара аҭак аҟаҵара: "[[Первобытное общество|аԥхьаӡатәи ауаажәларра]]ҿы ауаа зегьы иаку адоуҳатәи аматериалтәи ҭагылазаашьа зықәшәоз бжеиҳан еиԥшыз аԥсҭазаашьа рыман ҳәа агәаанагара ҟаҵазар, избан урҭ аилазаарақәа зегьы ацивилизациаҿы изымҿиаз?». Арнольд Тоинби игәаанагарала ацивилизациақәа ииуеит, иҿиауеит, агеографиатә ҭагылазаашьа еиуеиԥшым «ааԥхьарақәа» рҭакс рҽақәдыршәоит. Уи инақәыршәаны, иҭышәынтәалоу аԥсабаратә ҭагылазаашьақәа рҿы инанагаз аилазаарақәа акгьы мԥсахкәа рыҽрықәыршәара рҽазыршәон, мамзаргьы — иааиԥмырҟьаӡакәа, ма иаалырҟьаны иааҳакәыршаны иҟаз аԥсабара аиҭакрақәа змаз асоциум хымԥада еилнакаар акәын аԥсабаратә ҭагылазаашьа ишахьыԥшыз, уи ахьыԥшымра аԥсыҽхаразы адинамикатә еиҭакратә процесс иаҿанаргылар акәын.<ref name="пономар56" /><ref>Прокофьева, 2001, с. 72.</ref>
"Аҿиара аетап аан" ишьақәгылоит, иҿиауеит ацивилизациатә система абазистә хырхарҭақәа аазырԥшуа иаку асоциалтә еиҿкаара. Ацивилизациа шьақәгылоит аиндивид исоциалтә хымҩаԥгашьеи ауаажәларратә институтқәа иашьашәалоу реилазаашьеи иалкаау модельк аҳасабала.<ref name="пономар56" />
Ацивилизациатә система "аизҳазыӷьара" зыдҳәалоу уи аҿиараҿы зхаҭабзиара ҳараку ахыркәшара, ихадоу асистематә институтқәа аҵыхәтәантәи рышьақәгылара ауп. Аизҳазыӷьара иацуп ацивилизациатә ҵакыра азеиԥштәреи аимпериатә политика арцыхцыхреи, уи инақәыршәаны ауаажәларратә система зхаҭабзиара ҳараку ахалаҿиара аанкылара иасимволуп ихадоу апринципқәа акыр инҭкааны рынагӡареи адинамикатә принципқәа рҟынтәи астатикатә, ахьчаратә принцип ахь аиасреи ирылҵшәаны. Уи ацивилизациатә кризис шьаҭас иамоуп — адинамика, имҩақәызҵо амчқәа, аҿиара аформа хадақәа хаҭабзиарала рыԥсахра.<ref name="пономар56" />
"Аҿыцәаара аетап аан" ацивилизациа акризистә ҿиара, асоциалтә, аекономикатә, аполитикатә конфликтқәа акырӡа реибарххара, адоуҳа аԥҽра астадиахь ииасуеит. Аҩныҵҟатәи аинститутқәа рырԥсыҽра ауаажәларра адәныҟатәи агрессиазы иуашәшәыраны иҟанаҵоит. Аҵыхәтәаны ацивилизациа ма аҩныҵҟатәи аилаҩеиласраан, мамзаргьы ампыҵахалара иахҟьаны иҭахоит.<ref name="пономар56" />
=== Акритика ===
[[Афаил:Pitirim Sorokin.jpg|Питирим Сорокин|thumb|120px]]
Данилевски, Шпенглер, Тоинби рконцепциақәа аҭҵаарадырратә еилазаараҿы еиуеиԥшымкәа ирыдыркылеит. Урҭ русумҭақәа ацивилизациақәа рҭоурых аҭҵаара аганахьала ифундаменталтәу усумҭақәаны ишыԥхьаӡоугьы, ртеориатә усумҭақәа акритика ӷәӷәа рзыруит. Ацивилизациатә теориа иашьҭанеиуа акритикцәа дыруаӡәкны дықәгылеит аурыс-америкатәи асоциолог [[Сорокин, Питирим Александрович|Питирим Сорокин]], уи иазгәеиҭеит "арҭ атеориақәа зегь иреиҳау рыгха ӷәӷәа акультуратә системақәеи асоциалтә системақәеи (агәыԥқәеи) реилаӡҩара шакәу, ахьӡ "ацивилизациа“ акыр еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәеи урҭ рзеиԥш культурақәеи ишрырҭо — зны аетникатә, зны адинхаҵаратә, зны аҳәынҭқарратә, зны аҵакыратә, зны еиуеиԥшым афакторрацәатә гәыԥқәа, мамзар дара ирымоу еизаку акультурақәа змоу еиуеиԥшым аилазаарақәа рконгломератгьы», уи иахҟьаны Тоинбии иаԥхьанеиҩцәеи ацивилизациақәа ралԥшаара акритериа хадақәа рзымҳәеит, урҭ рхыԥхьаӡара иаша еиԥшҵәҟьа.<ref>''Сорокин П.'' Общие принципы цивилизационной теории и её критика. Сравнительное изучение цивилизаций</ref>
[[Афаил:Nikolay Kradin.jpg|[[Крадин, Николай Николаевич|Николаи Крадин]]|thumb|120px]]
Аҭоурыхҭҵааҩ-мрагылараҭҵааҩы [[Алаев, Леонид Борисович|Л.Б. Алаев]] иазгәеиҭоит ацивилизациақәа ралкаара ашәага-загақәа зегьы (агенетикатә, аԥсабаратә, адинхаҵаратә) даара ишуашәшәыроу. Акритериқәа ыҟамзар, дара рҳәаақәеи рхыԥхьаӡареи реиԥш, иахьа уажәраанӡагьы еимактәыс иаанхо аилкаара «ацивилизациагьы» ашьақәыргылара залшом. Уи адагьы ацивилизациатә знеишьа аҭҵаарадырра аҳәаақәа ирҭыҵуа, шамахамзар «адоуҳара», атрансцендентра, алахьынҵа уҳәа ирыдҳәалоу аилкаарақәа ирызхьаԥшуеит. Абарҭқәа зегьы азҵаара ықәдыргылоит ацивилизациақәа ирызку аҵара аҿхьынӡаҭҵаарадырратәу азы. Аҵарауаҩ, иара иеиԥшу аидеиақәа, аперифериатә капитализм атәылақәа рылԥшаахқәа абжьааԥны аԥырак ахь ишышьҭырхуа, аиҵахара ацынхәрас ртәылақәа «рҷыдареи» «рымҩа ҷыдеи» рылацәажәара еиҳа еиӷьазшьо, «адоуҳатә» Мрагылара «аматериалтә, ибаауа, иаӷоу» Мраҭашәара иаҿазыргыло, мраҭашәараҿагыларатә гәалаҟазаарақәа цәырызго, ирыдгыло азгәеиҭоит. Ас еиԥш иҟоу аидеиақәа урыстәылатәи аналог [[евразийство|евразиара]] ауп.<ref>''Алаев Л. Б.'' [http://www.socionauki.ru/journal/articles/129681/ Смутная теория и спорная практика: о новейших цивилизационных подходах к Востоку и к России] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130615034803/http://www.socionauki.ru/journal/articles/129681/ |date=2013-06-15 }} // Историческая психология и социология истории. 2008. № 2.</ref>
Аетнолог [[Шнирельман, Виктор Александрович|В.А. Шнирельман]] иҩуеит ацивилизациатә знеишьаҿы акультура ахшыҩзышьҭра шарҭо, ари аилкаара ахыгагаареи ауадаҩреи ирыхҟьаны, ацивилизациақәа ралкаара акритериқәа еилыкка рышьақәыргыларагьы шзалымшо. Зны-зынлагьы, ацивилизациақәа рҳәаақәа рышьақәыргылараан, амилаҭеилыхратә идеиақәа ирықәныҟәоит. Асовет мчра ашьҭахьтәи Урыстәыла (аҭҵаарадырратә еилазаарақәа рҿгьы) ацивилизациатә знеишьа зеиԥш ҟамлац ахыԥша аҵарауаҩ, СССР анеилаҳа ашьҭахь, ауаажәларра зымҽхазкыз ахаҭара акризис ауп ҳәа аилыркаа ҟаиҵоит. Уи аҿы иҷыдоу ароль наргӡеит, иара игәаанагарала, еицырдыруа [[Гумилёв, Лев Николаевич|Л. Гумилиов]] ихшыҩхәыцрақәа. Урыстәыла ацивилизациатә знеишьа алаҵәара аизҳазыӷьара анеоконсервативтә, амилаҭеилыхратә, анеофашисттә идеологиақәа аԥыжәара анрымаз аамҭа иақәшәеит. Мраҭашәаратәи антропологиа уи аамҭазы ацивилизациақәа ирызку аҵара мап ацәнакхьеит, акультура иаарту, исистемадоу аҟазшьазы алкаа ҟанаҵахьеит.<ref>''Шнирельман В. А.'' [http://www.socionauki.ru/journal/articles/130342/ Слово о «голом (или не вполне голом) короле»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180310135807/http://www.socionauki.ru/journal/articles/130342/ |date=2018-03-10 }} // Историческая психология и социология истории. 2009. № 2.</ref>
Урыстәылатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Крадин, Николай Николаевич|Н. Н. Крадин]] Мраҭашәара ацивилизациа атеориа акризиси асовет мчра ашьҭахьтәи атәылақәа иахьрыҵаркуа уи алаҵәара шеизҳази ртәы абас иҩуеит:
<blockquote>XX ашә. аҵыхәтәантәи аԥшьбарак азы аӡәырҩы ацивилизациатә методологиа алагалара ҳџьынџьтәылатә теоретикцәа адунеитә ҭҵаарадырра аԥхьагылара змоу аҳәаақәа рахь икылнагап ҳәа иақәгәыӷуазҭгьы, уажәы ас еиԥш иҟоу аиллиузиақәа ирԥырҵтәуп. Ацивилизациатә теориа адунеитә ҭҵаарадырраҿы ирылаҵәаны иҟан шәышықәсабжа раԥхьа, уажәы уи акризистә ҭагылазаашьа амоуп. Аҳәаанырцәтәи аҵарауаа аҭыԥантәи аилазаарақәа рыҭҵаара, аҭоурыхтә антропологиа апроблематика, есҽнытәи аҭоурых адҵаалара еиҳа еиӷьаршьоит. Ацивилизациақәа ртеориа еиҳа активла аус адырулоит аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы (аевроцентризм альтернативак аҳасабала) иҿиауа, асоциалистшьҭахьтәи атәылақәа рҿы. Ари апериод иалагӡаны иалкаау ацивилизациақәа рхыԥхьаӡара иаалырҟьаны — иарбанзаалак аетникатә гәыԥ
ацивилизациатә статус аҭараҟынӡа ишьҭыҵит. Убри инамаданы, ацивилизациатә знеишьа «аԥсыҽқәа ридеологиа», ҳаамҭазтәи [[Мир-системный анализ|адунеи-система]] иҿиоу атәылақәа аетникатә милаҭеилыхра раҿагылара аформа аҳасабала иахцәажәаз [[Валлерстайн, Иммануил|И.Валлерстаин]] игәаанагара ақәшаҳаҭымхара уадаҩуп.<ref>Крадин, 2009, с. 166—200.</ref></blockquote>
Аҭоурыхҭҵааҩ, афилософ [[Семёнов, Юрий Иванович|Иу.И. Семионов]]
ацивилизациатә знеишьа ацнагаҩцәа рхатәы хшыҩхәыцрақәа ҭҵаарадырратә ҵакык шрымамыз азгәеиҭоит: «[Амарксизм] ари аус зыдулоу акатегориатә аппарат змоу аҭоурых афилософиа аконцепциа заҵәык ауп. Уи иаҿырԥшӡам уажәы ҳфилософиатәи ҳҭоурыхтәи литератураҿы иҳараркуа «ацивилизациатә знеишьа», уи иамоуп еилкаара заҵәык — «ацивилизациа», еиҳа ииашаны иуҳәозар, аилкаарагьы акәымкәа, еиуеиԥшым авторцәа зынӡа ихаз-хазу аҵакқәа зырҭо ажәагьы. Ари азнеишьа иазку семинарк аҿы, ажәахәҟаҵаҩ идгылаҩцәа ажәа «ацивилизациа» иарҭо 22 ҵакы иԥхьаӡеит. Зынӡа иџьашьатәӡам, ари азнеишьа иазку ацәажәарақәа зегьы иҭацәу аҟынтәи изҭыкко ахь риагара акәны иахьыҟоу». Убри аан, аҭоурыхтә процесс имариоу инаркны иуадаҩу ахь анеира аԥсыҽрақәа ахьырбаз, арҽеира ахьалдыршаз ала, дара иалкаау ароль ҵоура наргӡеит.<ref>Ю. И. Семенов. Материалистическое понимание истории: недавнее прошлое, настоящее, будущее // Новая и новейшая история. 1996. № 3. С. 80-84</ref><ref>[http://scepsis.ru/library/id_1082.html 2.7. Развитие плюрально-циклического взгляда на историю в XX веке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120629073938/http://scepsis.ru/library/id_1082.html |date=2012-06-29 }} // ''Семенов Ю. И.'' Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней). М.: Современные тетради, 2003.</ref>
Аҭоурых аҿы ацивилизациатә знеишьа акритика азиуеит асоциологиатә ҵаарадыррақәа рдоктор М.И. Бобров.<ref>[http://izvestia.asu.ru/1999/2/soci/TheNewsOfASU-1999-2-soci-05.pdf izvestia.asu.ru] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20141109205609/http://izvestia.asu.ru/1999/2/soci/TheNewsOfASU-1999-2-soci-05.pdf |date=2014-11-09 }} с. 6</ref>
[[Яковенко, Игорь Григорьевич|И.Г. Иаковенко]] иазгәеиҭоит ацивилизациақәа ртеориа аметодологиа апроблемақәа жәпакы: ацивилизациақәа иаку рметодологиеи рсистематикеи ыҟаӡам.<ref>''[[Яковенко, Игорь Григорьевич|И. Г. Яковенко]]'' Цивилизационный анализ, проблема метода. // Проблемы исторического познания. — М.: Наука, 1999. — Тираж 600 экз. — С.84 — 92</ref>
Иахьатәи аамҭазы (2014 шықәса) аусура иацнаҵоит есшықәсатәи аконференциақәа мҩаԥызго, ажурнал «Comparative Civilizations Review» ҭзыжьуа «Ацивилизациақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара Жәларбжьаратәи аилазаара».
== Акомментариқәа ==
{{Reflist |group=азгә.}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|28em}}
== Алитература ==
* {{книга
|автор = [[Семёнов, Юрий Иванович|Семёнов Ю. И.]]
|заглавие = Философия истории. (Общая теория, основные проблемы, идеи и концепции от древности до наших дней)
|ссылка = http://scepsis.ru/library/id_1065.html
|место = М.
|издательство = Современные тетради
|год = 2003
|страниц = 776
|isbn = 5-88289-208-2
|тираж = 2500
| ref = Семенов
}}
* {{книга
|автор = [[Кузык, Борис Николаевич|Кузык Б. Н.]], [[Яковец, Юрий Владимирович|Яковец Ю. В.]]
|заглавие = Цивилизации: теория, история, диалог, будущее: В 2 т.
|ссылка = http://www.kuzyk.ru/allbooks/20061013_1/
|место = М.
|издательство = Институт экономических стратегий
|год = 2006
|том = 1: Теория и история цивилизаций
|страниц = 768
|isbn = 5936181014
|тираж = 5000
| ref = Кузык Т.1
}}
* {{книга
|автор = [[Пономарёв, Михаил Викторович|Пономарёв М. В.]], Смирнова С. Ю.
|заглавие = Новая и новейшая история стран Европы и Америки: Учеб. пособие для студ. высш. учеб. заведений: В 3 ч
|ответственный =
|место = М.
|издательство = Гуманит. изд. центр ВЛАДОС
|год = 2000
|том = 1
|страниц = 288
|isbn = 5-691-00344-5
|тираж = 10000
| ref = Пономарев
}}
* Россия как цивилизация: устойчивое и изменчивое / [[Ахиезер, Александр Самойлович|А. С. Ахиезер]], [[Гавров, Сергей Назипович|С. Н. Гавров]], [[Кульпин-Губайдуллин, Эдуард Сальманович|Э. С. Кульпин]], [[Пелипенко, Андрей Анатольевич|А. А. Пелипенко]], [[Кондаков, Игорь Вадимович|И. В. Кондаков]], [[Хренов, Николай Андреевич|Н. А. Хренов]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|И. Г. Яковенко]] и др.; отв. ред И. Г. Яковенко; Научный совет [[Российская академия наук|РАН]] «История мировой культуры». — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 2007. — 685 с. ISBN 978-5-02-035664-1
* {{книга
|автор = [[Февр, Люсьен|Февр Л.]]
|часть = Цивилизация: эволюция слова и группы идей
|заглавие = Бои за историю
|ссылка = https://archive.org/details/boizaistoriiu0000febv/page/239
|ответственный = Февр, Люсьен; Бобович, А. А.; [[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич, А. Я.]]; АН СССР
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 1991
|страницы = 239—281
|страниц = 629
|серия = [[Памятники исторической мысли]]
|isbn = 5-02-009042-5
|тираж = 13000
| ref = Февр
}}
* {{книга
|заглавие = Сравнительное изучение цивилизаций : Хрестоматия
|ответственный = [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]]
|место = М.
|издательство = Аспект Пресс
|год = 1999
|страниц = 556
|isbn = 5-7567-0217-2
|тираж = 5000
| ref = Ерасов
}}
* {{книга
|автор = Ерасов Б. С
|заглавие = Цивилизации: универсалии и самобытность
|место = М.
|издательство = Наука
|год = 2002
|страниц = 524
|isbn = 5-02-022634-3
|тираж = 1000
|ref = Ерасов, Цивилизации
}}
* ''Космина В. Г.'' Проблеми методології цивілізаційного аналізу історичного процесу / В. Г. Космина. — Запоріжжя: ЗНУ, 2011. — 310 с. — ISBN 978-966-599-332-2
* {{статья
| ref= Крадин
| автор = [[Крадин, Николай Николаевич|Крадин Н. Н.]]
| заглавие = Проблемы периодизации исторических макропроцессов
| ссылка = http://cliodynamics.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=51&Itemid=1
| автор издания = [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Малков, Сергей Юрьевич|С. Ю. Малков]]
| издание = История и Математика
| тип = Альманах
| место = М.
| издательство = Либроком
| год = 2009
| номер = 5
| страницы =
| isbn = 978-5-397-00519-7
}}
* {{книга
|автор = Прокофьева Г. П.
|заглавие = Становление категории «Цивилизация» как универсальной единицы анализа исторического процесса: Дис. ... канд. филос. наук : 09.00.11
|место = Хабаровск
|год = 2001
|страниц = 141
|ref = Прокофьева
}}
* {{книга
|ref= Репина
|автор = [[Репина, Лорина Петровна|Репина Л. П.]]
|заглавие = История исторического знания: пособие для вузов
|ответственный = Л. П. Репина, В. В. Зверева, М. Ю. Параманова
|издание = 2-е
|место = М.
|издательство = [[Дрофа (издательство)|Дрофа]]
|год = 2006
|страницы =
|страниц = 288
|isbn = 5-358-00356-8
|тираж = 2000
}}
* {{книга
|ref= Старобинский
|автор = [[Старобинский, Жан|Жан Старобинский]]
|часть = Слово «цивилизация»
|заглавие = Поэзия и знание. История литературы и культуры. В 2 томах
|оригинал =
|ответственный = Старобинский, Жан; Васильева, Е. П.; [[Дубин, Борис Владимирович|Дубин, Б. В.]]; [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин, С. Н.]]; [[Мильчина, Вера Аркадьевна|Мильчина, В. А.]]
|ссылка = http://ec-dejavu.ru/c-2/Civilization-3.html
|место = М.
|издательство = [[Языки славянской культуры]]
|год = 2002
|том = 1
|страницы =
|страниц = 496
|серия = Язык. Семиотика. Культура
|isbn = 5-94457-002-4
|тираж =
}}
* ''Уланов, М. С., Бадмаев В. Н.'' Буддизм в контексте типологии цивилизаций / М. С. Уланов, В. Н. Бадмаев // Философские науки. — 2016. — № 10. — С. 28-40.
* {{книга
|ref= Фергюсон
|автор = Фергюсон А.
|заглавие = Опыт истории гражданского общества
|оригинал = An Essay on the History of Civil Society
|ответственный = Фергюсон, Адам; Мюрберг, И. И.; [[Абрамов, Михаил Александрович|Абрамов, М. А.]]
|место = М.
|издательство = [[РОССПЭН]]
|год = 2000
|страницы =
|страниц = 391
|серия = Университетская б-ка : Политология
|isbn = 5-8243-0124-7
|тираж = 1000
}}
* {{статья
| ref= Фролов
| автор = [[Фролов, Эдуард Давидович|Фролов Э. Д]]
| заглавие = Проблема цивилизаций в историческом процессе
| издание = [[Вестник Санкт-Петербургского университета]]. Серия 2: История
| год = 2006
| номер = 2
| страницы =
}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:цивилизациа}}
[[Акатегориа:Ацивилизациақәа| ]]
[[Акатегориа:Ауаажәларра]]
[[Акатегориа:Ажәларқәа рантропологиатә категориақәа]]
[[Акатегориа:Акультуратә антропологиа]]
[[Акатегориа:Акультуратә географиа]]
[[Акатегориа:Акультуратә ҭоурых]]
[[Акатегориа:Ацәаҳәатә теориақәа]]
na0lyqe516guxy9ti1h6gzw59m30z2b
Антропологиа
0
54686
172623
172037
2026-08-24T13:30:08Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Антропологиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172037
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Антропологиа|Антропологиа (аҵакы)}}
{{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра
| ахьӡ = Антропологиа<br/><small>{{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩы]],<br/>λόγος — аҭҵаарадырра</small>
| егьырҭ ахьӡқәа =
| афото = Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg
| атема =
| аҭҵаара амаҭәар = Ауаҩы
| ахыҵхырҭа аамҭа = [[19-тәи ашәышықәса]]
| ахырхарҭа хадақәа =
| ацхыраагӡатә дисциплинақәа = Археологиа, абызшәадырра, аҭоурых, агенетика, апалеоантропологиа, аиҿырԥшратә анатомиа
| аҭҵааратә центрқәа = [[НИИ антропологии МГУ|Москватәи аҳәынҭқарратә университет Антропологиа аҭҵаарадырратә институт]]
| аҵак ду змоу аҵарауаа = [[Анучин, Дмитрий Николаевич|Д. Н. Анучин]]
}}
'''Антропологиа''' {{lang-grc|ἄνθρωπος}} — [[Ауаҩы|ауаҩ]]и λόγος — аҭҵаарадырреи) — [[ауаҩы]] [[Антропогенез|ихылҵшьҭра]], [[развитие|иҿиара]], [[Аԥсабара|аԥсабаратәи]] (иԥсабаратәу) [[Акультура|акультуратәи]] (иԥсабаратәым) ҭгылазаашьақәа рҿы [[Аҟазаара|иҟазаара]] ҭызҵаауа [[аҭҵаарадырратә маҭәар]]қәа реизак<ref>{{книга|автор=[[Якимов, Всеволод Петрович|Якимов В.]] |заглавие=Философский энциклопедический словарь |часть=Антропология |год=2010 |язык=ru}} // [[Философская энциклопедия]]. В 5-х т. — {{М.}}: Советская энциклопедия. Под редакцией Ф. В. Константинова. 1960—1970.</ref><ref>{{книга|заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия|часть=Антропология|год=1998|автор=Воронцова Л. П., [[Белик, Андрей Александрович|Белик А. А.]]|язык=ru}} //«Культурология. XX век. Энциклопедия», Университетская книга, Санкт-Петербург, 1998.</ref>.
== Аҭоурых ==
Атермин «антропологиа» хыҵхырҭас иамоуп [[ажәытәтәи афилософиа]]. Ажәытә бырзен [[Афилософ|философ]] [[Аристотель]] (Ҳ. ҟ. 384—322 шш.) раԥхьа ихы иаирхәеит еиҳарак ауаҩытәыҩсатә ԥсабара адоуҳатә ган ҭызҵаауа адырра иаҟәшаны. Атермин ари аҵакы аҭаны аклассикатә, иклассикатәым ахәыцыҩцәа аӡәырҩы ([[Кант, Иммануил|Кант]], [[Феиербах, Лиудвиг Андреас|Феиербах]] уб.иҵ.) рхы ишадырхәозгьы, «[[афилософиатә антропологиа]]» захьӡу иҷыдоу [[афилософ]]иатә маҭәари ашколи [[20-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы ауп ианышьақәгыла.
Аоригиналтә ҵакы аҭаны атермин «антропологиа» иара убас агуманитартә ҭҵаарадыррақәа жәпакы рҿы ([[аҟазараҭҵаара]], [[аԥсихологиа]] уб.иҵ.), [[адинҭҵаара]]ҿы ([[адинҵара]]ҿы), [[адинхаҵаратә философиа]]ҿы иахьа уажәраанӡагьы ахархәара амоуп. Убас, [[апедагогика]]ҿы [[антропологический подход к воспитанию|ааӡара антропологиатә знеишьа]] ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |title=Антропологический подход к воспитанию |access-date=2020-11-10 |archive-date=2021-06-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210618210145/https://studme.org/124607/pedagogika/antropologicheskiy_podhod_vospitaniyu |url-status=live }}</ref>. Анаҩс антропологиатә дырра еихшахеит, иуадаҩхеит.
[[16-тәи ашәышықәса]]зы аконтинентбжьаратә ныҟәарақәа рыҿиарала ицәырҵуа иалагеит аетникатә культурақәа реиуеиԥшымра аилкааразы ашьаҭақәа аԥызҵоз «Еиуеиԥшым ажәларқәа реиҿырԥшратә ҭҵаара» (Jean Bodin, 1566) еиԥш иҟаз аусумҭақәа.
[[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1758 шықәсазы иусумҭа «[[Аԥсабара асистема]]» аҟны зыԥсы ҭоу ацәеижьқәа зегьы, ауаҩгьы дналаҵаны реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит, уи абиологиеи антропологиеи ирызку анаҩстәи аҭҵаарақәа шьаҭас ироуит. [[19-тәи ашәышықәса]]зы антропологиа ауаҩы икультуратә, ибиологиатә, иархеологиатә аспектқәа зымҽхазкуа хазы ҭҵаарадырратә маҭәарны аҽеибаркра иалагеит.
Антропологиа ҭҵаарадырраны ашьақәгылара заатәи аамҭақәа раан ([[18-тәи ашәышықәса]] аҽеиҩшамҭа — 19-тәи ашәышықәса актәи азбжа) аԥыжәара аман ауаҩы изку иуниверсалтәу ҭҵаарадыррак аҳасабала инарҭбааны аилкаара, иԥсабаратәу иҭоурых, имахашьахатә еиҿкаара, иԥсихологиа, икультура, ибызшәа налаҵаны. Ауаҩи ауаҩытәыҩсатә еилазаареи рыԥсабара раԥхьатәи азеиԥш концепциақәа [[агеографиатә детерминизм]]и [[аеволиуционизм]]и ртеориа иаԥхьагылеит.
Ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аҿиара ашәарыцаратә, арахәааӡаратә, адгьылқәаарыхратә стадиақәа еишьҭаргыланы рыԥсахра аидеиа шьақәиргылеит [[Тиурго, Анн Робер Жак|Робер Тиурго]]; абиологиатә классификациаҿы ауаҩы иҭыԥ аликааит [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]]. Ауаҩы изку адыррақәа рсистемаркра иацхраауан 19-тәи ашәышықәса актәи азбжазы агуманитартә хырхарҭаҿы аҭҵаарадырратә аартрақәа: иаагозар, аиҿырԥшра-ҭоурыхтә бызшәадырра, [[Первобытность|аԥхьаӡатәи]] археологиатә аартрақәа.
19-тәи ашәышықәса азбжазы, [[Дарвин, Чарльз|Ч. Дарвин]] ишьҭанеицәа рҟынтә иаауа, ауаҩы еволиуциала ихәаԥшра, хәҭакахьала, ауаҩы ибиологиа аҭҵаара аҿиареи ихылҵшьҭра [[Происхождение человека от обезьяны|асимиалтә теориа]] аԥҵареи (амаамын аҟынтәи) хадаратәхеит<ref name="medbiol.ru">{{Cite web |url=http://www.medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |title=Дарвин о происхождении человека |access-date=2020-10-26 |archive-date=2020-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201029152702/http://medbiol.ru/medbiol/evol/00055050.htm |url-status=live }}</ref>.
19-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны иаԥҵахоит антропологиатә ҭҵаарадырратә еилазаарақәа. 1855 шықәсазы [[Париж]], [[Аԥсабаратә ҭоурых амузеи (Париж)|Аԥсабаратә ҭоурых амузеи]] аҟны, антропологиатә ҟәша аартын. [[Франциа]] раԥхьатәи Антропологиатә еилазаара аԥҵан уанӡа 1859 шықәсазы [[Брока, Поль|Брока Поль]] еиҿикааз Аетнологиатә еилазаара ашьаҭала. Убри аҩыза аилазаарақәа цәырҵит егьырҭ атәылақәа рҿы: 1863 шықәсазы [[Британиаду]] (1871 шықәсазы уанӡа иҟаз Аетнологиатә еилазаареи иареи [[Королевский антропологический Институт Великобритании и Ирландии|Акралтә антропологиатә институт]] ахь рҽеидыркылеит), иара убри ашықәс азы [[Урыстәыла]] ([[Аԥсабарадырреи, антропологиеи, аетнографиеи бзиа избо реилазаара]]), 1869 шықәсазы — [[Германиа]] ([[Антропологиеи аетнологиеи аҭоурых ҟалаанӡатәи руаажәларра]]); [[Италиа]] раԥхьа, 1868 шықәсазы [[Флоренциа]] [[Антропологиеи аетнологиеи реилазаара (Флоренция)|Антропологиеи аетнологиеи реилазаара]] аԥҵан, [[Рим|Рим]]гьы 1871 шықәсазы.
1856 шықәсазы неандерталтәи акаршәраҿы (Германиа) иԥшаан аԥсыбаҩқәа, урҭ анаҩс [[Анеандертал|анеандерталцәа]] ҳәа еилкаахеит. Ари аартра ахшыҩзышьҭра ду аҭахеит, избанзар адгьыл иҵоу ауаҩы раԥхьатәи иԥшра ахкы аднагалон. [[Апалеоантропологиа]] аҿиараҿы анырра ду ҟарҵеит [[Кениа]] 20-тәи ашәышықәсазы Луии Мери Ликии русумҭақәа, уаҟа ирԥшааит [[Человек умелый|homo habilis]], [[Человек прямоходящий|Homo erectus]] адгьыл иҵоу рыԥсыбаҩ дуқәа. 1974 шықәсазы, «[[Люси (австралопитек)|Лиусиа]]» ([[Афарский австралопитек|Australopithecus afarensis]]) аԥшаах иабзоураны, апалеоантропологиа ауаҩы ишьҭра аҭҵаараҿы ашьаҿа ҿыц еихнагеит, ҩ-шьапык зҵоу аныҟәашьахь аиасра шьақәнарӷәӷәоит.
Уинахыс Франциеи Урыстәылеи антропологиа ҳәа ирԥхьаӡо иалагеит хыла абиологиа аҭҵаара (афизикатә, ма абиологиатә антропологиа), англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы иара убас ауаҩы исоциалтәи икультуратәи усура аҭҵаара адыркылон (асоциалтә, ма акультуратә антропологиа), Аҩадатәи Америка — археологиеи [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә бызшәадырра]]и.
[[СССР|Асовет Еидгыла]]ҿы антропологиа еиҳарак ауаҩи уи арасақәеи рхылҵшьҭреи рыҿиареи ирызку ҭҵаарадыррак аҳасабала иахәаԥшуан, мамзаргьы [[афизикатә антропологиа]] акәны<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Антропология|автор=[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]]}}</ref>.
Урыстәыла ааигәанӡа антропологиа ҳәа аиҳарак ирԥхьаӡоз [[афизикатә антропологиа]] акәын, аха 1990-тәи ашықәсқәа инадыркны Урыстәыла иреиҳау аҵараиурҭақәа рҿы ицәырҵуа иалагеит асоциалтә, акультуратә, аполитикатә, афилософиатә антропологиа акафедрақәа. 2008 шықәса рзы Урыстәыла аҳәынҭқарратә номенклатуратә еиқәыԥхьаӡарақәа рҿы ицәырҵит азанааҭ «Антропологиеи аетнологиеи». Уи аԥхьа [[аетнологиа]] ([[аетнографиа]]) «ацхыраагӡатә ҭоурыхтә маҭәарқәа» рсиақәа ирхыԥхьаӡалан, [[афизикатә антропологиа]] ауаҩы иҿиара асоциалтә контекст иаҟәыган. Ауаҩы ибиологиатә ԥсабареи исоциалтә ԥсҭазаареи еидызҳәало [[аетологиа]] акәзар, аҳәынҭқарратә номенклатуратә шәҟәқәа рҿы зынӡа зхала иҟоу акы акәны иԥхьаӡамызт<ref>Артёмова О. И. [https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii Преподаватель-антрополог в современном российском ВУЗе. В стиле профессиональной рефлексии] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200220131535/https://cyberleninka.ru/article/n/prepodavatel-antropolog-v-sovremennom-rossiyskom-vuze-v-stile-professionalnoy-refleksii |date=2020-02-20 }} // Сибирские исторические исследования. 2018, № 1.</ref>.
[[Homo naledi|Homo naledi]] (2015), [[Человек флоресский|Homo floresiensis]] реиԥш иҟоу ахкы ҿыцқәа рыԥшаарақәа апалеоантропологиа алаԥшҳәаақәа дырҭбааит, ауаҩытәыҩсатә еволиуциа ауадаҩра ду аадырԥшит.
Апроф. [[Џьордано, Кристиан|Кристиан Џьордано]] иазгәеиҭон: «1980-тәи ашықәсқәа инадыркны антропологиа, апостмодернисттә „арефлексивтә ааҳәра“ ҳәа еицырдыруа, иҵаулоу, ихәарҭоу ахалакритика апроцесс иахысит, усҟан аҳра зуаз ахшыҩҵак антропологиатә хырхарҭақәа рганахьала адеконструктивтә позициа шьаҭас измаз. Амала, иҵоуроу аспектқәа шырацәоугьы, «арефлексивтә ааҳәра» иҵоурам алҵшәақәагьы цәырнагеит, урҭ иаҳагьы нкылашьа змам «антропологиатә иашарахь» агәацԥыҳәара рхылҿиааит<ref>{{Cite web |url=https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |title=Источник |archive-date=2025-03-28 |access-date=2025-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250328083335/https://ojs.unica.it/index.php/anuac/article/download/3555/3205/ |url-status=live }}</ref>. Ари «арефлексивтә ааҳәра» ихадоу усумҭаны Џьордано иаирбоит ашәҟәы «Аҩра акультура» (Џьеимс Клиффорди [[Джордж Маркус|Џьорџь Маркус]]и, 1986).
== Ахырхарҭақәа ==
Традициала иалыркаауеит еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла хазы-хазы иҟоу, еидҳәалоу маҭәарқәак.
* [[Физическая антропология|Афизикатә антропологиа]] — ауаҩы иеволиуциа, ауаа рбиологиатә еиуеиԥшымра, ауаҩы ицәеижь аизҳареи аҿиареи рпроцессқәа ҭызҵаауа биологиатә ҭҵаарадырроуп. Иаҵанакуеит [[палеоантропология|апалеоантропологиеи]] ахархәаратә маҭәар «[[судебная антропология|аӡбаратә антропологиа]]». Ауаҩы биологиатә [[вид (биология)|хкык]] аҳасабала иеволиуциа аконтекст алеи изааигәаӡоу иуацәеи — ҳаамҭазтәии адгьыл иҵоу ауаҩы иеиԥшу [[приматы|априматқәеи]] ирҿырԥшны ихәаԥшуеит.
* [[Социальная антропология|Асоциалтәи]] [[культурная антропология|акультуратәи антропологиа]] — [[этнология|аетнологиа]] акыр иазааигәоу, ауаатәыҩсатә еилазаарақәа реиҿырԥшратә ҭҵаара иазку амаҭәар. Апроблематә дәы аконтексти асоциал-культуратә антропологиа аметодологиеи рҿгьы иҷыдоу маҭәарқәаны иалкаауп [[Антропология (лингвистическая)|абызшәадырратә]], [[Когнитивная антропология|акогнитивтә]], [[Политическая антропология|аполитикатә]], [[Экономическая антропология|аекономикатә]], [[историческая антропология|аҭоурыхтә антропологиа]], [[антропология права|азин антропологиа]].
* [[Антропология медиа|Антропологиа амедиа]] — [[средства массовой информации|Амассатә информациа ахархәагақәа]] рматериалқәа рхархәашьеи раԥҵареи ҭнаҵаауеит.
* [[Визуальная антропология|Лаԥшылатәи антропологиа]] — [[Фотография|афото]]-[[видео|видео]]материалқәа, асахьаркыратә мыругақәа, ахархәагақәа: [[кинематограф|акинематограф]], [[фотоискусство|афотоҟазара]], [[телевидение|ателехәаԥшра]] уҳәа рыцхыраарала ауаҩы иҭҵаара иазкуп.
* [[Кибернетическая антропология|Акибернетикатә антропологиа]] — иалкаау апрограммақәа рыла аус зуа кибернетикатә системак аҳасабала, ауаҩы иҭҵаара иазкуп.
* [[Педагогическая антропология|Арҵаҩратә антропологиа]] — ааӡара антропологиатә феноменны иахәаԥшуеит<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Микляева Н. В., Лопатина О. Г. Воспитание как антропологический феномен. — {{М.}}: Форум, 2011. — 240 с. ISBN 978-5-91134-545-7</ref>.
* [[Антропология религии|Адинхаҵаратә антропологиа]] — ауаҩы ихаҭара иазку адиндырратә ма афилософиатә ҵароуп, [[Теология|атеологиа]] ахырхарҭала иҿиауеит, адинхаҵаратә ҵарақәа рконтекст ала ауаҩы иԥсабареи ихаҭареи ирыхәаԥшуеит. Адинҭҵаараҿы антропологиа амаҭәар ахатәҳәаақәҵара — ауаҩы изку ауахәама аҵара аартра ауп.
* [[Феминистская антропология|Афеминисттә антропологиа]] — антропологиа аҭҵаараҿы маҭәарбжьаратә знеишьоуп (археологиатә, абиологиатә, акультуратә, абызшәадырратә), иҟоу аҭҵаарақәа, асоциалтә практикақәа реиҭакра, иара убас [[Феминизм|афеминисттә]] теориа ҳасаб азуны аҭҵаарадырратә дыррақәа аус рыдулара иазырхоуп<ref>{{Cite journal |year=2011 |title=Anthropology as White Public Space? |url=https://archive.org/details/sim_american-anthropologist_2011-12_113_4/page/545 |journal=American Anthropologist |volume=113 |issue=4 |pages=545–556 |doi=10.1111/j.1548-1433.2011.01368.x |issn=00027294 |last1=Brodkin |first1=Karen |last2=Morgen |first2=Sandra |last3=Hutchinson |first3=Janis |lang=en}}</ref>.
* [[Философская антропология|Афилософиатә антропологиа]] — ауаҩы аҟазаара дахкы ҷыданы дзыԥхьаӡо, иԥсабареи ихаҭареи ирызку философиатә ҵароуп. Антропологиа философиатә ҵарак аҳасабала ҭоурыхла ауаҩы аилкаареи аҭҵаареи рзы иҷыдоу маҭәарк аҳасабала изхьаԥшра иазку раԥхьатәи формоуп.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Аетика]]
* [[Аетологиа]]
* [[Аетнологиа]]
* [[Аетнографиа]]
* [[Арасақәа реихшара]]
* [[Антропогенез]]
* [[Апалеоантропологиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антропология|том = Ia |страницы = 867—871}}
* {{ВТ-ЕЭБЕ|Антропология|том = 2 |столбцы = 810—818}}
* {{БРЭ|статья=Антропология|автор=Тишков В. А., Перевозчиков И. В.|том=|страницы=| ref=|ссылка=https://old.bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив=https://web.archive.org/web/20221021085112/https://bigenc.ru/ethnology/text/702360|архив дата=2022-10-21}}
* {{книга|автор=[[Патрушев, Александр Иванович|Патрушев А. И.]]|часть=Антропология|заглавие=Культурология. Энциклопедия. В 2-х т.|ответственный=Глав. ред. С. Я. Левит|место=М.|издательство=Российская политическая энциклопедия» (РОССПЭН)|год=2007|том=1|серия=«Summa culturologiae»|страницы=96—97|isbn=978-5-8243-0838-9|ref=Патрушев}}
'''Афилософиатә антропологиа'''
* ''[[Шелер, Макс|Шелер М.]]'' [http://anthropology.ru/ru/texts/scheler/stellung_1.html Положение человека в Космосе] / Пер. ''[[Филиппов, Александр Фридрихович|А. Ф. Филиппова]]'' // Проблема человека в западной философии: Переводы/ Сост. и послесл. ''[[Гуревич, Павел Семёнович|П. С. Гуревича]]''; общ. ред. ''Ю. Н. Попова''. — {{М.}}: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988.
* ''[[Гелен, Арнольд|Гелен А.]]'' [https://web.archive.org/web/20090107051458/http://images.humanities.edu.ru/pubs/2003/11/01/0000041833/gel1.pdf О систематике антропологии] // Проблема человека в западной философии. {{М.}}, 1988.
* ''[[Кант, Иммануил|Кант И.]]'' [http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000507/st000.shtml Антропология с прагматической точки зрения].
* ''Смирнов И. П.'' [http://ec-dejavu.ru/a/Anthropology.html Два варианта человековедения] // ''Смирнов И. П.'' Человек человеку — философ. {{СПб}}, 1999, с. 5-36
'''Афизикатә антропологиа'''
* ''Харитонов В. М., Ожигова А. П., Година Е. З.'' Антропология. М.: Владос, 2004. 272 c. ISBN 5-691-01068-9
* ''[[Петри, Эдуард Юльевич|Петри Э. Ю.]]'' Антропология. Основы антропологии. Тт. 1,2 — {{СПб}}: Картогр. заведение А. Ильина, 1890, 1895.
* ''[[Рогинский, Яков Яковлевич|Рогинский Я. Я.]], [[Левин, Максим Григорьевич|Левин М. Г.]]'' Основы антропологии. {{М.}}: Изд-во Московского университета, 1955. 502 с.
* ''Дерягина М. А.'' Эволюционная антропология: Биологические и культурные аспекты. Учебное пособие. 2-е издание, исправленное. {{М.}}: Изд-во УРАО, 2003. 208 с.
* Ископаемые гоминиды и происхождение человека. Труды ин-та Этнографии им. Н. И. Миклухо-Маклая. Нов. сер. Т. 82. {{М.}}: «Наука». 1966. 555 с.
* ''[[Джохансон, Дональд|Джохансон Д.]], Иди М.'' Люси: Истоки рода человеческого. {{М.}}, 1984.
'''Акибернетикатә антропологиа'''
* ''Исаев А. А.'' Программы человека. М.: Директ-Медиа, 2022. — 47 с.
'''Асоциалтәи акультуратәи антропологиа (арҵага шәҟәқәа)'''
* ''[[Токарев, Сергей Александрович|Токарев С. А.]]'' История зарубежной этнографии: Учеб. пособие. М.: Высш. школа, 1978. 352 с.
* ''[[Итс, Рудольф Фердинандович|Итс Р. Ф.]]'' Введение в этнографию: Учебное пособие. Л.: Издательство Ленинградского университета, 1991.
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' История антропологических учений. — СПб: СПбГУ, 2014. — 744 с. — ISBN 978-5-288-05509-6.
'''Антропологиа аклассикцәа'''
* ''[[Клакхон, Клайд|Клакхон К.]]'' Зеркало для человека. Введение в антропологию. СПб., 1998.
* ''[[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс К.]]'' [yanko.lib.ru/books/cultur/stross_struktur_antrop.htm Структурная антропология] // Пер. с фр. ''Вяч. Вс. Иванова''. — М., 2001. — 512 с.
* ''[[Лич, Эдмунд|Лич Э.]]'' Культура и Коммуникация: Логика взаимосвязи символов.
* ''[[Максимов, Александр Николаевич|Максимов А. Н.]]'' Теория родового быта // Максимов А. Н. Избранные труды. М., 1997.
* ''[[Малиновский, Бронислав Каспар|Малиновский Б. К.]]'' Научная теория культуры. М., 1999.
* ''[[Мёрдок, Джордж Питер|Мёрдок Дж. П.]]'' Социальная структура. М.: О. Г. И., 2003. 606 с.
* ''[[Мосс, Марсель|Мосс М.]]'' Общество. Обмен. Личность. М., 1994.
* ''[[Ольдерогге, Дмитрий Алексеевич|Ольдерогге Д. А.]]'' Малайская система родства, 1951
* ''[[Плосс|Плосс Г.]]'' Женщина в естествоведении и народоведении. Антропологические исследования. Сыктывкар-Киров, «Вятка». 1995.
* ''[[Рэдклифф-Браун, Альфред Реджинальд|Рэдклифф-Браун А. Р.]]'' Структура и функция в примитивном обществе. М., 2001.
* ''[[Тэйлор, Эдуард Бернетт|Тэйлор Э. Б.]]'' Антропология: Введение к изучению человека и цивилизации.
* ''[[Ли, Ричард Боршей]]''
'''Акритикатәи ахҳәаатә усумҭақәа'''
* ''Брескин, Владимир''. [https://web.archive.org/web/20120118161251/http://journal.iph.ras.ru/2-08.doc Метод Триады как инструмент изучения антропологии языка и искусства] ИФ РАН ''Эпистемология & философия науки'' 2, т. 16, 2008, с. 119—132.
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]]'' [https://www.academia.edu/29692803/ Джордж Питер Мердок и школа кросс-культурных исследований // Бюллетень: Антропология, меньшинства, мультикультурализм 3 (2003): 19-74] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240710101736/https://www.academia.edu/29692803 |date=2024-07-10 }} (статья включает в себя краткий очерк истории западной культурной антропологии).
* ''[[Бейтсон, Грегори|Бейтсон Грегори]].'' «Экология разума» {{М.}}: Смысл, 2000.
* ''Бейтсон Грегори.'' Шаги в направлении экологии разума: Избранные статьи по АНТРОПОЛОГИИ. Пер. с англ. Изд.3, 2010 — подходы к решению поставленной автором широкомасштабной задачи по ревизии и модификации фундаментальных основ гуманитарного знания в свете современных положений кибернетики, теории информации и теории систем, а также созданию новой синтетической науки о живом, которую он назвал «экология разума».
* ''[[Воеводин, Алексей Петрович|Воеводин А. П.]]'' [http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf Эстетическая антропология] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220121034426/http://oduvan.org/wp-content/uploads/2016/09/Est_antropol.pdf |date=2022-01-21 }} : Монография/МВД Украины, Луган. гос. ун-т внутр. дел им. Э. А. Дидоренко, Восточноукр. нац. ун-т им. В. Даля. — Луганск: РИО ЛГУВД им. Э. А. Дидоренко, 2010. — 368 с. ISBN 978-966-2905-79-3
* ''[[Диденко, Борис Андреевич|Диденко Б. А.]]'' [https://web.archive.org/web/20160309145553/http://russkniga.ramsen.ru/product_info.php?products_id=98 Этическая антропология. Видизм.] Изд. ФЭРИ-В, 2003, ISBN 5-94138-019-4
* ''Диденко Б. А.'' [http://bookap.info/okolopsy/sumantrop/oglav.shtm Сумма антропологии] {{М.}}, 1992.
'''Арҵаҩратә антропологиа'''
* ''Максакова В. И.'' [http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf Педагогическая антропология] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20240708183420/http://ipkfp.nspu.ru/file.php/1/Maksakov_Pedagogicheskaja_antopologija.pdf |date=2024-07-08 }}. Учеб. пос. для пед. спец. 2-е изд. М.: ИЦ «Академия», 2004. 208 с. ISBN 5-7695-1755-7.
'''Ақьырсиантә антропологиа'''
* Протоиерей ''[[Вадим Леонов]]''. [https://www.rop.ru/d/3000/d/210-78792.pdf Основы православной антропологии] М., 2013.
* [https://www.pravenc.ru/text/114070.html Антропология] // Православная энциклопедия. — Т. 2.
* [https://lib.pravmir.ru/library/cat/7800 Православная антропология] в библиотеке [[Православие и мир|Pravmir.Ru]].
* [http://azbyka.ru/antropologiya Православная антропология] на сайте azbyka.ru.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://anthropology.rchgi.spb.ru Библиотека по антропологии РХГА] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090216191125/http://rchgi.spb.ru/ |date=2009-02-16 }}.
* [https://sapiensbio.ru/anthropology/ Антропология]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Антропологиа| ]]
[[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы]]
[[Акатегориа:Абиологиа ахәҭақәа]]
i348f8l2hca4hpt0w6p1d62w2sag0g3
Авраам Линкольн
0
54694
172628
169404
2026-08-24T13:30:17Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Авраам Линкольн]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
169404
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Линкольн, Авраам]]
b6b7antm96si9btz8zlzeppy5idcwht
Конфуци
0
54739
172629
172050
2026-08-24T13:30:17Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Конфуци]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172050
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка афилософ
|ахьӡ = Конфуци
|даҽа ахьӡ = {{lang-zh|孔(夫)子}}
|афото = Konfuzius-1770.jpg
|афото ашәагаа = 275px
|ахҵара =
|аира ахьӡ = Кун Циу ({{lang-zh|孔丘}}) {{IPA|*kʰloːŋʔ kʰʷɯ}}
|ахьӡшьарақәа =
|аира арыцхә = [[Ҳ. ҟ. 551|ҳ. ҟ. 551 шықәсазшәа]]
|аира аҭыԥ = [[Цюйфу|Циуифу]]
|аԥсра арыцхә = [[Ҳ. ҟ. 479|ҳ. ҟ. 479 шықәса]] (71—72 шықәса)
|аԥсра аҭыԥ = [[Цюйфу|Циуифу]]
|атәыла = [[Китаи]]
|аҩымҭақәа рбызшәа =
|азанааҭ =
|ашкол = [[Конфуцианство|аконфуцианра ашьаҭаркҩы]]
|аинтерес хадақәа = [[социальная философия|асоциалтә философиа]],<br>[[этика|аетика]]
|ахшыҩҵакқәа = [[Конфуцианство|Аконфуцианра]]
|анырра зхызгаз = мрагыларатәи афилософцәа аӡәырҩы,<br>[[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]],<br>[[Невилл, Роберт Каммингс|Роберт Каммингс Невил]]
}}
[[Файл:Confucius - Project Gutenberg eText 15250.jpg|thumb|Конфуци (ашәҟәы "Китаи амифқәеи алегендақәеи" аҟынтәи асахьа - ''Е.Т.С. Вернер, [[1922|1922]]'')]]
'''Конфуци''' (孔子, ''Kǒngzǐ'', Кун-цзы; {{lang-la|Confucius}}<ref>Phan, 2012, p. 170.</ref>; ахатәы хьӡқәа 孔丘 ''Кун Циу'', насгьы 孔仲尼 ''Кун Чжунни''<ref>Chin, 2007, p. 2.</ref>, ҳ. ҟ. 551 шықәсазшәа, Циуифу азааигәара — ҳ. ҟ. 479 шықәса, Циуифу<ref>Riegel, 2012.</ref>) — Китаитәи ажәытә хәыцҩы, [[Китайская философия|афилософ]]. [[Конфуцианство|Иара ирҵарақәа]] [[Китаи|Китаии]] [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиеи]] рыԥсҭазаара анырра ду анаҭеит, [[конфуцианство|аконфуцианра]] ҳәа изышьҭоу афилософиатә система шьаҭас иазыҟаланы.
Конфуци раԥхьатәи [[университет|ауниверситет]] ашьаҭа икит, еиуеиԥшым аҭауадрақәа рҿы еизгаз ашықәсынҵақәа системала еиҿикааит. Конфуци аҭауадцәа, ачынуаа, аибашьцәа, анхацәа рхымҩаԥгашьа аԥҟарақәа ирызку ирҵарақәа, [[Индиа|Индиа]] иҟоу [[Будда Шакьямуни|Будда]] ирҵарақәа реиԥш, [[Китаи|Китаигьы]] ирылаҵәеит. Ихьӡҵәҟьа Кун Циу (孔丘, ''Kǒng Qiū'') ауп, аха алитератураҿы лассы-лассы Кун-цзы, Кун Фу-цзы («арҵаҩы Кун»<ref>Rainey, 2010, p. 1.</ref><ref>Phan, 2012, p. 170.</ref>), мамзаргьы Зи —«Арҵаҩы» ҳәа иаҳԥылоит. 20 шықәса маҷк данырҭыс иара деицырдыруа дҟалеит раԥхьаӡатәи азанааҭтә [[педагог|рҵаҩы]] иаҳасабала [[Поднебесная|Ажҩанҵаҟа]].
[[легизм|Алегизм]] аиааира агаанӡа Конфуци ишкол [[Сто школ|Шәы-школк]] ҳәа изышьҭаз аамҭазы, [[Период Сражающихся царств|Еибашьуаз аҳрақәа]] ринтеллектуалтә ԥсҭазаараҿы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа иреиуан. [[Цинь (империя)|Цин]] аилабгара ашьҭахь ауп еиҭашьақәдыргылаз аконфуцианра аҳәынҭқарратә [[Идеология|идеологиа]] астатус анаиуз, уи XX-тәи ашәышықәса алагамҭанӡа иаанхеит, аамҭала мацара [[буддизм|абуддизми]] [[даосизм|атаоизми]] аԥысуа. Уи иахҟьаны Конфуци ихаҿсахьа ҳаракхеит, насгьы адинтә [[пантеон]] даладырхәит.
== Анысымҩа ==
Конфуци [[Шулян Хэ#Родословная|аамсҭацәа рышьҭра Кун]] дырхылҵшьҭран. Иара ишьҭра, Китаитәи абжьарашәышықәсатәи авторцәа рыла ибзианы иҭҵааз, Веи-цзы захьӡыз [[Чжоу (династия)|Чжоу]] [[Чэн-ван|Чен-ван]] ахылҵшьҭра иатәыз аҳ ишьҭанеиҩы иахь ихоуп, аиашареи агәымшәареи рзы аҳра Суни, ари ахҭыс аан иқәнагаз атитул [[чжу хоу]]и зҭаз. Аха абиԥарақәа рышьҭахь, Конфуци ишьҭра уаанӡа ирымаз анырра рцәыӡын, иӷархеит; иабдуцәа руаӡәк Му Цзинфу ииҭауадра гәакьа далҵны атәым дгьыл аҿы, [[Лу (царство)|Лу]] аҳраҿы нхара далагар акәхеит<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 43.</ref>.
Конфуци 63 шықәса зхыҵуаз аруаҩ [[Шулян Хэ|Шулиан Хе]]и (叔梁紇, ''Shūliáng Hé'') 17 шықәса зхыҵуаз икәаиаҩ Иан Чженцзаии (顏徵在, ''Yán Zhēngzài'') дырԥан. Шулиан Хе иҭаацәараҿы жәҩык аԥҳацәа иит, 10-тәи дыҷкәынхеит, Конфуци иашьеиҳаб, аха иара «дцыркьын» (уи аамҭазы иҟаз аҵас инақәыршәаны, ахымхәацәа аԥсцәа рхәы изаҵагылаӡомызт). Заԥхьаҟа ифилософхараны иҟаз арԥыс иаб иԥсҭазаара далҵит иԥа шықәсыки бжаки анихыҵуаз. Конфуци иан Иан Чжензаии егьырҭ аҳәса еиҳабацәа ҩыџьеи реизыҟазаашьақәа уадаҩхеит аԥҳәыс еиҳабы лгәыԥжәара иахҟьаны, лара аԥа дахьылхылымҵыз лгәы ԥнажәон, уи аамҭазы китаиаа рзы ари даара акраҵанакуан. [[Шулян Хэ|Шулиан Хе]] аҩбатәи иԥҳәысгьы, иԥсыҽыз, ичмазаҩыз аҷкәын дылхылҵит (Бо Ни зыхьӡырҵазз), ларгьы акәаиаҩ қәыԥш бзиа дылбомызт. Убри аҟнытә Конфуци иан лԥа длыманы иара дахьиз аҩны аанлыжьын лыԥсадгьылахь [[Цюйфу|Циуифу]]ҟа дхынҳәит, аха лҭаацәа рахь дыхнымҳәкәа лхала анхара иалагеит<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 45—48.</ref>. Конфуци 17 шықәса данырҭыс иаалырҟьаны иан лыԥсҭазаара далҵит.
Конфуци данмаҷӡаз аахыс ирацәаны аус иуан, избанзар аҭаацәара хәыҷы [[Аӷарра|иӷарны]] инхон. Аха иан Иан Чженцзаи, данныҳәа-ныԥхьоз (ари Китаи зегьы ирылаҵәаз ажәытәтәи [[Культ предков|абиԥаратә культ]] ихымԥадатәиу ахәҭа акәын), иаби иабдуцәеи рус дуқәа ртәы лԥа изеиҭалҳәон. Абасала, Конфуциу еиҳа-еиҳа ибзианы еиликаауан иабиԥара дшаԥсахаша, убри аҟнытә иара ихала аҵара аҵара далагеит, зегь раԥхьаӡа иргыланы, уи аамҭазы Китаи инхоз [[Аристократия|аристократцәа]] зегьы рзы ихымԥадатәыз [[Шесть искусств китайского аристократа|аҟазара]] аҭҵаара. Аҽазыҟаҵара алҵшәа бзиақәа аанагеит, Конфуци раԥхьа [[Лу (царство)|Лу]] аҳра (Мрагылартәи Китаи, иахьатәи [[Шаньдун|Шаньдунтәи апровинциа]]) Цзи рыжәлаҿы [[амбар|аҵәахырҭақәа]] рнапхгаҩыс (арыц адкылареи аҭыжьреи рзы аҭакԥхықәра зду чынуаҩыс) дҟаҵан<ref>Dubs, 1946, p. 275—276.</ref>, анаҩс арахә рхылаԥшра зду чынуаҩыс. Ԥхьаҟатәи афилософ усҟан ихыҵуан — еиуеиԥшым аҵарауаа рыхәшьарақәа рыла — 20-25 шықәса, аҭаацәара далалахьан (19 шықәса анихыҵуаз инаркны), ԥакгьы диман (ихьӡын Ли, Бо Иу ҳәа ахьыӡшьара змаз)<ref>Переломов Л. С. Конфуций, 1993, с. 49—56.</ref>.
Ари [[Чжоу|Чжоу]] аҳра аҿыцәаара иаамҭан, [[Ван|ван]] амчра анхьысҳаха, апатриархалтә еилазаара еилаҳауан, абшьҭралатәи аиҳабыра аҭыԥан хазы игоу аҳрақәа раԥхьагылацәа анааз. Аҭаацәаратә, абшьҭратә ԥсҭазаашьа ажәытәӡатәи ашьаҭақәа реилабгара, аҭаацәарақәа рыбжьара аимак-аиҿакқәа, ачынуаа рымҵақьақьареи ркаҷбеиреи, ажәлар ргәаҟрақәеи ррыцҳарақәеи — абарҭ зегьы ажәытәра ада даҽакы зҭахымыз ауаа рҟынтәи ақәыӡбара ӷәӷәақәа дырҵысит.
Аҳәынҭқарратә политика анырра аҭара шилымшо анеиликаа, Конфуци имаҵура аанижьын, иҵаҩцәа иманы Китаи аныҟәарақәа рахь ддәықәлеит, ихшыҩзцарақәа еиуеиԥшым аҳаблақәа рнапхгаҩцәа рҟынӡа анагара иҽазышәо. 60 шықәса раҟара анихыҵуаз Конфуци иҩныҟа дхынҳәын, иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа аҵаҩцәа ҿыцқәа аҵара дырҵарала ихигеит, иара убасгьы ииасыз аамҭа алитературатә ҭынха, «[[Ши-цзин|Ши-цзинг]]» (Ашәақәа рышәҟәы), «[[Книга Перемен|И Цзин]]» (Аиҭакрақәа рышәҟәы), уҳәа убас иҵегьы еизикуан.
Конфуци иҵаҩцәа, рырҵаҩы иҳәамҭақәеи ицәажәарақәеи рышьаҭала, ашәҟәы "[[Лунь Юй|Лун Иуи]]" ("Аицәажәарақәеи аӡбарақәеи") еиқәдыршәеит, уи аконфуцианраҿы ҷыдала ҳаҭыр зқәу шәҟәны иҟалеит(Конфуци иԥсҭазаара аҟынтәи аицәажәарақәа рҟны, Бо Иуи 伯魚, иара иԥа — Ли 鯉 ҳәагьы изышьҭоу дарбоуп; инысымҩа иаанхаз ажәабжь аиҳарак [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] “Иҭоурыхтә нҵамҭақәа” рҿы еизгоуп).
Аклассикатә шәҟәқәа рҟынтә, ҳәарада, Конфуци иусумҭаны иԥхьаӡатәу [[Чуньцю (хроника)|Чунциу]] (Ааԥыни Ҭагалани”, Лу иҭынха ашықәсҩыра, ҳ. ҟ. 722 шықәса инаркны 481 шықәсанӡа) заҵәык ауп; анаҩс, иҟалап, [[Ши-цзин]] («Ажәеинраалақәа рышәҟәы») аредакциа азиузаргьы. Конфуци иҵаҩцәа рхыԥхьаӡара 3000 рҟынӡа ҳәа китаитәи аҵарауаа ишышьақәдыргылогьы, урҭ рҟынтә 70-ҩык раҟара еиҳа изааигәаз ракәын, аха ишыҟаҵәҟьоу иаҳҳәозар, гәыҩбарада ҵаҩцәас имаз ҳәа хьыӡҳәала 26-ҩык роуп иаадыруа; урҭ рҟынтә зегьы дреиӷьишьон [[Янь Хуэй (конфуцианство)|Иан Хуеи]]. Егьырҭ иҵаҩцәа гәакьақәа [[Цзэн-цзы|Цзен-цзы]]и [[Ю Жо|Иу Жо]]и ракәын.
== Конфуци иҭынха: арҵареи уи аҿиареи ==
Аконфуцианра лассы-лассы [[Адин|динуп]] ҳәа ишазырҳәогьы уи ауахәама аинститут амаӡам, насгьы [[Теология|атеологиатә]] зҵаарақәа уи азы ихадаӡам. Аконфуцианратә [[этика|етика]] динтәӡам. Аконфуцианра идеалс иамоуп ажәытәтәи аҿырԥштәала еинаалоу аилазаара аԥҵара, уаҟа хаҭара цыԥхьаӡа ахатәы напынҵақәа амоуп. Агармониатә еилазаара ргылоуп азиашара аидеиа ала(''чжун'', 忠) - аиҳаби инапаҵаҟа иҟоуи реизыҟазаашьақәа рҿы аиашара, аинаалареи уи аилазаара ахаҭеи аиқәырхара иазырхоу. Конфуци аетика ахьтәы ԥҟара шьақәиргылеит: «Уара ухазы иуҭахым ауаҩы изыҟаумҵан».
=== Ауаҩ иаша иеиҭамшәарақәа хәба ===
[[Файл:Confucius 02.png|thumb|Конфуци]]“[[Жэнь (конфуцианство)|Жен]]” (仁) - “ауаҩытәыҩсатә лагамҭа”, “ауаа рахь абзиабара”, “[[человеколюбие|ауаҩытәыҩсабзиабара]]”, “[[Милосердие (христианство)|агәшаҭара]]”, “[[гуманность|ауаҩра]]”. Ари «ауаҩы иҩнуҵҟа уаҩытәыҩсатә лагамҭоуп, уи аамҭазы уалсгьы иду». Ауаҩы дызусҭоу аҳәара залшом, иморалтә уалԥшьа закәу ҳәа иҟоу азҵаара аҭак ҟамҵаӡакәа. Даҽакала иуҳәозар, ауаҩы иара ихаҭа ихы иалихуа ауп дзакәу ҳәа иԥхьаӡатәугьы. ''Ли'' ''И'' ишахылҿиаауа еиԥш, ''И'' “Жен” иахылҿиаауеит. ''Жен'' ақәныҟәара иаанагоит ауаа гәыҳалалрала, бзиабарала рзыҟазаара. Абри ауп ауаҩы аԥстәы деиԥшымкәа дҟазҵо, даҽакала иуҳәозар, агыгшәыгреи, амшаҭареи, агәымбылџьбарареи реиԥш иҟоу аԥстәы аҟазшьақәа ирҿагылоу. Ашьҭахь, аиҭамшәара ''Жен'' адыргас ''Аҵла'' ҟалеит.[[Файл:Confuciusmansionqufu.jpg|thumb|Конфуци иқалақь гәакьа [[Цюйфу|Циуифу]] ихылҵшьҭрақәа рыҩнқәа.|альт=]]
* ''И'' (义 [義]) - “[[правда|аҵабырг]]”, “[[справедливость|аиашара]]”. Ахатә феида азы ''И'' ақәныҟәара гәнаҳараны иԥхьаӡамзаргьы, ииашоу ауаҩы ''И'' дақәныҟәоит, избанзар уи иашоуп. ''И'' шьаҭас иамоуп аҩганктәи аизыҟазаашьа: убас, ииашоуп аҭаацәа ҳаҭыр рықәҵара, уахьырааӡаз азы иҭабуп ҳәа раҳәо. ''Жен'' ахаҭабзиара еиҟаранатәуеит, насгьы згәы разу ауаҩы иахәҭоу аӷәӷәареи аџьбарареи инаҭоит. ''И'' ахы абзиабара иаҿагылоуп. «Ауаҩ гәыраз ''И'' дашьҭоуп, ауаҩы лаҟә — ахашәалахәы». ''И'' абзиарҿиара анаҩс [[Металлы|''Аметалл'']] иадҳәалахеит.
* ''Ли'' (礼 [禮]) — ҵакыла "[[обычай|аҵас]]", "[[обряд|ақьабз]]", "[[ритуал|аритуал]]" аанагоит. Аҵасқәа рызиашара, ақьабзқәа рықәныҟәара, иаҳҳәап, аҭаацәа пату рықәҵара. Еиҳа иааизакны иуҳәозар, Ли ҳәа изышьҭоу аилазаара ашьаҭақәа рыхьчара иазырхоу иарбанзаалак аус ауп. Асимвол — ''Амца''. Ажәа "аритуал" [[Аурыс бызшәа|аурыс бызшәала]] китаитәи атермин "ли" иақәшәо ажәак мацара акәӡам, уи еиҭагазар ауеит "аԥҟарақәа", "ацеремониақәа", "аетикет", "[[обряд|аритуал]]", мамзаргьы, еиҳа ииашаны иуҳәозар, "[[обычай|аҵас]]" ҳәа. Иааизакны иуҳәозар, аритуал ҳәа изышьҭоу ииашоу аилазаара аҟазшьақәа рнормақәеи рҿырԥштәқәеи роуп. Уи асоциалтә механизм ахьшьы аҳасабала иахәаԥшызаргьы ҟалоит.
* ''Чжи'' (智) — [[здравый смысл|ахшыҩ бзиа]], [[благоразумие|ахдырра бзиа]], «аҟәыӷара», ахшыҩеилыххара — ухатә усқәа ирхылҿиаарц иалшо заа аилкаашьа адырра, урҭ анҭыҵнтәи, перспективала рыхәаԥшра. ''И'' ахаҭабзиара еиҟаранатәуеит, [[упрямство|ақәымчра]] агәҽанҵо. ''Чжи'' агаӡара иаҿагылоуп. Аконфуцианраҿы ''Чжи'' ''Аӡы'' аелемент иадҳәалан.
* ''Син'' (信) - [[искренность|агәыцқьара]], "агәҭакы бзиа", ахатәгәаԥхареи аламысцқьареи. ''Ли'' еиҟаранатәуеит, ахаҿыҩбара аԥхьырҟәҟәаауа. Син ''Адгьыл'' аелемент иашьашәалоит.
Аморалтә уалԥшьақәа аритуалқәа рҿы иахьыҟало азы, ааӡареи, аҵареи, акультуреи ирусны иҟалоит. Абарҭ ахшыҩҵакқәа Конфуци еиҟәимыҭхеит. Урҭ зегьы ''вен'' ҳәа изышьҭоу акатегориа аҵакы иаҵанакуеит (аханатә ари ажәа зцәа асахьақәа ану ауаҩы акәын иаанагоз). '''«Вен»''' ҳәа аилкаара ҟалоит ауаҩы иҟазаара акультуратә ҵакы, ааӡара ҳәа. Ари ауаҩы ихадаратәым аҩбатәи иааӡара акәӡам, иара убасгьы иара аханатәтәи иԥсабаратә хҟьагьы акәым, ашәҟәытәра акәӡам, аԥсабаратәра акәӡам, аха урҭ рорганикатә еилаҵа ауп.
=== Китаитәи ацивилизациа анырра ===
=== Аконфуцианра Мраҭашәаратәи Европа аларҵәара ===
[[Файл:武汉市第六中学.jpg|thumb|Конфуци ибаҟа [[Ухань|Уханьтәи]] 6-тәи абжьаратә школ азааигәара]]
XVII-тәи ашәышықәса азбжазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]], Китаитәи, иара убас [[Ориентализм|иааизакны Мрагыларатәи аекзотика]] азы амода цәырҵит. Уи амода иацын китаитәи афилософиа аҵара аҽазышәарақәагьы, урҭ лассы-лассы ирылацәажәо иалагеит, зны-зынлагьы иҳараку џьшьарала. Убас, иаҳҳәап, англыз уаҩ [[Бойль, Роберт|Роберт Боил]] китаиааи индиааи абырзенцәеи римааи ирҿирԥшуан.
1687 шықәсазы иҭыҵит Конфуци иҩымҭа “[[Лунь юй|Лун Иу]]” лаҭын бызшәала аиҭага. Аиҭага еиқәнаршәеит а[[Синология|синолог]]цәа-а[[Иезуиты|иезуит]]цәа ргәыԥ. Уи аамҭазы аиезуиттә орден Китаи ирацәаны амиссиақәа аман. Ажәабжьанҵаҩцәа руаӡәк Филипп Купле, Мишель ҳәа зыхьӡ арбаз китаитәи арԥыск дицны [[Европа|Европаҟа]] дхынҳәит. 1684 шықәсазы ари китаитәи асас [[Версальский дворец|Версаль]] иаҭаара Европа Китаитәи акультурахь ирымаз азҿлымҳара еиҳагьы иацнаҵеит.
[[Франциа|Афранцыз]] философ [[Мальбранш, Николя|Николас Мальбранш]] [[1706|1706 шықәсазы]] иҭижьыз ишәҟәы “Ақьырсиан хәыцҩи китаитәии реицәажәара” аҿы аконфуцианра даҿацәажәон. Мальбранш ишәҟәаҿы иазгәеиҭоит, ақьырсиантә философиа ахә замоу ҳәа ишииԥхьаӡоу, уи аинтеллектуалтә культуреи адинтә мазареи аамҭаказы шьаҭас иахьыҟанаҵоу азы шакәу. Китаитәи амандарин, ашәҟәаҿы аинтеллектуализм ҟьантаз аҿырԥштәы аанарԥшуеит, уаҟа Мальбранш ибоит иҵаулоу, аха ихәҭактәиу аҟәыӷара аҿырԥштәы, адырра мацара ацхыраарала иузырҳауа. Абасала, Мальбранш ииҳәаз ала, Конфуци адин дашьаҭаркҩым, аха ицқьоу [[рационализм (философия)|арационализм]] ахаҭарнак иоуп.
[[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Готфрид Вильгельм Леибниц]]гьы Конфуци ирҵарақәа иаамҭа рацәаны ирзикит. Иҷыданы, иара Конфуции, [[Платон]]и, [[Христианская философия|ақьырсиантә философиеи]] рфилософиатә позициақәа еиҿырԥшны, аконфуцианра актәи апринцип, ''Ли'' — “Ахдырра” шакәу дазнеиуеит, ''Аԥсабара'' ашьаҭа аҳасабала. Леибниц апаралель ааигоит ақьырсиантә дунеихәаԥшышьаҿы ирыдыркылаз иаԥҵоу адунеи арационализм апринцип, [[рационализм (философия)|европатәи аконцепциа ҿыц]], еилкаау, [[субстанция|аԥсабара ашьаҭа]] ҳәа, [[Платонизм|Платон иконцепциа]] “иреиҳау абзиара” рыбжьара, уи ала иара еиликаауеит наӡаӡатәи, иаԥҵам адунеи ашьаҭа. Убри аҟнытә, аконфуцианра апринцип ''Ли'' Платон "иреиҳау ибзиара", мамзаргьы [[Бог в христианстве|ақьырсиантә Нцәа]] иреиԥшуп.
Леибниц и[[Метафизика|метафизика]] ацныҟәаҩ, аларҵәаҩ, зегь раасҭа пату зқәыз [[Просвещение|Ааӡара]] афилософцәа иреиуаз [[Вольф, Христиан фон|Христиан фон Вольф]] ирҵаҩы иҟынтәи китаитәи акультура ҳаҭырла азыҟазаара иоуит, аконфуцианрагьы уахь иалаҵаны. “Китаиаа рморалтә рҵара иазкны ажәахә” захьӡыз иҩымҭаҿы, иара убас егьырҭ иусумҭаақәа рҟны, иара изныкымкәа иаҵшьны иазгәеиҭон Конфуци иҵара ауаатәыҩса зегьы рзы аҵакы шамоу, иара убас Мраҭашәаратәи Европа уи хшыҩзышьҭрала ишдырҵалатәу.
Еицырдыруа анемец ҭоурыхҭҵааҩ [[Гердер, Иоганн Готфрид|Иоганн Готфрид Гердер]], китаитәи акультура егьырҭ ажәларқәа ирҟәыҭхоу, ажәытәра иагаз, ирҿиам ҳәа критикала ахәшьара ҟазҵаз, иара убас Конфуци изкнгьы ирацәаны иҽеим ажәақәа иҳәеит. Иара игәаанагарала, Конфуци иетика адунеи зегьы аҟынтәи, аморалтәи акультуратәи аҿиарақәа рҟынтәи зҽызҵәахыз атәцәа мацара роуп зырҿиара алшо.
Афилософиа аҭоурых иазку илекциақәа рҿы, [[Гегель, Георг Вильгельм Фридрих|Гегель]] XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа аконфуцианрахь иҟаз азҿлымҳара гәрамгарала ахәшьара азыҟеиҵоит. Иара игәаанагарала, “Лун иу” иҟны џьашьахәыс акгьы ыҟам, ари баша «иныҟәо амораль» иҟац аиҭаҟалара аизга ауп. Гегель излаиҳәо ала, Конфуци апрактикатә ҟәыӷара цқьа даҿырԥштәуп, Мраҭашәаратәи Европа а[[метафизика|метафизика]] аҟазшьа бзиақәа змам, Гегель ихаҭа кырӡа зыхә ҳаракны ишьо. Гегель ишазгәеиҭо ала, «Конфуци ихьӡ-иԥша азы еиҳа еиӷьхон иусумҭақәа еиҭагамкәа иаанхазҭгьы».
[[Вебер, Макс|Вебер]] иусумҭа «Китаи адин: аконфуцианреи адаосизми» аҿы иазгәеиҭеит аконфуцианра аҵара змоу ауаа рзы аполитикатә ҵакқәеи аилазаара аҟазшьа бзиақәа рыԥҟарақәеи рыла ишьақәгылоу акодекс ду мацара шакәу. Китаитәи адинқәа рыҭҵаараан, Вебер акапитализм китаитәи акультураҿы адәныҟатәи анырра ада изымиз аилкаара иҽазишәон.<ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://ruchina.org/confucius.html|title=Конфуций|website=ruchina.org|access-date=2020-11-06|archive-date=2020-08-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20200813192629/https://ruchina.org/confucius.html|url-status=live}}</ref>
=== Аҩыратә баҟақәа ===
Конфуци аклассикатә усумҭақәа жәпакы аредакциа рзиуит ҳәа иԥхьаӡоуп, аха аҵарауаа реиҳараҩык уажәы еицҿакны уи ихәыцрақәа ииашаҵәҟьаны иаазырԥшуа атекст “[[Лунь юй|Лун Иу]]” (Аицәажәарақәеи аӡбарақәеи) заҵәык ауп ҳәа рыӡбеит, Конфуци ишколтә нҵамҭақәа рыла ишьақәыргылоу, ахәыцҩы иҵаҩцәа иара иԥсра ашьҭахь еидыркылаз.
Конфуци иҳәамҭақәа рацәаны егьырҭ зааӡатәи атекстқәа рҿгьы иҟоуп, иаҳҳәап, "Кун-цзы цзиа иуи." (孔子家語, ''Kǒngzǐ jiā yǔ'') Даостәи алитератураҿы зны-зынла иара дызлоу апародиатә ҟазшьа змоу анекдотқәа ааԥшуеит.
=== Аҳаҭырқәҵара ===
[[Файл:Xiao er lun - Confucius and children.jpg|thumb|"Конфуции ахәыҷқәеи" — ахәыҷтәы ԥхьара ашәҟәы аҟынтәи асахьа (1680 ш)]]
Конфуци Китаитәи аклассикатә ҵарааӡараҿы ихадоу хаҿсахьак иаҳасабала ицәырҵра хәыҷы-хәыҷла иҟалеит. Раԥхьаӡа, ихьӡ [[Мо-цзы]] (墨子, ''Mòzǐ''; ихьӡҵәҟьа ''Мо-ди'' (墨翟, ''Mò dí'')) — Кун-мо (孔墨, ''Kǒng mò'') иацҵаны ирҳәозҭгьы ҟалоит, мамзаргьы егьырҭ аимпериаԥхьатәи аамҭазы иҟаз аинтеллектуалцәа рсиаҿы иҳәазар ҟалоит. Зны-зынла уи атермин ''жу'' 儒 иадҳәалан — аха еилкаам уи аконфуцианра ада даҽа интеллектуалтә ҵасқәак аанарԥшуазу, иаанамырԥшуазу (абри аилкаара аконфуцианра аҟаратәра [[Конфуцианство#История конфуцианства|азышәахә]]).
Конфуци деицырдыруа дҟалеит Хан адинастиа аан: ари аамҭатәи алитератураҿы иара уажәшьҭа арҵаҩы, аполитик иаҳасабала мацара акәымкәа, азакәанԥҵаҩы, иҟалаша збо, анцәабжа иаҳасабалагьы дцәырҵуеит. “Чункциу” ахцәажәарақәа рыхҳәааҟаҵаҩцәа ргәы иаанагоит Конфуци «[[небесный мандат|ажәҩантә амандат]]» аиура даԥсахеит ҳәа, убри аҟынтә иара «гәыргьын зхаҵам а[[Ван (титул)|ван]]» ҳәа изырҳәоит. Ҳара ҳера 1-тәи ашықәсазы иара ҳәынҭқарратә гәадураны дҟалоит (титул 褒成宣尼公, ''Bāo chéng xuān ní gōng''); 59 шықәса инаркны иара изкны еиԥырҟьо аҳамҭақәа аҭыԥантәи аҩаӡараҿы ирыдыркылоит; 241 шықәсазы ([[Эпоха Троецарствия|Х-аҳрак]]) аристократиатә пантеон аҿы дшьақәырӷәӷәоуп, [[739|739 шықәсазы]], [[Империя Тан|Тан абиԥара]] анапхгараан, аван ититулгьы иҭоуп. 1530 шықәсазы [[Империя Мин|Мин аимпериа]] аан Конфуци «[[Прозвание (Восточная Азия)|ажәытәтәи арҵаҩцәа рыбжьара иреиҳаӡоу аҟәыӷа]]» (至聖先師, ''Zhì shèng xiān shī'') ҳәа ахьӡ иоуит.
Ари еизҳауа аицазхаҵара иаҿурԥшыр ахәҭоуп Конфуци изку адыррақәеи иара иахь ирымоу азнеишьеи ирылацәажәо атекстқәа рыкәша-мыкәша имҩаԥысуа аҭоурыхтә процессқәа. Убас, «агәыргьын зхаҵам аҳ» [[Ван Ман]] аҳра имхра иадҳәалаз ақәыӷәӷәара ашьҭахь еиҭашьақәыргылаз [[Империя Хань|Хан адинастиа]] азакәантәра ацхраара илшон (уи аамҭазы аҳҭнықалақь ҿыц аҿы [[Баймасы|раԥхьатәи абуддистә ныҳәарҭа]] ашьаҭа ркит).
[[Кэцзюй|Аԥышәаратә система]] аҿиара иацны Конфуци изку аныҳәарҭақәа ([[:en:Temple of Confucius]]) Китаи ахи-аҵыхәеи иалаҵәеит. Урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа иреиуоуп иара иԥсадгьыл аҿы иҟоу [[Храм Конфуция (Цюйфу)|Конфуци иныҳәарҭа]], иара убас [[Цюйфу|Циуифу]], [[Храм Конфуция (Шанхай)|Шанхай]], [[Храм Конфуция (Пекин)|Пекин]], [[Тайчжун|Таичун]].
Китаи аҭоурых аҿы Конфуци ихаҿсахьа еиуеиԥшым аҭоурыхтә ҟазшьақәа ахьаанахәоз [[Гу Цзеган]] исамарҟәыл ажәа ахылҿиааит, «зныкҟьара Конфуциик ыжәлатәуп» ҳәа зҳәаз.
=== Аамҭа ҿыцазтәи агәалашәара ===
Иара ихьӡ ахҵоуп [[Институт Конфуция|Конфуци иинститут]], [[Министерство образования КНР|Китаитәи Жәлар Рреспублика Аҵарадырра министрра]] еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиҿнакааз жәларбжьаратәи акультура-ҵаарадырратә центрқәа, иахьаарту атәылақәа рҵаратә усбарҭақәа рыцырхырааны.
Жьҭаарамза 5, 1998 шықәсазы, Конфуци ихьӡ ахҵоуп, цәыббрамза 29, 1973 шықәсазы [[Хаутен, Корнелис Йоханнес ван|К. И. ван Хаутен]]и [[Хаутен-Груневелд, Ингрид ван|И. ван Хаутен-Груневелд]]и [[Герельс, Том|Т. Герельс]] иҭихыз [[Паломарская обсерватория|Паломартәи]] афотоҭыхратә пластинкақәа рҿы иаартыз [[астероид]] ''7853 Confucius''.<ref>[https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf Циркуляры малых планет за 5 октября 1998 года] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210731212808/https://minorplanetcenter.net/iau/ECS/MPCArchive/1998/MPC_19981005.pdf |date=2021-07-31 }} — в документе надо выполнить поиск [[Циркуляр малых планет|Циркуляра]] № 32790 (M.P.C. 32790)</ref><ref>{{Книга |автор=Lutz D. Schmadel |заглавие=Dictionary of Minor Planet Names |язык=en |ссылка=https://books.google.com/books?id=VoJ5nUyIzCsC&pg=PA619 |издание=Fifth Revised and Enlarged Edition |место=Berlin, Heidelberg, New York |издательство=Springer |год=2003 |pages=619 |isbn=3-540-00238-3}}</ref>
[[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Еиду Аштатқәа]] рҟны, 1867 шықәсазы [[Калифорния|Калифорниа]] иҟоу Атрансконтиненталтәи адәыӷбамҩаҿы китаитәи аусзуҩцәа аконфуцианра аметодқәа рхы иадырхәеит.<ref>{{cite journal|last1=Ryan|first1=Patrick Spaulding|title=Saving Face Without Words: A Confucian Perspective on The Strike of 1867 («Сохранение лица без слов: конфуцианский взгляд на забастовку 1867 года»)|journal=International Journal of Humanities, Art and Social Studies (IJHAS)|date=2022-05-05|volume=(forthcoming, May 2022)|doi=10.2139/ssrn.4067005|url=https://ssrn.com/abstract=4067005|access-date=2022-05-22| issn=1556-5068 }}</ref>
== Акино аҿы ахаҿсахьа ==
* 2010 - [[Конфуций (фильм)|Конфуци / Confucius / Kong Zi]] (ареж. Ху Меи / Hu Mei) - асахьаркыратә, Конфуци ироль наигӡоит - Чоу Иун-Фат / Yun-Fat Chow
* 2015 - Конфуци / Confucius (ареж. Хиуго Макгрегор / Hugo Macgregor) - адокументал-хәмарратә, Конфуци ироль аҿы - Минлин Циао / Minglin Qiao
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Конфуцианские святыни в Цюйфу|Циуифу иҟоу аконфуцианратә ԥшьаҭыԥқәа]]
* [[:en:Family tree of Confucius in the main line of descent|Конфуци ихыолҵшьҭратә ҵла]] (Н.Б. [[:en:Kung Tsui-chang|Кун Чуичан]] 孔垂長, иб. 1975, Таиван ахада иабжьгаҩ)
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* ''Буранок С. О.'' [https://web.archive.org/web/20080401011808/http://www.hist.usu.ru/rsih/text/buranok.htm Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй»] // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г.
* ''Васильев В. А.'' [http://www.studfiles.ru/preview/3651908/ Конфуций о добродетели] // [[Социально-гуманитарные знания]]. 2006. № 6. С.132-146.
* ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Головачёва Л. И.]]'' Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / [[Институт востоковедения РАН]]. М., 2002. С.155-160.
* ''Головачёва Л. И.'' Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14)
* ''Головачёва Л. И.'' Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2)
* ''Го Сяо-ли''. [http://mexalib.com/view/44344 Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190125232855/http://mexalib.com/view/44344 |date=2019-01-25 }} // [[Вопросы философии]]. 2013. № 3. С.103-111.
* ''Гусаров В. Ф.'' Непоследовательность Конфуция и дуализм философии [[Чжу Си]] // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972.
* ''[[Илюшечкин, Василий Павлович|Илюшечкин В. П.]]'' Конфуций и [[Шан Ян]] о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42.
* ''Карягин К. М.'' [http://elib.tomsk.ru/purl/1-9477/ Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк] / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. ([[Жизнь замечательных людей]] : биографическая библиотека [[Павленков, Флорентий Фёдорович|Ф. Павленкова]])
* ''[[Кобзев, Артём Игоревич|Кобзев А. И.]]'' [http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181024231940/http://phisci.ru/files/issues/2015/02/RJPS_2015-02_Kobzev.pdf |date=2018-10-24 }} // [[Философские науки]]. 2015. № 2. С.78-106.
* ''А. И. Кобзев''. [https://iphlib.ru/greenstone3/library/collection/newphilenc/document/HASH019bdff3058c388087a2579b Конфуций] // [[Новая философская энциклопедия]] : в 4 т. / пред. науч.-ред. совета В. С. Стёпин. — 2-е изд., испр. и доп. — М.: Мысль, 2010.
* ''[[Кравцова, Марина Евгеньевна|Кравцова М. Е.]]'', ''Баргачева В. Н.'' [http://www.synologia.ru/a/Культ_Конфуция Культ Конфуция] // [[Духовная культура Китая (энциклопедия)|Духовная культура Китая]]. — М., 2006. T.2. С.196-202.
* ''[[Кычанов, Евгений Иванович|Кычанов Е. И.]]'' Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84.
* ''[[Лукьянов, Анатолий Евгеньевич|Лукьянов А. Е.]]'' Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: [[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]], 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6
* ''[[Малявин, Владимир Вячеславович|Малявин В. В.]]'' Конфуций. [1-е изд.] М.: [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]], 1992. — 336 с. ([[ЖЗЛ]]) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3.
* ''[[Маслов, Алексей Александрович|Маслов А. А.]]'' [http://ec-dejavu.ru/c-2/Confucio.html Конфуций] // ''Маслов А. А.'' Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: [[Алетейа (издательство)|Алетейа]], 2003. С.100-115.
* ''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С.]]'' Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6
* {{книга |автор=''[[Переломов, Леонард Сергеевич|Переломов Л. С]]''|часть= |ссылка часть= |заглавие=Конфуций: жизнь, учение, судьба |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Москва |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |год=1993 |том= |страницы= |страниц=440 |серия= |isbn=5-02-017069-0 |тираж=| ref=Переломов Л.С. Конфуций}}
* ''[[Попов, Павел Степанович|Попов П. С.]]'' Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910.
* ''Роузман, Генри''. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0.
* ''Чепурковский Е. М.'' Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе [[Мо-цзы]] и об объективном изучении народных воззрений Китая. — [[Харбин]], 1928.
* ''[[Ян Хиншун|Ян Хин-шун]]'', ''Донобаев А. Д.'' Этические концепции Конфуция и [[Ян Чжу]] // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206.
* {{книга |автор=[[:en:Daniel Bonevac|Bonevac, Daniel]]; Phillips, Stephen |часть= |ссылка часть= |заглавие=Introduction to world philosophy |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/introductiontowo0000bone|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2009 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-515231-9 |тираж= | ref=Bonevac, Phillips |язык= en }}
* {{книга |автор=[[:en:Herrlee Glessner Creel|Creel, Herrlee Glessner]]|часть= |ссылка часть= |заглавие= Confucius: The man and the myth |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AQV-152|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[:en:John Day Company|John Day Company]] |год=1949 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Creel}}
* {{статья |автор=[[Дабс, Гомер|Dubs, Homer H.]] |заглавие=The political career of Confucius |ссылка= |язык= |издание=Journal of the American Oriental Society |тип= |год=1946 |том=4 |номер=66 |страницы= |doi= |issn=| ref=Dubs}}
* ''[[Головачёва, Лидия Ивановна|Golovacheva L. I.]]'' Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集(第四册)》 2009年.
* {{книга |автор=[[:en:John M. Hobson|Hobson, John M.]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Eastern origins of Western civilisation |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/easternoriginsof0000hobs|викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2004 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Hobson}}
* {{книга |автор=[[:en:Annping Chin|Chin, Ann-ping]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=The authentic Confucius: A life of thought and politics |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/authenticconfuci00chin|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Scribner’s|Scribner]] |год=2007 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-7432-4618-7 |тираж=| ref=Chin}}
* {{книга |автор=Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary|часть= |ссылка часть= |заглавие=The house of Confucius |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[:en:Hodder & Stoughton|Hodder & Stoughton]] |год=1988 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn= |тираж=| ref=Kong, Ke, Roberts}}
* {{книга |автор=Parker, John |часть= |ссылка часть= |заглавие=Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730 |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/windowsintochina00park|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Trustees of the Public Library of the City of Boston |год=1977 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-89073-050-4 |тираж=| ref=Parker}}
* {{книга |автор=[[:en:Peter C. Phan|Phan, Peter C.]] |часть=Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue |ссылка часть= |заглавие=Catholicism and interreligious dialogue |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/catholicisminter0000unse|викитека= |ответственный= |издание= |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2012 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-0-19-982787-9 |тираж= | ref=Phan |язык= en }}
* {{книга |автор=Rainey, Lee Dian|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucius & Confucianism: The essentials |оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место=Oxford |издательство=[[Wiley-Blackwell]] |год=2010 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=978-1-4051-8841-8 |тираж=| ref=Rainey}}
* {{статья |автор=Riegel, Jeffrey K.|заглавие=Poetry and the legend of Confucius's exile |ссылка= |язык= |издание=[[:en:Journal of the American Oriental Society|Journal of the American Oriental Society]] |тип= |год=1986 |том=106 |номер=1 |страницы= |doi= |issn=|ref=Riegel}}
* {{книга |автор=[[:en:Xinzhong Yao|Yao Xinzhong]]|часть= |ссылка часть= |заглавие=Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=BN47m0BHtLkC |викитека= |ответственный= |издание= |место=Brighton |издательство=[[:en:Sussex Academic Press|Sussex Academic Press]] |год=1997 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=1-898723-76-1 |тираж=| ref=Yao}}
* {{книга |автор=Yao Xinzhong|часть= |ссылка часть= |заглавие=An Introduction to Confucianism |оригинал= |ссылка=https://books.google.com/books?id=tAE2OJ9bPG0C |викитека= |ответственный= |издание= |место=Cambridge |издательство=[[Cambridge University Press]] |год=2000 |том= |страницы= |страниц= |серия= |isbn=0-521-64430-5 |тираж=| ref=Yao}}
* ''[[:en:Jiyuan Yu|Yu, Jiyuan]]''. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). Pр.173-89.
* ''Yu, Jiyuan''. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — [[Routledge]], 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5.
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://lunyu.page/ Книга «Беседы и суждения» Конфуция, пять переводов на русский «на одной странице»]
* [http://www.confucianism.ru/ Конфуций. Китайская философия.]
* [http://www.confucius.org/index.html Труды Конфуция и сопутствующие материалы на 23 языках] (Confucius Publishing Co.Ltd.)
* [http://china.kulichki.net/Religion.shtml Религия Китая]
* {{cite web|last=Ahmad|first=Mirza Tahir|title=Confucianism|url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|publisher=Ahmadiyya Muslim Community|access-date=2010-11-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2MnGB7?url=http://www.alislam.org/library/books/revelation/part_2_section_3.html|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web|last1=Baxter|first1=William H.|last2=Sagart|first2=Laurent|title=Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction|url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|date=2011-02-20|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2NLvdA?url=http://crlao.ehess.fr/docannexe.php?id=1207|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web | url=http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | title=Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom | publisher=Bandao | date=2007-08-21 | ref=Bandao2007 | url-status=dead | archive-url=https://web.archive.org/web/20110707013208/http://eng.bandao.cn/newsdetail.asp?id=4644 | archive-date=2011-07-07 }}
* {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | title=Confucius family tree to record female kin | publisher=China Daily | date=2007-02-02 | ref=China_Daily2007 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwBmiOI?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2007-02/02/content_800011.htm | archive-date=2012-10-16 }}
* {{cite web | url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | title=Confucius' Family Tree Recorded biggest | publisher=China Daily | date=2009-09-24 | ref=China_Daily2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BRwFCB2G?url=http://www.chinadaily.com.cn/china/2009-09/24/content_8733256.htm | archive-date=2012-10-16 }}
* {{cite web | title=Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants | url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | publisher=China Economic Net | date=2009-01-04 | ref=China_Economic_Net2009 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2O0bdh?url=http://en.ce.cn/National/culture/200901/04/t20090104_17866318.shtml | archive-date=2012-10-15 }}
* {{cite web | url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | title=DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants | publisher=China Internet Information Center | date=2006-06-19 | ref=China_Internet_Information_Center2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2TzWbG?url=http://www.china.org.cn/english/culture/171840.htm | archive-date=2012-10-15 }}
* {{cite web | url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | title=DNA test to clear up Confucius confusion | publisher=Ministry of Commerce of the People's Republic of China | date=2006-06-18 | ref=Ministry_of_Commerce_of_the_PRC2006 | archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2VqGNp?url=http://ye2.mofcom.gov.cn/aarticle/chinanews/200606/20060602462372.html | archive-date=2012-10-15 }}
* {{статья|автор=Riegel, Jeffrey|заглавие=Confucius|ссылка=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|язык=|издание=[[The Stanford Encyclopedia of Philosophy]]|издательство=[[Издательство Стэнфордского университета|Stanford University Press]]|тип=|год=2012|том=|номер=|страницы=|doi=|issn=|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WVqgT?url=http://plato.stanford.edu/archives/spr2012/entries/confucius/|archive-date=|ref=Riegel}}
* {{cite web|last=Qiu|first=Jane|url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|title=Inheriting Confucius|publisher=Seed Magazine|date=2008-08-13|archive-url=https://www.webcitation.org/6BR2WxmCd?url=http://seedmagazine.com/content/article/inheriting_confucius/|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite web|last=Yan|first=Liang|title=Updated Confucius family tree has two million members|url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|publisher=Xinhua|date=2008-02-16|archive-url=https://www.webcitation.org/6BQvov7ep?url=http://news.xinhuanet.com/english/2008-02/16/content_7616027.htm|archive-date=2012-10-15}}
* {{cite news | last=Zhou | first=Jing| title=New Confucius Genealogy out next year | url=http://www.china.org.cn/china/features/content_16696029.htm | date=2008-10-31 | publisher =[[Китайский информационный интернет-центр|China Internet Information Center]]}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 551 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 479 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Конфуци| ]]
[[Акатегориа:Чжоу аепохазтәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 5-тәи ашәышықәсазтәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Китаитәи афилософцәа]]
[[Акатегориа:Аетикадырҩцәа]]
[[Акатегориа:Аконфуцианра]]
[[Акатегориа:Аконфуцианцәа]]
[[Акатегориа:Адинхаҵарақәа рышьаҭаркҩцәа]]
[[Акатегориа:Шаньдун]]
ptkh6y5lzsxa9zzrc0cb179ehc20635
Акьыԥхьра
0
54764
172631
169582
2026-08-24T13:30:20Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Акьыԥхьра]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
169582
wikitext
text/x-wiki
'''Акьыԥхьра''' — ари [[Печатная форма|акьыԥхьгатә форма]] аҟынтәи ақьаад ахь мамзаргьы даҽа ҭыԥк ахь аиагарала еиԥшу [[оттиск|ахырҟьацаақәа]] раиура апроцесс ауп<ref>{{Издательский словарь||title=Печатание}}</ref><ref>{{БСЭ3|статья=Печатание}}</ref>. Акьыԥхьра иадҳәалоу зааӡатәи иқьаадтәым амаҭәарқәа рахь иаҵанакуеит ацилиндртә мҳәырқәа, насгьы [[Манифест Кира|Кир ицилиндр]], Набонид ицилиндр реиԥш иҟоу амаҭәарқәа. Раԥхьаӡатәи идыру ақьаадтә кьыԥхьра аксилографиа акәын, уи Китаи 220 шықәсанӡа ашәҵатәы аҿы акьыԥхьразы ицәырҵит. Аха уи абыжьбатәи ашәышықәсанӡа ақьаад аҿы ахархәара амамызт<ref name ="cave">Shelagh Vainker in Anne Farrer (ed), «Caves of the Thousand Buddhas», 1990, British Museum publications, {{ISBN|0-7141-1447-2}}</ref>. Анаҩс акьыԥхьратә технологиаҿы иҟалаз аҿиарақәа рахь иаҵанакуеит Би Шен 1040 шықәсазшәа иаԥиҵаз еиҭаҵуа ашрифт<ref name="Great Chinese Inventions">{{cite web |url=http://www.minnesota-china.com/Education/emSciTech/inventions.htm |title=Great Chinese Inventions |publisher=Minnesota-china.com|access-date=2010-07-29|url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20101203213025/http://www.minnesota-china.com/education/emSciTech/inventions.htm |archive-date=2010-12-03}}</ref>, насгьы XV-тәи ашәышықәсазы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаԥиҵаз акьыԥхьга машьына. Акьыԥхьратә технологиа Аиҭаиреи аҭҵаарадырратә револиуциеи рыҿиараҿы ихадоу ароль нанагӡеит, насгьы адыррақәеи, адыррақәа ауаа рацәа рыларҵәареи шьаҭас измоу ҳаамҭазтәи економика шьаҭас иазыҟалеит<ref>Rees, Fran. ''[https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC Johannes Gutenberg: Inventor of the Printing Press] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230209013502/https://books.google.com/books?id=RQpDvuRgF9oC |date=2023-02-09 }}''</ref>.
== Аҭоурых ==
{{main|Акьыԥхьра аҭоурых}}
=== Абаҿы акьыԥхьра ===
{{main|Абаҿы акьыԥхьра}}
Атекст, адизаинқәа, асахьақәа рҭыжьразы цыралатәи акьыԥхьратә техника [[Восточная Азия|Мрагыларатәи Азиа]] зегьы аҿы инарҭбааны ахархәара аиуит. Уи ажәытәтәи Китаи [[Текстиль|атекстильқәа]] рҿы, анаҩс [[Бумага|ақьаад]] аҿы акьыԥхьразы аметод аҳасабала ицәырҵит. Аба ианырҵаз раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа Китаитәиуп, урҭ 220 шықәсанӡа ицәырҵит. Аамҭала еиҳа иаҳзааигәоу мраҭашәаратәи аҿырԥштәқәа IV-тәи ашәышықәсахь иаҵанакуеит, урҭ Римтәи анапхгара аҵаҟа иҟаз Ажәытәтәи Мысра иатәуп.
==== Мрагыларатәи Азиа ====
Еиқәхаз зааӡатәи акьыԥхьрақәа [[Хань (династия)|Хан]] адинастиа ахаантәи Китаи иаҵанакуеит (220 шықәсанӡа), хы-ԥштәык змоу ашәҭқәа рсахьа [[шёлк|аба]] анҵаразы рхы иадырхәон, раԥхьаӡатәи ақьаад аҿы акьыԥхьрақәа рҿырԥштәгьы иара убас Китаитәуп, VII-тәи ашәышықәса аҽеиҩшамҭа иаҵанакуеит.
IX-тәи ашәышықәсазы ақьаад аҿы акьыԥхьра профессионалтә ҟазшьала рхы иадырхәон, абри аамҭа ацыԥҵәахазы ауп ианҭыжьыз иахьанӡа еиқәхаз икьыԥхьу ашәҟәы наӡа — Алмастә сутра (уажәы [[Британская библиотека|Британиатәи ашәҟәыҵәахырҭаҿы]] иҟоу)<ref>{{cite web|url=http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html|title=Oneline Gallery: Sacred Texts|publisher=British Library|archive-url=https://www.webcitation.org/68gbeTXGK?url=http://www.bl.uk/onlinegallery/sacredtexts/diamondsutra.html|archive-date=2012-06-25}}</ref>. X-тәи ашәышықәсазы асутрақәеи асахьақәеи рыхҩылаақәа 400 нызқь цыра кьыԥхьын, иҭыҵуан аконфуцианратә классика. Аԥышәа змоу акьыԥхьҩы есыҽны ҩбаны иҟаз адаҟьақәа рыла 2 000 бӷьыц акьыԥхьра илшон<ref name=Needham>
{{книга |заглавие=Paper and Printing |серия=Science and Civilisation in China |том=5 part 1 |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |страницы=158,201 |год=1985 |язык= |автор=Tsien Tsuen-Hsuin; Joseph Needham}}</ref>.
Китаинтәи ашәҟәкьыԥхьра Кореиеи Иапониеи ирылаҵәеит, Китаитәи [[Логографическое письмо|алогограммақәа]] зхы иазырхәоз; Китаитәи акьыԥхьратә техника аус аларуан [[Турфан]]и [[Виетнам]]и, егьырҭ ашрифтқәа рхы иархәаны. Аха даҽа ҿыцԥҵарак — ақьаад еиԥшымкәа, ашәҟәкьыԥхьратә техника [[Исламский мир|аԥсылмантә дунеи]] ахаангьы иаднамкылеит<ref>{{книга |заглавие=The Invention of Printing in China |ссылка=https://archive.org/details/inventionofprint00cart_0 |страницы=[https://archive.org/details/inventionofprint00cart_0/page/102 102]—111 |год=1925 |ref=Carter |язык= |автор=Carter, Thomas}}
</ref>.
Раԥхьатәи кореиатәи акьыԥхьратә шәҟәы ҳәа иԥхьаӡоуп [[Буддийские источники|абуддисттә]] [[свиток|қьаадырша]]-[[амулет]] «[[Сутра великого заклинания незапятнанного чистого света|Ишәытам ицқьоу алашара аныҳәара ду асутра]]» (ko-hhrm. 무구정광대다라니경), уи [[Ксилография|амҿтәы кьыԥхьра]] ахархәарала Кореиа 704—751 шықәсқәа рыбжьара иаԥҵан, 1966 шықәсазы [[Кёнджу|Кионџьу]] иҟоу [[Пульгукса|Булгукса]] аныҳәарҭа [[Реставрация|аиҭашьақәыргылараан]] егьырҭ ареликвиақәа ирыцны ирыԥшааз<ref>{{cite web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0018943|title=무구정광대다라니경 [Сутра великого заклинания незапятнанного чистого света]|website=[[Энциклопедия корейской культуры]]|access-date=2024-07-09|lang=ko|archive-date=2024-07-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20240708220502/https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0018943|url-status=live}}</ref>.
==== Мрагылара Ааигәа ====
IV-тәи ашәышықәсазы римтәи Мысра абаҿы цыралатәи акьыԥхьра цәырҵит. Араб бызшәала «тарш» ҳәа изышьҭоу [[Ксилография|амҿтәы кьыԥхьра]] IX—X-тәи ашәышықәсақәа рзы арабтә [[Мсыр|Мысра]] аҿиара аман, еиҳарак аныҳәарақәеи иҩу амулетқәеи рзы ахархәара аҭо. Иҟоуп амзызқәа, урҭ акьыԥхьрақәа (агравиурақәа) имҿтәым амаҭәахәқәа рыла иҟаҵан ҳәа агәаанагара ашьақәгыларазы, иҟалап [[Олово|аолово]], [[Свинец|атса]], мамзаргьы [[Глина|анышәаԥшь]] ирылхызҭгьы. Ахархәара зҭаз аметодқәа аԥсылман дунеи анҭыҵ анырра маҷны ирымазшәа ауп ишыҟоу. Европа аханатә абаҿы акьыԥхьразы аԥсылман дунеи аҟынтәи амҿтәы кьыԥхьра шаднакылазгьы, аихатә ксилографиа атехника Европа еилкаамкәа иаанхеит. Анаҩс аксилографиа аисламтә Абжьаратәи Азиа ахархәара иаҟәыҵит, Китаи аиҭаҵратә кьыԥхь анаҿырҵаа ашьҭахь.<ref>Richard W. Bulliet (1987), «[http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf Medieval Arabic Tarsh: A Forgotten Chapter in the History of Printing] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20170921204857/http://www.ghazali.org/articles/jaos107-3-1987-rwb.pdf |date=2017-09-21 }}». ''Journal of the American Oriental Society'' '''107''' (3), p. 427—438.</ref>
==== Европа ====
Абаҿы акьыԥхьра атехника раԥхьаӡакәны ақьырсиантә Европа 1300 шықәсазшәа ицәырҵит. Адинтә хықәкқәа рзы амаҭәаҿы иркьыԥхьуаз асахьақәа даара идузар, иуадаҩзар рылшон, насгьы 1400 шықәсазшәа ақьаад аиуреи ахархәареи еиҳа ианымариаха, иаразнакала адинхаҵаратә темақәа ирызкыз агравиура хәыҷқәеи ақьаад аҟны икьыԥхьыз ахәмарратә мацақәеи аларҵәара роуит. Икьыԥхьу ақьаадтә аалыҵқәа мҽхакы рацәала рҭыжьра иалагеит 1425 шықәса инаркншәа.<ref>History of Woodcut, Arthur M. Hind, p , Houghton Mifflin Co. 1935 (in USA), reprinted Dover Publications, 1963 ISBN 0-486-20952-0</ref>
== Ашәҟәкьыԥхьра ==
{{main|Ашәҟәкьыԥхьра|Европа ашәҟәкьыԥхьра аҭоурых|Урыстәыла ашәҟәкьыԥхьра аҭоурых}}
=== Ашәҟәкьыԥхьра аԥҵара ===
Ашәҟәкьыԥхьра ҩынтә иаԥҵан: [[Китаи|Китаи]]и абжьарашәышықәсатәи [[Европа|Европе]]и. Китаи ашәҟәкьыԥхьра аԥҵан, хыҵхырҭак (Жулиен, «Documents sur l’art d’imprimerie») ала 581 шықәсазы, Китаитәи ахыҵхырҭақәа рыла — 936-993 шықәсқәа рыбжьара (инҭырҳәцааны шәахә. [[четыре великих изобретения|аԥҵамҭа дуӡӡақәа ԥшьба]]). Раԥхьатәи ииашаны арыцхә змоу икьыԥхьу атекст [[868|868 шықәсазы]] икьыԥхьыз абуддисттә [[Алмазная сутра|Алмастә сутра]] [[Ксилография|аксилографиатә]] хҩылаа ауп. Иара убас иҟоуп адыррақәа [[Буддизм|абуддисттә]] [[Мантра|мантрақәа]] акьыԥхьтә хҩылаа иазкны, Иапониа 764-770 шықәсқәа рыбжьара [[Сётоку (принц)|апринц Сиотоку]] иԥшәмаԥҳәыс лҭахрала иҟаҵаз<ref name="Britannica">{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/topic/printing-publishing|Printing|2023-08-19}}</ref>.
=== Аксилографиа ===
Анаҩс амҿтәы ӷәқәа рҿы ҳәызбала атекст аҭаԥҟара иалагеит; ари [[ксилография|аксилографиа]] ҳәа изышьҭоу ауп. Ҳа ҳҟынӡа иааз, арыцхә змоу, зегь раасҭа ижәытәӡоу ари аҟазаратә усумҭа, 1423 шықәсазы икьыԥхьуп (шәахә. «[[Библия бедных|Аӷарцәа Рыԥшьаҩыра]]»). Акьыԥхьра шымҩаԥысуаз апресс ала акәзу, мамзаргьы напыла акәзу — еилкааӡам; ишыҟазаалакгьы, иаанхаз ашәҟәқәа анопистографиала икьыԥхьын (даҽакала иуҳәозар, абӷьыц азганкахьала мацара). Абас ала икьыԥхьу ашәҟәқәа рҟынтә еиҳа еицырдыруа «[[Донаты|Донатқәа]]» ҳәа изышьҭоу ашәҟәқәа роуп (римтәи аграмматик [[Элий Донат|Елиа Донат]] иусумҭа). Ишьақәырӷәӷәам «Донатқәа» Гутенберг иаԥҵамҭа аасҭа акырӡа заа ишкьыԥхьыз; даҽа ганкахьалагьы, идыруп акьыԥхьратә ӷәқәа [[Гутенберг, Иоганн|Гутенберг]] ишьҭахьгьы акыраамҭа рхы ишадырхәоз; аксилографиа ыҟан 1475, 1482, уимоу 1504 шықәсазы.
Аксилографиа атехнологиа аҿиара иалҵшәахеит [[Металлография (способ печати)|аметаллографиа]], уи акьыԥхь аҟны ахархәара аиоуит зынбанқәа алԥшуаз атсатә бӷьыцқәа. Ари апроцесс еиҭаҵуа алитерақәа рхархәарала акьыԥхьрахь аиасра акәын: акьыԥхьратә матрицақәа ҟаҵан хаз-хазы анбанқәа анышәаԥшь иақәыӷәӷәаны, нас уахь акьыԥхьратә бӷьыц ҭарҭәон. Аха ари апроцесс инаӡамкәа иаанхеит, акьыԥхьратә ҭыԥ зегьы аҿы еиҟароу ақәыӷәӷәара аиура ахьуадаҩыз иахҟьаны, насгьы ақәыӷәӷәара иахҟьаны амҳәырқәа ирласны иахьыԥхасҭахоз азы<ref name="Britannica" />.
=== Еиҭаҵуа алитерақәа (анбанқәа) ===
[[Файл:Metal movable type.jpg|right|thumb|250px|[[типографская литера|Алитерақәа]] змоу анбанҟәшәаратә касса]]
Ашәҟәқәа ркьыԥхьра аҭоурых ҳаамҭазтәи аҵакы ала иалагоит аихатәы, еиҭаҵуа, иалҳәҳәоу анбанқәа рҭыжьра ианалага инаркны. Урҭ рҟынтәи ацәаҳәақәа [[Ручной набор|еизыргон]], насгьы аилацалара рхы иархәаны [[бумага|ақьаад]] аҿы ианырҵон.
1041-1049 шықәсқәа рыбжьара, акитаиуаҩ [[Би Шэн|Би Шен]] иӡыз анышәаԥшь ала анбанҟәшәаратә шрифт аҟаҵара игәы иҭеикит, аха уи аметод аксилографиа аасҭа еиҳа имаҷны ирылаҵәеит, избан акәзар [[китайская письменность|китаитәи аҩыраҿы]] зқьыла [[иероглиф|аиероглифқәа]] ыҟоуп, убри аҟнытә анбанҟәшәаратә шрифт аҟаҵара даара аџьабаа рацәаны иаҭахын. Би Шен иаԥҵамҭагьы, раԥхьаӡа амҿтәы ҩыра ҟазҵаз, насгьы уи аусура арманшәаларазы акьыԥхьратә столқәа рыпрототип зыӡбаз [[Ван Чжэнь (первопечатник)|Ван Чжен]] итехнологиагьы Китаи изымӷьацеит. XV-тәи ашәышықәса алагамҭазы, [[Ван (титул)|аван]] [[Тхэджон (ван Чосона)|Тхеџон]] ихаан, [[Чосон]] (Кореа) аҿы аџьаз нбанқәа рхархәарала анбанҟәшәаратә кьыԥхьра аҳәынҭқарра адгылара анаҭон. Китаиаа амҿтәы нбанҟәшәара ахархәара атехнологиа [[уйгуры|ауигурцәагьы]] ирҿырҵааит, уи абзоурала Китаитәи аԥҵамҭақәеи аҿыцаԥшьгарақәеи мраҭашәараҟа ирылаҵәон: ауигуртә мҿтәы нбанҟәшәара XIV-тәи ашәышықәса алагамҭала ирыцхәыркуп<ref name="Britannica" />.
Европаҿы анбанҟәшәаратә шрифт цәырҵит XV-тәи ашәышықәса аҩбатәи ахԥахәҭаҿы, насгьы аҭҵааҩцәа шамахамзар зегьы уи анемец [[Иоганн Гутенберг]] итәуп ҳәа ирыԥхьаӡоит. [[Страсбург]]тәи [[Иоганн Ментелин|Иоханн Ментелин]]и, 1458 шықәсазы [[Типография|акьыԥхьырҭа]] змаз, Бамберг инхоз [[Альбрехт Пфистер|Пфистер]]и, уаанӡа раԥхьаӡатәи акьыԥхьҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, Гутенберг иҵаҩцәа шракәыз азхаҵатәуп. Мраҭашәаратәи Европа жәларқәа зегьы шамахамзар акьыԥхьра аԥҵаратә хьӡы алемсаа ирымаркуан. [[Голландия|Аголландцәа]] зегь раасҭа уи иаҿаапкуан, [[Костер, Лоренс Янсзоон|Лоренс Иансзон Костер]] ашәҟәҭыжьра аԥиҵеит ҳәа агәраганы иҟан. Италиаа ракәзар, Фельтр инхоз [[Памфилио Кастальди]] еиҭаҵуа анбанқәа раԥҵаҩыс дрыԥхьаӡон: ишеиҭарҳәо ала, иара иаԥҵамҭа ҵакы аманы иԥхьаӡомызт, [[Фуст, Иоганн|Иоганн Фуст]] ииҭеит, уи иҩызцәеи иареи уи рхы иархәаны Маинц ақалақь аҿы акьыԥхьырҭа аадыртит. Аха ари [[рассказ|ажәабжь]] аиашара шьақәзырӷәӷәо цәаҳәакгьы Кастальди икьыԥхьны ҳара ҳҟынӡа изымааӡеит. Гутенберг идгыло ҳаамҭазтәи ашьақәырӷәӷәарақәа рҟны иҟоуп Фуст имаҳә, иус анагӡаҩ [[Шеффер, Петер|Петер Шеффер]] иажәақәа: [[1468|1468 шықәсазы]] «Иустиниан иинституциақәа» рҭыжьымҭаҿы, иара Гутенберги Фусти раԥхьатәи акьыԥхьҩцәа шракәыз ааирԥшуеит. Иҟалап иара Гуттенберг ихала иитәыз аԥҵамҭа ҿыц Фустгьы даирбазар, иахьеиуацәаз аҟнытә. 1472 шықәсазы Парижтәи ауниверситет аректор Вильгельм Фише Роберт Гаген иахь ииҩыз асаламшәҟәаҿы иҳәоит: «Иҟоуп адыррақәа Маинц ақалақь азааигәара раԥхьаӡа ашәҟәкьыԥхьратә ҟазара аԥызҵаз Иоанн Бонемонтан (Гутенберг) дыҟан ҳәа». 1483 шықәсазы Венециа икьыԥхьыз Евсеви «ихроника» иацҵаны Матвеи Пальмери иҳәоит «ашәҟәқәа ркьыԥхьра аҟазара 1440 шықәсазы Маинц ақалақь аҿы Гутенберг ишаԥиҵаз» атәы. Аҵыхәтәаны, Петер Шеффер иԥа Иоанн Шеффер, 1505 шықәсазы [[Тит Ливий|Тит Ливи]] иеиҭагара иазку иазгәаҭаҿы, Гутенберг раԥхьаӡатәи акьыԥхьҩы ҳәа диԥхьаӡоит, аха егьырҭ аҭыԥқәа рҿы уи аԥҵара Фуст идиҩылоит.
=== Аԥҵамҭа ахылҟьа-ҿылҟьа ===
[[Файл:European Output of Printed Books ca. 1450–1800.png|thumb|Европа ашәҟәқәа рҭыжьра еиҭаҵуа шрифтла акьыԥхьра аныҟала ашьҭахь, 1450 инаркны 1800-нӡа<ref name="Buringh & van Zanden 2009">Buringh, Eltjo; van Zanden, Jan Luiten: «Charting the 'Rise of the West': Manuscripts and Printed Books in Europe, A Long-Term Perspective from the Sixth through Eighteenth Centuries», ''The Journal of Economic History'', Vol. 69, No. 2 (2009), pp. 409-45 (417, table 2)</ref>]]
Ирыԥхьаӡахьеит, Гутенберг акьыԥхьга машьына анаԥиҵа ашьҭахь ԥшьышә шықәса еиҵаны рыла Европа ашәҟәқәа рҭыжьра миллионқәак рҟынтәи миллиардк аҟынӡа ишеизҳаз.<ref name="Buringh & van Zanden 2009"/>
Британиаҟа дахганы даныҟаз асоциалтәи акультуратәи реформақәа ирызҿлымҳаз пруссиатәи аҵарауаҩ [[Хартлиб, Сэмюэль|Самиуел Хартлиб]] 1641 шықәсазы иҩуан: «Ашәҟәкьыԥхьратә ҟазара убриаҟара адыррақәа рыланарҵәоит, ауаа рзинқәеи рхақәиҭрақәеи еилкааны, рганахьала ақәыӷәӷәара рхы иадырхәар рымуа аҟынӡа».<ref name="Briggs-Burke">Ref: Briggs, Asa and Burke, Peter (2002) A Social History of the Media: from Gutenberg to the Internet, Polity, Cambridge, pp. 15-23, 61-73.</ref>
=== Акьыԥхьратә технологиақәа анаҩстәи рыҿиара ===
Гутенберг ихаан аахыс XIX-тәи ашәышықәсанӡа Европа акьыԥхьратә технологиаҿы аԥсахрақәа маҷын, ԥсахрас иҟаӡаз еиҳарак амашьына амҿтәы хәҭақәа хәыҷы-хәыҷла аихатә хәҭақәа рыла рыԥсахра акәын. Аха XVIII-тәи ашәышықәса актәи азбжазы афранцыз типограф [[Пьер Симон Фурнье|Пьер Симон Фурние]] атипометриа — ашрифтқәа рсистематизациа амҩа — анаԥиҵа, акьыԥхьра астандартизациа ашҟа хадара злоу ашьаҿа ҟаҵан, анаҩс уи [[Франсуа Дидо]] еиӷьитәит. Анаҩс, уи [[Стереотип (полиграфия)|астереотиптә]] кьыԥхьратә процесс арҿиаразы шьаҭас иазыҟалеит, уи аҟны формак аҟынтәи еиԥшу ашәагаа змоу абӷьыцқәа иалкаау рхыԥхьаӡара роуеит<ref name="БРЭ">{{БРЭ|статья=Книгопечатание |автор=Стефанов С. И. |том=14 |страницы=336|ссылка=https://old.bigenc.ru/technology_and_technique/text/2075153 |архив=https://web.archive.org/web/20221006225717/https://bigenc.ru/technology_and_technique/text/2075153 |архив дата=2022-10-06 }}</ref>.
XIX-тәи ашәышықәса алагамҭазы анемец кьыԥхьҩы [[Кёниг, Фридрих Иоганн|Фридрих Киониг]] атипографиатә процесс еиӷьитәит, ақьаад акьыԥхьратә форма иақәзырӷәӷәоз аихатә цилиндр ихы иархәаны. Агазеҭ «[[The Times|Times]]» раԥхьаӡакәны абри аметод ахархәарала икьыԥхьын 1814 шықәса, абҵарамза 29 рзы. Урыстәылатәи ахыҵхырҭақәа изларҳәо ала, раԥхьаӡатәи автоматикатә нбанҟәшәаратә машьына 1867 шықәсазы аурыс ԥҵаҩы [[Княгининский, Пётр Петрович|Пиотр Книагинински]] иҟеиҵеит. Анаҩс, 1880-тәи ашықәсқәа рзы, иаԥҵан ацәаҳәаҭырҭәааратә нбанҟәшәаратә машьына ([[линотип|алинотип]]), 1890-тәи ашықәсқәа рзы — анбанҭырҭәааратә ([[Монотип (полиграфия)|амонотип]]). XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы акьыԥхьратә процесс аҿы [[Ротационная печатная машина|аротациатә принцип]]и [[офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьр]]еи алагалахеит; 1894 шықәсазы авенгер нџьныр Ено Порцельт [[фотонабор|афотонбанҟәшәара]] аконцепциа иӡбеит, XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы аҭыжьра аус иалагалахаз<ref name="БРЭ" />.
== Ҳаамҭазтәи акьыԥхьратә технологиақәа ==
{{main|Аполиграфиа}}
Иахьатәи акьыԥхьратә технологиақәа ашәҟәы-журналтә, аусуратә, агазеҭтә, ақәырҷабтә, аилаҳәаратә аалыҵқәа ртираж дуқәа мҽхакы ҭбаала рҭыжьра ирзырхоуп. Атексти асахьақәеи рҭыжьразы хы-мҩак ыҟоуп: [[высокая печать|иҳараку]], [[глубокая печать|иҵаулоу]], [[плоская печать|иҟьаҟьоу]].
'''[[Высокая печать|Иҳараку акьыԥхьра]]''' (иара убасгьы '''атипографиатә кьыԥхьра''') — [[Плоская печать|иҟьаҟьоу]], [[Глубокая печать|иҵаулоу]] акьыԥхьра еиԥшым, избан акәзар [[Печатная форма|аформаҿы]] иҟоу акьыԥхьратә элементқәа [[пробел|абжьажьратә]] елементқәа рхыхь иҟоуп, акьыԥхьраан абжьажьратә елементқәа ақьаад иахьымкьысырц азы. Иҳараку акьыԥхь акьыԥхьратә формаҿы акьыԥхьратә аелементқәа абжьажьратә елементқәа раасҭа иҳаракуп. Ашәыга иалыҳәҳәо акьыԥхьтә аелементқәа рыхҟьа иахьнашьуеит. Ақьаад ианақәшәо, ашәыга зегьы ииасырц азы ақәыӷәӷәара аҭахуп. Акьыԥхьга машьынақәа рыӡбаанӡа уи азы рхы иадырхәон апресс. Хаз-хазы аштрихқәеи ацәаҳәақәеи рыла ишьақәгылоу атексти аштрихтә сахьақәеи рҭыжьразы, акьыԥхьратә форма аӷәы аҿгьы аҟаҵара уадаҩӡам, избанзар акьыԥхьратә елементқәа зегьы ҩаӡарак аҟны иҟоуп. Имариоуп урҭ ашәыга рыхьшьра атампон мамзаргьы агәаргәалеи ала, ақьаад ақәҵаны ашәыга аиагара азы ақәыӷәӷәара<ref name=BSE3>{{БСЭ3|статья=[http://biblioclub.ru/index.php?page=dict&termin=684875 Высокая печать]|автор=Л. А. Козаровицкий|том=5}}</ref><ref name=BFS>[http://fmus.ru/article02/BS/P.html Печать высокая] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151002000339/http://www.fmus.ru/article02/BS/P.html |date=2015-10-02 }} // Большой филателистический словарь / Н. И. Владинец, Л. И. Ильичёв и др.; под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — {{М.}}: Радио и связь, 1988. — С. 224. — 320 с. — 40 000 экз. — ISBN 5-256-00175-2.</ref>.
'''[[Глубокая печать|Иҵаулоу акьыԥхьра]]''', ('''аинтальо''') — акьыԥхьратә форма ахархәарала акьыԥхьратә методуп, уаҟа акьыԥхьратә элементқәа абжьажьратә елементқәа ирҿырԥшны иҵаарҟәрылоуп. Иҵаулоу акьыԥхьра аелементқәа XV-тәи ашәышықәса инаркны рхы иадырхәон, англыз раԥхьакьыԥхьҩы [[Кекстон, Уильям|Уилиам Кекстон]] ишәҟәы «Троиа аҭоурых» ацәаҿы иҵаулоу агравиура ихы ианаирхәаз<ref name="БРЭ" />. Ҳаамҭазтәи иҵаулоу акьыԥхьратә технологиа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы Карел Клич ила иалагеит<ref name="Sprav">{{книга|заглавие=Краткий справочник книголюба|место=М.|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|год=1970|страниц=352|страницы =275—276|часть=Глубокая печать|тираж=50000}}</ref>. Иҵаулоу акьыԥхьра [[Плоская печать|иҟьаҟьоу]], [[высокая печать|иҳараку]] акьыԥхьра излеиԥшымгьы уи ауп, избан акәзар кьыԥхьрак аҿы ашәыга ажәпара жәабала инаркны шәкыла [[микрометр|амикрометрқәа]] рҟынӡа аҽаԥсахлар алшоит, егьырҭ акьыԥхьратә технологиақәа рзы уи арбага ҭышәынтәалоуп, 1 микрометр раҟара инеиуеит. Иҵаулоу акьыԥхьра ари аҟазшьа ақьаад аҿықәан иҭыҵуа асахьатә элементқәа арелиеф рынаҭоит; аалыҵқәа рылакьысраан арелиеф уныруеит<ref>[http://www.telegrafua.com/284/economics/4894/ Ирина Светикова. Печатать ценные бумаги сможет не только Банкнотно-монетный двор] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150924114213/http://www.telegrafua.com/284/economics/4894/ |date=2015-09-24 }} // [[Киевский телеграф (газета)|Киевский ТелеграфЪ]] 21—27 октября 2005 № 42{{Анеишьа амам азхьарԥш|число=11|месяц=07|год=2018}}</ref>.
Асахьа арелиеф аиқәыршәара алшара абзоурала, ари атехнологиа инарҭбааны ахархәара аиуеит ахаҭарашәҟәқәеи, [[банкнота|абанкнотақәеи]], егьырҭ [[ценная бумага|хәызмоу ақьаадқәеи]] рҭыжьразы<ref>[http://www.ppfg.ru/about/history.asp История пермской фабрики Гознак] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131031065154/http://www.ppfg.ru/about/history.asp |date=2013-10-31 }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://romanoff77.ru/counterfeiters-20.php |title=Сергей Романов. Фальшивомонетчики. КОНТРОЛЬ И ЗАЩИТА |access-date=2016-12-26 |archive-date=2017-10-10 |archive-url= https://web.archive.org/web/20171010102943/http://romanoff77.ru/counterfeiters-20.php |url-status=live }}</ref>. [[допечатная подготовка|Акьыԥхьра аԥхьатәи аҽазыҟаҵареи]] [[Печатная форма|аформақәа]] рҭыжьреи ахарџь ду ахьацу инамаданы, иҵаулоу акьыԥхьра феида алоуп атираж рацәа змоу, атиражрацәа зхызгар зылшо аалыҵқәа рзы. Уи аганахьала, ари атехнологиа аилаҳәарақәа раарыхратә џьармыкьаҿы аԥхьагылара ааннакылоит.
'''[[Плоская печать|Иҟьаҟьоу акьыԥхьра]]''' — акьыԥхьратә элементқәеи абжьажьратә елементқәеи џьарак иахьыҟоу, урҭ физика-химиатә ҟазшьала мацара аиԥшымзаара ахьрымоу кьыԥхьратә методуп<ref>{{Издательский словарь||title=Плоская печать}}</ref>. Иҟьаҟьоу акьыԥхьра аформақәа шьаҭас ирымоуп еиҳарак аихатә бӷьыцқәа (апластинақәа) — амонометаллтә формақәа рҿы хҟьак змоу, абиметаллтә формақәа рҿы ахҟьарацәа змоу. Аформа аҟаҵаразы, апластина алашара зныруа хҟьала ихырҩоит, анаҩс ашаблон еиԥш рхы иадырхәо [[фотоформа|афотоформа]] ала идырлашоит. Акьыԥхьратә усхк аҿы [[Офсетная печать|аофсеттә]] кьыԥхьгатә машьынақәа реиҳарак ари апринцип шьаҭас иҟаҵаны аус руеит; [[ди-лито]] аметод (абжьаратәи аиԥшьга ада еиҟараны акьыԥхьра) лассы-лассы ахархәара амаӡам. Асахьаркыратә ҟазараҿы ари ахшыҩҵак [[литография|алитографиаҿы]] инагӡоуп.
== Ацифратә кьыԥхьра ==
2005 шықәсазы есышықәса адунеи зегь аҿы иркьыԥхьуаз 45 триллион даҟьа рҟынтәи ацифратә кьыԥхь ахәҭаа 9% раҟара ыҟан<ref name="vj_ipg2-0_keynote" >«[http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html When 2 % Leads to a Major Industry Shift] {{webarchive|url= https://web.archive.org/web/20080216032849/http://h20325.www2.hp.com/blogs/scaglia/archive/2007/08/30/4314.html |date=2008-02-16 }}» Patrick Scaglia, August 30, 2007.</ref>.
Аҩны, аусураҭаҿы, мамзаргьы анџьныртә ҭагылазаашьаҿы акьыԥхь еиҟәшоуп:
* Идуум аформат (аҳасабырбатә шәҟәы еиҳам ақьаад бӷьыцқәа), аофисқәеи ашәҟәыҵәахырҭақәеи рҟны рхы иадырхәо.
* Иҭбаау аформат (914 мм рҟынӡа аҭбаара змоу ақьаад ыршарақәа), асахьаҭыхреи адизаини русбарҭақәа рҿы ахархәара змоу.
Еиҳа ирылаҵәоу акьыԥхьратә технологиақәа иреиуоуп:
* [[Синька (копия чертежа)|ахҩылааи]] уи иадҳәалоу ахимиатә технологиақәеи;
* [[лепестковое печатающее устройство|ашәҭыцтә кьыԥхьгатә мыруга]] — заа ишьақәыргылоу асимволқәа хаз-хазы ахархәара ахьроуа;
* акәаԥтә матрица — акьыԥхьратә гәырԥынҵақәа рыҟәшәара абзоурала акәаԥқәа рсахьеизгақәа аԥызҵо;
* [[построчная печать|цәаҳәа-цәаҳәалатәи акьыԥхьра]] — ишьақәгылоу асимволқәа цәаҳәа-цәаҳәала ақьаад аҿы иркьыԥхьуеит;
* [[термопечать|Аԥхарратә кьыԥхьра]] — раԥхьатәи афакстә машьынақәа мамзаргьы иахьатәи аквитанциатә принтерқәа, урҭ иҷыдоу ақьаад дырԥхоит, уи еиқәаҵәахоит, акьыԥхьтә сахьа аҟаҵаразы;
* [[струйная печать|Ацәқәырԥатә кьыԥхьра]] — аԥышҭарчтә кьыԥхьрагьы уахь иналаҵаны, иаҭаху асахьа аԥҵаразы аҷышәга ақьаад ианақәрыԥсаҟьо;
* [[электрофотография|аелектрофотографиа]] — афымцеи алашареи рыбзоурала асахьа аиура апроцесс;
* [[лазерная печать|Алазертә кьыԥхьра]] — ксерографиа хкыуп, лазерла еиқәыршәоу асахьа пиксель-пиксельла иҭарыҩуеит;
* [[твердочернильный принтер|аҷышәгакьакьатә принтер]] — аҷышәга алабыҵә кьакьақәа ахьдырҭәо, аҷышәга ҵаӷа мамзаргьы атонер аиуразы.
Апрофессионалтә цифратә кьыԥхьра (атонер ахархәарала) еиҳарак афымцамч еиҵаҵа рхы иадырхәоит атонер ма аҷышәга ҵаӷа ақьыԥхьра ахьымҩаԥысуа аҵаҵахьы аиагаразы. Ацифратә кьыԥхьра ахаҭабзиара еиҳа-еиҳа еиӷьхоит, зааӡатәи ԥштәызмоу, аиқәаҵәа-шкәакәатә хҩылаагатә аппаратқәа рҟынтәи иҿыцу иҩадаҩу аԥштәы змоу ацифратә кьыԥхьгатә машьынақәа рҟынӡа. Ацифратә офсеттә кьыԥхьратә машьынақәа ишиашоу асахьақәа ркьыԥхьратә машьынақәа ҳәагьы ирышьҭоуп, урҭ акьыԥхьратә машьынақәа акомпиутертә фаилқәа рыдыркылоит, насгьы автоматла акьыԥхьразы ихиоу апластинақәа рылырхуеит, аха урҭ еиҭасуа адыррақәа ралагалара рылшом. Зыхә мариаз афотокопиаҟаҵара ҟалаанӡа, еиҳарак рхы иадырхәон акопиаҟаҵагақәа, агектографқәа, амимеографқәа реиԥш иҟоу амашьынақәа.
Ацифратә кьыԥхьра атехнологиақәа рыҿиарала атипографиатә усура аконцепциа ахаҭагьы рыԥсахит: еиԥшу акопиақәа ртираж аҭыжьра аҭыԥан, тиражк аҳәаақәа ирҭагӡаны аалыҵ ахкқәа рацәаны рҭыжьразы алшара ҵәырҵит, иара убас аҭахра инақәыршәаны атираж маҷ змоу аалыҵ аҭыжьра<ref name="БРЭ" />.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:кьыԥхьра}}
[[Акатегориа:Акьыԥхь]]
[[Акатегориа:Адокументқәа]]
[[Акатегориа:Атекстҭҵаара]]
3hpjiqs4pjaecn4pl1oilzos8ohdimt
Алитература аҭоурых
0
54777
172630
169637
2026-08-24T13:30:19Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Алитература аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
169637
wikitext
text/x-wiki
{{История литературы}}
'''Алитература аҭоурых''' — [[Проза|апрозаҿы]], ма [[Поэзия|апоезиаҿы]] [[Алитература|алитературатә]] усумҭақәа рҭоурыхтә ҿиароуп, урҭ аԥхьаҩ/азыӡырҩҩы/анаԥшҩы ргәы арлахҿыхразы, адырра рыҭаразы, мамзаргьы амҩақәҵаразы ахархәара аман, иара убасгьы арҭ аусумҭақәа рҿы ахархәара зауз алитературатә техникақәа рыҿиара ауп.
Алитература аҭоурых алагеит аџьаз ашәышықәсазы аҩыра анаԥҵаха инаркны Месопотамиеи Ажәытәтәи Мысреи, (аԥшьбатәии ахԥатәии азқьышықәсақәа рыбжьара, ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа). Аха иаҳдыруа раԥхьаӡатәи алитературатә ҩымҭақәа XXVII—XXVI ашәышықәсақәа, ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа ахь иаҵанакуеит.
== [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] алитература ==
[[Древнеегипетская литература|Ажәытә Мысратәи алитература]], Месопотамиатәи алитература (шумертәи, ассиро-вавилонтәи), хетттәи, хурриттәи, угарит-финикиатәи рлитературақәа. Азиа аклассикатә литературақәа: [[древнекитайская литература|ажәытәтәи Китаитәи]], [[древнеиндийская литература|ажәытәтәи Индиатәи]], [[древнеиранская литература|ажәытәтәи Ирантәи]], ажәытә ауриатә.<ref>{{Cite web|url=http://feb-web.ru/feb/ivl/vl1/vl1-582-.htm|title=ФЭБ: Оглавление: История всемирной литературы. Т. 1. — 1983 (текст)|publisher=feb-web.ru|access-date=2016-07-29|archive-date=2016-08-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20160818061512/http://feb-web.ru/feb/ivl/vl1/vl1-582-.htm|url-status=live}}</ref>
=== Антикатә литература ===
{{main|Антикатә литература}}
Ажәытә [[Древняя Греция|бырзенцәеи]] [[Древний Рим|аурымцәеи]] рлитература, Адгьылбжьаратәи амшын (Средиземное море) аӡҭарчы аҿы иҿион (Балкантәии Апеннинтәии адгьылбжьаха бжақәеи, насгьы урҭ рыкәша-мыкәша иҟоу адгьылбжьахақәеи аԥшаҳәақәеи рҿы). [[Древнегреческий язык|Абырзен бызшәеи]] [[Латынь|алаҭын бызшәеи]] рдиалектқәа рыла иаԥҵоу аҩыратә баҟақәа, [[I тысячелетие до н. э.|актәи азқьышықәса ҳера ҟалаанӡеи]] [[I тысячелетие н. э.|актәи азқьышықәса ҳера]] алагамҭеи рахь иаҵанакуеит. Антикатә литература ҩ-милаҭтә литературак рыла ишьақәгылоуп: [[древнегреческая литература|ажәытә бырзентәи]] [[древнеримская литература|аурымтәи]]. Ҭоурыхла абырзен литература аурымтә литература аԥхьа иҟан.
Антикатә литератураҿы архаикатә формақәа рыла ишьақәгылеит Европатәи алитература ажанр, насгьы [[литературоведение|алитературадырра]] ашьаҭақәа. Антикатә аамҭа аестетикатә ҭҵаарадырра х-литература жәла хадак алнакаауан: [[эпос|аепос]], [[лирика|алирика]], [[драма (род литературы)|адрама]] ([[Аристотель]]), ари аклассификациа иахьа уажәраанӡагьы ихадоу аҵакы ааннакылоит.
== Абжьарашәышықәсатәи алитература ==
{{Main|Абжьарашәышықәсатәи алитература}}
Ихьшәоу [[Античная литература|антикатә]] аамҭазы иалаго ([[IV]]—[[V век|V]] ашәышықәсақәа), [[XV век|XV]] ашәышықәсазы инҵәо аамҭа иаҵанакуа алитература. Абжьарашәышықәсатәи алитератураҿы еиҳа анырра ду ҟазҵаз раԥхьатәи аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] [[Аевангелие|Евангелиеқәа]] (I ашәышықәса), [[Амвросий Медиоланский|Амвросиа Медиолански]] идинтә гимнқәа ([[340]]—[[397]]), Жәҩангәашәԥхьара збаз [[Августин Аврелий|Августин (Блаженныи)]] иусумҭақәа («Агәрахаҵара», [[400|400 шықәса]]; «Анцәа иқалақь азы», [[410]]—[[428|428 шықәсқәа]]), [[Абиблиа|Абиблиа]] [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәахь]] [[Иероним Стридонский|Иероним]] аиҭаига ([[410|410 шықәсанӡа]]), насгьы Алаҭынтәи уахәама Абацәа раԥхьатәи русумҭақәеи афилософцәеи асхоластцәеи русумҭақәеи. [[Средние века|Абжьарашәышықәсатәи]] алитература аҿиареи х-факторк рыла ишьақәдыргылоит: ажәлар [[Народное творчество|рҟазара атрадициақәа]], антикатә дунеи акультуратә нырра, [[Ақьырсианра|ақьырсианра]].
== Аиҭаиара аамҭа алитература ==
{{Main|Аиҭаиара аамҭа алитература}}
Алитератураҿы ихадоу хырхарҭоуп, [[эпоха Возрождения|Аиҭиара]] акультура зегьы иахәҭакуп. Иаҵанакуеит XIV ашәышықәса инаркны XVI ашәышықәсанӡа. Уи абжьаратәи ашәышықәсазтәи алитература иреиԥшым агуманизм ҿыци, апрогрессивтә идеиақәа рышьаҭа ахьамоу азы. Аиҭиара иасинонимуп афранцыз хылҵшьҭра змоу атермин «Ренессанс». Агуманизм аидеиақәа раԥхьаӡа Италиа ицәырҵит, анаҩс [[Европа]] зегьы иалаҵәеит. Аиҭаиара аамҭазы иҟаз алитература Европа зегьы иалаҵәеит, аха тәылацыԥхьаӡа иара амилаҭтә ҟазшьа аиуит. Атермин «Аиҭаиара» иаанагоит аҿыцра, асахьаҭыхыҩцәеи, ашәҟәыҩҩцәеи, ахәыцҩцәеи антикатә культуреи аҟазареи рахь рхьаԥшра, уи аидеал ҳаракқәа рҿыԥшра.
== Амодернизмтә литература ==
{{Main|Алитератураҿы амодернизм}}
== Апостмодернизмтә литература ==
{{Main|Апостмодернизмтә литература}}
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазтәи алитература аҷыдарақәа аанарԥшуеит (ихыҵәҵәа-хыҵәҵәаны, аирониа, алаф еиқәаҵәа, уҳәа убас иҵегьы), иара убасгьы амодернисттә литература иазҷыдаҟазшьоуп [[Эпоха Просвещения|Аҵаралашара]] аидеиақәа рҭак ахьаанарԥшуа. Алитератураҿы [[постмодернизм|апостмодернизм]], иааидкыланы апостмодернизм зегьы, аилкаара уадаҩуп — афеномен аҷыдара иашақәеи, уи аҳәаақәеи, аҵаки рганахьала хьаҳәа-ԥаҳәада зегьы зыдгыло агәаанагара ыҟаӡам. Аха аҟазараҿы егьырҭ астильқәа реиԥш, апостмодернизм алитературагьы уахцәажәар ҟалоит иаԥхьанеиуа астиль иаҿырԥшуа. Иаҳҳәап, хыла-гәыла еилоу адунеи аҿы [[Модернизм#Модернизм в литературе|амодернисттә]] ҵакы аԥшаара мап ацәкны, лассы-лассы ахәмарратә формала апостмодернисттә рҿиамҭа автор иҽацәихьчоит аҵакы аҟазаар, уи аԥшаара, ироман лассы-лассы ари аԥшаара апародиа ауп. Апостмодернисттә шәҟәыҩҩцәа амашәыр абаҩхатәра аасҭа иҳараркуеит, ахатәпародиеи [[Метапроза|аметапрози]] рыцхыраарала автор иаҳаҭыри имчреи гәрамгарҭас иҟарҵоит. Аҟазара ҳараки амассатә ҟазареи рҳәаа аҟазааразы азҵаара ықәдыргылоит, уи азы апостмодернисттә автор [[пастиш|апастиш]] ихы иаирхәоит, уаанӡа алитература ианаалом ҳәа иԥхьаӡаз атемақәеи ажанрқәеи еилаиҵоит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Гаспаров М. Л.]] Литература европейской античности: Введение / / История мировой литературы в 9 томах: Том 1. — М.: Наука, 1983. — 584 с. — С. 303—311.
* ''Шалагинов Б. Б.'' Зарубежная литература от античности до начала XIX века. — М.: Академия, 2004. — 360 с. — С. 12-16.
** ''Шалагінов Б. Б.'' Зарубіжна література від античності до початку XIX століття. — К.: Академія, 2004. — 360 с. — С. 120—149.
* Античная литература / Под редакцией [[А. А. Тахо-Годи]]; перевод с русского. — М., 1976.
* Античная литература: Справочник / Под редакцией С. В. Семчинский. — М., 1993.
* История зарубежной литературы: Раннее Средневековье и Возрождение / Под редакцией [[Жирмунский, Виктор Максимович|В. М. Жирмунского]]. — М., 1987. — 462 с. — С. 10-19.
* История зарубежной литературы. Средние века и Возрождение. — М.: «Высшая школа», 1987.
* Краткий словарь литературоведческих терминов. Редакторы-составители Л. И. Тимофеев, С. В. Тураев. — М., 1978.
* [[Брагина, Лидия Михайловна|Брагина Л. М.]] Итальянский гуманизм. — М., 1977.
* Зарубежная литература. Эпоха Возрождения (хрестоматия), составитель Б. И. Пуришев. — М., 1976.
* {{книга|автор = [[Ильин, Илья Петрович|Ильин И. П.]]|заглавие = Постструктурализм. Деконструктивизм. Постмодернизм|место= М.|издательство = Интрада|год = 1996}}
* {{книга|автор = Ильин И. П.|заглавие = Постмодернизм от истоков до конца столетия. Эволюция научного мифа|место = М.|издательство = Интрада|год = 1998}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:литература аҭоурых}}
[[Акатегориа:Алитература аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Аҭоурых амаҭәар ала|литература]]
1vm5vu4vmr24va50oc5j9txlr76zrrb
Ашәҟәы
0
54781
172632
171882
2026-08-24T13:30:21Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Ашәҟәы]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171882
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Ашәҟәы|Ашәҟәы (аҵакы)}}
[[Афаил:Latin dictionary.jpg|мини|300пкс|[[Грац]] ([[Австриа|Австриа]]) иҟоу ауниверситеттә библиотека аԥхьаратә уада хадаҿы антиквартә шәҟәқәа]]
'''Ашәҟәы''' — акьыԥхьтә аалыҵ ахкқәа, иара убас уаанӡатәи анапылаҩыратә аалыҵ ахкқәа иреиуоуп: ипериодикатәым аҭыжьымҭа, еидҳәалоу ма хазы игоу ақьаадтә [[Лист|бӷьыцқәа]] (адаҟьақәа) мамзаргьы [[Тетрадь|атетрадқәа]] рыла ишьақәгылоу, атексттәи аграфикатәи ([[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]]) ажәабжь [[Типография|типографиала]] ма [[Рукопись|напылаҩырала]] изну, еиҳарак ацәа кьакьа змоу.
{{Врезка
| Заголовок =
| Заголовок снизу =
| Подпись = [[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]]
| Выравнивание = right
| Ширина = 280px
| Высота =
| Размер шрифта = 0.9em
| Фон =
| Без разрывов =
| Содержание =
Аԥсҭазаара кьаҿуп.<br>
Ашәҟәы мацара ауп иҟәымшәышәу.<br>
Аполка иқәихит. Еихиршәшәеит. Иқәиргылеит.<br>
Аԥагьара амаӡам.<br>
Уи мҵааӡакәа угәы иҭалом.<br>
Аполка иқәгылоуп, ҿнаҭуам, анапы ԥхақәа ианырго ҳәа иԥшуп.<br>
Нас уи аартхоит.
}}
Ашәҟәы ҳәа иара убасгьы иазаҳҳәар ҳалшоит хазы еидҳәалоу аҭыжьымҭа аҳасабала [[Акьыԥхьра#Книгопечатание|акьыԥхьразы]] иазԥхьагәаҭоу [[Алитература|алитературатә]], ма [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырратә]] аԥҵамҭа<ref>{{книга|автор=Лопатин В. В., Лопатина Л. Е.|заглавие=Русский толковый словарь : около 35 000 слов|издание=4-е изд|серия=Библиотека словарей русского языка|место=М.|издательство=Русский язык|год=1997|страниц=832|isbn=5-200-02420-X|тираж=15000}}</ref>.
[[Информационные технологии|Аинформациатә технологиақәа]] рыҿиара абзоурала, еиҳа-еиҳа ауаа рылаҵәара иаҿуп [[Электронная книга|аелектронтә шәҟәқәа]] — [[Акомпиутер|акомпьютерқәа]] рҿы ма уи азы иазԥхьагәаҭоу иҷыдоу [[Электронная книга (устройство)|амыругақәа]] рҿы узыԥхьар улшо икьыԥхьу ашәҟәқәа релектронтә версиақәа<ref>{{cite web|url=http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|title=Definition of e-book in English|publisher=Oxforddictionaries.Com|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506150516/http://www.oxforddictionaries.com/us/definition/american_english/e-book|url-status=live}}</ref>. 2013 шықәсазы ашәҟәқәа рџьармыкьаҿы електронтә шәҟәқәа рхыԥхьаӡара 30% ыҟан, рыхәԥса ахәҭаа — 14%<ref>{{cite web|url=http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|title=Study: E-books Settle In|author=Jim Milliot.|access-date=2014-05-06|archive-date=2014-05-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20140506145119/http://www.publishersweekly.com/pw/by-topic/digital/content-and-e-books/article/59791-study-e-books-settle-in-as-another-book-format.html|url-status=live}}</ref>.
== Аетимологиа ==
Апраславиантә ажәа [[wikt:*kъniga|kъniga]] хыҵхырҭас иамазар иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу аверсиақәа:
* ажәытә ҭырқәшәа *küinig, [[дунайско-болгарский язык|дунаи-болгартәи]] *küiniv ([[Ауигәыр бызшәа|уигуртәи]] kuin, kuinbitig) аҟынтәи [[Акитаи бызшәа|Китаитәи]] küen<ref group="K">Иҟалап, [[китайские иероглифы|Китаитәи аиероглиф]] 卷 аӡбахә ҳәазар.</ref> — «[[Свиток|ақьаадырша]]» ахь<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=2 (Е—Муж)|ответственный=Пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=263|тираж=50000}}</ref>;
* ажәытәӡатәи [[Приставка (лингвистика)|апрефикстә]] еилаҵа *kъn- насгьы ашьагәыҭ *ig- < *jug (*ieug-) «аиԥшьра, аидҳәалара», даҽакала иуҳәозар, «еидҳәалоу абӷьыцқәа»<ref>[http://essja.narod.ru/index.htm Этимологический словарь славянских языков] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120095738/http://essja.narod.ru/index.htm |date=2012-11-20 }} (Н. Н. Казанский, Ю. К. Кузьменко. «К этимологии ст.-слав. КЪNИГ»)</ref>.
== Аҭоурых ==
{{Main|Ашәҟәы аҭоурых}}
=== Ажәытәра ===
Ҿырҳәала аимдара — ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу адыррақәа реимдашьа ауп. [[Древний мир|Ажәытәтәи ацивилизациақәа]] аҩыратә системақәа анырыӡба ашьҭахь, ауаа аҩразы [[Глиняные таблички|анышәаԥшьтә цәаҟьақәа]], [[Дерево|аҵла]] [[Кора|ацәа]], [[Металл|аихатә]] бӷьыцқәа уҳәа, шамахамзар зегьы рхы иадырхәо иалагеит.
==== Адырганҵа ====
Адырганҵа ҳәа ҳҳәар ҳалшоит есыҽнытәи ахархәареи аныҟәгареи рзы иманшәалоу, зыгәра угартә иҟоу, иҩу ажәабжь [[Носитель информации|аныҟәгага]] ҳәа. Еиҳарак араҟа ҩыгас ахархәара змаз [[Стилос|астило]] акәын. Адырганҵақәа ихадоу рыхкқәа ҩба алкаазар ауеит: анышәаԥшьтә (иаҳҳәап, [[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟоу адәҳәыԥш ауааԥсыра рыбжьара), урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон [[Клинопись|асалҩырала]] аҩразы<ref name="Nem39">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 39.</ref>, насгьы [[Восковая табличка|ацәатәы]]. Аҵыхәтәантәиқәа [[Воск|ацәа]] ахҟьа змаз аӷәыцәмаҟьақәа ракәын, анышәаԥшьтәқәа ракәзар [[Глина|нышәаԥшь]] мацарала ишьақәгылан, насгьы аҩырақәа анырнырҵалак ашьҭахь урҭ лассы-лассы [[Обжиг|амца рыжәырҵон]], еиҳагьы иӷәӷәахарц азы. Абри апроцедура ашьҭахь атекст уаҳа ԥсахшьа амамызт; уи иеиԥшымкәа, ацәатә дырганҵақәа рҿы иҩыз аныхны аныҟәгага даҽазнык ахархәара ауан. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аӷәыцәмаҟьақәа лассы-лассы дара-дара еидырҳәалон. Идыруп «адиптихқәа», «атриптихқәа», «аполиптихқәа» (ҩба, хԥа, ирацәаны аӷәыцәмаҟьақәа)<ref name="Nem43">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 43.</ref> шыҟаз, убас ала иахьатәи ашәҟәы апрототип ҷыда — [[Кодекс (книга)|акодекс]] — шьақәыргыло<ref>Leila Avrin. ''Scribes, Script and Books'', p. 173.</ref>.
==== Ақьаадырша ====
[[Афаил:The Young Cicero Reading.jpg|thumb|right|[[Фоппа, Винченцо|Винченцо Фоппа]]. [[Цицерон]] қәыԥш ашәҟәы даԥхьоит]]
[[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] [[I династия (Древний Египет)|Актәи Аҵакыра]] инаркны аҩразы рхы иадырхәон [[Папирус|апапирус]] (уи ахьӡ еиԥшу ахьӡ змоу аҵиаа амахәқәа ирылхыз [[Бумага|ақьаад]] хкы). Абас еиԥш иҟоу аԥшаахқәа зегьы раасҭа ижәытәӡоу апапирусқәа роуп, ҷыдала аҳасабырбатә документқәа, [[V династия (Древний Египет)|Ахәбатәи Аҵакыра]] аҳ [[Нефериркара Какаи|Нефериркар Какаи]] [[Пирамида Нефериркара|иԥсыбаҩ аԥшьаҭыԥ]] аҟынтәи, [[Абусир]] иԥшааз, ҳ. Ҟ. XXIV-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны XXIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭанӡа аамҭацыԥҵәахала ирыцхәырку<ref>{{книга|автор=[[Вернер, Мирослав|Verner M.]]|заглавие=Forgotten Pharaohs, Lost Pyramids. Abusir|часть=Chapter 6. The Testimony of the Papyrus Archives|место=[[Прага|Praha]]|издательство=[[Academia (издательство Чехии)|Academia]], Škodaexport|год=1994|isbn=80-200-0022-4|pages=157—170}}</ref>. Аҵәахра мариахарц азы хаз-хазы иҟаз апапирус бӷьыцқәа [[Свиток|ыршаны]] еиддырҷаблон. Ари аҵас аеллинтәии римтәии адунеи аҿы инарҭбааны аларҵәара аиуит, аха аҵла ацәеи<ref group="K">{{lang-la|liber}}, уи аҟынтәи анаҩс иҟалеит {{lang-en|library}}.</ref> егьырҭ амаҭәахәқәеи рхы иадырхәон ҳәа агәаанагарақәагьы ыҟоуп. Апапирус аҟаҵаратә технологиа [[Плиний Старший|Плини Аиҳабы]] ииҩыз «[[Естественная история (Плиний)|Аԥсабаратә ҭоурых]]» (XIII-тәи ашәҟәы, XXIII-тәи ахәҭа<ref>{{книга|автор=Pliny|заглавие=Natural History. With an English translation in ten volumes by H. Rackham|volume=IV. Libri XII-XVI|год=1960|место=London, Cambridge|издательство=William Heinemann Ltd., Harvard University Press|pages=142—145|ссылка=https://archive.org/stream/naturalhistory04plinuoft#page/142}}</ref>) аҟны далацәажәеит<ref name="Nem40">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 40.</ref>. [[Геродот]] излеиҳәо ала («[[История (Геродот)|Аҭоурых]]», 5-тәи ашәҟәы, 58-тәи ахәҭа), [[Финикийцы|финикиаа]] аҩыреи апапируси [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] иааргеит ҳ.ҟ. X-тәи ма IX-тәи ашәышықәсақәа рзы. Апапирус азы, аҩыратә материал аҳасабала, абырзен ажәаны "библион" ҟалеит, ашәҟәы азы — "библос"<ref group="K">Аурыс ажәа [[Библиотека|библиотека]] ажәа “byblos” аҟынтәи ауп ишааз.</ref>, уи Финикиатәи абаӷәаза қалақь [[Библ]] ахьӡ аҟынтәи ауп ишааз, уаантәи апапирус Бырзентәылаҟа ирышьҭуан<ref>{{книга|автор=[[Фасмер, Макс|Фасмер М.]]|заглавие=Этимологический словарь русского языка|том=1 (А—Д): пер. с нем. и доп. [[Трубачёв, Олег Николаевич|О. Н. Трубачева]]|ответственный=под ред. и с предисл. [[Ларин, Борис Александрович|Б. А. Ларина]]|место=М.|издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]]|год=1986|издание=2-е изд|страницы=164|тираж=50000}}</ref>.
Апапирус аҿы ианыз аҷышәга имарианы ианыҵуан, уи абӷьыцгьы аҩынтәраан анҩылара ҿыц азы ахархәара ауан. Еидырҷаблаз апапирустә бӷьыцқәа (абжьааԥны 20-ҟа) рцәаҳәа ау (бырзен бызшәала «ахартиа») ганкахьала иақәыҩуан. Апапирус ацәаҳәа амаақәа змаз аргьежь иакәдыршон. Аԥхьараан узнапык ала аргьежь кны егьи унапала аикәарша ԥуртлалар акәын<ref name="DR30">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 30—31.</ref>.
==== Акодексқәа ====
{{Main|Акодекс (ашәҟәы)}}
[[V век|V-тәи]] ашәышықәсазы [[Исидор Севильский|Севилиатәи Исидор]], усҟантәи аамҭазы иҟаз агәаанагарақәа рыла, ашәҟәи, ақьаадыршеи, акодекси реиԥшымрақәа абас далацәажәеит: акодекс шәҟәырацәала ишьақәгылоуп, ашәҟәы — ақьаадырша заҵәык ала ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аилкаарала акодекс раԥхьаӡатәи аинформациа аныҟәгага ҳәа иԥхьаӡатәуп, уи ашәҟәы еиԥшуп: еиҟароу адаҟьақәа анс ак арс акә ганкахьала еидҳәалоуп, насгьы еиҳа иӷәӷәоу аматериал иалху [[Обложка|ацәа кьакьа]] акәыршоуп. Ибзиаз аганқәа шрымазгьы, [[Античность|ажәытәӡатәи аамҭазы]] акодексқәа рылаҵәара ҟамлеит, еицырдыруа иҟалеит [[III век|III]]—[[IV век|IV]] ашәышықәсақәа рзы, [[Ақьырсианра|ақьырсиантә]] еилазаараҿы, [[Пергамент|апергамент]] ахархәара ианалага, апапирус еиԥшымкәа уи андырхәоз иԥжәомызт<ref>The Cambridge History of Early Christian Literature. Edd. Frances Young, Lewis Ayres, Andrew Louth, Ron White. Cambridge University Press 2004, pp. 8-9.</ref>, насгьы аԥҟара ауан. Ари аформат абзиарақәа рахь иаҵанакуан уи ама́́рара (аҩыратә ажәабжь аныҟәгага аҩганкгьы рхархәара ауан), аиҭагара, адыррақәа рыԥшаара амариара. Уи адагьы, апергамент изныкымкәа ахархәара зылшо маҭәаруп: ашәыга имарианы ианыҵуеит. Ԥшь-пергаменттә бӷьыцк рыла ишьақәгылаз, агәҭаны иҷаԥаны иҭаӡахыз аҭаҩрашәҟәы аларҵәара аман, убас иааизакны 16 даҟьа алҵуан. Уи аҩыза ашәҟәы бырзен бызшәала «тетрада» («ԥшьба») ахьӡын; иахьатәи ашәҟәқәа рыблокқәа 16, 32 даҟьа змоу атетрадқәа рҟынтәи еизыргоит<ref name="Nem43" />.
==== Ашәҟәыҭира ====
{{Main|Ашәҟәыҭира}}
Ашәҟәыҭицәа ртәы рҳәоит ҳ. ҟ. V-тәи ашәышықәсазы инхоз абырзен авторцәа (иаҳҳәап, [[Ксенофонт]]). Ашәҟәыҭицәа (абиблиополқәа) рыӡбахә рҳәоит [[Аристомен]]и [[Никофон]]и ркомедиақәа рҿы. Рим ашәҟәқәа рыҭира усҟан еицырдыруан. Ашәҟәқәа еиҭахҩылааны иахьырҭиуа аусурҭақәа цәырҵуеит. Ҳара ҳҟынӡа зыхьӡ еиқәханы иааз раԥхьатәи аҭыжьҩцәа дыруаӡәкын [[Тит Помпоний Аттик|Тит Помпони Аттик]]. Аттик зусумҭақәа рыхҩылааразы азин изҭоз авторцәа русумҭақәа акы-ҩба рыхҩылаақәа ҳамҭас ириҭон<ref name="Nem45">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 45.</ref>.
Адунеи аҿы атәылақәа жәпакы ашәҟәы азы иаԥҵоу ахә рхы иадырхәоит, уи ашәҟәқәа рыҭираҿы зегьы ианреиҵаха имҩақәҵагоуп. Иаҳҳәап, ари аиԥш ахәԥса XX-тәи ашәышықәсазы [[СССР]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿы ианырҵон, XXI-тәи ашәышықәсазы [[Китаи|Китаитәи]] ашәҟәқәа рцәақәа рҿгьыы иркьыԥхьуан (定价 — «ишьақәыргылоу ахә»).
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Анапылаҩырақәа ====
[[Афаил:Gladzor University, 13-14th century, village Vernashen, Vayots Dzor, Armenia, 10.jpg|thumb|right|350px|{{center|Аерман напылаҩыра, [[Гладзор]], XIII-XIV ашәышықәсақәа}}]]
Напыла иҩыз ашәҟәқәа ([[Манускрипт|аманускриптқәа]]) [[Скрипторий|аҩырҭақәа]] рҿы иаԥҵан (алаҭын бызшәа аҟынтәи “scriptor” — “изыҩуа”). [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳҭнықалақь [[Константинополь]] аҟны аҩырҭа (идыруп уи 356 шықәсазы аус шауаз) [[Констанций II|Констанци II]] иаԥиҵеит, зхаан аҳҭнықалақь аҿы [[Публичная библиотека|ауаажәларратә библиотекагьы]] цәырҵыз (475 шықәсазы 120 000 шәҟәы ахыԥхьаӡалан). Иара убас ауахәамақәа рҿы иҟан аҩырҭақәа, урҭ рахьтә зегьы иреиҳау [[Студийский монастырь|Студитәи ауахәамаҿы]] аус ауан. Ацәаҳәақәа еиҟараны иҟазарц азы, апергамент атса тата [[Свинец|апластинкала]] цәаҳәа-цәаҳәа иршон; ԥыҭрак ашьҭахь уи азы [[Грифель|астил]] рхы иадырхәон. Акаллиграфцәа атекст ҷышәгала ианырҵон, [[Калям|акалам]] (калиам), амҿтәы лабыҵә, анаҩс аҵысхә рхы иархәаны<ref name="Nem46">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 46.</ref><ref name="DR50">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 50.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, напылаҩырақәак рыбӷьыцқәа еиуеиԥшым аԥштәқәа рыла иршәуа иалагеит, насгьы атекст еиуеиԥшым аԥшшәқәа змаз ҷышәгала ианырҵон. Абзац ҿыц алагамҭа аҷышәга ҟаԥшь ала иҩын ([[Киноварь|акиновар]] ма асурик ала иҟаҵан). Абзацқәа рыалагамҭа зыҩуаз акаллиграфцәа раубрикаторцәа ҳәа ирышьҭан (алаҭын бызшәа аҟынтә ruber, ҵакыс иамоуп «аҟаԥшь»)<ref name="Nem47">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 47.</ref>. Апергамент аҿы ҵысхәла аҩразы иманшәалаз, итатоу, ихыгьежьу [[Унциал|аунциалтә ҩыра]] цәырҵит, уи IV-тәи ашәышықәсазы еизҳазыӷьеит<ref name="DR63">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 63.</ref>. Апергамент ахә ҳаракын аҟнытә, лассы-лассы уи ишьҭрақәланы рхы иадырхәон — атекстқәа иҷыдоу аилаҵақәа рыла ианырхуан, [[Пемза|пемзала]] ирыцқьаны аҿыцқәа рыҩуан. Даҽазнык ахархәара зауз апергамент иану анапылаҩырақәа [[Палимпсест|апалимпсестқәа]] ҳәа ирышьҭоуп. Еиҳарак ажәытә шәҟәқәа абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы абасала иқәырхуан, аха ишьақәыргылоуп егьырҭ ахҭысқәагьы — [[Высокое Средневековье|абжьаратәи ашәышықәса ҳаракы]] аан, антикатә авторцәа ртекстқәа ауахәама аԥҵаҩцәа русумҭақәа ирықәрыҩуан<ref name="DR39">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 39.</ref><ref group="K">Раԥхьатәи апалимпсестқәа руак аартын 1692 шықәсазы. XIX-тәи ашәышықәсазы ахимиатә методқәа рыла ианыхыз апалимпсестқәа ртекстқәа еиҭашьақәдыргылеит, лассы-лассы уи аан анапылаҩырақәа ԥхасҭахон. Анаҩс афотоҭыхра ахархәарала иԥхасҭазымтәуаз аиҭашьақәыргыларатә методқәа шьақәдыргылеит (Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 48).</ref><ref name="Nem47" />.
[[Афаил:Novgorod Codex - colour.jpg|слева|мини|[[Новгородский кодекс|Новгородтәи акодекс]] актәи адаҟьа, 1010-тәи ашықәсқәа]]
V-тәи ашәышықәсазы [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] ахыбгалара адунеи аҿы уи иамаз акультуратә нырра еиҵанатәит. Мраҭашәаратәи Римтәи аимпериаҿы [[Латынь|лаҭынла]] аҩра аҵас [[Монастырь|ауахәамақәа]] рҟны иаанхеит, избан акәзар раԥхьа [[Кассиодор]] [[Виварий (монастырь)|Вивариумтәи]] ауахәамаҿы, анаҩс VI-тәи ашәышықәсазы [[Бенедикт Нурсийский|Нурситәи Бенедикт]] атекстқәа рыхҩылаара аҵак ду шамоу азгәарҭеит. Уи [[Средневековье|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ашәҟәқәа ирымаз аҵакы анырра ду анаҭеит, усҟан ашәҟәқәа ирыԥхьоз еиҳарак адиннапхгаҩцәа шракәызгьы. [[Ручной типографский станок|Акьыԥхьга машьына]] аԥҵахаанӡа, насгьы ахархәара ҭбаа аиуаанӡа, ашәҟәқәа зегьы напыла ихырҩылаауан, убри аҟынтә напыла иҩыз аҭыжьымҭақәа зынӡаск имаҷын, насгьы рыхәгьы ҳаракын. Ауахәама хәыҷқәа рҿы ԥыҭк ашәҟәқәа ыҟан, еиҳа идуқәаз рҿы шәкыла ашәҟәқәа ыҟан; [[IX век|IX-тәи]] ашәышықәсазы 500 шәҟәы еидкыланы измаз аизга идууп ҳәа иԥхьаӡан, Абжьарашәышықәсатәи апериод анҵәамҭазгьы [[Авиньон]] иҟаз апаптә библиотекеи [[Сорбонна|Сорбоннатәи]] ашәҟәқәа реизгеи рҿгьы ҩнызқь шәҟәы раҟара мацара ракәын иҟаз<ref>Martin D. Joachim. Historical Aspects of Cataloguing and Classification. Haworth Press 2003, p. 452.</ref>.
==== Аксилографиеи аинкунабулақәеи ====
[[Ксилография|Аксилографиа]] Мраҭашәаратәи Европа иҟалеит [[XIV век|XIV-тәи]] ашәышықәса алагамҭазы (уи уи аԥхьа Мраҭашәара ирыӡбахьан (раԥхьаӡатәи аҿырԥштәқәа руак VIII-тәи ашәышықәсахьы иаҵанакуеит); анкьаахыс аксилографиатә шәҟәқәа Кореиа иркьыԥхьуан)<ref name="Nem69_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69, 76.</ref>. Аксилографиаҿы адаҟьа зныԥшуаз [[Матрица (издательское дело)|аматрица]] амҿы ацыԥҵәаха иҭаԥырҟон. Уи аҷышәга иӡааршьшьны, адаҟьа акопиақәа ԥыҭк рыҟаҵаразы рхы иадырхәон. Зааӡатәи атекст зныз акьыԥхьратә формақәа рхы иадырхәон [[Набивная ткань|акьыԥхьтә маҭәақәа]] рҭыжьразы<ref name="Nem67">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 67.</ref>. Ашәҟәқәа — анырҟьацыларақәа, [[Игральные карты|ахәмарратә мацақәа]], адинтә сахьақәа реиԥш ксилографиала иҭрыжьуа иалагеит. Раԥхьа ақьаад бӷьыцқәа ганкахьала мацара иркьыԥхьуан, урҭ рган ҭацәқәа еиддырҷаблон. Акьыԥхьга машьына анаԥырҵа ашьҭахь абӷьыц аҩганкгьы ркьыԥхьра алыршахеит. Ашәҟәы аԥҵара аџьабаа ӷәӷәа зцыз усын, избанзар даҟьацыԥхьаӡа ахатә ҭаԥҟарсҭақәа азыҟаҵалатәын (уи мызкы аҟара аамҭа агон). Уи адагьы, амҿы анҵыра рацәамызт — ирласны ианыҵуан, иҷҷон, насгьы амҿтәы формақәа акьыԥхьразы рхы ианадырхәалак ашьҭахь урҭ дыршәуан<ref name="Nem69_70">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 69—70.</ref>.
Европа 1500 шықәса ԥхынҷкәынмза 31-нӡа иҭрыжьыз ашәҟәқәа, абӷьыцқәа, асахьақәа — [[Инкунабула|аинкунабулақәа]] ҳәа ирышьҭоуп (лаҭын бызшәала: incunabula — «агара»)<ref name="Nem83">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 83.</ref>.
XII-тәи ашәышықәса инаркны Европа ирдыруаз ақьаад еиҳа-еиҳа иахьрылаҵәаз иахҟьаны<ref name="Nem49">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 49.</ref>, акьыԥхьра ахә еиҵахеит. Раԥхьатәи ақьаад зхы иазырхәоз ашәҟәқәа рҿгьы апергамент бӷьыцқәа ыҟан: абжьааԥны 4 бӷьыцк змаз ақьаадтә тетрад апергамент абӷьыц иларҳәон<ref name="DR42">Добиаш-Рождественская О. А. История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии. — М.: Книга, 1987. — С. 42.</ref>.
==== Анбанҟәшәаратә форма ====
Хазы игоу амҳәырқәа рышьҭақәа рыла атекст ашьақәыргылара ажәытәӡатәи аамҭақәа раахыс ирдыруеит (еицырдыруа зегь раасҭа ижәытәу аҿырԥштәы [[Фестский диск|Фесттәи адиск]] ауп). Приуфенингтәи ауахәамаҿы иҟоуп 1119 шықәсазы хазтәи амҳәырқәа рыла иҭаҩу ауахәама ашьаҭаркра иазку лаҭын бызшәала иҟоу [[Надпись из Прюфенинга|анҵамҭа]]<ref name="Nem73">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 73.</ref>.
Китаитәи ажьииҩы [[Би Шэн|Би Шен]] (990-1051) [[Печатная форма|анбанҟәшәаратә форма]] аҟынтәи акьыԥхьра аԥызҵаз ҳә дыԥхьаӡоуп. Иблыз анышәаԥшь иалху алитерақәа рыла еиқәыршәаз формак аҟынтәи шәкыла, зқьыла акьыԥхьрақәа рыҟаҵаразы уи иметод аҵарауаҩ [[Шэнь Ко|Шен Ко]] «Аԥхыӡқәа рыӡиас иазку азгәаҭақәа» аҟны далацәажәеит<ref name="Nem75">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75.</ref>. Аха Китаитәи аҩыра [[Идеограмма|аидеографиатә]] ҟазшьа ахьамоу иахҟьаны, анбанҟәшәаратә форма аҟынтәи акьыԥхьра Китаи аларҵәара ҭбаа маиуӡеит, избанзар иаҭахыз алитерақәа зегьы зҭаз анбанҟәшәаратә кассақәа ршәага-загақәа кырӡа идуун<ref name="Nem75_76">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 75—76.</ref>.
==== Гутенберг ====
XV-тәи ашәышықәсазы Европа [[Иоганн Гутенберг]] зегь раԥхьа ихы иаирхәеит еиҭаҵуа аихатә [[Подвижные литеры|литерақәа]] змаз [[Ручной типографский станок|атипографиатә машьыфна]], уи абзоурала ирацәаны акьыԥхьра алыршахеит. Гутенберг икьыԥхьга еиԥшу амеханизмқәа аҩыҟаҵареи ақьаад аҟаҵареи рҿыанкьаахыс рхы иадырхәон. Гутенберг иара убас алитерақәа рыҟаҵара далагеит ажәаҭарҭәаратә форма ахархәарала, уи апроцесс акырӡа иармариеит<ref name="Nem82">Немировский Е. Мир книги. С древнейших времён до начала XX века. — М.: Книга, 1986. — С. 82.</ref>.
Ашәҟәқәа рыԥшаара мариахеит, аха еиҳараҩык рзы макьана рыхә цәгьан. Атекст шәкыла, мамзаргьы зқьыла еиԥшу акопиақәа рыҟаҵара абзоурала, ахҩылаараан узызцәмцо агхақәеи аилагарақәеи злам, ишьақәгылахьоу аусумҭақәа рҭыжьымҭақәа рцәырҵра ахылҿиааит<ref name="Nem83" />.
=== Аамҭа ҿыц ===
[[Афаил:Publii Virgilii Maronis Bucolica, Georgica, et Æneis by John Baskerville 1757.jpg|thumb|Ажәытәӡатәи ашәҟәы [[Титульный лист|атитултә даҟьа]]. Аҭыжьҩы [[Баскервилл, Джон|Џьон Баскервилл]], 1757]]
XV-тәи ашәышықәсазы ашәҟәкьыԥхьра амҽхак ишазҳазгьы, ашәҟәқәа макьана иԥку [[Тираж|тиражла]] иҭрыжьуан, насгьы рыхә даара иҳаракын. Урҭ еиҷаҳарала рызныҟәара шхымԥадатәыз еилкаан.
Ашәҟәы [[Закладка (книга)|абжьаҵақәа]] рхархәара иазкны раԥхьаӡатәи азхьарԥшқәа руак [[1584|1584 шықәсазы]] иҟалеит, аҳ икьыԥхьҩы Кристофер Баркер аҳкәажә [[Елизавета I]] абырфын бжьаҵа анлиҭаз. [[Шёлк|Абырфын]] цәаҳәа пақәа [[XVIII век|XVIII-тәии]] [[XIX век|XIX-тәии]] ашәышықәсақәа рзы аларҵәара змаз бжьаҵақәан, урҭ ашәҟә ацәа иаман, насгьы адаҟьа аура аасҭа еиҳан. Раԥхьатәи иамырхуа ашәҟәы абжьаҵақәа ацәырҵра иалагеит [[1850-е годы|1850-тәи ашықәсқәа]] рзы, урҭ еиҳарак абырфын мамзаргьы аба ҭаӡах иалырхуан.
Афақь ала аус зуаз [[Печатная машина|акьыԥхьгатә машьынақәа]] аларҵәара роуит 1800-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы. Урҭ сааҭкахь 1100 бӷьыц ркьыԥхьра рылшон, аха аусуҩцәа ари аамҭа иалагӡаны 2000 дырга еиҳамкәа ракәын зықәыргылара иахьӡоз.
[[Монотип (полиграфия)|Амонотиптәи]] [[Линотип|алинотиптәи]] апрессқәа XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы иаларгалеит. Урҭ 6000 дырга рҟынӡа, насгьы ацәаҳәақәа шеибгоу зныкҟьара рықәыргылара ҟалон.
XV-тәи ашәышықәса инаркны акыр шықәса ақәырӡхеит акьыԥхьгатә машьынақәа реиӷьтәреи [[Свобода слова|ажәа ахақәиҭра]] адкылареи, хәыҷы-хәыҷла ацензура аҩаӡара ларҟәуа<ref group="K">Шәахә. иара убас [[Интеллектуальная собственность|аинтеллектуалтә мазара]], [[Общественное достояние|зегьы ирзеиԥшу амазара]], [[Авторское право|автортә зин]].</ref>. XX-тәи ашәышықәса азбжазы Европа ашәҟәқәа рҭыжьра арбага шықәсык ахь 200 нызқь шәҟәыхьӡ иреиҳахеит.
Зынӡа 130 миллион рҟынӡа ашәҟәыхьӡқәа ыҟоуп (2010 шықәсазы)<ref>{{Cite web |url=http://lenta.ru/news/2010/08/06/books |title=Google сосчитал книги всех библиотек мира |access-date=2010-09-07 |archive-date=2010-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100808030307/http://lenta.ru/news/2010/08/06/books/ |url-status=live }}</ref>.
== Ҳаамҭазтәи атехнологиақәа ==
{{Main|Аполиграфиа}}[[Афаил:1972 CPA 4119.jpg|thumb|right|[[ИУНЕСКО|УНЕСКО]] [[1972|1972 шықәса]] иаланаҳәаз Жәларбжьаратәи Ашәҟәы ашықәс иазку [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәыр]].]]
Иахьа ашәҟәқәа рыҟаҵараан еиҳарак рхы иадырхәо атехнологиа [[Офсетная печать|аофсеттә кьыԥхьра]] ма [[Литография|алитографиа]] ауп, уи аан ашәыга акьыԥхьратә форма аҟынтәи ақьаад ахь ииасуеит абжьаратә цилиндр ала. Адаҟьақәа еишьҭаргыланы ақьаадыршаҿы иркьыԥхьуеит, анаҩс уи хаз-хазы абӷьыцқәа рыла еиҟәыршоит, ашәҟәы иаразнак ииашоу еишьҭаргылашьала еизгахарц азы. Ари аҩыза амашьына аршаратә ма аротациатә амашьына ҳәа иашьҭоуп; иара убас иҟоуп аофсеттә машьынақәа, ақьаадыршақәа рҟны акәымкәа, хазы игоу абӷьыц аҿы икьыԥхьуа.
[[Оттиск|Акьыԥхьқәа]] зну абӷьыцқәа реизгара ашьҭахь, ашәҟәы ацәеизгаратә усурақәа мҩаԥысуеит. Иҳаҩсыз ашәышықәса азбжазы аус ари ахәҭа хазы игоу анаплакқәа инарыгӡон, ашәҟәҭыжьра иалахәымыз, ашәҟәы ацәа аиқәыршәара аус мацара иазкыз; иахьазы акомпаниақәа реидҵарақәеи реиҭеиҿкаарақәеи апроцессқәа ирыхҟьаны аҭыжьратә еилакы аҩнуҵҟа еиуеиԥшым аусқәа реилаҵара еиҳа-еиҳа иацлоит, уажәшьҭа хыхь зыӡбахә ҳәаз анаплакы иеиԥшу анаплакы аԥшаара уадаҩуп. Атрадициатә ӡахра ада ашәҟәқәа рыхҩаркра еиҳа-еиҳа ауаа ргәы иахәоит, аха ажәытәтәи [[Брошюровка|аброшиуратә]] методқәагьы акьыԥхьра апроцесс аҿы амҩа рыԥшаауеит. Еиҳа-еиҳа иалаҵәоит ашәҟәы ацәа ишаԥу еиԥш аҭаӡахра ада аизгара аметод, аха ԥыхьатәи аметодқәагьы зегьакоуп аполиграфиатә процесс аҟны аахархәара роууеит.
Ҳаамҭазтәи ашәҟәҭыжьра астандартизациа аҟазшьоуп: иҭрыжьуа ашәҟәқәа, еиҳараӡак, иалкаау ашәагааи [[Формат книги|аформати]] рымоуп. Англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы, [[США|ЕАА]] рыда, Британиатәи астандартқәа аҳра руеит; [[Европа]]тәи атәылақәа рхатәы ԥҟарақәеи анормақәеи рымоуп. Ақьаадгьы ҷыдала аполиграфиатә ҭахрақәа рзы иҭрыжьуеит; [[Чтение|аԥхьара]] армариаразы ишаԥу еиԥш уи шкәакәаӡа акәымкәа, маҷк ирлашьцаны иҟаҵоуп, насгьы абӷьыц ганкахьала икьыԥхьу атекст даҽа ганкахьала иубарҭамхарц азы иалкаау [[Плотность|ажәпара]] амоуп. Ашәҟәы хкы зеиԥшроу еиԥш иашьашәало ақьаадгьы ахархәара арҭоит; Еиҳа иалаҵәахьоу хкыуп еиуеиԥшым аҩаӡара змоу [[Мелованная бумага|амелтә қьаад]].
=== Ацифра кьыԥхьра ===
Уажәтәи аамҭазы ашәҟәқәа ҭрыжьуеит [[Цифровая печать|ацифратә кьыԥхьра]] ахархәаралагьы. Урҭ рдаҟьақәа аофистә техника иакьыԥхьуа адокументқәа реиԥш ишьақәгылоит — [[Лазерный принтер|алазертә принтерқәа]] ма [[Копировальный аппарат|акопирқәа]], [[Тонер|атонер]] ахархәарала, [[Чернила|аҷышәга]] акәымкәа. Абас еиԥш иҟоу азнеишьа аҭыжьымҭа [[Тираж|атираж]] хәыҷқәа ркьыԥхьра алнаршоит (аексимплиарқәа ҩышә-хышә раҟара), аофсеттә прессала аусураан ихымԥадатәу аҽазыҟаҵаратә етапқәа ахьыҟам абзоуралагьы. Ацифратә кьыԥхьра ацәырҵра ашәҟәқәа рҭыжьраҿы азнеишьа ҿыц ашьақәгылара иацхрааит — [[Печать по требованию|аҭахрала акьыԥхьра]] ҳәа изышьҭоу ахь, ашәҟәқәа рыхҩылаақәа ҷыдала адҵаалаҩ изы ианыҟарҵо, иара ҭыжьымҭак анҿеиҵалак ашьҭахь.
=== Аелектронтә шәҟәы ===
{{Main|Аелектронтә шәҟәы (адокумент)}}
Атермин «[[Электронная книга (документ)|електронтә шәҟәы]]» (е-шәҟәы, англыз бызшәала e-book) ахархәара амоуп иаабац ашәҟәы аҟынтәи аинформациа злоу, аха [[Цифровой формат|цифратә форматла]] иаагоу, насгьы [[Носитель информации#Классификация носителей|аелектронтә ныҟәгагақәа]] рҿы ([[CD-ROM]], [[DVD-ROM]], уҳәа убас иҵегьы) иҭагалоу ашәҟәы аганахьала.
Акьыԥхьымҭақәа рхыԥхьаӡара ахьеизҳауа ([[Информационный взрыв|аинформациатә ԥжәара]] ҳәа изышьҭоу) ашәҟәыҵәахырҭақәа рзы икьыԥхьу аинформациа рацәа аҵәахра иадҳәалоу азҵаара шьҭнахит. Аелектронтә ҭыжьымҭеи аинтернети рыҟалара иалнаршоит аинформациа ақьаадтә шәҟәқәа рҿы акьыԥхьра акәымкәа, еиҳа иҭбаау аелектронтә ныҟәгагақәеи [[Электронная библиотека|аелектронтә библиотекақәеи]] рҿы аҵәахра, насгьы аҭыԥантәи еиԥш харантәигьы [[Всемирная сеть|Адунеизегьтәи абызкаҭаҳа]] ала аинформациа аиура алнаршоит.
Абас еиԥш иҟоу ашәҟәқәа абзиарақәа реиԥш ахатә малырқәагьы рымоуп, аха, иҟоу [[Электронная книга (устройство)|аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьаратә системақәа]] рыманшәаламрақәак ирыхҟьаны (иаҳҳәап, аелектронтә шәҟәқәа рыԥхьара аццакыра, «[[Jakob Nielsen|Nielsen Norman Group]]» имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, урҭ рқьаадтә аналогқәа рыԥхьара аццакыра аасҭа бжьаратәла 10% рыла еиҵоуп)<ref>напр. [[IPad|Apple iPad]] (-6,2 %) [[Amazon Kindle]] (-10 %), см. [http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ Nielsen Norman: iPad лучше Kindle подходит для чтения, но уступает бумажным книгам] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140708004658/http://www.ferra.ru/ru/notebooks/news/2010/07/06/nielsen-norman-ipad-luchshe-kindle-podhodit-dlya-chteniya-no-ustupaet-bumajnym-knigam/ |date=2014-07-08 }}</ref>, лассы-лассы атрадициатә қьаадтә шәҟәқәа аԥыжәара арҭоит, урҭ рҭыжьра иақәнагоу аҩаӡараҿы иаанзыжьуа.
Аха иахьазы аӡәырҩы иҟоу ашәҟәқәа [[Оцифровка|ацифрахь аиагара]] рҽазыршәоит, урҭ аелектронтә хархәагақәа рҿы рыҵәахра еиҳа иманшәалахарц, насгьы ԥымкрада зегьы ахәаԥшра рзымариахарц азы. Иҟоуп иара убасгьы урҭ ркьыԥхьратә процесс азы ақәҿиарақәагьы, иаҳҳәап, [[Печать по требованию|азыҳәарала акьыԥхьра]], [[Электронный журнал|аелектронтә журналқәа]], уҳәа убас иҵегьы.
=== Аудиошәҟәы ===
{{Main|Аудиошәҟәы}}
[[Аудиокнига|Аудиошәҟәы]] аԥҵаразы, аусумҭа атекст ауаҩы даԥхьоит — еиҳарак апрофессионалтә [[Актёр|актиор]] мамзаргьы убас еиԥш иҟоу ргәыԥ — мамзаргьы (еиҳа имаҷны) [[Синтезатор речи|ацәажәаратә синтезатор]] ала, ашьҭахь абжьы зҭарыҩуа хархәагак ианырҵоит. Атекст иацҵазар ауеит џьара шьҭыбжьқәак мамзаргьы амузыка. Аудиошәҟәқәа ирымоуп абзиарақәа реиԥш (иаҳҳәап, мзызқәак ирыхҟьаны аԥхьара злымшо ауаа аинформациа реилкаара) ицәгьоу аганқәагьы (ҷыдала, абжьытә фаил атекст ахаҭа аасҭа акырӡа амҽхак дууп).
== Ашәҟәы аиҿкаареи иагәылоуи ==
{{Main|Ашәҟәы архиара}}
[[Афаил:Gm-book-frame-1255-9979.jpg|мини|справа|200пкс|{{center|Аоклад}}]]
Ашәҟәқәа рҭыжьра аметодқәа инарықәыршәаны — атипографиатә кьыԥхь, аформа, ахкы, мамзаргьы аҵакы ([[Энциклопедия|аенциклопедиа]], [[Словарь|ажәар]], [[Учебник|арҵага шәҟәы]], [[Проза|апроза]], апоезиа атом, [[Монография|амонографиа]], уҳәа убас иҵегьы), ашәҟәқәа рҭеиҭыԥш, рыхәҭақәа, рструктурақәа еиуеиԥшымзар ауеит. Ихаданы ашәҟәқәа ирыҵанакуеит анаҩстәи аелементқәа:
* [[Книжный оклад|ашәҟәы ацәа архиара]];
* [[Суперобложка|асуперцәа]] — ашәҟәы ацәа кьакьа иахҟьоу [[Ламинирование полиграфической продукции|аламинаттә]] қьаадхҩа;
* [[Переплёт|аҭаӡах]] (икьакьоу) — ашәҟәы абӷьыцқәа реидҳәалоу зҭаркуа (зҭарҷабуа), акартон, ацәа, аба, ақьаад рыла еиқәыршәоу, еиҳарак икьакьоу ахҩа;
* [[Обложка|ацәа]] мамзаргьы “аҭаӡах тата” — ашәҟәы ахьӡи автори зну итатоу мамзаргьы маҷк икьакьоу ашәҟәы ацәа;
** Аҭаӡах ашьаҭа иаҵанакуеит:
*** [[Бумага|ақьаад]] жәпа;
*** [[Картон|акартон]];
*** [[Кожа (материал)|аԥсабаратәи]]/мамзаргьы [[Искусственная кожа|амаҭәашьартәи ацәа]];
*** [[Ткань|аба]];
** [[Тиснение|ақәҭыхра]]:
*** [[Сусальное золото|ахьтәы бӷьыц]];
*** [[Поталь|апотал]];
*** Аԥшшәы змоу [[Фольга|афольга]]
*** аџьаз фольга;
*** Алиумини фольга;
*** «аиубилеитә» ҭаӡахтә фольга;
** акант — аблок аҳәаақәа ранҭыҵ иҭыҵуа аҭаӡах тата аҵкарқәа;
** ашәҟәы аԥхьатәи [[Обложка|ацәа]] ахьӡ аманы мамзаргьы иамамкәа;
** [[Корешок книги|Ашәҟәы адац]] — ашәҟәы ахьӡ знызар ауа абӷьыцқәа ахьҭаӡаху ма иахьеидҷабло аҭыԥ;
** ашәҟәы ашьҭахьтәи ацәа, [[Автор|автор]] изку икьаҿу адыррақәа (ихымԥадатәӡам), [[Штриховой код|аштрих-код]], [[Ахә|ахәԥса]] зну;
** [[Каптал|Акаптал]] хыхьи ҵаҟа адац аҵаҟеи
** [[Ляссе|лиассе]] — адаҟьақәа рыбжьара абжьаҵаразы [[Тесьма|аԥаҵа]] мамзаргьы [[Шёлк|абырфын]] лента, хыхьтәи [[Каптал|акаптал]] иақәӡаху;
* ашәҟәы адаҟьақәа рыла еиқәыршәоу [[Книжный блок|ашәҟәы аблок]] (аблок зегьы [[Золочение|хьыла]] ма ашәыгатә тонқәеи асахьақәеи рыла ирԥшӡазар ауеит, иара убасгьы ашәҟәы [[Алфавит|алфавитла]] ма атемақәа рыла аҭаԥҟарсҭақәа, ашәыгақәа рыла);
** [[Марля|амарлиа]] — ашәҟәы аблок аидкыларазы;
** [[Нитки|аӡахратә рахәыцқәа]] — ашәҟәы аблок адаҟьақәа реидҵаразы;
** [[Клей|аҷабга]] — ашәҟәы адаҟьақәа ацәа татаҿы реидырҷабларазы;
* ашәҟәы адаҟьақәа;
** [[Форзац|афорзац]] — ашәҟәы аҿы аблоки аԥхьатәи “ахы” аҭаӡахи рыбжьара иҟоу ҩ-бӷьыцк рыла еиқәыршәоу ақьаад жәпа: аблок ашәҟәы иаднакылоит, насгьы аҵыхәтәантәи адаҟьақәа аҟьашьра аҟытәи еиқәнархоит;
** [[Нахзац|анахзац]] — ашәҟәы ацәеи ашьҭахьтәи адаҟьақәеи еидызкыло еиҳа ижәпоу ақьаад иалху аҩбӷьыц;
** [[Авантитул|авантитул]] (ихымԥадатәым);
** [[Титульный лист|атитултә даҟьа]] — ашәҟәы ахдаҟьа, ашәҟәы ахьӡи аинформациа хадеи зну, иара убасгьы аҭыжьырҭа, ақалақь, аҭыжьымҭа арыцхә ирызку адыррақәа зну;
** [[Фронтиспис|афронтиспис]] ([[Фасадный лист|афасадтә даҟьа]], ихымԥадатәым) атитул мамзаргьы раԥхьатәи адаҟьа аԥхьа иагәыларҷабу, ашәҟәыҩҩы исахьа мамзаргьы ашәҟәы атема хада аазырԥшуа асахьа зну (иреиӷьу ахаҭабзиареи аҩаӡара змоу ақьаад аҿы хазы икьыԥхьуп): атекст ихадоу асахьақәа зну агәыларҷабқәагьы уи аҩыза ақьаад аҟны икьыԥхьуп;
** [[Выходные сведения|аҭыҵратә дыррақәа]] ([[СССР|асоветтәии]] [[Российская Федерация|урыстәылатәии]] аҭыжьымҭақәа рҿы) мамзаргьы [[Импрессум|аимпрессум]] (егьырҭ атәылақәак рҭыжьымҭақәа рҿы);
*** [[Шмуцтитул|ашмуцтитул]] — анаҩстәи аҟәша ма ашәҟәы ахәҭа ахьӡ зну хазы игоу ашәҟәы адаҟьа;
*** [[Аннотация|аннотациа]] — аахәаҩцәеи, аҭицәеи, абиблиотекарцәеи рзы аҭыжьымҭа ахҳәаа кьаҿ;
** ашәҟәы [[Текст|атекст]] — ашәҟәы атексттә материал, хазы адаҟьақәа рҿы икьыԥхьу, насгьы ашәҟәы аблок аҟны иҷабны ма иҭаӡахны еидкылоу;
*** [[Предисловие|аԥхьажәа]];
*** ажәалагала — аусумҭа атема хада мамзаргьы уи ахәҭақәа руак аԥхьа иҟоу аҟәша, уи ацәырҵра азыҟаҵара иазырхоу;
*** [[Колонтитул|аколонтитул]];
*** [[Примечания|азгәаҭақәеи]] [[Сноска|асноскақәеи]];
*** [[Ссылка (запись)|азхьарԥшқәа]];
*** ашәҟәы [[Иллюстрация|аиллиустрациақәа]];
*** [[Книжный указатель|арбага]] (амаҭәартә, ахьӡтә, агеографиатә, уҳәа убас иҵегьы) ахьӡқәа, ахқәа, аелементқәа алфавитлеи даҟьалеи еишьҭаргыланы, иара убасгьы иҟалар зылшо аббревиатурақәа рсиа зну;
*** [[Оглавление|ашәҟәы ахәҭақәа]] мамзаргьы ашәҟәы [[Содержание (литература)|ашьақәгылашьа]] — ашәҟәқәа ралагамҭаҿы ма рҵыхәан иҟазар алшоит;
** [[Экслибрис|аекслибрис]] — ашәҟәы адырга, ақәҭыхра, ашәҟәыҵәахырҭа зтәу имҳәыр.
== Аҵәахра ==
[[Афаил:Carl Spitzweg - "The Bookworm".jpg|thumb|right|160px|[[Шпицвег, Карл|Карл Шпицвег]] исахьа “[[Книжный червь (картина)|Ашәҟәтәы хәаҷа]]”]]
XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжа инаркны ацеллиулоза иалхны ақьаад аҟаҵара иалагеит<ref>{{книга |автор= |заглавие= Сохранность книжных фондов: сборник научных трудов|место= М.|издатель=Государственная библиотека СССР имени В. И. Ленина. |издательство= |год= 1978|страницы= 5}}</ref>. Ароманқәеи, ашколтә рҵагақәеи ашәҟәқәеи ауааԥсыра ирзеиԥш мазарахеит. Аха уи ақьаад аҵәыҵәра алан, уи ақьаад ҩнуҵҟала маҷ-маҷ иԥхасҭазтәуа аҷыҷра ахылҿиаауеит. Убри аҟнытә, иахьатәи ашәҟәыҵәахырҭақәа ажәытә шәҟәқәа рҿы иҟоу аҵәыҵәқәа рықәгара рҽазыршәалароуп. 1850<ref group="K">Еиҳа изаатәиу аҟаҵаратә методқәа рҿы ацеллулоза иалоу аҵәыҵәқәа анеитрализациа азызуаз акьырхаҳәқәа рхы иадырхәон.</ref>-1950<ref group="K">Еиҳа иҿыцқәоу ҟаҵоуп аҵәыҵә ада, мамзаргьы ашьиолочтә қьаад аҟны.</ref> шықәсқәа рыбжьара икьыԥхьыз ашәҟәқәа ари афеномен иақәшәоит.
Ашәҟәқәа рыҵәахраан ацәеи атексти рҿы ахимиатә ԥсахрақәа ҟалар шалшо иазхәыцлатәуп. Ашәҟәқәа амра ахьрықәымшәо, ихьшәашәоу, иҭылашьцаау, ибжьаратәу ацәаакыра ахьыҟоу ауадаҿы иҵәахызар еиӷьуп. Ашәҟәқәа, еиҳаракгьы ихьанҭоу ашәҟәқәа, рформа еиқәхарц азы, рыкәша-мыкәша иҟоу атомқәа рыҵгәозароуп, убри аҟнытә шәагаала еилыԥшаалатәуп.
Аҩны, ашәҟәқәа лассы-лассы [[Книжный шкаф|ашәҟәҭаҵарҭақәа]] рҿы мамзаргьы ақәҵарҭақәа рҿы иқәырҵоит. Ашәҟәқәа рықәҵарҭаҿы ашәҟәқәа рацәаны ианыҟам, [[Держатель для книг|ашәҟәқәа раанкылага]] аҭаххоит, урҭ кьынааны иҟамларц азы.
Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы аԥхьаҩцәа рзы ирацәаны ахархәара аиуит ажәытә шәҟәқәа релектронтә фотохкьыԥхьаақәа<ref>{{книга |автор= Дергачева-Скоп Е., Алексеев В.|заглавие= Древнерусское духовное наследие в Сибири: научное изучение памятников традиционной русской книжности на востоке России|место= |издательство= ГПНТБ СО РАН|год= 2008|том=2|страницы= 471}}</ref>, насгьы аоригинал иҷыдоу аҭагылазаашьақәа рҿы иҵәахуп.
== Ашәҟәқәа реизгақәа ==
{{Main|Ашәҟәыҵәахырҭа}}
''Шәахә. иара убас:'' [[Абиблиофилиа]]
Ашәҟәқәа реизга хатәны (аколлекциа) мамзаргьы еилазааратәны ([[Библиотека|абиблиотека]]) иҟазар ауеит. Раԥхьаӡа ари аҩыза аизга амазаара [[Аамсҭара|аамсҭацәеи]] амал змаз ауааи, иара убас [[Монастырь|ауахәамақкәеи]] [[Университет|ауниверситетқәеи]] рзы ҳаҭыр ду акәын. Ашәҟәқәа рыхә еиҳа ианмаҷха, урҭ рхыԥхьаӡарагьы еизҳацыԥхьаӡа, ауаажәларратә библиотекақәа рылаҵәара иалагеит, убри аҟынтә ауаа рацәа рзы ашәҟәқәа рыԥшаара еиҳа имариахеит. Аха еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны (аԥшаара аласра, агьамақәа, [[Престиж|ҳаҭыр]] ахьақәыз азы) џьоукы рхатә библиотека рымазар рҭахын (иагьырҭахуп).
XX-тәи ашәышықәсазы ацәа тата змоу ашәҟәқәа рцәырҵра иахҟьаны еицырдыруа алитература еиҳа-еиҳа ирацәахеит. Ашәҟәқәа реиҳарак рыхә алаҟәреи ашәҟәыҭирҭақәа рылаҵәареи ирыхҟьаны хаҭалатәи ашәҟәыҵәахырҭа амазаара ауаажәларраҿы акапан иасимволны аҟазаара иаҟәыҵит.
Ашәҟәыҵәахырҭа дуқәа рҿы ашәҟәқәа рыԥшаара аџьабаа рацәаны иацын, убри аҟынтә урҭ рыԥшаара еиҳа имариахарц азы, атемақәа, авторцәа рыхьӡқәа, иахьҭыҵыз атәыла, уҳәа убас егьырҭ арбагақәа рыла [[Каталогизация (библиотеки и музеи)|акаталогизациатә]] системақәа аԥырҵеит.
== Ашәҟәқәа реихшара ==
[[XX век|XX-тәи]] ашәышықәсазы ашәҟәыҵәахҩцәа адунеи зегь аҿы есышықәса иҭыҵуаз ашәҟәы рацәа рыцклаԥшра иадҳәалоу ауадаҩрақәа ирықәшәеит. Уи аганахьала, [[Международная федерация библиотечных ассоциаций и учреждений|Абиблиотекатә ассоциациақәеи аинститутқәеи Жәларбжьаратәи рфедерациа]] ари апроблема аӡбаразы мыругақәак аԥнаҵеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы — [[Международное стандартное библиографическое описание|жәларбжьаратәи астандарттә библиографиатә хҳәаа]] (ISBD). Уи инақәыршәаны, ҭыжьымҭа цыԥхьаӡа [[Международный стандартный книжный номер|жәларбжьаратәи астандарттә шәҟәытә номер]] — ISBN<ref group="K">Ашәҟәқәа рзы [[EAN]]-[[Штрихкод|аштрих-код]] ISBN аҟынтәи иаагоуп арымарахь 978 ацҵаны, насгьы агәаҭаратә еизга ҿыц иԥхьаӡаны.</ref> рыҭоуп. Убас ала, ISBN адунеи аҿы иарбан тәылазаалак аҿы иҭыҵуа ашәҟәқәа зегьы рзы иҷыдоу [[Идентификатор|идентификаторуп]], ашәҟәҭыжьыҩ ари астандарт идикылозар. Асистема адгылара анаҭоит иҷыдоу ахеилак. Аидентификатор ԥшьы-хәҭак рыла ишьақәгылоуп:
* Атәыла акод
* [[Издатель|Аҭыжьҩы]] икод
* Ахьӡ акод
* [[Контрольное число#Номер ISBN|агәаҭаратә еизга]], 0 инаркны 9 рҟынӡа аҵакқәа аазхәо, насгьы X (10).
ISBN анахысгьы, иҟоуп даҽа классификациатә системақәак — иаҳҳәап, [[ББК]] ма [[УДК]].
== Аилазаараҿы ароль ==
[[Афаил:Printing3 Walk of Ideas Berlin.JPG|thumb|210px|''Ашәҟәқәа рбаҟа'' [[Берлин]] (Германиа). Иаартуп 2006 шықәса мшаԥымза 21 рзы ҳаамҭазтәәи акьыԥхьра аԥҵаҩы [[Гутенберг, Иоганн|Иоганн Гутенберг]] иаҳаҭыр азы.]]
Аурыс шәҟәыҩҩы [[Максим Горький|Максим Горки]] абас рабжьигон:
{{Ацитата|Ашәҟәы бзиа ижәбала — адырра ахыҵхырҭа, адырра мацара ауп еиқәырхагоу, уи мацара ауп доуҳала иӷәӷәоу, ииашоу, иҟәыӷоу уааны шәҟазҵо, ауаҩы гәык-ԥсык ала бзиа ибара, иџьабаа ҳаҭыр ақәҵара, еиԥымҟьо иус дуқәа рылҵшәақәа гәык-ԥсык ала рыхӡыӡаара зылшо<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_7.html|title=Высказывания про книги. Страница 7|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005242/http://www.aforism.su/31_7.html|url-status=live}}</ref>. Асовет шәҟәыҩҩы [[Павленко, Пётр Андреевич|П.А.Павленкогьы]] ашәҟәы иааннакыло аҭыԥ азы абри аҩыза ахырхарҭала дцәажәон: «''Ашәҟәы — зегьы еицырзеиԥшу ԥышәоуп. Ашәҟә дуӡӡақәа ҩажәа ирыԥхьаз ауаҩы, аԥсҭазаара дуӡӡақәа ҩажәа ихигеит''»<ref>{{cite web|url=http://www.aforism.su/31_8.html|title=Высказывания про книги. Страница 8|publisher=aforism.su|access-date=2015-10-24|archive-date=2015-10-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20151021005247/http://www.aforism.su/31_8.html|url-status=live}}</ref>.}}
2014 шықәса хәажәкырамза 14 рзы [[День православной книги|аиашахаҵаратә шәҟәы Амш]] азгәаҭараҿы ажәахә ҟаҵо, Москвеи Урыстәыла зегьы рпатриарх [[Кирилл (патриарх Московский)|Кирилл]] ҳаамҭазтәи ауаажәларраҿы ашәҟәқәа иааннакыло аҭыԥ далацәажәеит:
{{Ацитата|Иахьа ҳара ашәҟәқәа убриаҟара лассы-лассы ҳхы иаҳархәоит, ҳнапаҿы зеиԥшыҟам ауаҩытәыҩсатә культура абаҟа шаҳкугьы хырҩа аҳҭаӡом. Ииашаҵәҟьаны, ашәҟәы абзоурала адыррақәа ишшапаӡа аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иахь ииасуа мацара акәымкәа, аха вертикаллагьы — ииасыз аамҭа аҟынтәи иахьатәи аамҭахь, иахьатәи аамҭа аҟынтәи иҟалаша аамҭахь ииасуеит. Ашәҟәқәа рҿы иҵәахуп ауаатәыҩса рҟәыӷара<ref>{{статья|автор=Тутина, Юлия. |заглавие=Мудрость в переплёте. Как Москва отметила День православной книги|ссылка=http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947|издание=[[Аргументы и факты|Аргументы и факты — СтоЛичность]]|год=2014|номер=4 (53) за 9 апреля|страницы=4|archive-date=2016-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20160305021154/http://www.100lichnost.ru/rubrica/33/17947}}</ref>.}}
=== Агеральдикаҿы ===
Ашәҟәы адгьылҵакыратә, ахылҵшьҭратә, ауахәаматә геральдикаҿы иаларҵәоу, игеральдикатәым фигуроуп. Ашәҟәы афигура еиҳа лассы-лассы иаанагоит:
* Иԥшьоу аҩыра (иаҳҳәап, Аԥшьаҩыра)
* аҵареи аҿиареи
* Аҭоурых абеиара, алитературатә ҵасқәа мамзаргьы азакәан аҳра
<gallery class="center" caption="">
Coat of Arms of Vnukovskoe.png|[[Поселение Внуковское|Внуковское аҳабла]] агерб
Keele Library arms 0838.jpg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] ашәҟәыҵәахырҭа агерб
University of Keele arms.svg|[[Килский университет|Килтәи ауниверситет]] агерб
University of Staffordshire arms.svg|Стаффордширтәи ауниверситет агерб
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Книжный червь (премия)|Ашәҟәытә хәаҷа (аҳамҭа)]]
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="K"}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|22em}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Добиаш-Рождественская, Ольга Антоновна|Добиаш-Рождественская О. А.]]|заглавие=История письма в средние века. Руководство к изучению латинской палеографии|место=М.|год=1987|издательство=[[Книга (издательство)|Книга]]|издание=3-е изд|серия=История книжного искусства. Монографии и очерки|тираж=5000|ref=Добиаш-Рождественская}}
* ''[[Кирпичников, Александр Иванович|Кирпичников А. И.]]'' Книга // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: в 86 т. — СПб., 1890—1907.
* {{книга|автор=[[Немировский, Евгений Львович|Немировский Е.]]|часть=|ссылка часть= |заглавие= Мир книги. С древнейших времён до начала XX века|ссылка= |викитека= |ответственный=Рецензенты [[Говоров, Александр Алексеевич|А. А. Говоров]], Е. А. Динерштейн, [[Утков, Виктор Григорьевич|В. Г. Утков]] |издание= |место=Москва |издательство=Книга|год=1986 |тираж=50000 |ref=Немировский }}
* ''Шапкина О. И.'' Символистская книга в России начала XX века // Известия высших учебных заведений. Проблемы полиграфии и издательского дела. — 2014. — № 5. — С. 115—122
* ''Георгиев П. В.'' Библиотека и традиционная бумажная книга // Учитель истории в социокультурном пространстве Евразии в конце ХХ — начале XXI в'''.:''' Материалы Всероссийской научно-практической конференции. — [[Казань]]: Изд-во Казанского университета, 2016. С. 361—368.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:шәҟәы}}
[[Акатегориа:Ашәҟәқәа| ]]
[[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]]
[[Акатегориа:Адокументқәа]]
[[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]]
i8yfg7u8ikgwtw1z8w5or2c33qrzubu
Аԥошьҭа
0
54786
172633
169688
2026-08-24T13:30:23Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аԥошьҭа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
169688
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Аԥошьҭа|Аԥошьҭа (аҵакы)}}
[[Файл:Edward Villiers Rippingille (1829) - The Post Office - Leeds Museums and Galleries.jpg|thumb|Аԥошьҭатә ҟәша. Асахьаҭыхҩы Едвард Вилиерс Риппингилл (1829)]]
'''Аԥошьҭа''' (аиталиан быз. Posta аҟнытә) — [[Почтовое отправление|аԥошьҭатә цҳамҭақәа]] реимдара зцу [[Передача информации|аимадара]] ахкы ауп (иаҳҳәап, [[Почтовая карточка|аԥошьҭатә хсаалақәа]], [[Письмо|ашәҟәқәа]], [[Посылка|ацҳамҭақәа]]), иара убасгьы абри аҩыза аимадара алзыршо аусбарҭақәа реизга<ref name="БСЭ3" />.
Аԥошьҭатә еимадара аусбарҭақәа рахь иаҵанакуеит: [[Почтовая администрация|аҭакзыԥхықәу аԥошьҭатә администрациа]] (АԤА) насгьы уи иаҵанакуа аструктурақәа — [[Почтамт|аԥошьҭамтқәа]], [[Узел связи|аимадаратә ҭыԥқәа]], амҩангаратә еилазаарақәа, аилыԥшааратә пунктқәа, иара убасгьы аԥошьҭамтқәеи аимадаратә ҭыԥқәеи рҿы иҟоу [[Почтовое отделение|аԥошьҭатә ҟәшақәа]]<ref name="БСЭ3">[http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html Почта] // Большая советская энциклопедия : [в 30 т.] / гл. ред. А. М. Прохоров. — 3-е изд. — М. : Советская энциклопедия, 1969—1978. — Т. 20. {{Cite web |url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html |title=Почта |archive-url=https://www.webcitation.org/6iPHzqesH?url=http://enc-dic.com/print/enc_sovet/Pochta-50721.html |archive-date=2016-06-20 |access-date=2015-02-25}}</ref>. Аԥошьҭатә наплакқәа, еиҳарак, алицензиақәа рышьаҭала аҭыԥантәи, аҩныҵҟатәи, жәларбжьаратәи аҩаӡараҿы аԥошьҭатә усурақәа ҟазҵо, иалзыршо [[Естественная монополия|амонополиақәа]] шьақәдыргылоит.
1874 шықәсазы иаԥҵаз [[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] 192 ҳәынҭқарра-лахәылацәа амоуп, насгьы жәларбжьаратәи акорреспонденциа аимдара аԥҟарақәа шьақәнаргылоит.
== Атермин ахыҵхырҭа ==
Ажәа «аԥошьҭа» аполиак бызшәа аҟынтәи иаауеит — poczta, насгьы аиталиан бызшәа аҟынтәи — posta. Аҵыхәтәантәи, уи аԥхьа, posta аҟынтәи иааит, насгьы [[Позднелатинский|аҵыхәтәантәи алатин бызшәа]] ''posita'' аҟынтәи, ари ишаабо ала statio posita in… аиҵатәра акәзар ҟалоит — ҭыԥк аҿы иҟоу [[Лошади|аҽқәа]] раанҿасырҭа, астанциа<ref name="БСЭ3" />. Абасала, ари ажәа раԥхьаӡа ҵакыс иамаз аԥошьҭа ҽқәа мамзаргьы [[Курьер|акуриерцәа]] ахьеиҭнырыԥсахло [[Почтовая станция|астанциа]] акәын. Ажәа post «аԥошьҭа» аҵакы аманы раԥхьаӡакәны ахархәара аиуит XIII-тәи ашәышықәсазы. Иахьа ажәа «аԥошьҭа» иаанагоит аԥошьҭа аусбарҭа ([[Почтамт|аԥошьҭамт]], [[Почтовое отделение|аҟәша]]), ацҳамҭа, насгьы иааз акорреспонденциа зегьы<ref name="ESBE">Почта // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.</ref><ref>{{Книга |автор=[[Кисин, Борис Моисеевич|Кисин Б. М.]] |заглавие=Страна Филателия |ответственный=Ред. В. Нездвецкий |год=1969 |место=М. |издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]] |страниц=240 |тираж=100000 }}</ref><ref>Шәахә. иара убас анемец статиа ''Geschichte der Post''.</ref>.
== Аԥошьҭа аҭоурых ==
{{main|Аԥошьҭа аҭоурых}}
Ҭоурыхла, аԥошьҭа цәырҵит адырраҭарақәеи амаҭәарқәеи (аԥара, ашьҭымҭақәа, атауарқәа) анашьҭҩи адкылаҩи рыбжьара алагаҩагара аҭахра аҟынтәи.
Аԥошьҭатә еимадара аҿиара ҭнаҵаауеит аҭоурыхтә ҭҵаарадырра иҷыдоу аҟәша — [[История почты|аԥошьҭа аҭоурых]]. Ауаатәыҩса рҭоурых ду аҩнуҵҟа аинформациа аимдаратә методқәеи амҩақәеи акырӡа рҽеиҭаркит. [[Доисторическая эпоха|Аҭоурых аԥхьатәи аамҭақәа]] рзы имариаӡоу адыргақәа (абжьы, амца, алҩа) рхархәара атәратә ҳәынҭқаррақәа рҿы шьапыла, ҽыла [[Почтовый гонец|ацҳаражәҳәаҩцәа]] рыла аԥошьҭатә еимадара аиҿкаара амҩа анаҭеит. [[Феодализм|Афеодализм]]и [[Капитализм|акапитализм]]и раан, еиԥҟьарадатәи азеиԥшҳәынҭқарратәи адунеизегьтәи аԥошьҭатә маҵзурақәа ҟалеит аҽқәа рыла, анаҩс адәыӷбатә, аҳауатә, егьырҭ акоммуникациатә хкқәа рыла.
1874 шықәсазы Актәи адунеизегьтәи аԥошьҭатә конгресс аҿы 22 тәыла рнапы аҵарҩит [[Всеобщий единый почтовый договор|Азеиԥш еидкылоу аԥошьҭатә еиқәшаҳаҭра]], насгьы еиҿыркааит Азеиԥш ԥошьҭатә еидгыла (1878 шықәса инаркны — Адунеизегьтәи аԥошьҭатә Еидгыла). 1878 шықәсазы [[Всемирная почтовая конвенция|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә конвенциа]] ҟаҵан, иҩу аацҳарақәа зну акорреспонденциа аимдара аиҿкааразы.
== Аԥошьҭа иахьа ==
[[Файл:FDA and the International Mail Facilities (IMFs) (40036527725).jpg|thumb|[[Международный аэропорт имени Джона Кеннеди|Џьон Кеннеди ихьӡ зху Жәларбжьаратәи аҳаирбаӷәаза]]ҿы иҟоу аԥошьҭатә ҟәша]]
[[Файл:HK 旺角 Mongkok 彌敦道 Nathan Road 香港郵政 Hong Kong Post Office van n postmen March 2021 SS2 01.jpg|thumb|[[Ҳонконг|Гонгконгтәи]] аԥошьҭа аусзуҩцәа аԥошьҭаҭра аҟынтәи ашәҟәқәа ҭыргоит, 2021 шықәса]]
Ҳаамҭаазтәи аԥошьҭа — еиуеиԥшым аҳәынҭқаррақәа рнаплакқәа рдунеизегьтәи системоуп, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрала еидкылоу (шәахә. [[:s:ru:Категория:Документы Всемирного почтового союза|АԤЕи адунеизегьтәи аԥошьҭатә конгрессқәеи рдокументқәа]]). Жәларбжьаратәи аԥошьҭатә маҵзурақәа знапы алаку аԥошьҭатә наплакқәа зегьы монополистцәоуп.
[[Файл:Emi-Station-building-post-office-Indoor.jpg|thumb|Иапониа аԥошьҭатә ҟәша]]
[[Интернет|Аинтернет]] аҿиара абзоурала аналитикцәа шьоукы аԥошьҭатә маҵзурақәа рџьармыкьа ирласны аанҿасра азԥхьагәарҭон, аха уи ҟамлеит. Уаанӡа ахашәала змамыз еиуеиԥшым атәылақәа рԥошьҭатә наплакқәа априватизациа рзырурц ргәы иҭоуп.
[[Германиа|Германиатәи]] аԥошьҭа, немец бызшәала ''Deutsche Bundespost'' захьӡыз, 1995 шықәсазы априватизациа азун, еиҩшан акомпаниақәа ''[[Deutsche Post AG]]'', ''[[Deutsche Telekom AG]]'', ''[[Deutsche Postbank|Deutsche Postbank AG]]'' рыла. Иҟоуп иара убасгьы аԥошьҭатә маҵзурақәа мҩаԥызго егьырҭ хаҭалатәи анаплакқәагьы<ref name="Post">Шәахә. иара убас анемец статиа ''Post''.</ref>.
XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XXI-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы аԥошьҭатә еимадара зегь реиҳа иаларҵәаз, насгьы зегь раасҭа зыхә мариаз еимадара хкын. Автоматтә телекоммуникациатә системақәа, арадиоеимадара, аҭелтәи аелектронтәи еимадарақәа лассы ишыҿиоугьы, ҳаԥхьаҟагьы аԥошьҭатә еимадара иамоу аҵак ду азаанхоит; избан акәзар аматериалтә обиектқәа (атауарқәа, амаҭәарқәа, уҳәа убас иҵегьы) реиҭагара залшом афымцамҳалдызтә еимадара ахкқәа рхархәараан.
Ҳаамҭазтәи аԥошьҭатә маҵзурақәа рџьармыкьа аструктураҿы ҳара иалаҳкаар ҳалшоит акорреспонденциа анагара, ашьҭымҭақәа, абандерольқәа (акуриер, аԥошьҭа), ателекоммуникациатәқәа ([[Периодические издания|апериодикатә кьыԥхьқәа]] рыҽрыҵаҩра, урҭ рнагара), афинанстәқәа (атәанчахәы анагара, асоциалтә льготақәа, аԥара аиагара). Аелектрон еимадаратә хархәагақәа рыҿиара, ганкахьала уахәаԥшуазар, адокументқәа зцу ацҳамҭақәа рхыԥхьаӡара иагнархеит, аха, даҽа ганкахьалагьы, [[Интернет-магазин|аинтернет дәқьанқәа]] рҟынтәи ашьҭымҭақәа рнагара даараӡа аларҵәара аиуит. Еиуеиԥшым атәылақәа рҳәынҭқарратә ԥошьҭақәа лассы-лассы арҭ амаҵзурақәа рҭахрақәа рынагӡара рылшом. Убас, ЕАА рҿы, атрадициатә ԥошьҭа ([[Почтовая служба США|ЕАА Аԥошьҭатә маҵзура]]) аҭахра ду амоуп, избан акәзар еимырдо адокументқәеи [[Чек|ачекқәеи]] рхыԥхьаӡара рацәаӡоуп, аха амаҭәахәқәа рнагара аџьармыкьа аԥшьбатәи ахәҭа мацара ауп иаҵанакуа, убри аан егьырҭ [[Службы доставки посылок|ашьҭымҭақәа рнагаратә маҵзурақәа]] ([[United Parcel Service|UPS]], [[FedEx]], [[DHL]] реиԥш иҟоу) рҭааҩцәа ирыдыргалоит еиҳа иццаку, еиҳа зхаҭабзиара ҳараку анагара, рыхәқәа еиҳа иҳаракызаргьы<ref>{{Cite web |url=https://www.kommersant.ru/doc/4602887 |title=Цифра в конверте |archive-url=https://web.archive.org/web/20230630192730/https://www.kommersant.ru/doc/4602887 |archive-date=2023-06-30 |access-date=2022-10-25 |url-status=live}}</ref>. Амилаҭтә ԥошьҭатә маҵзурақәа аџьармыкьаҿы аҭыԥ ҿыцқәа рыԥшаара рҽазыршәоит. Иаҳҳәап, «[[Почта Австралии|Австралиатәи аԥошьҭа]]» атәылауаа атәылауаҩшәҟәқәеи аныҟәцаратә шәҟәқәеи рҭыԥан рхы иадырхәо аелектронтә хаҭаратә система аоператорс иҟалеит. Ари аԥошьҭатә оператор ацифратәра иалахәыз «[[Почта Швейцарии|Швеицариатәи аԥошьҭа]]» аҟәша адокументқәа реикәшареи адыррақәа рымҩақәҵареи рзы аӡбарақәа рыҭара иалагеит<ref>{{Cite web |url=https://trends.rbc.ru/trends/industry/cmrm/5e68b9fd9a7947f2920258fe |title=Вам письмо: как цифровая трансформация изменит почтовые услуги |archive-url=https://web.archive.org/web/20221025163929/https://trends.rbc.ru/trends/industry/cmrm/5e68b9fd9a7947f2920258fe |archive-date=2022-10-25 |access-date=2022-10-25 |url-status=live}}</ref>.
Иҟоуп иара убас [[Гибридная почта|агибридтә ԥошьҭа]], уаҟа аахәаҩ аԥошьҭа оператор иахь идәықәиҵоит аелектронтә документқәа, урҭ здызкылои иаазышьҭуеи рҭыӡҭыԥқәа зну, анаҩс урҭ ақьаад формала иркьыԥхьуеит адкылаҩ изааигәоу аԥошьҭатә усбарҭаҿы, аконвертқәа ирҭаҵаны иаарласны адкылаҩ иахь инагахоит.
== Аԥошьҭатә усбарҭеи амаҵзурақәеи ==
Иҟоуп аҳәынҭқарратә ԥошьҭатә усбарҭақәа — [[DHL]], [[FedEx]], [[СДЭК|SDEK]] — рзы альтернативатә усбарҭақәа, “еиӷьу амаҵзурақәа” ҳадызгало, иара убас иҟоуп арегионқәа рыла анагаратә ԥкрақәа рывсра алзыршо амеил-форвардерцәа.
== Аԥошьҭа тәылала ==
=== Урыстәыла ===
{{main|Урыстәыла Аԥошьҭа}}
Урыстәыла аԥошьҭа анапхгара азҭо АԤА (Аҭакзыԥхықәу аԥошьҭатә администрациа) ауп. Иаку наплакык аҳасабала аԥошьҭа аусура мҩаԥнагоит анагӡаратә структурақәа рхархәарала (аԥошьҭамт хадақәа, агуберниатә ԥошьҭамтқәа, амҩанысратә усбарҭақәа, аилыԥшааратә центрқәа). Уи аамҭазы, ақалақьтәи араионтәи аԥошьҭамтқәеи акоммуникациатә центрқәеи агуберниатә ԥошьҭамтқәа рыҵаҟа иҟоуп. Араионтә ԥошьҭамтқәеи акоммуникациатә центрқәеи амаҵ рзыруеит аԥошьҭатә ҟәшақәа. Убас, Урыстәылатәи аԥошьҭа иаку наплакны иҟоуп, уи аҟны иҷыдоу ароль нанагӡоит АԤА. Аԥошьҭатә усура, аусумҭақәа, атауарқәа, аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рмаҵзурақәа рҭыжьреи рыҭиреи зцу, аусуразы алицензиа рырҭоит: аусумҭақәа иаку ркомплекс аҭыжьразы ихадоу лицензиала, насгьы аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рмаҵзура хкыцыԥхьаӡа рзы лицензиа рацәала. Алицензиақәа узеиҩшаӡом, даҽаӡәгьы иузиҭаӡом; убри аҟнытә аԥошьҭатә усура амҩаԥгараҿы азин зманы иҟоу АԤА заҵәык ауп, уи ала Урыстәылатәи Аԥошьҭа акзаара иадыԥхьало. Урыстәыла Аԥошьҭа аусураҿы [[Министерство связи и массовых коммуникаций Российской Федерации|Аимадареи амассатә коммуникациақәеи Рминистрра]] ишьақәнаргылаз Аԥошьҭатә еимадара амаҵзурақәа рымҩаԥгаразы аԥҟарақәа (ПОУПС) ирықәныҟәоит<ref>{{Cite web |url=https://www.pochta.ru/documents/10231/17590/Pravila_postsvyaz_2015.pdf/d65f9f50-189e-40e6-a483-ba29982cd6dd |title=Почта России Правила оказания услуг почтовой связи |author=Министерство связи и массовых коммуникаций |website=Почта России |url-status=dead }}</ref>.
=== [[Беларус]] ===
{{main|Белпочта}}
[[Файл:Postman empties letter box in Minsk, Belarus p3.jpg|thumb|Минсктәи «Белпочта» аусзуҩы аԥошьҭаҭра аҟынтәи ашәҟәқәа ҭигоит]]
=== [[Украина]] ===
{{main|Укрпочта}}
=== [[Кырӷызсҭан]] ===
{{main|Кыргызпочтасы}}
== Аԥошьҭатә маҵзурақәа рыхә ашәара ==
[[Файл:Cover Gilbert Ellice Islands 1949 UPU.jpg|thumb|[[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]] 75 шықәса ахыҵра иазкны иҭрыжьыз [[История почты и почтовых марок островов Гилберта и Эллис|Гилберти Еллистәии Адгьылбжьахақәа рԥошьҭатә мҳәырқәа]] зқәу аконверт (1949)]]
Ишаԥу еиԥш аԥошьҭатә дәықәҵарақәа рыхә ашәаразы (асалам, асаламшәҟәқәа, иаабаци иҿаҵоуи [[Бандероль|абандерольқәа]]) еиуеиԥшым [[Номинал (филателия)|аноминациа]] змоу [[Почтовая марка|аԥошьҭатә мҳәырқәа]] рхы иадырхәоит, урҭ ишиашоу адәықәҵамҭа мамзаргьы уи аилаҳәара иақәдырҷабуеит аԥошьҭатә [[Тариф|тариф]] инақәыршәаны.
Иара убас аԥошьҭатә ҟәшақәа иҭрыжьуеит [[Штемпельный конверт|амҳәыр зну аконвертқәа]], иҿаҵоу амҳәыр зну [[Конверт|аконвертқәа]], [[Открытка|иаартуи]] [[Секретка|иаркуи]] асаламшәҟәқәа, амаҵзуратә ԥошьҭатә хсаалақәа, аԥошьҭатә еиагарақәа, абандерольқәа уҳәа убас иҵегьы, рыхә ашәара иазку [[Знак почтовой оплаты|аԥошьҭатә дырга]] рыҭаны.
Зны-зынла амҳәырқәа рҭыԥан иҷыдоу [[Франкировальная машина|афранкирҟаҵаратә машьынақәа]] ([[Франкотип|афранкотипқәа]]) рышьҭақәа ҟарҵоит, уаҟа аԥошьҭатә ԥара иҷыдоу амҩала аконверт аҿы, мамзаргьы аҭра иадҷабло ақьаад бӷьыц аҿы иркьыԥхьуеит. Есымза аԥошьҭа аусзуҩцәа ас еиԥш иҟоу аппарат аҳасабга иаԥхьоит, насгьы анаплакы аԥарашәаратә шәҟәынҵа арҭоит. Ари аҩыза ашәашьа еиҳарак рхы иадырхәоит акорреспонденциа рацәаны идәықәзҵо (акционертә еилахәырақәа, [[Банк|аԥараҵәахырҭақәа]], аԥгаԥсатә еилахәырақәа, аӡыргаратә маҵзурақәа, уҳәа убас иҵегьы).
Тәылақәак рҿы (ҷыдала Германиа, Британиа Ду, ЕАА, егьырҭ атәылақәа рҿы) иаабац акорреспонденциа ашьҭразы аԥара ашәаратә метод ҿыц цәырҵит — [[Интернет|интернет]] ала. Ахархәаҩ иҷыдоу апортал аҿы аԥошьҭатә маҵзура ахә ишәоит, уи ашьҭахь иҷыдоу [[Штрих-код|аштрих-код]] иоуеит, уи аҩнытә [[Принтер|принтер]] аҿы икьыԥхьны аконверт иақәирҷабыр илшоит. Еиду Британиаҿы ари ашәаратә метод ''SmartStamp'' ахьӡуп.
ЕАА-и [[Европа|Европатәи]] атәылақәеи рҿы лассы-лассы иуԥылоит “заанаҵ ишәоу” ҳәа изышьҭоу ашәҟәқәеи аԥошьҭатә картақәеи. Ишаԥу еиԥш, урҭ рхы иадырхәоит акомпаниа дуқәа ахархәаҩцәа рҟынтәи «агәаанагарақәа» раиуразы. Ахархәаҩ ирҭоит аԥошьҭатә карта ма аконверт, уи здызкыло акомпаниа аинформациа типографиатә мҩала икьыԥхьны изну. Аԥошьҭатә еилакы асеиԥш акорреспонденциа анагараан ахәԥса ашәҟәынҵа адкылаҩ инаҭоит.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирная почтовая конвенция|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә конвенциа]]
* [[Всемирный почтовый союз|Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]]
* [[Знак почтовой оплаты|Аԥошьҭатә шәара адырга]]
* [[История почты|Аԥошьҭа аҭоурых]]
* [[Почтальон|Аԥошьҭамҩангаҩ]]
* [[Почтамт|Аԥошьҭамт]]
* [[Почтовая марка|Аԥошьҭатә марка]]
* [[Почтовое отделение|Аԥошьҭатә ҟәша]]
* [[Почтовый штемпель|Аԥошьҭамҳәыр]]
* [[Почтовый ящик|Аԥошьҭаҭра]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* Большой филателистический словарь / Под общ. ред. Н. И. Владинца и В. А. Якобса. — М.: Радио и связь, 1988. — 320 с. — ISBN 5-256-00175-2. [См. статьи, начинающиеся на ''Почта'' и производные от этого слова.]
* [http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/16/us367916.htm?cmd=2&istext=1 Почта]// Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 3. ( {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230306012748/http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/16/us367916.htm?cmd=2&istext=1 |date=2023-03-06 }})
* Почтовые знаки // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона : в 86 т. (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
* Филателистический словарь / Сост. О. Я. Басин. — М.: Связь, 1968. — 164 с. [См. статьи, начинающиеся на ''Почта'' и производные от этого слова.]
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.upu.int/ Адунеизегьтәи аԥошьҭатә еидгыла]
* [https://www.pochta.ru/ «Почта России»]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [https://postalmuseum.si.edu/ National Postal Museum] (ЕАА)
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ԥошьҭа}}
[[Акатегориа:Аԥошьҭа| ]]
[[Акатегориа:Афилателиа]]
mbudqo2nu6ao04962ttowrp989pt9xh
Амратә система
0
54805
172646
172280
2026-08-24T13:30:48Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Амратә система]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172280
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox"
|+ <big>'''Амратә система'''</big>
|colspan="3" style="text-align: center"| [[Файл:Solar System True Color AB.png|frameless|upright=2]] <br><center><small>Амра, аа-планетаки, хә-планета ссаки, иҟалашаз ԥшь-планета ссаки, иара убас урҭ рымҩаныза дуқәеи рыԥсабаратә ԥштәқәа рыла асхематә аарԥшра. Ашәагаақәа амасштаб иақәшәоит, абжьаӡарақәа — мап.</small></center>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Азеиԥш ҷыдарақәа
|-
| '''Ақәра'''
|
| 4,5682 ± 0,0006 [[Миллиард|миллиард]] шықәса<ref name="bowring_housch1995">{{статья |заглавие=The Earth's early evolution |ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1995-09-15_269_5230/page/1534 |doi=10.1126/science.7667634 |издание=Science |том=269 |pmid=7667634 |номер=5230 |bibcode=1995Sci...269.1535B |страницы=1535—1540 |язык=en |автор=Bowring S., Housh T. |год=1995 | issn = 0036-8075 }}</ref><ref name="Bouvier"/>
|-
| '''Аҭыԥ'''
|
| [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]], [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]], [[рукав Ориона|Орион имаӷра]], [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]], [[Местная группа галактик|Аҭыԥантәи агалактикақәа ргәыԥ]]
|-
| '''Акапан'''
|
| 1,0014 [[Солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]]
|-
| '''Иааигәаӡоу аеҵәа'''
|
| [[Проксима Центавра|Проксима Центавр]] (4,21—4,24 [[Световой год|лашара шықәса]])<ref name="Distance Information">{{Cite web |url=http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |title=Cosmic Distance Scales — The Nearest Star |access-date=2012-12-02 |archive-date=2012-01-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120118220010/http://heasarc.nasa.gov/docs/cosmic/nearest_star_info.html |url-status=dead }}</ref><br> [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] асистема (4,37 лашара шықәса)<ref name="eso1">{{cite web|url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|title=Planet Found in Nearest Star System to Earth|publisher=[[Европейская южная обсерватория|European Southern Observatory]]|date=2012-10-16|access-date=2012-10-17|archive-url=https://www.webcitation.org/6CO9bfeKk?url=http://www.eso.org/public/news/eso1241/|archive-date=2012-11-23|url-status=live}}</ref>
|-
|'''[[Третья космическая скорость|Ахԥатәи акосмостә ццакыра]]''' '''([[Адгьыл|Адгьыл]] ақәыԥшылара азааигәара)'''
|
|16,65 км/с
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Апланетатә система
|-
| '''Амра зегь реиҳа иацәыхароу апланета'''
|
| [[Нептун|Нептун]] ({{s|4,503 миллиард км}}, {{s|30,1 [[Астрономическая единица|а.ц.]]}})<ref name="Podolak"/>
|-
| '''[[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аҟынӡа абжьаӡара'''
|
| {{s|~30—50 а.ц.}}<ref>{{статья |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ |заглавие=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=490 |номер=2 |страницы=879—882 |doi=10.1086/304912 |язык=en |тип=journal |автор=Alan Stern; Colwell, Joshua E. |год=1997 |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2014-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140714134244/http://iopscience.iop.org/0004-637X/490/2/879/fulltext/ }}</ref>
|-
| '''[[Звезда|Аеҵәақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 1 ([[Амра|Амра]])
|-
| '''Идыру апланетақәа рхыԥхьаӡара'''
|
| 8
|-
| '''[[Карликовая планета|Апланета ссақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 5<ref>{{cite web|url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|author=[[Браун, Майкл (астроном)|Mike Brown]]|title=Free the dwarf planets!|date=2011-08-23|work=Mike Brown's Planets (self-published)|archive-url=https://www.webcitation.org/6DAOwPLXs?url=http://www.mikebrownsplanets.com/2011/08/free-dwarf-planets.html|archive-date=2012-12-25|access-date=2012-12-24|url-status=live}}</ref>
|-
| '''[[Спутники в Солнечной системе|Амҩанызақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 639 (204 апланетақәа рзы, 435 Амратә система [[Малые тела Солнечной системы|ахәҭа хәыҷқәа]] рзы)<ref name="JPLbodies"/><ref name="MPMJohnston">{{cite web|date = 2012-10-28|title = Asteroids with Satellites|publisher = Johnston's Archive|author = Wm. Robert Johnston|url = http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|access-date = 2012-11-09|archive-url = https://www.webcitation.org/6CfClsjFp?url=http://www.johnstonsarchive.net/astro/asteroidmoons.html|archive-date = 2012-12-04|url-status = live}}</ref>
|-
| '''Ацәеижь хәыҷқәа рхыԥхьаӡара'''
|
| {{num|1 000 000}} (абҵарамза 2020 шықәсанӡа) инареиҳаны<ref name="JPLbodies"/>
|-
| '''[[комета|Акометақәа]] рхыԥхьаӡара'''
|
| 3690 (абҵарамза 2020 шықәсанӡа)<ref name="JPLbodies"/>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Агалактика агәҭа иакәшо аорбита
|-
|colspan="2"| '''Асар Рымҩа аҟьаҟьарахь анаара'''
| 60,19°
|-
|colspan="2"| '''[[Галактический центр|Агалактика агәҭа]]нӡа абжьаӡара'''
| 27 170 ± 1140 лашара шықәса<br>(8330 ± 350 [[парсек|пк]])<ref name="gillessenetal2009">{{статья |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2009-02-20_692_2/page/1074 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=692 |номер=2 |страницы=1075—1109 |doi=10.1088/0004-637X/692/2/1075 |access-date=2010-10-28 |bibcode=2009ApJ...692.1075G |arxiv=0810.4674 |язык=en |тип=journal |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer; Trippe; Alexander; Genzel; Martins; Ott |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>
|-
|colspan="2"| Аикәагьежьра аамҭа'''
| {{s|225—250 миллион}} Ашықәсқәа<ref name="Cosmic Year"/>
|-
|colspan="2"| '''Аорбитатә ццакыра'''
| 220—240 км/с<ref name="Грани">{{cite web|url=http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|title=Жизни на Земле угрожают «галактические нырки»|work=Грани.Ру|access-date=2012-12-24|archive-date=2013-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20130225024256/http://grani.ru/Society/Science/m.103981.html|url-status=live}}</ref>
|-
!style="background:#A0B0FF" colspan="3"| Аеҵәа иадҳәалоу аҟазшьақәа
|-
|colspan="2"| '''[[Спектральные классы звёзд|Аспектралтә класс]]'''
| G2 V<ref name="ESO">{{Cite web |url=http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |title=ESO — Astronomical Glossary |access-date=2013-09-08 |archive-date=2014-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140201180517/http://www.eso.org/public/outreach/glossary/glossary_s/#spectral_classification |url-status=live }}</ref><ref name="nasa">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |title=The Solar System |access-date=2014-01-20 |archive-date=2013-05-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130530060856/http://www.nasa.gov/audience/forstudents/postsecondary/features/F_The_Solar_System.html |url-status=live }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Снеговая линия (астрономия)|Асы ацәаҳәа]]'''
| {{s|~5 а.ц.}}<ref>{{статья |doi=10.1016/S0273-1177(03)00578-7 |заглавие=Remote infrared observations of parent volatiles in comets: A window on the early solar system |издание=Advances in Space Research |том=31 |номер=12 |страницы=2563—2575 |язык=en |тип=journal |автор=M. J. Mumma, M. A. DiSanti, N. Dello Russo, K. Magee-Sauer, E. Gibb, R. Novak |год=2003 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref><ref>{{книга |заглавие=Discovering the Universe |ссылка=https://archive.org/details/discoveringunive00kauf |год=1987 |издательство=W. H. Freeman and Company |isbn=0-7167-1784-0 |страницы=[https://archive.org/details/discoveringunive00kauf/page/94 94] |автор=Kaufmann, William J. }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Гелиосфера|Агелиосфера]] аҳәаа'''
| {{s|~113—120 а.ц.}}<ref name="stag">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |title=NASA's Voyager Hits New Region at Solar System Edge 12.05.11 |access-date=2012-12-24 |archive-date=2015-03-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150308091540/http://www.nasa.gov/mission_pages/voyager/voyager20111205.html |url-status=live }}</ref>
|-
|colspan="2"| '''[[Сфера Хилла|Хилл исфера]] арадиус'''
| ~1—2 лашара шықәса
|}
[[Файл:Solar System (1898).jpg|thumb|upright=1.5|Апланетатә система.<br> <small>(Агимназиақәа рзы агеографиатә атлас, 1898)</small>]]
'''Амратә система''' — [[планетная система|апланетатә система]], [[Звезда|аеҵәа]] хада [[Амра|Амреи]] [[Гелиоцентрическая орбита|агелиоцентртә орбитақәа]] рҿы иҟоу аԥсабаратә [[Космический объект|космостә обиектқәа]] зегьи еидызкыло. Уи шьақәгылеит 4,57 миллиард шықәса раԥхьашәа [[Молекулярное облако|арчысабатә ԥсҭҳәа]] [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еиҵацаларала]]<ref name="Bouvier"/>.
Амратә система азеиԥш капан 1,0014 [[солнечная масса|{{math|''M''}}<sub>☉</sub>]] раҟара иҟоуп. Уи аиҳарак Амра иаҵанакуеит; иаанхаз ахәҭа ишеибаку аа-[[планета]] еиҟәыҭхак рҿы иҟоуп — урҭ агьежьратә иазааигәоу [[орбита|орбитақәа]] рымоуп, шамахамзар ҟьаҟьарак аҿы иҟоу — [[Эклиптика|аеклиптика]] аҟьаҟьара. Убри инамаданы игәаҳҭар ауеит ҳаззыԥшу иаҿагыло [[Момент импульса|аимпульс амомент]] Амреи апланетақәеи рыбжьара аихшара («амоментқәа рыпроблема» ҳәа изышьҭоу): асистема еидкылоу амомент аҟынтәи 2% мацара ауп Амра иатәу — уи акапан апланетақәа зегьы рыкапан ~740-нтә еиҳауп; иаанхаз 98% — Амратә система акапан зегьы а~0,001 иатәуп<ref>[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]] Распределение моментов в планетарной системе Солнца //Новейшие проблемы теории поля 2005—2006 (под ред. А. В. Аминовой), Изд-во Казанск. ун-та, Казань, 2007, с. 42-56. //также в кн. {{книга|автор=[[Андреев, Валентин Дмитриевич|Андреев В. Д.]]|заглавие=Избранные проблемы теоретической физики|издательство=Аванпост-Прим|место=Киев|год=2012|ссылка=http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm|archive-date=2017-09-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170904195355/http://eqworld.ipmnet.ru/ru/library/physics/cosmos.htm}}</ref>.
Амра зегь раасҭа иазааигәоу ԥшь-планетак, [[Планеты земной группы|адгьылтә планетақәа]] ҳәа изышьҭоу — [[Меркури|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]]<ref>{{ВТ-ЭСБЕ|Земля|[[Величко, Константин Иванович|Величко К. И.]], [[Витковский, Василий Васильевич|Витковский В. В.]], [[Поленов, Борис Константинович|Поленов Б. К.]], [[Собичевский, Василий Тарасович|Собичевский В. Т.]]}}</ref>, [[Марс|Марс]] — еиҳарак [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] [[металлы|аметаллқәеи]] рыла ишьақәгылоуп.
Амра зегь раасҭа иацәыхараны иҟоу ԥшь-планетак, [[Планеты-гиганты|апланета-гигантқәа]] ҳәа изышьҭоу — [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун|Нептун]] — адгьылтә гәыԥ апланетақәа раасҭа акырӡа идууп. Амратә система иаҵанакуа иреиҳау апланета-гигантқәа — Иупитери Сатурни — еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп, убри аҟнытә [[Газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] ирыҵанакуеит; еиҳа ихәыҷу апланета-гигантқәа — Урани Нептуни — аӡрии агелии рыдагьы, еиҳарак [[Аӡы|аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак]] рылоуп; ас еиԥш иҟоу апланетақәа «[[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ҳәа хазтәи класск аҿы еидкылоуп<ref>{{cite web|url=http://science.compulenta.ru/559921/|title=В структуре ледяных гигантов должен быть мощный слой суперионной воды|date=2010-09-03|publisher=Компьюлента|access-date=2011-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20100905193254/http://science.compulenta.ru/559921/|archive-date=2010-09-05|url-status=dead}}</ref>. Апланетақәа ааба рҟынтәи фбеи ԥшь-[[Карликовая планета|планета ссаки]] аԥсабаратә [[Спутники в Солнечной системе|мҩанызақәа]] рымоуп. Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун асабеи егьырҭ ахәҭаҷқәеи [[Кольца планет|рмацәазқәа]] рыкәыршоуп.
Амратә системаҿы иҟоуп [[Малые тела Солнечной системы|ацәеижь хәыҷқәа]] рыла иҭәу ҩ-регионк. Марси Иупитери рыбжьара иҟоу [[Пояс астероидов|астероидтә маҟа]] адгьылтә гәыԥ апланетақәа иреиԥшуп еилазаарала — уи асиликатқәеи аметаллқәеи рыла ишьақәгылоуп. Астероидтә маҟаҿы иреиҳау аобиектқәа рахь иаҵанакуеит апланета сса [[Церера|Церереи]] астероидқәа [[(2) Паллада|Паллада]], [[(4) Веста|Веста]], [[(10) Гигея|Гигеиа]]. Нептун аорбита анҭыҵ иҟоуп [[Лёд|иҵааз]] аӡы, аммиак, аметан рыла ишьақәгылоу [[Транснептуновый объект|атранснептунтә обиектқәа]] — урҭ рҟынтәи еиҳа идуқәоуп [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]], [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(90482) Орк|Орк]], [[Эрида|Ерида]], [[(90377) Седна|Седна]]. Амратә системаҿы иҟоуп ацәеижь хәыҷқәа даҽа популяциақәакгьы — апланетатә [[квазиспутник|квази-мҩанызақәеи]] [[Троянские астероиды|троиааи]], [[Астероиды, сближающиеся с Землёй|Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа]], [[Кентавры (астероиды)|акентаврқәа]], [[дамоклоиды|адамоклоидқәа]], иара убас системала иныҟәо [[Комета|акометақәа]], [[метеороид|аметеороидқәа]], [[космическая пыль|акосмостә саба]].
[[Солнечный ветер|Амратә ԥша]] (Амра аҟынтәи иаауа [[плазма|аплазма]] ацәқәырԥа) [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥаҿы]] [[Пузырь звёздного ветра|аԥышҭарч]] ҟанаҵоит — [[гелиосфера|агелиосфера]] ҳәа изышьҭоу; уи [[Рассеянный диск|иԥсаҟьоу адиск]] аҵкар аҟынӡа инаӡоит. Аамҭа ду змоу акометақәа ирхыҵхырҭаны иҟоу агипотезатә [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] агелиосфера аасҭа зқьынтә раҟара еиҳа ихараны инаӡар алшоит.
Амратә система [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] [[Галактика|агалактика]] аилазаашьа иахәҭакуп.
== Аиҿкаашьа ==
[[Файл:Oort cloud Sedna orbit ab.svg|мини|Амратә система аобиеқтқәа рорбитақәа, масштабла (асааҭ ахыцқәа рхырхарҭала, хыхьтәи арымарахьтәи ахәҭаҟнытә)]]
Амратә система аобиект хада [[Амра|Амра]] ауп — [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] [[спектральные классы звёзд|аспектралтә класс]] G2V [[звезда|аеҵәа]], [[жёлтый карлик|асса ҩежь]]. Асистема акапан зегьы аиҳараӡак Амраҿы еизгоуп (99,866% раҟара); уи агравитациала ианнакылоит апланетақәеи Амратә система иаҵанакуа егьырҭ ацәеижьқәеи<ref name="M Woolfson" />. Иреиҳау ԥшь-обиектк — [[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] — иаанхаз акапан 99% рҟынӡа шьақәдыргылоит (аиҳарак Иупитери Сатурни иртәуп — 90% раҟара).
Амра иакәшо аобиект дуқәа реиҳарак шамахак ҟьаҟьарак аҿы еиҭаҵуеит — [[эклиптика|аеклиптика аҟьаҟьара]] ҳәа изышьҭоу. Убри аамҭазы акометақәеи [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәеи лассы-лассы ари аҟьаҟьарахь анааратә кәакь дуқәа рымоуп<ref name="Harold F. Levison" /><ref name="Jupiter-Family Comets" />.
Апланетақәа зегьы, насгьы егьырҭ аобиектқәа реиҳарак, Амра иакәшоит Амра агьежьра ахырхарҭаҵәҟьала (асааҭ ахыц иаҿагыло, Амра аҩадатәи аполиус аганахьынтә уахәаԥшуазар). Иҟоуп аԥҟара ацәхьаҵрақәагьы — иаҳҳәап, [[комета Галлея|Галлеи икомета]]. Иреиҳау [[Угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] змоу [[Меркури|Меркури]] ауп — уи 88 дгьылтә мшы рыла Амра зегьы акәшара наӡа ҟанаҵоит. Зегь реиҳа ихароу апланета — [[Нептун|Нептун]] — азы акәшара аамҭа адгьылтә шықәсқәа 165 артәоит.
Апланетақәа реиҳарак рыҵәҩан иакәшаны агьежьреи Амра акәшареи хырхарҭак амоуп. Аԥҟара иацәхьаҵуеит [[Венера|Венереи]] [[Уран|Урани]] — Уран акәзар, иаҳҳәар ҳалшоит, «аган иқәианы» игьежьуеит ҳәа (аҵәҩан анаара 90° раҟара). Агьежьра еилыкка аарԥшразы иҷыдоу амыруга ахархәара аиуеит — [[теллурий|ателлури]].
Амратә система амодельқәа жәпакы инықәырԥшшәа апланетақәа рорбитақәа еиҟароу абжьаӡарақәа рыла иаадырԥшуеит, аха ишыҟаҵәҟьоу ала, маҷк ада, апланета ма амаҟа Амра заҟа иацәыхароу аҟара, убри аҟара уи аорбитеи иаԥхьанеиуа аобиект аорбитеи рыбжьара абжьаӡара еиҳахоит. Иаҳҳәап, Венера Амра иацәыхароуп Меркури аасҭа {{s|0,33 [[астрономическая единица|а.ц.]]}}, Сатурн — Иупитер аасҭа {{s|4,3 а.ц.}}, Нептун — Уран аасҭа {{s|10,5 а.ц.}}. Иҟан аорбитатә бжьаӡарақәа рыбжьара акоррелиациа аԥшаара аҽазышәарақәа (иаҳҳәап, [[правило Тициуса — Боде|Тициус — Боде рыԥҟара]])<ref name="Dawn" />, аха атеориақәа руакгьы зегьы ирыдыркылартә иҟамлаӡеит.
Амра акәша-мыкәшатәи аобиектқәа рорбитақәа [[Законы Кеплера|Кеплер изакәанқәа]] рыла иарбоуп. Урҭ инарықәыршәаны, обиектцыԥхьаӡа [[эллипс|еллипсла]] игьежьуеит —афокусқәа руак аҿы Амра ыҟоуп. Амра еиҳа иазааигәоу аобиектқәа (еиҵоу [[Большая полуось|аҵәҩанбжа ду]] змоу) еиҳа иҳараку акәакьтә ццакыра рымоуп, убри аҟнытә рыгьежьра аамҭа ([[Ашықәс|ашықәс]]) еиҳа икьаҿуп. Аеллипстә орбитаҿы аобиекти Амреи рыбжьара абжьаӡара уи ашықәс иалагӡаны аҽаԥсахуеит. Аобиект аорбита Амра зегь реиҳа иазааигәоу аҭыԥ ''[[перигелий|аперигели]]'' ҳәа иашьҭоуп, зегь реиҳа ихароу — ''[[афелий|афели]]''. Обиектцыԥхьаӡа зегь реиҳа ирласны иныҟәоит аперигели аҿы, зегь реиҳа иласымкәа — афели аҿы. Апланетақәа рорбитақәа агьежь иазааигәоуп, аха акометақәа, астероидқәа, Коипер имаҟа аобиектқәа жәпакы ӷәӷәала еиҵыхоу аеллипстә орбитақәа рымоуп.
Амратә система апланетақәа реиҳарак рхатәы системақәа рымоуп. Иҟоуп [[спутники в Солнечной системе|амҩанызақәа]] зкәыршоу — мҩанызақәакгьы Меркури аасҭа еиҳауп. Амҩаныза дуқәа реиҳарак асинхронтә гьежьраҿы иҟоуп — рызганк еснагь апланета иаҿаԥшуеит. Иреиҳау апланетақәа ԥшьба — [[газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] — иара убас [[Кольца планет|амацәазқәа]] рымоуп: ахәҭаҷ хәыҷӡақәа рыла ишьақәгылоу ацәаҳәа пақәа, даара еизааигәоу орбитақәа рыла зынӡаск еицныҟәо.
=== Атерминологиа ===
Зны-зынла Амратә система арегионқәа рыла еиҟәыршоит. Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа адгьылтә гәыԥ апланетақәа ԥшьбеи астероидтә маҟеи аҵанакуеит. Адәахьтәи ахәҭа астероидтә маҟа анҭыҵ иалагоит, арчытә гигантқәа ԥшьба аҵанакуеит<ref name="Overview" />. Астероидқәа рҳәаа аҩныҵҟатәи апланетақәа зны-зынла «аҩныҵҟатәиқәа» ҳәа ирышьҭоуп, амаҟа анҭыҵтәиқәа — «адәахьтәиқәа» ҳәа<ref>{{Из БСЭ|заглавие=Внешние планеты}}</ref>. Аха зны-зынла арҭ атерминқәа рхы иадырхәоит [[нижние планеты|хыхьтәии]] (Адгьыл аорбита аҩныҵҟатәи) [[верхние планеты|ҵаҟатәии]] (Адгьыл аорбита анҭыҵтәи) апланетақәа рзы, ишнеиуа ала<ref>{{Книга|автор=П. Г. Куликовский|заглавие=Справочник любителя астрономии|ссылка=https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252|издание=4-е изд|место=М|издательство=Наука|год=1971|страницы=252|страниц=635|isbn=9785458272117|archive-date=2017-03-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20170312130855/https://books.google.com/books?id=R5r7AgAAQBAJ&pg=PA252}}</ref>.
Коипер имаҟа аартра ашьҭахь, Амратә система зегь реиҳа ихараны иҟоу ахәҭа ҳәа иԥхьаӡоуп Нептун аасҭа хара иҟоу аобиектқәа рыла ишьақәгылоу арегион<ref name="New Horizons" />.
Амра иакәшо Амратә система аобиектқәа зегьы официалла х-категориак рыла еихшоуп: ''апланетақәа'', ''апланета ссақәа'', насгьы ''Амратә система ацәеижь хәыҷқәа''. [[Планета|Апланета]] — Амра иакәшо иарбанзаалак цәеижьуп: [[сфера|асфератә]] форма аиуртә аҟара акапан змоу, аха атермогәыцәтә синтез алагаразы акапан ззымхо, насгьы зорбита акәша-мыкәша [[Планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи арыцқьара зылшаз. Абри аилкаарала Амратә системаҿы ишьақәыргылахахьоу аа-планетак ыҟоуп: Меркури, Венера, Адгьыл, Марс, Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун. Плутон (2006 шықәсанӡа планетаны иԥхьаӡаз) ари аилкаара иақәшәаӡом — избан акәзар уи аорбита иакәыршаны иҟоу Коипер имаҟа аобиектқәа рҟынтәи иазымрыцқьеит<ref name="FinalResolution" />. [[Карликовая планета|Апланета сса]] — Амра иакәшо [[Астрономический объект|жәҩантә цәеижь]]уп: амасса азхоит ахатә гравитациа амчрала агьежь иазааигәоу аформа аиқәырхара, аха аорбита аҭыԥ [[планетезималь|апланетезималқәа]] рҟынтәи иамрыцқьаӡеит, апланета амҩанызагьы акәӡам<ref name="FinalResolution" />. Абри аилкаарала, Амратә система иазхаҵоу апланета ссақәа хәба амоуп: [[Церера]], [[Плутон]], [[Хаумеа]], [[Макемаке]], [[Эрида|Ерида]]<ref name="Dwarf Planets" />. Ҳахьаҟа даҽа обиектқәакгьы апланета ссақәа ҳәа иԥхьаӡахар алшоит — иаҳҳәап, [[(90377) Седна|Седна]], [[(90482) Орк|Орк]], [[(50000) Квавар|Квавар]]<ref name="Definition Committee" />. Зорбитақәа атранснептунтә обиектқәа ррегион аҿы иҟоу апланета ссақәа ''[[плутоид|аплутоидқәа]]'' ҳәа ирышьҭоуп<ref name="IAU0804" />. Амра иакәшо иаанхаз аобиектқәа — [[малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] роуп<ref name="FinalResolution" />.
Атерминқәа “арчы”, ''аҵаа'', ''ахаҳә'' рхы иадырхәоит Амратә системаҿы иахьабалак иуԥыло амаҭәашьарқәа еиуеиԥшым рыклассқәа рарбаразы. ''Ахаҳә'' ахархәара амоуп иҳараку [[Конденсация|аконденсациа]] ма аҭәара аԥхарра ҳаракқәа змоу аилаҵақәа рзы —[[Протопланетарная туманность|апротопланетатә наҟәраҿы]], зынӡаск аҭагылазаашьақәа зегьы рҿы ишкьакьаз иаанхоз<ref name="Podolak2000" />. Ахаҳәтә еилаҵақәа рахь иаҵанакуеит [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] аметаллқәеи, аихеи аникели реиԥш<ref name="Podolak1995" />. Урҭ аԥыжәара рымоуп Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы — адгьылтә гәыԥ апланетақәеи [[астероид|астероидқәеи]] реиҳарак шьақәдыргылоит. “Арчқәа” — даара илаҟәу аҭәара аԥхарреи [[Насыщенный пар|иҭәу афақь]] ақәыӷәӷәара ҳараки змоу амаҭәашьарқәа роуп, иаҳҳәап амолекулатә [[водород|ӡри]], [[гелий|агели]], [[неон|анеон]] — урҭ анаҟәраҿы еснагь арчытә ҭагылазаашьаҿы иҟан<ref name="Podolak2000" />. Урҭ аԥыжәара рымоуп Амратә система агәҭатәи ахәҭаҿы, Иупитери Сатурни реиҳарак шьақәдыргылоит. [[Аӡы|Аӡы]], [[метан|аметан]], [[аммиак]], [[сероводород|аӡритә сульфид]], акарбон диоксид<ref name="Podolak1995" /> реиԥш иҟоу амаҭәашьарқәа ''рҵаақәа'' рҭәара аԥхарра шәкыла келвинқәа рҟынӡа инаӡоит; убри аамҭазы [[термодинамическая фаза|ртермодинамикатә фаза]] акәша-мыкәшатәи ақәыӷәӷәареи аԥхарреи ирхьыԥшуп<ref name="Podolak2000" />. Урҭ Амратә система еиуеиԥшым арегионқәа рҿы аҵаақәа, аӡытә маҭәашьарқәа ма арчқәа реиԥш иуԥылар алшоит; анаҟәраҿы акәзар — аҭагылазаашьа кьакьаҿы ма арчытә фазаҿы иҟан<ref name="Podolak2000" />. Апланета-гигантқәа рымҩанызақәа реиҳарак аҵаатә маҭәашьарқәа рылоуп; урҭ иара убас Урани Нептуни («аҵаатә гигантқәа» ҳәа изышьҭоу) реиҳарак, насгьы Нептун аорбита анҭыҵ иҟоу аобиект хәыҷқәа рацәаны ишьақәдыргылоит<ref name="Podolak1995" /><ref name="zeilik" />. Арчқәеи аҵаақәеи еицны ''иԥыруа амаҭәашьарқәа'' ҳәа иалыркаауеит<ref name="Placxo" />.
== Аилазаара ==
<imagemap>
Файл: Solar planets.jpg|мини|Планеты Солнечной системы
circle 108 0 20 [[Амра|Солнце]]
circle 108 53 5 [[Меркури|Меркурий]]
circle 108 85 10 [[Венера|Венера]]
circle 108 115 10 [[Адгьыл|Земля]]
circle 108 145 7 [[Марс|Марс]]
circle 108 262 73 [[Иупитер|Юпитер]]
circle 108 417 59 [[Сатурн|Сатурн]]
circle 108 531 26 [[Уран|Уран]]
circle 108 599 24 [[Нептун|Нептун]]
</imagemap>
* [[Амра|Амра]]
** [[Межпланетная среда|Апланетабжьаратә ҭыԥ]]
* Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа
** [[Планеты земной группы|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа]]
*** 1. [[Меркури|Меркури]]
*** 2. [[Венера|Венера]]
*** 3. [[Адгьыл|Адгьыл]]
**** [[Амза|Амза]]
*** 4. [[Марс|Марс]]
**** [[спутники Марса|Марс амҩанызақәа]] ([[Фобос]], [[Деймос|Деимос]])
** [[Пояс астероидов|Астероидқәа рмаҟа]]
*** [[Церера]]
* Амратә система адәахьтәи ахәҭа
** [[Планеты-гиганты|Апланета-гигантқәа]]
*** 5. [[Иупитер|Иупитер]]
**** [[спутники Юпитера|Иупитер амҩанызақәа]]
**** [[кольца Юпитера|Иупитер амацәазқәа]]
*** 6. [[Сатурн|Сатурн]]
**** [[спутники Сатурна|Сатурн амҩанызақәа]]
**** [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]]
*** 7. [[Уран|Уран]]
**** [[спутники Урана|Уран амҩанызақәа]]
**** [[кольца Урана|Уран амацәазқәа]]
*** 8. [[Нептун|Нептун]]
**** [[спутники Нептуна|Нептун амҩанызақәа]]
**** [[кольца Нептуна|Нептун амацәазқәа]]
** [[Комета|Акометақәа]]
** [[Кентавры (астероиды)|Акентаврқәа]]
** [[Транснептуновый объект|Атранснептунтә обиектқәа]]
*** [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]]
**** [[Плутон]]<ref>До [[Нанҳәамза 24]] [[2006|2006 год]]а Плутон считался девятой [[Планета|планетой]] Солнечной системы, но был лишён этого статуса решением XXVI Генеральной ассамблеи [[Международный астрономический союз|МАС]] в связи с открытием нескольких схожих небесных тел.</ref>
***** [[спутники Плутона|Плутон амҩанызақәа]]
**** [[Хаумеа]]<ref>{{cite web|url=http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|title=IAU names fifth dwarf planet Haumea|publisher=International Astronomical Union|lang=en|access-date=2014-08-03|archive-date=2015-07-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20150730184735/http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0807/|url-status=live}}</ref>
***** [[спутники Хаумеа|Хаумеа амҩанызақәа]]
**** [[Макемаке]]
***** [[S/2015 (136472) 1]]
**** [[(90482) Орк|Орк]]
**** [[Квавар]]
*** [[Рассеянный диск|Иԥсаҟьоу адиск]]
**** [[Эрида|Ерида]]
***** [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]]
**** [[Гун-гун (транснептуновый объект)|Гун-гун]]
***** [[Сянлю (спутник)|Сианлиу]]
**** [[Farout]]
**** [[2018 AG37|Farfarout]]
* Ихароу аҭыԥқәа
** [[Гелиосфера|Агелиосфера]]
** [[Облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]]
*** [[(90377) Седна|Седна]]
=== Амра ===
{{main|Амра}}
[[Файл:Venustransit 2004-06-08 07-49.jpg|мини|[[Прохождение Венеры по диску Солнца|Венера Амра адиск иахысны аиасра]]]]
Амра — Амратә система аеҵәа, насгьы уи акомпонент хада. Акапан (Адгьыл акапанқәа 332 900)<ref name="Sun Facts" /> азхоит аҵаулараҿы [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] аныҟәгаразы<ref name="Jack B. Zirker" /> — уи аан амчхара дуӡӡа ҭыҵуеит, еиҳарак [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркра]] аформала [[Космическое пространство|аҭыԥҭаӡарахь]] иԥыруа; уи амаксимум ацәқәырԥа аурақәа 400—700 нм рдиапазон иақәшәоит — [[Видимое излучение|иубарҭоу алашара]] иашьашәалоу<ref name="Visible light" />.
Аеҵәатә классификациала, Амра G2 [[спектральные классы звёзд|акласс]] атиптә [[жёлтый карлик|сса ҩежь]] ауп. Ари ахьӡ умҩахнаҟьар алшоит, избанзар ҳгалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа реиҳарак ирҿырԥшны, Амра еиҳа идуу, илашоу еҵәоуп<ref name="sun" />. Аеҵәа акласс еилкаахоит [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграммаҿы]] иааннакыло аҭыԥ ала — уи аеҵәақәа рылашареи рыхҟьа аԥхарреи реихьыԥшра аанарԥшуеит. Абжьааԥны еиҳа иԥхоу аеҵәақәа еиҳа илашоуп. Аеҵәақәа реиҳарак ари адиаграмма [[Главная последовательность|аишьҭагыла хада]] ҳәа изышьҭоу аҿы иҟоуп; Амра абри аишьҭагылара агәҭаншәа иҟоуп. Амра аҵкыс еиҳа илашо, иԥхо аеҵәақәа уамак ирацәаӡам, аха еиҳа илашьцоу, ихьшәашәоу аеҵәақәа ([[Красный карлик|асса ҟаԥшьқәа]]) лассы-лассы иуԥылоит — урҭ Агалактикаҿы иҟоу аеҵәақәа рҟынтәи 85% шьақәдыргылоит<ref name="sun" /><ref name="Smart" />.
Амра аишьҭагыла хадаҿы иааннакыло аҭыԥ иаанарԥшуеит агәыцәтә синтез азы иамоу аӡри амҵәаны ишыҟам, насгьы аеволиуциа агәҭаншәа ишыҟоу. Уажәы Амра хәыҷы-хәыҷла еиҳа илашахоит — аҿиара аԥхьатәи аетапқәа рзы алашара иахьатәи аҟынтәи 70% мацара ракәын ишьақәнаргылоз<ref name="Early Sun" />.
Амра [[Звёздное население|аеҵәатә популиациа]] I атип аеҵәоуп; уи шьақәгылеит Адунеи аҿиара аетап хьшәаҿы, убри аҟынтәи еиҳа иажәу II атип аеҵәақәа раасҭа [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] раасҭа ихьанҭоу аелементқәа рацәаны иалоуп (астрономиаҿы урҭ аелементқәа «[[Металличность|аметаллқәа]]» ҳәа ирышьҭоуп)<ref name="Two Groups" />. Аӡрии агелии раҵкыс ихьанҭоу аелементқәа раԥхьатәи аеҵәақәа ргәыцәқәа рҿы ишьақәгылоит —убри аҟнытә Адунеи абарҭ аелементқәа рыла ибеиахаанӡа, аеҵәақәа раԥхьатәи абиԥара иахысыр акәын. Зегь реиҳа иажәу аеҵәақәа рҿы аметаллқәа маҷуп, еиҳа иқәыԥшу аеҵәақәа рҿы — еиҳауп. Иҟоуп агәаанагара, аметаллра ҳарак Амра [[Планетная система|апланетатә система]] аиуразы даара акраҵанакуан ҳәа — избан акәзар апланетақәа «аметаллқәа» [[Аккреция|раккрециала]] ишьақәгылоит<ref name="Metallicity" />.
==== Апланетабжьаратә ҭыԥ ====
{{main|Апланетабжьаратә ҭыԥ}}
[[Файл:Heliospheric-current-sheet.gif|мини|слева|[[Гелиосферный токовый слой|Агелиосфератә токтә шьаҭа]]]]
[[Солнечная радиация|Алашара]] иацны, Амра иҭнажьуеит еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа еиԥымҟьо рыцәқәырԥа (аплазма) — [[солнечный ветер|амратә ԥша]] ҳәа изышьҭоу. Ари ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа сааҭк {{s|1,5 миллион км}} аҟынӡа инаӡо ццакрала иалаҵәоит<ref name="Solar Wind" />, амра акәша-мыкәшатәи аҭыԥ ҭнарҭәаауеит, насгьы Амра азы апланетатә атмосфера аналог аԥнаҵоит (агелиосфера) — уи Амра аҟынтәи {{s|100 а.ц.}} ҳәаақәак рҟынӡа инаӡоит<ref name="Voyager" />. Уи [[межпланетная среда|апланетабжьаратә ҭыԥ]] ҳәа иашьҭоуп. Амра ахҟьаҿы [[Солнечная активность|активра]] ацәырҵрақәа — [[Солнечная вспышка|амратә лацәҟәысрақәеи]] [[корональные выбросы массы|акороналтә капан цҟьарақәеи]] реиԥш иҟоу — агелиосфера еиладырбгоит, [[Космическая погода|акосмостә мш]]гьы цәырыргоит<ref name="SunFlip" />. Агелиосфера аҩныҵҟа иреиҳау аструктура — [[гелиосферный токовый слой|агелиосфератә фымцатә шьаҭа]]: Амра игьежьуа амҳалдызтә мҽхакы апланетабжьаратә ҭыԥ анырра иаԥнаҵо аспиральтә хҟьа<ref name="Star Poles" /><ref name="Solar cycle" />.
[[Магнитное поле Земли|Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы]] амратә ԥша [[Атмосфера Земли|Адгьыл атмосфера]] амхра иаԥырхагоуп. Венереи Марси амҳалдызтә мҽхакы рымаӡам — уи иахҟьаны амратә ԥша хәыҷы-хәыҷла ратмосферақәа акосмос ахь иаршәуеит<ref name="Erosion by Wind" />. Акороналтә капан ҭыжьрақәеи урҭ иреиԥшу ацәырҵрақәеи амҳалдызтә мҽхакы рыԥсахуеит, Амра ахҟьа аҟынтәи амаҭәашьар рацәагьы ҭыргоит — сааҭк ала 10<sup>9</sup>—10<sup>10</sup> тонна раҟара<ref>''Schrijver, Carolus J.; Zwaan, Cornelis'' (2000). [https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC Solar and stellar magnetic activity] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140702085444/https://books.google.com/books?id=QnfR5jwUQRsC |date=2014-07-02 }}. Cambridge University Press. ISBN 0-521-58286-5.</ref>. Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҽадҳәаланы, ари амаҭәашьар еиҳарак Адгьыл атмосфера хыхьтәи аполиус азааигәаратәи ашьаҭақәа рахь иақәшәоит — уаҟа абри аидҳәалара иахылҵуеит [[Полярное сияние|аполиартә лашарақәа]], еиҳарак [[Магнитный полюс|амҳалдызтә полиусқәа]] рзааигәара иубарҭо.
[[Космические лучи|Акосмостә шәахәақәа]] Амратә система анҭыҵынтәи иаауеит. Агелиосфереи, маҷк еиҵаны, апланетатә мҳалдызтә мҽхакқәеи Амратә система адәныҟатәи аныррақәа хәҭакахьала ирцәыхьчоит. [[Межзвёздная среда|Аеҵәабжьаратә ҭыԥаҿы]] акосмостә шәахәақәа рыжәпареи Амра амҳалдызтә мҽхакы амчреи аамҭа цацыԥхьаӡа еиҭасуеит — убри аҟнытә Амратә системаҿы акосмостә шәахәаркра аҩаӡара еснагь еиԥшӡам, ацәхьаҵрақәа рымҽхак ииашаны еилкаамзаргьы<ref name="Langner et al 2005" />.
Апланетабжьаратә ҭыԥ, зегьы ианреиҵаха, [[Космическая пыль|акосмостә саба]] аҟны иҟоу адиск асахьа змоу ҩ-ҭыԥк ирышьақәгыларҭоуп. Актәи — азодиактә сабатә ԥсҭҳәа — Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп; убри ауп [[зодиакальный свет|азодиактә лашара]] зыхҟьогьы. ИҞалап, уи цәырҵзар апланетақәа рнырра иахҟьаны астероидтә маҟа аҩныҵҟатәи аидысларақәа рыла<ref name="Zodiacal Cloud" />. Аҩбатәи ахәҭаа 10 инаркны {{s|40 а.ц.}} инаӡоит, насгьы, иҟалап, [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аҩныҵҟатәи аобиектқәа рыбжьара еиԥшыз аидысларақәа рышьҭахь ицәырҵзар<ref name="Shortlist stars" /><ref name="Dust beyond Jupiter" />.
=== Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа ===
Аҩныҵҟатәи ахәҭаҿы иҟоуп адгьылтә гәыԥ апланетақәеи астероидқәеи. Еиҳарак [[Силикаты (минералы)|асиликатқәеи]] аметаллқәеи рыла ишьақәгылоу аҩныҵҟатәи арегион аобъектқәа Амра иазааигәоуп, ари асистема зегьы иреиҵоу ахәҭоуп — уи арадиус еиҵоуп Иупитери Сатурни рорбитақәа рыбжьара иҟоу абжьаӡара аасҭа.
==== Адгьылтә гәыԥ апланетақәа ====
[[Файл:Terrestrial planet size comparisons.jpg|мини|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа. Армарахьтә арӷьарахь: [[Меркури|Меркури]], [[Венера|Венера]], [[Адгьыл|Адгьыл]], [[Марс|Марс]] (ашәагаақәа амасштаб иақәшәоит, апланетабжьаратә бжьаӡарақәа — мап)]]
{{main|Адгьылтә гәыԥ апланетақәа}}
Амра иазааигәоу ԥшьы-планетак, адгьылтә гәыԥ апланетақәа ҳәа изышьҭоу, еиҳарак ихьанҭоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоуп, [[спутники в Солнечной системе|рымҩанызақәа]] рхыԥхьаӡара маҷуп (0—2), [[Кольца планет|амацәазқәа]]гьы рымаӡам. Урҭ еиҳарак ишьақәгылоуп аҭәара зцәыуадаҩу аминералқәа — [[Мантия Земли|рмантиеи]] [[Земная кора|рцәеи]] шьақәзыргыло асиликатқәа реиԥш — насгьы [[Ядро Земли|ргәыцә]] шьақәзыргыло аметаллқәа — [[железо|аихеи]] [[никель|аникели]] реиԥш — рыла. Урҭ апланетақәа рҟынтәи хԥа — Венера, Адгьыл, Марс — [[атмосфера]] рымоуп; зегьы ирымоуп [[Ударный кратер|аидысларатә кратерқәеи]] [[Тектоника|атектоникатә]] релиеф аҷыдарақәеи — [[рифт|арифттә]] ҭагәаҩарақәеи [[вулкан|авулканқәеи]] реиԥш иҟоу<ref>{{Cite web |url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |title=Солнечная система |access-date=2010-03-16 |archive-date=2011-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110907062645/http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://sunsys.narod.ru/mars.htm |title=Марс |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100206085544/http://sunsys.narod.ru/mars.htm |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/117.html |title=Поверхность Марса |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200806165637/https://space.rin.ru/articles/html/117.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://space.rin.ru/articles/html/54.html |title=Поверхность Венеры |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-09-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200929022457/https://space.rin.ru/articles/html/54.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://galspace.spb.ru/index9.html |title=Венера — кривое зеркало Земли |access-date=2010-03-16 |archive-date=2010-08-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100824055215/http://galspace.spb.ru/index9.html |url-status=live }}</ref><ref>Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение. С. 73—75.</ref>.
===== Меркури =====
[[Файл:Mercury in natural color.png|мини|Меркури]]
{{main|Меркури}}
Меркури (Амра аҟынтәи {{s|0,4 а.ц.}}) Амра зегь реиҳа иазааигәоу, асистемаҿгьы зегь реиҳа ихәыҷу планетоуп (Адгьыл акапан аҟнытә 0,055). Апланета амҩанызақәа амаӡам. Ахҟьа арелиеф аҷыдаҟазшьақәа, аидысларатә кратерқәа рыдагьы — шә-километрала еиҵыху иҟьаҟьоу аҵәҩанқәа рацәоуп. Иҟоуп агәаанагара, урҭ цәырҵит ҳәа апланета аҭоурых алагамҭазтәи аӡхыҵратә деформациақәа ирыхҟьаны — Меркури аҵәҩан иаԥну агьежьреи Амра акәшареи рпериодқәа ррезонанс ианҭамгылацыз аамҭазы<ref name="Schenk" />. Меркури даара иҭацәу атмосфера амоуп — уи шьақәгылоуп амратә ԥша апланета ақәыԥшылара аҟынтәи «иҭнажьыз» атомқәа рыла<ref name="Bill Arnett" />. Меркури аихатә гәыцә ду аҟазаареи ацәа ҵаӷареи макьана иазхаша аилыркаара рымаӡам. Иҟоуп агипотеза: иласу аелементқәа рыла ишьақәгылаз апланета адәахьтәи ашьаҭақәа еидыслара дуӡӡак иахҟьаны икыдыршшаан — убри ала апланета ашәагаагьы маҷхеит ҳәа<ref name="Collisional stripping" />. Мамзаргьы Амра қәыԥш ашәахәаркра амаҭәашьар инагӡоу аккрециа иаԥырхагахар алшон<ref name="Partial volatilization" />.
===== Венера =====
[[Файл:Venus globe.jpg|мини|Венера (атмосфера ада ахәаԥшышьа аиҭашьақәыргылара, арадартә фотоҭыхра ашьаҭала иҟаҵоу)]]
{{main|Венера}}
Венера шәагаала Адгьыл иазааигәоуп (Адгьыл акапан 0,815), насгьы, Адгьыл еиԥш, аихатә гәыцә иакәыршаны асиликаттә хҩа жәпеи атмосфереи амоуп (убри иахҟьаны Венера лассы-лассы Адгьыл «аеҳәшьа» ҳәа иашьҭоуп). Иҟоуп аҩныҵҟатәи агеологиатә активра ашаҳаҭрақәагьы. Аха Венера аӡы ахыԥхьаӡара Адгьыл аҿы иҟоу аасҭа акырӡа имаҷуп, атмосферагьы 90-нтә еиҳа ижәпоуп. Венера амҩанызақәа амаӡам. Ари ҳсистемаҿы зегь реиҳа иԥхо планетоуп — ақәыԥшылара аԥхарра 400°C иреиҳауп. Ас еиԥш иҳараку аԥхарра еиҳа изыхҟьаз [[парниковый эффект|апарниктә еффект]] ауп — акарбон адиоксид ала ибеиоу атмосфера жәпа иахылҿиааз<ref name="Climate on Venus" />. Венера иахьатәи агеологиатә активра адырга наӡақәа амаӡам, аха атмосфера жәпа аԥсыҽхара иацәызыхьчаша амҳалдызтә мҽхакы ахьамам азы, иҟалап атмосфера авулкантә ԥжәарақәа рыла лассы-лассы аҽханарҭәаауеит ҳәа агәаанагара иашазаргьы<ref name="Paul Rincon" />.
===== Адгьыл =====
{{main|Адгьыл}}
[[Файл:The Earth seen from Apollo 17.jpg|мини|Адгьыл]]
Адгьыл адгьылтә гәыԥ апланетақәа рҟынтәи зегь реиҳа идуу, насгьы зегь реиҳа еилаӷәӷәоу планетоуп. Адгьыл аҿы [[тектоника плит|аплитақәа ртектоника]] ыҟоуп. Адгьыл ада даҽаџьара аԥсҭазаара аҟазаара азҵаара аартны иаанхоит<ref name="life" />. Адгьылтә гәыԥ апланетақәа рыбжьара Адгьыл иналукааша планетоуп (раԥхьаӡа инаргыланы, [[гидросфера|агидросфера]] абзоурала). Адгьыл [[Атмосфера|атмосфера]] егьырҭ апланетақәа ратмосферақәа зынӡа иреиԥшым — уи иалоуп зхы иақәиҭу [[кислород|аҵәыҵәри]]<ref name="Earths Atmosphere" />. Адгьыл иамоуп аԥсабаратә мҩанызак — [[Амза|Амза]], Амратә система адгьылтә гәыԥ апланетақәа рымҩаныза ду заҵәы.
===== Марс =====
{{main|Марс}}
[[Файл:Mars Hubble.jpg|мини|Марс]]
Марс Адгьыли Венереи раасҭа ихәыҷуп (Адгьыл акапан 0,107). Иара иамоуп еиҳарак [[диоксид углерода|арацәаҵәыҵәтә рчы]]ла ишьақәгылоу атмосфера, ақәыԥшылараҿтәи ақәыӷәӷәара 6,1 [[бар (единица измерения)|мбар]] (адгьылтә аҟнытә 0,6%)<ref name="Mars Atmosphere" />. Ахҟьаҿы авулканқәа ыҟоуп, урҭ рҟынтә иреиҳау — [[Олимп (Марс)|Олимп]] — адгьылтә вулканқәа зегьы раасҭа идууп, ҳаракырала 21,2 км рҟынӡа инаӡоит<ref>''Ж. Ф. Родионова, Ю. А. Илюхина.'' [http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 Новая карта рельефа Марса] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20131203010433/http://www.ipages.ru/index.php?ref_item_id=4262&ref_dl=1 |date=2013-12-03 }}</ref>. Арифттә ҭаҳарақәа ([[долины Маринер|Маринер идәҳәыԥшқәа]]), авулканқәа ирыцны, ииасыз агеологиатә усура шаҳаҭра азыруеит, еиуеиԥшым адыррақәа рыла, аҵыхәтәантәи 2 миллион шықәса рыҩныҵҟагьы аҭыԥ змаз<ref name="David Noever" />. Марс ақәыԥшылара аҟаԥшьра зыхҟьо уи агрунт аҟны [[Гематит|аихатә оксид]] рацәаны иахьыҟоу ауп<ref name="Kids Eye" />. Апланета иамоуп ҩ-мҩанызак — [[Фобос]], [[Деймос|Деимос]]. Урҭ ирҭаслымыз астероидқәа роуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Satellites of Mars" />. Иахьатәи амш азы (Адгьыл ашьҭахь) Марс Амратә системаҿы зегь реиҳа инарҵауланы иҭҵаау планетоуп.
==== Астероидқәа рмаҟа ====
{{main|Астероидқәа рмаҟа}}
[[Файл:InnerSolarSystem ab.png|мини|[[Пояс астероидов|Астероидтә маҟа]] (шкәакәа) иара убас [[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәа]] (иаҵәа)]]
[[Файл:Asteroids_in_Gaia_data_release_3_ESA24305910.png|мини|[[Gaia]] ахԥатәи акаталог аҵыхәтәантәи аверсиа ({{lang-en|Data Release 3}}, Gaia DR3) адыррақәа рыла 150 000 еиҳаны астероидқәа рорбитақәа — Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭақәа инадыркны Иупитер ахьыҟоу иҟоу Троиатәи астероидқәа рҟынӡа, еиуеиԥшым аԥштәытә кодқәа рыла. Агәҭаны иҟоу агьежь ҩежь Амра аанарԥшуеит. Ажәҩанԥштәы иаанарԥшуеит Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа, Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа — Марси адгьылтә гәыԥ апланетақәеи рорбитақәа ирхысуа — ахьыҟоу. Марси Иупитери ирыбжьоу амаҟа хада шьацԥшшәылоуп. Иупитер атроиаа ҟаԥшьқәоуп.]]
[[Файл:Asteroids_on_13_June_2022_with_Gaia_ESA24306000.png|мини|Астероидцыԥхьаӡа 2022 шықәса рашәарамза 13 рзы иахьыҟаз ҭыхуп. Астероидцыԥхьаӡа асегмент ала иаарԥшуп, уи 10 мшы рыҩныҵҟа аныҟәара аанарԥшуеит. Аҩныҵҟатәи ацәеижьқәа Амра иаакәыршаны еиҳа ирласны ицоит (агәҭаны иҟоу агьежь ҩежь хәыҷы). Ажәҩанԥштәы иаанарԥшуеит Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭа, Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа — Марси адгьылтә гәыԥ апланетақәеи рорбитақәа ирхысуа ахьыҟоу. Марси Иупитери рыбжьара иҟоу амаҟа хада шьацԥштәуп. «Аԥсҭҳәа» патырқалԥштәқәа ҩба Иупитер атроиатәи астероидқәа ирышьашәалоит.]]
Амратә системаҿы зегь реиҳа ирылаҵәоу [[малые тела Солнечной системы|ацәеижь хәыҷқәа]] роуп [[Астероид|астероидқәа]].
Астероидтә маҟа аорбита ааннакылоит Марси Иупитери рыбжьара, Амра аҟынтәи 2,3 инаркны {{s|3,3 а.ц.}} рыбжьара. [[гипотезы о существовании планеты между Марсом и Юпитером|Марси Иупитери рыбжьара апланета аҟазаара иазку агипотезақәа]] ықәыргылан, аха аҵыхәтәаны ишьақәырӷәӷәамхеит (иаҳҳәап, агипотетикатә планета [[Фаэтон (планета)|Фаетон]]) — уи Амратә система ашьақәгылара раԥхьатәи аетапқәа рзы еилаҳаит, аԥҽыхақәа астероидқәаны иҟалеит, урҭ астероидтә маҟа шьақәдыргылеит. Иахьатәи ахәаԥшышьақәа рыла, астероидқәа Амратә система ашьақәгылара иацәынхаз роуп ([[планетозималь|апланетозималқәа]]), урҭ Иупитер агравитациатә ныррақәа ирыхҟьаны цәеижь дук аҳасабала аҽеидкылара рылымшеит<ref name="Petit" />.
Астероидқәа ршәагаақәа метрқәак инаркны шә-километрақәак рҟынӡа инаӡоит. Астероидқәа зегьы [[малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] ҳәа иԥхьаӡоуп, аха уажәы астероидқәа ҳәа иԥхьаӡоу цәеижьқәак — иаҳҳәап, [[(4) Веста|Вестеи]] [[(10) Гигея|Гигеиеи]] — [[гидростатическое равновесие|агидростатикатә еиҟарара]] ныҟәыргоит ҳәа иаарԥшхар, апланета ссақәа ҳәа еиҭаԥхьаӡахар ҟалоит<ref name="Planet Definition" />.
Амаҟаҿы иҟоуп километрак аҵкыс еиҳау адиаметр змоу аобиектқәа жәа-нызқьла, иҟалап миллионла<ref name="Twice asteroids" />. Ус шакәугьы, амаҟа астероидқәа зегьы рыкапан еизакны Адгьыл акапан азықьхәҭак аҵкыс еиҳаӡам ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Krasinsky2002" />. Здиаметр 100 мкм инаркны 10 м рҟынӡа иҟоу [[Астрономический объект|ажәҩантә цәеижьқәа]] [[метеороид|аметеороидқәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Meteoroid" />. Еиҳа ихәыҷу ахәҭаҷқәа [[космическая пыль|акосмостә саба]] ҳәа иԥхьаӡоуп.
===== Астероидқәа ргәыԥқәа =====
Астероидқәа рорбитақәа рҟазшьақәа инарықәыршәаны агәыԥқәеи аҭаацәарақәеи рыла еихшоуп. [[Спутник астероида|Астероид амҩанызақәа]] — егьырҭ астероидқәа орбитала ирыкәшо астероидқәа роуп. Урҭ апланетақәа рымҩанызақәа реиԥш еилыкка иалкааӡам — зны-зынла урҭ рҩыза аҟара идууп. Астероидтә маҟаҿы иҟоуп иара убас амаҟа хада акометақәа, иҟалап урҭ Адгьыл аҿтәи аӡы иахыҵхырҭаны иҟазҭгьы<ref name="Earths Water" />.
[[Троянские астероиды Юпитера|Троиатәи астероидқәа]] Иупитер Лагранж иҭыԥқәа [[Точки Лагранжа#L4 и L5|L{{sub|4}}, L{{sub|5}}]] рҿы иҟоуп (агравитациатә ҭышәынтәалара змоу, апланета анырра ахьыҟоу арегионқәа — урҭ апланета аорбитала иара иацныҟәоит); атермин ''«троиаа»'' егьырҭ апланетақәа ма амҩанызақәа Лагранж иҭыԥқәа рҿы иҟоу астероидқәа рзгьы ахархәара амоуп (Иупитер атроиаа рыда, еицырдыруеит [[Троянские астероиды Земли|Адгьыл]], [[Троянские астероиды Марса|Марс]], [[Троянские астероиды Урана|Уран]], [[Троянские астероиды Нептуна|Нептун]] рытроиаа). [[Семейство Хильды|Хильда аҭаацәара]] иаҵанакуа астероидқәеи Иупитери [[Щели Кирквуда|2:3]] арезонанс рымоуп — даҽакала иуҳәозар, Иупитер Амра ҩынтә ианакәшо аамҭа иалагӡаны урҭ хынтә Амра иакәшоит<ref name="Barucci" />.
Иара убасгьы аҩнуҵҟатәи Амратә системаҿы иҟоуп астероидқәа ргәыԥқәа, урҭ рорбитақәа Меркури инаркны Марс аҟынӡа инеиуеит. Урҭ рҟынтәи жәпакы рорбитақәа аҩныҵҟатәи апланетақәа рорбитақәа ирхьысуеит<ref name="MorbidelliAstIII" />.
===== Церера =====
{{Main|Церера}}
Церера {{s|(2,77 а.ц.)}} — [[карликовая планета|планета сс]]оуп, насгьы астероидтә маҟаҿы зегь реиҳа идуу цәеижьуп. Церера адиаметр 1000 км маҷк еиҵоуп, насгьы ахатә гравитациа анырра ала асфератә форма аиқәырхаразы иазхоу акапан амоуп. Аартра ашьҭахь Церера планетак аҳасабала иԥхьаӡан, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа Церера азааигәара астероидқәа рацәаны раарԥшра ахьахылҿиааз азы, 1850-тәи ашықәсқәа рзы астероидқәа ирхыраԥхьаӡалеит<ref name="History of Asteroids" />. 2006 шықәсазы уи даҽазнык апланета сса ҳәа иԥхьаӡахеит.
=== Амратә система адәахьтәи ахәҭа ===
Амратә система адәахьтәи арегион аҿы иҟоуп арчытә гигантқәеи урҭ рымҩанызақәеи, иара убасгьы транснептунтәи аобиектқәа, астероид-комета-арчытә Коипер имаҟа, Иԥсаҟьоу адиск, иара убас Оорт иԥсҭҳәа. Апериод кьаҿ змоу акометақәа жәпакы, иара убас [[Кентавры (астероиды)|астероид-центаврқәа]] рорбитақәагьы ари арегион иалсуеит. Ари арегион аобиект ӷәӷәақәа, Амра иахьацәыхароу, убри аҟынтә рыԥхарра еиҳа иахьылаҟәу иахҟьаны, [[Аӡы|аӡы]], [[аммиак]], [[метан|аметан]] рҵаақәа рымоуп. Иҟоуп агипотезақәа — адәахьтәи арегион аҿы апланета [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]], иҟалап, даҽа «[[Планета X|Планетақәак X]]», иара убасгьы Амра аеҵәа-мҩаныза [[Немезида (звезда)|Немезида]] — рыҟазаара иазку.
==== Апланета-гигантқәа ====
[[Файл:Gas planet size comparisons.jpg|мини|upright=1.5|Апланета-гигантқәа. Армарахьтә арӷьарахь: [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн|Сатурн]], [[Уран|Уран]], [[Нептун|Нептун]] (ашәагаақәа амасштаб ала, апланетабжьаратә бжьаӡарақәа — мап)]]
{{Main|Апланета-гигантқәа}}
Аԥшь-планета-гигантк — [[газовая планета|арчытә гигантқәа]] ҳәагьы изышьҭоу — зегьы еицны Амра иакәшо аорбитақәа рыла иныҟәо аматериа акапан 99% рымоуп. Иупитери Сатурни еиҳарак аӡрии агелии рыла ишьақәгылоуп; Урани Нептуни реилазаараҿы аҵаа еиҳаны иҟоуп. Убри аҟнытә астрономцәа шьоукы урҭ хазтәи категориак— «аҵаатә гигантқәа» иаларҵоит<ref name="Giant Planets" />. Аԥшь-планета-гигантк зегьы [[Кольца планет|амацәазқәа]] рымоуп, аха Сатурн амацәазтә система заҵәык ауп Адгьыл аҟынтәи имарианы иубарҭоу.
===== Иупитер =====
[[Файл:Jupiter from Voyager 2.jpg|мини|Иупитер]]
{{Main|Иупитер}}
Иупитер акапан Адгьыл акапан аасҭа 318-нтә еиҳауп, насгьы егьырҭ апланетақәа зегьы еицҵаны рыкапан аасҭа 2,5-нтә еиҳауп. Уи еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп. Иупитер аҩныҵҟатәи аԥхарра ҳаракы иахҟьаны атмосфераҿы абжа-иааиԥымҟьо аԥшаҵәыҩтә структурақәа рацәаны иҟалоит, иаҳҳәап, аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәеи [[Большое красное пятно|Ашәыта ҟаԥшь Ду]]и реиԥш иҟоу.
Иупитер иамоуп [[Спутники Юпитера|97 мҩаныза]]<ref>{{Cite news|title=American Astronomer Finds Two New Moons Around Jupiter. His Record May Never Be Beaten.|url=https://www.iflscience.com/american-astronomer-finds-two-new-moons-around-jupiter-his-record-may-never-be-beaten-80096|website=IFLScience|access-date=2026-03-28|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20251104043719/https://www.iflscience.com/american-astronomer-finds-two-new-moons-around-jupiter-his-record-may-never-be-beaten-80096|archive-date=2025-11-04}}</ref>. Иреиҳаӡоу ԥшьба — [[Ганимед (спутник)|Ганимед]], [[Каллисто (спутник)|Каллисто]], [[Ио (спутник)|Ио]], [[Европа (спутник)|Европа]] — адгьылтә гәыԥ апланетақәа иреиԥшуп абас еиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыла, иаҳҳәап, авулкантә усуреи аҩныҵҟатәи арԥхареи<ref name="Galilean Satellites" />. Ганимед — Амратә системаҿы зегь реиҳа идуу амҩаныза — шәагаала Меркури иаԥнагоит.
===== Сатурн =====
[[Файл:Natural color global view of Saturn and its rings.jpg|мини|Сатурн]]
{{Main|Сатурн}}
Инарҭбаау [[Кольца Сатурна|амацәазтә система]]ла еицырдыруа Сатурн атмосфереи амҳалдызасфереи рыструктурала маҷк Иупитер иеиԥшуп. Сатурн аҭаӡара Иупитер аҭаӡара 60% иаҟаразаргьы, акапан (Адгьыл акапанқәа 95) Иупитер акапан ахԥатәи ахәҭак аҵкыс еиҵоуп; убас ала, Сатурн Амратә системаҿы зегь реиҳа еилаӷәӷәам апланета ауп (иара абжьаратәи аилаӷәӷәара аӡи [[бензин|абылтәи]] реилаӷәӷәарақәа раасҭагьы еиҵоуп).
Сатурн иамоуп [[Спутники Сатурна|ишьақәырӷәӷәоу 285 мҩаныза]]<ref>{{статья|автор=Григорий Студнев|заглавие=Кольца Сатурна оказались обломками двух лун|ссылка=https://siriusmag.ru/articles/1762-kolca-saturna-okazalis-oblomkami-dvuh-lun/|издание=Журнал «Сириус»|год=9 октября 2023|archive-date=2024-08-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20240827063551/https://siriusmag.ru/articles/1762-kolca-saturna-okazalis-oblomkami-dvuh-lun/}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://thecsrjournal.in/saturn-welcomes-11-new-moons-raising-total-count-to-285/|title=Saturn Welcomes 11 New Moons, Raising Total Count to 285|lang=en-US|first=Pooja|last=Shah|website=The CSR Journal|date=2026-03-18|access-date=2026-03-28}}</ref>; урҭ рҟынтәи ҩба — [[Титан (спутник)|Титан]]и [[Энцелад (спутник)|Енцелад]]и — агеологиатә усура адыргақәа аадырԥшуеит. Аха ари аусура Адгьыл аҿы иҟоу иеиԥшӡам, избан акәзар уи еиҳарак [[Криовулканизм|аҵаа аусура]] иахҟьоуп<ref name="Cryovolcanism" />. Шәагаала [[Меркури|Меркури]] иаԥызгго Титан — Амратә системаҿы атмосфера еилаӷәӷәа змоу мҩаныза заҵәуп.
===== Уран =====
[[Файл:Uranus Voyager2 color calibrated.png|мини|Уран]]
[[Файл:Neptune Voyager2 color calibrated.png|мини|Нептун]]
{{Main|Уран (апланета)|l1=Уран}}
Уран акапан Адгьыл акапан аасҭа 14-нтә еиҳауп, апланета-гигантқәа рыбжьара зегь реиҳа иласу ауп. Егьырҭ апланетақәа рыбжьара уи налукаартә иҟазҵо — «аган иқәианы» иахьыгьежьуа ауп: Уран аекватор аҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьарахь 98° рҟынӡа еиҵыхуп<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy|Celestial Mech. Dyn. Astr.]] |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |тип=journal |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |год=2007 |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>. Егьырҭ апланетақәа игьежьуа аӷырӷынқәа ирыҿурԥшыр ҟалозар, Уран еиҳарак икәымпылуа ампыл угәаланаршәоит. Иара егьырҭ арчытә гигантқәа раасҭа кырӡа еиҳа ихьшәашәоу агәыцә амоуп, насгьы акосмосахь аԥхарра даара имаҷны иҭнажьуеит<ref name="Hawksett" />.
Уран аҟны иаартуп [[Спутники Урана|27 мҩаныза]]; зегь реиҳа идуқәоу — [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриел]], [[Ариэль (спутник)|Ариел]], [[Миранда (спутник)|Миранда]].
===== Нептун =====
{{Main|Нептун}}
[[Нептун|Нептун]], Уран аасҭа маҷк ишеиҵоугьы, акапан ала еиҳауп (Адгьыл акапанқәа 17), убри аҟнытә еиҳа еилаӷәӷәоуп. Иара аҩныҵҟатәи аԥхарра еиҳаны иҭнажьуеит, аха Иупитери Сатурни реиԥш ирацәаны акәымкәа<ref name="Podolak" />.
Нептун иамоуп [[Спутники Нептуна|еицырдыруа 14 мҩаныза]]. Зегь реиҳа идуу — [[Тритон (спутник)|Тритон]] — геологиала аԥсы ҭоуп, аӡытә азот [[гейзер|агеизерқәа]] аманы<ref name="Geysers on Triton" />. Тритон [[Ретроградное движение|иаҿагыло ахырхарҭала иныҟәо]] мҩаныза ду заҵәуп. Иара убас Нептун иацуп «[[Троянские астероиды Нептуна|Нептун атроиаа]]» ҳәа изышьҭоу [[астероид|астероидқәа]] — урҭи иареи 1:1 [[Орбитальный резонанс|арезонанс]] рымоуп.
===== Ажәбатәи апланета =====
{{Main|Ажәбатәи апланета}}
2016 шықәса ажьырныҳәамза 20 рзы Калифорниатәи атехнологиатә институт астрономцәа [[Браун, Майкл (астроном)|Маикл Браун]]и [[Батыгин, Константин|Константин Батыгин]]и ирҳәеит Амратә система аҵкараҿы, Плутон аорбита анҭыҵ, ажәбатәи апланета ыҟазар шалшо. Апланета акапан ала Адгьыл аасҭа жәантә рҟынӡа еиҳауп, Амра иацәыхароуп [[Нептун|Нептун]] аасҭа 20-нтә рҟынӡа еиҳаны (90 миллиард километра), насгьы Амра {{num|10 000}}—{{num|20 000}} шықәса рыла иакәшоит<ref>https://www.caltech.edu/news/caltech-researchers-find-evidence-real-ninth-planet-49523 Caltech Researchers Find Evidence of a Real Ninth Planet</ref>. Маикл Браун игәаанагарала, ари апланета ииашаҵәҟьаны аҟазаара алшара « 90% раҟара» ыҟоуп<ref>{{Cite news|title = New evidence suggests a ninth planet lurking at the edge of the solar system|url = https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/|newspaper = The Washington Post|date = 2016-01-20|access-date = 2016-01-20|issn = 0190-8286|lang = en|first1 = Joel|last1 = Achenbach|first2 = Rachel|last2 = Feltman|archive-date = 2019-09-21|archive-url = https://web.archive.org/web/20190921152211/https://www.washingtonpost.com/news/speaking-of-science/wp/2016/01/20/new-evidence-suggests-a-ninth-planet-lurking-at-the-edge-of-the-solar-system/}}</ref>. Макьаназы аҵарауаа ари агипотезатә планета «Ажәбатәи апланета» ҳәа мацара иашьҭоуп<ref>{{Cite web |url=https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |title=Обнаружена новая планета Солнечной системы |access-date=2020-06-26 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809112207/https://dni.ru/tech/2016/1/20/326049.html |url-status=live }}</ref> ({{lang-en|Planet Nine}}).
==== Акометақәа ====
{{Main|Акомета}}
[[Файл:Comet c1995o1.jpg|мини|upright|[[C/1995 O1 (Хейла — Боппа)|Хеил — Бопп]] ркомета]]
Акометақәа — Амратә система ацәеижь хәыҷқәа роуп, абжьааԥны ршәагаа километрақәак ыҟоуп, еиҳарак иԥыруа амаҭәашьарқәа (аҵаақәа) рыла ишьақәгылоуп. Урҭ рорбитақәа [[эксцентриситет|аексцентриситет]] ду рымоуп — закәанла, рперигели аҩныҵҟатәи апланетақәа рорбитақәа рыҩныҵҟа иҟоуп, рафели — Плутон анҭыҵ ихараны. Акомета Амратә система аҩныҵҟатәи ахәҭахьы иҭаланы Амра ианазааигәахо, уи аҵаатә қәыԥшылара аҭабара, [[ионизация|аионизациа]] аиура иалагоит — убас иҟалоит [[Кома (комета)|акома]]: арчи асабеи рыла ишьақәгылоу ихәхәоу аԥсҭҳәа, лассы-лассы Адгьыл аҟынтәи [[Невооружённый глаз|блала]] иубарҭоу.
Апериод кьаҿ змоу акометақәа рпериод 200 шықәса аҵкыс еиҵоуп. Апериод ду змоу акометақәа рпериод зқьышықәсала иҟазар алшоит. Апериод кьаҿ змоу акометақәа рхыҵхырҭа Коипер имаҟа ауп ҳәа иԥхьаӡоуп, апериод ду змоу акометақәа — иаҳҳәап, [[C/1995 O1 (Хейла — Боппа)|акомета Хеил — Бопп]] — рхыҵхырҭа [[облако Оорта|Оорт иԥсҭҳәа]] ауп ҳәа иԥхьаӡоуп. Акометақәа рҭаацәарақәа рацәаны — иаҳҳәап, [[Околосолнечные кометы Крейца|Креиц иамразааигәаратәи акометақәа]] — цәеижьк аилаҳара иахҟьаны ишьақәгылеит<ref name="Cometary fragmentation" />. Агиперболатә орбитақәа змоу кометақәак Амратә система анҭыҵынтәи иаазар ауеит, аха урҭ рорбита иашақәа рышьақәыргылара уадаҩуп<ref name="hyperbolic" />. Акометажәқәа — иԥыруа змаҭәашьарқәа реиҳарак ҭабахьоу — лассы-лассы астероидқәа ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Comets aging" />.
==== Акентаврқәа ====
{{Main|Ацентаврқәа (астероидқәа)}}
Акентаврқәа — аҵаатә, акометақәа иреиԥшу аобиектқәа роуп, рорбита аҵәҩанбжа ду Иупитер атәы аасҭа еиҳауп {{s|(5,5 а.ц.)}}, Нептун атәы аасҭа еиҵоуп {{s|(30 а.ц.)}}. Еицырдыруа акентаврқәа рҟынтәи иреиҳау — [[(10199) Харикло|Харикло]] — адиаметр 250 км рҟынӡа ыҟоуп<ref name="spitzer" />. Раԥхьа иаартыз акентавр — [[(2060) Хирон|Хирон]] — акомета (95P) ҳасабалагьы иԥхьаӡоуп, избан акәзар Амра ианазааигәахо, акометақәа реиԥш, акома аиууеит<ref name="Chiron biography" />.
[[Файл:Pluto and Charon from Hubble.jpg|мини|Плутони Харони]]
==== Атранснептунтә обиектқәа ====
{{Main|Транснептунтәи аобиект}}
Нептун анҭыҵтәи аҭыԥҭаӡара — мамзаргьы «атранснептунтәи аобиектқәа ррегион» — уажәгьы еиҳарак иҭҵааӡам. Иҟалап уи иаҵанакуа ацәеижь хәыҷқәа мацара ракәзар, еиҳарак ахаҳәи аҵааи рыла ишьақәгылоу. Ари арегион зны-зынла «адәахьтәи Амратә система» иаларҵоит, аха еиҳарак ари атермин ахархәара аиуеит астероидтә маҟа анҭыҵ инаркны Нептун аорбита аҟынӡа иҟоу аҭыԥҭаӡаразы.
===== Коипер имаҟа =====
{{Main|Коипер имаҟа}}
[[Файл:Outersolarsystem objectpositions labels comp-ab.png|мини|слева|Еицырдыруа Коипер имаҟа аобиектқәа (иаҵәа), адәахьтәи апланетақәа ԥшьба ирҿырԥшны иаарԥшу. Амасштаб [[Астрономическая единица|астрономиатә цырақәа]] рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵаҟатәи аҭыԥ лашьца — адгьылтә хылаԥшҩы изы [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] афон аҿы иҟоу аҭыԥ ауп: уи аеҵәақәа рылашара иахҟьаны, лашарала имаҷу аобиектқәа реиҩдыраара залшахом.]]
Коипер имаҟа — Амратә система ашьақәгылараантәи ареликтқәа ррегион — астероидтә маҟа иеиԥшу аԥҽыхақәа рмаҟа ду ауп, аха еиҳарак аҵаа ала ишьақәгылоуп<ref name="Physical" />. Амра аҟынтәи 30 инаркны {{s|55 а.ц.}} рыбжьара ишьҭоуп. Еиҳарак Амратә система ацәеижь хәыҷқәа рыла ишьақәгылоуп, аха Коипер имаҟа иреиҳау аобиектқәа рацәаны — иаҳҳәап, [[(50000) Квавар|Квавар]], [[(20000) Варуна|Варуна]], [[(90482) Орк|Орк]] — рпараметрқәа инарҵауланы рышьақәыргылара ашьҭахь апланета ссақәа ҳәа еиҭаԥхьаӡахар алшоит. Ахәшьарақәа рыла, Коипер имаҟа аобиектқәа 100 000 инареиҳаны рдиаметр 50 км еиҳауп, аха амаҟа зегьы акапан Адгьыл акапан ажәабатәи, мамзаргьы ашәктәи ахәҭак мацара иаҟароуп<ref name="Delsanti" />. Амаҟа иаҵанакуа аобиектқәа жәпакы амҩанызақәа рацәаны рымоуп<ref name="Satellites KBO" />, насгьы аобиектқәа реиҳарак рорбитақәа аеклиптикатә хықә анҭыҵ иҟоуп<ref name="Trojan" />.
Коипер имаҟа инықәырԥшшәа еиҩшахар ҟалоит «[[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә]]» обиектқәеи [[Резонансные транснептуновые объекты|арезонанстә обиектқәеи]] (еиҳарак [[плутино|аплутино]]) рыла<ref name="Physical" />. Арезонанстә обиектқәа Нептуни дареи [[орбитальный резонанс|аорбитатә резонанс]] рымоуп (иаҳҳәап, Нептун ах-екәшарак цыԥхьаӡа ҩ-екәшарак ҟаҵаны, мамзаргьы ҩба цыԥхьаӡа — акы). Амра реиҳа иазааигәоу арезонанстә обиектқәа Нептун аорбита иахысыр рылшоит. Коипер имаҟа аклассикатә обиектқәа Нептуни дареи аорбитатә резонанс рымаӡам, Амра аҟынтәи 39,4 инаркны {{s|47,7 а.ц.}} рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоуп<ref name="M. W. Buie" />. Аклассикатә Коипер имаҟа аелементқәа киубивано ҳәа иԥхьаӡоуп — раԥхьаӡа иаартыз аобиект [[(15760) Альбион]] аиндекс аҟынтәи (QB<sub>1</sub> «киу-би-ван» ҳәа иҳәатәуп); урҭ ирымоуп агьежьтә орбитақәа ирзааигәоу орбитақәа, аеклиптикахь анаара акәакь маҷла<ref name="Beyond Neptune" />.
====== Плутон ======
{{Main|Плутон}}
Плутон — [[карликовая планета|планета ссоуп]], насгьы Коипер имаҟа аҟны еицырдыруа аобиектқәа рҟынтәи иреиҳау ауп. 1930 шықәсазы иаартра ашьҭахь ажәбатәи апланета ҳәа иԥхьаӡан; аҭагылазаашьа аҽаԥсахит 2006 шықәсазы, апланета аформалтә еилкаара анрыдыркыла. Плутон иамоуп ибжьаратәу аорбитатә ексцентриситет, аеклиптикатә хықә ахь 17 градус анаара аманы, насгьы уи зны Амра иазааигәахоит {{s|29,6 а.ц.}} абжьаӡара аҟынӡа (усҟан Нептун аасҭагьы Амра иазааигәоуп), зны иацәыхарахоит {{s|49,3 а.ц. рҟынӡа}}
Плутон иреиҳау амҩаныза [[Харон (спутник)|Харон]] аҭагылазаашьа еилкаам: уи Плутон амҩаныза ҳәа иԥхьаӡазаалоу, мамзаргьы апланета сса ҳәа еиҭаԥхьаӡахоу. Плутон — Харон асистема [[центр масс|акапантә центр]] урҭ рыхҟьақәа рынҭыҵ иахьыҟоу азы, урҭ ҩ-планетатә системак аҳасабала ирыхәаԥшзар ауеит. Еиҳа ихәыҷу ԥшь-мҩанызак — [[Никта (спутник)|Никта]], [[Гидра (спутник)|Гидра]], [[Кербер (спутник)|Кербер]], [[Стикс (спутник)|Стикс]] — Плутони Харони ирыкәшоит.
Плутон Нептуни иареи 3:2 аорбитатә резонанс рымоуп — Нептун Амра хынтә иакәша цыԥхьаӡа Плутон ҩынтә иакәшоит; ацикл зегьы 500 шықәса аҵанакуеит. Зорбитақәа ари аҩыза арезонанс змоу Коипер имаҟа аобиектқәа [[плутино|аплутино]] ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Fajans et al 2001" />.
====== Хаумеа ======
{{Main|Хаумеа}}
Хаумеа — [[карликовая планета|планета ссоуп]]. Иара даараӡа еиҵыху аформа амоуп, насгьы ахатә ҵәҩан иаакәыршаны агьежьра апериод 4 сааҭ рҟынӡа ыҟоуп. [[Спутники Хаумеа|Ҩ-мҩанызак]]и, ааба иреиҵамкәа атранснептунтәи аобиектқәеи Хаумеа аҭаацәара иахәҭакуп — ари аҭаацәара амиллиард шықәсқәа раԥхьа аҵаатә ԥҽыхақәа рыла ишьақәгылеит, аидыслара ду Хаумеа аҵаатә мантиа анеиланарбга ашьҭахь. Апланета сса аорбита анаара ду амоуп — 28°.
====== Макемаке ======
{{Main|Макемаке}}
[[Макемаке]] — раԥхьаӡа иарбан 2005 FY<sub>9</sub> ҳәа, 2008 шықәсазы ахьӡ аиуит, насгьы апланета сса ҳәа ирылаҳәахеит<ref name="Dwarf Planets" />. Уажәазы уи Коипер имаҟаҿы иубарҭоу алашара ала Плутон ашьҭахь аҩбатәи обиектуп. Еицырдыруа [[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә Коипер имаҟа аобиектқәа]] рҟынтәи иреиҳау ауп (Нептуни иареи ишьақәырӷәӷәоу арезонанс рымаӡам). Иара адиаметр Плутон адиаметр аҟынтәи 50 инаркны 75% рҟынӡа иаҟароуп, аорбита анаара — 29°<ref name="Buie" />, [[эксцентриситет|аексцентриситет]] — 0,16 рҟынӡа. Макемаке аҟны иаартуп мҩанызак: [[S/2015 (136472) 1]]<ref>[https://ria.ru/20160427/1421215219.html «Хаббл» обнаружил луну у карликовой планеты Макемаке] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190110184013/https://ria.ru/20160427/1421215219.html |date=2019-01-10 }} // РИА Новости, 27 апреля 2016.</ref>.
[[Файл:EightTNOs-ab.svg|thumb|center|700px]]
====== Орк ======
{{Main|(90482) Орк}}
====== Квавар ======
{{Main|Квавар}}
===== Иԥсаҟьоу адиск =====
{{Main|Иԥсаҟьоу адиск}}
Иԥсаҟьоу адиск хәҭакала Коипер имаҟа иақәшәоит, аха уи аҳәаақәа рынҭыҵгьы хараӡа инаскьоит, насгьы, ишырыԥхьаӡо ала, апериод кьаҿ змоу акометақәа ирхыҵхырҭоуп. Агәаанагара злаҟоу ала, иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа еиқәымшәо аорбитақәа рахь иршәын Нептун агравитациатә нырра ала, Амратә система ашьақәгылара зааӡатәи астадиаҿы уи амиграциа аамҭазы: аконцепциақәа руак шьаҭас иамоуп Нептуни Урани уажәы иахьыҟоу аасҭа Амра иазааигәаны ишьақәгылеит, нас уажәтәи рорбитақәа рахь ииасит ҳәа агәаанагара<ref>''Thommes, Edward W.; Duncan, Martin J.; Levison, Harold F.'' [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0111290 The formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn (2001)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200617005700/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0111290 |date=2020-06-17 }}.</ref><ref>''Hahn, Joseph M.'' [https://arxiv.org/abs/astro-ph/0507319v1 Neptune’s Migration into a Stirred-Up Kuiper Belt: A Detailed Comparison of Simulations to Observations. Saint Mary’s University (2005)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200724183319/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0507319v1 |date=2020-07-24 }}.</ref><ref>{{Cite web |url=http://news.cosmoport.com/2003/11/28/4.htm |title=Загадка образования астероидного пояса Койпера |access-date=2010-03-16 |archive-date=2012-02-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120204222742/http://news.cosmoport.com/2003/11/28/4.htm |url-status=live }}</ref>. Иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа жәпакы (SDO) рперигели Коипер имаҟа аҩныҵҟа иҟоуп, аха рафели Амра иацәыхараны {{s|150 а.ц. рҟынӡа}} инаскьар алшоит. Аобиектқәа рорбитақәагьы аеклиптикатә хықә ахь анаара ду рымоуп, лассы-лассы уи ахагәҵәытә ҩаӡара рҟынӡагьы. Астрономцәа џьоукы иԥсаҟьоу адиск Коипер имаҟа иарегионуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, насгьы иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа «иԥсаҟьоу Коипер имаҟа аобиектқәа» ҳәа ирышьҭоуп<ref name="Big KBOs" />. Астрономцәа шьоукгьы акентаврқәа аҩныҵҟахьы иԥсаҟьоу Коипер имаҟа аобиектқәа ҳәа ирыԥхьаӡоит — адәахьы иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа ирыцны<ref name="Centaurs and SDO" />.
====== Ерида ======
{{Main|Ерида}}
Ерида ({{s|68 а.ц.}} бжьаратәла) — еицырдыруа иԥсаҟьоу адиск аобиектқәа рҟынтәи иреиҳау ауп. Раԥхьаӡа уи адиаметр 2400 км ҳәа иахьыхәшьадыз азы — даҽакала иуҳәозар, Плутон атәы аасҭа 5% иеиҵамкәа еиҳаны — уи аартра «апланета» ҳәа хықәкыла иԥхьаӡатәу азы аимак-аиҿак цәырнагеит. Иара еицырдыруа апланета ссақәа зегь реиҳа идуқәоу иреиуоуп<ref name="Eris" />. Ерида иамоуп мҩанызак — [[Дисномия (спутник)|Дисномиа]]. Плутон еиԥш, уи аорбита даараӡа еиҵыхуп — аперигелии {{s|38,2 а.ц.}} (инықәырԥшшәа Плутони Амреи рыбжьаӡара аҟара) афелии {{s|97,6 а.ц.}} аманы; насгьы аорбита ӷәӷәала (44,177°) аеклиптикатә хықәахь еиҵыхуп.
====== Гун-гун ======
{{Main|(225088) Гун-гун}}
====== Farout (Ихароу) ======
{{main|2018 VG18}}
[[2018 VG18|Farout (Ихароу)]] — [[транснептуновый объект|атранснептунтәи обиект]]уп, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 120 а. ц. рыла абжьаӡараҿы иҟоу. 2018 шықәса абҵарамзазы иаартын Карнеги аҭҵаарадырратә институт аҟынтәи адоктор [[Шеппард, Скотт|Скотт Шеппард]] напхгара зиҭоз америкатәи астрономцәа рыла. Амратә системаҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу еицырдыруа аобиектқәа иреиуоуп. Farout Плутон аасҭа акырӡа еиҵоуп: адиаметр — 500 км раҟара амоуп. Иара иамоуп агравитациа амч аобиект асфератә форма анаҭартә иазхо акапан. Абри зегьы иабзоураны «Ихароу» [[Карликовая планета|апланета сса]] ҳәа ахьӡ аиур алшоит<ref name="Популярная механика">{{cite web|url=https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|title=Самый дальний объект Солнечной системы|date=2019-04-21|access-date=2019-04-21|archive-date=2019-04-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190421212134/https://www.popmech.ru/editorial/475142-samyy-dalniy-obekt-solnechnoy-sistemy/|url-status=live}}</ref>.
====== Farfarout ======
{{Main|2018 AG37}}
=== Ихароу аҭыԥқәа ===
Амратә система ахьынҵәо, аеҵәабжьаратә ҭыԥ ахьалаго азҵаара иаахҵәаны иӡбам. Урҭ рыӡбараан ҩ-факторк хадара рымоуп: амратә ԥшеи амратә [[гравитация|гравитациеи]]. Амратә ԥша адәахьтәи аҳәаа агелиопауза ауп — уи анҭыҵ амратә ԥшеи аеҵәабжьаратәи аматериеи еилалоит, дара-дара еилаӡҩоит. Агелиопауза Плутон аасҭа инықәырԥшшәа ԥшьынтә еиҳа ихараны иҟоуп, насгьы [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥҭаӡара]] иалагамҭаны иԥхьаӡоуп<ref name="Voyager" />. Аха ишырыԥхьаӡо ала, Амра агравитациа агалактикатә аасҭа иахьеиҳау арегион — [[сфера Хилла|Хилл исфера]] — зқьынтә еиҳа ихараны инаскьоит<ref name="Littmann" />.
==== Агелиосфера ====
{{Main|Агелиосфера}}
Амратә система акәша-мыкәша аеҵәабжьаратә ҭыԥ хәҭа-хәҭала еиԥшым. Ахылаԥшрақәа иаадырԥшуеит Амра [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]] иалсны инықәырԥшшәа {{s|25 км/с}} аццакырала ишныҟәо, насгьы иааиуа 10 нызқь шықәса рыҩныҵҟа уи ааныжьра шалшо. [[солнечный ветер|Амратә ԥша]] Амратә системеи [[межзвёздная среда|аеҵәабжьаратәи аматериеи]] реидҳәалараҿы ихадоу ароль нанагӡоит.
Ҳара ҳапланетатә система ыҟоуп [[Солнечный ветер|амратә ԥша]] даараӡа ираӷоу «атмосфера» аҟны — уи [[солнечная корона|амратә гәыргьын]] иалҵны ццакыра дула иаауа, еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа рыцәқәырԥа ауп (еиҳарак [[водород|аӡритәи]] [[гелий|агелитәи]] [[плазма]]). Адгьыл аҿы иԥхьаӡоу амратә ԥша абжьаратәи аццакыра {{s|450 км/с}} иаҟароуп. Ари аццакыра [[магнитогидродинамические волны|амҳалдызгидродинамикатә цәқәырԥақәа]] рыларҵәара аццакра аасҭа еиҳауп, убри аҟынтә аԥынгылақәа ианрықәшәо, амратә ԥша аплазма ахы мҩаԥнагоит абжьы аццакра иаҩсуа арчы аҩар еиԥш. Амра иацәыхарахацыԥхьаӡа амратә ԥша аилаӷәӷәара ԥсыҽхоит, насгьы иааиуеит аамҭа, уи аеҵәабжьаратәи аматериа ақәыӷәӷәара аанкылара аналымшо. Аидыслара апроцесс аан аиасратә ҭыԥқәак шьақәгылоит.
Раԥхьа амратә ԥша аццакра еиҵанатәуеит, еиҳа еилаӷәӷәахоит, иԥхахоит, [[Турбулентность|еилаҩынтуа]] иҟалоит<ref name="fahr" />. Ари аиасра аамҭа ''аҿасратә цәқәырԥа аҳәаа'' ҳәа иашьҭоуп ({{lang-en|termination shock}}), уи Амра аҟынтәи инықәырԥшшәа {{s|85—95 [[астрономическая единица|а.ц.]]}} абжьаӡараҿы иҟоуп<ref name="fahr" /> («[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]»<ref name="Voyager 1" />, «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]»<ref name="Asymmetric shock" /> акосмостә станциақәа ироуз адыррақәа рыла — урҭ абри аҳәаа иахысит 2004 шықәса ԥхынҷкәынмзазы, иара убас 2007 шықәса нанҳәамзазы).
Даҽа убриаҟара {{s|40 а.ц.}} инахыганы, амратә ԥша аеҵәабжьаратәи аматериа иагәыдлоит, насгьы зынӡа иаангылоит. Аеҵәабжьаратә ҭыԥи Амратә система аматериеи еиҟәызыҭхо ари аҳәаа ''агелиопауза'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="Voyager" />. Формала уи аԥышҭарч еиԥшуп — Амра аныҟәара иаҿагыло аганахь еиҵыху. Агелиопауза иҳәаақәнаҵо акосмос аҭыԥ ''агелиосфера'' ҳәа иашьҭоуп.
«[[Вояджер|Воиаџьер]]» аппаратқәа рдыррақәа рыла, аладатәи аганахьтәи аҿасратә цәқәырԥа аҩадатәи аасҭа еиҳа иазааигәан (инарышьашәаланы 73-и 85-и астрономиатә цырақәа). Уи зыхҟьаз ҵаҵӷәыла еилкааӡам; раԥхьатәи агәаанагарақәа рыла, агелиопауза асимметриа [[Млечный Путь|Агалактика]] аеҵәабжьаратә ҭыԥ аҿы иҟоу даара иԥсыҽу амҳалдызтә мҽхакқәа рнырра иахҟьар алшоит<ref name="Asymmetric shock" />.
Агелиопауза егьи аганахь, Амра аҟынтәи инықәырԥшшәа убриаҟара {{s|230 а.ц.}} абжьаӡараҿы, «[[Головная ударная волна|аҿасратә цәқәырԥа хада]]» (bow shock) иацны, Амратә система иаҿасуа аеҵәабжьаратәи аматериа акосмостә ццакырақәа рҟынтәи аанкылара мҩаԥысуеит<ref name="Suns Heliosphere" />.
Макьаназы космостә ӷбакгьы агелиопауза иҭымҵӡац, убри аҟнытә [[Местное межзвёздное облако|аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәаҿы]] иҟоу аҭагылазаашьақәа ииашаҵәҟьаны рдырра залшаӡом. «[[Вояджер|Воиаџьер]]қәа» агелиопауза иахысуеит ҳәа иԥхьаӡоуп 2014-и 2027-и ашықәсқәа рыбжьара, насгьы иаарышьҭуеит ҳәа акрызҵазкуа адыррақәа арадиациа аҩаӡарақәеи амратә ԥшеи ирызкны<ref name="Interstellar Mission" />. Иахьынӡаҭаху еилкаам агелиосфера Амратә система акосмостә шәахәақәа рҟынтәи шаҟа ибзианы иахьчо. [[НАСА]] ԥарала ацхыраара знаҭо агәыԥ «Vision Mission» амиссиа аконцепциа аԥнаҵеит — азонд агелиосфера аҳәаахь адәықәҵара<ref name="Interstellar Explorer" /><ref name="Interstellar space" />.
2011 шықәса рашәарамзазы ирыларҳәеит: «Воиаџьерқәа» рыҭҵаарақәа ирыбзоураны еилкаахеит Амратә система аҳәааҿтәи [[магнитное поле|амҳалдызтә мҽхакы]] ашәаҟьа иеиԥшу аструктура шамоу. Уи зыхҟьо — амҳалдыз змоу аматериеи акосмостә обиект хәыҷқәеи аҭыԥантәи амҳалдызтә мҽхакқәа шьақәдыргылоит, урҭ аԥышҭарчқәа ирҿурԥшыр ауеит<ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/06/10/bbls/|title=«Вояджеры» нашли на границе Солнечной системы магнитные пузыри|date=2011-06-10|work=Lenta.ru|access-date=2011-06-12|archive-date=2011-06-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20110613204240/http://lenta.ru/news/2011/06/10/bbls/|url-status=live}}</ref>.
==== Оорт иԥсҭҳәа ====
{{Main|Оорт иԥсҭҳәа}}
[[Файл:Kuiper belt - Oort cloud-ab.svg|мини|Оорт иԥсҭҳәа ыҟазарц шалшо аазырԥшуа асахьа]]
Агипотетикатә Оорт иԥсҭҳәа — аҵаатә обиектқәа (триллионк рҟынӡа) рыла ишьақәгылоу сфератә ԥсҭҳәоуп, апериод ду змоу [[Комета|акометақәа]] ирхыҵхырҭаны иҟоу. [[Амра|Амра]] аҟынтәи Оорт иԥсҭҳәа адәахьтәи аҳәаақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҟароуп {{s|50 000 а.ц. инаркны}} (инықәырԥшшәа 0,75 [[световой год|лашара шықәса]]) {{s|100 000 а.ц. рҟынӡа}} (1,5 лашара шықәса). Иҟоуп агәаанагара, аԥсҭҳәа шьақәзыргылоу аобиектқәа Амра азааигәара ишьақәгылеит, нас Амратә система аҿиара раԥхьатәи аетап аан [[газовая планета|апланета-гигантқәа]] рыгравитациатә еффектқәа ирыбзоураны хараӡа акосмос ахь иԥсаҟьахеит ҳәа. Оорт иԥсҭҳәа аобиектқәа даара иласымкәа иныҟәоит, насгьы асистема аҩныҵҟатәи аобиектқәа ирҷыдарам аидҳәаларақәа роур рылшоит: имаҷны аҭыԥ змоу дара-дара реидысларақәа, ааигәара ииасуа аеҵәа агравитациатә нырра, агалактикатә [[Приливные силы|ҭаларатә мчқәа]] русура<ref name="Collisional evolution" /><ref name="Oort Cloud" />. Иҟоуп иара убас ишьақәырӷәӷәам агипотезақәа — Оорт иԥсҭҳәа аҩныҵҟатәи аҳәаа аҟны (30 нызқь а. ц.) апланета-арчытә гигант [[Тюхе (гипотетическая планета)|Тиухе]] аҟазаара иазкны, насгьы, иҟалап, даҽа «[[Планета X|Планетақәа X]]» аԥсҭҳәаҿы — уахь иаҵанакуеит [[Гипотеза о пятом газовом гиганте|иҭцаз ахәбатәи арчытә гигант иазку агипотеза]]гьы.
===== Седна =====
{{Main|(90377) Седна}}
Седна ({{s|525,86 а.ц.}} бжьаратәла) — идуу, [[Плутон]] иеиԥшу, ицәыҟьаԥшьу обиектуп; иара иамоуп идуӡӡоу, даараӡа еиҵыху аеллипстә орбита — аперигели аҿы инықәырԥшшәа {{s|76 а.ц.}} инаркны афели аҿы {{s|1000 а.ц.}} аҟынӡа — насгьы 11 500 шықәса рҟынӡа апериод. [[2003|2003 шықәсазы]] Седна аазыртыз [[Браун, Майкл (астроном)|Маикл Браун]] иҳәоит: уи иԥсаҟьоу адиск ма Коипер имаҟа ирыхәҭаны иҟалар залшом, избан акәзар уи аперигели даара ихароуп — Нептун амиграциа анырра ала уи аилыркаара залшом. Иареи егьырҭ астрономцәеи ирыԥхьаӡоит ари аобиект зынӡа иҿыцу популиациак аҿы раԥхьаӡа иаартыз ауп ҳәа; уи апопулиациа иалахәзар ауеит аперигели {{s|45 а.ц.}}, афели {{s|415 а.ц.}}, насгьы 3420 шықәса аорбитатә период змоу аобиектгьы 2000 CR<sub>105</sub><ref name="Jewitt Sedna" />. Браун ари апопулиациа «Оорт иҩныҵҟатәи иԥсҭҳәа» ҳәа дашьҭоуп, избан акәзар уи, иҟалап, Оорт иԥсҭҳәа ашьақәгылара апроцесс иеиԥшу процесск ала ишьақәгылазар — Амра акырӡа еиҳа иазааигәаны акәзаргьы<ref name="Brown Sedna" />. Седна апланета сса ҳәа иазхаҵазар ауан, уи аформа хирла ишьақәыргылазҭгьы.
=== Аҳәааҿтәи аҭыԥқәа ===
{{see also|Авулканоидқәа|Немезида (аеҵәа)}}
Ҳара ҳ-Амратә система аиҳараӡак макьаназ еилкааӡам. Ахәшьарақәа рыла, Амра агравитациатә мҽхакы [[Список ближайших звёзд|иакәыршаны иҟоу аеҵәақәа]] рыгравитациатә мчқәа иреиҳауп инықәырԥшшәа ҩ-лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы {{s|(125 000 а.ц.)}}. Аиҿырԥшразы: Оорт иԥсҭҳәа арадиус ҵаҟатәи ахәшьарақәа уи убри {{s|50 000 а.ц.}} аҵкыс ихараны иқәдыргылаӡом<ref name="T. Encrenaz" />. Седна еиԥш иҟоу аобиектқәа раартра шыҟалазгьы, макьаназ иҭҵааӡам Коипер имаҟеи Оорт иԥсҭҳәеи рыбжьаратәи аҭыԥ (радиусла жәа-нызқьла а. ц.), иара убас Оорт иԥсҭҳәа ахаҭа, насгьы уи анҭыҵ иҟазарц иалшогьы. Иҟоуп ишьақәырӷәӷәам агипотеза — аҳәааҿтәи аҭыԥ аҿы (Оорт иԥсҭҳәа адәахьтәи аҳәаақәа рынҭыҵ) Амра аеҵәа-мҩаныза [[Немезида (звезда)|Немезида]] аҟазаара иазку.
Меркурии Амреи рыбжьара иҟоу арегион аҭҵаарагьы иацҵоуп — гипотетикала иҟазар зылшо [[Вулканоиды|авулканоид]]-астероидқәа рыԥшаара ақәгәыӷрала; аха уа апланета ду [[Вулкан (планета)|Вулкан]] ыҟоуп ҳәа иқәыргылаз агипотеза мап ацәкхеит<ref name="Vulcanoids" />.
== Апланетақәеи апланета ссақәеи рпараметр хадақәа реиҿырԥшратә еиҵаҩра ==
Ҵаҟа иаагоу апараметрқәа зегьы — аилаӷәӷәареи, Амра аҟынтәи абжьаӡареи, амҩанызақәеи рыда — Адгьыл иамоу еиԥшу адыррақәа ирҿырԥшны иарбоуп.
{| class="standard sortable" style="text-align:center"
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Планета|Апланета]] ([[карликовая планета|апланета сса]])
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Адиаметр,<br>иаҿырԥшны
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Акапан,<br>иаҿырԥшны
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Аорбитатә радиус, [[астрономическая единица|а.ц.]]
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Сидерический период|Акәшара апериод]], адгьылтә шықәсқәа
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Сутки|Уахи-ҽни]],<br>иаҿырԥшны
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| Аилаӷәӷәара, {{s|кг/м³}}
! scope="col" data-sort-type="number" style="width:12.5%"| [[Спутник (космос)|Амҩанызақәа]]
|-
| [[Меркури|Меркури]]
| 0,382
| 0,055
| 0,38
| 0,241
| 58,6
| 5427
| [[Спутники Меркурия|0]]
|-
| [[Венера|Венера]]
| 0,949
| 0,815
| 0,72
| 0,615
| 243<ref name="negative">Венера, Уран и Плутон вращаются вокруг своей оси в противоположную по сравнению с орбитальным движением сторону.</ref>
| 5243
| [[Спутники Венеры|0]]
|-
| [[Адгьыл|Адгьыл]]<ref>Абсолютные значения приведены в статье ''[[Адгьыл]]''.</ref>
| 1,0
| 1,0
| 1,0
| 1,0
| 1,0
| 5515
| [[Амза|1]]
|-
| [[Марс|Марс]]
| 0,53
| 0,107
| 1,52
| 1,88
| 1,03
| 3933
| [[Спутники Марса|2]]
|- class="bright"
| [[Церера]]
| 0,074
| 0,00015
| 2,76
| 4,6
| 0,378
| 2161
| 0
|-
| [[Иупитер|Иупитер]]
| 11,2
| 318
| 5,20
| 11,86
| 0,414
| 1326
| [[Спутники Юпитера|98]]
|-
| [[Сатурн|Сатурн]]
| 9,41
| 95
| 9,54
| 29,46
| 0,426
| 687
| [[Спутники Сатурна|274]]<ref>{{Cite web|url=https://www.theguardian.com/science/2025/mar/11/astronomers-discover-128-new-moons-orbiting-saturn|title=128 new moons found near Saturn|lang=en|date=2025-03-11|url-status=live}}</ref>
|-
| [[Уран|Уран]]
| 3,98
| 14,6
| 19,22
| 84,01
| 0,718<ref name="negative" />
| 1270
| [[Спутники Урана|29]]<ref>{{Cite web|url=https://mir24.tv/news/16643420/teleskop-dzhejms-uebb-obnaruzhil-novyj-sputnik-urana-on-stal-29-m-po-schetu|title=Найден 29й спутник Урана|lang=ru|date=February 2025|url-status=live}}</ref>
|-
| [[Нептун|Нептун]]
| 3,81
| 17,2
| 30,06
| 164,79
| 0,671
| 1638
| [[Спутники Нептуна|16]]<ref>{{Cite web|url=https://starwalk.space/ru/news/planet-neptune-explore-the-farthest-planet-from-the-sun|title=Спутники планеты Нептун|lang=ru|url-status=live}}</ref>
|- class="bright"
| [[Плутон]]
| 0,186
| 0,0022
| 39,2<ref name="semimajor">Большая полуось</ref>
| 248,09
| 6,387<ref name="negative" />
| 1860
| [[Спутники Плутона|5]]
|- class="bright"
| [[Хаумеа]]
| data-sort-value="0,11"| ~0,11 <ref>Хаумеа имеет форму ярко выраженного эллипсоида, указан примерный средний радиус</ref>
| 0,00066
| 43<ref name="semimajor" />
| 281,1
| 0,163
| data-sort-value="2600"| ~2600
| [[Спутники Хаумеа|2]]
|- class="bright"
| [[Макемаке]]
| 0,116
| ~0,0005 <ref>Исходя из предполагаемой оценки плотности</ref>
| 45,4<ref name="semimajor" />
| 306,28
| 0,324
| data-sort-value="1700"| ~1700 <ref>{{cite web|title=Предположительно: Dwarf Planet Makemake Lacks Atmosphere (21 November 2012)|url=http://www.eso.org/public/news/eso1246/|access-date=2016-01-24|archive-date=2017-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20170118211929/http://www.eso.org/public/news/eso1246/|url-status=live}}</ref>
| [[S/2015 (136472) 1|1]]
|- class="bright"
|[[Эрида|Ерида]]
| 0,182
| 0,0028
| 67,8<ref name="semimajor" />
| 558,04
| 1,1
| 2520
| [[Дисномия (спутник)|1]]
|}
[[Файл:Planets line.svg|мини|upright=3|none|
Амра аҟынтәи апланетақәа рҟынӡа абжьаӡарақәа:
1) [[Меркури|Меркури]]
2) [[Венера|Венера]]
3) [[Адгьыл|Адгьыл]]
4) [[Марс|Марс]]
— [[Пояс астероидов|Астероидтә маҟа]] —
5) [[Иупитер|Иупитер]]
6) [[Сатурн|Сатурн]]
7) [[Уран|Уран]]
8) [[Нептун|Нептун]]
— [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]]
]]
{{clear}}
[[Файл:Solar system scale-2.jpg|мини|upright=3|center|Апланетақәеи Амреи ршәагаақәа инықәырԥшшәа реизыҟазаашьа. Апланетабжьаратә бжьаӡарақәа амасштаб ала иҟаӡам. Амра армарахь иарбоуп]]
== Ашьақәгылареи аеволиуциеи ==
{{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи}}
[[Файл:Solar evolution ab.png|thumb|upright=3|frameless|center|Амра аԥсҭазааратә цикл. Амасштаби аԥштәқәеи дырганы иаагоуп. Аамҭатә шкала амиллиард шықәсқәа рыла иаагоуп (инықәырԥшшәа)]]
Уажәазы зегьы ирыдыркыло агипотеза инақәыршәаны, Амратә система ашьақәгылара иалагеит 4,6 миллиард шықәса раԥхьа — игиганту аеҵәабжьаратә [[Молекулярное облако|рчы-сабатә ԥсҭҳәа]] ахәҭа хәыҷык агравитациатә еиҵацалара ала. Ари алагамҭатә ԥсҭҳәа лашара шықәсқәак ршәагаа амазҭгьы, насгьы еҵәақәак рзы ихылҵшьҭраны иҟазҭгьы ҟалап<ref name="Arizona" />.
Аиҵацалара апроцесс аан арчы-сабатә ԥсҭҳәа ашәагаақәа маҷхон, насгьы, [[закон сохранения момента импульса|акәакьтә момент аиқәырхара азакәан]] инақәыршәаны, аԥсҭҳәа агьежьра аццакра еизҳауан. Агәҭа — акапан аиҳарак ахьеизаз — иаакәыршаны иҟаз адиск аасҭа еиҳа-еиҳа иԥхон<ref name="Arizona" />. Агьежьра иахҟьаны, аԥсҭҳәа аиҵацалара аццакырақәа агьежьратә ҵәҩан иазымариашоу аганахьи иахагәҵәыту аганахьи еиԥшымызт — уи иахҟьаны аԥсҭҳәа ҟьаҟьахеит, насгьы ишьақәгылеит адиаметр инықәырԥшшәа {{s|200 а.ц.}} убриаҟара иҟоу [[Протопланетный диск|апротопланетатә диск]]<ref name="Arizona" />, агәҭаны иԥхоу, еилаӷәӷәоу [[Протозвезда|апротоеҵәа]] аманы<ref name="Protostar" />. Иҟоуп агәаанагара, [[Звёздная эволюция|аеволиуциа]] ари астадиаҿы Амра [[Звезда типа T Тельца|T Ацәҵыс иахкы еҵәаны]] иҟан ҳәа. [[T Тельца|T Ацәҵыс]] ахкы аеҵәақәа рыҭҵаара иаанарԥшуеит: урҭ лассы-лассы ирыкәыршоуп 0,001—0,1 [[Солнечная масса|амратә капан]] змоу апротопланетатә дискқәа, анаҟәра акапан аиҳараӡак ишиашоу аеҵәаҿы еизаны<ref name="Kitamara" />. Апланетақәа ари адиск аҟынтәи [[Аккреция|аккрециа]] амҩала ишьақәгылеит<ref name="Planet Formation" />.
50 миллион шықәса рыҩныҵҟа апротоеҵәа агәҭаҿы [[водород|аӡри]] ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи [[Термоядерная реакция|атермогәыцәтә реакциа]] алагаразы иазхартә иҳаракхеит<ref name="Yi2001" />. Аԥхарра, ареакциа аццакра, ақәыӷәӷәара, аилаӷәӷәара еизҳауан [[гидростатическое равновесие|агидростатикатә еиҟарара]] аиура аҟынӡа — аԥхаратә мчхара агравитациатә еиҵацалара амч иаҿагыланы. Ари аетап аҟны Амра инагӡаны [[главная последовательность|аишьҭагылара хада]] иаеҵәаны ҟалеит<ref name="Formation of Stars" />.
Иахьа ишаадыруа ала, Амратә система ыҟазаауеит Амра [[Диаграмма Герцшпрунга — Рассела|Герцшпрунг — Рассел рдиаграмма]] аишьҭагылара хада анҭыҵ аҿиара иалагаанӡа. Амра аӡритә былтәы аҭаҵәахқәа злабылуа ала, агәыцә иаҵагылоу иалҵуа амчхара анҵәарахьы ахы хоуп — уи Амра еиҵанацалоит. Уи аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара еизнарҳауеит, агәыцә арԥхоит — убас ала абылтәы абылра арццакуеит. Иалҵшәаны, Амра 1,1 миллиард шықәса цыԥхьаӡа инықәырԥшшәа жәа процент рыла еиҳа илашахоит<ref name="Fiery future" />, насгьы иааиуа 3,5 миллиард шықәса рыҩныҵҟа даҽа 40% рыла еиҳа илашахоит<ref name="sun_future">{{статья
|заглавие=Our Sun. III. Present and Future
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|том=418
|страницы=457—468
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S
|access-date=2007-03-31
|язык=en
|автор=Sackmann, I.-J.; Boothroyd, A. I.; Kraemer, K. E.
|год=1993
|тип=journal
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2015-11-04
|archive-url=https://web.archive.org/web/20151104075722/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1993ApJ...418..457S
}}</ref>.
Инықәырԥшшәа 7<ref name="Richard Pogge"/> миллиард шықәса рышьҭахь амратә гәыцә аҿы иҟоу [[водород|аӡри]] зегь рыла [[гелий|агели]] ахь ииасуеит — уи [[Главная последовательность|аишьҭагылара хада]] афаза хнаркәшоит; Амра [[субгигант]]хоит<ref name="Richard Pogge"/>. Даҽа 600 миллион шықәса рышьҭахь Амра адәахьтәи ахҟбақәа уажәтәи рышәагаақәа 260-нтә рыла еиҳахоит — Амра [[Красный гигант|агигант ҟаԥшь]] астадиахь ииасуеит<ref name="Schroder_2008"/>. Ахҟьа аҵакыра даараӡа иахьеизҳауа иахҟьаны, уи аишьҭагылара хада аҿы ианыҟаз аасҭа акырӡа еиҳа ихьшәашәахоит {{s|(2600 К)}}<ref name="Schroder_2008"/>. Амра иаразнак аҽанарҭбаалак, иазааигәоу апланетақәа Меркурии Венереи лбаанадараны иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/683|title=Звездочёты расчленили солнечную смерть|publisher=Membrana.ru|access-date=2013-02-27|archive-date=2013-01-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20130109101556/http://www.membrana.ru/particle/683|url-status=dead}}</ref>. Адгьыл, иҟалап, адәахьтәи амратә хҩақәа рыла албаадахара иацәынхаргьы<ref name="sun_future" />, аха уеизгьы зынӡа ԥсҭазаарада иаанхоит — [[обитаемая зона|анхарҭатә зона]] Амратә система адәахьтәи аҳәаақәа рахь иахьиасуа азы<ref name="astrogalaxy"/>.
Аҵыхәтәаны, атермикатә ҭышәынтәаламрақәа рыҿиара иахҟьаны<ref name="Schroder_2008"/><ref name="astrogalaxy">{{cite web|url=https://astrogalaxy.ru/277.html|title=Солнце. О будущем нашего Солнца|author=Г. Александровский|date=2001|publisher=Астрогалактика|lang=ru|access-date=2013-02-07|archive-date=2013-01-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20130116060720/http://astrogalaxy.ru/277.html|url-status=live}}</ref>, Амра адәахьтәи ахҩақәа иакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡарахь иршәхоит — [[Планетарная туманность|апланетатә наҟәра]] шьақәыргыло; уи агәҭаны иаанхоит еҵәатә гәыцә хәыҷык амацара — [[белый карлик|асса шкәакәа]]: уамакала еилаӷәӷәоу аобиект, Амра аханатәтәи акапан абжа змоу, аха шәагаала Адгьыл иаҟароу<ref name="Richard Pogge" />. Ари анаҟәра Амра шьақәзыргылаз аматериал ахәҭак аеҵәабжьаратә ҭыԥахь иархынҳәуеит.
=== Амратә система аҭышәынтәалара ===
{{Main|Амратә система аҭышәынтәалара}}
Уажәазы еилкааӡам Амратә система [[Устойчивость (динамические системы)|ҭышәынтәалоу]]-иҭышәынтәаламу. Иаарԥшызар ауеит: иҭышәынтәаламзаргьы, асистема аилабгара иазку аамҭа кыр идуӡӡоуп<ref>''Э. Д. Кузнецов.'' [http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm Структура, динамика и устойчивость Солнечной системы] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20121120005127/http://virlib.eunnet.net/win/metod_materials/wm3/dynamics.htm |date=2012-11-20 }}</ref>.
== «Аартреи» аҭҵаареи ==
Ауаҩы ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәарақәа рыхәаԥшра зхатә ҵәҩан иакәшо, аорбитала иныҟәо Адгьыл ақәыԥшылара аҟынтәи мацара иахьилшоз, шәышықәса рацәала Амратә система аструктура аилкаара иаԥырхаган. [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|Амреи апланетақәеи иубарҭоу рныҟәара]] имҵысуа Адгьыл иакәшо ииашоу рныҟәарақәа ракәны ирыдыркылон.
=== Ахылаԥшрақәа ===
Адгьыл аҟынтәи блала иаабар ҳалшоит Амратә система абарҭ аобиектқәа:
* Амра
* Меркури ([[Угловое расстояние|акәакьтә бжьаӡара]] 28,3° рҟынӡа Амра иацәыхараны — амра аҭашәара ашьҭахь иаразнак, мамзаргьы амра агылара аламҭалазы)
* Венера (акәакьтә бжьаӡара 47,8° рҟынӡа Амра иацәыхараны — амра аҭашәара ашьҭахь иаразнак, мамзаргьы амра агылара аламҭалазы)
* Марс
* Иупитер
* Сатурн
* Уран (иубарҭоу ацырцырра адиапазон 5,32—5,9 [[Звёздная величина|еҵәатә шәагаа]] — уи, убла ҵарызар, насгьы ажәҩан [[Световое загрязнение|алашаратә хәашьра]] амамзар, блала абара аҳәаа иазааигәоуп)
* Амза
* акометақәа (имаҷымкәа — Амра ианазааигәахо, рырчы-сабатә усура ианеизҳауа)
* Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа (имаҷны; иаҳҳәап, астероид [[(99942) Апофис]] 2029 шықәса мшаԥымза 13 рзы Адгьыл ианазааигәахо иубарҭоу ашәахәа 3,1<sup>m</sup> амазаауеит)
Иара убас блала иубар улшоит [[метеор|аметеорқәа]] — урҭ Амратә система ацәеижьқәа мацара ракәымкәа, еиҳарак [[метеороид|аметеороидқәа]] ирыхҟьо оптикатә атмосфератә цәырҵрақәаны иҟоуп.
Абинокль ма оптикатә телескоп хәыҷы ала иубарҭоуп:
* [[солнечные пятна|амра ашәытақәа]]
* Ио, Европа, Ганимед, Каллисто (Иупитер иреиҳау амҩанызақәа 4 — [[галилеевы спутники|Галилеитәи амҩанызақәа]] ҳәа изышьҭоу)
* Нептун
* Титан (Сатурн зегь реиҳа идуу амҩаныза)
Аоптикатә телескоп иахәҭоу ардура аманы иубарҭоуп:
* Венереи Меркурии [[фазы Венеры|рфазақәа]]
* Ашәыта ҟаԥшь Ду
* Сатурн амацәазқәеи урҭ рыбжьара иҟоу [[щель Кассини|Кассини икылаареи]]<ref>''Важоров Э. В.'' [http://www.classes.ru/all-astronomy/books-astronomy-description-100118.htm Наблюдения звездного неба в бинокль и подзорную трубу] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20100527073433/http://www.classes.ru/all-astronomy/books-astronomy-description-100118.htm |date=2010-05-27 }}</ref>
* [[Рея (спутник)|Реиа]], [[Япет (спутник)|Иапет]], [[Тефия (спутник)|Тетис]], [[Диона (спутник)|Диона]] (Сатурн амҩанызақәа)
Иара убас аоптикатә телескоп ала зны-зынла иубар улшоит [[кратковременные лунные явления|аамҭа кьаҿ змоу амзатә цәырҵрақәа]], насгьы Меркурии Венереи Амра адиск [[Прохождение (астрономия)|рахысра]].
[[H-альфа#Фильтр Hα|H<sub>α</sub> афильтр]] змоу оптикатә телескоп ахархәарала Амра [[Хромосфера|ахромосфера]] уахәаԥшыр улшоит.
=== Агеоцентртәи агелиоцентртәи системақәа ===
Ҳ. ҟ. III ашәышықәсазы [[гелиоцентрическая система|агелиоцентртә система]] дақәныҟәон [[Аристарх Самосский|Самостәи Аристарх]].
Анаҩс акыраамҭа аҳра ауан [[Геоцентрическая система мира|агеоцентртә]] модель: уи инақәыршәаны, имҵысуа Адгьыл адунеи агәҭаны игылоуп, насгьы ажәҩантә цәеижьқәа зегьы даара иуадаҩу азакәанқәа рыла уи иакәшоит. Ари асистема зегь реиҳа инагӡаны иаԥиҵеит антикатәи аҳасабҩы, астроном [[Клавдий Птолемей|Клавди Птолемеи]] — уи иалнаршон иубарҭоу ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәарақәа даара ииашаны ахҳәаа рзура.
Амратә система ииашоу аструктура аилкаараҿы зегь реиҳа акрызҵазкуа аҿиара ҟалеит XVI ашәышықәсазы — польшатәи астроном ду [[Коперник, Николай|Николаи Коперник]] [[гелиоцентрическая система мира|адунеи ''агелиоцентртә'' система]] анаԥиҵа<ref name="Copernicus" />. Уи шьаҭас иаман абарҭ аҳәамҭақәа:
* адунеи агәҭаны Амра ыҟоуп, Адгьыл акәымкәа;
* асфератә форма змоу Адгьыл ахатә ҵәҩан иакәшаны игьежьуеит — уи агьежьра иҳаилнаркаауеит ажәҩантә цәеижьқәа зегьы есыҽнытәи рныҟәара еиԥш иубарҭоу;
* Адгьыл, егьырҭ апланетақәа зегь реиԥш, мҩагьежьла Амра иакәшоит — уи акәшара иҳаилнаркаауеит иаҳбарҭоу Амра аеҵәақәа рыбжьара аныҟәара;
* аныҟәарақәа зегьы аарԥшуп еиԥшрыла иҟоу агьежьтә ныҟәарақәа реилаҵа аҳасабала;
* Апланетақәа иаҳнарбо [[прямое движение планеты|риашамҩатәи]] [[попятное движение планеты|рыхынҳәратәи]] ныҟәарақәа урҭ иртәқәам — Адгьыл иатәуп.
Агелиоцентртә системаҿы Амра планетак аҳасабала аԥхьаӡара иаҟәыҵит — Адгьыл [[спутники в Солнечной системе|амҩанызас]] иҟоу [[Амза|Амза]]гьы иара убас. Иаарласны иаартын [[галилеевы спутники|Иупитер амҩанызақәа 4]] — уи абзоурала Адгьыл Амратә системаҿы иҷыдоу аҭыԥ шамоу азгәаҭара аҟәыхын.
Апланетақәа рныҟәара атеориатә хҳәаа рзыҟаҵара алыршахеит [[XVII век|XVII ашәышықәса]] алагамҭазы [[законы Кеплера|Кеплер изакәанқәа]] раартра ашьҭахь; [[классическая теория тяготения Ньютона|агравитациа азакәанқәа]] рышьақәыргылара анаҩс, апланетақәеи, урҭ рымҩанызақәеи, ацәеижь хәыҷқәеи рныҟәара ахыԥхьаӡаратә хҳәаа зыгәра угартә иҟоу шьаҭак ахь ииаган.
1672 шықәсазы [[Кассини, Джованни Доменико|Џьованни Кассини]]и [[Рише, Жан|Жан Рише]]и [[Марс|Марс]] апараллакси апланета аҟынӡа абжьаӡареи шьақәдыргылеит, уи абзоурала Адгьыл аорбита апараметрқәа инарҵауланы рышьақәыргылара алыршахеит, насгьы [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]] аҵакы адгьылтәи [[единицы измерения расстояния|абжьаӡаратә цырақәа]] рыла даара ииашаны аԥхьаӡара алыршахеит.
=== Аҭҵаарақәа ===
{{Main|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}}
{{see also|Амратә система аҭҵаара аҭоурых}}
Амратә система аилазаара апрофессионалтә ҭҵаара аҭоурых иалагеит 1610 шықәсазы — [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] ителескоп ала Иупитер иреиҳау аҩанызақәа 4 анааиртыз<ref>''Galilei, Galileo.'' Sidereus Nuncius, Thomam Baglionum (Tommaso Baglioni), Venice (March 1610), pp. 17—28 (q.v.)</ref>. Ари аартра агелиоцентртә система аиашара ашьақәырӷәӷәарақәа ируакын. 1655 шықәсазы [[Гюйгенс, Христиан|Христиан Гиуигенс]] Сатурн зегь реиҳа идуу амҩаныза Титан ааиртит<ref>''Huygens, Christiaan.'' De Saturni luna observatio nova, Adriaan Vlacq, Den Haag, 5 March 1656.</ref>. XVII ашәышықәса анҵәамҭанӡа [[Кассини, Джованни Доменико|Кассини]] Сатурн даҽа ԥшь-мҩанызак ааиртит<ref>''Cassini, Giovanni D.'' Découverte de deux nouvelles planètes autour de Saturne, Sébastien Mabre-Cramoisy, Paris, 1673. Translated as A Discovery of two New Planets about Saturn, made in the Royal Parisian Observatory by Signor Cassini, Fellow of both the Royal Societys, of England and France; English’t out of French. Philosophical Transactions, Vol. 8 (1673), pp. 5178—5185.</ref><ref>Кассини опубликовал эти два открытия 22 апреля 1686 (An Extract of the Journal Des Scavans. of April 22 st. N. 1686. Giving an account of two new Satellites of Saturn, discovered lately by Mr. Cassini at the Royal Observatory at Paris. Philosophical Transactions, Vol. 16 (1686—1692), pp. 79—85.)</ref>.
XVIII ашәышықәса астрономиаҿы акрызҵазкуа хҭысла иалкаахеит: раԥхьаӡакәны ателескоп ацхыраарала иаартын уаанӡа еилкаамыз апланета Уран<ref>{{cite web|author=Dunkerson, Duane.|title=Uranus — About Saying, Finding, and Describing It|work=Astronomy Briefly|url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4Vpn3?url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm#|archive-date=2011-08-11|access-date=2010-03-16|url-status=dead}}</ref>. Иаарласны Џь. Гершель, апланета ҿыц раԥхьаӡа иаазыртыз, Уран амҩанызақәа ҩбеи Сатурн амҩанызақәа ҩбеи ааиртит<ref>''Herschel, William.'' On the Discovery of Four Additional Satellites of the Georgium Sidus. The Retrograde Motion of Its Old Satellites Announced; And the Cause of Their Disappearance at Certain Distances from the Planet Explained, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 88, pp. 47—79, 1798.</ref><ref>''Herschel, William.'' On George’s Planet and its satellites, Philosophical Transactions of the Royal Society of London, Vol. 78, pp. 364—378, 1788.</ref>.
XIX ашәышықәса иалагеит астрономиатә аартра ҿыц ала: иаарԥшын раԥхьатәи апланета иеиԥшу аобиект — астероид [[Церера]] (2006 шықәсазы апланета сса астатус ахь ииаган). 1846 шықәсазы иаартын аабатәи апланета — Нептун. Нептун аартын «акалам аҵыхәаҿы»: даҽакала иуҳәозар, раԥхьа теориала иазгәаҭан, анаҩс ателескоп ала иаарԥшын — Англиеи Франциеи рҿы хаз-хазы<ref>''Airy, George Biddell.'' [http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000121.000.html Account of some circumstances historically connected with the discovery of the Planet exterior to Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115929/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000121.000.html |date=2015-11-06 }}, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 7, No. 9 (13 November 1846), pp. 121—152.</ref><ref>[http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000153.000.html Account of the Discovery of the Planet of Le Verrier at Berlin] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115930/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/seri/MNRAS/0007/0000153.000.html |date=2015-11-06 }}, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society, Vol. 7, No. 9 (13 November 1846), pp. 153—157.</ref><ref>''Elkins-Tanton L. T.'' Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System. — New York: Chelsea House, 2006. — P. 64. — (The Solar System). — ISBN 0-8160-5197-6.</ref>.
1930 шықәсазы [[Томбо, Клайд Уильям|Клаид Томбо]] Плутон ааиртит, уи Амратә система ажәбатәи апланета ҳәа ахьӡ аиуит. Аха 2006 шықәсазы Плутон апланета астатус ацәыӡит, насгьы ипланета ссаны «иҟалеит»<ref>''Tombaugh, Clyde W.'' [http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1946ASPL....5...73T The Search for the Ninth Planet, Pluto, Astronomical Society of the Pacific Leaflets] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20151106115942/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1946ASPL....5...73T |date=2015-11-06 }}, Vol. 5, No. 209 (July 1946), pp. 73—80.</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Иупитер, Сатурн, Уран, Нептун, Плутон рымҩаныза дуқәеи зынӡа ихәыҷқәази ирацәаны иаартхеит<ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04168.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites and Rings of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035956/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04168.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4168 (27 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04165.html#Item6 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035941/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04165.html#Item6 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4165 (17 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04164.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725035927/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/04100/04164.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 4164 (16 January 1986)</ref><ref>[http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/06700/06764.html#Item1 Marsden, Brian G.; Satellites of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110725040127/http://cbat.eps.harvard.edu/iauc/06700/06764.html#Item1 |date=2011-07-25 }}, IAUC 6764 (31 October 1997)</ref>. Ари аҭҵаарадырратә аартрақәа рсериаҿы зегь реиҳа ихадоу ароль нарыгӡеит «Воиаџьерқәа» рмиссиақәа — америкатәи [[Автоматическая межпланетная станция|автоматтә планетабжьаратә станциақәа]].
XX—XXI ашәышықәсақәа рҳәааҿы иаартын Амратә система ацәеижь хәыҷқәа жәпакы — уахь иналаҵаны апланета ссақәа, аплутино, иара убас урҭ рҟынтәи акы-ҩба рымҩанызақәеи апланета-гигантқәа рымҩанызақәеи.
[[транснептуновый объект|Атранснептунтә планетақәа]], агипотезатәқәагьы уахь иналаҵаны, аинструменттәи аҳасабратәи ԥшаарақәа ирыцҵоуп.
2013 инаркны 2019 шықәсанӡа аҵарауаа аинфраҟаԥшьтә шәахәахылҵра ахыҵхырҭақәа ирызку адыррақәа рацәаны ранализ ҟарҵеит, насгьы 316 [[Малая планета|планета хәыҷык]] рыԥшааит, урҭ рҟынтәи 139 ҿыцқәан<ref>{{Cite web |url=https://lenta.ru/news/2020/03/12/planets/ |title=В Солнечной системе нашли больше сотни планет |access-date=2020-03-13 |archive-date=2020-03-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200313065734/https://lenta.ru/news/2020/03/12/planets/ |url-status=live }}</ref>.
== Аколонизациа ==
{{Main|Атерраформаҟаҵара|Акосмос аколонизациа|Амза аколонизациа|Марс аколонизациа|Венера аколонизациа}}
Аколонизациа апрактикатә ҵакы шьақәыргылоуп ауаатәыҩса абжьааԥнытәи рыҟазаареи рыҿиареи реиқәыршәара аҭахра ала. Аамҭа цацыԥхьаӡа Адгьыл ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизҳара, аекологиатәи аклиматтәи ԥсахрақәа ирыхҟьаны иҟалар алшоит аҭагылазаашьа, анхара ианаалоу аҵакырадгьыл азымхара адгьылтә цивилизациа анаҩстәи аҟазаареи аҿиареи ашәарҭара ианҭанаргыло. Иара убас Амратә система егьырҭ аобиектқәа рҿы анхара аҭахра ауаҩы иусура иахҟьаргьы ауеит: апланетаҿтәи аекономикатә мамзаргьы агеополитикатә ҭагылазаашьа; массала ауаа ықәызхуа абџьар ахархәара иахҟьоу адунеизегьтәи ахлымӡаах; апланета аԥсабаратә ресурсқәа рынҵәара, уҳәа егьырҭгьы.
Амратә система аколонизациа аидеиа аҳәаақәа ирҭагӡаны иахәаԥштәуп «атерраформа» ҳәа изышьҭоу ({{lang-la|terra}} — адгьыл, {{lang-la2|forma}} — аԥшра) — апланета, амҩаныза, мамзаргьы даҽа космостә цәеижьк аклиматтә ҭагылазаашьақәа рыԥсахра, атмосфера, аԥхарра, аекологиатә ҭагылазаашьақәа адгьылтә ԥстәқәеи аҵиаақәеи рынхаразы ианаало аҩаӡарахь рнагара. Иахьа ари азҵаара еиҳарак атеориатә интерес амоуп, аха ҳаԥхьаҟа апрактикаҿгьы аҿиара аиур алшоит.
Адгьыл аҟынтәи аколонистцәа рынхаразы зегь раԥхьа ианаалоу обиектқәаны ирыԥхьаӡоит Марси Амзеи<ref>{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Sibling Rivalry: A Mars/Earth Comparison |access-date=2010-03-26 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |url-status=live }}</ref>. Егьырҭ аобиектқәагьы ауаа рынхаразы рыԥсахра алшоит, аха уи акырӡа еиҳа иуадаҩхоит урҭ апланетақәа рҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ирыхҟьаны, иара убас егьырҭ афакторқәа жәпакы ирыхҟьаны (иаҳҳәап, амҳалдызтә мҽхакы аҟамзаара, даараӡа ахарара, мамзаргьы — Меркури аҭагылазаашьааҟны — Амра азааигәара ду). Апланетақәа рколонизациеи ртерраформареи раан хшыҩзышьҭра аҭатәуп анаҩстәи: зых иақәиҭу акаҳара арццакра ашәагаа<ref name="link1">{{Cite web |url=http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |title=Lunine, Raymond, Quinn High-resolution simulations of the final assembly of Earth-like planets 2: water delivery and planetary habitability |access-date=2010-03-26 |archive-date=2012-02-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120229132402/http://www.nasa.gov/centers/goddard/news/topstory/2004/0422earthmars.html |url-status=live }}</ref>, иаауа амратә мчхара аҭаӡара<ref>{{Cite web |url=http://www.solstation.com/habitable.htm |title=Stars and Habitable Planets |access-date=2010-03-26 |archive-date=2020-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200604005802/http://www.solstation.com/habitable.htm |url-status=live }}</ref>, аӡы аҟазаара<ref name="link1" />, арадиациа аҩаӡара (арадиациатә фон)<ref>{{Cite web |url=https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=Retrieve&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus |title=Sheldon, Kasting, Whittet Ultraviolet radiation from F and K stars and implications for planetary habitability. Orig Life Evol Biosph. (August, 27, 1997) |access-date=2017-10-03 |archive-date=2016-09-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160923021053/http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed?cmd=Retrieve&list_uids=11536831&dopt=AbstractPlus |url-status=live }}</ref>, ақәыԥшылара аҟазшьа, апланета астероидқәеи Амратә система егьырҭ ацәеижь хәыҷқәеи рыдсылара ашәарҭара аҩаӡара.
== Агалактикатә орбита ==
[[Файл:Milky Way Spiral Arm Abkhazian.svg|right|thumb|[[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] аструктура. Амратә система ахьыҟоу аҭыԥ аарԥшуп акәаԥ ҩежь ду ала]]
Амратә система [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] — аспиральтә [[Галактика|галактика]] — иахәҭакуп: уи адиаметр 30 нызқь [[парсек]] рҟынӡа ыҟоуп (мамзаргьы 100 нызқь [[световой год|лашара шықәса]]), насгьы инықәырԥшшәа 200 миллиард еҵәа аҵанакуеит<ref name="fn9" />. Амратә система агалактикатә диск асимметриа аҟьаҟьара азааигәара иҟоуп (20—25 парсек рыла еиҳа иҳаракуп — даҽакала иуҳәозар, уи аҩадатәи аганахь), агалактикатә центр аҟынтәи инықәырԥшшәа 8 нызқь парсек (27 нызқь лашара шықәса)<ref name="distance2" /> рыла ихараны (Агалактика агәҭеи аҵкари рҟынтәи шамахамзар еиҟароу абжьаӡарала) — [[рукав Ориона|Орион имаӷра]] аҿықәаҿы<ref name="Structure Milky Way" />; ари Аҭыԥантәи [[Галактический рукав|агалактикатә маӷрақәа]] ируакуп, Асар Рымҩа Ахысҩы имаӷреи Персеи имаӷреи рыбжьара иҟоу.
Амра агалактика агәҭа иакәшоит [[Ящичная орбита|аиашьчыктә орбитала]], инықәырԥшшәа убриаҟара {{s|254 км/с}} аццакырала<ref>{{cite web|url=http://www.bogachevv.ru/2011/04/образование-галактик/|title=Образование галактик|date=2011-04-17|publisher=Теории. Богачев В. И.|access-date=2011-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130731082348/http://www.bogachevv.ru/2011/04/%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B0%D0%B7%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%B5-%D0%B3%D0%B0%D0%BB%D0%B0%D0%BA%D1%82%D0%B8%D0%BA/|archive-date=2013-07-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|title=Deriving the Galactic Mass from the Rotation Curve|publisher=Interstellar Medium and the Milky Way|lang=en|access-date=2011-10-11|archive-url=https://www.webcitation.org/64vJThJVF?url=http://www.astronomynotes.com/ismnotes/s7.htm|archive-date=2012-01-24|url-status=live}}</ref> (2009 шықәсазы еиҭашьақәырӷәӷәоуп), насгьы инагӡоу еикәшарак инықәырԥшшәа 230 миллион шықәса рыла иҟанаҵоит<ref name="Cosmic Year" />. Ари аамҭа ''[[Галактический год|агалактикатә шықәс]]'' ҳәа иашьҭоуп<ref name="Cosmic Year" />. Аорбитала агьежьтә ныҟәара адагьы, Амратә система агалактикатә ҟьаҟьара иаҿырԥшны авертикалтә ҵысрақәа мҩаԥнагоит — уи иахысуеит убриаҟара {{s|30—35 миллион}} шықәса цыԥхьаӡа, зны аҩадатәи, зны аладатәи агалактикатә гьежьбжаҿы иҟалауа<ref>{{Cite web |url=http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 |title=Ask an astronomer |access-date=2006-10-30 |archive-date=2009-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091012184558/http://curious.astro.cornell.edu/question.php?number=402 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html |title=Dynamics in Disk Galaxies |access-date=2006-10-30 |archive-date=2006-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061205013451/http://astr.ua.edu/keel/galaxies/diskdyn.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |title=Galactic Dynamics |access-date=2006-10-30 |archive-date=2006-10-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20061009215948/http://www.astro.utu.fi/%7Ecflynn/galdyn/lecture9.html |url-status=live }}</ref>. Амратә [[Апекс (астрономия)|апекс]] (аеҵәабжьаратә ҭыԥҭаӡара иаҿырԥшны Амра аныҟәара аццакра авектор ахырхарҭа) [[Геркулес (созвездие)|Геркулес аеҵәаџьаа]] аҿы иҟоуп — илашо аеҵәа [[Вега]] алада-мраҭашәарахьтәи аганахь<ref name="Vega" />.
Амратә система арццакра иахылҵуеит ихароу агалактиканҭыҵтәи ахыҵхырҭақәа асистема змоу [[Собственное движение|рхатә ныҟәарак]] (Амратә система аццакыра аҽанаԥсахуа урҭ [[Аберрация света|раберрациа]]гьы аҽаԥсахуеит азы); ахатә ныҟәара арццакра авектор иацны ахы хоуп, насгьы ари авектор иахагәҵәыту аҟьаҟьараҿы иубарҭоу ахыҵхырҭақәа рзы амаксимум аҟынӡа инаӡоит. Ажәҩан аҿы ахатә ныҟәарақәа абри реихшара — амплитуда 5,05(35) кәакьтә микросекунда шықәсык ахь иаҟароу — 2020 шықәсазы ишәан [[Gaia]] аколлаборациа ала. Иашьашәалоу арццакра авектор абсолиуттә шәагаа ала 2,32(16){{e|−10}} м/с² иаҟароуп (мамзаргьы {{nobr|7,33(51) км/с}} миллион шықәса рахь); уи хоуп [[Экваториальная система координат|аекватортә координатқәа]] {{nobr|{{math|[[Прямое восхождение|α]]}} {{=}} (269,1 ± 5,4)°}}, {{nobr|{{math|[[Склонение (астрономия)|δ]]}} {{=}} (−31,6 ± 4,1)°}} змоу акәаԥ ахь —Ахысҩы иеҵәаџьаа аҿы иҟоу. Арццакра ахәҭа аиҳарак — Агалактика агәҭахь арадиус иацны ихоу арццакра ауп ({{nobr|{{math|''w<sub>R</sub>''}} {{=}} −6,98(12) км/с}} миллион шықәса рахь); агалактикатә ҟьаҟьарахь ихоу арццакра акомпонент {{nobr|{{math|''w<sub>z</sub>''}} {{=}} −0,15(3) км/с}} миллион шықәса рахь ыҟоуп. Арццакра авектор ахԥатәи акомпонент — агалактикатә екватор аҟьаҟьараҿы Агалактика агәҭахьы ахырхарҭа иаперпендикулиару — ахылаԥшратә гха иазааигәоуп ({{nobr|{{math|''w''<sub>φ</sub>}} {{=}} +0,06(5) км/с}} миллион шықәса рахь)<ref>{{cite journal |author=Klioner S. A. et al. ([[Gaia]] Collaboration)|arxiv=2012.02036|title=''Gaia'' Early Data Release 3 |journal=Astronomy & Astrophysics |year=2020|volume=649 |pages=A9 |doi=10.1051/0004-6361/202039734 }}</ref>.
Амратә система агалактикаҿы иахьыҟоу Адгьыл аҿы [[Аԥсҭазаара|аԥсҭазаара]] [[Эволюция|аеволиуциа]] ианыруазаргьы ҟалоит. Амратә система аорбита гьежьуп ҳәа уҳәартә иҟоуп, насгьы уи аццакра аспиральтә маӷрақәа рыццакра [[Коротационная окружность|иаҟароуп]] — уи иаанагоит урҭ даара имаҷны ишрылсуа. Уи Адгьыл ианаҭоит аԥсҭазаара аҿиаразы аеҵәабжьаратә ҭышәынтәалара аамҭа дуқәа, избан акәзар аспиральтә маӷрақәа рҿы ишәарҭахар зылшо [[Сверхновая звезда|асуперҿыц еҵәақәа]] рацәаны еизакуп<ref name="astrobiology" />. Амратә система иара убас акырӡа иацәыхароуп агалактикатә центр аеҵәақәа рыла иҭәу агәыларақәа рҟынтәи. Ацентр азааигәара ааигәа игылоу аеҵәақәа рыгравитациатә ныррақәа Оорт иԥсҭҳәа аобиектқәа дырҩынтыр рылшон, насгьы акометақәа рацәаны Амратә система аҩныҵҟахь идәықәырҵар рылшон — уи Адгьыл аҿы аԥсҭазааразы акатастрофатә лҵшәақәа змоу аидысларақәа аанагар алшон. Агалактикатә центр иаду ашәахәахылҵра ӷәӷәагьы даараӡа еиҿкаау аԥсҭазаара аҿиара ианыруазар алшон<ref name="astrobiology" />. Аҵарауаа шьоукы агипотеза ықәдыргылоит: Амратә система аҭыԥ бзиаҿы ишыҟоугьы, иҳаҩсыз {{s|35 000}} ашықәсқәа рзгьы Адгьыл аҿы аԥсҭазаара асуперҿыц еҵәақәа рнырра аҵаҟа иҟан ҳәа — урҭ арадиоактивтә саба ахәҭаҷқәеи акомета иеиԥшу аобиект дуқәеи дыршәлар рылшон<ref name="Supernova" />.
Даремтәи ауниверситет Аҳасабырҭатә космологиа аинститут аҵарауаа рыҳасабрақәа рыла, 2 миллиард шықәса рышьҭахь [[Большое Магелланово облако|Магеллан иԥсҭҳәа Ду]] Асар Рымҩа иадсылоит — уи иахҟьаны Амратә система ҳ-Галактика аҟынтәи агалактикабжьаратә ҭыԥҭаӡарахь иҭцахар алшоит<ref>''Marius Cautun'' et al. [https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341 The aftermath of the Great Collision between our Galaxy and the Large Magellanic Cloud] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190108013613/https://academic.oup.com/mnras/article/483/2/2185/5181341 |date=2019-01-08 }}, 13 November 2018</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=20190107003234 |title=Галактическое столкновение вытолкнет Солнечную систему из Млечного пути |access-date=2019-10-12 |archive-date=2019-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190108200833/https://www.astronews.ru/cgi-bin/mng.cgi?page=news&news=20190107003234 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://naked-science.ru/article/astronomy/bolshoe-magellanovo-oblako |title=Большое Магелланово облако может выкинуть Солнечную систему из Млечного Пути |access-date=2019-10-12 |archive-date=2019-10-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191012195207/https://naked-science.ru/article/astronomy/bolshoe-magellanovo-oblako |url-status=live }}</ref>.
=== Ааигәа-сигәа ===
[[Файл:Universe Reference Map Part 2 ab.png|thumb|left|Иааигәаӡоу аеҵәақәа]]
Амратә система иашьашәалоу агалактикатә ааигәа-сигәара [[Местное межзвёздное облако|Аҭыԥантәи аеҵәабжьаратә ԥсҭҳәа]] ҳәа еицырдыруеит. Ари — ираӷоу арчы азона [[Местный пузырь|Аҭыԥантәи аԥышҭарч]] аҿы еиҳа еилаӷәӷәоу хәҭакуп — [[Межзвёздная среда|аеҵәабжьаратә ҭыԥ]] аҿтәи ҭацәроуп, инықәырԥшшәа 300 лашара шықәса аура змоу, аԥслымӡ сааҭ аформа змоу. Аԥышҭарч аԥхарра ҳарак змоу аплазма ала ирҭәуп — уи агәаанагара ҳанаҭоит аԥышҭарч аамҭакьаҿк аԥхьа иҟалаз [[Сверхновая|суперҿыц еҵәақәак]] рыԥжәарақәа ирыхҟьаны ишьақәгылеит ҳәа<ref name="Near-Earth Supernovas" />.
Амра аҟынтәи жәа-лашара шықәса {{s|(95 триллион км)}} ирҭагӡаны аеҵәақәа [[Список ближайших звёзд|рацәаӡам]].
Амра зегь реиҳа иазааигәоу — ах-еҵәатә система [[Альфа Центавра|Альфа Центавр]] ауп, инықәырԥшшәа 4,3 лашара шықәса рыла ицәыхароу. Альфа Центавра A-и B-и — еизааигәоу ҩ-еҵәатә системоуп, урҭ ахәҭақәа рҟазшьақәа рыла Амра иазааигәоуп. [[красный карлик|Асса ҟаԥшь]] хәыҷы Альфа Центавра C ([[Проксима Центавра]] ҳәагьы еицырдыруа) урҭ ирыкәшоит 0,2 лашара шықәса рыла бжьаӡарала, насгьы уажәазы A-и B-и рпара аасҭа маҷк ҳара иаҳзааигәоуп. Проксима иамоуп аекзопланета: [[Проксима Центавра b]].
Анаҩстәи иазааигәоу аеҵәақәа — асса ҟаԥшьқәа роуп: [[звезда Барнарда|Барнард иеҵәа]] (5,9 лашара шықәса), [[Вольф 359]] (7,8 лашара шықәса), [[Лаланд 21185]] (8,3 лашара шықәса). Жәа-лашара шықәса ирҭагӡаны иреиҳау аеҵәа — [[Сириус]] ауп (8,6 лашара шықәса): аишьҭагылара хада аеҵәа лаша, Амра акапан ҩынтә иаҟароу акапан змоу; уи иацуп аҩыза — Сириус B захьӡу [[Белый карлик|асса шкәакәа]]. Жәа-лашара шықәса ирҭагӡаны иаанхаз асистемақәа — асса ҟаԥшьқәа рыҩ-система [[Лейтен 726-8|Леитен 726-8]] (8,7 лашара шықәса), насгьы хазы игылоу асса ҟаԥшь [[Росс 154]] (9,7 лашара шықәса)<ref name="10 light years" />. Зегь реиҳа иазааигәоу [[коричневый карлик|асса каҳуаԥштәқәа]] рсистема — [[Луман 16]] — 6,59 лашара шықәса рыбжьаӡараҿы иҟоуп. Зегь реиҳа иааигәоу, хазы игылоу, Амра иеиԥшу аеҵәа — [[Тау Кита]] — 11,9 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп. Уи акапан Амра акапан аҟнытә инықәырԥшшәа 80% иаҟароуп, а́́лашара — амратә аҟнытә 60% мацара<ref name="Tau Ceti" />.
[[Файл:Earth's Location in the Universe (JPEG).jpg|thumb|center|800px|[[Адунеи|Адунеи]] [[Метагалактика|иубарҭоу]] ахәҭаҿы Адгьыли Амратә системеи ахьыҟоу адиаграмма. (''[[:Файл:Earth's Location in the Universe SMALLER (JPEG).jpg|Альтернативатә сахьа абаразы абра шәақәыӷәӷәа]]'')]]
== Шәахә. иара уб. ==
{{Div col|3}}
* [[Движение Солнца и планет по небесной сфере|Ажәҩантә сфераҿы Амреи апланетақәеи рныҟәара]]
* [[Спутники в Солнечной системе|Амратә системаҿы иҟоу амҩанызақәа]]
* [[Астрономические символы|Астрономтә символқәа]]
* [[Правило Тициуса — Боде|Тициус — Боде рыԥҟара]]
* [[Список планетоподобных объектов|Апланета еиԥшу аобиектқәа рсиа]]
* [[Список объектов Солнечной системы по размеру|Амратә система аобиектқәа рсиа шәагаала]]
* [[Фаэтон (планета)|Фаетон (апланета)]]
* [[История исследования Солнечной системы|Амратә система аҭҵаара аҭоурых]]
* [[Шведская Солнечная система|Швециатәи Амратә система]]
{{Div col end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="Podolak">{{cite web
|author = Podolak, M.; Reynolds, R. T.; Young, R.
|date = 1990
|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P
|title = Post Voyager comparisons of the interiors of Uranus and Neptune
|publisher = NASA Ames Research Center
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GPD2P7?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990GeoRL..17.1737P
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="M Woolfson">{{статья
| автор = M. Woolfson.
| заглавие = The origin and evolution of the solar system
| язык = en
| издание = Astronomy & Geophysics
| год = 2000
|том= 41
|страницы= 1.12
| doi = 10.1046/j.1468-4004.2000.00012.x
}}</ref>
<ref name="Harold F. Levison">{{cite web
|author = Harold F. Levison, Alessandro Morbidelli.
|date = 2003
|url = https://www-n.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf
|title = The formation of the Kuiper belt by the outward transport of bodies during Neptune's migration
|access-date = 2009-11-23
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617F07bx3?url=http://www.oca.eu/morby/stuff/NATURE.pdf
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Jupiter-Family Comets">{{статья
|автор = Harold F. Levison, Martin J Duncan.
|заглавие = From the Kuiper Belt to Jupiter-Family Comets: The Spatial Distribution of Ecliptic Comets
|ссылка = http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377
|язык = en
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|год = 1997
|выпуск = 1
|том = 127
|страницы = 13—32
|doi = 10.1006/icar.1996.5637
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2015-03-19
|archive-url = https://web.archive.org/web/20150319085229/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0019103596956377
}}</ref>
<ref name="Dawn">{{cite web
|date = 2005
|url = http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html <!--deadlink-->
|title = Dawn: A Journey to the Beginning of the Solar System
|work = Space Physics Center: UCLA
|access-date = 2009-11-24
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GLJ6fS?url=http://www-ssc.igpp.ucla.edu/dawn/background.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Overview">{{cite web
|url = http://nineplanets.org/overview.html
|title = An Overview of the Solar System
|work = The Nine Planets
|access-date = 2009-12-02
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GOaHb6?url=http://nineplanets.org/overview.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="New Horizons">{{cite web
|author = Amir Alexander.
|date = 2006
|url = http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html <!--deadlink-->
|title = New Horizons Set to Launch on 9-Year Voyage to Pluto and the Kuiper Belt
|work = The Planetary Society
|access-date = 2009-12-02
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GPdwkM?url=http://www.planetary.org/news/2006/0116_New_Horizons_Set_to_Launch_on_9_Year.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="FinalResolution">{{cite web
| title = The Final IAU Resolution on the definition of «planet» ready for voting
| url = http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0602/
| publisher = International Astronomical Union
| date = 2006-08-24
| access-date = 2009-12-05
| lang = en
| archive-date = 2017-02-27
| archive-url = https://web.archive.org/web/20170227151601/https://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0602/
| url-status = live
}}</ref>
<ref name="Dwarf Planets">{{cite web
|date = 2008-11-07
|url = http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets
|title = Dwarf Planets and their Systems
|work = Working Group for Planetary System Nomenclature (WGPSN)
|publisher = U.S. Geological Survey
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/610c8g3sc?url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets#DwarfPlanets#DwarfPlanets
|archive-date = 2011-08-17
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Definition Committee">{{cite web
|author = Ron Ekers.
|url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|title = IAU Planet Definition Committee
|publisher = International Astronomical Union
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|archive-date = 2009-06-03
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="IAU0804">{{cite web
|date=2008-06-11
|url = http://www.iau.org/news/pressreleases/detail/iau0804/
|title = Plutoid chosen as name for Solar System objects like Pluto
|publisher = International Astronomical Union
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GR9qOX?url=http://www.iau.org/public_press/news/detail/iau0804/
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Sun Facts">{{cite web
|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric
|title = Sun: Facts & Figures
|publisher = NASA
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-date = 2008-01-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080102034758/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Sun&Display=Facts&System=Metric
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Jack B. Zirker">{{книга
|автор = Jack B. Zirker.
|заглавие = Journey from the Center of the Sun
|ссылка = https://archive.org/details/journeyfromcente0000zirk_f4e3/page/120
|издательство = Princeton University Press
|год = 2002
|pages = 120—127
|isbn = 9780691057811
|язык=en}}</ref>
<ref name="Visible light">{{cite web
|date = 2003
|url = http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum
|title = Why is visible light visible, but not other parts of the spectrum?
|publisher = The Straight Dome
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EsBOK5?url=http://www.straightdope.com/columns/read/2085/why-is-visible-light-visible-but-not-other-parts-of-the-spectrum
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="sun">{{cite web
|author = Ker Than.
|title = Astronomers Had it Wrong: Most Stars are Single
|url = http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html
|work = Space.com
|date = 2006-01-30
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EslKwJ?url=http://www.space.com/1995-astronomers-wrong-stars-single.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Smart">{{cite journal
|author = Smart, R. L.; Carollo, D.; Lattanzi, M. G.; McLean, B.; Spagna, A.
|date = 2001
|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S
|title = The Second Guide Star Catalogue and Cool Stars
|journal = Perkins Observatory
|bibcode = 2001udns.conf..119S
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EtosoF?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001udns.conf..119S
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Early Sun">{{статья
|автор = Nir J. Shaviv.
|заглавие = Towards a Solution to the Early Faint Sun Paradox: A Lower Cosmic Ray Flux from a Stronger Solar Wind
|ссылка = http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2
|язык = en
|издание = Journal of Geophysical Research
|год = 2003
|том = 108
|страницы = 1437
|doi = 10.1029/2003JA009997
|archive-date = 2014-08-26
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140826054913/http://arxiv.org/abs/astroph/0306477v2
}}</ref>
<ref name="Two Groups">{{статья
| автор = T. S. van Albada, Norman Baker.
| заглавие = On the Two Oosterhoff Groups of Globular Clusters
| ссылка = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_1973-10-15_185_2/page/476
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 1973
|том= 185
|страницы= 477—498
| doi = 10.1086/152434
| издательство= [[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="Metallicity">{{cite journal
|author = Charles H. Lineweaver.
|date = June 2001
|title = An Estimate of the Age Distribution of Terrestrial Planets in the Universe: Quantifying Metallicity as a Selection Effect
|journal = Icarus
|volume = 151
|issue = 2
|pages = 307–313
|doi = 10.1006/icar.2001.6607
|arxiv = astro-ph/0012399
|lang = en
}}</ref>
<ref name="Voyager">{{cite web
|url = http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html
|title = Voyager Enters Solar System's Final Frontier
|publisher = NASA
|access-date = 2009-11-14
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Evtz3J?url=http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/voyager_agu.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Schenk">''Schenk P., Melosh H. J.'' (1994). Lobate Thrust Scarps and the Thickness of Mercury’s Lithosphere. Abstracts of the 25th Lunar and Planetary Science Conference, 1994LPI….25.1203S{{In lang|en}}</ref>
<ref name="Bill Arnett">{{cite web
|author = Bill Arnett.
|date = 2006
|url = http://nineplanets.org/mercury.html
|title = Mercury
|work = The Nine Planets
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617ExDcl0?url=http://nineplanets.org/mercury.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Collisional stripping">''Benz, W.; Slattery, W. L.; Cameron, A. G. W.'' (1988). Collisional stripping of Mercury’s mantle. Icarus, v. 74, p. 516—528.{{In lang|en}}</ref>
<ref name="Partial volatilization">''Cameron, A. G. W.'' (1985). The partial volatilization of Mercury. Icarus, v. 64, p. 285—294.{{In lang|en}}</ref>
<ref name="Climate on Venus">{{cite web|author=Mark Alan Bullock.|title=The Stability of Climate on Venus|publisher=Southwest Research Institute|year=1997|url=http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf|access-date=2009-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20070614202751/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/PhDThesis.pdf|archive-date=2007-06-14|url-status=dead}}</ref>
<ref name="Paul Rincon">{{cite web
|author = Paul Rincon.
|date = 1999
|url = http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf
|title = Climate Change as a Regulator of Tectonics on Venus
|work = Johnson Space Center Houston, TX, Institute of Meteoritics, University of New Mexico, Albuquerque, NM
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070614202807/http://www.boulder.swri.edu/~bullock/Homedocs/Science2_1999.pdf
|archive-date = 2007-06-14
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="life">{{cite web
|url = http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf
|title = Is There Life Elsewhere in the Universe?
|publisher = Jill C. Tarter and Christopher F. Chyba, University of California, Berkeley
|access-date =
|lang = en
|url-status = live
|archive-url = https://www.webcitation.org/6DAOz74Yr?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/a204/etlife/SciAm99b.pdf
|archive-date = 2012-12-25
}}</ref>
<ref name="Earths Atmosphere">{{cite web
|author = Anne E. Egger, M.A./M.S.
|url = http://www.visionlearning.com/en/library/Earth-Science/6/The-Composition-of-Earths-Atmosphere/107
|title = Earth's Atmosphere: Composition and Structure
|work = VisionLearning.com
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EywI3z?url=http://www.visionlearning.com/library/module_viewer.php?c3=
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Mars Atmosphere">{{книга
|автор = David C. Gatling, Conway Leovy.
|часть = Mars Atmosphere: History and Surface Interactions
|заглавие = Encyclopedia of the Solar System
|ответственный = Lucy-Ann McFadden et al
|год = 2007
|pages = 301—314
|язык=en}}</ref>
<ref name="David Noever">{{cite web
|author = David Noever.
|date = 2004
|url = http://www.astrobio.net/news-exclusive/modern-martian-marvels-volcanoes/
|title = Modern Martian Marvels: Volcanoes?
|work = Astrobiology Magazine
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617EzLQQk?url=http://www.astrobio.net/exclusive/1360/modern-martian-marvels-volcanoes
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Kids Eye">{{cite web
|url = http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Mars&Display=Kids
|title = Mars: A Kid's Eye View
|publisher = NASA
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617F0gePG?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Satellites of Mars">{{cite web
|author = Scott S. Sheppard, [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]], and Jan Kleyna.
|date = 2004
|url = http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext/
|title = A Survey for Outer Satellites of Mars: Limits to Completeness
|work = The Astronomical Journal
|access-date = 2009-11-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GKlAKQ?url=http://iopscience.iop.org/1538-3881/128/5/2542/fulltext
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Petit">{{статья
|автор = Petit, J.-M.; Morbidelli, A.; Chambers, J.
|заглавие = The Primordial Excitation and Clearing of the Asteroid Belt
|ссылка = http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf
|язык = en
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|год = 2001
|том = 153
|страницы = 338—347
|doi = 10.1006/icar.2001.6702
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2007-02-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070221085835/http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/asteroids.pdf
}}</ref>
<ref name="Planet Definition">{{cite web
|date = 2006
|url = http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|title = IAU Planet Definition Committee
|publisher = International Astronomical Union
|access-date = 2009-11-30
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090603001603/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0601/newspaper/
|archive-date = 2009-06-03
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Twice asteroids">{{cite web
|date = 2002
|url = http://www.esa.int/Our_Activities/Space_Science/New_study_reveals_twice_as_many_asteroids_as_previously_believed
|title = New study reveals twice as many asteroids as previously believed
|work = ESA
|access-date = 2009-11-30
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GQh5ux?url=http://www.esa.int/esaCP/ESAASPF18ZC_index_0.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Krasinsky2002">{{статья
|автор = Krasinsky G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I.
|заглавие = Hidden Mass in the Asteroid Belt
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=4326fb2cf906949
|язык = en
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|год = July 2002
|выпуск = 1
|том = 158
|страницы = 98—105
|doi = 10.1006/icar.2002.6837
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2020-03-25
|archive-url = https://web.archive.org/web/20200325122840/http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=2002Icar..158...98K&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=4326fb2cf906949
}}</ref>
<ref name="Meteoroid">{{статья
|автор = Beech, M.; Duncan I. Steel.
|заглавие = On the Definition of the Term Meteoroid
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1995QJRAS..36..281B&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=44b52c369007834
|язык = en
|издание = Quarterly Journal of the Royal Astronomical Society
|год = September 1995
|выпуск = 3
|том = 36
|страницы = 281—284
|archive-date = 2020-05-28
|archive-url = https://web.archive.org/web/20200528041455/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/1995QJRAS..36..281B?high=44b52c369007834&db_key=AST&data_type=HTML&format=
}}</ref>
<ref name="Earths Water">{{cite web
|author = Phil Berardelli.
|date = 2006
|url = http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html
|title = Main-Belt Comets May Have Been Source Of Earths Water
|work = SpaceDaily
|access-date = 2009-12-01
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GSJmkK?url=http://www.spacedaily.com/reports/Main_Belt_Comets_May_Have_Been_Source_Of_Earths_Water.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Barucci">{{книга
|автор = Barucci M. A.; Kruikshank, D. P.; Mottola S.; Lazzarin M.
|часть = Physical Properties of Trojan and Centaur Asteroids
|заглавие = Asteroids III
|место = Tucson, Arizona, USA
|издательство = University of Arizona Press
|год = 2002
|pages = 273—287
|язык=en}}</ref>
<ref name="MorbidelliAstIII">{{статья
|автор = A. Morbidelli, W. F. Bottke Jr., Ch. Froeschlé, P. Michel.
|заглавие = Origin and Evolution of Near-Earth Objects
|ссылка = http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf
|язык = en
|ответственный = W. F. Bottke Jr., A. Cellino, P. Paolicchi, and R. P. Binzel
|издание = Asteroids III
|издательство = University of Arizona Press
|год = 2002
|выпуск = January
|страницы = 409—422
|archive-date = 2017-08-09
|archive-url = https://web.archive.org/web/20170809014123/http://www.boulder.swri.edu/~bottke/Reprints/Morbidelli-etal_2002_AstIII_NEOs.pdf
}}</ref>
<ref name="History of Asteroids">{{cite web
|url = http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc
|title = History and Discovery of Asteroids
|format = DOC
|publisher = NASA
|access-date = 2009-12-01
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GT0oDh?url=http://dawn.jpl.nasa.gov/DawnClassrooms/1_hist_dawn/history_discovery/Development/a_modeling_scale.doc
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Giant Planets">{{cite web
|author = Jack J. Lissauer, David J. Stevenson.
|date = 2006
|url = http://www.gps.caltech.edu/classes/ge133/reading/ppv_preprints/sec7-1.pdf
|title = Formation of Giant Planets
|publisher = NASA Ames Research Center; California Institute of Technology
|access-date = 2009-11-21
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GLs8LT?url=http://www.gps.caltech.edu/uploads/File/People/djs/lissauer
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Galilean Satellites">{{cite web
|author = Pappalardo, R T.
|date = 1999
|url = http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22
|title = Geology of the Icy Galilean Satellites: A Framework for Compositional Studies
|work = Brown University
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20070930165551/http://www.agu.org/cgi-bin/SFgate/SFgate?&listenv=table&multiple=1&range=1&directget=1&application=fm99&database=%2Fdata%2Fepubs%2Fwais%2Findexes%2Ffm99%2Ffm99&maxhits=200&=%22P11C-10%22
|archive-date = 2007-09-30
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Cryovolcanism">{{cite journal
|author = J. S. Kargel.
|date = 1994
|url = https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296
|title = Cryovolcanism on the icy satellites
|journal = U.S. Geological Survey
|volume = 67
|issue = 1–3
|pages = 101–113
|doi = 10.1007/BF00613296
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-date = 2014-07-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140705173516/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00613296
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Hawksett">{{cite journal
|author = Hawksett, David; Longstaff, Alan; Cooper, Keith; Clark, Stuart.
|date = 2005
|url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H
|title = 10 Mysteries of the Solar System
|journal = Astronomy Now
|bibcode = 2005AsNow..19h..65H
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GO9MTb?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AsNow..19h..65H
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Geysers on Triton">{{cite web
|author = Duxbury, N. S., Brown, R. H.
|date = 1995
|url = http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full
|title = The Plausibility of Boiling Geysers on Triton
|work = Beacon eSpace
|access-date = 2009-11-22
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20090426005806/http://trs-new.jpl.nasa.gov/dspace/handle/2014/28034?mode=full
|archive-date = 2009-04-26
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Cometary fragmentation">{{статья
| автор = Sekanina, Zdenek.
| заглавие = Kreutz sungrazers: the ultimate case of cometary fragmentation and disintegration?
|nodot=1
| язык = en
| издание = Publications of the Astronomical Institute of the Academy of Sciences of the Czech Republic
| год = 2001
|том= 89
|страницы= 78—93
}}</ref>
<ref name="hyperbolic">{{статья
|автор = M. Królikowska.
|заглавие = A study of the original orbits of ''hyperbolic'' comets
|ссылка = http://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=%2Farticles%2Faa%2Ffull%2F2001%2F34%2Faa1250%2Faa1250.right.html
|язык = en
|издание = [[Astronomy and Astrophysics]]
|год = 2001
|выпуск = 1
|том = 376
|страницы = 316—324
|doi = 10.1051/0004-6361:20010945
|издательство = [[EDP Sciences]]
|archive-date = 2017-11-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20171111213415/https://www.aanda.org/index.php?option=com_article&access=standard&Itemid=129&url=%2Farticles%2Faa%2Ffull%2F2001%2F34%2Faa1250%2Faa1250.right.html
}}</ref>
<ref name="Comets aging">{{cite journal
|author = Fred L. Whipple.
|url = https://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540
|title = The activities of comets related to their aging and origin
|journal = Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy
|date = March 1992
|volume = 54
|issue = 1–3
|pages = 1–11
|doi = 10.1007/BF00049540
|access-date = 2010-02-07
|lang = en
|archive-date = 2014-07-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140705175653/http://link.springer.com/article/10.1007%2FBF00049540
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="spitzer">''Stansberry J., Grundy W., Brown M., Cruikshank D., Spencer J., Trilling D., Margot J.-L.'' Physical Properties of Kuiper Belt and Centaur Objects: Constraints from Spitzer Space Telescope. — 2007. — {{arXiv|astro-ph/0702538}}</ref>
<ref name="Chiron biography">{{cite web
|author = Patrick Vanouplines.
|date = 1995
|url = http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm <!--deadlink-->
|title = Chiron biography
|work = Vrije Universitiet Brussel
|access-date = 2009-12-05
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GUJkFH?url=http://www.vub.ac.be/STER/www.astro/chibio.htm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Physical">{{книга
|автор = Stephen C. Tegler.
|часть = Kuiper Belt Objects: Physical Studies
|заглавие = Encyclopedia of the Solar System
|ответственный = Lucy-Ann McFadden et al
|год = 2007
|pages = 605—620
|язык=en}}</ref>
<ref name="Delsanti">{{cite web
|author = Audrey Delsanti and [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]].
|date = 2006
|url = http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf
|title = The Solar System Beyond The Planets
|work = Institute for Astronomy, University of Hawaii
|access-date = 2009-12-07
|lang = en
|url-status = live
|archive-url = https://www.webcitation.org/6Bto3WHqf?url=http://www.ifa.hawaii.edu/publications/preprints/06preprints/Delsanti_06-009.pdf
|archive-date = 2012-11-03
}}</ref>
<ref name="Satellites KBO">{{cite journal
|author = M. E. Brown, M. A. van Dam, A. H. Bouchez, D. Le Mignant, R. D. Campbell, J. C. Y. Chin, A. Conrad, S. K. Hartman, E. M. Johansson, R. E. Lafon, D. L. Rabinowitz, P. J. Stomski, Jr., D. M. Summers, C. A. Trujillo, P. L. Wizinowich.
|date = 2006
|title = Satellites of the Largest Kuiper Belt Objects
|journal = The Astrophysical Journal
|volume = 639
|pages = L43–L46
|doi = 10.1086/501524
|arxiv = astro-ph/0510029
|lang = en
}}</ref>
<ref name="Trojan">{{статья
|автор = Chiang et al.
|заглавие = Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances
|ссылка = http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/
|язык = en
|издание = [[The Astronomical Journal]]
|год = 2003
|выпуск = 1
|том = 126
|страницы = 430—443
|doi = 10.1086/375207
|издательство = [[IOP Publishing]]
|archive-date = 2014-07-04
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140704032521/http://iopscience.iop.org/1538-3881/126/1/430/fulltext/
}}</ref>
<ref name="M. W. Buie">{{cite web
|author = M. W. Buie, R. L. Millis, L. H. Wasserman, J. L. Elliot, S. D. Kern, K. B. Clancy, E. I. Chiang, A. B. Jordan, K. J. Meech, R. M. Wagner, D. E. Trilling.
|date = 2005
|url = http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251 <!--deadlink-->
|title = Procedures, Resources and Selected Results of the Deep Ecliptic Survey
|work = Lowell Observatory, University of Pennsylvania, Large Binocular Telescope Observatory, Massachusetts Institute of Technology, University of Hawaii, University of California at Berkeley
|access-date = 2009-12-07
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20120118131015/http://www.citebase.org/fulltext?format=application%2Fpdf&identifier=oai%3AarXiv.org%3Aastro-ph%2F0309251
|archive-date = 2012-01-18
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Beyond Neptune">{{cite web
|author = E. Dotto, M. A. Barucci; M. Fulchignoni.
|date = 2006-08-24
|url = http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf
|title = Beyond Neptune, the new frontier of the Solar System
|access-date = 2009-12-07
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GVccdb?url=http://sait.oat.ts.astro.it/MSAIS/3/PDF/20.pdf
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Big KBOs">{{cite web
|author = [[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]].
|date = 2005
|url = http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html
|title = The 1000 km Scale KBOs
|work = University of Hawaii
|access-date = 2009-12-08
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GW9Hw3?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/big_kbo.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Centaurs and SDO">{{cite web
|url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html
|title = List Of Centaurs and Scattered-Disk Objects
|work = IAU: Minor Planet Center
|access-date = 2010-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GWbZYE?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/Centaurs.html#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Littmann">{{книга
|автор = Mark Littmann.
|заглавие = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System
|ссылка = https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit
|издательство = Courier Dover Publications
|год = 2004
|pages = [https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit/page/n92 162]—163
|isbn = 9780486436029
|язык=en}}</ref>
<ref name="Eris">{{cite web
|author = Mike Brown.
|date = 2005
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/
|title = The discovery of <s>2003 UB313</s> Eris, the <s>10th planet</s> largest known dwarf planet
|work = CalTech
|access-date = 2009-12-09
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GX5YzD?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/planetlila/#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Fajans et al 2001">{{статья
|автор = J. Fajans; L. Frièdland.
|заглавие = Autoresonant (nonstationary) excitation of pendulums, Plutinos, plasmas, and other nonlinear oscillators
|ссылка = http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/69/10/10.1119/1.1389278
|язык = en
|издание = American Journal of Physics
|год = October 2001
|выпуск = 10
|том = 69
|страницы = 1096—1102
|doi = 10.1119/1.1389278
|archive-date = 2014-08-08
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140808052124/http://scitation.aip.org/content/aapt/journal/ajp/69/10/10.1119/1.1389278
}}</ref>
<ref name="Buie">{{cite web
|author = Marc W. Buie.
|url = http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html
|title = Orbit Fit and Astrometric record for 136472
|publisher = SwRI (Space Science Department)
|access-date = 2009-12-10
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GXiBzg?url=http://www.boulder.swri.edu/~buie/kbo/astrom/136472.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="fahr">{{статья
|автор = Fahr, H. J.; Kausch, T.; Scherer, H.
|заглавие = A 5-fluid hydrodynamic approach to model the Solar System-interstellar medium interaction
|ссылка = http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf
|язык = en
|издание = [[Astronomy and Astrophysics]]
|год = 2000
|том= 357
|страницы= 268
|издательство = [[EDP Sciences]]
|archive-url = https://web.archive.org/web/20170808135422/http://aa.springer.de/papers/0357001/2300268.pdf
|archive-date = 2017-08-08
}} См. иллюстрации 1 и 2.</ref>
<ref name="Voyager 1">{{статья
| автор = Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R.
| заглавие = Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond
| язык = en
| издание = Science (New York, N.Y.)
| год = September 2005
| выпуск = 5743
|том= 309
|страницы= 2017—2020
| doi = 10.1126/science.1117684
}} {{cite journal|pmid=16179468 |date=2005 |last1=Stone |first1=E. C. |last2=Cummings |first2=A. C. |last3=McDonald |first3=F. B. |last4=Heikkila |first4=B. C. |last5=Lal |first5=N. |last6=Webber |first6=W. R. |title=Voyager 1 explores the termination shock region and the heliosheath beyond |journal=Science |volume=309 |issue=5743 |pages=2017–2020 |doi=10.1126/science.1117684 }}</ref>
<ref name="Asymmetric shock">{{статья
| автор = Stone, E. C.; Cummings, A. C.; McDonald, F. B.; Heikkila, B. C.; Lal, N.; Webber, W. R.
| заглавие = An asymmetric solar wind termination shock
| ссылка = https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-07-03_454_7200/page/70
| язык = en
| издание = Nature
| год = July 2008
| выпуск = 7200
|том= 454
|страницы= 71—4
| doi = 10.1038/nature07022
}} {{cite journal|pmid=18596802 |date=2008 |last1=Stone |first1=E. C. |last2=Cummings |first2=A. C. |last3=McDonald |first3=F. B. |last4=Heikkila |first4=B. C. |last5=Lal |first5=N. |last6=Webber |first6=W. R. |title=An asymmetric solar wind termination shock |journal=Nature |volume=454 |issue=7200 |pages=71–74 |doi=10.1038/nature07022 }}</ref>
<ref name="Suns Heliosphere">{{cite web
|author = P. C. Frisch (University of Chicago).
|date = 2002-06-24
|url = http://apod.nasa.gov/apod/ap020624.html
|title = The Sun's Heliosphere & Heliopause
|work = Astronomy Picture of the Day
|access-date = 2010-02-07
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GY9p3E?url=http://apod.nasa.gov/apod/ap020624.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Interstellar Mission">{{cite web
|date = 2007
|url = http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html
|title = Voyager: Interstellar Mission
|publisher = NASA Jet Propulsion Laboratory
|access-date = 2009-12-12
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/610bznZTJ?url=http://voyager.jpl.nasa.gov/mission/interstellar.html
|archive-date = 2011-08-17
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Interstellar Explorer">{{cite journal
| author = McNutt R. L., Jr. |display-authors=etal
| year = 2006
| title = Innovative Interstellar Explorer
| journal = Physics of the Inner Heliosheath: Voyager Observations, Theory, and Future Prospects
| volume = 858
| publisher = AIP Conference Proceedings
| pages = 341–347
| url = http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M
| access-date = 2009-12-12
| doi = 10.1063/1.2359348
| bibcode = 2006AIPC..858..341M
| archive-date = 2008-02-23
| archive-url = https://web.archive.org/web/20080223133244/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006AIPC..858..341M
| url-status = live
|lang=en}}</ref>
<ref name="Interstellar space">{{cite web
|author = Anderson, Mark.
|date = 2007-01-05
|url = https://www.newscientist.com/article/mg19325850.900
|title = Interstellar space, and step on it!
|work = New Scientist
|access-date = 2009-12-12
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GYchae?url=http://www.newscientist.com/article/mg19325850.900
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Collisional evolution">{{cite journal
|author = Stern SA, Weissman PR.
|date = 2001
|url = https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11214311?dopt=Citation
|title = Rapid collisional evolution of comets during the formation of the Oort cloud
|journal = Space Studies Department, Southwest Research Institute, Boulder, Colorado
|volume = 409
|issue = 6820
|pages = 589–591
|doi = 10.1038/35054508
|pmid = 11214311
|access-date = 2009-12-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GZLZSU?url=http://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/11214311?dopt=Citation
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Oort Cloud">{{cite web
|author = Bill Arnett.
|date = 2006
|url = http://nineplanets.org/kboc.html
|title = The Kuiper Belt and the Oort Cloud
|work = The Nine Planets
|access-date = 2009-12-16
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GZpNSU?url=http://nineplanets.org/kboc.html#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Jewitt Sedna">{{cite web|author=[[Джуитт, Дэвид|David Jewitt]].|date=2004|url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/sedna.html|title=Sedna — 2003 VB<sub>12</sub>|work=University of Hawaii|access-date=2009-12-21|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/617GaOXyF?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/sedna.html|archive-date=2011-08-22|url-status=live}}</ref>
<ref name="Brown Sedna">{{cite web
|author = Mike Brown.
|url = http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/
|title = Sedna
|work = CalTech
|access-date = 2009-12-21
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GarMbB?url=http://www.gps.caltech.edu/~mbrown/sedna/#
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="T. Encrenaz">{{книга
|автор = T. Encrenaz, JP. Bibring, M. Blanc, MA. Barucci, F. Roques, PH. Zarka.
|заглавие = The Solar System: Third edition
|издательство = Springer
|год = 2004
|pages = 1
|язык=en}}</ref>
<ref name="Solar Wind">{{cite web
|url = http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml
|title = Solar Physics: The Solar Wind
|work = Marshall Space Flight Center
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GbYha2?url=http://solarscience.msfc.nasa.gov/SolarWind.shtml
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Vulcanoids">{{cite web
|author = Durda D. D.; Stern S. A.; Colwell W. B.; Parker J. W.; Levison H. F.; Hassler D. M.
|date = 2004
|url = http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike://ap/is/2000/00000148/00000001/art06520&unc=ml
|title = A New Observational Search for Vulcanoids in SOHO/LASCO Coronagraph Images
|access-date = 2009-12-23
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/611NgUFr7?url=http://www.ingentaconnect.com/search/expand?pub=infobike%3A%2F%2Fap%2Fis%2F2000%2F00000148%2F00000001%2Fart06520
|archive-date = 2011-08-18
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="SunFlip">{{cite web
|author = Tony Phillips.
|date = 2001-02-15
|url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/
|title = The Sun Does a Flip
|work = Science@NASA
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20110618104803/http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2001/ast15feb_1/
|archive-date = 2011-06-18
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Star Poles">{{cite web
|date = 2003-04-22
|url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/
|title = A Star with two North Poles
|work = Science@NASA
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GckZmk?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/22apr_currentsheet/
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Solar cycle">{{статья|автор=Riley, Pete; Linker, J. A.; Mikić, Z.|заглавие=Modeling the heliospheric current sheet: Solar cycle variations|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R|язык=en|издание=Journal of Geophysical Research (Space Physics)|год=2002|выпуск=A7|том=107|страницы=SSH 8-1|doi=10.1029/2001JA000299|url-status=dead|archive-date=2017-09-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20170901033914/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002JGRA..107.1136R}} ([http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf Статья полностью] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090814052347/http://ulysses.jpl.nasa.gov/science/monthly_highlights/2002-July-2001JA000299.pdf |date=2009-08-14 }})</ref>
<ref name="Erosion by Wind">{{статья
|автор = Richard Lundin.
|заглавие = Erosion by the Solar Wind
|ссылка = http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full
|язык = en
|издание = Science
|год = 2001
|выпуск = 5510
|том = 291
|страницы = 1909
|doi = 10.1126/science.1059763
|archive-date = 2014-08-24
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140824151417/http://www.sciencemag.org/content/291/5510/1909.full
}}</ref>
<ref name="Langner et al 2005">{{статья
|автор = U. W. Langner; M. S. Potgieter.
|заглавие = Effects of the position of the solar wind termination shock and the heliopause on the heliospheric modulation of cosmic rays
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L
|язык = en
|издание = Advances in Space Research
|год = 2005
|выпуск = 12
|том = 35
|страницы = 2084—2090
|doi = 10.1016/j.asr.2004.12.005
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2008-02-21
|archive-url = https://web.archive.org/web/20080221175441/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005AdSpR..35.2084L
}}</ref>
<ref name="Zodiacal Cloud">{{cite web
|date = 1998
|url = http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html
|title = Long-term Evolution of the Zodiacal Cloud
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20060929030040/http://astrobiology.arc.nasa.gov/workshops/1997/zodiac/backman/IIIc.html
|archive-date = 2006-09-29
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="Shortlist stars">{{cite web
|date = 2003
|url = http://sci.esa.int/home/29471-esa-scientist-discovers-a-way-to-shortlist-stars-that-might-have-planets/
|title = ESA scientist discovers a way to shortlist stars that might have planets
|work = ESA Science and Technology
|access-date = 2009-12-26
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Gdll1N?url=http://sci.esa.int/science-e/www/object/index.cfm?fobjectid=29471
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Dust beyond Jupiter">{{статья
| автор = M. Landgraf; J.-C. Liou; H. A. Zook; E. Grün.
| заглавие = Origins of Solar System Dust beyond Jupiter
| ссылка = http://iopscience.iop.org/1538-3881/123/5/2857/fulltext/
| язык = en
| издание =[[The Astronomical Journal]]
| год = May 2002
| выпуск = 5
|том= 123
|страницы= 2857—2861
| doi = 10.1086/339704
| издательство= [[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="Arizona">{{cite web
|url = http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html
|title = Lecture 13: The Nebular Theory of the origin of the Solar System
|work = University of Arizona
|access-date = 2009-12-27
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GeDn2a?url=http://atropos.as.arizona.edu/aiz/teaching/nats102/mario/solar_system.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Protostar">{{статья
| автор = Jane S. Greaves.
| заглавие = Disks Around Stars and the Growth of Planetary Systems
| ссылка = http://www.sciencemag.org/content/307/5706/68.full
| язык = en
| издание = Science
| год = 2005
| выпуск = 5706
|том= 307
|страницы= 68—71
| doi = 10.1126/science.1101979
}}</ref>
<ref name="Kitamara">{{cite journal
| author = M. Momose, Y. Kitamura, S. Yokogawa, R. Kawabe, M. Tamura, S. Ida
| year = 2003
| title = Investigation of the Physical Properties of Protoplanetary Disks around T Tauri Stars by a High-resolution Imaging Survey at lambda = 2 mm
| journal = The Proceedings of the IAU 8th Asian-Pacific Regional Meeting, Volume I
| editor = Ikeuchi S., Hearnshaw J., Hanawa T.
| volume = 289
| publisher = Astronomical Society of the Pacific Conference Series
| bibcode = 2003ASPC..289...85M
| url = http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf
| access-date = 2009-12-27
| archive-date = 2017-09-01
| archive-url = https://web.archive.org/web/20170901020758/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?2003ASPC..289...85M&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf
| url-status = live
|lang=en}}</ref>
<ref name="Planet Formation">{{статья
| автор = Boss, A. P.
| заглавие = Chondrule-forming Shock Fronts in the Solar Nebula: A Possible Unified Scenario for Planet and Chondrite Formation
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 2005
|том= 621
|страницы= L137
| doi = 10.1086/429160
| издательство= [[IOP Publishing]]
}}</ref>
<ref name="Yi2001">{{статья
| автор = Sukyoung Yi; Pierre Demarque; Yong-Cheol Kim; Young-Wook Lee; Chang H. Ree; Thibault Lejeune; Sydney Barnes.
| заглавие = Toward Better Age Estimates for Stellar Populations: The <math>Y^{2}</math> Isochrones for Solar Mixture
| ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2001ApJS..136..417Y
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 2001
| том = 136
|страницы= 417
| doi = 10.1086/321795
| издательство= [[IOP Publishing]]
}} {{arXiv|astro-ph|0104292}}</ref>
<ref name="Formation of Stars">{{статья
|автор = A. Chrysostomou, P. W. Lucas.
|заглавие = The Formation of Stars
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C
|язык = en
|издание = Contemporary Physics
|год = 2005
|том = 46
|страницы = 29
|doi = 10.1080/0010751042000275277
|archive-date = 2016-02-05
|archive-url = https://web.archive.org/web/20160205135603/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005ConPh..46...29C
}}</ref>
<ref name="Fiery future">{{cite web
|author = Jeff Hecht.
|date = 1994
|url = https://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html
|title = Science: Fiery future for planet Earth
|work = NewScientist
|access-date = 2009-12-27
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Ges03y?url=http://www.newscientist.com/article/mg14219191.900-science-fiery-future-for-planet-earth.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Schroder_2008">{{статья
|автор = K.-P. Schröder, Robert Cannon Smith.
|заглавие = Distant future of the Sun and Earth revisited
|ссылка = http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html
|язык = en
|издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]]
|год = 2008
|том = 386
|страницы = 155—163
|doi = 10.1111/j.1365-2966.2008.13022.x
|bibcode = 2008MNRAS.386..155S
|издательство = [[Oxford University Press]]
|archive-date = 2014-09-03
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140903121624/http://mnras.oxfordjournals.org/content/386/1/155.full.pdf+html
}}</ref>
<ref name="Richard Pogge">{{cite web
|author = Pogge, Richard W.
|date = 1997
|url = http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html
|title = The Once and Future Sun
|format = lecture notes
|access-date = 2009-12-27
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GfSSv2?url=http://www.astronomy.ohio-state.edu/~pogge/Lectures/vistas97.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="fn9">{{cite web
|author = English, J.
|title = Exposing the Stuff Between the Stars
|url = https://www.ucalgary.ca/ras/CGPSpress/Map1
|publisher = Hubble News Desk
|year = 2000
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/64vJU9cwM?url=http://www.ras.ucalgary.ca/CGPS/press/aas00/pr/pr_14012000/pr_14012000map1.html
|archive-date = 2012-01-24
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="distance2">{{статья
| автор = F. Eisenhauer et al.
| заглавие = A Geometric Determination of the Distance to the Galactic Center
| язык = en
| издание =[[The Astrophysical Journal]]
| год = 2003
| выпуск = 2
|том= 597
|страницы= L121—L124
| doi = 10.1086/380188
| издательство= [[IOP Publishing]]
}} [https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...597L.121E 2003ApJ...597L.121E]</ref>
<ref name="Structure Milky Way">{{cite journal
|author = R. Drimmel, D. N. Spergel.
|date = 2001
|title = Three-dimensional Structure of the Milky Way Disk: The Distribution of Stars and Dust beyond 0.35 ''R'' <sub>⊙</sub>
|url = https://archive.org/details/sim_astrophysical-journal_2001-07-20_556_1/page/180
|journal = The Astrophysical Journal
|volume = 556
|pages = 181–202
|doi = 10.1086/321556
|arxiv = astro-ph/0101259
|lang = en
}}</ref>
<ref name="Cosmic Year">{{cite web
|author = Stacy Leong.
|date = 2002
|url = http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml
|title = Period of the Sun's Orbit around the Galaxy (Cosmic Year)
|work = The Physics Factbook
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GgQWCh?url=http://hypertextbook.com/facts/2002/StacyLeong.shtml
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Vega">{{cite web
|author = C. Barbieri.
|date = 2003
|url = http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt <!--deadlink-->
|title = Elementi di Astronomia e Astrofisica per il Corso di Ingegneria Aerospaziale V settimana
|work = IdealStars.com
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://web.archive.org/web/20050514103931/http://dipastro.pd.astro.it/planets/barbieri/Lezioni-AstroAstrofIng04_05-Prima-Settimana.ppt
|archive-date = 2005-05-14
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="astrobiology">{{cite web
|author = Leslie Mullen.
|date = 2001
|url = http://www.astrobio.net/news-exclusive/galactic-habitable-zones/
|title = Galactic Habitable Zones
|work = Astrobiology Magazine
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GhU44b?url=http://www.astrobio.net/exclusive/139/galactic-habitable-zones
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Supernova">{{cite web
|date = 2005
|url = http://phys.org/news6734.html
|title = Supernova Explosion May Have Caused Mammoth Extinction
|work = Physorg.com
|access-date = 2009-12-28
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GiAIfX?url=http://www.physorg.com/news6734.html
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Copernicus">{{статья
|автор = WC Rufus.
|заглавие = The astronomical system of Copernicus
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R
|язык = en
|издание = Popular Astronomy
|том = 31
|страницы = 510
|archive-date = 2018-11-06
|archive-url = https://web.archive.org/web/20181106183904/http://adsabs.harvard.edu/full/1923PA.....31..510R
}}</ref>
<ref name="Near-Earth Supernovas">{{cite web
|url = http://science1.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble/
|title = Near-Earth Supernovas
|publisher = NASA
|access-date = 2009-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GitIL7?url=http://science.nasa.gov/science-news/science-at-nasa/2003/06jan_bubble/
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = dead
}}</ref>
<ref name="10 light years">{{cite web
|url = http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm
|work = SolStation
|title = Stars within 10 light years
|access-date = 2009-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617GjSJUv?url=http://www.solstation.com/stars/s10ly.htm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Tau Ceti">{{cite web
|url = http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm
|title = Tau Ceti
|work = SolStation
|access-date = 2009-12-29
|lang = en
|archive-url = https://www.webcitation.org/617Gjub79?url=http://www.solstation.com/stars/tau-ceti.htm
|archive-date = 2011-08-22
|url-status = live
}}</ref>
<ref name="Podolak2000">{{статья
|автор = M. Podolak; J. I. Podolak; M. S. Marley.
|заглавие = Further investigations of random models of Uranus and Neptune
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P
|язык = en
|издание = Planet. Space Sci
|год = 2000
|том = 48
|страницы = 143—151
|doi = 10.1016/S0032-0633(99)00088-4
|archive-date = 2007-10-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P
}}</ref>
<ref name="Podolak1995">{{статья
|автор = M. Podolak; A. Weizman; M. Marley.
|заглавие = Comparative models of Uranus and Neptune
|ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P
|язык = en
|издание = Planet. Space Sci
|год = 1995
|выпуск = 12
|том = 43
|страницы = 1517—1522
|doi = 10.1016/0032-0633(95)00061-5
|archive-date = 2007-10-11
|archive-url = https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P
}}</ref>
<ref name="zeilik">{{книга
|автор = Michael Zellik.
|заглавие = Astronomy: The Evolving Universe
|ссылка = https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil
|издание = 9th ed
|издательство = Cambridge University Press
|год = 2002
|pages = [https://archive.org/details/astronomyevolvin0000zeil/page/240 240]
|isbn = 0521800900
|язык=en}}</ref>
<ref name="Placxo">{{книга
|автор = Kevin W. Placxo; Michael Gross.
|заглавие = Astrobiology: a brief introduction
|ссылка = https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66
|издательство = JHU Press
|год = 2006
|pages = 66
|isbn = 9780801883675
|archive-date = 2014-07-02
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140702095753/https://books.google.com/books?id=2JuGDL144BEC&pg=PA66
|язык=en}}</ref>
<ref name="Bouvier">''Bouvier, Audrey and Meenakshi Wadhwa.'' [http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html The age of the Solar System redefined by the oldest Pb—Pb age of a meteoritic inclusion] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111011115236/http://www.nature.com/ngeo/journal/v3/n9/full/ngeo941.html |date=2011-10-11 }}. ''Nature Geoscience,'' Nature Publishing Group, a division of Macmillan Publishers Limited. Published online 2010-08-22, retrieved 2010-08-26, [https://doi.org/10.1038/NGEO941 doi:10.1038/NGEO941]</ref>
<ref name="JPLbodies">{{cite web
|title = How Many Solar System Bodies
|publisher = NASA/JPL Solar System Dynamics
|url = http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count
|access-date = 2012-11-09
|archive-url = https://www.webcitation.org/6CgL8IIcK?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count
|archive-date = 2012-12-05
|url-status = live
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* Энциклопедия для детей. Том 8. Астрономия — Аванта+, 2004. — 688 с. — ISBN 978-5-98986-040-1.
* Астрономия: Учеб. для 11 кл. общеобразоват. учреждений/ Е. П. Левитан. — 9-е изд. — М.: Просвещение, 2004. — 224 с.: ил. — ISBN 5-09-013370-0.
* Я познаю мир. Космос/ Гонтарук Т. И. — М.: АСТ, Хранитель, 2008. — 398 с. — ISBN 5-17-032900-8, 978-5-17-032900-7.
* Белые пятна Солнечной системы/ Волков А. В. — М.: Ниола-Пресс, 2008. — 319 с. — ISBN 978-5-366-00363-6.
* Миграция небесных тел в Солнечной системе/ С. И. Ипатов. — Едиториал УРСС. — 2000. — ISBN 5-8360-0137-5.
* Небо Земли/ Томилин А. Н. — Л.: Детская литература, 1974. — 328 с.
* Баренбаум А. А. Галактика, Солнечная система, Земля. Соподчиненные процессы и эволюция //М.: ГЕОС. — 2002.
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html|title=Our Solar System: Facts, Formation and Discovery|work=Space.com|lang=en|archive-url=https://www.webcitation.org/64vJUhH5E?url=http://www.space.com/56-our-solar-system-facts-formation-and-discovery.html/|archive-date=2012-01-24|access-date=2013-09-08|url-status=live}}
* [http://www.phrenopolis.com/perspective/solarsystem/ Иллюстрация планет Солнечной системы и Солнца, в масштабе]{{In lang|en}}
* {{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|title=Солнечная система|work=[[Кругосвет]]|archive-url=https://www.webcitation.org/617Gku0ti?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/SOLNECHNAYA_SISTEMA.html|archive-date=2011-08-22|access-date=2010-03-16|url-status=live}}
* {{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1202484 |author=В. С. Уральская (ГАИШ) |title=Современные знания о строении и составе Солнечной системы |publisher=[[Астронет]] }}
* {{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|publisher=NASA’s Solar System Exploration|title=Our Solar System: Overview|access-date=2020-06-26|archive-date=2015-11-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107060506/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=SolarSys&Display=Overview|url-status=dead}}
* [http://www.solarsystemscope.com/ Наглядная модель Солнечной системы] на solarsystemscope.com{{In lang|en}}
* [https://space.jpl.nasa.gov Симулятор Солнечной системы] от НАСА{{In lang|en}}
* {{cite web|url=http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|title=Solar System|publisher=NASA|lang=en|access-date=2013-12-31|archive-date=2013-09-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921080518/http://www.jpl.nasa.gov/solar-system/|url-status=dead}}
* [https://joshworth.com/dev/pixelspace/pixelspace_solarsystem.html Интерактивная карта Солнечной системы (1 пиксель = диаметр Луны = 3474,8 км)]
* [https://www.vesti.ru/nauka/article/2486115 Солнечная система сформировалась почти мгновенно? (основной этап формирования Солнечной системы завершился всего за 200 тысяч лет)] // [[Вести.ру|Вести]] — Наука, 16 ноября 2020
* {{cite web|url=https://mirax.space/solnechnaya-sistema/vse-o-nashei-planetnoi-sisteme |author=Певецкий А.А.|title=Солнечная система|publisher=[[mirax.space]]}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:мратә система}}
[[Акатегориа:Апланет системақәа]]
[[Акатегориа:Амратә система| ]]
[[Акатегориа:Апланетологиа]]
92iqfera59stklp1v2s710ooke63gv3
Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа
0
55002
172637
171556
2026-08-24T13:30:30Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171556
wikitext
text/x-wiki
* [[Абреџь, Гильда Салиҳ-иԥҳа]] (1941)
* [[Агрба, Владимир Бабахь-иԥа]] (1935-2020)
* [[Агындиа, Сергеи Арушьан-иԥа]] (1953)
* [[Агәмаа, Қьаазым Ҟараман-иԥа]] (1915 – 1951)
* [[Ажьиба, Енвер Владимир-иԥа]] (1958)
* [[Ақаҩба, Мҭы Осман-иԥа]] (1909 – 1938)
* [[Аҟалӷьба, Абзагә Ҭаҭархан-иԥа]] (1992)
* [[Аҟәсба, Шамил Раџьи-иԥа]] (1912 – 1992)
* [[Аламиа, Геннади Шьаликәа-иԥа]] (1949)
* [[Амаршьан, Витали Џьота-иԥа]] (1941-2020)
* [[Анқәаб, Владимир Платон-иԥа]] (1928 – 1987)
* [[Аншба, Артур Артиом-иԥа]] (1936 – 1985)
* [[Аԥҳазоу, Вахтанг Владимир-иԥа]] (1958)
* [[Аргәын, Алхас Валикәа-иԥа]] (1973)
* [[Аргәын, Алықьса Хәыта-иԥа]] (1933 – 2008)
* [[Ахьиба, Владимир Александр-иԥа]] (1938 – 2000)
* [[Аҳашба, Инна Никәала-иԥҳа]] (1953 - 2023)
* [[Аҳашба, Мушьни Лаврент-иԥа]] (1903-1992)
* [[Аҳәба, Џьума Висарион-иԥа]] (1937 – 2019)
* [[Аҵнариа, Владимир Леуан-иԥа]] (1938 – 2006)
* [[Аџьба, Таиф Шьаадаҭ-иԥа]] (1939-1992)
* [[Аџьынџьал, Анатоли Ҭархәына-иԥа]] (1930 – 1977)
* [[Аџьынџьал, Шьалодиа Михаил-иԥа]] (1932 – 2015)
* [[Бараҭелиа, Нури Тарас-иԥа]] (1912 – 2000)
* [[Барцыцԥҳа, Белла Урысҟа-иԥҳа]] (1945)
* [[Басариа, Владимир Константин-иԥа]] (1934 - 2021)
* [[Басариаԥҳа, Еҭери Фиодор-иԥҳа]] (1949 – 2013)
* [[Бӷажәба, Хәыхәыт Салуман-иԥа]] (1914 – 2000)
* [[Бебиаԥҳа, Екатерина Гьаргь-иԥҳа]] (1958)
* [[Бебиа, Платон Хәамԥа-иԥа]] (1935 - 2021)
* [[Бигәаа, Виачеслав Акаки-иԥа]] (1957)
* [[Быҭәба, Дырмит Иуан-иԥа]] (1951-2022)
* [[Быҭәба, Заур Расим-иԥа]] (1942-2025)
* [[Венедиктова, Надежда Иури-иԥҳа]] (1952)
* [[Возба, Анатоли Бата-иԥа]] (1932 – 1994)
* [[Габалиа, Дырмит Павел-иԥа]] (1986)
* [[Гердов, Константин Николаи-иԥа]] (1941-2025)
* [[Гьерхьелиа, Кәасҭа Маџьгәыр-иԥа]] (1932 – 1996)
* [[Гогәуа, Алықьса Ноча-иԥа]] (1932-2025)
* [[Гәыблиа, Гьаргь Константин-иԥа]] (1928 - 2019)
* [[Гыцба, Леванти Борис-иԥа]] (1945)
* [[Гәлиа, Гьаргь Дырмит-иԥа]] (1913 – 1989)
* [[Гәлиа, Дырмит Иосиф-иԥа]] (1874 – 1960)
* [[Гәыргәлиа, Борис Алмасхан-иԥа]] (1935 – 2013)
* [[Дарсалиа, Владимир Владимир-иԥа]] (1936 – 2000)
* [[Дарсалиа, Ӡаӡ Харитон-иԥа]] (1898 – 1977)
* [[Дауҭиа, Валери Константин-иԥа]] (1936 – 2009)
* [[Дбар, Валентин Григори-иԥа]] (1948 – 2010)
* [[Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа]] (1965 – 1992)
* [[Демерџь-иԥа, Оҭар Сааҭбеи-иԥа]] (1910 – 1939)
* [[Занҭариа, Владимир Константин-иԥа]] (1953-2023)
* [[Занҭариа, Даур Баӡ-иԥа]] (1953 – 2001)
* [[Зыхәба, Сергеи Лад-иԥа]] (1936 – 2014)
* [[Ӡыба, Едуард Асхад-иԥа]] (1945 – 2003)
* [[Ебжьноу, Руфбеи Иуан-иԥа]] (1946 - 2016)
* [[Инал-иԥа, Шалуа Денис-иԥа]] (1916 – 1995)
* [[Инџьгиа, Џьамбул Џьумбер-иԥа]] (1986)
* [[Исаев, Тауз Сулҭан-иԥа]] (1951 - 2021)
* [[Искандер, Фазиль Абдул-иԥа]] (1929 – 2016)
* [[Касланӡиа, Валери Платон-иԥа]] (1943)
* [[Коӷониа, Иуа Абас-иԥа]] (1904 – 1928)
* [[Кәаӷәаниа, Валентин Асҭамыр-иԥа]] (1959)
* [[Кәарҷиа, Заур Гьаргь-иԥа]] (1936 – 2008)
* [[Кәыҵниаԥҳа, Гәында Сергеи-иԥҳа]] (1965)
* [[Кәыҵниа, Леуарса Бида-иԥа]] (1912 – 1941)
* [[Кәыҵниа, Никәала Ҭарашь-иԥа]] (1938 – 2020)
* [[Кәыҵниа, Сергеи Андреи-иԥа]] (1935 - 2019)
* [[Кәыҵниа, Шьалуа Васили-иԥа]] (1937 - 2021)
* [[Қапба, Руслан Хәанеи-иԥа]] (1935)
* [[Қәҭарба, Ҳаири Ҳаиаҭи-иԥа]] (1959)
* [[Қәычбериа, Сҭеԥан Михаил-иԥа]] (1912 – 1938)
* [[Лабахәуа, Леонти Бахәа-иԥа]] (1912 – 1938)
* [[Лагәлаа, Анатоли Ианкәа-иԥа]] (1961 - 2026)
* [[Лагәлаа, Андреи Иаков-иԥа]] (1917 – 1994)
* [[Ладариаԥҳа, Светлана Фиридон-иԥҳа]] (1959)
* [[Лакербаи, Иури Асҭамыр-иԥа]] (1934 – 2004)
* [[Лакоба, Станислав Зосим-иԥа]] (1953 - 2025)
* [[Лакрба, Миха Алеқсандр-иԥа]] (1901 – 1965)
* [[Лашәриа, Алықьса Едгьы-иԥа]] (1927-1959)
* [[Лашәриа, Мушьни Таииа-иԥа]] (1938 - 2024)
* [[Лашәриа, Рауль Ӡыкәыр-иԥа]] (1945 – 2014)
* [[Лиубченко, Лев Николаи-иԥа]] (1930 – 1995)
* [[Ломиа, Кәымф Шьрын-иԥа]] (1928 – 1999)
* [[Маан, Владимир Тарас-иԥа]] (1940 – 2003)
* [[Макачаа, Лариса Заабеҭ-иԥҳа]] (1950)
* [[Миқаиа, Иван Ирод-иԥа]] (1949 - 2024)
* [[Миқаиа, Мушьни Ирод-иԥа]] (1932 – 2018)
* [[Мықәба, Анзор Кәакә-иԥа]] (1946)
* [[Мышәба, Дмитри Мақсим-иԥа]] (1987)
* [[Наҷҟьебиа, Даур Капитон-иԥа]] (1960)
* [[Оҭырба, Нури Кьаӷәра-иԥа]] (1925 – 2011)
* [[Папасқьыр, Гәышька Гьаргь-иԥҳа]] (1902 – 1980)
* [[Папасқьыр, Иван Гьаргь-иԥа]] (1902 – 1980)
* [[Папасқьыр, Мушьни Гьаргь-иԥа]] (1915 – 1999)
* [[Папаԥҳа, Маҳинур Ҭуна]] (1950)
* [[Патулиди, Николаи Георги-иԥа]] (1944 – 2010)
* [[Ԥачалиа, Шәарах Абзагә-иԥа]] (1914 – 2000)
* [[Ԥлиа, Шамил Хәсеин-иԥа]] (1932 – 2013)
* [[Сақаниаԥҳа, Гәында Валентин-иԥҳа]] (1966)
* [[Салаҟаиа, Шоҭа Хьыч-иԥа]] (1933 - 2021)
* [[Сангәлиа, Сандро Ламшьаҵә-иԥа]] (1911 – 1976)
* [[Сангәлиа, Шьалуа Михаил-иԥа]] (1922 – 1982)
* [[Сарециан, Артавазд Аик-иԥа]] (1957)
* [[Смыр, Рушьбеи Ҳазараҭ-иԥа]] (1950)
* [[Тапаӷәуа, Џьота Константин-иԥа]] (1924 – 1013)
* [[Торосиан, Оганес Амазасп-иԥа]] (1950 – 2009)
* [[Тәанԥҳа, Лиолиа Сулҭан-иԥҳа]] (1952 – 2006)
* [[Ҭарба, Иван Константин-иԥа]] (1921 – 1994)
* [[Ҭарԥҳа, Нелли Золотинск-иԥҳа]] (1934 – 2014)
* [[Ҭаркьыл, Сарион Хыгә-иԥа]] (1936 – 2005)
* [[Ҭҳаиҵыкә, Заира Шьалуа-иԥҳа]] (1966)
* [[Ҭыжәба, Борис Мақсим-иԥа]] (1931 – 2012)
* [[Ҳашыг, Никәала Ҷыф-иԥа]] (1932 - 2014)
* [[Ҳаџьымԥҳа, Инна Иури-иԥҳа]] (1965)
* [[Хокерба, Шамил Ибрагим-иԥа]] (1899 – 1942)
* [[Хьиуитт, Џьорџь]] (1949)
* [[Хәарцкьиа, Игор Иуан-иԥа]] (1955)
* [[Ҵәыџьба, Шьалуа Леуарсан-иԥа]] (1912 – 1987)
* [[Чакветаӡе, Сергеи Васили-иԥа]] (1936 - 2023)
* [[Ҷанба, Самсон Иаков-иԥа]] (1866 – 1937)
* [[Ҷаниа, Терент Михаил-иԥа]] (1937-2021)
* [[Чачхалиа, Денис Кьыршьал-иԥа]] (1950)
* [[Чачхалиа, Кьыршьал Шамил-иԥа]] (1918 – 1970)
* [[Ҷкадуа, Платон Семион-иԥа]] (1904 – 1985)
* [[Ҷкадуа, Ричард Мегона-иԥа]] (1968)
* [[Ҷкадуа, Шоҭа Еугьан-иԥа]] (1932 – 2003)
* [[Ҷоҷуа, Иасон Тыҟә-иԥа]] (1912-1999)
* [[Ҷыҭанаа, Аинар Зураб-иԥа]] (1999)
* [[Ҷыҭанаа, Виачеслав Михаил-иԥа]] (1955 – 2005)
* [[Шариа, Витали Валериан-иԥа]] (1951-2024)
* [[Шьаҟрыл, Платон Семион-иԥа]] (1892 – 1969)
* [[Шьынқәба, Баграт Уасил-иԥа]] (1917 – 2004)
* [[Џьапуа, Зураб Џьота-иԥа]] (1960)
* [[Џьениа, Алықьса Камыгә-иԥа]] (1930 – 1998)
* [[Џьонуа, Алықьса Нестор-иԥа]] (1920 – 1989)
* [[Џьонуа, Ҷиҷико Михаил-иԥа]] (1915 – 1975)
* [[Џьопуа, Рушьни Кәакәиа-иԥа]] (1934 – 2016)
* [[Џьынџьалԥҳа, Нонна Иури-иԥҳа]] (1971-2025)
==Азхьарԥшқәа==
*[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a Аԥсны Аҳәынҭқарра ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла] {{ab icon}}
*[https://spapsny.org/pisateli Союз писателей Республики Абхазия] {{ru icon}}
[[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Аԥсны алитература]]
mrugsawejxmyvjsab3veoc0kbu0uw24
Уран
0
55058
172634
172056
2026-08-24T13:30:24Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Уран]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172056
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Уран
| асимвол = Uranus symbol (bold).svg
| ахкы = апланета
| асахьа = Uranus Voyager2 color calibrated.png
| асахьа ашәагаа =
| асахьа ахҵара = «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» (1986) аԥсабаратә ԥштәы змоу аҭыхымҭа
| bg = #c0ffff
| малая планета =
| открытие = yes
| аартра-ref =
| аартра арыцхә = [[1781|1781 шықәса]] [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]]
| аԥхьаартҩы = [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]]
| аартра аҭыԥ = [[Бат (Англия)|Бат]], [[Британиаду|Британиа Ду]]
| способ открытия = Ишиашоу ахылаԥшра
| именование =
| именование-ref =
| обозначение ЦМП =
| альтернативные имена =
| категория МП =
| аорбита = yes
| аорбита-ref =
| аепоха = [[J2000]]
| афели = 3 004 419 704 [[Километр|км]]<br>20,083 305 26 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аперигели = 2 748 938 461 [[Километр|км]]<br>18,375 518 63 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| периапсида =
| апоапсида =
| аҵәҩанбжа ду = 2 876 679 082 [[Километр|км]]<br>19,229 411 95 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| средний радиус орбиты =
| аексцентриситет = 0,044 405 586
| асидертә период = 30 685,4 адгьыл амшқәа мамзаргьы 84,01шықәс<ref name="planet_years">{{cite web|url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|title=Rotation Period and Day Length|last=Seligman|first=Courtney|access-date=2009-08-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3Ukn5?url=http://cseligman.com/text/sky/rotationvsday.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>
| асинодтә период = 369,66мшы<ref name="fact">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|access-date=2007-08-10|date=2005-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3owNB?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>
| аорбитатә ццакыра = 6,81км/с<ref name="fact"/>
| абжьаратә аномалиа = 142,955717°
| аорбита анаара = 0,772556°<br>6,48°<br> [[Амра|амра]] аекватор иазкны
| угловое перемещение =
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 73,989821°
| долгота периастра =
| время периастра =
| аперицентр аргумент = 96,541318°
| половинная амплитуда =
| амҩанызақәа = [[Спутники Урана|29]]<ref name=NASA_Uranus/>
| афизикатә = yes
| афизикатә-ref =
| ашәагаақәа =
| аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,02293
| аекватортә радиус = 25559км<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="1bar">Refers to the level of 1 bar atmospheric pressure</ref>
| аполиартә радиус = 24973км<ref name="Seidelmann2007"/><ref name="1bar"/>
| абжьаратәи арадиус = 25362 ± 7км<ref>{{Cite web|url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf|title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23|access-date=2019-12-02|archive-date=2021-04-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf|url-status=live}}</ref>
| агьежь ду аикәшара = 159354 км раҟара
| ақәӡара = 8,1156{{e|9}} км²<ref name="1bar"/><ref name="nasafact">{{cite web|url=https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus&Display=Facts|title=NASA: Solar System Exploration: Planets: Uranus: Facts & Figures|publisher=NASA|last=Munsell|first=Kirk|access-date=2007-08-13|date=2007-05-14|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT3wury?url=http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><br>15,91 дгьылтә
| аҭаӡара = 6,833{{e|13}} км³<ref name="1bar"/><ref name="nasauranusfact">{{cite web|url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|title=Uranus Fact Sheet|publisher=NASA|last=Williams|first=Dr. David R.|access-date=2007-08-13|date=2005-01-31|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4HkEI?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><br>63,08 дгьылтә
| акапан = 8,6813{{e|25}} [[Акилограмм|кг]]<ref name="nasauranusfact" /> <br>14,54 дгьылтә
| ажәпара = 1,27 г/см³<ref name="fact"/><ref name="1bar"/><br>0,23 дгьылтә
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 8,87м/с² (0,886''g'')
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 21,3км/с<ref name="fact"/><ref name="1bar"/>
| аҵәира апериод = 0,71833 мш<br>17 [[час|ш]] 14 [[минута|мин]] 24 [[секунда|с]]
| аҵәира аццакра = 2,59км/с9324км/сааҭ
| аҵәҩан анаара = 97,77°<ref name="Seidelmann2007"/>
| прямое восхождение = 17с 9м 15с257,311°<ref name="Seidelmann2007"/>
| склонение = −15,175°<ref name="Seidelmann2007"/>
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0,300 ([[Альбедо Бонда|Абонд]])<br>0,51 ([[Геометрическое альбедо|геом.]])<ref name="fact"/>
| температуры = yes
| аԥхарра 1 ахьӡ = аҩаӡара 1 абар
| аԥхарра 1 амин =
| аԥхарра 1 абжьаратә = 76 [[Кельвин|K]]<ref name="Podolak1995"/>
| аԥхарра 1 амакс =
| аԥхарра 2 ахьӡ = 0,1 бар (атропоаанҿасра)
| аԥхарра 2 амин = 49 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−224 °C)
| аԥхарра 2 абжьаратә = 53 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−220 °C)
| аԥхарра 2 амакс = 57 [[Кельвин|К]]<ref name="Lunine1993"/> (−216 °C)
| спектральный тип =
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = 5,9<ref name="ephemeris"/> — 5,32<ref name="fact"/>
| зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра = -6,64
| угловой размер = 3,3"—4,1"<ref name="fact"/>
| атмосфера = yes
| атмосфера-ref =
| давление на поверхности =
| шкала высоты =
| аилазаара = <table>
<tr><td>
83±3 %</td><td>[[Водород|Аӡри]] (H<sub>2</sub>)
</td></tr><tr><td>
15±3 %</td><td>[[Гелий|Агели]]
</td></tr><tr><td>
2,3 %</td><td>[[Метан|Аметан]]</td></tr><tr><td> Аҵаа:</td><td> [[аммиак|аммиак]]<br>[[Аӡы|ӡы]]<br>[[Гидросульфид аммония|агидросульфид-аммиак]]<br>[[метан|метантә]]
</td></tr></table>
}}
'''Уран''' — [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] иҟоу [[планета|планетоуп]], [[Амра|Амра]] ацәыхарарала абыжьбатәи аҭыԥ ааннакылоит, [[диаметр|диаметрла]] ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, капанла — аԥшьбатәи аҭыԥ. Уи [[1781|1781 шықәсазы]] англыз астроном [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иааиртит, насгьы абырзенцәа ажәҩан рынцәахәы [[Уран (мифология)|Уран]] ихьӡ ахҵоуп.
Уран раԥхьаӡакәны [[Новое время|аамҭа Ҿыц]] аҟны ателескоп ахархәарала иаартыз планетахеит<ref>{{cite web|title=Образовательная Интернет программа MIRA, раздел об Уране|website = Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|url-status=dead|access-date=2007-08-27|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4OSTF?url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уи ааиртит Уилиам Гершель [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]], [[1781|1781 шықәсазы]]<ref>{{книга|автор=Кравчук П. А.|заглавие=Рекорды природы|место=Любешов|издательство=Эрудит|год=1993|страниц=216|isbn=5-7707-2044-1}}</ref>, убасала [[Античность|антикатә аамҭақәа]] раахыс раԥхьаӡа акәны ауаҩы иблақәа рҿы [[Солнечная система|Амратә система]] аҳәаақәа ырҭбааны. Уран зны-зынла блала ишубарҭоугьы, уаанӡатәи ахылаԥшыҩцәа уи еҵәа ҭаауп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref>{{cite web|title=MIRA's Field Trips to the Stars Internet Education Program|website = Monterey Institute for Research in Astronomy|url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|url-status=dead|access-date=2007-08-27|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4OSTF?url=http://www.mira.org/fts0/planets/101/text/txt001x.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>.
Еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[Гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу [[Газовые гиганты|арчытә гигантқәа]] [[Сатурн|Сатурни]] [[Иупитер|Иупитери]] иреиԥшымкәа, Урани уи иеиԥшу [[Нептун|Нептуни]] рыҵаҿы [[металлический водород|аихатә ӡри]] ыҟаӡам, аха уи аԥхарра ҳаракқәа рҿы [[Лёд|аҵаа]] рацәоуп. Убри аҟынтә аҟазацәа арҭ аҩ-планетак «[[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ргәыԥахь иалыркааит. Уран атмосфера ашьаҭа [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп. Уи адагьы, уа иԥшаан [[метан|аметани]] егьырҭ арацәаӡриқәеи рышьҭақәа, иара убасгьы аҵаа, [[аммиак|аммиак]] кьакьа, [[водород|аӡри]] иалку аԥсҭҳәақәа. Ари [[Солнечная система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа ихьшәашәоу планетатә атмосфероуп, иреиҵаӡоу аҳауаԥхарра 49 [[Кельвин|К]] (−224 °[[Градус Цельсия|C]]) змоу. Уран еиқәылоу аԥсҭҳәақәа рышьақәгылашьа амоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, ҵаҟатәи ашьаҭа аӡы иҟанаҵоит, хыхьтәи ашьаҭа аметан ишьақәнаргылоит<ref name="Lunine1993" />. Уран аҩнуҵҟа еиҳарак аҵааи [[горная порода|ахаҳәқәеи]] рыла ишьақәгылоуп.
Амратә система [[Газовые гиганты|арчытә гигантцәа]] реиԥш, Урангьы иамоуп [[Кольца Урана|амацәазтә системеи]] [[магнитосфера|амҳалдызасфереи]], уи адагьы, [[Спутники Урана|29 мҩаныза]]. Уран акосмос аҿы иамоу аориентациа Амратә система аҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшым — уи аҵәира аҵәҩан, иуҳәар ҟалоит, «аганахьала» иҟоуп, ари апланета [[Амра|Амра]] излакәшо аҵәира аҟьаҟьара иаҿырԥшны. Убри аҟнытә апланета Амра иаҿаԥшуеит еиҭныԥсахлауа аҩадатәи аполиус, аладатәи аполиус, аекватор, абжьаратәи аҭбаарақәа рыла.
[[1986|1986 шықәсазы]] америкатәи акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран ааигәатәи асахьақәа Адгьыл ахь иаанашьҭит. Урҭ иубарҭоу аспектр аҿы «еилыккам» апланета аадырԥшуеит, егьырҭ апланета дуқәа ирҷыдаҟазшьоу аԥсҭҳәатә цәаҳәақәеи атмосфератә ԥшацәгьақәеи змам<ref name="Smith1986" />. Аха, ҵаҟатәи ахылаԥшрақәа рыла, Уран амшеиҟараратә ҭыԥ азааигәахара иахҟьаны апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәеи аҳауатә ҭагылазаашьа аизырҳареи рдыргақәа раарԥшра алыршахеит. Уран аҟны аԥшақәа рыццакра 250 м/с (900 км/сааҭ) инаӡар алшоит<ref>{{cite web|title=Dynamics of cloud features on Uranus|publisher=SAO/NASA ADS Astronomy Abstract Service|author=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M.|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S|doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022|access-date=2014-01-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163004/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S|archive-date=2007-10-11|url-status=live |issn=0019-1035}}</ref>.
== Апланета аартра ==
Ауаа [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иаԥхьагьы Уран рбахьан, аха еиҳарак уи [[звезда|еҵәас]] ирыԥхьаӡон. Зааӡатәи еилкаау ахылаԥшра ажәытә бырзен астроном [[Гиппарх|Гиппарх]] итәуп, уи ҳшазхәыцуа ала [[Ҳ. ҟ. 128|ҳ.ҟ. 128 шықәсазы]] Уран еҵәаны ианиҵазҭгьы иара икаталог азы, уи ԥыҭрак ашьҭахь [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] иҩымҭа «[[Альмагест|Алмагест]]» иаҵанакит<ref>{{Статья|ссылка=https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013JHA....44..377B|автор=René Bourtembourg|заглавие=Was Uranus Observed by Hipparchus?|год=2013-11-01|издание=Journal for the History of Astronomy|том=44|страницы=377–388|issn=0021-8286|doi=10.1177/002182861304400401|archive-date=2025-06-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20250603145729/https://ui.adsabs.harvard.edu/abs/2013JHA....44..377B|url-status=live}}</ref>. Ари ахҭыс азы раԥхьаӡатәи ашьақәырӷәӷәарақәа ҳәа иԥхьаӡатәуп англыз физик-астроном [[Джон Флемстид|Џьон Флемстид]] иҩымҭақәа, уи [[1690|1690 шықәсазы]] 6-нтә иреиҵамкәа игәеиҭеит, насгьы [[Телец (созвездие)|Ацәҵыс еҵәаџьаа]] аҿы аеҵәа 34 ҳәа ианиҵеит. [[1750|1750 шықәса]] инаркны [[1769|1769 шықәсанӡа]] афранцыз астроном Пьер Шарль ле Мониер Уран 12-нтә ибеит<ref>{{cite web|title=Уран-обнаружение,описание|publisher=thespaceguy.com|url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|last=Dunkerson|first=Duane|access-date=2007-04-17|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4Vpn3?url=http://www.thespaceguy.com/Uranus.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Иааидкыланы Уран [[1781|1781 шықәсанӡа]] 21-нтә игәаҭан<ref name="elkins5">{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T.|заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System|ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/5|место = New York |издательство = Chelsea House|год = 2006|серия=The Solar System|ISBN=0-8160-5197-6|pages = 5}}</ref>.
[[Афаил:HerschelTelescope.jpg|left|thumb|200px|Гершель Уран злааиртыз ателескоп амодель. Иҵәахуп Уилиам Гершель имузеи аҟны, [[Бат (Англия)|Бат]] ақалақь (Англиа)]]
Аартра аныҟалаз аамҭазы, Гершель иара ихала еизигаз ателескоп ихы иархәаны аеҵәатә [[параллакс|параллакс]] ахылаԥшрақәа дрылахәын<ref>Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30, quoted in Ellis D. Miner, Uranus: The Planet, Rings and Satellites, New York, John Wiley and Sons, 1998 p. 8</ref>, насгьы [[Хәажәкырамза 13|хәажәкырамза 13]], [[1781|1781 шықәсазы]] раԥхьаӡакәны ари апланета ибеит иҩны № 19 Нью Кинг Стрит абаҳча аҟынтәи (ақалақь [[Бат (Англия)|Бат]], аграфра [[Сомерсет|Сомерсет]], [[Британиаду|Британиа Ду]])<ref>{{cite web|title=Культурное наследие города Бат|url=https://www.bath-preservation-trust.org.uk/|access-date=2007-09-29|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT4bwar?url=http://www.bath-preservation-trust.org.uk/|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Account of a Comet, By Mr. Herschel, F. R. S.; Communicated by Dr. Watson, Jun. of Bath, F. R. S|издание=Philosophical Transactions of the Royal Society of London|том=71|страницы=492—501|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1781RSPT...71..492H|язык=en|тип=journal|автор=William Herschel|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104822/http://adsabs.harvard.edu/abs/1781RSPT...71..492H}}</ref>, ижурнал аҟны абри аҩыза анҵамҭа ҟаҵо<ref name="Herschel_papers_xxx"/>:
{{Ацитата алагара}}
ζ Ацәҵыс иазааигәоу аквартиль аҿы... Мамзаргьы анаҟә еҵәа, ма, иҟалап, акомета.
{{oq||In the quartile near ζ Tauri … either nebulous star or perhaps a comet.}}
{{Ацитата алгара}}
Хәажәкырамза 17 рзы ажурнал аҿы даҽа анҵамҭак цәырҵит<ref name="Herschel_papers_xxx"/>:
{{Ацитата алагара}}
Сара акомета ма анаҟә еҵәа сашьҭан, аха уи акомета акәхеит, избан акәзар уи аҭыԥ аԥсахит.
{{oq||I looked for the Comet or Nebulous Star and found that it is a Comet, for it has changed its place.}}
{{Ацитата алгара}}
Хәажәкырамза 22 рзы Сер [[Уотсон, Уильям (учёный)|Уилиам Уотсон]] иахь ииҩыз асаламшәҟәы раԥхьаӡакәны [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаараҿы]] иаԥхьеит<ref>{{статья|автор=Simon Schaffer|заглавие=Uranus and the Establishment of Herschel's Astronomy|язык=en|издание= Journal for the History of Astronomy|год=1981|том=12|страницы=13|bibcode=1981JHA....12...11S}}</ref>. Уи ашьҭахь даҽа х-саламшәҟәык неит (хәажәкырамза 29, мшаԥымза 5, мшаԥымза 26), уаҟа иара, [[Комета|акомета]] шиԥшааз игәаларшәо, ҿыц иаартыз аобиект апланетақәа ирыҿирԥшит<ref>Journal of the Royal Society and Royal Astronomical Society 1, 30; quoted in Miner p. 8</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Раԥхьаӡакәны ари акомета 227-нтә ирдуны избеит. Сԥышәа иснарбоит, аеҵәақәа рдиаметр, апланетақәа иреиԥшымкәа, еиҳа аизҳаратә мчы змоу аблақәа рхархәараан еиҟараны рҽырыԥсахӡом; Убри аҟнытә, сара схы иасырхәеит 460, насгьы 932 ардура змаз алинзақәа, насгьы избеит акомета ашәагаа аоптикатә еизырҳара амч аҽаԥсахра иақәыршәаны ишеизҳауаз, уи аҿыҵга ҟанаҵоит ишыеҵәам ала агәаанагара ацәырҵразы, избан акәзар аиҿырԥшразы иаагаз аеҵәақәа ршәагаақәа рҽырыԥсахуамызт. Уи адагьы, алашара иалнаршоз аҵкыс еиҳаны аизырҳарақәа раан, акомета еимыггон, аилкаара уадаҩны иҟалон, аеҵәақәа ракәзар, илашаӡа, еилыкка иаанхеит — зқьыла имҩаԥызгахьаз ахылаԥшрақәа рыла уаанӡагьы ишыздыруаз ала. Дырҩеигь ахылаԥшра сгәаанагара шьақәнарӷәӷәеит: ари ииашаҵәҟьаны акомета акәын.
{{oq||The power I had on when I first saw the comet was 227. From experience I know that the diameters of the fixed stars are not proportionally magnified with higher powers, as planets are; therefore I now put the powers at 460 and 932, and found that the diameter of the comet increased in proportion to the power, as it ought to be, on the supposition of its not being a fixed star, while the diameters of the stars to which I compared it were not increased in the same ratio. Moreover, the comet being magnified much beyond what its light would admit of, appeared hazy and ill-defined with these great powers, while the stars preserved that lustre and distinctness which from many thousand observations I knew they would retain. The sequel has shown that my surmises were well-founded, this proving to be the Comet we have lately observed.}}
{{Ацитата алгара}}
мшаԥымза 23 рзы Гершель [[Королевский астроном|Аҳратә астроном]] [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] иҟынтә аҭак иоуит, уи абас иҟан<ref>RAS MSS Herschel W1/13.M, 14 quoted in Miner p. 8</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ари иахьӡысҵара сыздыруам. Уи Амра иакәшоу иаабац планетазар ауеит, мамзаргьы кырӡа еиҵыху еллипсла ицо акомета акәзар ауеит. Макьана игәасымҭац ахгьы, акомета аҵыхәагьы.
{{oq||I don't know what to call it. It is as likely to be a regular planet moving in an orbit nearly circular to the sun as a Comet moving in a very eccentric ellipse. I have not yet seen any coma or tail to it.}}
{{Ацитата алгара}}
Гершель уи аобиект акомета ҳәа агәҽанызаара аарԥшны данахцәажәоз аамҭазы, егьырҭ астрономцәа уи даҽа обиеқтк акәзар шауа агәҩара роуит. Урыстәылатәи астроном [[Лексель, Андрей Иванович|Андреи Иуан-иԥа Лексель]] ишьақәиргылеит, Адгьыл аҟынтәи аобъект аҟынӡа абжьаӡара Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара (астрономиатә цыра) аасҭа 18-нтә ишеиҳау, насгьы иазгәеиҭеит кометакгьы шыҟам з[[перигелий|перигелионтә]] абжьаӡара ԥшь-астрономиатә цырак еиҳау (уажәтәи аамҭазы ус еиԥш аобиектқәа еилкааӡам)<ref name="georgeforbes">{{cite web|title=History of Astronomy|author=George Forbes|year=1909|url=http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|access-date=2007-08-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20151107100736/http://www.vinnysa1store.com/historyofastronomy2.html#8|archive-date=2015-11-07|url-status=dead}}</ref>. Берлинтәи астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] Гершель иааиртыз аобиект «Сатурн аорбита анҭыҵ иаакәыршаны иҵәиуа апланета еиԥш иҟоу еиҭаҵуа аеҵәа» ҳәа азиҳәеит<ref>Johann Elert Bode, Berliner Astronomisches Jahrbuch, p. 210, 1781, quoted in Miner p. 11</ref>, насгьы алкаа ҟеиҵеит уи аорбита акометатә акәымкәа, апланетатә еиҳа ишеиԥшу ала<ref>Miner p. 11</ref>.
Дук мырҵыкәа еилкаахеит уи аобиект ииашаҵәҟьаны ишыпланетаз. [[1783|1783 шықәсазы]] Гершель ихаҭа Аҳратә еилазаара апрезидент [[Банкс, Джозеф|Џьозеф Банкс]] ари аҵабырг азхаҵаратәы иеиҳәеит<ref name="Herschel_papers_100"/>:
{{Ацитата алагара}}
Европа иналукааша астрономцәа рхылаԥшрақәа ишьақәдырӷәӷәеит 1781 шықәса хәажәкырамза урҭ идсырбаз аеҵәа ҿыц ҳ-[[Солнечная система|Амратә система]] апланета шакәу.
{{oq||By the observation of the most eminent Astronomers in Europe it appears that the new star, which I had the honour of pointing out to them in March 1781, is a Primary Planet of our Solar System.}}
{{Ацитата алгара}}
Иџьабаақәа рзы Гершель аҳ [[Георг III (король Великобритании)|Георг III]] инапала £200 иԥсы ҭанаҵтәи астипендиа даԥсеитәит, аха уи [[Виндзор|Виндзорҟа]] нхара диасыр акәын, аҳҭынратә ҭаацәара иара ителескоп акылԥшразы алшара роуразы<ref name="Miner12">Miner p. 12</ref>.
=== Ахьӡ ===
[[Афаил:William Herschel01.jpg|thumb|left|Уилиам Гершель - Уран аԥхьаартҩы]]
Невил Маскелаин Гершель иахь асаламшәҟәы иҩит, астрономтә еилазаара абзиара азыҟаиҵарц, насгьы зегь раԥхьаӡа иргыланы абри астроном ибзоурала иаартыз апланета ахьӡ аиҭарц<ref>RAS MSS Herschel W.1/12.M, 20, quoted in Miner p. 12</ref>. Аҭакс Гершель ажәалагала ҟеиҵеит апланета «Georgium Sidus» ҳәа ахьӡ аҭаразы (алаҭын бызшәа аҟынтәи «Георг иеҵәа»), мамзаргьы Георг иеҵәа ҳәа, Аҳ [[Георг III (король Великобритании)|Георг III]] иаҳаҭыр азы<ref>{{статья|ссылка=http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html|заглавие=Voyager at Uranus|издание=NASA JPL|страницы=400—268|том=7|номер=85|год=1986|archive-date=2006-02-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20060210222142/http://vesuvius.jsc.nasa.gov/er/seh/hersc.html}}</ref>. Иара ихшыҩзцара амзыз ааирԥшит Џьозеф Банкс иахь ииҩыз асаламшәҟәы аҟны<ref name="Herschel_papers_100"/>:
{{Ацитата алагара}}
Ажәытәӡатәи аамҭазы апланетақәа Меркури, Венера, Марс, Иупитер, Сатурн, амифтә фырхацәеи анцәахәқәеи раҳаҭыр азы ахьӡқәа рырҭон. Ҳара ҳфилософиатә аамҭазы, иџьашьатәхон ари атрадициахь ҳхынҳәны, ааигәа иаартыз ажәҩантә цәеижь [[Юнона|Иунона]], [[Паллада|Паллас]], [[Аполлон|Аполлон]], мамзаргьы [[Минерва|Минерва]] ҳәа ахьӡҵара. Иарбанзаалак аус, мамзаргьы иазгәоуҭаша ахҭыс ҳаналацәажәо, зегь раԥхьаӡа иргыланы ҳзызхәыцуа уи аныҟалаҵәҟьаз ауп. Ҳаԥхьаҟа аӡәы ари апланета анаартыз ҳәа азҵаара изцәырҵуазар, уи азҵаара аҭак бзиа акәхон: «Георг III иаҳраан».
{{oq||In the fabulous ages of ancient times the appellations of Mercury, Venus, Mars, Jupiter and Saturn were given to the Planets, as being the names of their principal heroes and divinities. In the present more philosophical era it would hardly be allowable to have recourse to the same method and call it Juno, Pallas, Apollo or Minerva, for a name to our new heavenly body. The first consideration of any particular event, or remarkable incident, seems to be its chronology: if in any future age it should be asked, when this last-found Planet was discovered? It would be a very satisfactory answer to say, 'In the reign of King George the Third.'}}
{{Ацитата алгара}}
Франциатәи астроном [[Лаланд, Жозеф Жером Лефрансуа де|Жозеф Лаланд]] иҟаиҵеит ажәалагала апланета «Гершель» ҳәа ахьӡ аҭара уи аԥхьаартҩы ихьӡала<ref name="Francisca">{{cite web|title=The meaning of the symbol H+o for the planet Uranus|author=Francesca Herschel|year=1917|website=The Observatory|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1917Obs....40..306H|access-date=2007-08-05|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT5DFy1?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1917Obs....40..306H|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Даҽа хьӡқәакгьы рыдыргалеит: иаҳҳәап, [[Кибела|Кибела]], антикатәи амифологиаҿы анцәа Сатурн иԥҳәыс лыхьӡ<ref name="elkins5" />. Анемец астроном [[Боде, Иоганн Элерт|Иоганн Боде]] раԥхьаӡатәи ҵарауаҩуп, абырзенцәа рпантеон аҟынтәи ажәҩан анцәахәы иаҳаҭыр азы апланета [[Уран (мифология)|Уран]] ахьӡ аҭаразы ажәалагала ҟазҵаз. Уи ҵаҵӷәыс иамоу ҳәа ииҳәоз «Сатурн Иупитер иаб ахьиакәыз азы, апланета ҿыц аб Сатурн ихьӡ ахҵатәуп» ҳәа ауп<ref name="Miner12" /><ref name="planetsbeyond">{{книга|заглавие=Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |ссылка=https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit |isbn=0-486-43602-0 |автор=Mark Littmann |изательство=Courier Dover Publications |год=2004 |pages=[https://archive.org/details/planetsbeyonddis00mlit/page/n13 10]–11}}</ref><ref>{{cite web|title=Astronomy in Berlin|publisher=Brian Daugherty|url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/berlin.html|url-status=dead|access-date=2007-05-24|last=Daugherty|first=Brian|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT5QuUM?url=http://bdaugherty.tripod.com/astronomy/berlin.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Апланета Уран раԥхьаӡатәи аофициалтә хьӡы уԥылоит [[1823|1823 шықәсазы]] Гершель иԥсра ашьҭахь шықәсык анҵы иҭыҵыз аҵаратә усумҭаҿы<ref>{{cite web|title=Query Results from the ADS Database|publisher=Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS)|url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20db_key=AST&qform=AST&sim_query=YES&ned_query=YES&aut_logic=OR&obj_logic=OR&author=&object=&start_mon=00&start_year=1787&end_mon=12&end_year=1900&ttl_req=YES&ttl_logic=OR&title=uranus&txt_logic=OR&text=&nr_to_return=100&start_nr=1&jou_pick=ALL&ref_stems=&data_and=ALL&group_and=ALL&start_entry_day=&start_entry_mon=&start_entry_year=&end_entry_day=&end_entry_mon=&end_entry_year=&min_score=&sort=SCORE&data_type=SHORT&aut_syn=YES&ttl_syn=YES&txt_syn=YES&aut_wt=1.0&obj_wt=1.0&ttl_wt=0.3&txt_wt=3.0&aut_wgt=YES&obj_wgt=YES&ttl_wgt=YES&txt_wgt=YES&ttl_sco=YES&txt_sco=YES&version=1&start_nr=101&start_cnt=101&start_nr=201&start_cnt=201|access-date=2007-05-24|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT6TNHa?url=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-abs_connect?%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20%20db_key=AST|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Opposition des Uranus 1821|издание=[[Astronomische Nachrichten]]|том=1|страницы=18—21|автор=Friedrich Magnus Schwerd|язык=en|издательство=[[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]]}}</ref>. Уаанӡатәи ахьӡ «Georgium Sidus» мамзаргьы «George» уажәшьҭа лассы-лассы иуԥыломызт, Британиа Ду 70 шықәса раҟара ахархәара шамазгьы<ref name="elkins5" />. Аҵыхәтәаны, апланета Уран ҳәа ахьӡҵара ианалагаз, [[1850|1850 шықәсазы]] Иара Иаҳаракыра Имшынтә альманах «HM Nautical Almanac Office» ахаҭа ари ахьӡ асиақәа рҿы ианышьақәнаргыла ашьҭахь ауп<ref name="planetsbeyond" />.
Уран — идуу планета заҵәуп, зыхьӡ [[Римская мифология|римтәи амифологиа]] акәымкәа, [[Греческая мифология|абырзен мифологиа]] аҟынтәи иааз. Ажәа «Уран» аҟынтәи иааз аҟазшьарба ажәа «Ураниантәи» ауп. Уран аазырԥшуа [[Астрономический символ|астрономиатә символ]] «[[Афаил:Uranus symbol.svg|20px]]», [[Марс|Марси]] [[Амра|Амреи]] рсимволқәа реилаҵа ауп. Уи зыхҟьо ажәытә бырзенцәа рмифологиаҿы Уран-ажәҩан Амреи Марси еицырзеиԥшу амчра аҵаҟа иахьыҟоу ауп<ref>{{cite web|title=Planet symbols|website = NASA Solar System exploration|url=https://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|url-status=dead|access-date=2007-08-04|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT6vdbT?url=https://solarsystem.nasa.gov/multimedia/display.cfm?IM_ID=167|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран астрологиатә символ [[Афаил:Uranus monogram.svg|20px]], Лаланд [[1784|1784 шықәсазы]] иҟаиҵаз, Лаланд ихаҭа Гершель иахь ииҩыз асаламшәҟәаҿы абас далацәажәеит<ref name="Francisca" />:
{{Ацитата алагара}}
Ари шәыхьӡ актәи анбан зну аглобус ауп.
{{oq|fr|un globe surmonté par la première lettre de votre nom<ref name="Francisca" />.}}
{{Ацитата алгара}}
[[Акитаи бызшәа|Китаитәи]], [[Аиапон бызшәа|Иапониатәи]], [[Вьетнамский язык|Виетнамтәи]], [[Акореиа бызшәа|Кореиатәи]] абызшәақәа рҿы апланета ахьӡ «Аеҵәа/Жәҩантәи Аҳ Ипланета» ҳәа еиҭаргоит<ref>{{cite web
|url = http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth
|title = Sailormoon Terms and Information
|publisher = The Sailor Senshi Page
|access-date = 2006-03-05
|archive-url = https://www.webcitation.org/60qT7OaXC?url=http://www.eternalsailormoon.org/help.html#myth
|archive-date = 2011-08-11
|url-status = dead
}}</ref><ref>{{статья
|ссылка=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt
|заглавие=Asian Astronomy 101
|издание=Hamilton Amateur Astronomers
|том=4
|номер=11
|access-date=2007-08-05
|месяц=10
|год=1997
|archive-url=https://www.webcitation.org/6BVZMMrHn?url=http://amateurastronomy.org/EH/Oct97.txt
|archive-date=2012-10-18
}}</ref>.
== Аорбитеи аикәагьежьреи ==
[[Афаил:Uranusandrings.jpg|thumb|200px|Уран — уи амацәазқәеи амҩанызақәеи]]
Апланетеи Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 19,1914 [[Астрономическая единица|а.ц.]] ауп. (2,8 миллиард км). Уран Амра акәшара аамҭа 84 [[Ашықәс|дгьылтә шықәса]] ауп. Урани Адгьыли рыбжьара абжьаӡара 2,6 инаркны 3,15 миллиард км рҟынӡа аҽаԥсахуеит<ref>{{Cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |title=Uranus/Earth Comparison |access-date=2019-12-02 |archive-date=2019-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190122221135/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |url-status=live }}</ref>. Аорбита аҵәҩанбжа ду 19,229 [[астрономическая единица|а.ц.]], мамзаргьы 3 миллиард км раҟара ыҟоуп. Абри абжьаӡараҿы амра ашәахәақәа рыӷәӷәара Адгьыл аорбитаҿы иҟоу аҵакы 1/400 ауп<ref>{{cite web|title=Next Stop Uranus|url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|url-status=dead|year=1986|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT7WRW7?url=http://www.astrosociety.org/education/publications/tnl/04/04.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран аорбита [[элементы орбиты|аелементқәа]] раԥхьаӡакәны иԥхьаӡеит [[1783|1783 шықәсазы]] афранцыз астроном [[Лаплас, Пьер-Симон|Пьер-Симон Лаплас]]<ref name="georgeforbes" />, аха аамҭа цацыԥхьаӡа, иԥхьаӡази игәаҭази апланета аҭыԥқәа рыбжьара аиқәымшәарақәа аарԥшхеит. [[1841|1841 шықәсазы]] Британиатәи ауаҩы [[Адамс, Джон Кауч|Џьон Кауч Адамс]] раԥхьаӡакәны иҳәеит аҳасабрақәа рҿы агхақәа зыхҟьаз макьана иаартымыз апланета агравитациатә нырра ауп ҳәа. [[1845|1845 шықәсазы]] афранцыз математик [[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]] Уран аорбитатә элементқәа рыԥхьаӡара иазку ихьыԥшым аусура далагеит, насгьы [[1846|1846 шықәса]] [[Цәыббрамза 23|цәыббрамза 23]] рзы [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Готфрид Галле]] апланета ҿыц ааиртит, анаҩс [[Нептун|Нептун]] ҳәа ахьӡ зырҭаз, Леверие заа ииҳәахьаз аҭыԥ аҿы<ref>{{cite web|title=Mathematical discovery of planets|author=J J O'Connor and E F Robertson|url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|year=1996|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT7dQOo?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/HistTopics/Neptune_and_Pluto.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Уран аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аамҭа 17 сааҭки 14 минуҭи ауп. Аха, егьырҭ апланета дуқәа рҿы еиԥш, Уран атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҿы аҵәира аганахьала даараӡа иӷәӷәоу аԥшақәа асуеит, урҭ рыццакра 240 м/с инаӡоит. Абасала, 60° аладатәи аҭбаара азааигәара иубарҭоу атмосфератә ҟазшьақәак 14 сааҭ мацара рыла апланета иакәшоит<ref>{{cite web|title=Uranus|website = NASA World Book|author=Peter J. Gierasch and Philip D. Nicholson|url=https://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|url-status=dead|year=2004|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT840qC?url=https://www.nasa.gov/worldbook/uranus_worldbook.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>.
=== Агьежьратә ҵәҩан анаара ===
Уран аекватор аҟьаҟьара аорбита аҟьаҟьарахь 97,86° акәакь ала инаауп, даҽакала иуҳәозар, апланета [[Ретроградное движение#Наклон оси|шьҭахьла иҵәиуеит]], «аган ишықәио маҷк ахы ларханы». Уи иахҟьаны ашықәс аамҭақәа рыԥсахра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рҟны еиԥш акәымкәа имҩаԥысуеит. Егьырҭ апланетақәа игьежьуа акәырқәа ирыҿурԥшуазар, Уран еиҳарак икәымпылуа ампыл еиԥшуп. Абри аҩыза аномалиатә еикәагьежьра еиҳарак Урани [[планетезималь|апланетезимал]] дуи ашьақәгылара алагамҭазы реиҿасрала иҳаилыркаауп<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/9 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 9}}</ref>. [[солнцестояние|Амрагыларақәа]] раан, апланета аполиусқәа руак Амрахь ирхоуп. Аекватор азааигәара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа мацара аҟны ауп аҵхи амши ирласны иахьеиҭасуа; уи аан Амра алаԥшҳәаа ахаҿы даара илаҟәны иҟоуп — Адгьыл аполиартә ҭбаарақәа рҟны еиԥш. Шықәсыбжак ашьҭахь (Урантәи), аҭагылазаашьа аҽаԥсахуеит: «аполиартә мшы» егьи агьежьбжаҿы иҟалоит. Полиусцыԥхьаӡа 42 дгьыл шықәса алашьцара иҭагылоуп — даҽа 42 шықәса Амра алашара аҵаҟа иҟоуп<ref>{{cite web|title=Hubble captures rare, fleeting shadow on Uranus|author=Lawrence Sromovsky|website = University of Wisconsin Madison|url=http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|url-status=dead|year=2006|access-date=2007-06-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20110720221646/http://www.news.wisc.edu/releases/12826.html|archive-date=2011-07-20}}</ref>. [[равноденствие|Амш еиҟараны ианыҟоу аамҭазы]], Амра Уран аекватор «аԥхьа» игылоуп, уи егьырҭ апланетақәа рҿы еиԥш аҵхи амши рцикл ҟанаҵоит. Уран анаҩстәи амшеиҟарара ҟалеит [[2007|2007 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 7|ԥхынҷкәынмза 7]] рзы<ref>{{cite web|last=Hammel|first=Heidi B.|title=Uranus nears Equinox.|website=A report from the 2006 Pasadena Workshop|date=2006-09-05|url=http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|access-date=2007-11-05|archive-date=2009-02-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20090225084057/http://www.apl.ucl.ac.uk/iopw/uworkshop_060905.pdf|url-status=dead}}</ref><ref name="weather">{{cite web|url=https://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm|title=Hubble Discovers Dark Cloud In The Atmosphere Of Uranus|publisher=Science Daily|access-date=2007-04-16|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT8Liua?url=http://www.sciencedaily.com/releases/2006/10/061001211630.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>.
{| class="wikitable"
! Аҩадатәи агьежьбжа
! Ашықәс
! Аладатәи агьежьбжа
|-
| Аӡынтәи амрагылара
| 1902, 1986
| Аԥхынтәи амрагылара
|-
| Ааԥынтәи амшеиҟарара
| 1923, 2007
| Ҭагалантәи амшеиҟарара
|-
| Аԥхынтәи амрагылара
| 1944, 2028
| Аӡынтәи амрагылара
|-
| Ҭагалантәи амшеиҟарара
| 1965, 2049
| Ааԥынтәи амшеиҟарара
|}
Абри аҵәҩантә хырхәара иахҟьаны, Уран аполиартә ҭыԥқәа ашықәс аҩныҵҟа Амра аҟынтәи еиҳаны амчхара роуеит, аекватортә ҭыԥқәа раасҭа. Аха, Уран еиҳа иԥхоуп аекватортә регионқәа рҿы, аполиартә регионқәа рҟны аасҭа. Аенергиа аиҭеихшара зыхҟьо амеханизм еилкаамкәа иаанхоит.
Уран аҵәиратә ҵәҩан џьашьахәыла иахьыҟоу азы аилыркаарақәагьы макьаназы агипотезақәа рҳәааҿы иҟоуп, аха абжьааԥны ишыԥхьаӡоу ала Амратә система ашьақәгылараан, Адгьыл иаҟароу апротопланета Уран иаахан аҵәиратә ҵәҩан аԥсахит<ref>{{книга|автор=Jay T. Bergstralh, Ellis Miner, Mildred Matthews|заглавие=Uranus|год=1991|pages=485–486}}</ref>. Аҵарауаа аӡәырҩы ари агипотеза иақәшаҳаҭӡам, избанзар уи иҳаилнаркаауам [[Спутники Урана|Уран амҩанызақәа]] руакгьы ари еиԥшу анаара замам. Агипотеза ҟаҵан, миллион шықәсала апланета [[Вращательное движение|аикәагьежьратә ҵәҩан]] амҩаныза ду иарҵысит ҳәа, анаҩс уи ыӡит ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ |title=Правда. Ru Наука и техника. |access-date=2019-12-02 |archive-date=2013-10-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131006140756/http://www.pravda.ru/science/eureka/hypotheses/08-12-2009/1003008-uranus-0/ |url-status=live }}</ref>.
ЕАА иҟоу Мерилендтәи Ауниверситет астрономцәа Уран асааҭ ахыцқәа ирықәшәо 98 градустәи акәакь ала изыҵәиуа аилыркаа ҟарҵеит. Аномалиа зыхҟьо анкьаӡа амацәаз дуӡӡа аҟазаара акәзар ҟалоит<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2020/03/13/uranus/|title=Раскрыта главная загадка Урана|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2020-03-13|lang=ru|archive-date=2020-03-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20200316122427/https://lenta.ru/news/2020/03/13/uranus/|url-status=live}}</ref>.
[[1986|1986 шықәсазы]] «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран раԥхьаӡакәны ианаҭааз, Уран аладатәи аполиус Амра иаҿаԥшуан. Ари аполиус «аладатәи» аполиус ахьӡуп. [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] зықәшаҳаҭхаз аилкаара инақәыршәаны, аладатәи аполиус ҳәа изышьҭоу Амратә система аҟьаҟьара ганкахьала иҟоу ауп (апланета аҵәира ахырхарҭа иамыхәаԥшӡакәа)<ref>{{cite web|url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|title=Report of the IAU/IAG working group on cartographic coordinates and rotational elements of the planets and satellites: 2000|website=IAU|year=2000|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT8gm3D?url=http://www.hnsky.org/iau-iag.htm|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref><ref>{{cite web|url=https://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf|format=PDF|title=Cartographic Standards|website = NASA|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT90eON?url=https://pds.jpl.nasa.gov/documents/sr/stdref_021015/Chapter02.pdf|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Зны-зынла рхы иадырхәо даҽа конвенциак ауп, [[Правило правой руки|арӷьанапы аԥҟара]] ахархәарала аҵәира ахырхарҭа шьаҭас иҟаҵаны аҩадаҟа ахырхарҭа шьақәдыргылоит<ref>{{cite web|url=http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|title=Coordinate Frames Used in MASL|year=2003|access-date=2007-06-13|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20010815041940/http://roger.ecn.purdue.edu/~masl/documents/masl/coords.html|archive-date=2001-08-15}}</ref>. Ари аилкаарала, 1986 шықәсазы зыӡбахә ҳәаз аполиус аладатәи акәӡам, аха аҩадатәи ауп. Астроном [[Мур, Патрик|Патрик Мур]] ари азҵаара иааркьаҿны ахҳәаа аиҭеит: «Иалышәх иарбанызаалак»<ref>{{статья|издание=Sky at Night Magazine|заглавие=Observing the green giant|страницы=47|ссылка=https://www.skyatnightmagazine.com/viewIssue.asp?id=625|автор=Moore, Patrick|год=2006|archive-date=2008-05-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20080505052715/http://www.skyatnightmagazine.com/viewIssue.asp?id=625}}</ref>.
=== Алԥшра ===
[[1995|1995]] инаркны [[2006|2006 шықәсанӡа]] [[видимая звёздная величина|иубарҭоу Уран амҽхак]] +5,6<sup>м</sup> инаркны +5,9<sup>м</sup> рыбжьара еиҭасуан, даҽакала иуҳәозар, апланета блала иубарҭан иара алшарақәа рҳәааҿы (+6,0<sup>м</sup> раҟара)<ref name="ephemeris">{{cite web |title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995—2006 |author=Fred Espenak |website=NASA |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html |url-status=dead |year=2005 |access-date=2007-06-14 |archive-date=2008-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080226055418/http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html }}</ref>. Апланета акәакьтә диаметр 3,4 инаркны 3,7 кәакьтә секунд рыбжьара иҟан (аиҿырԥшразы: Сатурн: 16–20 кәакьтә секунд, Иупитер: 32–45 кәакьтә секунд<ref name="ephemeris" />). Ицқьоу, илашьцоу ажәҩан аҿы Уран аиҿагылараан блала иубарҭоуп, насгьы абинокль ала ақалақьқәа рҿгьы иубарҭоуп<ref name="autogenerated1">{{cite web |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |title=NASA's Uranus fact sheet |access-date=2007-06-13 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9FOFn?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/uranusfact.html |archive-date=2011-08-11 |url-status=live}}</ref>. Аобиективтә диаметр 15 инаркны 23 см рҟынӡа змоу азҿлымҳаратә телескоп дуқәа рҿы Уран ицәиаҵәаау дискҵас иубарҭоуп, аҵкарахь еиҳа илашьцаны. 25 см еиҳау аобъективтә диаметр змоу ателескоп дуқәа аԥсҭҳәақәеи амҩаныза дуқәеи рыԥшаара рылшоит ([[Титания (спутник)|Титаниеи]] [[Оберон (спутник)|Оберони]])<ref>{{cite web |title=Uranus: the Threshold Planet of 2006 |author=Gary T. Nowak |url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |url-status=dead |year=2006 |access-date=2007-06-14 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9LjM5?url=http://www.vtastro.org/Articles/uranus2006.html |archive-date=2011-08-11}}</ref>.
== Афизикатә ҟазшьарбақәа ==
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
[[Афаил:Uranus, Earth size comparison.jpg|thumb|Адгьыли Урани ршәагаақәа реиҿырԥшра]]
[[Афаил:Uranus-intern-ab.svg|мини|Уран аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа]]
Уран Амратә система апланета дуқәа рҟынтәи зегь реиҳа имаҷу амасса амоуп, 14,5-нтә Адгьыл аасҭа ихьанҭоуп, насгьы 4-нтә еиҳауп. Уран [[Плотность|аилаӷәӷәара]], 1,27 г/см<sup>3</sup> иаҟароу, Амратә системаҿы еиҳа имаҷу аилаӷәӷәара змоу апланетақәа рыбжьара Сатурн ашьҭахь аҩбатәи аҭыԥ аҿы иаргылоит<ref name="Jacobson1992">{{статья |заглавие=The masses of Uranus and its major satellites from Voyager tracking data and Earth-based Uranian satellite data |том=103 |номер=6 |страницы=2068—2078 |doi=10.1086/116211 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J |язык=en |тип=journal |автор=Jacobson, R. A.; Campbell, J. K.; Taylor, A. H.; Synnott, S. P. |год=1992 |издание=[[The Astronomical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162719/http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103.2068J }}</ref>. Уран арадиус [[Нептун|Нептун]] аасҭа маҷк еиҳазаргьы, уи амасса маҷк еиҵоуп<ref name="Seidelmann2007" />, уи еиҳарак еиуеиԥшым аҵаақәа рыла ишьақәгылоуп ҳәа агипотеза шьақәнарӷәӷәоит — аӡы, аммиак, аметан<ref name="Podolak1995">{{статья |заглавие=Comparative model of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=43 |номер=12 |страницы=1517—1522 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P |автор=Podolak, M.; Weizman, A.; Marley, M. |год=1995 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162739/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P }}</ref>. Урҭ рыкапан, еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, 9,3 инаркны 13,5 адгьылтә массақәа рҟынӡа иҟоуп<ref name="Podolak1995" /><ref name="Podolak2000">{{статья |заглавие=Further investigations of random models of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=48 |страницы=143—151 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P |язык=en |тип=journal |автор=Podolak, M.; Podolak, J. I.; Marley, M. S. |год=2000 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123825/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000P%26SS...48..143P }}</ref>. [[Водород|Аӡрии]] [[гелий|агелии]] азеиԥш масса аҟынтәи хәҭа хәыҷык мацара ауп ишьақәдыргылоу (0,5 — 1,5 адгьылтә массақәа рыбжьара<ref name="Podolak1995" />); иаанхаз ахәҭаа (0,5—3,7 Адгьыл амассақәа<ref name="Podolak1995" />) ахрақәа рыла ишьақәгылоуп (урҭ апланета агәыцә шьақәдыргылоит ҳәа иԥхьаӡоуп).
Уран астандарттә модель иаанарԥшуеит Уран хы-хәҭакны ишышьақәгылоу: агәҭаны — ахаҳәтә гәыцә, агәҭаны — аҵаатә хҟьа, насгьы адәахьала — аӡри-гелиумтә атмосфера<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Агәыцә еиҳа ихәыҷуп, амасса 0,55 инаркны 3,7 дгьылтә масса рҟынӡа, арадиус апланета зегьы арадиус аҟынтәи 20%. Амантиа (аҵаақәа) апланета аӷьырак шьақәнаргылоит (арадиус зегьы аҟынтәи 60%, 13,5 дгьылтә амассақәа рҟынӡа). Атмосфера, 0,5 Адгьыл амасса мацара змоу (мамзаргьы, даҽа гәаҭарақәак рыла, 1,5 дгьылтә масса), Уран арадиус 20% аҟынӡа инеиуеит<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Уран агәҭаны аилаӷәӷәара 9 г/см<sup>3</sup> аҟынӡа еизҳароуп, ақәыӷәӷәара 8 миллион [[Бар (единица измерения)|бар]] (800 [[Паскаль (единица измерения)|ГПа]]) инаӡароуп, 5000 К аԥхарраҿы<ref name="Podolak2000" /><ref name="Faure2007">Faure G., Mensing T. Uranus: What Happened Here? // Introduction to Planetary Science. — Springer Netherlands, 2007. — [https://doi.org/10.1007%2F978-1-4020-5544-7_18 doi:10.1007/978-1-4020-5544-7_18].</ref>. Аҵаатә хҟьа ари аилкаара иашьашәало иҵаатә хҟьаӡам, избанзар ицоу еилаӷәӷәоу аӡы ала ишьақәгылоуп, [[Аӡы|аӡи]], [[аммиак|аммиаки]] [[метан|аметани]] реилаҵала иҟало<ref name="Podolak1995" /><ref name="Faure2007" />. Зны-зынла амҩангара ӷәӷәа змоу уи аӡы «аӡытә аммиак аокеан» ҳәа иашьҭоуп<ref name="Atreya2006">{{статья |заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune? |издание=Geophysical Research Abstracts |том=8 |страницы=05179 |ссылка=https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf |автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K. |год=2006 |nodot=1 |archive-date=2019-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf }}</ref>. Урани Нептуни реилазаашьа Иупитери Сатурни реилазаашьа кырӡа еиԥшым, избан акәзар арчқәа рҿы еиҳарак «аҵаақәа» ыҟоуп, Урани Нептуни [[Ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]] ркатегориаҿы рыҟазаара шьақәзырӷәӷәоа.
Хыхь зыӡбахә ҳәаз ахсаала еиҳа ирылаҵәоу акы акәзаргьы, уи амацара акәӡам иҟоу. Ахылаԥшрақәа инарықәыршәаны, даҽа модельқәакгьы ҟаҵазар ауеит — иаҳҳәап, аҵаатә мантиаҿы аӡриитәи ахаҳәтә маҭәахәқәеи рацәаны еилаԥсазар, усҟан аҵаа азеиԥш капан еиҵахоит, убри инақәыршәаны, аӡрии ахаҳәтә маҭәашьарқәеи рыкапан наӡа еиҳахоит<ref name="Podolak2000" />. Уажәтәи аамҭазы ахархәараҿы иҟоу адыррақәа иҳалдыршом иарбан модельу ииашоу аилкаара. Аҩныҵҟатәи аилазаашьа ҵаӷа иаанагоит Уран икьакьоу аҿықә амам ҳәа, избан акәзар арчытә атмосфера хәыҷы-хәыҷла аӡытә хҟьақәа рахь ииасуеит<ref name="Podolak1995" />. Аха, еиҳа иманшәалахарц азы, ҭагылазаашьала аикәагьежьра асфероид рҟьацы, ақәыӷәӷәара 1 бар ахьыҟоу, «ахҟьа» ҳәа иԥхьаӡазарц ӡбахеит. Ари асфероид ҟьацы аекватортәи аполиартәи радиус 25 559 ± 4 насгьы 24 973 ± 20 км шьақәдыргылоит. Анаҩс астатиаҿы ари аҵакы Уран аҩадаратә шкалазы алагамҭа ҳәа иԥхьаӡазаауеит<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAGWorking Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |издание=Celestial Mech. Dyn. Astr. |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |тип=journal |автор=Seidelmann, P. Kenneth; Archinal, B. A.; A’hearn, M. F.; et al. |год=2007 |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>.
=== Аҩныҵҟатәи аԥхарра ===
Уран аҩныҵҟатәи аԥхарра Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланета гигантқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="1986Hanel" /><ref name="Sromovsky2005" />. Апланетаҿы аԥхарра ацара даара илаҟәуп, уи зыхҟьо уажәазы еилкааӡам. Нептун, ашәагааи аилазаареи рыла Уран иеиԥшу, 2,61-нтә еиҳаны аԥхарратә мчхара акосмос ахь иҭнажьуеит, Амра аҟынтәи иаиууа аасҭа<ref name="Sromovsky2005" />. Уран иамоу аԥхарратә шәахәаркра амыцхәра маҷуп, иҟаӡазаргьы. Уран аҟынтәи аԥхара ацәырҵра — 0,042—0,047 [[ватт|Вт]]/м<sup>2</sup>, насгьы ари аҵакы Адгьыл аҿы иҟоу аԥхарра аасҭа еиҵоуп (~0,075 [[ватт|Вт]]/м<sup>2</sup>)<ref name="Pearl1990" />. Аинфраҟаԥшь ахәҭаҿы харантәи ашәарақәа иаадырԥшит Уран Амра аҟынтәи иоуа амчхара аҟнытә 1,06 ± 0,08 (98–114%) мацара шыҭнажьуа<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />. Даҽа хәшьарак ала, Уран аҟынтәи аԥхара ацара 0,078 ± 0,018 Вт/м<sup>2</sup> ауп. Уран иаҭәашьоу амра ашәахәаркрақәа рцәырҵра аҽаԥсахуеит 16,8% - 1,01 Вт/м² инаркны аперигелион аҿы (1966 ш) 0,84 Вт/м² рҟынӡа афели аҿы (2009). Уран аҟны аҩныҵҟатәи аԥхарра ацареи илбаанадаз амратә мчхареи (12,52%) рыбжьара аизыҟазаашьа акырӡа еиҵоуп Иупитер (113%), Сатурн (139%), Нептун (162%) рҟны аасҭа<ref>''Xinyue Wang'' et al. [https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL115660 Internal Heat Flux and Energy Imbalance of Uranus] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250716090647/https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2025GL115660 |date=2025-07-16 }}, 14 July 2025</ref>.
Уран а[[Тропопауза|тропоаанҿасра]]ҟны игәаҭаз еиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟынтә Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы рҟынтә ари апланета зегь реиҳа ихьшәашәоуп — Нептун аасҭагьы<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />.
Ари ацәырҵра аилыркаара зҽазызшәо ҩ-гипотезак ыҟоуп. Урҭ рахьтә актәи агипотеза, Амратә система ашьақәгылараан Урани а[[протопланета|протопланетеи]] реиҿасра, уи аҵәира аҵәҩан ӷәӷәала анаара иахҟьаны иҟалаз, аханатәтәи аԥхарра аиԥхьырттара ахылҿиааит ҳәа аҳәоит<ref>{{статья |заглавие=Ten Mysteries of the Solar System: Why is Uranus So Cold? |издание=Astronomy Now |страницы=73 |язык=en |тип=journal |автор=David Hawksett |год=2005 |nodot=1}}</ref>. Аҩбатәи агипотеза ишаҳәо ала Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы хәҭак ыҟоуп, уи агәыцә аҟынтәи аԥхарра хыхьтәи ахҟьақәа рахь анаӡара иаԥырхагоуп<ref name="Podolak1995" />. Иаҳҳәап, еизааигәоу ахҟьақәа еиуеиԥшым аилазаара рымазар, агәыцә аҟынтәи хыхьҟа а[[конвекция|конвективтә]] ԥхара аиагара аԥынгылақәа аиур алшоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />.
Апланета аҟынтәи мыцхәы аԥхарратә радиациа ахьыҟам уи аҩныҵҟатәи аԥхарра аилкаара акырӡа иаруадаҩуеит, аха Уран аҩнуҵҟа иҟоу аԥхарратә ҭагылазаашьақәа егьырҭ апланета гигантқәа рҟазшьарбақәа ирзааигәоуп ҳәа ҳазхәыцыр, усҟан уа а[[Аӡы|ӡы]] ыҟазар алшоит, ус анакәха, Уран аԥсҭазаара ахьыҟоу Амратә система апланетақәа иреиуазар ауеит<ref>{{книга |автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/18 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 18—20}}</ref>.
=== Уран амацәазқәа ===
{{main|Уран амацәазқәа}}
[[Афаил:Uranian rings PIA01977.jpg|thumb|right|250px| Уран аҩныҵҟатәи амацәазқәа. Илашоу адәахьтәи амацәаз — ε амацәаз ауп, егьырҭ аа-мацәазкгьы убарҭоуп]]
[[Афаил:Uranian rings scheme ab.svg|thumb|Уран амацәазқәа рысхема]]
Уран иамоуп еиқәаҵәоу ахәҭаҷқәа рыла ишьақәгылоу, здиаметр амикрометрқәа инадыркны метрахәҭак рҟынӡа мҟоу иԥсыҽны иалкаау амацәазтә система<ref name="Smith1986" />. Ари Амратә системаҿы иаарԥшыз аҩбатәи мацәазтә системоуп (актәи [[Кольца Сатурна|Сатурн амацәазтә система]] акәын)<ref name="Esposito2002" />. Уажәтәи аамҭазы Уран амацәазқәа 13 еилкаауп, урҭ рҟынтә зегь реиҳа илашоу е (епсилон) амацәаз ауп. Уран амацәазқәа зынӡа иқәыԥшуп, урҭ рыбжьара иҟоу абжьаӡарақәеи, иара убасгьы рыҵәцара аиԥшымрақәеи ишаадырԥшуа ала. Уи амацәазқәа апланета иацны ишыҟамлаз атәы аҳәоит. Иҟалап, уаанӡа амацәазқәа Уран амҩанызақәа иреиуазҭгьы, ажәҩантә цәеижьк ианаҿас, мамзаргьы а[[Приливные силы|ӡхаларатә мчқәа]] рныррала еилабгаз<ref name="Esposito2002">{{статья|заглавие=Planetary rings|издание=Reports On Progress In Physics|том=65|страницы=1741—1783|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/65/12/201/r21201.pdf|автор=Esposito, L. W.|год=2002}}</ref><ref name="summary" />.
1789 шықәсазы Уилиам Гершель урҭ амацәазқәа ибеит ҳәа иҳәеит, аха ари ажәабжь уамак агәра угартә иҟам, избанзар уи ашьҭахь даҽа ҩышә шықәса рыҩныҵҟа егьырҭ астрономцәа урҭ рыԥшаара рылымшеит. Уран иаакәыршаны амацәазтә система аҟазаара официалла ишьақәдырӷәӷәеит [[1977|1977 шықәса]] [[Хәажәкырамза 10|хәажәкырамза 10]] рзы америкатәи аҵарауаа Џьеимс Л. Елиот (''James L. Elliot''), Едвард У. Данем (''Edward W. Dunham''), Дуглас Џь. Минк (''Douglas J. Mink''), [[Обсерватория Койпера|Коипер иаӷбатә обсерваториа]] рхы иархәаны. Аартра машәырла иҟаҵан — аԥшааҩцәа ргәыԥ аеҵәа [[SAO 158687|SAO 158687]] Уран анаҵәахыз аамҭазы Уран атмосфера ахылаԥшра ргәы иҭан. Аха ироуз адыррақәа анализ рзуны, урҭ еилыркааит аеҵәа Уран иаҵәахаанӡагьы ишыԥсыҽхахьаз, насгьы уи зныкымкәа еиқәырццакны иҟалеит. Уи иабзоураны, Уран амацәазқәа 9 аартхеит<ref>{{cite web|title=The rings of Uranus|author=J. L. Elliot, E. Dunham & D. Mink|website = Cornell University|url=https://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html|year=1977|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9RESV?url=https://www.nature.com/nature/journal/v267/n5609/abs/267328a0.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран азааигәара ианнеи, аӷбаҿы иҟаз аоптика ахархәарала еиҭа ҩ-мацәазк аарԥшын, убри алагьы иаартыз амацәазқәа рхыԥхьаӡара 11-нӡа инаӡеит<ref name="Smith1986" />. [[2005|2005 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Хаббл (телескоп)|акосмостә телескоп «Хаббл»]] уаанӡа еилкаамыз даҽа 2 мацәазк раартра алнаршеит. Урҭ уаанӡа иаартыз амацәазқәа раасҭа ҩынтә еиҳа ихараны иҟоуп, убри аҟынтә лассы-лассы «Уран адәахьтәи амацәазқәа рсистема» ҳәа ирышьҭоуп. Амацәазқәа рыдагьы, «Хаббл» ацхыраара ҟанаҵеит уаанӡа еилкаамыз ҩ-мҩаныза хәыҷқәак раартраҿгьы, урҭ руак ([[Маб (спутник)|Маб]]) аорбита зегь раасҭа ихароу адәахьтәи амацәаз иашьашәалоит. Аҵыхәтәантәи аҩ-мацәазк алаҵаны Уран амацәазқәа зегьы еизакны 13 цыра ыҟоуп<ref>{{cite web|title=NASA's Hubble Discovers New Rings and Moons Around Uranus|website = Hubblesite|url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/33/|year=2005|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9cb1g?url=https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2005/33/|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. [[2006|2006 шықәса]] мшаԥымзазы [[Гавайские острова|Гаваитәи адгьылбжьахақәа]] рҿы иҟоу [[Обсерватория Кека|Кек аобсерваториа]] иҭнахыз амацәаз ҿыцқәа рсахьа абзоурала адәахьтәи амацәазқәа рыԥштәқәа реилкаара алыршахеит. Урҭ руак ҟаԥшьын, аҩбатәи (анҭыҵтәи) жәҩангәыԥшшәылан<ref name="dePater2006">{{статья|заглавие=New Dust Belts of Uranus: Two Ring, red Ring, Blue Ring|издание=Science|том=312|страницы=92—94|doi=10.1126/science.1125110|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D|язык=en|тип=journal|автор=dePater, Imke; Hammel, Heidi B.; Gibbard, Seran G.; Showalter Mark R.|год=2006|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163014/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Sci...312...92D}}</ref><ref>{{cite web|title=Blue ring discovered around Uranus|publisher=UC Berkeley News|last=Sanders|first=Robert|url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/04/06_bluering.shtml|date=2006-04-06|access-date=2006-10-03|archive-url=https://www.webcitation.org/60qT9zfDi?url=https://www.berkeley.edu/news/media/releases/2006/04/06_bluering.shtml|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Иҟоуп агәаанагара, адәахьтәи амацәаз ажәҩангәыԥштәы зыхҟьо Маб аҿықәантәи аӡы ҵаа хәыҷқәа рыла иахьышьақәгылоу азы ауп ҳәа<ref name="dePater2006" /><ref>{{cite web|title=Blue ring of Uranus linked to sparkling ice|author=Stephen Battersby|website = NewScientistSpace|url=https://www.newscientist.com/article/dn8960|year=2006|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qTAGbJF?url=https://www.newscientist.com/article/dn8960|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Апланета аҩныҵҟатәи амацәазқәа цәышқәоуп<ref name="dePater2006" />.
Уран аԥхьаартҩы Уилиам Гершель иусумҭақәа рҿы раԥхьаӡакәны амацәазқәа рыӡбахә ҳәоуп [[1789|1789 шықәса]] [[Жәабранмза 22|жәабранмза 22]] рзы ииҩыз азгәаҭаҿы. Ахылаԥшрақәа рзы ианҵамҭақәа рҿы иазгәеиҭеит Уран амацәазқәа амоуп ҳәа игәы ишаанаго<ref>{{cite web
|title=Uranus rings 'were seen in 1700s'
|publisher=BBC News
|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/6569849.stm
|date=2007-04-19
|access-date=2007-04-19
|archive-date=2012-08-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120803104312/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6569849.stm
|url-status=live
}}</ref>. Гершель иара убасгьы урҭ аԥшшәы ҟаԥшь рымоуп ҳәа игәы иаанагон (2006 шықәсазы Кек иобсерваториа аҵыхәтәантәи амацәаз иаԥхьанеиуа амацәаз ахылаԥшрақәа рыла ишьақәдырӷәӷәеит). Гершель ианҵамҭақәа Аҳратә еилазаара Ажурнал ианылеит 1797 шықәсазы. Аха анаҩс, ҩышә шықәса ирылагӡаны — 1797 инаркны 1979 шықәсанӡа — амацәазқәа рыӡбахә зынӡа алитератураҿы иарбамызт, уи, ҳәарада, аҵарауаҩ игха аҟазаара иазкны агәҩаразы азин ҟанаҵоит<ref>{{cite web|title=Did William Herschel Discover The Rings Of Uranus In The 18th Century?|website=Physorg.com|url=http://www.physorg.com/news95949762.html|url-status=dead|year=2007|access-date=2007-06-20|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXkslux?url=http://www.physorg.com/news95949762.html|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Иага ус иҟазаргьы, Гершель иибаз икылкааны ахҳәааҟаҵара аламала ихылаԥшрақәа хырҩа рыҭаразы иҿыҵгаӡам<ref name="dePater2006" />.
Адгьыл Уран амацәазқәа рҟьаҟьара ианахысуа, урҭ аҵкарахьала иубарҭоуп. Убри аҩыза ҟалеит, иаҳҳәап, [[2007|2007]]-[[2008|2008]] шықәсқәа рзы<ref>{{статья|автор =Imke de Pater, H. B. Hammel, Mark R. Showalter, Marcos A. Van Dam. |заглавие=The Dark Side of the Rings of Uranus |издание=[[Science (журнал)|Science]] |год =2007 |том=317 |страницы=1888—1890 |bibcode=2007Sci...317.1888D |язык=en}}</ref>.
=== Амҳалдызасфера ===
[[Афаил:Uranian Magnetic field ab.svg|thumb|300 px|left|Уран амҳалдызасфера, «Воиаџьер-2» 1986 шықәсазы иҭнаҵааз]]
«[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» ала аҭҵаарақәа ирылагаанӡа, Уран а[[магнитное поле|мҳалдызтә мҽхакы]] ашәарақәа ҳәа акгьы ҟаҵамызт. [[1986|1986 шықәсазы]] амашьына Уран аорбитахь инеиаанӡа, а[[Солнечный ветер|мратә ԥша]] ахырхарҭа иақәшәоит ҳәа агәаанагара ыҟан. Усҟан агеомҳалдызтә полиусқәа аеклиптикатә ҟьаҟьараҿы иҟоу агеографиатә полиусқәа ирықәшәар акәын<ref name="1986Ness" />. «Воиаџьер-2» ашәарақәа Уран аҿы даара иҷыдоу амҳалдызтә мҽхакы аанарԥшит, уи апланета агеометриатә гәҭантәи иааӡом, насгьы аҵәира аҵәҩан иаҿырԥшны 59 градус инаауп<ref name="1986Ness">{{статья|заглавие=Magnetic Fields at Uranus|издание=Science|том=233|страницы=85—89|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N|автор=Ness, Norman F.; Acuna, Mario H.; Behannon, Kenneth W.; et al.|год=1986|язык=en|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104842/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...85N}}</ref><ref name="Russell993" />. Аиашазы, амҳалдызтә диполь апланета агәҭа аҟынтәи аладатәи аполиус ахь ииасуеит апланета арадиус 1/3 рыла<ref name="1986Ness" />. Ари иаабац еиԥшым агеометриа иахҟьаны иҟалоит даараӡа асимметриа змам амҳалдызтә ҭыԥ, уаҟа аладатәи агьежьбжа ахҟьаҿы а[[напряжённость магнитного поля|мчхара]] 0,1 [[Гаусс (единица измерения)|гаусс]] ҟалар алшоит, аха аҩадатәи агьежьбжаҿы — 1,1 гаусс ҟалар алшоит<ref name="1986Ness" />. Бжьаратәла апланета зегьы аҟны ари арбага 0,23 гаусс ауп<ref name="1986Ness" /> (аиҿырԥшразы, Адгьыл амҳалдызтә мҽхакы аҩ-гьежьбжак рҿы еиԥшуп, амҳалдызтә екваторгьы «афизикатә екватор» иашьашәалоит<ref name="Russell993" />). Уран а[[Дипольный момент|дипольтә момент]] Адгьыл аҿы иҟоу адипольтә момент аасҭа 50-нтә еиҳауп<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993">{{статья|заглавие=Planetary Magnetospheres|издание=Rep. Prog. Phys.|том=56|страницы=687—732|ссылка=http://www.iop.org/EJ/article/0034-4885/56/6/001/rp930601.pdf|автор=Russell, C.T.|год=1993}}</ref>. Уран инаҷыдангьы, абри аҩыза аиҭакра змоу, насгьы «ихбыкьу» амҳалдызтә ҭыԥ Нептун аҿгьы иубаратәы иҟоуп<ref name="Russell993" /> — уи аганахьала, абри аҩыза аконфигурациа аҵаатә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Атеориақәа руак ари афеномен адгьылтә планетақәеи егьырҭ апланета дуқәеи рымҳалдызтә ҭыԥ агәҭантәи агәыцә аҟны ишыҟало ала иҳалнаркаауеит, насгьы «аҵаатә гигантқәа» рымҳалдызтә ҭыԥ шьақәгылоит еиҳа имаҷу аҵауларақәа рҿы: иаҳҳәап, аммиак ҵаӷа аокеан аҿы, аконвективтә хҟьа ҵаӷаҿы, иҭышәантәалоу ахҟьатә еилазаара змоу, аҩнуҵҟатәи ахәҭа ҵаӷа иакәыршоу<ref name="Atreya2006" /><ref>{{статья|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields|издание=Letters to Nature|том=428|страницы=151—153|ссылка=https://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|access-date=2007-08-05|doi=10.1038/nature02376|язык=en|тип=journal|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy|год=2004|archive-url=https://web.archive.org/web/20070807213745/http://mahi.ucsd.edu/johnson/ES130/stanley2004-nature.pdf|archive-date=2007-08-07}}</ref>.
Аха иага ус иҟазаргьы, амҳалдызасфера азеиԥш еиҿкаара аганахьала Уран Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа иреиԥшуп. Иҟоуп аҿасратә цәқәырԥа хада, уи Уран аҟынтәи Уран арадиусқәа 23 рыбжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы амҳалдызаанҿасра (18 Уран арадиусқәа рыбжьаӡараҿы). Иҟоуп иҿиаз амҳалдызтә ҵыхәеит а[[радиационные пояса|радиациатә маҟақәеи]]<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993" /><ref name="Krimigis1986">{{статья|заглавие=The Magnetosphere of Uranus: Hot Plasma and radiation Environment|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K|язык=en|тип=journal|автор=Krimigis, S.M.; Armstrong, T.P.; Axford, W.I.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134551/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...97K}}</ref>. Иааизакны иуҳәозар, Уран Иупитер иеиԥшым амҳалдызасфера аилазаашьала, уи Сатурн еиҳа иугәаланаршәоит<ref name="1986Ness" /><ref name="Russell993" />. Уран амҳалдызтә ҵыхәа апланета иаҩсны миллион километрла инаскьоит, насгьы апланета аҵәира иахҟьаны «аштопор» еиԥш еикәаргьежьуп<ref name="1986Ness" /><ref>{{cite web|title=Voyager: Uranus: Magnetosphere|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus_magnetosphere.html|website=NASA|year=2003|access-date=2007-06-13|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlE7Dp?url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus_magnetosphere.html|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Уран амҳалдызасфера иалоуп еиҵаҵоу ахәҭаҷқәа: а[[протон|протонқәа]], а[[электрон|елеқтронқәа]], насгьы маҷк H<sub>2</sub><sup>+</sup> а[[ион|ионқәа]]<ref name="Russell993" /><ref name="Krimigis1986" />. Аҭҵаарақәа раан еиҳа ихьанҭоу аионқәа ԥшаамызт. Иҟалап арҭ ахәҭаҷқәа рҟынтәи акыр Уран ицоу атермосфера аҟынтәи иаауазар<ref name="Krimigis1986" />. Аионқәеи аелектронқәеи рымчхарақәа 4 насгьы 1,2 [[мегаэлектронвольт|мегаелектронвольт]] (МеВ) рҟынӡа инеир рылшоит<ref name="Krimigis1986" />. Аҩныҵҟатәи амҳалдызасфераҿы еиҵоу амчхара змоу аионқәа (даҽакала иуҳәозар, 0,001 МеВ аасҭа еиҵоу амчхара змоу аионқәа) реилаӷәӷәара кубтә сантиметрк аҿы 2 ион ҟалоит<ref name="Bridge1986">{{статья|заглавие=Plasma Observations Near Uranus: Initial Results from Voyager 2|издание=Science|том=233|страницы=89—93|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...89B|язык=en|тип=journal|автор=Bridge, H.S.; Belcher, J.W.; Coppi, B.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134546/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...89B}}</ref>. Уран амҳалдызасфераҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит уи амҩанызақәа, урҭ амҳалдызтә ҭыԥ аҿы аҭыҳәҭа дуқәа ҟарҵоит<ref name="Krimigis1986" />. Ахәҭаҷқәа рцара 100 000 шықәса ирылагӡаны амзақәа рқәыԥшылара арлашьцара ахҟьартә еиԥш иҳаракуп<ref name="Krimigis1986" />. Убри акәзар ҟалоит Уран амҩанызақәеи амацәаз ахәҭаҷқәеи рыԥштәы еиқәаҵәа зыхҟьогьы<ref name="summary">{{cite web|title=Voyager Uranus Science Summary|website = NASA/JPL|url=http://solarviews.com/eng/vgrur.htm|url-status=dead|year=1988|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlV8Fb?url=http://solarviews.com/eng/vgrur.htm|archive-date=2011-08-11}}</ref>. Уран ибзианы иҿиахьоу аврорақәа амоуп, аҩ-полиуск рыкәша-мыкәша илашо ҵәҩанҵас иубарҭоу<ref name="Herbert1999" />. Аха, Иупитер аҟны еиԥш акәымкәа, Уран аҿы аврорақәа атермосфера амчхаратә баланс азы уамак аҵакы рымам<ref name="Lam1997" />.
== Аклимат ==
{{main|Уран атмосфера}}
=== Атмосфера ===
[[Афаил:STScI-Uranus-NIRCam.png|thumb|right|230px|[[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam|NIRCam]] акамера ала иҭыху Уран, уи амацәазқәа, атмосфера аинфраҟаԥшь азааигәаратәи асахьа.]]
[[Афаил:Annotated_Uranian_rings.png|thumb|right|230px|Урани уи амацәазқәеи, апланета амҩанызақәа 27 рҟынтәи 9 рыцны, аҭоурых аҿы Уран амацәазқәа зегьы раасҭа еилыкка иҟоу рсахьа, [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеймс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam|NIRCam]] акамера ала аинфраҟаԥшь диапазонаҿ иҭыхуп.]]
Уран ажәа иаабац аҵакы ала ахҟьа ӷәӷәа амамзаргьы, еиҳа ихароу арчытә ҟәырҷаха уи атмосфера ауп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Lunine1993" />. Уран атмосфера адәахьтәи ахҟьа аҟынтәи 300 км абжьаӡара инаркны 100 барк ақәыӷәӷәара аманы, 320 К аԥхарра аманы иалагоит ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="dePater1991">{{статья |заглавие=Possible Microwave Absorption in by {{nowrap|H<sub>2</sub>S}} gas Uranus’ and Neptune’s Atmospheres |том=91 |страницы=220—233 |doi=10.1016/0019-1035(91)90020-T |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf |язык=en |тип=journal |автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K. |год=1991 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606122929/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1991_Microwave_Absorption.pdf }}</ref>. «Атмосфератә гәыргьын» 1 бар ақәыӷәӷәара змоу «ахҟьа» аҟынтәи арадиус ҩынтә еиҳау абжьаӡара аҟынӡа инаӡоит<ref name="Herbert1987" />. Атмосфера хы-хәҭакны иаҳшар ҳалшоит: а[[тропосфера|тропосфера]] (−300 инаркны 50 км рҟынӡа; ақәыӷәӷәара 100–0,1 бар), а[[стратосфера|стратосфера]] (50–4000 км; ақәыӷәӷәара 0,1–10<sup>−10</sup> бар), иара убас а[[термосфера|термосфера]]/атмосфератә гәыргьын (4000–{{Ахыԥхьаӡара|50000|км}} ахҟьа аҟынтәи)<ref name="Lunine1993">{{статья |заглавие=The Atmospheres of Uranus and Neptune |том=31 |страницы=217—263 |doi=10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L |автор=Lunine, Jonathan I. |год=1993 |язык=en |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104902/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L }}</ref>. Уран а[[Мезосфера|мезосфера]] амаӡам.
=== Атмосфера аилазаара ===
Уран атмосфера аилазаара егьырҭ апланета ахәҭақәа реилазаарақәа иреиԥшым, избан акәзар уа агелиуми амолекулатә ӡрии рацәаны иалоуп<ref name="Lunine1993" />. Агели а[[Мольная доля|мольтә хәҭаа]] (даҽакала иуҳәозар, агели атомқәа рхыԥхьаӡара егьырҭ атомқәеи амолекулақәеи зегьы рхыԥхьаӡара азыҟазаашьа) хыхьтәи атропосфераҿы 0,15 ± 0,03 ауп, насгьы амассатә хәҭаа 0,26 ± 0,05 иақәшәоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" /><ref name="Conrath1987">{{статья|заглавие=The helium abundance of Uranus from Voyager measurements|том=92|страницы=15003—15010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C|язык=en|тип=journal|автор=B. Conrath et al.|год=1987|издание=Journal of Geophysical Research|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104852/http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9215003C}}</ref>. Ари арбага агели апротоеҵәатә массатә хәҭаа даара иазааигәоуп (0,275 ± 0,01)<ref name="Lodders2003">{{статья|заглавие=Solar System Abundances and Condensation Temperatures of the Elements|том=591|страницы=1220—1247|doi=10.1086/375492|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L|язык=en|тип=journal|автор=Lodders, Katharin|год=2003|издание=[[The Astrophysical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123901/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003ApJ...591.1220L}}</ref>. А[[Гелий|гели]] апланета агәҭаны еизгаӡам, уи егьырҭ арчытә гигантқәа ирҷыдаҟазшьоуп<ref name="Lunine1993" />. Уран атмосфера ахԥатәи ахәҭа а[[метан|метан]] ауп (CH<sub>4</sub>)<ref name="Lunine1993" />. А[[Метан|метан]] еилыкка иубарҭоу албаадаратә цәаҳәақәа амоуп иубарҭоуи аинфраҟаԥшь иазааигәоуи аспектр аҿы. Амолекулақәа рхыԥхьаӡарала 2,3% шьақәнаргылоит (1,3 бар ақәыӷәӷәара аҩаӡараҿы)<ref name="Lunine1993" /><ref name="Lindal1987" /><ref name="1986Tyler" />. Ари аизыҟазаашьа аҳаракыра иазҳацыԥхьаӡа еиҳа имаҷхоит, избан акәзар даараӡа илаҟәу аҳауа аԥхарра аметан «арҵаауеит»<ref name="Bishop1990">{{статья|заглавие=Reanalysis of Voyager 2 UVS Occultations at Uranus: Hydrocarbon Mixing Ratios in the Equatorial Stratosphere|том=88|страницы=448—463|doi=10.1016/0019-1035(90)90094-P|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1990_Reanalysis.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Bishop, J.; Atreya, S.K.; Herbert, F.; and Romani, P.|год=1990|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2019-09-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194519/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1990_Reanalysis.pdf}}</ref>. Аспектр аҟаԥшь ахәҭа алашара лбааздо аметан аҟазаара апланета ашьац-жәҩанԥштәы анаҭоит<ref>{{книга|автор = Elkins-Tanton L. T. |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |ссылка = https://archive.org/details/uranusneptuneplu00elki/page/13 |место = New York |издательство = Chelsea House |год = 2006 |серия=The Solar System |ISBN=0-8160-5197-6 |pages = 13}}</ref>. Атмосфера аҵаулараҿы аммиак, аӡы, атыҩшаӡри реиԥш иҟоу еиҳа имаҷны иԥыруа аилаҵақәа ралаҵәара ибзианы еилкааӡам<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1989">{{статья|заглавие=Uranius Deep Atmosphere Revealed|том=82|номер=12|страницы=288—313|doi=10.1016/0019-1035(89)90040-7|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf|автор=dePater, Imke; Romani, Paul N.; Atreya, Sushil K.|год=1989|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2011-06-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20110606123255/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Uranus_Deep_Atm.pdf}}</ref>. Уи адагьы, Уран хыхьтәи ахҟьақәа рҿы иԥшаан а[[этан|етан]] (С<sub>2</sub>H<sub>6</sub>), а[[метилацетилен|метилацетилен]] (CH<sub>3</sub>C<sub>2</sub>H) а[[диацетилен|диацетилен]] (C<sub>2</sub>HC<sub>2</sub>H) рышьҭақәа<ref name="Bishop1990" /><ref name="Burdorf2006">{{статья|заглавие=Detection of new hydrocarbons in Uranus' atmosphere by infrared spectroscopy|том=184|страницы=634—637|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.006|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B|язык=en|тип=journal|автор=Burgorf, Martin; Orton, Glenn; van Cleve, Jeffrey; et al.|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123940/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..634B}}</ref><ref name="Encrenaz2003" />. Абарҭ арацәаӡриқәа амратә ультрафиолеттә радиациа ала аметан а[[фотолиз|фотолиз]] иалҵшәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="Summers1989" />. А[[Спектроскопия|спектроскопиа]] а[[Аӡы|ӡы афақь]], а[[Угарный газ|былратә]], а[[Углекислый газ|рацәаҵәыҵәтә]] рчқәа рышьҭақәагьы аԥшааит. Иҟалап урҭ Уранынӡа адәныҟатәи ахыҵхырҭақәа рҟынтәи инаӡозар (иаҳҳәап, ииасуа а[[Комета|кометақәа]] рҟынтәи)<ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2003">{{статья|заглавие=ISO observations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|издание=Planet. Space Sci.|том=51|страницы=89—103|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E|язык=en|тип=journal|автор=Encrenaz, Therese|год=2003|nodot=1|archive-date=2008-02-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20080221165624/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E}}</ref><ref name="Encrenaz2004">{{статья|заглавие=First detection of CO in Uranus|издание=Astronomy&Astrophysics|том=413|страницы=L5—L9|doi=10.1051/0004-6361:20034637|ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf|access-date=2007-08-05|автор=Encrenaz, Th.; Lellouch, E.; Drossart, P.|год=2004|archive-date=2011-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20110923193402/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2004_First_Detection.pdf}}</ref>.
=== Атропосфера ===
[[Афаил:Tropospheric profile Uranus ab.svg|400px|right|thumb|Уран аҟны аҳауа аԥхарреи ақәыӷәӷәареи реихшанҵа]]
А[[Тропосфера|тропосфера]] — атмосфера зегь реиҳа илаҟәу, зегь раасҭа еилаӷәӷәоу ахәҭа — ҳаракырацыԥхьаӡа аҳауаԥхарра агхара аҟазшьоуп<ref name="Lunine1993" />. Аҳауа аԥхарра еиҵахоит 320 К инаркны атропосфера аҵаҟаҵәҟьа (300 км аҵаулараҿы) 53 К аҟынӡа 50 км аҳаракыраҿы<ref name="dePater1991" /><ref name="1986Tyler">{{статья |заглавие=Voyger 2 Radio Science Observations of the Uranian System: Atmosphere, Rings, and Satellites |издание=Science |том=233 |страницы=79—84 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...79T |язык=en |тип=journal |автор=Tyler, J. L.; Sweetnam, D. N.; Anderson, J. D.; et al. |год=1986 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104837/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...79T }}</ref>. Атропосфера зегь раасҭа иҳараку ахәҭаҿы аҳауа аԥхарра (атропоаанҿасра) 57 инаркны 49 К рҟынӡа еиҭасуеит, аҭбаара зеиԥшроу еиԥш<ref name="Lunine1993" /><ref name="1986Hanel">{{статья |заглавие=Infrared Observations of the Uranian System |издание=Science |том=233 |страницы=70—74 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...70H |автор=Hanel, R.; Conrath, B.; Flasar, F. M.; et al. |год=1986 |язык=en |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104832/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...70H }}</ref>. Атропоаанҿасра апланета инфраҟаԥшьтә шәахәаркра аиҳарак азы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (аспектр аинфраҟаԥшь харатәи ахәҭа) насгьы уи апланета [[Эффективная температура|хра злоу аԥхарра]] (59,1 ± 0,3 K) аилкаара алнаршоит<ref name="1986Hanel" /><ref name="Pearl1990">{{статья |заглавие=The Albedo, Effective Temperature, and Energy Balance of Uranus as Determined from Voyager IRIS Data |том=84 |страницы=12—28 |doi=10.1016/0019-1035(90)90155-3 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1990Icar...84...12P |язык=en |тип=journal |автор=Pearl, J. C.; Conrath, B. J.; Hanel, R. A.; Pirraglia, J. A. |год=1990 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104857/http://adsabs.harvard.edu/abs/1990Icar...84...12P }}</ref>.
Атропосфера иуадаҩу аилазаашьа амоуп: иҟалап, аӡы аԥсҭҳәақәа рықәыӷәӷәара 50 бар инаркны 100 бар рҟынӡа иҟазар алшоит, аммониум агидросульфид аԥсҭҳәақәа 20-40 бар рҟынӡа, аммиаки атыҩшаӡрии аԥсҭҳәақәа — 3-10 бар рыбжьара. Аметантә ԥсҭҳәақәа 1-2 бар рыбжьара иҟазар рылшоит<ref name="Lunine1993" /><ref name="dePater1991" /><ref name="Lindal1987">{{статья |заглавие=The Atmosphere of Uranus: Results of Radio Occultation Measurements with Voyager 2 |издание=J. of Geophys. Res. |том=92 |страницы=14987—15001 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L |язык=en |тип=journal |автор=Lindal, G. F.; Lyons, J. R.; Sweetnam, D. N.; et al. |год=1987 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104847/http://adsabs.harvard.edu/abs/1987JGR....9214987L }}</ref><ref name="Atreya2005">{{статья |заглавие=Coupled Clouds and Chemistry of the Giant Planets — a Case for Multiprobes |издание=Space Sci. Rev. |том=116 |страницы=121—136 |doi=10.1007/s11214-005-1951-5 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..121A |язык=en |тип=journal |автор=Atreya, Sushil K.; Wong, Ah-San |год=2005 |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104917/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005SSRv..116..121A }}</ref>. Атропосфера атмосфера адинамикатә хәҭа ауп, насгьы уи аҟны ашықәс аамҭақәа реиҭныԥсахлареи, аԥсҭҳәақәеи аԥшаӷәӷәақәеи ибзианы иубарҭоуп<ref name="Sromovsky2005">{{статья |заглавие=Dynamics of cloud features on Uranus |том=179 |страницы=459—483 |doi=10.1016/j.icarus.2005.07.022 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S |автор=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M. |год=2005 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011163004/http://adsabs.harvard.edu/abs/2005Icar..179..459S }}</ref>.
=== Атмосфера хыхьтәи ахәҭа ===
А[[Тропопауза|тропоаанҿасра]] ашьҭахь а[[стратосфера|стратосфера]] алагоит, уаҟа аҳауа аԥхарра иагхаӡом, аха, уи аҭыԥан, аҳаракыра еизҳаҵыԥхьаӡа аԥхаррагьы иацлоит: тропопаузаҿы 53 К инаркны атермосфера ахәҭа хадаҿы 800-850 К (520°C) рҟынӡа<ref>{{Cite web |url=http://light-science.ru/uran.html |title=Планета Уран |access-date=2016-10-21 |archive-date=2016-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161205045402/http://light-science.ru/uran.html |url-status=live }}</ref><ref name="Herbert1987">{{статья |заглавие=The Upper Atmosphere of Uranus: EUV Occultations Observed by Voyager 2 |издание=J. of Geophys. Res. |том=92 |страницы=15093—15109 |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1987_Upper_Atm_Uranus.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Herbert, Floyd; Sandel, B. R.; Yelle, R. V.; et al. |год=1987 |archive-date=2011-06-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110606135734/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1987_Upper_Atm_Uranus.pdf }}</ref>. Астратосфера аԥхара зыхҟьо амра аинфраҟаԥшьтәи аультрафиолеттәи шәахәақәа а[[метан|метан]] а[[фотолиз|фотолиз]] абзоурала ишьақәгыло аметани егьырҭ а[[углеводород|рацәаӡриқәеи]] рыла рылбаадара ауп<ref name="Bishop1990" /><ref name="Summers1989">{{статья |заглавие=Photochemistry of the Atmosphere of Uranus |том=346 |страницы=495—508 |doi=10.1086/168031 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989ApJ...346..495S |автор=Summers, Michael E.; Strobel, Darrell F. |год=1989 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123725/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989ApJ...346..495S }}</ref>. Уи адагьы, астратосфера а[[Термосфера|термосфера]] ала иԥхоит<ref name="Herbert1999" /><ref name="Young2001">{{статья |заглавие=Uranus after Solstice: Results from the 1998 November 6 Occultation |том=153 |страницы=236—247 |doi=10.1006/icar.2001.6698 |ссылка=https://www.boulder.swri.edu/~layoung/eprint/ur149/Young2001Uranus.pdf |язык=en |тип=journal |автор=Young, Leslie A.; Bosh, Amanda S.; Buie, Marc; et al. |год=2001 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2019-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191010062144/https://www.boulder.swri.edu/~layoung/eprint/ur149/Young2001Uranus.pdf }}</ref>. Арацәаӡриқәа 100 инаркны 280 км рҟынӡа 10 инаркны 0,1 миллибар рҟынӡа илаҟәу ашьаҭа ааныркылоит, аԥхарра аҳәаақәа 75 инаркны 170 К рҟынӡа<ref name="Bishop1990" />. Зегь реиҳа аларҵәара змоу арацәаӡриқәа — а[[ацетилен|цетилени]] а[[этан|етани]] — ари ахәҭаҿы а[[водород|ӡри]] иаҿырԥшны 10<sup>−7</sup> шьақәдыргылоит, зконцентрациа абраҟа аметани а[[Угарный газ|былратә рчи]] рконцентрациа иазааигәоу<ref name="Bishop1990" /><ref name="Burdorf2006" /><ref name="Encrenaz2004" />. Еиҳа ихьанҭоу арацәаӡриқәа, арацәаҵәыҵәтә рчы, аӡы афақь рзы ари аизыҟазаашьа даҽа х-еишьҭагылак рыла еиҵоуп<ref name="Burdorf2006" />. Аетани ацетилени еиҳа ихьҭоу, илаҟәу астратосфереи атропоаанҿасреи рыхәҭақәа рҿы еилаҵәоит, насгьы анаҟәқәа ҟарҵоит<ref name="Summers1989" />. Аха урҭ аԥсҭҳәақәа рхыхь арацәаӡриқәа реилаҵәара егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп<ref name="Herbert1999">{{статья |заглавие=Ultraviolet Observations of Uranus and Neptune |издание=Planet. Space Sci. |том=47 |страницы=1119—1139 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H |автор=Herbert, Floyd; Sandel, Bill R. |год=1999 |archive-date=2008-02-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080221155545/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H }}</ref><ref name="Bishop1990" />.
Атмосфера ахҟьа аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу ахәҭақәа — атермосфереи агәыргьыни — рыԥхарра 800–850 К ауп<ref name="Lunine1993" /><ref name="Herbert1999" />, аха ари аҩыза аԥхарра арбагақәа зыхҟьо макьана еилкаам. Амратә аультрафиолеттә шәахәаркра (ааигәатәи, мамзаргьы харатәи аультрафиолеттә спектр) мамзаргьы аврорақәа иаҭаху амчхара рыҭара рылшом (хыхьтәи астратосфера аҟны арацәаӡриқәа рыҟамзаара иахҟьаны архьшәашәара алҵшәа алаҟәра алагала ҟанаҵар шалшогьы<ref name="Herbert1999" /><ref name="Herbert1987" />). Амолекулатә ӡри анахысгьы, атермосфера иаҵанакуеит хыԥхьаӡара рацәала зыхиақәиҭу аӡритә атомқәа. Урҭ рмасса лаҟәи рыԥхарра ҳараки атермосфера 50 000 км (ҩ-планетатә радиуск) инареиҳаны изыҟоу аилыркааразы ицхыраагӡахар рылшоит<ref name="Herbert1999" /><ref name="Herbert1987" />. Ари еиҵыху агәыргьын — Уран аҷыдара ауп<ref name="Herbert1999" />. Убри ауп амацәазқәа рҿы асаба амаҷра зыхҟьо<ref name="Herbert1987" />. Уран атермосфереи астратосфера хыхьтәи ахҟьеи а[[Ионосфера|ионосфера]] шьақәдыргылоит<ref name="1986Tyler" />, уи 2000 инаркны 10 000 км рҟынӡа аҳаракыраҿы иҟоуп<ref name="1986Tyler" />. Уран аионосфера еиҳа ижәпоуп Сатурни Нептуни рҟны аасҭа, иҟалап уи зыхҟьо хыхьтәи астратосфераҿы арацәаӡриқәа рылаҵәара ахьмаҷу азы акәзаргьы<ref name="Herbert1999" /><ref name="Trafton1999">{{статья |заглавие=H<sub>2</sub> Quadrupole and H<sub>3</sub><sup>+</sup> Emission from Uranus: the Uranian Thermosphere, Ionosphere, and Aurora |том=524 |страницы=1059—1023 |doi=10.1086/307838 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...524.1059T |язык=en |тип=journal |автор=Trafton, L. M.; Miller, S.; Geballe, T. R.; et al. |год=1999 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162839/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999ApJ...524.1059T }}</ref>. Аионосфера еиҳарак амратә ультрафиолеттә шәахәаркрала еиқәыршәоуп, насгьы уи аилаӷәӷәара амратә усура иахьыԥшуп<ref name="Encrenaz2003b">{{статья |заглавие=The rotational temperature and column density of H<sub>3</sub><sup>+</sup> in Uranus |издание=[[Planetary and Space Science]]|том=51 |страницы=1013—1016 |ссылка=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2003_Rotational_Temperature.pdf |doi=10.1016/S0032-0633(03)00132-6 |язык=en |тип=journal |автор=Encrenaz, Th.; Drossart, P.; Orton, G.; et al. |год=2003 |archive-date=2015-10-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151029194458/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/2003_Rotational_Temperature.pdf }}</ref>. Абраҟа аврорақәа Иупитери Сатурни рҿы еиԥш лассы-лассы иуԥылом, насгьы усҟак ҵакы рымам<ref name="Herbert1999" /><ref name="Lam1997">{{статья |заглавие=Variation in the {{nowrap|H<sub>3</sub><sup>+</sup>}} emission from Uranus |том=474 |страницы=L73—L76 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997ApJ…474L..73L |doi=10.1086/310424 |язык=en |тип=journal |автор=Lam, Hoanh An; Miller, Steven; Joseph, Robert D.; et al. |год=1997 |издание=[[The Astrophysical Journal]] |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
[[Афаил:Uranuscolour.png|thumb|300px|upright|Аԥсабаратә ԥштәы (армарахьтә) змоу еиҳа икьаҿу ацәқәырԥа аураҟны (арӷьарахьтә), аԥсҭҳәақәа рцәаҳәақәеи атмосфератә «хҭырԥеи» реиҩдыраара алзыршо («Воиаџьер-2» аҭыхымҭа)]]
Уран атмосфера егьырҭ апланета дуқәа ратмосфера иаҿырԥшны уахәаԥшуазар уамашәа иҭынчуп, уимоу Нептун иаҿырԥшны уахәаԥшуазаргьы, уи Уран иеиԥшуп еилазааралагьы шәагаалагьы<ref name="Sromovsky2005" />. «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран ианазааигәаха, ари апланета иубарҭоу ахәҭаҿы 10 ԥсҭҳәа цәаҳәак мацара роуп иубарҭахаз<ref name="Smith1986" /><ref name="planetary">{{cite web |title=No Longer Boring: 'Fireworks' and Other Surprises at Uranus Spotted Through Adaptive Optics |author=[[Лакдавалла, Эмилия|Emily Lakdawalla]] |website = The Planetary Society |url=https://www.planetary.org/news/2004/1111_No_Longer_Boring_Fireworks_and_Other.html |url-status=dead |year=2004 |access-date=2007-06-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110719212924/http://www.planetary.org/news/2004/1111_No_Longer_Boring_Fireworks_and_Other.html |archive-date=2011-07-19}}</ref>. Ас еиԥш атмосфера аҭынҷра даараӡа илаҟәу аҩныҵҟатәи аԥхарра иадаҳҳәалар ауеит. Уи егьырҭ апланета дуқәа рҟны аасҭа акырӡа еиҵоуп. Уран атропоаанҿасраҿы зегь реиҳа илаҟәу аҳауа аԥхарра 49 К (−224°C) ауп, убри аҟнытә апланета Амратә система апланетақәа рхыԥхьаӡараҿ зегь реиҳа ихьшәашәоу ауп — Амра аҟынтәи еиҳа ихараны иҟоу [[Нептун|Нептуни]] [[Плутон|Плутони]] раасҭагьы<ref name="Lunine1993" /><ref name="Pearl1990" />.
=== Атмосфератә шьақәгыларақәа, аԥсҭҳәақәеи аԥшақәеи ===
[[Афаил:Uranian wind speeds ab.svg|thumb|200px|left| Уран аҟны аԥсҭҳәақәа рзоналтә ццакырақәа]]
1986 шықәсазы «Воиаџьер-2» иҭнахыз асахьақәа иаадырԥшит Уран иубаратәы иҟоу аладатәи агьежьбжа ҩ-регионк рыла ишеиҩшахо: илашо «аполиартә хҭырԥеи» еиҳа имаҷны илашо аекватортә зонақәеи<ref name="Smith1986" />. Арҭ азонақәа рҳәаа -45° аҭбаараҿы иҟоуп. -45° -50° рыбжьара иҟоу ацәаҳәа ҭшәа, аладатәи «амацәаз» ҳәа изышьҭоу, агьежьбжа аҟны зегь реиҳа иубарҭоу ҟазшьоуп, насгьы иааизакны иубаратәы иҟоу ахҟьа аҟны<ref name="Smith1986" /><ref name="Hammel2005">{{статья|заглавие=Uranus in 2003: Zonal winds, banded structure, and discrete features|том=175|страницы=534—545|doi=10.1016/j.icarus.2004.11.012|ссылка=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Hammel, H.B.; de Pater, I.; Gibbard, S.; et al.|год=2005|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20071025031013/http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/316112.pdf}}</ref>. «Ахҭырԥеи» амацәази, агәаанагара шыҟоу ала, 1,3 инаркны 2 бар рҟынӡа ақәыӷәӷәаратә бжьаӡараҿы иҟоуп, насгьы урҭ а[[метан|метан]] иаԥсҭҳәа жәпақәоуп<ref name="Rages2004" />.
«Воиаџьер-2» Уран изааигәахеит «Аладатәи аполиартә ԥхынра» аан, аха аҩадатәи аполиартә гьежьы аԥшаара алымшеит. Аха [[XXI век|XXI-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Уран аҩадатәи агьежьбжа «Хаббли» [[Обсерватория Кека|Кек аобсерваторие]] ртелескопқәа рыла ианҭырҵаа, апланета ари ахәҭаҿы «ахҭырԥа» ма «амацәаз» ҳәа акгьы ԥшаамхеит<ref name="Hammel2005" />. Убасала, Уран аилазаашьаҿы даҽа асимметриак ааԥшит, еиҳарак аладатәи аполиус азааигәара илашоу, насгьы «аҩадатәи амацәаз» аҩадатәи аҭыԥқәа рҿы еизаданы илашьцоу<ref name="Hammel2005" />.
Змасштаб дуу атмосфера ацәаҳәатә еиҿкаашьа анаҩсгьы, «Воиаџьер-2» иазгәанаҭеит илашоу аԥсҭҳәа хәыҷқәа жәаба, урҭ реиҳарак «аладатәи амацәаз» аҩадахьы градусқәак рыла иҟоу аҭыԥ аҿы<ref name="Smith1986" />; егьырҭ аганқәа зегь рыла Уран «динамикала иԥсхьоу» планетаҵас иҟан. Аха 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҭаҩыз аԥсҭҳәа лашақәа рхыԥхьаӡара акырӡа иацлеит, урҭ реиҳарак апланета аҩадатәи агьежьбжаҿы иҟан, уи аамҭазы иубарҭахаз<ref name="Sromovsky2005" />. Ари азы актәи аилыркаа (аԥсҭҳәа лашақәа еиҳа имарианы иубарҭоуп аҩадатәи агьежьбжаҿы, еиҳа илашо аладатәи агьежьбжаҿы аасҭа) шьақәырӷәӷәамхаӡеит. Аҩ-гьежьбжак рҟны аԥсҭҳәақәа реиҿкаараҿы аиԥшымзаарақәа ыҟоуп<ref name="Karkoschka2001" />: аҩадатәи аԥсҭҳәақәа еиҳа ихәыҷуп, илашоуп, еиҳа иалкаауп<ref name="Hammel2005b" />. Иҟалап урҭ еиҳа иҳараку аҭыԥ аҿы иҟазар<ref name="Hammel2005b" />. Аԥсҭҳәақәа рыԥсҭазаара аамҭа даара еиуеиԥшым — игәаҭаз рҟынтәи ԥсҭҳәақәак сааҭқәакгьы нырымҵит, аха аладатәи аԥсҭҳәақәа рҟынтәи акы иадамзаргьы еиқәхеит «Воиаџьер-2» Уран ианахаԥыруаз аамҭа инаркны<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="planetary" />. Ааигәа Нептуни Урани рҿы имҩаԥгаз ахылаԥшрақәа иаадырԥшит арҭ апланетақәа рыԥсҭҳәақәа реиԥшызаарақәа рацәаны ишыҟоу<ref name="Sromovsky2005" />. Уран аҿы аҳауа аҭагылазаашьа еиҳа ишҭынчугьы, Нептун аҟны еиԥш, уаҟагьы «ашәыта лашьцақәа» (атмосфератә ԥшаҵәиқәа) гәаҭоуп — 2006 шықәсазы раԥхьаӡакәны уи атмосфераҿы аԥшаҵәи рбеит, насгьы асахьа ҭырхит<ref name="DarkSpot" />.
[[Афаил:Uranus Dark spot.jpg|thumb|upright|200px|right|Уран аҿы раԥхьаӡатәи атмосфератә ԥшаҵәыҩ. «Хаббл» иҟанаҵаз асахьа]] Еиуеиԥшым аԥсҭҳәақәа рышьклаԥшрақәа алшара ҳнаҭеит Уран хыхьтәи атропосфераҿы иасуа азоналтә ԥшақәа ралкаара<ref name="Sromovsky2005" />. Аекватор аҿы аԥша ретроградатәуп, даҽакала иуҳәозар, апланета аҵәира иаҿагыло аган ала иасуеит, урҭ рыццакра (аныҟәара аҵәира иаҿагылоуп азы) -100 м/с -50 м/с ауп<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="Hammel2005" />. Аԥшақәа рыццакра ноль аҟынӡа инеиуеит, аекватор аҟынтәи аҭбаара ± 20° аҟынӡа абжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа, аԥша шамахамзар иахьыҟам. Аԥшақәа апланета агьежьра аган ала аполиусқәа рҟынӡа асра иалагоит<ref name="Sromovsky2005" />. Аԥшақәа рыццакра аизҳара иалагоит, ±60° аҭбаарақәа рҿы иреиҳау аҩаӡара аҟынӡа инаӡоит, насгьы аполиусқәа рҿы ноль аҟынӡа илеиуеит<ref name="Sromovsky2005" />. Аԥша аццакра −40° аҭбаараҿы 150 м/с инаркны 200 м/с рҟынӡа иҟоуп, аха анаҩстәи ахылаԥшрақәа рзы ԥынгылас иҟоуп «Аладатәи амацәаз», уи аԥсҭҳәақәа алашарала иаҵәахуеит, насгьы аладатәи аполиус азааигәара аԥша аццакра аԥхьаӡара алнаршом. Апланетаҿы иаҳбо аԥша иреиҳау аццакра ҭаҩын аҩадатәи агьежьбжаҿы +50° аҭбаараҿы, насгьы 240 м/с инареиҳаны ыҟоуп<ref name="Sromovsky2005" /><ref name="Hammel2005" /><ref name="Hammel2001">{{статья|заглавие=New Measurements of the Winds of Uranus|том=153|страницы=229—235|doi=10.1006/icar.2001.6689|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..153..229H|автор=Hammel, H.B.; Rages, K.; Lockwood, G.W.; et.al.|год=2001|язык=en|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104912/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..153..229H}}</ref>.
=== Асезонтә ԥсахрақәа ===
[[Афаил:Uranus clouds.jpg|thumb|left|120px|Уран. 2005 шықәса. Иубарҭоуп «аладатәи амацәази» аҩадатәи аԥсҭҳәа лашеи.]]
[[2004|2004 шықәса]] хәажәкырамза инаркны лаҵарамзанӡа аамҭа кьаҿк аҩнуҵҟа Уран атмосфераҿы еиҳа активла аԥсҭҳәақәа рцәырҵра гәаҭан, шамахак Нептун аҟны еиԥшҵәҟьа<ref name="Hammel2005b">{{статья |заглавие=New cloud activity on Uranus in 2004: First detection of a southern feature at 2.2 µm |том=175 |страницы=284—288 |doi=10.1016/j.icarus.2004.11.016 |ссылка=http://www.llnl.gov/tid/lof/documents/pdf/aehfypdf |язык=en |тип=journal |автор=Hammel, H. B.; de Pater, I.; Gibbard, S. G.; et al. |год=2005 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|url-status=dead}}</ref><ref>{{cite web |last=Devitt |first=Terry |url=http://www.news.wisc.edu/10402.html |url-status=dead |title=Keck zooms in on the weird weather of Uranus |publisher=University of Wisconsin-Madison |year=2004 |access-date=2006-12-24 |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlkOsM?url=http://www.news.wisc.edu/10402 |archive-date=2011-08-11}}</ref>. Ахылаԥшрақәа ишьақәдыргылеит аԥша 229 м/с (824 км/сааҭ) аҟынӡа аццакра, насгьы еиԥымҟьо а[[гроза|дыд]] «ԥхынгәы ԥшьба афеиерверк» ҳәа хьӡыс изҭаз<ref name="planetary" />. 2006 шықәса [[Нанҳәамза 23|нанҳәамза 23]] рзы, Акосмос аҭҵааратә институти (Боулдер, [[Колорадо|Колорадо аштат]], [[США|ЕАА]]) Висконсинтәи ауниверситети Уран ахҟьаҿы шәыта лашьцак рбеит, уи апланетаҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахра иазку адыррақәа арҭбааит<ref name="DarkSpot">{{cite web |url=http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf |title=Hubble Discovers a Dark Cloud in the Atmosphere of Uranus |author=Sromovsky L., Fry P., Hammel H., Rages K. |publisher=physorg.com |access-date=2007-08-22 |format=pdf |archive-url=https://www.webcitation.org/60qXlvtko?url=http://www.physorg.com/pdf78676690.pdf |archive-date=2011-08-11 |url-status=live}}</ref>. Аусура аизҳара зыҟало ииашаҵәҟьаны еилкааӡам — иҟалап Уран аҵәҩан «аекстремалтә» наара ашықәс аамҭақәа «рекстремалтә» ԥсахрақәа ахылҿиаауазар<ref name="weather" /><ref name="Hammel2007" />. Уран ашықәсаамҭатә ԥсахрақәа ралкааразы аамҭа ауп иаҭаху, избан акәзар уи атмосфера иазку раԥхьатәи инаӡоу адыррақәа 84 шықәса еиҵаны раԥхьа ирҳан («Урантәи ашықәс» 84 дгьылтә шықәса иаҟароуп). Урантәи шықәсыбжак раҟара раԥхьа (1950-тәи ашықәсқәа рзы) излагаз а[[Фотометрия|фотометриа]] иаанарԥшит апланета арлашара аҽеиҭакрақәа ҩ-диапазонк рыла: амаксимумқәа ҟалоит а[[Солнцестояние|мрагыларақәа]] раан, насгьы аминимумқәа а[[Равноденствие|мшеиҟарарақәа]] раан<ref name="Lockwood2006">{{статья |заглавие=Photometric variability of Uranus and Neptune, 1950–2004 |том=180 |страницы=442—452 |doi=10.1016/j.icarus.2005.09.009 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..180..442L |язык=en |тип=journal |автор=Lockwood, G. W.; Jerzykiewicz, Mikołaj |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123935/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..180..442L }}</ref>. Абас еиԥш иҟоу апериодтә ԥсахрақәа гәаҭан 1960-тәи ашықәсқәа рзы излагаз а[[Тропосфера|тропосфера]] а[[Микроволновое излучение|микроцәқәырԥатә]]ршәарақәа рыбзоурала<ref name="Klein2006">{{статья |заглавие=Long-term variations in the microwave brightness temperature of the Uranus atmosphere |том=184 |страницы=170—180 |doi=10.1016/j.icarus.2006.04.012 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..170K |язык=en |тип=journal |автор=Klein, M. J.; Hofstadter, M. D. |год=2006 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011104922/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..184..170K }}</ref>. 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз а[[Стратосфера|стратосфертә]] ԥхарратә гәаҭарақәа амрагыларақәа раангьы амаксимумқәа аадырԥшит ([[1986|1986 шықәсазгьы]] уахь иналаҵаны)<ref name="Young2001" />. Абарҭ аԥсахрақәа реиҳарак зыхҟьо апланета асимметриа ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Karkoschka2001">{{статья |заглавие=Uranus’ Apparent Seasonal Variability in 25 HST Filters |том=151 |страницы=84—92 |doi=10.1006/icar.2001.6599 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..151...84K |язык=en |тип=journal |автор=Karkoschka, Erich |год=2001 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162859/http://adsabs.harvard.edu/abs/2001Icar..151...84K }}</ref>.
Аха аҭҵаарақәа ишаадырԥшуа ала Уран аҿы ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәа еснагь хыхь зыӡбахә ҳәаз афакторқәа ирхьыԥшым<ref name="Hammel2007">{{статья |заглавие=Long-term atmospheric variability on Uranus and Neptune |том=186 |страницы=291—301 |doi=10.1016/j.icarus.2006.08.027 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..186..291H |язык=en |тип=journal |автор=Hammel, H. B.; Lockwood, G. W. |год=2007 |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134812/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007Icar..186..291H }}</ref>. [[1944|1944 шықәсазы]] иаԥхьанеиуаз «аҩадатәи амрагылара» аан, Уран аҩадатәи агьежьбжаҿы аццеира аҩаӡара еизнарҳаит — ари иаанарԥшуеит уи еснагь ишҭаамыз<ref name="Lockwood2006" />. Амрагылараан Амра иаҿаԥшуа иубаратәы иҟоу аполиус алашара еизнагоит, насгьы амшеиҟарара ашьҭахь ирласны илашьцоит<ref name="Hammel2007" />. Аблабаратәи амикроцәқәырԥатәи ашәарақәа икылыршәшәаны рыҭҵаара иаанарԥшит ашәахәа аизҳара еснагь амрагылараан ишыҟамло. Америдиантә [[альбедо|альбедо]] аҿгьы иара убас аԥсахрақәа ҟалоит<ref name="Hammel2007" />. Аҵыхәтәан, 1990-тәи ашықәсқәа рзы, Уран амрагыларатә ҭыԥ анааннажь, акосмостә телескоп «[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» абзоурала игәаҭахеит аладатәи агьежьбжа еиҳа илашьцахо ишалагаз, аҩадатәи агьежьбжа еиҳа ишылашахо<ref name="Rages2004">{{статья |заглавие=Evidence for temporal change at Uranus’ south pole |том=172 |страницы=548—554 |doi=10.1016/j.icarus.2004.07.009 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..548R |автор=Rages, K. A.; Hammel, H. B.; Friedson, A. J. |год=2004 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123920/http://adsabs.harvard.edu/abs/2004Icar..172..548R }}</ref>, уи аҩнуҵҟа аԥшақәа рыццакра еизҳауан, аԥсҭҳәақәагьы рхыԥхьаӡара иацлон<ref name="planetary" />, аха аилгарахь ахы архон<ref name="Hammel2005b" />.
Асезонтә ԥсахрақәа зыхҟьо амеханизм уажәгьы иахьынӡахәҭоу ибзианы иҭҵааӡам<ref name="Hammel2007" />. Аԥхынтәии аӡынтәии амрагыларақәа рааигәара, Уран аҩ-гьежьбжакгьы амра ашәахәа мамзаргьы адәахьтәи акосмос алашьцара аҵаҟа иҟоуп. Амра иарлашо аҭыԥқәа рыцқьахара зыхҟьо атропосфера ахҟьақәа рҟны аҭыԥантәи анаҟәи аметантә ԥсҭҳәақәеи рыжәпахара ауп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Rages2004" />. -45° аҭбаараҿы иҟоу амацәаз лаша иара убас аметантә ԥсҭҳәақәа ирыдҳәалоуп<ref name="Rages2004" />. Аладатәи аполиартә регион аҿы иҟоу егьырҭ аԥсахрақәа ҵаҟатәи ахҟьақәа рҿы иҟоу аԥсахрақәа рыла реилкаара ҟалоит. Апланета аҟынтәи иаауа амикроцәқәырԥатә шәахәаркра аӷәӷәара аҽеиҭакрақәа зыхҟьо атропосфера иҵаулоу ациркулиациа аҽыԥсахрақәа ракәзар ҟалоит, избан акәзар аполиартә ԥсҭҳәа жәпақәеи анаҟәқәеи а[[Конвекция|конвекциа]] иаԥырхагахар рылшоит<ref name="Hofstadter2003" />. Ҭагалантәи астрономиатә лагамҭа ааигәахацыԥхьаӡа, амчқәа рҽырыԥсахуеит, аконвекциагьы ҩаԥхьа иҟалар алшоит<ref name="planetary" /><ref name="Hofstadter2003">{{статья |заглавие=Seasonal change in the deep atmosphere of Uranus |том=165 |страницы=168—180 |doi=10.1016/S0019-1035(03)00174-X |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165..168H |автор=Hofstadter, Mark D.; Butler, Bryan J. |год=2003 |язык=en |издательство=[[Elsevier]] |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |archive-date=2007-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071011134742/http://adsabs.harvard.edu/abs/2003Icar..165..168H }}</ref>.
== Уран ашьақәгылара ==
{{main|Анебулатә гипотеза}}
Аҵаатәи арчытә гигантқәеи рыбжьара аиԥшымрақәа Амратә система ашьақәгылараан иҟалеит ҳәа агәаанагара иадгыло аргументқәа рацәоуп<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999">{{статья|заглавие=Numerical simulations of the accretion of Uranus and Neptune|издание=Plan. Space Sci.|том=47|страницы=591—605|doi=10.1016/S0032-0633(98)00140-8|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47..591B|язык=en|тип=journal|автор=Brunini, Adrian; Fernandez, Julio A.|год=1999|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011162844/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999P%26SS...47..591B}}</ref>. Амратә система [[Протосолнечная туманность|Апротомратә наҟәра]] ҳәа изышьҭоу а[[газ|рчи]] асабеи рыла ишьақәгылоу игьежьуа ампыл ду аҟынтәи ишьақәгылеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Анаҩс ампыл еиҳа ижәпахеит, насгьы зыгәҭаны [[Амра|Амра]] ҟалаз адырган шьақәгылеит<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" />. А[[водород|ӡи]] а[[Гелий|гелиуми]] рыбжеиҳарак Амра ашьақәгылара иагеит. Асаба ахәҭаҷқәа аҽеизакра иалагеит, анаҩс а[[Протопланета|протопланетақәа]] шьақәдыргыларц азы<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" />. Апланетақәа еизҳацыԥхьаӡа, урҭ рҟынтәи шьоукы рыкәша-мыкәша иаанхаз арчы еизыргартә еиԥш иӷәӷәаз а[[гравитационное поле|гравитациатә ҭыԥ]] роуит. Урҭ еиҳа-еиҳа арчы еизыргон, аҳәааҿы инаӡаанӡа, насгьы експонентала ирызҳауан. Аҵаатә гигантқәа ирылшеит акырӡа еиҵаны арчы аизгара — Адгьыл амассақәак мацара. Абасала, урҭ рыкапан ари аҳәаа аҟынӡа инаӡомызт<ref name="Thommes1999" /><ref name="Brunini1999" /><ref name="Jewitt2006">{{статья|заглавие=An Ultradeep Survey for Irregular Satellites of Uranus: Limits to Completeness|том=129|страницы=518—525|ссылка=https://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0410/0410059v1.pdf|doi=10.1086/426329|язык=en|тип=journal|автор=Sheppard, Scott S.; [[Джуитт, Дэвид|Jewitt, David]]; Kleyna, Jan|год=2006|издание=[[The Astronomical Journal]]|издательство=[[IOP Publishing]]|archive-date=2020-03-15|archive-url=https://web.archive.org/web/20200315003413/https://arxiv.org/PS_cache/astro-ph/pdf/0410/0410059v1.pdf}}</ref>. Амратә система ашьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориақәа Урани Нептуни рышьақәгылара аилыркаараҿы ауадаҩрақәа рымоуп. Урҭ апланетақәа мыцхәы идууп Амреи дареи ирыбжьоу абжьаӡаразы. Иҟалап урҭ уаанӡа Амра еиҳа иазааигәазҭгьы, аха нас рорбитақәа рыԥсахзар<ref name="Thommes1999">{{статья|заглавие=The formation of Uranus and Neptune in the Jupiter-Saturn region of the Solar System|издание=Nature|том=402|страницы=635—638|ссылка=https://www.boulder.swri.edu/~hal/PDF/un-scat_nature.pdf|doi=10.1038/45185|язык=en|тип=journal|автор=Thommes, Edward W.; Duncan, Martin J.; Levison, Harold F.|год=1999|archive-date=2019-05-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20190521143056/https://www.boulder.swri.edu/~hal/PDF/un-scat_nature.pdf}}</ref>. Аха, апланетартә модельтә метод ҿыцқәа иаадырԥшуеит Урани Нептуни ҵабыргыҵәҟьаны уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҿы иҟалар шрылшоз, убри аҟнытә арҭ амодельқәа рыла урҭ ршәагаақәа Амратә система ахылҵшьҭра атеориа ԥынгылас изазыҟаломызт<ref name="Brunini1999" />.
== Амҩанызақәа ==
{{main|Уран амҩанызақәа}}
[[Афаил:Uranian moon montage.png|thumb|left|800px|Уран иреиҳау амҩанызақәа. Армарахьтә арыӷьарахь: [[Миранда (спутник)|Миранда]], [[Ариэль (спутник)|Ариель]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриель]], [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]]]]
Уран асистемаҿы иаартуп 29 ԥсабаратә мҩаныза<ref name=NASA_Uranus/>. Урҭ рыхьӡқәа алхын [[Шеқспир, Уильиам|Уилиам Шекспир]], [[Поуп, Александр|Александр Поуп]] рҩымҭақәа рҿы иаагоу афырхацәа рыхьӡқәа рыла<ref name="Faure2007" /><ref name="Nineplanets">{{cite web|title=Uranus|url=http://www.nineplanets.org/uranus.html|publisher=nineplanets.org|access-date=2007-07-03|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXmEkzK?url=http://www.nineplanets.org/uranus.html|archive-date=2011-08-11|url-status=dead}}</ref>. Иалкаазар ауеит иреиҳау амҩанызақәа хәба: [[Миранда (спутник Урана)|Миранда]], [[Ариэль (спутник)|Ариель]], [[Умбриэль (спутник)|Умбриель]], [[Титания (спутник)|Титаниа]], [[Оберон (спутник)|Оберон]]<ref name="Faure2007" />. Уран амҩанызатә система арчытә гигантқәа рымҩанызатә системақәа рыбжьара зегь реиҳа имаҷу акапан амоуп. Абарҭ ахә-мҩанызак зегьы рыкапанеицҵагьы Нептун амҩаныза [[Тритон (спутник Нептуна)|Тритон]] акапан абжа иаҟарахом<ref name="Jacobson1992" />. Уран амҩанызақәа рҟынтә иреиҳау Титаниа арадиус 788,9 км ауп, адгьыл [[Амза|Амза]] арадиус абжеиҵара иаҟароуп, аха [[Сатурн|Сатурн]] аҩбатәи амҩаныза ду [[Рея (спутник)|Реа]] аасҭа еиҳауп. Амзақәа зегьы р[[альбедо|альбедо]] лаҟәуп, Умбриел аҟны 0,20 инаркны Ариел аҟны 0,35 аҟынӡа<ref name="Smith1986">{{статья|заглавие=Voyager 2 in the Uranian System: Imaging Science Results|издание=Science|том=233|страницы=97—102|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S|язык=en|тип=journal|автор=Smith, B.A.; Soderblom, L.A.; Beebe, A.; et al.|год=1986|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123700/http://adsabs.harvard.edu/abs/1986Sci...233...43S}}</ref>. Уран амзақәа 50:50 еизыҟазаашьала аҵааи ахаҳәи рыла ишьақәгылоуп. Аҵаа иалазар ауеит а[[аммиак|ммиаки]] а[[углекислый газ|рацәаҵәыҵәтә рчи]]<ref name="summary" /><ref name="Hussmann2006">{{статья|заглавие=Subsurface oceans and deep interiors of medium-sized outer planet satellites and large trans-neptunian objects|том=185|страницы=258—273|doi=10.1016/j.icarus.2006.06.005|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..185..258H|язык=en|тип=journal|автор=Hussmann, Hauke; Sohl, Frank; Spohn, Tilman|год=2006|издательство=[[Elsevier]]|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]|archive-date=2007-10-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20071011123945/http://adsabs.harvard.edu/abs/2006Icar..185..258H}}</ref>. Амҩанызақәа рҟынтә Ариел зегь реиҳа иқәыԥшу ахҟьа амоуп: уаҟа зегь реиҳа имаҷны акратерқәа ыҟоуп. Умбриел ахҟьа, акратерқәа рыҟазаара ала уахәаԥшуазар, зегь реиҳа ижәытәӡоу акәзар ҟалап<ref name="Smith1986" /><ref name="summary" />. Миранда 20 километра аҵаулара змоу аҩхаақәа, атеррасақәа, еилаҩынтуа аландшафт амоуп<ref name="Smith1986" />. Теориак уи зыхҟьо ҳәа иаҳәоит Миранда зны ажәҩантә цәеижьк иаҿасын, иахьеилаҳаз, насгьы агравитациа амчқәа рыбзоурала дырҩеигь «аҽахьеизнагаз»<ref name="summary" /><ref name="Marzari1998">{{статья|заглавие=Modelling the disruption and reaccumulation of Miranda|издание=Astron. Astrophys.|том=333|страницы=1082—1091|doi=10.1051/0004-6361:20010803|ссылка=http://aa.springer.de/papers/8333003/2301082.pdf|язык=en|тип=journal|автор=Marzari, F.; Dotto, E.; Davis, D.R; et al.|год=1998|archive-url=https://web.archive.org/web/20080308062609/http://aa.springer.de/papers/8333003/2301082.pdf|archive-date=2008-03-08}}</ref>.
== Уран аҭҵаара ==
{{main|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}}
=== Аартрақәа реишьҭагылашьа ===
{| class="wikitable" cellpadding=2 cellspacing=2 width="835px"
|- style="background-color:#cccccc;"
! Арыцхә
! Аартра
! Аԥхьаартҩы(цәа)
|-
| [[Хәажәкырамза 13|Хәажәкырамза 13]], [[1781|1781]] || Уран || Уилиам Гершель
|-
| [[Ажьырныҳәамза 11|Ажьырныҳәамза 11]], [[1787|1787]] || [[Титания (спутник)|Титаниеи]] [[Оберон (спутник)|Оберони]] || Уилиам Гершель
|-
| [[Жәабранмза 22|Жәабранмза 22]], [[1789|1789]] || Гершель Уран амацәазқәа рыӡбахә иҳәоит || Уилиам Гершель
|-
| [[Жьҭаарамза 24|Жьҭаарамза 24]], [[1851|1851]] || [[Ариэль (спутник)|Ариели]] [[Умбриэль (спутник)|Умбриели]] || Уилиам Ласселл
|-
| [[Жәабранмза 16|Жәабранмза 16]], [[1948|1948]] || [[Миранда (спутник)|Миранда]] || [[Койпер, Джерард Петер|Коипер]]
|-
| [[Хәажәкырамза 10|Хәажәкырамза 10]], [[1979|1979]] || Уран амацәазтә система || гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
|-
| [[1985|1985 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 30|ԥхынҷкәынмза 30]] рзы || [[Пак (спутник)|Пак]] || [[Синнот, Стивен|Синноти]] «Воиаџьер-2» астанциеи
|-
| [[Ажьырныҳәамза 3|Ажьырныҳәамза 3]], [[1986|1986]] || [[Джульетта (спутник)|Џьульеттеи]] [[Порция (спутник)|Порциеи]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи
|-
| [[Ажьырныҳәамза 9]] 1986 || [[Крессида]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи
|-
| [[Ажьырныҳәамза 13]] 1986 || [[Дездемона (спутник)|Дездемона]], [[Розалинда (спутник)|Розалинд]], [[Белинда (спутник)|Белинда]] || Синноти «Воиаџьер-2» астанциеи
|-
| [[Ажьырныҳәамза 20]] 1986 || [[Корделия (спутник)|Корделиеи]] [[Офелия (спутник)|Офелиеи]] || [[Террил, Ричард|Террили]] «Воиаџьер-2»-и
|-
| [[Ажьырныҳәамза 23]] 1986 || [[Бианка (спутник)|Бианка]] || Смити «Воиаџьер-2» астанциеи
|-
| [[1997|1997 шықәса]] [[Цәыббрамза 6|цәыббрамза 6]] рзы || [[Калибан (спутник)|Калибани]] [[Сикоракса (спутник)|Сикоракси]]|| гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
|-
| [[Лаҵарамза 18]] 1999 || [[Пердита (спутник)|Пердита]] || Каркошкеи астанциа «Воиаџьер-2»-и (ажьырныҳәамза 18, 1986 шықәсазтәи аҭыхымҭақәа шьаҭас иҟаҵаны)
|-
| [[Ԥхынгәымза 18|ԥхынгәымза 18]], [[1999|1999]] || [[Сетебос (спутник)|Сетебос]], [[Стефано (спутник)|Стефано]], [[Просперо (спутник)|Просперо]] || гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
|-
| [[Нанҳәамза 13|Нанҳәамза 13]], [[2001|2001]] || [[Тринкуло (спутник)|Тринкуло]], [[Фердинанд (спутник)|Фердинанд]], [[Франциско (спутник)|Франсиско]]|| гәыԥҩык аҭҵааҩцәа иаадыртыз
|-
| [[Нанҳәамза 25|Нанҳәамза 25]], [[2003|2003]] || [[Маб (спутник)|Маби]] [[Купидон (спутник)|Купидони]] || Шоуолтери Лизери
|-
| [[Нанҳәамза 29]] 2003 || [[Маргарита (спутник)|Маргарита]] || [[Шеппард, Скотт|Шеппарди]] [[Джуитт, Дэвид|Џьуитти]]
|-
| [[Нанҳәамза 23|Нанҳәамза 23]], [[2006|2006]] || [[Тёмное пятно Урана|Уран ашәыта еиқәаҵәа]] || Хаббл ихьӡ зху акосмостә телескопи аҭҵааҩцәа ргәыԥи
|}
=== Автоматикатә планетабжьаратә станциақәа рыла аҭҵаара ===
[[Афаил:Uranus Final Image.jpg|thumb|upright|right|200px|Уран асахьа, «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептунҟа «иандәықәлоз» иҭнахыз]]
[[1986|1986 шықәсазы]] [[НАСА|НАСА]] акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Уран аорбита иаҩсны иԥыруа амҩала 81 500 км апланета ахҟьа аҟынтәи бжьаӡарала иаҩсит. Акосмонавтика аҭоурых аҿы ари Уран ааигәара аҭаара аныҟалаз хҭыс заҵәуп. «Воиаџьер-2» [[1977|1977 шықәсазы]] идәықәлеит, насгьы Уран иаҩсны иԥыраанӡа Иупитери Сатурни (анаҩс Нептун) рыҭҵаарақәа мҩаԥнагеит. Аиқәыршәага Уран атмосфера аиҿкаареи ашьақәгылашьеи ҭнаҵааит<ref name="1986Tyler" />, амҩаныза ҿыцқәа 10 аанартит, 97,77° иҟоу аҵәҩантә наара иахҟьаны иҟоу зеиԥшыҟам аҳауатә ҭагылазаашьақәа ҭнаҵааит, иара убас иҭнаҵааит амацәазтә система<ref name="Smith1986" /><ref>{{cite web|title=Voyager: The Interstellar Mission: Uranus|website=JPL|url=https://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html|year=2004|access-date=2007-06-09|archive-url=https://www.webcitation.org/60qXmIVcJ?url=http://voyager.jpl.nasa.gov/science/uranus.html|archive-date=2011-08-11|url-status=live}}</ref>. Иара убасгьы иҭҵаахеит амҳалдызтә ҭыԥи амҳалдызасфера аиҿкаареи, лымкаала, аихҵәаратә ҵәира иахылҿиаауа «амҳалдызтә ҵыхәа». Иԥшаахеит амацәаз ҿыцқәа ҩба, насгьы иреиҳау амҩанызақәа хәба рфотоҭыхра мҩаԥысит<ref name="Smith1986" /><ref name="summary" />. [[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи акосмостә агентра]] 2029 шықәсазы «[[Тяньвэнь-4|Тианвен-4]]» амиссиа алагара азԥхьагәаҭаны иамоуп, аханатә уи адҵа хадақәа иреиуан Уран аԥырратә траекториала аҭҵаара, аха анаҩс Уран ахь азонд адәықәҵара аҟәырхит, Иупитер амҩаныза Каллисто аҿы аппарат ақәтәарала иԥсахны<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/china-probes-jupiter-uranus-same-launch|title=China wants to probe Uranus and Jupiter with 2 spacecraft on one rocket|access-date=2022-09-24|publisher=Space.com|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923223508/https://www.space.com/china-probes-jupiter-uranus-same-launch|url-status=live}}</ref><ref name="CE">{{Cite web|url=https://www.cieletespace.fr/actualites/la-chine-compte-se-poser-sur-callisto-dans-la-prochaine-decennie|title=La Chine compte se poser sur Callisto dans la prochaine décennie|website=Ciel & Espace|access-date=2025-07-01|archive-date=2025-07-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250701062023/https://www.cieletespace.fr/actualites/la-chine-compte-se-poser-sur-callisto-dans-la-prochaine-decennie|url-status=live}}</ref>.
2023 шықәсазы, [[Национальная академия наук США|ЕАА Аҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиа]] апланетартә ҭҵаарадыррақәа жәашықәсатәи рыхҳәааҿы Уранахь амиссиа апроект ахьӡ анаҭеит [[Uranus Orbiter and Probe|Uranus Orbiter and Probe]] ҳәа, НАСА анагӡаразы ирыднагалаз рҟнытә реиҳа аԥхьагылара змоу апроект ҿыц аҳасабала. Амиссиа аконцепциа — Уран амҩанызеи атмосфератә зонди злахәу апланетабжьаратәи астанциа роуп. Ахҳәааҿы иазгәаҭоуп абаллистикатә ҭагылазаашьақәа инарықәыршәаны, 2032 шықәсазы астанциа аусура аларгара шыманшәалахоз. 2026 шықәсазы NASA абиуџьет аҿы раԥхьаӡакәны амиссиа аус адуларазы аҟәрышь арбахеит<ref>{{Cite web|url=https://www.space.com/nasa-uranus-orbiter-and-probe-mission-objectives|title=Uranus up close: What proposed NASA 'ice giant' mission could teach us|website=Space.com|access-date=2026-01-12|archive-date=2025-12-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20251210170801/https://www.space.com/nasa-uranus-orbiter-and-probe-mission-objectives|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=https://www.planetary.org/articles/advocacy-success-fy2026-nasa-budget|title=You just saved NASA's budget|website=The Planetary Society|access-date=2026-01-24|archive-date=2026-01-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20260124064643/https://www.planetary.org/articles/advocacy-success-fy2026-nasa-budget|url-status=live}}</ref>.
== Акультураҿы ==
{{Main|Уран акультураҿы}}
Аартра ашьҭахь хышықәса анҵы Уран асатиратә памфлет иаҭыԥны иҟалеит<ref>{{книга|автор=Everett Franklin Bleiler, Richard J. Bleiler|заглавие=Science Fiction: The Early Years|ссылка=https://books.google.ru/books?id=KEZxhkG5eikC&lpg=PP1&pg=PA776|издательство=Kent State University Press|год=1990|pages=776|allpages=998|isbn=9780873384162|ref=Bleiler|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222173312/https://books.google.ru/books?id=KEZxhkG5eikC&lpg=PP1&pg=PA776}}</ref>. Уи аахыс апланета [[Вейнбаум, Стенли|Стенли Веинбаум]], [[Кэмпбелл, Рэмси|Ремзи Кэмпбелл]], [[Нивен, Ларри|Ларри Нивен]]<ref>{{книга|автор=[[Brian Stableford]] |часть=Uranus |заглавие=Science Fact and Science Fiction. An Encyclopedia |ссылка=https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |издательство=Routledge, Taylor & Francis Group |год=2006 |pages=[https://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405/page/n566 540]—541 |allpages=758 |isbn=0‐415‐97460‐7}}</ref>, [[Павлов, Сергей Иванович|Сергеи Павлов]], [[Гуревич, Георгий Иосифович|Георги Гуревич]] уҳәа рыҭҵаарадырра-фантастикатә усумҭақәа рсиужеттә цәаҳәа иаладырхәуеит<ref name="МФ">{{статья|автор=Павел Гремлёв|заглавие=Ледяные гиганты. Уран и Нептун в фантастике|ссылка=https://www.mirf.ru/Articles/art4653.htm|место=М.|издательство=Мир фантастики|год=2011|номер=93|издание=|archive-date=2014-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20141006133738/http://www.mirf.ru/Articles/art4653.htm}}</ref>. Уран иара убас ахҭысқәа ахьымҩаԥысуа ҭыԥны иалхын афильм «[[Путешествие к седьмой планете|Абыжьбатәи апланетахь аныҟәара]]» азы<ref name="МФ" />, иара убасгьы «Акосмостә патруль» ахәҭақәа рзы<ref>{{статья|заглавие=Major Chuck's Space Patrol Radio Episode Log|автор=Charles S. Lassen|издание=Space Patrol: Missions of Daring in the Name of Early Television|pages=405|isbn=9780786419111|ссылка=https://books.google.ru/books?id=Z74RN6CBnh0C&pg=PA405|archive-date=2018-12-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20181222173250/https://books.google.ru/books?id=Z74RN6CBnh0C&pg=PA405}}</ref>, «Далекқәа рыплан хада» (ателесериал «[[Доктор Кто|Доктор Ху]] аепизод») азы<ref>{{книга|автор=Lance Parkin
|заглавие=Doctor Who: a history of the universe
|ссылка=https://archive.org/details/doctorwhohistory0000park
|издательство=Doctor Who Books
|год=1996
|isbn=9780426204718
|allpages=273
}}</ref>. Апланета аӡбахә ҳәоуп иара убас еиуеиԥшым а[[комикс|комиксқәеи]], а[[Аниме|нимеқәеи]], акомпиутертә хәмаррақәеи рҿгьы.
[[Астрология|Астрологиаҿы]] Уран (асимвол - [[Афаил:Uranus monogram.svg|30px]]) [[Водолей (знак зодиака)|Аӡылбаашьҭҩы]] а[[знаки Зодиака|дырга]] анапхгаҩыс иԥхьаӡоуп<ref>Library. New York: Mitchell Beazley/Ballantine Book. 1972. p. 14.</ref>. Шәахә. [[Уран в астрологии|Уран астрологиаҿы]].
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2|refs=
<ref name="Herschel_papers_xxx">{{книга |заглавие=The Scientific Papers of Sir William Herschel |ответственный=Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society |volume=1 |ссылка=https://archive.org/stream/scientificpapers032804mbp#page/n39/mode/2up |место=London |год=1912 |pages=xxviii–xxx |allpages=597}} ([https://books.google.com/books?id=9b00AAAAQBAJ&pg=PR29&dq=nebulous+star An other link])</ref>
<ref name="Herschel_papers_100">{{книга |заглавие=The Scientific Papers of Sir William Herschel |ответственный=Collected and edited under the direction of a joint committee of the Royal Society and The Royal Astronomical Society |volume=1 |ссылка=https://archive.org/stream/scientificpapers032804mbp#page/n247/mode/2up |место=London |год=1912 |pages=100 |allpages=597}} ([https://books.google.com/books?id=9b00AAAAQBAJ&pg=PA100&dq=Planet An other link])</ref>
<ref name=NASA_Uranus>{{cite web
|url =https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/overview/
|title =Overview: Uranus
|publisher =NASA
|date =2021-08-04
|lang =en
|access-date =2021-11-23
|archive-url =https://web.archive.org/web/20211122010802/https://solarsystem.nasa.gov/planets/uranus/overview/
|archive-date=2021-11-22
|url-status =live
}}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга
|автор = Miner E. D.
|заглавие = Uranus: the planet, rings and satellites
|ссылка = https://books.google.com/books?id=G6HvAAAAMAAJ
|издательство = Wiley
|год = 1998
|allpages = 360
|isbn = 978-0-471-97398-0
}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |title = Особенности планеты Уран |author=|website=|lang=ru|url = https://spaceworlds.ru/solnechnaya-sistema/planeta-uran/kharakteristika-urana.html |date=2019-01-13|publisher=}}
* {{cite web |title = edu.nstu.ru |url = http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |archive-url = https://web.archive.org/web/20090203221302/http://edu.nstu.ru/frc/konkurs/solar_system/uran.htm |archive-date = 2009-02-03 |url-status = dead }}
* [http://www.allplanets.ru/solar_sistem/uranus/uranus.htm Уран] на ''allplanets.ru''
* {{cite web |title = Об Уране |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus |archive-url = https://web.archive.org/web/20070624113641/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Uranus |archive-date = 2007-06-24 |url-status = dead }}
* {{cite web |title = Изображения Урана, полученные обсерваторией Кек |url = http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ |archive-url = https://web.archive.org/web/20071116004224/http://www2.keck.hawaii.edu/news/science/uranus/ |archive-date = 2007-11-16 |url-status = dead }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Уран| ]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
[[Акатегориа:1781 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа]]
dsv6128z8u2zumhebmp3fgdto34eb8q
Амассатә информациа ахархәагақәа
0
55106
172636
170646
2026-08-24T13:30:29Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Амассатә информациа ахархәагақәа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
170646
wikitext
text/x-wiki
'''Амассатә информациа ахархәагақәа'''<ref>{{Cite web|access-date = 2015-10-24|title = Печатные СМИ: Заголовки газет, обзоры прессы|url = http://www.zagolovki.ru/|publisher = www.zagolovki.ru|archive-date = 2016-01-11|archive-url = https://web.archive.org/web/20160111225001/http://zagolovki.ru/|url-status = live}}</ref> ([[Акроним|акрон.]] СМИ, [[Массовые коммуникации|амассатә коммуникациа ахархәагақәа]] ([[Аббревиатура|аббрев.]] АКХ) иреиԥшымкәа) — атехникатә хархәагақәа рыла ауаа рацәа рахь [[Передача информации|аинформациа анагаразы]] аиҿкаарақәа реизга; уажәраанӡагьы аурыс бызшәаҿы еиҳа лассы-лассы ахархәара змоу (атермин «амассатә коммуникациа ахархәагақәа» аасҭа) есыҽнытәи апрактикаҿы адыррақәа реизгареи, аус рыдулареи, ауаа рацәа рыларҵәареи рхархәагақәа рзы ахьӡ<ref>Средства массовой информации // [[Большая энциклопедия «Терра»|Большая энциклопедия в 62 томах]]. Т. 47. — М.: Терра. — 2006. — С. 453. ISBN 5-273-00432-2</ref>.
[[Файл:28 Aug. 2018 - ITC Executive Director Arancha González is being interviewed by Zeinab Badawi for the BBC’s HardTalk. (44273926572).jpg|мини|Адырраҭара [[HARDtalk]] ателеканал [[BBC World News]] аҟны]]
== Аетимологиа ==
Атермин «''амассатә '''информациа ахархәага»''''' аурыс бызшәаҿы 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵит афранцыз бызшәа moyens d'information de masse аҟынтәи аиҭага аҳасабала. Афранцыз бызшәаҿы ари атермин ахархәара иаҟәыҵит 1960-тәи ашықәсқәа аҩбатәи азбжазы<ref name="Термин">''[[Терин, Валерий Павлович|Терин В. П.]]'' Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). — М.: [[Институт социологии РАН]], 1999</ref>.
Атермин «АИХ» ҵакыс иамоуп апрессеи, арадиои, ателехәаԥшреи рнырра ахырхарҭакра («хыхьынтәи ҵаҟа»), даҽакала иуҳәозар, урҭ рнырра авторитаризм азы азин ҟанаҵоит<ref name="Термин" />, насгьы аелектронтә коммуникациатә хархәагақәа ирышьашәалаӡом, урҭ вектор хадас ирымоу зегьы рҟынтәи зегьы рахь иаразнактәи аҭакҟаҵара ауп.
Атерминқәа «амассатә информациа ахархәагақәа», «амассатә пропаганда ахархәагақәа», «амассатә коммуникациа ахархәагақәа» рыбжьара аиԥшымзаара ыҟоуп, уи урҭ хазы-хазтәи еилкаарақәаны аҟазаара азин рынаҭоит.
{{Ацитата алагара}}Акоммуникациа ахырхарҭаҿы ажәабжь аҳасабала, мамзаргьы, хәҭакахьала, аталитикатә материал аҳасабала АИХ рахь иақәшәо зегьы еиҳа-еиҳа ирацәаны агәаҭарақәа ирхысуеит. Аханатә ауаа рацәа рҭахрақәеи адунеи армариареи ирызку атаблоидқәа рпозициа ҳаналацәажәо, уи еилкаауп. Иџьоушьаша апресса ӷәӷәа аеволиуциа ауп, аналитикатә ҟазшьа змоу, ицәанырратәым, ахҭысқәа ыруадаҩны анализ рзызуа, иааҳәны урҭ мырмариакәа, ҵыхәаԥҵәарада аӷацәа аҭакԥхықәра рыдзымҵо. «[[The New York Times]]», «[[Financial Times]]», «[[The Economist]]» рматериалқәа рҿы аемоциатә мотивациа аелементқәа — ари аҵак ду амоуп. Абарҭ рҟны иубарҭоуп апропагандатә клишеқәа хәыҷы-хәыҷла аинтеллектуалцәа рыхшыҩ ишалало... уи «Аибашьра хьшәашәеи» Адунеизегьтәи аибашьрақәеи ирыдҳәалоу аиҿырԥшрахь ухьанарԥшуеит. Армариара ауадаҩреи аеволиуциеи ирҿагылоуп, убри аганахьала Урыстәылатәии аҳәаанырцәтәии АИХ аинволиуциа аганахьа рыхшыҩзышьҭра ҳалацәажәар ҳалшоит.
<ref>''[[Гавров, Сергей Назипович|Gavrov S.]]'' Hybrid wars: the archaization of political consciousness and involution of media // [https://doi.org/10.1080/19409419.2017.1323177 Russian journal of communication]. Tom 9, № 2, 2017. PP: 207—210. ISSN: 1940-9419 eISSN: 1940-9427</ref>
{{Ацитата алгара}}
== Аҭоурых ==
=== Европа ===
[[Письменность|Аҩыра]] аԥҵахаанӡа, ихадоу аинформациеи ажәабжьқәеи рыладырҵәон [[оратор|ацәажәаҩцәа]], аҳәынҭқарратә [[Гонец (посланник)|цҳаражәҳәаҩцәа]], [[Бирюч|ажәабжьҳәаҩцәа]], [[герольд|агеролдцәа]] уҳәа убас егьырҭгьы. Ақалақь дуқәа рҿы уи маншәаламызт, насгьы алҵшәа маҷын. [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Бырзентәыла]] (аҩыра анаԥҵаха ашьҭахь) ахаҳәтә [[Стела|стеллақәеи]] аихатә ҵәаҟьақәеи рхы иадырхәон. [[Государство|Аҳәынҭқарра]] анышьақәгыла ашьҭахь ажәабжь хадақәа агипс ала ихҩаз аӷәқәа рҿы ианырҵон, урҭ зегьы иахьырбарҭаз аҭыԥқәа рҿы, апапирустә бӷьыцқәеи апергаментқәеи рҿы икнарҳауан<ref>Ворошилов В. В. Современная пресс-служба. — М.: КНОРУС, 2013. — 222 с. — ISBN 978-5-406-02887-2.</ref><ref>Ворошилов В. В. Журналистика и рынок: проблемы маркетинга и менеджмента средств массовой информации. — СПб.: СПбГУ, 1997.</ref>.
[[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аҳәынҭқарратә дҵақәа, аҳәынҭқарратә жәабжьқәа, астрологиатә зԥхьагәаҭақәа, аԥшрақәа уҳәа убас егьи аинформациа аимдаразы рхы иадырхәон ауаажәларратә хыбрақәа рҭыӡқәа, мамзаргьы иҷыдоу аӷәқәа. Ахархәара ашьҭахь урҭ аҭаӡҩырақәа архив ахь ирҵәахуан. [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иули Цезар]] ихаан, а[[сенат]] аӡбамҭақәа аӷәқәа ирнырҵон; аимператор Август ихаан раԥхьаӡакәны хаҭалатәи ахроника аҩра иалагеит. Иара убас есыҽны иҭыҵуан анапылаҩыратә ҭыжьымҭақәагьы, аҳәынҭқарра аԥсҭазаара, ауаажәларратә хҭысқәа, аибашьрақәа, ахәмаррақәа уҳәа ирызку ажәабжьқәа зныз. Урҭ рахь иаҵанакуан есымчыбжьатәи «Ахҭыс ҿыцқәа ирызку анҵамҭақәа» («Commentarius Rerum Novarum»)<ref>Ворошилов В. В. Журналистика: учебник. — М.: КНОРУС, 2013. — 491 с. — ISBN 978-5-406-05961-6.</ref>.
1320 шықәсазы [[Германиа|Германиа]] раԥхьатәи [[бумажная фабрика|ақьаад фабрика]] аԥҵан, уи абзоурала ирласны аинформациа рацәаны акьыԥхьра алыршахеит. [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьраан]] раԥхьаӡа акәны ицәырҵит агитациа-пропагандатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа. XV-тәи ашәышықәса аҩбатәи абзжазы Европа зегьы ахьынӡанаӡааӡоз [[Типография|акьыԥхьырҭақәа]] аадыртуан, урҭ аинформациа ирацәаны аларҵәараҿы акырӡа ацхыраара ҟарҵон: [[Италиа|Италиа]] (1465 шықәса), [[Швеицариа|Швеицариа]] (1468 шықәса), [[Франциа|Франциа]] (1470 шықәса), [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Венгриа|Венгриа]], [[Польша]] (1473 шықәса), [[Чехиа|Чехиа]], [[Англызтәыла|Англиа]] (1482 шықәса), [[Австриа|Австриа]], [[Даниа|Даниа]] (1482 шықәса), [[Швециа|Швециа]] (1483 шықәса). XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы ақалақь дуқәа рҿы иаадыртит аинформациатә биуроқәа, ажәабжьқәа ирласны рыларҵәаразы<ref>Гаврилов К. Как делать сюжет новостей и стать медиатворцом. — СПб.: Амфора, 2007. — ISBN 978-5-367-00469-4.</ref>.
Европа раԥхьаӡа иҭыҵуаз агазеҭқәа рахь иаҵанакуеит: «Nieuwe Tijdingen» (1605 шықәса, [[Антверпен]]), «Relation Adler» (1609 шықәса, [[Страсбург]]) иара убас «Aviso-Relation oder Zeitung» (1609 шықәса, [[Аугсбург|Аутсбург]]). Раԥхьатәи есымчыбжьатәи агазеҭ — «Gazette» — [[Париж]] иҭыҵит 1631 шықәсазы, раԥхьатәи есыҽнытәи агазеҭ — «Daily Courant» — [[Лондон]] иҭыҵит 1702 шықәсазы<ref>Алешина И. В. Паблик рилейшнз для менеджеров и маркетеров. — М.: ГНОМ-ПРЕСС, 2003. — 480 с. — ISBN 5-94687-010-6.</ref>.
=== Урыстәыла ===
[[Файл:Vesti-1631.jpg|150px|мини|1631 шықәсазы «ажәабжьқәа» раԥхьатәи адаҟьа]]
[[Русь|Урыстәыла]] хаҭалатәи апублицистика аҿиара иалагеит XV—XVI-тәи ашәышықәсақәа рҽеиҩшамҭазы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] ихаан. [[Иван Грозный|Иуан Грозныи]] ихаан акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа активла рхы иадырхәон ирҿагылоз [[Бояре|аамсҭацәа]] рҿагыларазы. [[Борис Годунов]]и [[Патриарх Московский и всея Руси|апатриарх]] Иови иара убас ашәҟәкьыԥхьратә ус иадгылаҩцәан. Акьыԥхьтә аалыҵқәа зегьы ҳәынҭқарратә [[Монополия|монополиан]], Москватәи [[Московский печатный двор|Акьыԥхьратә шҭаҿы]] иҭрыжьуан. 1678—1783 шықәсқәа рзы мацара ауп Кремль Хыхьтәи атипографиа аус анауаз — [[Симеон Полоцкий|Симеон Полоцки]] илитературатә рҿиамҭақәа рҭыжьразы.
Раԥхьатәи икьыԥхьыз ашәҟәи ашықәс раԥхьатәи агазеҭи рыбжьара анапылаҩыратә газеҭқәа ҭыҵуан (1631 шықәса инаркны) — «[[Вести-Куранты|Вестовые письма]]», мамзаргьы «Куранты». Урҭ урысшәала еиҭагоу аҳәаанырцәтәи агазеҭқәа рҟынтәи агәылҩаақәа ракәын (аибашьрақәа, аделегациақәа рыдкыларақәа уҳәа ирызку ажәабжьқәа). Аинформациа «аиҵаҩқәа» ҳәа изышьҭоу ақьаад бӷьыц ҭшәақәа рҿы ианырҵон, урҭ ақьаадыршаҿы иҭадырҷабуан. Ус еиԥш иҟоу агазеҭқәа мызкахьы ҩынтә-ԥшьынтә ҩба-хԥа екземплиар рыла иҭыҵуан. «Куранты» аҳи иааигәара иҟаз ауааи ирзаԥхьон, насгьы [[Приказ тайных дел|Амаӡатә усқәа рыприказ]] аҿы ирҵәахуан (урҭ имаӡаз қьаадқәан)<ref>Горчева А. Ю. Корпоративная журналистика. — М.: Вест-Консалтинг, 2008. — 220 с. — ISBN 978-5-903321-22-3.</ref>.
Раԥхьатәи агазеҭқәа XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рҽеиҩшамҭазы ицәырҵит. 1702 шықәса, ԥхынҷкәынмза 15 рзы [[Пиотр I дуӡӡа|Петр I]] инапы аҵаиҩит «Москәатәи аҳәынҭқарреи иаакәыршаны иҟоу егьырҭ аҭыԥқәеи рҿы иҟалаз, адырреи агәалашәареи зықәнагоу арратәи егьырҭ аусқәеи ирызку ажәабжьқәа» ркьыԥхьразы, насгьы адырҩаҽны —«аҩныҵҟатәи, аҳәаанырцәтәи ахҭысқәа рзы адырраҭараазы» агазеҭқәа рҭыжьразы. 1755 шықәса ажьырныҳәамзазы [[Академия наук|Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа]] Урыстәыла раԥхьаӡатәи ажурнал ҭнажьит — «[[Ежемесячные сочинения|Ежемесячные сочинения, к пользе и увеселению служащие]]». Раԥхьатәи хаҭалатәи акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа аҭыҵра иалагеит 1750-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы<ref>Гостомыслов А. П. Детская журналистика. — СПб.: Изд-во Михайлова В. А., 2008. — 352 с.</ref>.
[[Екатерина II]] лхаан атәыла аҩныҵҟатәи апублицистика аҿиара ду аиуит. Лара лнапхгараҭараан, ирацәаны асоциалтә темақәа ирхьысуаз асатиратә журналқәа ҭыҵуан. 1769 шықәсазы иҭыҵуан «[[Всякая всячина]]», «[[И то и сё]]», «Ни то ни сё в прозе и стихах», «Полезное с приятным», «Поденьщина», «Смесь», «[[Трутень (журнал)|Трутень]]», «[[Адская почта (1906)|Адская почта]]» уҳәа убас иҵегьы<ref>Засурский Я. Н. История печати: антология. — М.: Аспект Пресс, 2008. — Т. 3. — 271 с. — ISBN 978-5-7567-0480-8.</ref>.
=== ЕАА ===
[[Файл:Publick-Occurrences-Both-Foreign-and-Domestick (1690-09-25).jpg|150px|мини|Америка раԥхьатәи агазеҭ, 1690 шықәса]]
[[Еиду Америкатәи Аштатқәа|Америка]] раԥхьатәи агазеҭ иахьӡын «[[Харрис, Бенджамин (издатель)#«Общественные события как иностранные, так и местные»|Ауаажәларратә хҭысқәа, аҳәаанырцәтәиқәа реиԥш, аҭыԥантәиқәагьы]]» (Publick Occurrences Both Forreign and Domestick). Уи [[Бостон]] ақалақь аҿы 1690 шықәса, цәыббрамза 25 рзы ашәҟәыҭиҩы [[Харрис, Бенджамин (издатель)|Бенџьамин Харрис]] иаԥиҵеит. Актәи аномер аҿы иарбан [[Аиндеицәа|Америка ашьагәыҭтә уааԥсыра]] рыпроблемақәа, уи аколониалтә мчрақәа даараӡа иргәамԥхеит, убри аҟнытә агазеҭ аркын. Анаҩстәи иахьӡын «Бостонтәи ажәабжьҳәаҩ». Уи аԥошьҭаҟаҵаҩ Џьон Кемпбелл 1704 шықәсазы иаԥиҵеит. Анаҩс, 1719 шықәсазы, [[Филадельфия|Филадельфиа]] иҭыҵит «The American Weekly Mercury», 1721 шықәсазы Бостон — «The New-England Courant», 1728 шықәсазы — «The Pennsylvania Gazette». Раԥхьатәи ажурналқәа цәырҵит 1741 шықәсазы: Ендриу Бредфорд и-«The American Magazine», [[Франклин, Бенџьамин|Бенџьамин Франклин]] и-«The General (magazine)»<ref>Шарков Ф. И. Политический консалтинг. — М.: Дашков и Ко, 2004. — 458 с. — ISBN 5-94798-482-2.</ref>.
[[Американская революция|Америкатәи ареволиуциа]] аан агазеҭқәа рхархәарала ажәлар рыбжьара ахақәиҭра адоуҳа иаҵгәон, арратә усмҩаԥгатәқәа ргәы азҭарҵон. Абарҭ ашықәсқәа рзы иҭыҵуан «[[The Independent Advertiser]]». Аибашьра анынҵәа, 1787 шықәсазы ирыдыркылеит ареспублика қәыԥш Аконституциа. 1791 шықәсазы Азакәан Хада аԥсахрала ажурналистика ахақәиҭра шьақәырӷәӷәан: «Аконгресс ажәеи апрессеи рхақәиҭра ԥызкуа азакәан ҳәа акгьы аднакылаӡом». XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы ЕАА есыҽнытәи агазеҭқәа 17, иара убас еиуеиԥшым апериодика змоу 200 ҭыжьымҭа ыҟан. Убри аан, дарбанызаалакгьы ихатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭа аартра илшон — напыла [[Ручной типографский станок|акьыԥхьга]], ақьаад, аԥара маҷк ракәын иаҭахыз<ref>Ворошилов В. В. Теория и практика массовой информации. — М.: КНОРУС, 2017. — 464 с. — ISBN 978-5-406-05842-8.</ref>.
===XIX-тәи ашәышықәсазы апресса ароль аизҳара ===
[[Файл:Edward Villiers Rippingille (1798-1859) (possibly) - Reading the Gazette - 94033 - National Trust.jpg|thumb|250px|«Агазеҭ ажәабжьқәа». Едвард Вильиер Риппингхилл иҭыхымҭа, 1820-тәи ашықәсқәа.]]
XIX-тәи ашәышықәсазы [[грамотность|аԥхьара-аҩра]] аизырҳара агазеҭқәа рыԥхьаҩцәа рхыԥхьаӡара еизнарҳаит, урҭ ртиражгьы еизҳаит, уигьы еиҳа иарманшәалеит [[Ротационная печатная машина|аротациатә кьыԥхьга машьына]] аԥҵара. Амассатә ԥхьаҩы дҟалеи — алагарҭатә аҵареи аагарҭа маҷи змоу ауаҩы. Агазеҭқәа ртираж аизырҳара иахҟьаны урҭ рҿы [[реклама|аӡыргара]] ахә еиҳахеит, уи иахҟьаны аӡыргара рацәаны изныз агазеҭқәа рыхәхаҭа аасҭа еиҵаны ирҭиуан, насгьы зегьы ироуратәы иҟан. [[электрический телеграф|Афымцатә телеграф]] аԥҵара иалнаршеит ажәабжьқәа ирласны хараӡа рыларҵәара. Агазеҭқәа ажәабжьқәа рыла еиқәзыршәоз [[информационное агентство|аинформациатә телеграфтә агентрақәа]] цәырҵит. Агазеҭқәа анырра ӷәӷәа рызҭо амыруга — «[[четвёртая власть|аԥшьбатәи амчра]]» ракәны иҟалеит<ref>{{Cite web |url=https://rodina-history.ru/2015/03/18/jurnalistika-rodina.html |title=Корни четвёртой власти |archive-date=2025-11-13 |access-date=2026-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251113201052/https://rodina-history.ru/2015/03/18/jurnalistika-rodina.html |url-status=live }}</ref>.
===Арадио, ателехәаԥшра, аинтернет ===
1920-тәи ашықәсқәа рзы [[радиовещание|арадиодырраҭара]] аҟалара ажәабжьқәа рыларҵәара еиҳагьы иарццакит.
1940-тәи ашықәсқәа инадыркны [[телевидение|ателехәаԥшра]] алаҵәара иабзоураны, атекст ма абжьы мацара акәымкәа, ахҭысқәа ирызку авидеоинформациагьы аиура алыршахеит. XX-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы, [[спутниковое телевидение|амҩанызатәи]] [[кабельное телевидение|акабельтәи]] телехәаԥшра аҿиара абзоурала иҷыдоу ажәабжьтә каналқәа ҟалеит, иааиԥмырҟьаӡакәа уахи-ҽни аус зуаз.
Аҵыхәтәаны, [[Интернет|аинтернет]] аҿиареи [[интернет-СМИ|аинтернет-АИХ]] рцәырҵреи ирыбзоураны, уажәтәи аамҭазы ажәабжьқәа иаразнак адунеи зегьы ирылаҵәоит.
== Атипологиа ==
«АИХ» (АКХ, амассатә коммуникациатә хархәагақәа) еиуеиԥшым аҟазшьақәа рыла ахкқәа рыла еихшазар алшоит.
=== Аларҵәара аҭыԥ ===
«Амассатә информациатә хархәагақәа» зегьы ари акритериала вертикалла еихшоуп, [[Государство|ҳәынҭқаррак]] [[административно-территориальное устройство|административтә-дгьылҵакыратә еиҿкаара]] инақәыршәаны, насгьы ирбага хаданы иҟоуп иарбоу АИХ зымаҵ руа адгьылҵакыра, уи ахьҭыҵуа аҭыԥ акәымкәа. Убри инақәыршәаны, акласс аҵаҟагьы аихшарақәа ыҟоуп:
* атрансмилаҭтә АИХ (даҽакала иуҳәозар, еиуеиԥшым аҳәынҭқаррақәа ртерриториаҿы, жәларбжьаратәи амасштаб аҿы ауаа [[информационные потребности|ринформациатә ҭахрақәа]] иааиԥмырҟьаӡакәа рымаҵ зуа);
* амилаҭтә АИХ (атәыла зегьы аҿы мамзаргьы уи аиҳарак аҿы аамҭак азы аус зуа);
* арегионалтә АИХ (зымаҵзуратә ҭыԥ аҳәынҭқарра иҷыдоу административтә еилазаара, мамзаргьы ҭоурыхла ишьақәгылоу, ҷыдарақәак змоу атәыла ахәҭак аҵанакуа — иаҳҳәап, [[Урал]], мамзаргьы [[Российская Федерация|Урыстәылатәи Афедерациа]] аганахьала [[Дальний Восток|Харатәи Мрагылара]]);
* аҭыԥантәи АИХ (даҽакала иуҳәозар, араионтәи, ақалақьтәи, акорпорациатәи, аиҿкааратәи уҳәа урҭ иреиԥшу).
Акьыԥхьтәи (еиҳа имаҷны) аудиовизуалтәи «АИХ» рзы иҷыдоу атенденциа ыҟоуп, уи инақәыршәаны ауааԥсыра егьырҭ зегьы раасҭа арегионалтә массатә информациатә хархәагақәа еиҳа аԥыжәара арҭоит. Уи еиҳарак изыбзоуроу аҭыԥантәи аредакциа ауааԥсыра рҭахрақәа еиҳа инарҭбааны хшыҩзышьҭра рыҭара, еиҳа демократиала ахәԥсатә политика ашьақәыргылара ахьалшо ауп.
=== Ашьаҭаркҩы ===
Урыстәылатәи азакәанԥҵара, иаҳҳәап, [[Физическое лицо|афизикатә хаҿқәа]] реиԥш [[Юридическое лицо|аиуристтә хаҿқәагьы]] амассатә информациа ахархәагақәа ирышьаҭаркҩцәаны аҟалара азин рынаҭоит, аԥкрақәа зынӡаск имаҷуп. Урыстәылатәи Афедерациаҿы «АИХ» раԥҵара аԥҟара — ашәҟәҭагаларатә ауп; еиҳа иӷәӷәоу азинҭаратә еиԥшымкәа, ари апроцедура ала, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа АИХ раԥҵаразы арзаҳал шьақәдырӷәӷәоит, насгьы уи аҳасабырбахь иҭарыҩуеит. Арадиоцәқәырԥатә спектр иарбоу аҭаӡарақәа зхы иазырхәо аудиовизуалтә «АИХ» аларҵәаразы азинқьаадгьы рҭахуп.
=== Аудиториа ===
{{main|АИХ раудиториа}}
АИХ азеиԥштәи ҷыдалатәи ҳәа еиҟәшоуп — аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьаҿы урҭ темак иазкуп, убри инақәыршәаны, аудиториа зегьы акәымкәа, уи ахәҭак ауп изызку. Абизнес наплакратә усура ахықәкқәа рзы ахықәкытә аудиториа аилкаара еилыкка иахьыҟоу амассатә коммуникациа ахархәагақәа ҭышәынтәаларак рзаԥнаҵоит, аха урҭ раалыҵқәа [[спрос|рҭахра]] амҽхак армаҷуеит. Асоциологиатә ҭҵаарақәа изларҳәо ала, ажурналистцәа рҭыжьымҭақәа зызку аудиториа иазкны еснагь иахәҭоу аилкаара рымаӡам, уи иалҵшәаны аматериалқәа абжьаратәи аҩаӡара рымоуп, ахаҭарагьы рцәыӡуеит, насгьы АИХ еиҳа-еиҳа еиԥшхоит.
=== Азакәанра ===
Амассатә коммуникациа ахархәагақәеи иахьа иҟоу азакәанԥҵареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьақәа рганахьала, иалыркаауеит изакәантәу АИХ (даҽакала иуҳәозар, [[Закон (право)|закәанла]] азин змоу, ашәҟәҭагалара иахысхьоу, акьыԥхьратә ма аларҵәаратә усурахь инашьҭу), аквазизакәантә (закәанла азин змыхым, аха уи аамҭазы азингьы змам) насгьы изакәантәым (ахьӡ ишаҳәо еиԥш, закәанла азин змам). Амассатә информациатә хархәагақәа изакәантәым акатегориахь риагара мзызс иамазар алшоит (ашәҟәҭагалара асертификатқәа, аларҵәаратә зинқьаадқәа уҳәа раԥыхрала), иаҳҳәап, [[Свобода массовой информации|амассатә информациа ахақәиҭра]] еиуеиԥшым аформақәа рыла ламысдарала ахархәара. Зны-зынла АИХ рҭагалара аҭахӡам — иаҳҳәап, з[[тираж]] зықь цыра еиҵаны иҭыҵуа апериодикатә ҭыжьымҭа акәзар.
=== Ахаҭабзиара ===
Амассатә коммуникациатә хархәагақәа русура ахаҭабзиара раԥхьаӡа иргыланы ахшыҩзышьҭра аҭара Мраҭашәаратәи АКХ ртеориа (Мраҭашәара атәылақәеи егьырҭ атәылақәа жәпаки рҿы) еиуеиԥшым афакторқәа рыла иалкаауп — астили архиашьеи, азҵаарақәеи аудиториеи, атиражи аларҵәареи рҷыдарақәа рыла. Убри инамаданы «зхаҭабзиара ҳаракыу» АКХ ирҷыдаҟазшьоуп иаагоу афактқәа уахьынӡазрықәгәыӷуа агәаҭара, иаарԥшу агәаанагарақәа аналитикатә ҟазшьа рымазаара, насгьы аҭыжьымҭақәа рыхәшьарақәеи ртонқәеи рҿы аизыҟазаашьеи аҭынчреи рыҽрызԥышәара. Амассатә АКХ зегь раԥхьаӡа иргыланы адырраҭарақәа ргәырҿыхагатә функциа иазырхоуп, [[Сенсация|асенсациатә]] ҟазшьа змоу аматериалқәа еиҳа еиӷьыршьоит, насгьы ахәаԥшратәи аекспрессивтәи хархәагақәа ахшыҩзышьҭра ду рырҭоит. «Ахаҭабзиара» арбага ахаҭа азанааҭтә ҟазара аҩаӡара ахаҭа акәым иаанаго: амассатә пресса аҭагылазаашьаҿы, астандартқәагьы даараӡа иҳаракхар ауеит, зхаҭабзиара ҳаракыу АКХ рҟны еиԥш иҳаракымзаргьы. Урыстәылатәи ажурналистика, егьырҭ атәылақәа рҿы иҟоу ажурналистика еиԥш, еилаԥсоу анырра ахкы аҷыдаҟазшьоуп, ҭыжьымҭак аҳәаақәа ирҭагӡаны зхаҭабзиара ҳаракуи ипопулиартәуи АКХ рҟазшьа ҷыдақәа аныҟоу.
=== Акьыԥхьратә ҷыдаҟазшьақәа ===
Ари ҭагылазаашьаҿы ихадоу — АИХ рлассы-лассра, раларҵәара, ртираж, уи аформат, амҽхак ирызку адыррақәа реизга ауп; уи иақәшәо арбагақәа анырра рырҭоит, иаҳҳәап, адыррақәа реимдара арласразы аҭахрақәа. Апериодика аганахьала, иалкаазар ауеит аҭыжьымҭақәа: есыҽнытәи, есымчыбжьатәи, есымзатәи, ескварталтәи, уҳәа убас иҵегьы.
== Амассатә коммуникациатә хархәагақәа рсистема ==
Хыхь еиқәыԥхьаӡаз амассатә информациа ахархәагақәа рыхкқәа зегьы еицны иаку амассатә коммуникациа ахархәагақәа рсистема шьақәдыргылоит. Еилазаашьала ари асистема х-гәыԥк рыла еихшоуп:
* Акьыԥхьтә пресса ([[газеты|агазеҭқәа]], [[журналы|ажурналқәа]]...)
* Аудиовизуалтә АКХ ([[радио|арадио]], [[телевидение|ателехәаԥшра]]...)
* Аинформациатә маҵзурақәа ([[Информационное агентство|ажәабжьтә агентрақәа]], [[Пресс-служба|апресс-маҵзурақәа]]...)
Убасгьы иалкаауп [[Интернет|аинтернет]] ароли аҵаки рызҵаарагьы. Иахьазы аинтернет АКХ рахь иаҵанакуам ҳәа иԥхьаӡоуп, аха уи аганахьала еиуеиԥшым агәаанагарақәа ыҟоуп: зны-зынла [[Киберпространство|акиберҭыԥ]] аҿы ажурналистика АКХ рҟазшьақәа ирықәшәоит ҳәа иԥхьаӡоуп, зны-зынла — иақәшәом ҳәа. Аҵарауаа ахшыҩзышьҭра рырҭоит еиуеиԥшым афакторқәа, урҭ иреиуоуп аинтернет «амассатә информациатә хархәагақәа» закәанла иахьырхыԥхьаӡалам, иара убасгьы АКХ ринтернеттә версиақәа рконсерватизм: аԥхьаҩ амассатә коммуникациа ахархәага дшадҳәалоу аҟазшьа аҽаԥсахӡом — уи аҭалара азнеишьа ауп еиҳа-еиҳа иманшәалахо. Убри аҟнытә, Урыстәылатәи Афедерациаҿы иҟоу амассатә доуҳатә нырра асистема аиқәырхара иазку аурыс ҭҵаарақәа рҿы аинтернет еиҳарак иҷыдоу АКХ, зхатә ԥсабара змоу еиԥш акәымкәа, ишьақәгылахьоу аинформациатә еилазаара хкык аҳасабала иԥхьаӡоуп, уи зегьы, амассатә коммуникациа ахархәагақәа рредакциақәагьы уахь иналаҵаны, рхы иадырхәалар ауп<ref>{{книга|автор=Корконосенко С.Г.|заглавие=Основы журналистики|место=М|издательство=Аспект Пресс|год=2001|страниц=287|isbn=5-7567-0158-3}}</ref>.
=== Аинтернет-АКХ ===
{{see also|Аинтернет-журналистика|Аинтернет-ҭыжьымҭа|Ажәабжьтә саит (ажәабжьқәа рсаит)|Аелектронтә журнал}}
[[Интернет|Аинтернет]] ацәырҵреи аларҵәареи рыбзоурала, уи ахаҭа еиуеиԥшым аганқәа рыла амассатә коммуникациатә хархәагас ахархәара иалагеит, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны атрадициатә коммуникациа ахархәагақәа аусура иалагеит, иара убасгьы иҟалеит [[интернет-СМИ|аинтернет-АКХ]]. Урҭ иаарласны еицырдыруа иҟалеит, аха урҭ раудиториа уажәгьы «атрадициатә» (ус рыхьӡырҵеит) АКХ раасҭа акырӡа имаҷуп. Шамахамзар АКХ зегьы аинтернет аҿы а[[сайт|саитқәа]] рымоуп, урҭ рҟынтәи ирацәоуп еиԥмырҟьаӡакәа иҿыцхо адыррақәа зкьыԥхьуа: ԥҟараны, урҭ еиԥшу аматериалқәа ринтернеттә версиақәа роуп, зны-зынла урҭ иагханы иҭыҵуеит, зны-зынла аматериалқәеи/мамзаргьы архивқәеи рҭаларазы ахә ахшәаатәуп. [[интернет-радио|Аинтернет-радиои]] [[интернет-телевидение|аинтернет-телехәаԥшреи]] ирласны аҿиара иаҿуп.
2017 шықәса жьҭаарамзазы, [[Всероссийский центр изучения общественного мнения|ВЦИОМ]] имҩаԥнагаз аҭҵаара ала, зықәра наӡахьоу аурысцәа ргәыԥ рҟынтә 16% есыҽны аинтернет аҿы агазеҭқәеи ажурналқәеи ирыԥхьоит (онлаинтәи аҭыжьымҭақәа, акьыԥхьтә газеҭқәа релектронтә версиақәа), даҽа 20% мчыбжьык аҩнуҵҟа изныкымкәа ирыԥхьоит. Астатиақәа релектронтә версиақәа еиҳа аԥыжәара рызҭо ареспондентцәа рыхәҭаа 47% аҟынӡа еизҳаит<ref>{{Cite web|url=https://wciom.ru/index.php?id=236&uid=116624|title=Эпоха цифровых медиа: бумага против экрана|author=ВЦИОМ|website=|date=2018-01-10|publisher=|access-date=2018-02-04|archive-date=2018-02-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20180205000936/https://wciom.ru/index.php?id=236&uid=116624|url-status=dead}}</ref>.
Аинтернет-АКХ рхатәы хашәалахәы еиҳарак [[Реклама|аӡыргара]] аҟынтәи ироууеит, урҭ еиҿкаарак ажәабжьҳәаратә органк аҳасабала аԥара рзоужьра шалшогьы. Аинтернет-АКХ-еи АКХ-еи рыбжьара иҟоу азакәантә еиԥшымзаара азҵаарала атәылақәа жәпакы рҿы ирацәаны аиҿцәажәарақәеи аусеилыргарақәеи мҩаԥысуеит (иаҳҳәап, [[дело Терентьева|Терентиев иус]]).
Аинтернет-АКХ рыҿиара иабзоураны, есышықәса ақьаадтә пресса аԥыжәара азҭо ауаа рхыԥхьаӡара маҷхоит. 2009 шықәсазтәи ауаажәларратә ҭҵаарақәа иаадырԥшит 18-инаркны 35-нӡа зхыҵуа [[США|ЕАА]] инхо ауаа рҟынтә 19% мацара ақьаадтә пресса ишаԥхьо. ЕАА ақьаадтә газеҭқәа ирыԥхьо рықәра бжьаратәла 55 шықәса ыҟоуп. ЕАА иҭыҵуа есыҽнытәи агазеҭқәа зегьы ртираж 1989 шықәса инаркны 2009 шықәсанӡа ацыԥҵәахаҿы 62 миллион рҟынтәи 49 миллион рҟынӡа еиҵахеит<ref name="autogenerated20130721-1" />.
== Ҳаамҭазтәи ахырхарҭақәа: Аинтернет, амедиаконвергенциа, насгьы «амедиа ҿыцқәа» ==
{{see also|Амедиа ҿыцқәа}}
<blockquote>30 шықәса рышьҭахь, иҟалап «АИХ» ҳәа изышьҭоу аилкаара зынӡагьы иҟамлар. Ҳара уажәнатәгьы ҳхы иаҳархәоит атермин «амедиа» — уи еиҳа иҭбаауп. Асоциалтә еимадарақәеи аелектронтә АИХ аинформациа иахыҵхырҭақәаны иаанхоит, аналитика ақьаадтә газеҭқәеи ажурналқәеи рҿы еизгахоит. Акьыԥхьтә прессаҿы ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ҷыдалатәи агазеҭқәеи ажурналқәеи иртәхоит. ''[[Засурский, Ясен Николаевич|И. Н. Засурски]]'', [[Факультет журналистики МГУ|Москәатәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет]] апрезидент<ref name=":0">{{Cite web|lang=ru|url=https://esquire.ru/rules/85182-pravila-zhizni-yasena-zasurskogo/|title=Правила жизни Ясена Засурского|author=[[Прутцков, Григорий Владимирович]]|website=Журнал Esquire|date=2021-08-01|access-date=2021-08-05|archive-date=2021-08-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20210805152240/https://esquire.ru/rules/85182-pravila-zhizni-yasena-zasurskogo/|url-status=live}}</ref>.</blockquote>
[[Файл:Apple News iOS 2019.PNG|мини|[[Apple News+]] Ажәабжьқәа рҟәша]]
Аинтернет аҿиара абзоурала амассатә информациатә хархәагақәа рыҿиараҿы аҩаӡара ҿыц иалагеит, уи АИХ аконвергенциа апроцесс, мамзаргьы амедиаконвергенциа ҳәа иашьҭоуп. Раԥхьаӡа атрадициатә АИХ (агазеҭқәа, ажурналқәа, ателеканалқәа, арадиостанциақәа) баша ринтернеттә версиақәа ршон. Убри аамҭазы акьыԥхьтәи аларҵәаратәи аналог змам аинтернет-АИХ-гьы цәырҵуан. Анаҩс АИХ рсаитқәа амультимедиатә ресурсқәа рахь ииасуа иалагеит: агазеҭ асаит аҿы икьыԥхьу астатиа аԥхьара мацара акәымкәа, егьырҭ атекстқәеи аудиовизуалтә материалқәеи раиура алшара ҟалеит (ҷыдала, иахьыҟазаалакгьы, ианакәызаалакгьы уззыӡырҩуа а[[подкаст|подкастқәа]] рҭаҩра); ателеканал интернеттә версиа ала ажәабжьқәа рыхәаԥшра мацара акәымкәа, уаҟа иацу ажәабжь аԥхьара. «[[пользовательский контент|Ахархәаҩцәа иҟарҵо аконтент]]» — аԥхьаҩцәеи ахәаԥшцәеи иаарышьҭуа афото-видеоматериалқәа, интернетла абжьыҭирақәеи аҭҵаарақәеи рылҵшәақәа — еиҳа-еиҳа аҵакы роууеит; насгьы аԥхьаҩцәа астатиақәа рзы иҟарҵо азгәаҭақәа. Иҟалеит акомпаниақәагьы (Jukin Media, Storyful) ахархәаҩцәа рвидеоматериалқәа ргәаҭареи рлицензиаҭареи знапы алаку, адунеи аҿы аԥхьагылара змоу [[ведущие СМИ|АИХ]] рҿы реиҭаҭиразы.
[[социальная сеть|Асоциалтә еимадарақәа]] рыҿиара иахҟьаны, АИХ асоциалтә еимадарақәа рҿы рхатә даҟьақәа раԥҵара иалагеит. АИХ иара убас асмартфонқәа рзы априложениақәа раԥҵара иалагеит, урҭ рыла офлаин аԥхьара/ахәаԥшра/азыӡырҩразы аконтент аҭаҩра алыршахоит, насгьы ахархәаҩ игәазыҳәарақәа инарықәыршәаны АИХ рматериалқәа реиҿкаара алыршахоит. Ас еиԥш априложениақәа рхархәаҩцәа ирылшоит аконтент еимырдар, аелектронтә ԥошьҭа, [[Facebook]], [[Twitter]] рхы иархәаны<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/etapy-razvitiya-protsessa-mediakonvergentsii-v-popytkah-opisat-globalnye-izmeneniya-v-razvitii-smi-s-1990-2015-gg |title=Этапы развития процесса медиаконвергенции (в попытках описать глобальные изменения в развитии сми с 1990—2015 гг.) |archive-date=2024-08-05 |access-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805105847/https://cyberleninka.ru/article/n/etapy-razvitiya-protsessa-mediakonvergentsii-v-popytkah-opisat-globalnye-izmeneniya-v-razvitii-smi-s-1990-2015-gg |url-status=live }}</ref>.
Асоциалтә ҳақәа рыбзоурала, ахархәаҩ лассы-лассы «[[френд|иҩызцәа]]» рҟынтәи арепостқәа рыла иарбанызаалак ҭыжьымҭак асаит ахь днеиуеит, насгьы ажурналисттә материал аилкааразы лассы-лассы «аҩыза» ихҳәаа иазааҭгылоит. Убри аан, ас еиԥш иҟоу аларҵәаҩ-«аҩыза» игәыԥ азы бренд хкык еиԥш дҟалоит, агәыԥ азы акыр зҵазкуа атекст ахаҭабзиаразы ашьақәырӷәӷәара ҟазҵо, АИХ ахаҭа абренд уиаҟара аҵакы амаӡам. [[новостной агрегатор|Ажәабжьтә агрегаторцәагьы]] иара убас аҵак ду рыманы иҟалеит — ауаа, иаҳҳәап, «[[Дзен (контентная платформа)|Дзен]]» асаит иҭаланы «иреиӷьу ажәабжьқәа» ахшыҩзышьҭра рырҭоит, еиҳа иргәаԥхо атема алырхуеит, насгьы ари атема иазку АИХ рҟны ажәабжьқәа азхьарԥшқәа ирықәныҟәаны ирыԥхьоит<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/internet-smi-i-sotsialnye-seti-etapy-konvergentsii |title=Интернет-сми и социальные сети: этапы конвергенции |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805105849/https://cyberleninka.ru/article/n/internet-smi-i-sotsialnye-seti-etapy-konvergentsii |url-status=live }}</ref>.
[[блог|Аблогқәеи]] асоциалтә ҳақәеи рыбзоурала, мышқәаки сааҭқәаки рыла ахала-ентузиастцәа уажәшьҭа атрадициатә АИХ рредакциа еиԥшны иҟалар рылшоит. Аблогери ажурналисти русурақәа рыбжьара иҟоу аҳәаа еиҳа-еиҳа иӡуеит<ref>{{Cite web |url=https://mobile-review.com/all/articles/misc/soczseti-protiv-tradiczionnyh-smi-vojna-ili-net/ |title=Соцсети против традиционных СМИ: война или нет? |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805105847/https://mobile-review.com/all/articles/misc/soczseti-protiv-tradiczionnyh-smi-vojna-ili-net/ |url-status=live }}</ref>.
Даҽа ганкахьалагьы, асоциалтә ҳақәа рҿы аинформациа ахьырацәоу иахҟьаны, атрадициатә АИХ рыхьӡ еиӷьхеит. Раԥхьаӡа инаргыланы, ажурналисти аредактори аинформациа аҵыхәтәантәи ахархәаразы ихиоу ахәҭақәа рыла «иԥырҟоит», аха асоциалтә ҳақәа рҿы ажәабжьқәа рлента ҵыхәаԥҵәара амам. Иҩбахаз, асоциалтә ҳақәа аинформациа атематикатә хықәкқәа рыла акәымкәа, аҵакы ала ирышьҭуеит, убри аамҭазы иарбанзаалак АИХ рҟны иҟоу аҟәшақәа реиҿкаашьа амшхәаԥштәы зегьы инагӡаны иаанарԥшуеит. Ихԥахаз, АИХ рҿы аинформациа акьыԥхьразы «идрыцқьоит», даҽакала иуҳәозар, иҟоуп аредакциатә алԥшаареи аредакциатә политикеи<ref>{{Cite web |url=https://jrnlst.ru/2019/04/01/6623/ |title=Четыре преимущества журналистики перед соцсетями |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-05-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240522174810/https://jrnlst.ru/2019/04/01/6623/ |url-status=live }}</ref>.
== Амеинстримтәи альтернативатәи АИХ ==
Атермин «менстрим» идуу ажәабжьҳәаратә агентрақәеи, ателеканалқәеи, арадиостанциақәеи ирызкуп. Урҭ ирныԥшуеит урҭ напхгара рызҭо аҳәынҭқаррақәеи акорпорациақәеи иахьатәи ахҭысқәа рзы ргәаанагарақәа. Иҟоуп [[альтернативные медиа|аальтернативатә медиагьы]] — амеинстримтә АИХ иреиԥшым аредакциатә политикеи амшхәаԥштәи змоу аинформациатә ресурсқәа реизга. Аальтернативтә медиа ЕАА шьаҿаӷәӷәала ацәырҵра иалагеит 1980—1990-тәи ашықәсқәа рзы зыхә цәгьам ақьаад аҿы икьыԥхьуа ажурналқәа рформала, ԥҟараны [[ультралевые|арымарахьтәи]] аполитикатә позициақәа аанызкылоз. Аинтернет аҿиара еиуеиԥшым альтернативатә медиа аҿиара иацхрааит<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsiya-kartiny-mira-v-meynstrimovskih-i-alternativnyh-media |title=ИНТЕРПРЕТАЦИЯ КАРТИНЫ МИРА В МЕЙНСТРИМОВСКИХ И АЛЬТЕРНАТИВНЫХ МЕДИА |archive-date=2024-08-05 |access-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805155841/https://cyberleninka.ru/article/n/interpretatsiya-kartiny-mira-v-meynstrimovskih-i-alternativnyh-media |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/klassifikatsiya-alternativnyh-media |title=КЛАССИФИКАЦИЯ АЛЬТЕРНАТИВНЫХ МЕДИА |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805155840/https://cyberleninka.ru/article/n/klassifikatsiya-alternativnyh-media |url-status=live }}</ref>.
== Аилазаараҿы анырра ==
{{main|Амассатә информациа ахархәагақәа рнырра}}
{{see also|Аԥхьагылара змоу АИХ|Аальтернативатә медиа|Аҵабырг амедиахь аиагара|Ажәлар рыхдырра амҩақәҵара|Амшхәаԥштәы аԥҵара атеориа|Амедиа аеффект|Амедиахьыԥшра}}
Амассатә информациатә хархәагақәа ҳаамҭазтәи аилазаараҿы анырра ду рымоуп. Иҟоуп агәаанагара, амассатә информациатә хархәагақәа [[Медиакультура|амедиакультура]] шьақәдыргылоит ауаа хаҭала ркультура аҟазшьатәи аинтеллектуалтәи нырра аҭарала ҳәа.
Уи аан, АИХ аҳәынҭқарра анапхгара аҵаҟа иҟазар, усҟан еиуеиԥшым ауаажәларратә хдырра амҩақәҵара ахкқәа лассы-лассы амчрақәа ринтересқәа рзы ахархәара арҭоит. [[Нюрнбергский процесс|Ниурнмбергтәи апроцесс]] аҟны [[Шпеер, Альберт|А. Шпеер]] аҵыхәтәантәи иажәақәа рҿы иҳәеит арадиои абжьырдугеи реиԥш иҟоу атехникатә хархәагақәа рыбзоурала «80 миллионҩык ауаа рхатә хәыцра шрымхыз»<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/vozdeystvie-sredstv-massovoy-kommunikatsii-na-sovremennoe-obschestvo |title=Воздействие средств массовой коммуникации на современное общество |access-date=2024-08-05 |archive-date=2024-08-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240805162524/https://cyberleninka.ru/article/n/vozdeystvie-sredstv-massovoy-kommunikatsii-na-sovremennoe-obschestvo |url-status=live }}</ref>.
Иахьатәи аамҭазы аинтернет аҿы (асоциалтә ҳақәеи аблогқәеи рҿы) асоциалтә проблемақәа ма аҭагылазаашьа хьанҭақәа ирызку аицәажәарақәа атрадициатә АИХ урҭ рзааҭгылареи рканалқәа рыла урҭ адыррақәа раларҵәареи мчыла ирыдцалахоит. Иаҳҳәап, [[Google (компания)|Google]] Мысратәи анапхгаҩ нага В. Гоним, [[Революция в Египте (2011—2013)|2011 шықәсазы Мысра иҟалаз ареволиуциатә хҭысқәа]] ирыдҳәаланы, «Мысра ашьҭахь иарбан тәылоу анаҩстәи ареволиуциа ахьалаго?» ҳәа азҵаара «[[Facebook]] иазҵаатәуп» ҳәа аҭак азыҟеиҵеит<ref name="автоссылка1" />.
АИХ лассы-лассы аилазаараҿы еиуеиԥшым ашәареи агәҭынчымреи рцәырҵреи раларҵәареи иацхраауеит. Урҭ ҷыдаҟазшьас ирымоуп агәаҟрақәеи, ацәгьоурақәеи уҳәа рызҿлымҳара. Ажәабжьқәа рыхқәа рхаҭақәа, драматизмла аматериал ауаа разхьарԥшразы иҟаҵоу, ашәареи агәҭынчымреи рызцәырнагар алшоит<ref>{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/priroda-massovoy-kommunikatsii-i-mediakonstruirovanie-strahov |title=ПРИРОДА МАССОВОЙ КОММУНИКАЦИИ И МЕДИАКОНСТРУИРОВАНИЕ СТРАХОВ |archive-date=2025-08-15 |access-date=2025-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250815050341/https://cyberleninka.ru/article/n/priroda-massovoy-kommunikatsii-i-mediakonstruirovanie-strahov |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://www.ifapcom.ru/files/Monitoring/barinov_mass_komm_factor_trevojn.pdf |title=Массовая коммуникация как фактор формирования социальной тревожности |archive-date=2022-04-01 |access-date=2025-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220401092638/http://www.ifapcom.ru/files/Monitoring/barinov_mass_komm_factor_trevojn.pdf |url-status=live }}</ref>. [[Шимов, Ярослав Владимирович|Иарослав Шимов]] ишииҩуа ала<ref>{{Cite web |url=https://magazines.gorky.media/oz/2003/4/akvarium.html |title=Аквариум |archive-date=2025-08-13 |access-date=2025-08-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250813173805/https://magazines.gorky.media/oz/2003/4/akvarium.html |url-status=live }}</ref>:
<blockquote>
...ажәабжьқәа — улаԥш зыдхало, есыҽнытәи аԥсҭазаара аҩаӡара аҵкыс еиҳау акы ауп, насгьы ажурналистцәа ахара рыдымзар ҟалап урҭ «аҳаракырақәа» рӷьырак катастрофаны, мамзаргьы угәы узырхьуа цәырҵраны иахьыҟоу азы. Аха аинформациатә ҟазара ихадоу ҷыдаҟазшьас иамоу, есыҽнытәи аԥсҭазаара азҿлымҳара аҟынтәи иалхны (уи ауаа реиҳараҩык рыԥсҭазаара 90 наӡын рыла, мамзаргьы еиҳаны ишьақәгылоу), АИХ ирҭахы-ирҭахым аудиториа ирыдырцалоит абжьааԥнытәи аԥсҭазаара зынӡа иҟам ҳәа агәаанагара. Есыҽны ҳакәша-мыкәша иаҳбои агазеҭқәа ирыҩуеи, телехәаԥшрала иадырбои лассы-лассы иахьеиқәымшәо азы ауп амасс-медиа «ацәаныррақәа дырбыжкуеит», насгьы «аҵабырг дыреиқәаҵәоит» ҳәа агәаанагара зыҟало.
</blockquote>
== Еиуеиԥшым атәылақәа рҿы АИХ ==
=== Урыстәыла ===
{{main|Урыстәылатәи амассатә информациатә хархәагақәа}}
[[Федеральный закон Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан]] 1991 шықәса, ԥхынҷкәынмза 27 рзтәи № 2124-1 «Амассатә информациатә хархәагақәа ирызку») «АИХ» (АКХ) закәу ҳәа аилыркаа ҟанаҵоит [[Периодические издания|апериодикатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа]], а[[Радиовещание|радио]]-, а[[Телевещание|теле]]-, авидеопрограммақәа, акино[[хроника|хроникатә]] программақәа, иара убас ''[[Массовая культура|амассатә]] [[Информация|информациа]]'' аларҵәара егьырҭ аформақәа ҳәа. Амассатә информациа ҳәа азакәанԥҵаҩы еиликаауеит «[[Широковещательный канал|ԥкра змам ауаа]] рзы иҟоу акьыԥхьтә, абжьытә, аудиовизуалтә уҳәа, егьырҭ адырраҭарақәеи аматериалқәеи».
Урыстәылатәи ахыҵхырҭақәа рыла, АКХ анаҩстәи аҷыдарақәа рымоуп:
* амҽхакра ([[Российская Федерация|Урыстәылатәи Афедерациа]] азакәанԥҵара иадҳәаланы, агазеҭқәеи, ажурналқәеи, ацҳамҭақәеи рзы 1000 екземплиар, еиҳангьы);
* алассы-лассра, шықәсыкахь знык еиҵамкәа;
* амчхара: асигнал ахыҵхырҭак (амҩаԥгаҩ, аредакциа) — аӡырҩцәа рацәаҩны.
Урыстәылатәи Афедерациа Азакәан «Амассатә информациатә хархәагақәа ирызку» инақәыршәаны, «АИХ» (АКХ) ҳәа изышьҭоу амассатә коммуникациа асубиектқәа реизга ауп, апериодикатә кьыԥхьтә ҭыжьымҭа (агазеҭ, ажурнал, альманах, абиуллетен, иара убас зҽызымԥсахуа ахьӡи аномери змоу, шықәсык ахь знык еиҵамкәа иҭыҵуа егьырҭ аҭыжьымҭақәа), арадио-/теле-/видеопрограмма, акинохроникатә программа уҳәа, амассатә информациа лассы-лассы аларҵәара даҽа формак реиԥш иҟоу<ref>{{Cite web |url=http://base.garant.ru/10164247/1/#100 |title=Общие положения |access-date=2010-09-04 |archive-date=2010-06-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100619025833/http://base.garant.ru/10164247/1/#100 |url-status=live }}</ref>.<br>Урыстәыла «АИХ» (АКХ) рахь иаҵанакуам: аҭыӡгазеҭқәа, тираж маҷла иҟоу аҭыжьымҭақәа, ашәҟәыҵәахырҭақәа<ref>Вопреки стойкому заблуждению, вызванному непониманием механизма распространения информации в сети Интернет и других сетях. См. «Юридическое заключение о природе сайтов в сети Интернет» кафедры ЮНЕСКО</ref>.
[[Телевидение|Ателехәаԥшра]] аадырԥшуеит Урыстәылазегьтәи ателеканалқәа 23, амҩанызатәи акабельтәи телеканалқәа 117 рҟынӡа, Урыстәыла анҭыҵ ирыладырҵәо ателеканалқәа 15, арегионалтә телеканалқәа 180 рҟынӡа, ақалақь хәыҷқәеи ақыҭақәеи рҿы 30 рҟынӡа аканалқәа. Ателеканалқәа зегьы рхыԥхьаӡара 330 раҟара ыҟоуп<ref name="dok_grig"/>.
[[Печатные издания|Акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа]] — Урыстәылатәи Афедерациаҿы еиҳа ирылаҵәоу АИХ ирыхкуп. 2009 шықәса алагамҭазы Урыстәылатәи Афедерациаҿы ашәҟәы иҭагалан 27 425 газеҭи есымчыбжьатәи ажурналқәеи; иара убас ашәҟәы иҭаҩуп 20 433 журнал, 787 альманах, 1297 еизга, 1519 биуллетен, иара убас амҳалдызтә ныҟәгага иану 214 ҭыжьымҭа. Зынӡа 2009 шықәса алагамҭазы ашәҟәы иҭагалан 51 725 кьыԥхьтә АКХ. 2008 шықәсазы есыҽнытәи амилаҭтә газеҭқәа зегьы еицырзеиԥшу раудиториа 6522,2 нызқьҩык ауааԥсыра шьақәнаргылон, насгьы азеиԥш милаҭтәи азеиԥш бизнестәи ҵакы змоу есымчыбжьатәи агазеҭқәа — 14 019,2 нызқьҩык ауаа, уи инақәыршәаны, ақалақь аҿы инхо ауааԥсыра рҟынтә 11,3% насгьы 24,2% ҟарҵон.
Ажурналқәа зегьы еизакны рудиториа 36,2 миллионҩык ыҟан 2008 шықәса анҵәамҭазы. ВЦИОМи ФОМи рҟынтәи адыррақәа иҳалдыршоит Урыстәылатәи Афедерациа ауааԥсыра рҟынтәи 62% рҟынӡа аамҭа-аамҭала ажурналқәа ишрыԥхьо ала алкаа аҟаҵара. Еиҳа еицырдыруа иҟоуп акино-телегидқәа (28,5%), аҳәса ртәи амодатәи аҭыжьымҭақәа (28,1%)<ref name="dok_grig">{{книга|заглавие=Российский рынок периодической печати. Состояние, тенденции и перспективы развития : Доклад|ответственный=Под общ. ред. В. В. Григорьева|место={{М.}}|издательство=Федеральное агентство по печати и массовым коммуникациям|год=2009|страниц=100|isbn=978-5-904427-02-3|страницы=17}}</ref>.
[[Конституция Российской Федерации|Урыстәылатәи Афедерациа Аконституциа]] аинформациа ахақәиҭразы ԥкрақәак шьақәнаргылоит. Адыррақәа рыԥшаара, рыдкылара, рышьҭра, рҭыжьра, раларҵәара (амассатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны) рзы азакәантә мҩа иаанагоит закәанла ҷыдала ихьчо аҳәынҭқарратә маӡа шьақәзыргыло адыррақәа [[Секретность|раартра ҟалом]] ҳәа.
Урыстәылатәи акьыԥхьтә АИХ егьырҭ излареиԥшым, урҭ азакәан аганахьала акәымкәа, асоциалтә ганахьала (аԥхьаҩцәа рҟынтә) иахьхьыԥшым ала ауп: аҭыжьымҭақәа шамахамзар зынӡаск аԥхьаҩцәа рышәҟәқәа аҭак ҟарҵаӡом, урҭ рҟынтәи «аҭакаара» рыдыркылаӡом, аԥхьаҩцәа русура ахә шыршьо ҭырҵааӡом, аԥхьаҩцәа ринформациатә ҭахрақәа рынагӡара рҽазыршәом,
Ажурналқәа рҟны ианыло анҵамҭақәа рҟны дара рхатә хәаԥшышьа мацара алагало<ref>Аверина Ю. В. Городская печать в процессе социальных трансформаций // Вестник Казанского государственного университета культуры и искусств. — 2009. — № 4. — С. 6</ref>.
=== Ҟазахсҭан ===
{{main|Ҟазахсҭан амассатә информациа ахархәагақәа}}
[[Ҟазахсҭан|Ҟазахстан]] Аҳәынҭқарра Акультуреи аинформациеи рминистрра адыррақәа рыла, 2006 шықәса актәи аквартал анҵәамҭазы ареспубликаҿы еиԥмырҟьаӡакәа иҭыҵуеит 2243 периодикатә ҭыжьымҭа, урҭ рҟынтә 1593 газеҭи 650 журнали. Акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа зегьы рызбжак аинформациатә АКХ роуп, асоциал-политикатәқәа рыхәҭаа 16% рҟынӡа иҟоуп, аҭҵаарадырратәқәа — 9%, аӡыргаратәқәа — 10,5%, ахәыҷтәқәа, аҿартәқәа, аҳәса ртәқәа, адинтә ҭыжьымҭақәа зегьы еизакны 4% иреиҳам. 2012 шықәсазы аус руеит 2514 агазеҭқәеи ажурналқәеи, 238 електронтә АКХ, урҭ рҟынтә 100 раҟара ателехәаԥшратә каналқәеи арадиостанциақәеи, 7893 аинтернет-саитқәеи.
1992 шықәсазы 735 газеҭи журнал ҿыци ҭыҵуан, урҭ рҟынтә 260 ҟазах бызшәала, 395 урысшәала, 4 уигур бызшәала, 5 узбек бызшәала, 2 немец бызшәала, 21 кореиа бызшәала. 2007 шықәсазы, Акультуреи аинформациеи Рминистрра адыррақәа рыла, Ҟазахстан 7281 АКХ рҭыжьымҭақәа ыҟан. Урҭ рҟынтәи иҳәынҭқарратәым — 78%, иҳәынҭқарратәу — 22%. Аелектронтә АКХ — 112. Урҭ зегьы рхыԥхьаӡара аҟнытә акьыԥхьтә АКХ 50% шьақәдыргылоит. Урҭ рҟынтәи ауаажәларра-политикатә — 16%, аҭҵаарадырратә — 9%, аӡыргаратә — 10,5%, ахәыҷтәы, аҿартә, аҳәса ртәы, адинхаҵаратә — рыцыԥхьаӡа 2%. Аелектронтә АКХ — 212 телеканал. Ателеканал «Хабар» ахәаԥшцәа — 95,70%, «Ҟазахстан» — 96,25%, «Ел арна» — 75,50%, «Актәи аканал-Евразиа» — 78,60%, Аҟазах радио — 86,99%.
Амҩанызатә канал CaspioNet Абжьаратәи Азиа, Агәҭатәи Мрагылара, Европа, Аҩадатәи Африка ртәылақәа рҿы адырраҭарақәа мҩаԥнагоит. Акабельтәи адгьылтә-кабельтәи телехәаԥшра цәырҵит. Урҭ рахь иаҵанакуеит 80 оператор, «Алма-ТВ» (атәыла ақалақьқәа 13 рҿы иадырбоит), «Казинформтелеком»; «Секател»; «Казцентр-ТВ» (5-5 қалақь); «КВК» (4 қалақьк).
Аинфокоммуникациатә ҭыԥҭаӡараҿы аус руеит 2392 аҳәаанырцәтәи АКХ: 2309 газеҭи ажурналқәеи, 83 телерадиодырраҭареи. 1000 канал рҟынӡа амҩанызатә телехәаԥшратә системақәа; аҳәаанырцәтәи амассатә информациа ахархәагақәа рхаҭарнакцәа 80. Аҳәаанырцәтәи АКХ рҟынтә: урысшәала — 90%, англыз бызшәала — 5%, егьырҭ адунеитә бызшәақәа рыла — 5%.
=== Беларусь ===
{{main|Белоруссиа амассатә информациатә хархәагақәа}}
[[Республика Беларусь|Беларусь Аҳәынҭқарра]] азакәан инақәыршәаны, амассатә информациатә хархәага ҳәа изышьҭоу акьыԥхьра, ателедырраҭара ма арадиодырраҭара, адунеизегьтәи акомпиутертә каҭа Аинтернет рхархәарала периодикала аинформациа аларҵәара аформа ауп<ref>{{Cite web |url=http://pravoby.net/laws/text_243/ |title=Закон Республики Беларусь от 17 июля 2008 г. № 427-З"О средствах массовой информации" |access-date=2015-01-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150128143119/http://pravoby.net/laws/text_243 |archive-date=2015-01-28 |url-status=dead }}</ref>.
Беларусь Аҳәынҭқарраҿы, Аинформациа аминистрра адыррақәа рыла<ref>[http://www.mininform.gov.by/rus/smi/ Сведения о СМИ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140730182746/http://www.mininform.gov.by/rus/smi/ |date=2014-07-30 }} // mininform.gov.by</ref>, 2010 шықәса, рашәарамза 1 азы иҭыҵуеит 1301 периодикатә ҭыжьымҭа, урҭ рхыԥхьаӡараҿы 655 газеҭ, 600 журнал, 36 биуллетен, 9 каталогк, альманахк. Иҭаҩу аҭыжьымҭақәа зегьы рҟынтәи 70% раҟара ҳәынҭқарратәӡам. Акьыԥхь ҭыҵуеит абелорус, аурыс, анемец, англыз, аукраин, аполиак уҳәа егьырҭ европатәи абызшәақәа рыла. Еиҳа атираж змоу апериодикатә ҭыжьымҭоуп агазеҭ «[[Советская Белоруссия (газета)|Советская Белоруссия]]», уи мчыбжьыкахь 5-нтә иҭыҵуеит. Атираж 400,6 нызқь екземплиар (ԥхынҷкәынмза 2013 ш). Агазеҭ «Вечерний Минск» зныктәи атираж зегьы еизакны 107 нызқь екземплиар, «[[Звязда]]» — 22,4 нызқь екземплиар (ԥхынҷкәынмза 2013 ш), агазеҭ «Рэспубліка» — 49,4 нызқь екземплиар, «Белорусская нива» — 25 нызқь екземплиар, «Народная газета» — 30 нызқь екземплиар, «7 дней» — 37,1 нызқь екземплиар, «[[Знамя юности]]» — 25,7 нызқь екземплиар.
Аҭыԥантәи аҳәынҭқарратә кьыԥхь зныктәи атираж (136 арегионтә, ақалақьтә, араионтә, иара убас еидҵоу агазеҭқәа) 869,4 нызқь екземплиар шьақәнаргылоит, регионла: Брест — 163,1, Витебск — 175,3, Гомельск — 141,1, Гродно — 108,7, Минск — 160, Могилев — 121,2 нызқь екземплиар.
Иара убас Беларусь иҟоуп ажәабжьтә агентрақәа 9, ателедырраҭаратә программақәа 59, арадиодырраҭаратә программақәа 156.
Акьыԥхьтә периодикатә ҭыжьымҭақәеи, ателерадиоеилахәырақәеи, ажәабжьтә агентрақәеи рхыԥхьаӡара зегьы рҟынтә 2́/3 иҳәынҭқарратәым атәра аформа рымоуп.
=== ЕАА ===
{{main|ЕАА амассатә коммуникациа ахархәагақәа}}
[[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] АКХ а[[монополия|монополизациа]] аҩаӡара ҳарак ала иалкаауп. Ҩажәатәи ашәышықәса анҵәамҭазы атәылаҿы аԥыжәара рыман ажәабжьқәа раларҵәаратә хыҵхырҭақәа 11: ателехәаԥшратә еилазаарақәа хԥа (ABC, [[CBS]], [[NBC]]), еицырдыруа х-журналк («[[Тайм|Ҭайм]]», «[[Ньюсуик|Ниусуик]]», «[[Ю. С. Ньюс энд уорлд рипорт|И. С. Ниус енд уорлд риԥорт]]»), х-газеҭк («[[Нью-Йорк Таймс|Ниу-Иорк Ҭаимс]]», «[[Вашингтон Пост|Вашингтон Ԥост]]», «[[Уолл-стрит-джорнел|Уолл-стрит-џьорнел]]»), ҩ-информациатә агентрак («[[Ассошиэйтед Пресс|Ассошиеитед Пресс]]» насгьы «[[Юнайтед Пресс Интернейшнл|Иунаитед Пресс Интернеишнл]]»).
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан]], ЕАА Аконгресс ирыдыркылеит Аԥшыхәратә усура иазку азакәан (1917) насгьы Ақәгыларахь агәазҭаҵаразы азакәан (1918). Урҭ азакәанқәа изакәандараны иҟарҵеит ЕАА аҳәынҭқарра аполитика иақәыӡбо, мамзаргьы уи иаҿагыло ирыдгыло иарбанызаалак аматериалқәа ркьыԥхьра. Уажәы абас ахылаԥшра арҭоит аҳәаанырцә имҩаԥысуа арратә операциақәа рыхцәажәара.
Аҵыхәтәантәи ажәашықәса иалагӡаны изызҵааз рҟынтәи агазеҭқәа ирыԥхьо 35% мацара роуп. ЕАА (егьырҭ атәылақәа жәпакы рҟнеиԥш) 100 даҟьак раҟара аҿыгҳара змоу агазеҭқәа уԥылоит (аиҿырԥшразы: Урыстәылатәи агазеҭқәа рҿыгҳара маҷуп, зегьы ианреиҳаха 32 даҟьа).
2008 шықәсазы, [[Интернет|аинтернет]] ЕАА рҟны есыҽнытәи аинформациа иахыҵхырҭа хаданы иҟалеит, есыҽнытәи агазеҭқәа раасҭа: изызҵааз рахьтә 40% раҟара ирҳәеит ажәабжьқәа раиуразы урҭ рхы ишадырхәо аинтернет-хыҵхырҭақәа, иаҳҳәап, иаабац агазеҭқәа релектронтә версиақәа ма иҷыдоу ажәабжьқәа рсаитқәа. 1989 шықәса инаркны 2009 шықәсанӡа ЕАА иҭыҵуаз агазеҭқәа зегьы ҽнактәи ртираж 62 миллион рҟынтә 49 миллион екземплиар рҟынӡа илаҟәит<ref name="autogenerated20130721-1">{{Cite web |url=http://ria.ru/crisis_review/20090526/172322429.html#ixzz2GTVZL0t2 |title=Н.Асадова. Когда умрет бумажная пресса… |access-date=2012-12-29 |archive-date=2014-05-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140517121237/http://ria.ru/crisis_review/20090526/172322429.html#ixzz2GTVZL0t2 |url-status=live }}</ref>. Ари, насгьы 2008 шықәса ҭагалан излагаз [[мировой финансовый кризис|адунеизегьтәи афинанстә кризис]], агазеҭқәа жәпакы иаарласны аонлаинахь ииасыртә иҟанаҵеит.
[[Телевидение|Ателехәаԥшра]] зегь реиҳа еицырдыруа ажәабжьқәа ирхыҵхырҭаны иаанхоит: аҭак ҟазҵаз рҟынтәи 70% раҟара телехәаԥшрала ажәабжьқәа ишрыцклаԥшуа рҳәеит<ref>{{Cite web |url=http://people-press.org/report/479/internet-overtakes-newspapers-as-news-source |title=Internet Overtakes Newspapers As News Source |access-date=2009-12-18 |archive-date=2009-12-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091219173238/http://people-press.org/report/479/internet-overtakes-newspapers-as-news-source |url-status=live }}</ref>.
Аинформациатә агентра [[Информационное агентство США|УСИА]] (USIA) 1953 шықәса инаркны анагӡаратә мчра аҩнуҵҟа ихьыԥшым еиҿкаарак аҳасабала аус ауеит, ЕАА адәныҟатәи аполитика адгыларазы ауаажәларратә дипломатиа амҩаԥгаразы.
ЕАА аҳәынҭқарратә адәныҟатәи арбаратә система еиднакылоит Ахеилак ахь аҳасабырба ҟазҵо аинформациатә агентрақәа хәба. Урҭ рахьтә ҩба, [[Голос Америки|The Voice of America]] насгьы [[Office of Cuba Broadcasting|The Office of Cuba Broadcasting]] (Radio and TV Marti), афедералтә программа астатус рымоуп, [[Радио «Свобода»|Radio Free Europe/Radio Liberty]] насгьы [[Свободная Азия|Radio Free Asia]] хаҭалатәи икоммерциатәым еиҿкаарақәаны аус руеит. Арҭ амаҵзурақәа русзуҩцәа рхыԥхьаӡара 3,3 нызқьҩык иреиҳауп.
== Иара убас ==
* [[Журналистика|Ажурналистика]]
* [[Медиавосприятие|Амедиадкылара]]
* [[Медиалингвистика|Амедиалингвистика]]
* [[Медиастилистика|Амедиастилистика]]
* Амеинстримтә АИХ (''Mainstream media'')
* [[Свобода массовой информации|Амассатә информациа ахақәиҭра]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=Черных.А.|ссылка=http://ec-dejavu.net/m-2/Mass_media.html|часть=Усталость сострадать|заглавие=Мир современных медиа|место={{М.}}|издательство=Территория будущего|год=2007|страницы=180—194|archive-url=https://web.archive.org/web/20091121070314/http://ec-dejavu.net/m-2/Mass_media.html|archive-date=2009-11-21}}
* {{книга|автор=[[Данилова, Анна Александровна|Данилова А. А.]]|заглавие=Манипулирование словом в средствах массовой информации|место={{М.}}|издательство=Добросвет, КДУ|год=2009|страниц=234|isbn=9785982276131|тираж=1000}}
* ''Терин В. П.'' Массовая коммуникация (исследование опыта Запада). М.: [[Институт социологии РАН]], 1999.
* {{книга |заглавие=Mass communications: a comparative introduction |издательство=[[Manchester University Press]] |год=1994 |isbn=978-0-7190-3946-1 |страницы=26—27 |ссылка=https://books.google.com/books?id=5z7oAAAAIAAJ&pg=PA26 |язык=en |автор=Lorimer, Rowland; Scannell, Patty}}
* {{книга |заглавие=The mass media in Canada |издательство=James Lorimer & Company |год=2000 |isbn=978-1-55028-714-1 |страницы=88 |ссылка=https://books.google.com/books?id=eUbz3Ipt0xAC&pg=PA88 |язык= |автор=Vipond, Mary}}
* ''[[Гавров, Сергей Назипович|Gavrov S.]]'' [https://doi.org/10.1080/19409419.2017.1323177 Hybrid wars: the archaization of political consciousness and involution of media // Russian journal of communication. Tom 9, № 2, 2017. PP: 207—210. ] ISSN: 1940-9419 eISSN: 1940-9427
* {{книга| автор = Ворошилов В.В.| заглавие = Современная пресс-служба| место = Москва| издательство = КНОРУС| год = 2013| страниц = 222| isbn = 978-5-406-02887-2| ref = Ворошилов}}
* {{книга| автор = Ворошилов В.В| заглавие = Журналистика и рынок: проблемы маркетинга и менеджментасредств массовой информации : научное издание| место = СПб.| издательство = СПбГУ| год = 1997| ref = Журналистика}}
* {{книга| автор = Ворошилов В.В.| заглавие = Журналистика : учебник| место = М.| издательство = КНОРУС| год = 2013| страниц = 491| isbn = 978-5-406-05961-6| ref = Voroshilov}}
* {{книга| автор = Гаврилов К.| заглавие = Как делать сюжет новостей и стать медиатворцом| место = СПб.| издательство = Амфора| год = 2007| страниц = | isbn = 978-5-367-00469-4| ref = Гаврилов}}
* {{книга| автор = Алешина И.В.| заглавие = Паблик рилейшнз для менеджеров и маркетеров| место = М.| издательство = ГНОМ-ПРЕСС| год = 2003| страниц = 480| isbn = 5-94687-010-6| ref =Алешина}}
* {{книга| автор = Шарков Ф.И.| заглавие = Политический консалтинг| место = М. | издательство = Дашков и Ко| год = 2004| страниц = 458| isbn = 5-94798-482-2| ref = Шарков}}
* {{книга| автор = Ворошилов В.В. | заглавие = Теория и практика массовой информации| место = М.| издательство = КНОРУС| год = 2017| страниц = 464| isbn = 978-5-406-05842-8| ref = MassInformation}}
* {{книга| автор = Засурский Я. Н. | заглавие = История печати: антология| место = М.| издательство = Аспект Пресс| год = 2008| том = 3| страниц = 271| isbn = 978-5-7567-0480-8.| ref = Засурский}}
* {{книга| автор = Горчева А.Ю.| заглавие = Корпоративная журналистика| место = М.| издательство = Вест-Консалтинг| год = 2008| страниц = 220| isbn = 978-5-903321-22-3| ref =Горчева}}
* {{книга| автор = Гостомыслов А.П.| заглавие = Детская журналистика| место = СПб.| издательство = Изд-во Михайлова В.А.| год = 2008| страниц = 352| ref = Гостомыслов}}
== Азхьарԥшқәа ==
* C. Wright Mills. [https://web.archive.org/web/20080507041609/http://www.thirdworldtraveler.com/Book_Excerpts/MassSociety_PE.html The Mass Society] Chapter in The Power Elite, 1956
* [http://www.medialaw.ru/publications/books/medialaw2/laws/2-smi.html Закон о СМИ РФ] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111121020409/http://medialaw.ru/publications/books/medialaw2/laws/2-smi.html |date=2011-11-21 }}
* {{cite web|date=2008|url=http://unesdoc.unesco.org/images/0016/001631/163102R.pdf |title=Показатели развития средств информации: система оценки развития средств информации |work=Международная программа развития коммуникации |publisher=[[ИУНЕСКО]]|access-date=2014-08-30}}
* {{dmoz|World/Russian/Новости_и_СМИ/|СМИ}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:массатә информациа ахархәагақәа}}
[[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа| ]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә гәаанагара]]
[[Акатегориа:Аимадара]]
sx0pgwcvae6jj5pdkfjgvf0ok2qwbgn
Рафаель Санти
0
55110
172622
171878
2026-08-24T13:30:07Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Рафаель Санти]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171878
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭархара|Рафаель|Рафаель (еилыркаара)|Рафаель захьӡу ма изыжәлоу егьырҭ ауаа ирызку, иара убасгьы даҽа ҵакқәак змоу.}}
{{Акарточка артист
| ахьӡ = Рафаелло Санцио
| афото = Raffaello Sanzio.jpg
| ахҵара = Ахатәыпортреҭ. 1504 - 1506 Амҿы, атемпера. 33 × 47,5 см. [[Уффици]], [[Флоренция|Флоренциа]]
| атәылауаҩра = [[Афаил:Banner_of_Arms_of_the_Duchy_of_Urbino.svg|border|22px]] [[Герцогство Урбино|Урбинотәи агерцогцәа рыдгьылқәа]]
| амилаҭра = италиаа
| Азанааҭ = асахьаҭыхҩы, аҿыханҵаҩ, аҭыхҩы, архитектор
| аԥсра зыхҟьаз = агәчымазара
| аԥсыжра аҭыԥ = [[Апантеон (Рим)|Апантеон]], [[Рим]]
| арҿиара дуқәа = [[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]<br />[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]<br />[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]<br />[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]<br />[[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцқәа]]
| амеценат = [[Иули II|Апапа Иули II]], [[Лев X|Апапа Леон X]], [[Киџьи, Агостино|Агостино Киџьи]]
}}
'''Рафаель Санти да Урбино'''<ref>{{Cite web |url=http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |title=Ударение в Словаре имён собственных |access-date=2022-04-18 |archive-date=2021-05-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210502142941/http://gramota.ru/slovari/dic/?ag=x&word=%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B0%D1%8D%D0%BB%D1%8C%D1%81%D0%B0%D0%BD%D1%82%D0%B8 |url-status=live }}</ref>, мамзаргьы '''Рафаелло Санцио''' ({{lang-it|Raffaello Santi}}, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo; [[хәажәкырамза 26|26]] ма [[Хәажәкырамза 28|28]], ма [[мшаԥымза 6]]<ref name="BRE">{{БРЭ|автор=[[Назарова, Ольга Алексеевна|О. А. Назарова]]|2=28|3=264—266|статья=Рафаэль|ссылка=https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив=https://web.archive.org/web/20230610205947/https://old.bigenc.ru/fine_art/text/3495496|архив дата=2023-06-10}}</ref> [[1483]] ш., [[Урбино]] — {{date|6|4|1520}} [[Рим]]) — [[Изобразительное искусство Италии|Италиатәи]] [[асахьаҭыхҩы]], [[аҿыханҵаҩ]], [[аҭыхҩы]], [[умбрийская школа|умбриатәи]], [[Флорентийская школа живописи|флоренциатәи]] [[архитектор]], уи ашьҭахь - Римтәи [[Школа (в науке и искусстве)|ашкол]]. [[Высокое Возрождение|Иреиҳау Аиҭарҿиара]], ма XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы "Римтәи классицизм" аҟазара ахаҭарнакцәа дыруаӡәкын. Иара ҩажәи жәибыжь шықәса роуп иниҵыз, қәра дук шныимҵызгьы, [[Италиа|Италиа]] еицырдыруаз, амал змаз асахьаҭыхҩцәа дыруаӡәкхеит. Рафаель иусумҭақәа рҿы иааирԥшит [[Ренессансный гуманизм|аренессанстә гуманизм]] иҳараку аидеиақәа, ажәытәӡантәи иаауа, наӡаӡатәи аԥшӡареи ақьырсиантә дунеихәаԥшышьеи реидкылара илиршеит. Иҭыхымҭа «[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]» лсахьа аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа асахьақәа ирхыҵхьаӡалоуп; аурыс шәҟәыҩҩы [[Достоевски, Фиодор Михаил-иԥа|Фиодор Достоевски]] зегь реиҳа бзиа иибоз асахьаҭыхымҭақәа иреиуоуп<ref>{{cite web|url=http://www.mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|title=«Сикстинская мадонна» в русской литературе XX века|publisher=www.mirfilologa.ru|access-date=2019-07-30|archive-date=2019-07-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20190714224120/http://mirfilologa.ru/articles/ruslit/20vek/162-sikstinskaya-madonna-v-russkoj-literature-khkh-veka|url-status=live}}</ref>.
== Ирҿиаратә нысымҩа ==
Рафаель иусумҭақәа удыршанхоит рформа еилыкка иахьыҟоу, [[Композиция (изобразительное искусство)|ркомпозициа]] ахьымариоу, насгьы ауаҩы иҳаракыреи иԥшӡареи [[Неоплатонизм|рнеоплатонтә]] идеал аарԥшра ахьилшази рзы<ref> Christian K. Vision and the Visionary in Raphael. — Penn State Press: 2011. —ISBN 978-0-271-03704-2 </ref>. Рафаельи [[Микеланџьело|Микеланџьелои]], [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа иаҵанакуа хҩык аҟазацәа дуӡӡақәа ҳәа иԥхьаӡоуп. “Рафаель насыԥ змаз сахьаҭыхҩын. Уи ӷәӷәала аус иуан, аха илаз аҟазара Микеланџьело иеиԥш, даргәаҟуамызт, мамзаргьы Леонардо да Винчи иеиԥш иузеилымкаауа маӡаны иҟамызт. Иара иҟазара еилкаан, иҭынчын, иҳаракын, идеалтәын. Ииашаҵәҟьаны иҟазара классикатәын"<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля // Рафаэль и его время. — М.: Наука, 1986. — С. 7 </ref>.
Рафаель Леонардо да Винчи иаасҭа ҩажәи жәеиза шықәсала деиҵбын, Микеланџьело —аашықәса, уи аамҭа ҿыц иаҵанакуаз аҿар дырхаҭарнакхеит, иара 1520 шықәсазы иаамҭамкәа иԥсҭазаара даналҵ инаркны, Италиа Иреиҳау Аиҭарҿиара аамҭа ииасуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Рафаэль Санти // Стили в искусстве. В 3-х т. — СПб.: Кольна. Т. 3. — Словарь имён, 1997. — С. 220 </ref>.
Рафаель зеиԥшыҟам аҟазара злаз сахьаҭыхҩын, аҟазарҭа ду напхгара азиуан, иара ишьҭахь аусумҭақәа рацәаны иаанижьит. Ирҿиамҭақәа, ҳәарада, х-етапкны, х-стильк рыла еихшоуп, раԥхьаӡа акәны урҭ дрыхцәажәеит [[Вазари, Джорджо|Џьорџьо Вазари]]: [[Умбрия|Умбриа]] раԥхьатәи ишықәсқәа, анаҩс ԥшьышықәса раҟара (1504-1508) [[Флоренция|Флоренциа]] асахьаҭыхратә традициақәа зныԥшуаз аамҭа, уи ашьҭахь аҵыхәтәантәи итриумфтә усура-жәаҩа шықәса [[Рим|Рим,]] ҩыџьа апапцәа: [[Юлий II|Иули II]], [[Лев X|Леон X]] (1508—1520)рхаан.
=== Аҭоурыхҭҵаара ===
Рафаель иусумҭақәа иахьагьы аспециалистцәа иҭырҵаауеит, адискуссиақәа мҩаԥыргоит. Иҳаҩсыз жәашықәсақәа ирылагӡаны, ҿыц ицәырҵыз адыррақәа инарықәыршәаны, « Анцәахша Рафаель» изкны ирҩыз XVI-тәи ашәышықәсазы Џьорџьо Вазари, XIX-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны [[Вёльфлин, Генрих|Генрих Виолфлин]] ашәҟәы «Аклассикатә ҟазара» (1899) аҿы ирҩыз, «[[Пассаван, Иоганн Давид|И. Д. Пассаван]] Рафаель изку раԥхьатәи имонографиаҿы, мамзаргьы А. Миронов [[Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона|Брокгаузи Ефрони Ренциклопедиатә жәар]] аҿы ирҩыз рацәаны еиҭарҿыцын. Ахәҭакахьала, Иреиҳау Аиҭарҿиара аҟазара змырԥсыҽуа, акультураҿы “рафаелизм” аҭыԥи арольи иааннакыло аҭыԥи арольи еиҭарыхәаԥшын, “рафаелескқәа” ( аҟаза иҵаҩцәеи ишьҭрақәлаҩцәеи), [[маньеризм|аманиеризм]] ахь ирымоуа зыҟазаашьа. Аха Рафаель ирҿиамҭақәа адунеизегьтәи аҟазара аҭоурых аҿы ирымоу ароль дуӡӡа аҵакы гәыҩбарак узцәырнагаӡом.
=== Урбино имҩаԥысыз ихәыҷреи иҿареи ===
Рафаель Санти заа иани иаби ицәыӡит. Иан Марџьи Чарла дыԥсит 1491 шықәсазы. Иаб [[Санти, Джованни|Џьованни Санти]] Урбино агерцог иҟны,[[Гвидобальдо да Монтефельтро|Гуидобальдо да Монтефельтро]] аҳҭынраҿы сахьаҭыхҩыси поетси дыҟан.
Иара 1494 шықәсазы иԥсҭазаара далҵит, аха дахьӡеит иԥа асахьаҭыхразы раԥхьатәи аурокқәа иҭара<ref>{{книга|автор=Srinivasan, A.|заглавие=World Famous Artists|ссылка=https://books.google.ru/books?id=IXvcvv1Fnw8C&pg=PA21|pages=21|isbn=81-7478-522-1}}</ref>. Ажәохәтәи ашәышықәса аҩбатәи абжазы Урбино аус зуаз Лучиано Лаурана, [[Франческо ди Джорджо|Франческо ди Џьорџьо]] Мартини, [[Пьеро делла Франческа|Пиеро делла Франческа]] иара асахьаҭыхра ирҵараҿы акырӡа аҵак ду нарыгӡеит.
Рафаель Санти зегь раԥхьатәи иусумҭа, «Мадонна аӡҟы дыкны», иахьагьы [[Урбино]] ақалақь аҿы иҟоу [[Дом-музей Рафаэля Санти|Рафаель иҩны амузеи]] аҿы иҟоуп. Асахьаҭыхҩы раԥхьатәи иусумҭақәа иреиуоуп “Иԥшьоу ахҩеила рсахьа зну ахоругвь” (1499-1500 шықәсқәа инарзынаԥшуа), иара убас «Толентинотәи Иԥшьоу Николаи игәаргьынхаҵара»(1500-1501) [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] иҟоу Сант-Агостино ауахәама.
=== Аҵара. Умбриатәи аамҭа ===
[[Афаил:PalaOddiRaffaello.jpg|мини|слева|Аҭыԥҳа агәыргьын лхаҵара ([[Алтарь Одди|Одди иныҳәарҭа]]). 1502-1504 шықәсазы. Ақәатәа,атемпера (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Ватикан, Пинакотека.]]
1501 инаркны Рафаель [[Перуджа|Перуџье]] (Умбриа) иҟаз [[Пьетро Перуджино|Пиетро Перуџьино]] иҟазарҭаҿы аҵара иҵон, аусгьы иуан. Уи аамҭазы, иара лассы-лассы Перуџьи ааныжьны [[Урбино]], [[Читта-ди-Кастелло|Читта ди Кастелло]] игылаз иҩныҟа дцалон, [[Пинтуриккьо|Пинтуриккио]] дицны [[Сиена]]ҟа дцон, Читта ди Кастеллои Перуџьиеи рҟынтә иоуаз азаказқәа наигӡон. 1502 азы ицәырҵуеит раԥхьатәи “рафаель имадонна”-“ [[Мадонна Солли]] ”. Мадоннеи аӡҟи рсахьақәа - Рафаель қәыԥш зегь реиҳа бзиа иибоз теман, иԥсы ҭанаҵы ус еиԥш иҟаз асахьақәа ҭихуан. Аха иара заатәи «Мадоннақәа иҭынчу Умбриатәи апеизаж афонаҿ » (А. Н. Бенуа) Перуџьино истиль ала иҭыхын. Џь. Вазари излеиҳәо ала, Рафаель раԥхьатәи иусумҭақәа Перуџьино исахьақәа ирылукаартә иҟам. Егьырҭ раԥхьатәи аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Сон рыцаря|Арыцар иԥхыӡ]]», «[[Три грации (Рафаэль)|Х-грациак]]»(рыҩбагьы 1504 шықәса инарзынаԥшуа).
[[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] иазгәеиҭахьан, Рафаель «Умбриатәи аҟазацәа рҵаҩы иаҳасабала далагеит, нас Фра Бартоломео Флоренциа иааирԥшуаз адинтә-идеалисттә хырхарҭа дадгылеит ҳәа.Рафаель Римҟа диасаанӡа иԥсҭазаара далҵызҭгьы, иара ҳаамҭазы умбриа-флоренциатәи ашкола аҟазацәа бзиақәа дырхыԥхьаӡалахон, уи аҩаӡарагьы дахысран дыҟамызт. Наӡаӡатәи ақалақь ауп иара истиль дуи ирҿиара ауниверсалтә ҵаки рышьаҭа зҳаз<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. — М.: Искусство, 1978. — Т. II. — XVI столетие. — С. 45 </ref>.
Хәыҷы-хәыҷла Рафаель ихатә стиль ааирԥшит. Асахьа «[[Обручение Девы Марии (картина Рафаэля)|Мадоннеи ԥаҵа зҿам Иосифи]]» (1504) аҿы Пиетро Перуџьино абри атемала иҟаиҵаз акомпозициа даҽазныкгьы иаагоуп, аха асахьақәа рҭыхра апластикаҿы аҵаҩы ирҵаҩы дииааит. Одди иныҳәарҭазы иҭихыз асахьаҿы «[[Алтарь Одди|Мариа Қьырса хәыҷ дыкны]] » (1504 шықәса инарзынаԥшуа), Рафаель иԥшааит анаҩстәи иусумҭақәа рҿы еиқәиршәашаз акомпозициа.
Аныҳәарҭа рзы акомпозициа дуқәа рыдагьы, Рафаель иаԥиҵеит асахьа хәыҷқәа: «[[Мадонна Конестабиле]]» (1502-1504), «Агәылшьап зшьуа Аԥшьа Георги » (1504-1505 инарзынаԥшуа) насгьы апортреҭқәа - «Пиетро Бембо ипортреҭ» (1504-1506).
1504 шықәсазы Урбино ақалақь аҿы Рафаель афилософ, ашәҟәыҩҩы, афилантроп, аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Балдассаре Кастильоне]] диабадырит, уии иареи аиҩызара ӷәӷәеи асалам шәыҟәқәеи рыбжьалеит, ахәҭакахьала, Рафаель иҭихыз аҭыӡсахьа “[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]” иадҳәалоу, аҟазара аҭоурых аҿы еицырдыруаз ашәҟәқәа.
=== Флоренциатәи аамҭа. "Флоренциатәи Амадоннақәа" ===
[[Афаил:Raphael Madonna with Beardless St. Joseph.jpg|мини|[[Мадонна с безбородым Иосифом|Мадонна аԥаҵа зҿам Иосиф дицны]] (Иԥшьоу аҭаацәара) 1506. Темпера, ақәатәа, ахәшашәыга (амҿы аҟынтәи еиҭагоуп). Аҳәынҭқарратә Ермитаж, Санкт-Петербург]]
1504 шықәса ахырқәшамҭазы Рафаель [[Флоренция|Флоренциа]]ҟа нхара диасит. Абраҟа [[Леонардо да Винчи|Леонардо да Винчии]] иареи еибадырит, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]], [[Фра Бартоломео|Бартоломео делла Порта]] уҳәа егьырҭ Флоренциатәи аҟазацәа аӡәырҩы. Инҭкааны иҭиҵаауан Леонардо да Винчи иҿыханҵатә техника, и[[сфумато]]. Рафаель егьырҭ аҟазацәа реихьӡарақәа ирласны идикылон, иҵон, иӡхьоу Леонардо да Винчи исахьаҭыхымҭа “Ледеи амшынҟызи” аҟынтәи Рафаель иҭыхымҭа нханы иҟоуп, иара убас Микеланџьело иҭыхымҭа “Аԥшьа Матфеи” аҟынтәи. «...Леонардои Микеланџьелои русумҭақәа рҿы иибаз атехникақәа ирыбзоураны, иара иҵегьы аусура иҽадицало далагеит, урҭ рҟынтәи иҟазареи иҟазшьеи рзы ахәарҭа ду алигарц азы», — ҳәа иҩуан Џь. Вазари<ref name="Вазари">{{книга |автор = Джорджо Вазари. |часть = |заглавие = Жизнеописания наиболее знаменитых живописцев, ваятелей и зодчих|оригинал = |ссылка = |ответственный = |издание = |место = М.|издательство = АЛЬФА-КНИГА |год = 2008|том = |страницы = |страниц = |серия = |isbn = |тираж = }}</ref>.
“Иҳәаатәхаз” асахьа акәхеит “[[Положение во гроб (картина Рафаэля)|Акәыба аҭаҵара]]”, уи аҟаза раԥхьатәи “Умбриатәи астиль” ацәхьаҵразы иҟаиҵаз аҽазышәара аанарԥшуан. Рафаель раԥхьаӡа Флоренциа Аньоло Дони иҟынтәи, уи иԥҳәыси иареи рпортреҭқәа ҭихразы азаказ иоуит, аҵыхәтәантәи Леонардо да Винчи иҭыхымҭа « [[Мона Лиза|Мона Лиза дель Џьокондо]]» Рафаель инаҭаз анырра аныԥшит. Иара убри аамҭазы, Аньоло Дони изы Микеланџьело Буонарроти «[[Мадонна Дони]]» [[тондо|атондо]] аԥиҵеит.
Флоренциа Рафаель аныҳәарҭатә сахьақәа ҭихит: «Аҳ итәарҭаҿ итәо Мадонна Иоанн Аӡӡаахҩи Баринтәииҿ Николаи лыцны» (1505 шықәса иназынаԥшуа), «[[Положение во гроб (Рафаэль)|Акәба аҭаҵара]]» (1507 шықәса) насгьы апортретқәа - « [[Дама с единорогом (картина Рафаэля)|Аԥҳәызбеи атәыҩазаҵәи]]» (1506-1507 инарзынаԥшуа). Аҿыцрақәа рацәаны ишцәырҵызгьы, Рафаель итрадициатәу атехника еиҳа еиӷьишьон: темперала аус иуан, амҿаҟны ахәшашәыга ихы иаирхәон, ақәатәа аҿы акәымкәа.
1507 азы Рафаельи [[Донато Браманте]]и еибадырит. Ишьақәырӷәӷәам адокументалтә версиа ала, урҭ еиуацәан, иҟалап Браманте иашьа иԥа иакәызҭгьы. Ишыҟазаалакгьы, Браманте иакәхеит абжьгаҩыс иоуз, анаҩсгьы хылаԥшра изызуаз, ашьҭахь Ватикан аусуразы иреиӷьу акандидат ҳәа асахьаҭыхҩы Апапа [[Юлий II|Иули II]] дидигалеит.
Рафаель еиҳа-еиҳа ихьӡ-иԥша иацлон, аԥшьацәа рсахьақәа раԥҵаразы адҵақәа рацәаны иоуан: « Иԥшьоу аҭаацәара аԥшьацәа Елизаветеи Иоанн Аӡӡаахҩи рыцны» (1506-1507 шықәсақәа инарзынаԥшуа). «[[Мадонна с безбородым Иосифом|Иԥшьоу аҭаацәара (Мадоннеи аԥаҵа зҿам Иосифи)]]» (1505-1507), «[[Святая Екатерина Александрийская (Рафаэль)|Александриатәи Аԥшьа Екатерина]]» (1507-1508 инарзынаԥшуа).
[[Афаил:Raffaello Sanzio - Madonna del Cardellino - Google Art Project.jpg|мини|слева|[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]]. 1505-1506 шықәсазы. Амҿы, ахәшашәыга. Уффици, Флоренциа]]
Флоренциа ақалақь аҿы Рафаель Мадоннақәа зну асахьақәа ҩажәаҟа аԥиҵеит. Амала, атемақәеи акомпозициақәеи еиҭаҭихуан: Мадонна аӡҟы ма дылгәыдкыланы дылкуп, мамзаргьы [[Иоанн Креститель|Иоанн Аӡӡаахҩы]] ивара дыхәмаруеит, аха “Мадоннақәа” зегьы индивидуалтәқәоуп, насгьы ирныԥшуа ан лыхаарақәа узеидкылом (иҟалап, иан заа лыԥсҭазаара дахьалҵыз Рафаель игәаҿы ашьҭа ӷәӷәа ааннажьзар). Рафаель ихьӡ-иԥша ахьеизҳауаз иабзоураны, азаказқәа рацәаны иоуа далагеит; иара «[[Мадонна Грандука]]» аԥиҵоит (1505), «[[Мадонна с гвоздиками|Мадонна агвоздикақәа кны]] » (1506 шықәса инарзынаԥшуа), «Мадонна абалдахин аҵаҟа» (1506-1508). Ари апериод иреиӷьыз аусумҭақәа рахь иаҵанакуеит «[[Мадонна Террануова]]» (1504-1505), «[[Мадонна со щеглом|Мадонна ашьхарҵыс кны]] » (1506), «Мадоннеи аӡҟи Иоанн Аӡӡаахҩи ([[Прекрасная садовница|Абаҳчааӡаҩ ԥшӡа]])» (1507-1508).
=== Римтәи аамҭа. Ватикан иусура ===
[[Афаил:"The School of Athens" by Raffaello Sanzio da Urbino.jpg|мини|300px|[[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]. 1510-1511 шықәсазы. Аҭыӡсахьа. Астанца делла Сениатура, Ватикан]]
[[Афаил:Liberazione di san pietro 05.jpg|thumb|200px|справа|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра. Астанца д'Елиодоро асахьанҵа ахәҭаҷ. 1513-1514]]
1508 шықәса аҩбатәи абжазы Рафаель [[Рим]]ҟа нхара диасит (иԥсы ҭанаҵы уаҟа даанхеит), Браманте ицхыраарала апапа иаҳҭынраҿы аофициалтә сахьаҭыхыҩны дҟалеит. Рим ауп Рафаель аклассицистикатә [[Стиль (искусство)|стиль]] ахьаԥиҵаз, уи алоуп ҳаамҭазгьы иусумҭақәа злаудыруа. Уи атәы 1918 азы иналукааша австриатәи аҟазара аҭоурыхҭҵааҩы [[Дворжак, Макс|Макс Дворжак]] илекциақәа рҿы иазгәеиҭеит, уи «Римтәи астиль» ацәырҵра Рафаель «идеалтә типқәа» раԥҵара иадҳәалоуп ҳәа азгәаҭаны, Рафаель иклассицистикатә стиль «аманера ду» шьаҭас иамоуп ҳәа аликааит. Дворжак ари иуникалтәу астиль аҷыдара хадақәа иреиуоуп ҳәа иазгәеиҭеит «игармониатәу аидеал», иара убас « асахьаркыратә релиативизм»<ref> Дворжак М. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49, 50 </ref>. [[Гращенков, Виктор Николаевич|В. Н. Грашьенков]]гьы ари ахшыҩҵак дадгылон, инаҵшьны иазгәаҭо, асахьаҭыхҩы ирҿиара хықәкыла римтәи апериод аан ауп «Рафаель аклассик иҭыԥ Рафаель аклассицист ианааникылаз» ҳәа<ref> Гращенков В. Н. Рафаэль. — М.: Искусство, 1971. — С. 172 </ref>.
Рафаель иаԥҵамҭақәа рҿы, Перуџьинои Брамантеи рныррала, архитектуратә ргыларақәа ҭихуан — ацентртә хыбрақәа, акупол змоу аротондақәа, агьежьбжа змоу ахыбрагьагьақәа. Аҟазаратә стиль ҿыц шьаҭас иамаз «анатура аҭҵаара», ма «ажәытәӡауаа рыҿыԥшра» акәӡамызт,уаанӡа ишазгәарҭоз еиԥш, урҭ рыҩбагьы еицҵаны, аԥсабара иагу ашьахәрақәа абстракттә идеалк аҿаргыланы иаадырԥшуа иалагеит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Римский классицизм // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 175 </ref>.
М. Дворжак иажәақәа рыла, асахьатә формақәа рестетикатә ҟазшьақәа Рафаель «аҵаки аԥсабара гәык ала азыҟазаареи иреиҳаны » иргылеит. Аестетика ҿыц шьаҭас иаман, акы, bellezza (аԥшӡара), ҩба, maniera grande (аманера ду), уи иаанаго {{Ацитата алагара}}“Аформақәа еиҳа идуны рааԥшра ада, ахәыцшьа ҳаракгьы: иаарԥшу аперсонажқәа иреиҳау абзазашьа ныҟәызго ракәны иҟазар ауп. Убри ауп изыбзоуроу дара рыртәашьа ԥагьагьы, зны-зынла атеатралра зныԥшуа, аха аҩныҵҟатәи ахақәиҭра знубаало, еилыххха иҟоу рнапҟьашьақәа. Аҭагылазаашьақәа атеатралтә ҟазшьа рымоуп, ахаҿсахьа иалоу аҳаҭырқәҵаратә доуҳа инақәыршәаны... аҩныҵҟатәи ахақәиҭреи аҳаҭырқәҵареи рыла иҭәуп... Ари астиль, иҟалап, зегь рыла ажәытәӡатәи атрадициа иахылҵыз акәзар, аха уеизгьы уи зынӡа иеиԥшым акы аанарԥшуан<ref> [[Дворжак, Макс|Дворжак М]]. История итальянского искусства в эпоху Возрождения. Курс лекций. В 2-х т. — Т. 2. XVI столетие. — М.: Искусство, 1978. — С. 49 </ref>{{Ацитата алгара}}.
Рафаель иестетикатә кредо инагӡаны, еилыкка иааԥшуеит аграф [[Кастильоне, Бальдассаре|Бальдассар Кастильоне]] иахь ииҩыз еицырдыруа асалам шәҟәаҿы,[[Рим]]тәи [[Вилла Фарнезина]] аҟны аҟаза “[[Триумф Галатеи|Галатеа лтриумф]]” ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьа аус ахьадиулоз инамаданы.(1511ш) Аграф Рафаель иусумҭа гәахәара дула идикылеит, Галатеа лҭыхразы иҟаз амодель дазусҭадаз ҳәа диазҵааит, «аӡгьы» ҳәа ҭакс ианиоу даара иџьеишьеит. Рафаель 1514 шықәсазы Кастильоне аҭак изиҩит: {{Ацитата алагара}}«Галатеиа лтәы ҳҳәозар, сара схы ҟаза дууп ҳәа исыԥхьаӡарын, Шәара Ҳаҭыр зқәу исзышәыҩуа арҽхәаԥхьыӡ дуқәа рыбжак иадамзаргьы аҭыхымҭа ианыԥшуазҭгьы... Иара убасгьы ишәасҳәоит, аԥхәызба ԥшӡа лсахьа ҭысхырц азы, аԥшӡақәа рацәаҩны избар ауп, амала Шәара Ҳаҭыр зқәу уа шәыҟаны, уи лалхраҿы шәсыцхааруазар; Аха аӡбаҩ бзиақәеи аҳәса ԥшӡақәеи ахьмаҷу инамаданы, схаҿы иааиуа аидеиа ауп схы иасырхәо»<ref> Мастера искусства об искусстве. — В 7 т. — М.: Искусство, 1966. — Т. 2. — С. 156—157. Перевод А. И. Аристовой</ref>{{Ацитата алгара}}. Аха, Дворжак ишазгәеиҭаз ала, ас еиԥш иҟоу абстракттә идеалисттә цәырҵра иаарласны акризис ахылҿиааит. Аха XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы ари акризис макьана ирныруамызт.
Апапа [[Юлий II|Иули II]] идҵала, насгьы Ватикан архитектор хада [[Донато Браманте]] иҟаиҵаз ажәалагалала, Рафаель адҵа иоуит Ватикантәи ауадақәа рҭыӡқәа асахьақәа рныиҵарц азы.
{{Main|Рафаель истанцақәа}}
“Рафаель истанцқәа” (италиа бызшәаҟынтә: Le Stanze di Raffaello, италиа Stanzа- ауада: [[Ватикан]] [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] ахԥатәи аихагылаҿы иҟоу ԥшь-уадак рыла ишьақәгылоу [[анфилада]]. Анфилада идуқәам х-залк аҵанакуеит, иара убас еиҳа еиҳау еиҭа даҽакгьы, «Константин изал» ҳәа изышьҭоу.
Раԥхьа « Астанца делла Сениатура» аҭӡамцқәа ҭыхын,( анапынҵамҭақәа ма аусԥҟақәа руада) Ари ауада иалкаау аҵак ду арҭон. Рафаель ԥшьы-хкыкны иҟоу ауаҩы интеллектуалтә усура аазырԥшуа акомпозициақәа аԥиҵит: адиндырра, аиуриспруденциа, апоезиа, афилософиа- « [[Диспута]]», (1508-1509), « Аҟәыӷара. Ахмырҟьацәареи Амчи»(1511), иара убас зегь иреиӷьӡақәоу «[[Парнас (фреска)|Парнас]]»(1509-1510), « [[Афинская школа|Афинатәи ашкол]]»(1510-1511).
Аҭыӡсахьақәа зегьы иреиӷьу, ауадақәа рҿы зегь раасҭа еицырдыруа усумҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп « Афинатәи ашкол», -Аиҭарҿиара аамҭази, [[ренессанс|аренессанстә]] ҟазареи, Рафаель ирҿиамҭақәеи иреиӷьу аԥҵамҭа. Ахьӡ "Афинатәи ашкол" [[Беллори, Джованни Пьетро|Џьованни Пиетро Беллори]] иӡбеит 1672 ш. азы (Le vite de' pittori, scultori et architetti moderni). Аҭыӡсахьа ауада хәыҷы аҭӡамц зегьы ааннакылоит (8 х 10 м). Ашьаҭаҿы афреска аҭбаара: 7,7 м.ыҟоуп
Рафаель иусумҭақәа ахаҭәаау «аидеалтә стиль» аҿырԥшы адырԥшуеит, уи иналукааша архитектор, «римнтәи аклассицизм» аԥҵаҩы [[Донато Браманте]] инырра ацхыраарала иҿиеит. Вазари излаиҳәо ала, Браманте иоуп аҭыӡсахьа архитектуратә фон авторс иамоу: ахыргьагьа агьежьбжа, Аполлони Минервеи рбаҟақәа рганқәа. Иџьашьахәу, иҳаракӡоу архитектура афон аҿы иубоит еиуеиԥшым агәыԥқәа рыла Рафаель еидикылаз ажәытәтәи афилософцәа. Афигурақәа апортреҭтә ҟазшьақәа рыҭан, насгьы Аиҭарҿиара аамҭазы инхоз ауаҩы урҭ аперсонажқәа ихааназтәи ауаа рхы-рҿқәа рнибаалон. Убас, [[Платон]] ихаҿсахьаҿы Леонардо да Винчи даарԥшуп, Микеланџьело (аҵыхәтәантәи акомпозициа далагалоуп) инкахәыцуа итәо [[Гераклит]] иакәны даарԥшуп, ациркуль зку [[Евклид]] Браманте исахьа имоуп, арыӷьарахьтәи аганаҿ игылоу [[Птолемей|Птолемеи]] даара Рафаель ихаҭа диеиԥшуп. Аахәаҩи аҟазеи ишырхәыцыз ала, ақьырсиантә [[неоплатонизм]] аидеиақәа инарықәршәаны, ас иҟоу аиԥшзаара ажәытәӡатәи афилософиеи [[теология|атеологиа]] ҿыци реизааигәара асимволра анаҭоит.
Урыстәылатәи асахьаҭыхҩы [[Брюллов, Карл Павлович|К.П.Бриуллов]] 1824-1828 шықәсқәа рзы Санкт-Петербургтәи [[Императорская Академия художеств|Аҟазаратә Академиа]] акопиақәа рзал азы, Рафаель иҭыхымҭа «Афинатәи ашкол» акопиа, Италиа ахәшашәыгала ақәатәаҿы иҭихит.
Аҭыӡсахьа «[[Диспута]]» (италиан бызшәала: La disputa del sacramento — Иԥшьоу ақьабз иазку аимак) -ақьырсиантә қьабз амаӡақәа ирызку аицәажәара акәӡам, уи ауахәама аҳаракра ауп изызку. Апапа [[Юлий II|Иули II]] иаԥшьигаз аиконографиатә программаҿы аҭыӡсахьа «Диспута» ихадоу акәны иҟоуп. Аҭыӡсахьаҿы иаарԥшу ахҭысқәа мҩаԥысуеит адгьыли ажәҩани рҿы. Ахыргьагьа дуӡӡа, иархитектуратәу ижәҩантәу, ҩ-дунеик еиднакылоит: адгьыли ажәҩани. Амардуанҿаԥса ҭбаақәа аныҳәарҭахь унаргоит.
Рафаель икомпозициа «[[Парнас (фреска)|Парнас]]» («Апоезиа»; ахьӡ «Парнас» цәырҵит XIX-тәи ашәышықәсазы) Рафаель, «Диспутеи» «Афинатәи ашколи» рыбжьара ауада мраҭашәаратәи аган аҿы аҭыԥ ылихит. Апоезиа аллегориа аҟаза иаамҭазы иҟаз агуманитартә ҵара ишаҳәоз ала иааирԥшит, [[Франческо Петрарка|Ф.Петрарке]]и, [[Джованни Боккаччо|Г.Боккаччо]]и, [[Салютати, Колюччо|К.Салутати]]и ридеиақәа инарықәршәаны.
«Парнас» аҟны [[Аполлон]] жәаҩык [[Музы|амузақәа]] дрыцны даарԥшуп, еицырдыруа жәааҩык ажәытәӡатәи абырзентә, римтәи, италиатәи апоетцәа дрыгәҭылакны. Абырзен, алаҭын, италиатәи аперсонажқәа реилаӡҩара апоезиа иарҭоз аренессанстә ҵакы иалкаау атеологиа ицәырнаго агәацԥыҳәара иақәшәоит<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Парнас» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VII, 2007. — С. 181 </ref>. Вазари ари акомпозициа иазкны инарҭбааны иҩуеит, аха хыхь-хыхьла: «Убас, Бельведер иаҿаԥшуа аҭӡамц аҿы Парнаси Геликонтәи аӡыхьи ахьыҟоу, ашьха ақәцәани анаарақәеи рҿы адаԥа ҵлақәа рбаҳча ҭихит, урҭ рыбӷьы иаҵәақәа аԥша ҟәымшәышә ишарҵысуа уныруеит,аҳауаҿы - ҵыхәаԥҵәара змам хыԥхьаӡара рацәала зцәа-зжьы хту акупидонқәа, рхы-рҿы ԥшӡақәа аартны, адаԥа амахәҭақәа хырҵәоит, авенокқәа ҟарҵоит, урҭ ахәада зегьы аҟны ирыԥсаҟьоит, ара иҟоу зегьы ииашаҵәҟьаны анцәа иԥсы рхоуп - афигурақәа рыԥшӡарагьы, аҿыханҵа ахазынарагьы. Урҭ ирыхәаԥшуа иџьеимшьар залшом, ауаҩытәыҩсатә гени, ашәыгақәа шыхазынамгьы, асахьа ашьахәра иабзоураны аҭыхымҭа аԥсы ахоушәа аҟаҵара злаилшаз<ref name="Вазари"/>.
Аԥхын, 1511ш шықәсазы апапцәа раудиенциазы Рафаель напы аиркит Станца д-Елиодоро аҭыӡсахьақәа рескизқәа (аҭыӡсахьақәа руак ахьӡ ахҵан) Аҭыӡсахьақәа рпрограммаҿы иаарԥшуп, ауахәама аҭоурых иалкаау амоментқәа рзы Анцәа иаиҭоу ахьчара аидеиа, хықәкылатәи асиужетқәа
адгьыл аҿы имҩаԥысуа ахҭысқәа Анцәа имч џьашьахә аҽшаланагалоу иазкуп. Ԥшь-композициак иаадыԥшуеит: «Илиодор аныхабаа аҟынтә иқәцара» (1511ш–1512), «Болсенатәи амесса» (1512), «Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтә ихы иақәиҭтәра » (1513–1514), «Лев Дуи Аттилеи реиԥылара» (1514).
Акомпозициа “[[Изгнание Илиодора|Илиодор аныхабаа аҟынтәи иқәцара]]” (италиан бызшәала: Cacciata di Eliodoro dal Tempio) аҭыӡсахьа “Афинатәи ашкол” угәаланаршәоит, аха Рафаель индивидуалтә стиль аеволиуциа аазырԥшуа аекспрессиеи адинамикеи рыла иалкаауп.
«[[Месса в Больсене|Больсенатәи амесса]]» (италиан бызшәала: Messa di Bolsena),ақьырсиантә традициа инақәыршәаны, 1263 шықәсазы Рим аҩадахьы иҟоу ақалақь хәыҷы Больсена имҩаԥысыз ахҭыс џьашьахәы ауп. Амесса мҩаԥызгоз апап қәыԥш Евхаристи иԥшьоу амаӡа агәра игомызт — ачеи аҩи Қьырса ицәеижьи ишьеи реиԥш ишыԥшьоу агәыҩбара изцәырнагон. Аныҳәа аан агостиа анышьҭырх [[антиминс]] аҿы хә-ҭыԥк рыҟны ашьа ааит. Абри асиужет иадҳәалоуп аҭыӡсахьа “[[Диспута]]” Станца делла Сениатура аҟны. Акомпозициа «Больсенатәи амесса» аҿы Рафаель Апапа Иули II аныҳәарҭаҿы «Больсенатәи аџьашьахәы» шаҳаҭс дшаиоуз ааирԥшуеит.
Аҭыӡсахьа «[[Освобождение Святого Петра из темницы (фреска Рафаэля)|Аԥшьа Пиотр аҳаԥсы аҟынтәи ихы иақәиҭтәра]]» (италиан бызшәала: La Liberazione di San Pietro dal Carcere) (1513-1514) ҟазара дула иҭыхуп. Аиудеиаа раҳ Ирод Агриппа идҵала Апостол Пиотр аҳаԥсы дҭакын. Аусӡбара ҟалараны ианыҟаз ауха, Анцәа илашара дагәҭылакны Амаалықь даацәырҵит, Пиотр дирҿыхеит, ишьамҭлаҳәқәа ихыхны, ицәаз асолдаҭцәа дрывганы аҳаԥсы дҭигеит. Ари акомпозициаҿы Рафаель усҟантәи ашықәсқәа рзы даара имаҷны рхы иадырхәоз аметод ихы иарихәеит: еишьҭаргыланы еидҳәалоу х-епизодк еидикылеит. Агәҭаны амаалықь ицәоу Анцәа ицҳаражәҳәаҩ инапы ихьысуеит. Арымарахь ала, ахьчаҩцәа ирбаз иԥсабаратәым алашара иаршәаҟьан иҩны ицоит. Акомпозициа арӷьарахьтәи аган аҟны амаалықь — Аиҭарҿиара аамҭазтәи аҟазараҿы зегь раасҭа иԥшӡоу афигәрақәа руаӡәк — Пиотр аҳаԥсы дҭигоит.
Акомпозициа “[[Пожар в Борго|Борго иҟалаз абылра]] ” (италиан бызшәала: Incendio di Borgo) (1514) аҟны, ари ауадаҿы иаԥҵоу аҭыӡсахьақәа рҟынтәи “Борго абылра астанца” аҿы Рафаель инапы еиҳа иуныруеит, аха Микеланџьело ду иҟынтәи иаагоу амотивқәагьы убоит. Алегенда изларҳәо ала, 847-тәи ашықәсазы Борго (Римтәи апапа ихан иазааигәоу аҭыԥ) абылра ҟалеит, уи еиҳа-еиҳа аҽарӷәӷәон Папа Леон IV Ватикантәи ихан абарҵаҿы дцәырҵны амца ааникылаанӡа.
Ари акомпозициаҿы иубарҭоуп ихазынан иҭыху афигәрақәа рацәаны. Арӷьарахь, зныкымкәа асахьаҭыхҩцәа аӡәырҩы иҭырххьаз, аӡы зҭоу аԥҳал зку аԥҳәыс лфигура, агәҭаны - аԥҳәыс лнапқәа шьҭыхны, иара убас аҭӡы ахалара зҽазызшәо арԥыс. Армарахь ала Енеи, амца зку аҩны аҟынтә иаб абырг Анхис иҟәаҟәа дықәҵаны далигоит. Ари ахаҿсахьақәа ргәыԥ иунарбоит асиужет Вергили ипоема "Енеида" аҟынтә ишааагоу, Троиа иҟалаз абылра атәы ахьааирԥшуа. Акыраамҭа иныҟәарақәа рышьҭахь Енеи Италиа иҳәынҭқарра шьақәиргылеит. Убри аҟнытә иара Рим ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡоуп.
“Борго абылра астанца ” — аҵыхәтәантәи уадоуп, Рафаель иҭыӡсахьақәа ахьубарҭоу. Анаҩс аҭыӡсахьақәа рыҟаҵара ицхырааҩцәа ирыдҵан: Џьулио Романо, Џьован Франческо Пенни, Џьованни да Удине уҳәа убас иҵегьы. Уи аамҭазы Рафаель апапа акрызҵазкуа егьырҭ идҵақәа инапы рылакын: Сикстинтәи акапелла аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа рыҟаҵара, насгьы Аԥшьа Пиотр ибазилика аргылара хылаԥшра аиҭон, уи аҭыԥ 1514 шықәсазы Браманте иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иоуит. Аԥшьбатәи ауада- « Константин изал»-Рафаель иҵаҩцәа роуп аҭыӡсахьақәа анызҵаз.
[[Афаил:Pope Julius II.jpg|thumb|left|Апапа Иули II ипортреҭ. 1511ш. Амҿы, ахәшашәыга. Амилаҭтә галереиа, Лондон]]
'''Аҭӡамцхҟьақәа рсериа " Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа""
1514 шықәса анҵәамҭазы, Апапа [[Лев X|Леон X]], ихьӡ Ватикантәи [[Сикстинская капелла|Сикстинтәи акапелла]] иадиҳәаларц иӡбеит,уи азы аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа<ref> Так называли в Италии тканые ковры по главному центру производства шпалер в XV веке во французском городе Аррас </ref> азаказ ҟаиҵеит [[Деяния святых апостолов|Иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа русқәа]] » рышәҟәы асиужетқәа рыла, акапелла арԥшӡаразы. Жәа ҭӡамцхҟьак рыла ( ганцыԥхьаӡа хәба-хәба) акапелла аганахьтәи аҭыӡқәа ҵаҟатәи рыхәҭа ырԥшӡатәын. Урҭ рсиужетқәа Аевангелиеи иԥшьоу ацҳаражәҳәаҩцәа рышәҟәи рҟынтәи иааган, Аԥшьацәа Пиотри Павели рҭоурых аҟынтәи, иара убас апрограмма инақәыршәаны Қьырсеи Моисеи рҭоурыхқәа еиҭазҳәоз, флоренциатәии умбриатәии асахьаҭыхҩцәа 1481-1483 шш.рзы Сикстинтәи акапеллаҿы иҭырхыз аҭыӡсахьақәа иреиԥшын.
Апапа игәҭакы инақәыршәаны, аҭӡамцхҟьақәа еидыркылар акәын Ацҳаражәҳәацәа рҭоурыхи адунеи аԥҵара инаркны Анцәа ауаа ирзынижьыз раԥхьатәи ауасиаҭ аҟынӡа (Моисеи изакәан аҩыраӷәы) аҭоурыхи, иара убас [[Микеланџьело|Микеланџьело]] акапелла аплафон аҿы иҭихыз (1508-1512), Иаса Қьырса ацҳаражәҳәаҩ Пиотр « ацаԥхақәа иҭара», насгьы апапцәа рҭоурыхи еиднакылар акәын.
Аныҳәатә хҭысқәа анымҩаԥысуаз акапеллаҿы аҭӡамцӡхҟьақәа кнарҳауан. Уажәы урҭ хазы азалаҿы ицәыргақәҵоуп Рафаель еиҳа ихьшәаны иаԥиҵаз асахьақәа инарыцны: [[Мадонна ди Фолиньо]] (1511-1512), «Мариа агәыргьын лхаҵара» (1502-1504) иара убас «Аҽеиҭакра» (1519-1520) [[Ватиканская пинакотека|Ватикантәи Пинакотека]]ҿы, (еиҭныԥсахло, еснагь жәаҩык рҟынтә бжьба). Акапелла ахаҭа аҿы, урҭ рҭыԥан, аҭыӡсахьа атехника ахархәарала «аԥардақәа» иреиԥшны иҭыхуп.
Ари асериа иаҵанакуеит абарҭ асиужетқәа: «Листра имҩаԥгаз аԥсаҭара» (Sacrificio di Listra), «Ацыркь ихәшәтәра» (Guarigione dello storpio), «Саул идинхаҵара аиҭакра» (Conversione di Saulo), «Елима лылашәхара» (Punizione di Elima), «Ацаԥхақәа рыҭара», « Иԥшьоу Стефан ахаҳәқәа игәыдҵара» (Lapidazione di santo Stefano), «Павел Афины иҟаиҵаз абжьагажәа» (Predica di san Paolo), «Иԥшьоу Павел аҳаԥсаҿы» (San Paolo in carcere), «Ананиа иԥсра» (Morte di Anania), «Иџьашьахәу аԥсыӡкра» (Pesca miracolosa).
Ари аус аҿы аҟаза ицхраауан иҵаҩцәа [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]и [[Пенни, Джанфранческо|Џьованни Франческо Пенни]]и, аха асахьаҭыхымҭақәа зегьы Рафаель ихаҭа иаԥиҵеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli, 1975. — Р. 113 </ref>. Аҭӡамцхҟьақәа ҟаҵан 1517-1519 шықәсқәа рзы [[Брюссель|Бриуссель]] ақалақь аҟны, [[Кук ван Альст, Питер|Питер Кук ван Альст]] имануфактураҿы аҿы [[Орлей, Бернарт|Бернарт ван Орлеи]] далархәны. Раԥхьаӡа 5 м аҩаӡара змаз 7 уарҳалк ҟарҵеит, урҭ роура еизакны 42 м ыҟан<ref> Большая иллюстрированная энциклопедия древностей. — Прага: Артия, 1980. — С. 62 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы абордиурқәа ҟаҵан фламандиатәи [[барокко|абарокко]] астиль ала, [[Ван Дейк, Антонис|Антонис Ван Деик]] иҭыхымҭақәа инарықәыршәаны. Асра знапы алакыз аҳ Иаков I иааиԥхьахьаз афламаниадтәи аҟазацәагьы ракәын<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]]. «Деяния апостолов» // Власов В. Г. Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. III, 2005. — С. 419 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа ирну афигурақәа рҿы иубарҭоуп Микеланџьело «истиль ҳарак» анырра, иара убас, [[Станцы Рафаэля|Ватикантәи астанца]]ҿы Рафаель иҟаиҵаз «Борго иҟалаз абылра» ҳәа изышьҭоу аҭыӡсахьаҿгьы. Асериа ақәҿиара ду аиуит, иара акырынтә еиҭаҭырхит, Франциа [[Мануфактура Гобеленов|Гобеленаа]]и [[Мануфактура Бове|Бове]]и рмануфактурақәа рҿгьы.
Акардинал Ерколе Гонзага 1548 шықәсазы Бриуссельтәи асыҩцәа ари асериа иақәҭырхырц дҵаны ириҭеит. 1563 шықәсазы, иара даныԥсы ашьҭахь, аҭӡамцхҟьақәа Мантуатәи агерцог [[Гульельмо I Гонзага|Гулельмо I Гонзага]] изынижьит. Уажәы урҭ Венециа адожқәа раҳҭынра аҟны «Агобеленқәа руадаҿы» иҟоуп<ref> Pierluigi De Vecchi. La Cappella Sistina. — Milano: Rizzoli, 1999. ISBN 88-17-25003-1 </ref>.
Аҭӡамцхҟьақәа рзы акартонқәа 1623ш азы иааихәеит шьҭралатәи апринц, Англиа иаҳхараны иҟаз Чарльз I. Аҳ данԥсы ашьҭахь, аҳҭынратә мазара аҭираҿы, акартонқәа Кромвел иаахәеит, урҭ Уаитхолл абанкеттә зал аҿы акәалаԥқәа ирҭаҵәахын. Амонархиа аиҭашьақәыргылара ашьҭахь, аҳ иҭаацәара раҳратәрахьы ихынҳәит. Аграфство Сиурреи иҟаз Мортлеик амануфактураҿы еиуеиԥшым асериа ҿыцқәа раԥҵаразы акартонқәа рхы иадырхәеит. Анаҩс урҭ [[Хэмптон-Корт|Ҳемптон-Корт]] аҳҭынраҿы иҟаз иҷыдоу агалереиа иҩанрҵеит, уаҟа урҭ 1813 шықәсанӡа иҟан. Анаҩс дара [[Букингемский дворец|Букингемтәи аҳҭынра]]ҿы иҵәахын. 1865 ш инаркны еиқәхаз акартонқәа быжьба [[Лондон]], [[Музей Виктории и Альберта|Викториеи Альберти рыхьӡ зху амузеи]] ахь ииаргеит.
"Рафаель илоџьиа"
[[Афаил:President Trump's Trip Abroad (34079021263).jpg|thumb|220px|left|Ватикан иҟоу Ацҳаражәҳәаҩцәа рхан аҿы "Рафаель илоџьиақәа". 1508-1519 шықәсазы. Архитектор Д. Браманте ипроект. Рафаель Санти иҵаҩцәа рсахьақәа]]
1508 шықәсазы Апапа Иули II архитектор Донато Браманте дҵас ииҭеит [[Апостольский дворец|Апапа ихан]] хыхьтәи аихагылаҿы [[Лоджия|алоџьиа]] еиԥшу агалереиа иргыларц, уантәи Наӡаӡатәи ақалақь уахәаԥшлартә еиԥш. Архитектор аусура далагеит, аха 1514 шықәсазы дыԥсит, аргыларақәа ирыциҵеит Рафаель Санти. «Рафаель илоџьақәа» аамҭа анца дара ус рыхьӡырҵеит, архитектура аҭоурых аҿы XVI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз «римтәи аклассицизм» аҟазара аканонтә ҿырԥштәны иҟалеит. Еиԥшыз жәаха секциа еиҟараны иахьеизшаз, ахаргьагьақәа, апилисатрқәа иаку аритм змоу, еиҿкаау ракәны иааԥшуеит. Аҭӡамцқәа, ахыгьагьақәа, апиластрқәа1517-1519 шш.рзы рсахьа ҭырхуан Рафаель иҵаҩцәа: [[Перино дель Вага]], [[Джулио Романо|Џьулио Романо]], [[Джованни да Удине|Џьованни да Удине]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Рафаэллино дель Колле|Рафаеллино дель Колле]]. Ахагьагьақәа рыҟәшақәа зегьы рҿы Рафаель Ауасиаҭ Ҿыц атемала асиужеттә композициақәа ԥшьба ҭихит. Егьырҭ (ҩажәи жәаа Ажәытәтәи Ауасиаҭ атемала) иаанхаз аҭыԥ [[Гротеск (орнамент)|агротесктә]] [[орнамент|рԥшӡагақәа]] рыла иҵаҩцәа ихадырҭәааит.
1783 ш инаркны 1792 шықәсанӡа [[Санкт-Петербург]] аимператрица [[Екатерина II|Екатерина аҩбатәи]] лзаказала, [[Большой Эрмитаж|Аермитаж Ду]] ахыбраҿы архитектор [[Кваренги, Джакомо|Џьакомо Кваренги]] Рафаель [[Фреска|иҭыӡсахьақәа]] ркопиақәа рыла агалереи аԥиҵеит, Ватикантәи апапа иаҳҭынра ахыбрагьы аазырԥшуа. Уаанӡа гәыԥҩык асахьаҭыхҩцәа (. [[Хаккерт, Якоб Филипп|И. Ф. Хаккерт]], Д. В. Анджелони, [[Петер, Уильям|У. Петер]] уҳәа) 1778 шықәсазы Рим Рафаельи иҵаҩцәеи рҭыӡсахьақәа ркопиа аҟаҵара иалагеит.
Аусурақәа напхгара рырҭон [[Унтербергер, Христофор|Х. Унтербергер]]ти [[Раффенштайн, Иоганн Фридрих|И. Ф. Раффенштайн]]и. Акопиақәа ақәатәақәа рҿы
иҟаҵан, анаҩс урҭ еикәарҳәны Санкт-Петербургҟа иааргеит. [[Новый Эрмитаж|Аермитаж Ҿыц]] ахыбра андыргылоз, алоџьиақәа 1778-1787 шш рзы еиқәырханы иҟан, урҭ мраҭашәаратәи агалереиа аҩбатәи аихагылаҿы иҟан.
1515 шықәсазы [[Северное Возрождение|Аҩадатәи Аиҭарҿиара]] аамҭазы иналукааша аҟаза [[Дюрер, Альбрехт|Альбрехт Диурер]] Римҟа дааит. Уи Ватикантәи астанцақәа гәеиҭон. Рафаель исахьаҭыхымҭа ииҭеит, уи аҭакс анемец сахьаҭыхҩы Рафаель изааишьҭит ихатәы портреҭ, амала иара анаҩстәи аԥеиԥш еилкаам.
=== Римтәи аамҭазы иҟаз аныҳәарҭақәеи «Мадоннақәеи» ===
[[Афаил:Transfiguration Raphael.jpg|мини|[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]. 1516-1520 шықәсазы. Амҿы, атемпера. Пинакотека, Ватикан]]
Ватикан аусутә рацәаны ишимазгьы, Рафаель аныҳәарҭақәа рсахьақәа рҭыхразы ауахәамақәа рҟынтә азаказқәа наигӡон,: «Аԥшьа Цецилиа» (1514-1515), «Аџьар аныҟәгара» (1516-1517), «[[Иезекииль (пророк)|Иезекииль]] илаԥшҵашәара» (1518 шықәса инарзынаԥшуа). Рафаель жәа сахьак инарзынаԥшуа «Амадоннақәа» Рим иҭихит. Арҭ аԥҵамҭа ҳаракқәоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, ркомпозициа еилыкка иҟоуп: «[[Мадонна Альба]]» (1510), « [[Мадонна с рыбой|Аԥсыӡ зку Мадонна]]»,( 1512-1514), « [[Мадонна в кресле|Акресло иқәтәоу Мадонна]]», ( 1513-1514) инарзынаԥшуа.
{{Main|Аҽеиҭакра (Рафаель)}}
Аҟаза аҵыхәтәантәи [[шедевр|иусумҭа дуӡӡа]] "[[Преображение (Рафаэль)|Аҽеиҭакра]]" (1516-1520) ауп, уи асахьаҿы аҷыдара ҿыцқәа убарҭоуп. Хыхьтәи ахәҭаҿы Рафаель, [[Аевангелие|Аевангелие]] инақәыршәаны, Фавор ашьхаҿы ацҳаражәҳәаҩцәа [[Апостол Пётр|Пиотр]]и, [[Иаков Зеведеев|Иаков]]и, [[Иоанн Богослов|Иоанн]]и рҿаԥхьа Қьырса иҽеиҭакра џьашьахәы ааирԥшуеит. Ацҳаражәҳәаҩцәеи аџьныши ахьаарԥшу асахьа ҵаҟатәи ахәҭа,Рафаель иескизқәа рыла Џьулио Романо иҭихит.
Мшаԥымза 6, 1520 шықәсазы Рафаель иԥсҭазаара даналҵ, мышқәак, [[Борго (район)|Борго]] иҩны аҵыхәтәантәи имҩахь инаскьагара рҽаназыҟарҵоз, ихыркәшамыз асахьаҭыхымҭа «Аҽеиҭакра» аԥсы ихаҿы игылан<ref>{{Cite web |url=http://www.nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |title=Nerone Tours of Italy {{!}} Tours of Rome Florence Venice Naples Pompeii<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-10-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126154319/http://nerone.cc/nerone/archivio/arch89.htm |archive-date=2010-11-26 |url-status=dead }}</ref>. Рафаель данԥсы ашьҭахь мчыбжьык анҵы, Ватикан асахьаҭыхымҭа « Лазарь Иԥсаҭалара» азааигәара «Аҽеиҭакра» кнарҳаит.
[[Афаил:RAFAEL - Madonna Sixtina (Gemäldegalerie Alter Meister, Dresde, 1513-14. Óleo sobre lienzo, 265 x 196 cm).jpg|мини|слева|Сикстинтәи Мадонна. 1512-1513 шықәсазы. Ақәатәа, ахәшашәыга.. Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа, Дрезден]]
{{Main| Сикстинтәи Мадонна}}
Рафаель иаԥҵамҭақәа зегь раасҭа иссиру ауп еицырдыруа "[[Сикстинская мадонна|Сикстинтәи Мадонна]]" (1512-1513), уи [[Дрезден]]тәи [[Галерея старых мастеров|Ажәытәтәи аҟазацәа ргалереиа]]ҿы 1754ш. инаркны иҟоуп. Шәагаала идуӡӡоу асахьаҭыхымҭа Рафаель иаԥиҵеит [[Пьяченца|Пиаченце]] иҟоу, [[Сикст II|иԥшьоу Сикст аҩбатәи]] иуахәама аныҳәарҭазы. Азаказ ҟазҵаз делла Ровере аҭаацәара ирылиааз, [[Папство|апапа]] [[Юлий II|Иули аҩбатәи]] иоуп. ( Иԥшьоу Сикст делла Ровере рҭаацәара дырхылаԥшуан ҳәа ԥхьаӡан)
Асахьа акомпозициа иаанарԥшуеит аҟаза хаҭалатәи ихәыцшьа аеволиуциа. «Заатәи Мадоннақәа» рҿы Рафаель Умбриатәи апеизаж афон аҟны аӡӷабцәа ԥшӡақәа рсахьа ҭихуан. Асахьа [[Мадонна Грандука]] аҿы, иара апеизажтә фон инеитралтәу еиқәаҵәоу, зынӡа еиқәаҵәоу уҳәаргьы ауеит ала иԥсахит,аӡҟы дыкны иналымариашаны игылоу Мариа, Рафаель хагәҵәылатәи аформат дҭаикит. Анаҩс Рафаель
абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы иҟаз аиератикатә композициақәа рахь дхынҳәызшәа ҟаиҵеит, ахәҭакахьала, [[Одигитрия|Одигитриа]] византиатәи ахкы ахь<ref> [[Власов, Виктор Георгиевич|Власов В. Г.]] Сикстинская Мадонна // Новый энциклопедический словарь изобразительного искусства. В 10 т. — СПб.: Азбука-Классика. — Т. VIII, 2008. — С. 759—760 </ref>. Асахьа акомпозициа традициала [[Святое Собеседование|Иԥшьоу Аицәажәарақәа]] [[Иконография|рныхаҩыра]] иадырҳәалоит, избан акәзар аӡҟы дызку Мадонна илымҵахырхәо аԥшьацәа дрыгәҭылакны даарԥшуп. Уи еиԥшу акомпозициа змоу Рафаель егьи исахьагьы, “Мадонна ди Фолинио” (1511-1512), официалла “Sacra Conversazione” ҳәа иашьҭоуп, насгьы уи “Сикстинтәи Мадонна” шьаҭас иаиуит ҳәа иԥхьаӡоуп, уигьы “аицәажәарақәа” ртрадициа иаҵанакуеит<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Milano: Rizzoli Editore, 1975. — Р. 108—109 (№ 97, 105) </ref>.
XVIII-тәи ашәышықәсазы, алегенда рылаҵәеит (аҭоурыхтә документқәа рыла ишьақәырӷәӷәам) Мадонна лзы модельс дҟалеит Рафаель бзиа иибоз, жәибжь шықәса зхыҵуаз ачаӡҩы иԥҳа Маргарита Лути ҳәа. Рафаель уи [[Форнарина]] лыхьӡиҵеит (италиантәи fornaro - ачаӡҩы). [[Сикст II|Аԥшьа Сикст]] ипрототип иакәын Апапа Иули ([[Сикст IV]] иашьа иԥа), [[Варвара Илиопольская|Аԥшьа Варвара]] лзы- иаҳәшьаԥҳа [[Орсини, Джулия|Џьулиа Орсини]]. Апапа дышиеԥшыз [[Кавальказелле, Джованни Баттиста|Џь.Б.Кавальказелле]]и егьырҭ аӡәырҩи иазгәарҭеит, насгьы иԥшьоу Варвара лпрототип азы Лукрециа делла Ровере лыхьӡгьы рҳәон, апонтифик иаҳәшьаԥҳа<ref> Putscher M. Raphaels Sixtinische Madonna. Das Werk und seine Wirkung. — Tübingen: Hopfer Verlag, 1955. — Р. 38 </ref>.
Асахьаҭыхымҭа Мраҭашәаратәи аҟазара иреиҳау [[шедевр|ашедеврқәа]] иреиуоуп ҳәа зегьы еицҿакны иазгәарҭоит, зегь раԥхьаӡа иргыланы [[Композиция (изобразительное искусство)|акомпозициа]] ауадаҩразы, абырзен-римтәи, аԥшӡара [[идеал|аидеал]]и ақьырсиантә цәаныррақәеи рконтаминациа агармониазы.
Асахьа изызҭыхыз аҭыԥ ԥшьа (Пиаченца иҟоу Сан-Систо аберҭыԥ) иаҟәыганы, уи асахьақәа ргелереиахь аиагара XVIII-тәи ашәышықәса аинтеллектуалцәа рыбжьара ахәыцра ҵаулақәа цәырнагеит<ref> Gazzola Е. La Madonna Sistina di Raffaello. Storia e destino di un Quadro. — Macerata: Quodlibet, 2013. — ISBN 9788874625246 </ref>.
=== Апортреҭқәа ===
[[Афаил:Baldassare_Castiglione,_by_Raffaello_Sanzio,_from_C2RMF_retouched.jpg|мини|[[Портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне ипортреҭ]]. 1514-1515 шықәсазы. Ахәшашәыга, ақәатәа. Лувр, Париж]]
Ауахәамақәа рыдҵала хыԥхьаӡара рацәала иҭихуаз аусумҭақәа рыдагьы, Рафаель апортреҭтә жанр алагьы ирацәаны аус иуан. 1512 шықәсазы иҭихит «Апапа Иули II ипортреҭ». Џь. Вазари иазгәеиҭон: «Иара убри аамҭазы, даара дшеицыдыруазгьы, аҟаза ахәшашәыгала апапа Иули ипортреҭ ҭихит. Асахьа апапа даара иеиԥшын, аԥсы ҭазшәа иҟан. Уи збоз зегьы, апапа иԥсы ҭаны раԥхьа дгылошәа, ргәы хыҭ-хыҭуа иалагон<ref name="Вазари"/>. Апапа икуриа адҵала иҭыхын «Акардинал Алессандро Фарнезе ипортреҭ» (1512 шықәса инарзынаԥшуа), «[[Портрет Льва X с кардиналами Джулио Медичи и Луиджи Росси|Лев Х ипортреҭ, акардиналцәа Џьулио Медичии, Луиџьи России иваргыланы]]» (1517-1518 шықәса инарзынаԥшуа).
Абарҭ аусумҭақәа рҟынтәи иалкаауп [[портрет Бальдассаре Кастильоне|Балдассаре Кастильоне]] (1514-1515) ипортреҭ. Акыр шықәса рышьҭахь, ари апортреҭ акопиа [[Рубенс]] иҭихуеит. [[Рембрандт]] раԥхьа уи асахьа ҭихуеит, анаҩс, асахьа анырра инаҭаз иабзоураны, иара ихатәы “[[Автопортрет Рембрандта (1640)|Автопортреҭ]]” ҟаиҵоит. Астанцақәа рҿы аус анимуаз аамҭазы, Рафаель «[[Портрет Биндо Альтовити|Биндо Альтовити ипортреҭ]]» ҭихит (1515 шықәса инарзынаԥшуа). Аҵыхәтәаны Рафаель ихы ҭихит «Ахатәыпортреҭи сҩызеи» (1518-1520) аҟны, аха асахьаҿы Рафаель инапы зыжәҩа иқәиҵаз дарбан ҩызоу иахьагьы еилкааӡам; аҵарауаа зыгәрагара уадаҩу аверсиақәа рацәаны иаадырԥшуеит.
=== Авилла Фарнезина ===
{{Main|Авилла Фарнезина}}
{{Main|Галатеиа лтриумф}}
[[Афаил:Raffael 012.jpg|мини|слева| Галатеиа лтриумф. 1511ш. "Галатеиа ллоџьиа". Вилла Фарнезина, Рим]]
Абанкир, аҟазара ахылаԥшҩы [[Киджи, Агостино|Агостино Киџьи]] [[Тибр]] аԥшаҳәаҿы авилла иргылеит, уахь Рафаели иҵаҩцәеи ааԥхьара риҭеит ажәытә мифологиа асиужетқәа рыла аҭыӡсахьақәа ҭырхырц азы. Абасала, 1511 шықәсазы «[[Триумф Галатеи|Галатеиа лтриумф]]» захьӡу аҭыӡсахьа цәырҵит. Уаанӡа авилла ианыз асахьақәа Рафаель ихаҭа иусумҭақәаны иԥхьаӡан: «Рафаель абри аҭыӡсахьаҿы аԥаимбарцәеи асивиллақәеи рсахьа ҭихит. Уи иара иаԥҵамҭақәа иреӷьу ҳәа иԥхьаӡоуп, иреиӷьқәоу иреиӷьу. Ииашаҵәҟьаны, уа иану аҳәсеи ахәыҷқәеи рыԥсы ҭазшәа иҟоуп, насгьы ихырку аколорит ала иалукаауеит. Ари аусумҭа иара иԥсы анҭазгьы ахьӡ-аԥша ду изаанагахьан, иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахьгьы иара убас<ref name="Вазари"/>.
Аамҭа анца, еилкаахеит, ирацәаӡаны азаказқәа ахьимаз азы, зегь раԥхьаӡа иргыланы, [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] аргылара иадҳәалаз аусқәа, Ватикан [[Станцы Рафаэля|астанцақәа]] рҭыӡсахьақәа рҭыхра, уҳәа Рафаель ицхырааҩцәа аҭыӡсахьақәа аус рыдулара рыдиҵо далагеит.Убри аан, азыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа рыбжеиҳарак иара Рафаель ихахьы игон, аҭыӡсахьақәа егьырҭ иҟарҵон.
Авилла Фарнезина аҿы аус руан иҵаҩцәа: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастьиано дель Пиомбо]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], [[Содома]]. XX-тәи ашәышықәса агәҭаны имҩаԥгаз аҭыӡсахьақәа рреставрациа ашьҭахь еилкаахеит « Галатеиа лтриумф» аҭыӡсахьа еиҳа ихадоу ахәҭақәа иара Рафаель ихаҭа ишҭихыз, егьырҭ- Џьулио Романо<ref> Pierluigi De Vecchi. Raffaello. — Р. 105 </ref><ref> Bajard S., Bencini R. Roms. Paläste und Garten. Paris: Terrail, 1997. S. 15-22 </ref>. «Александр Македонскии Роксанеи рчара» акомпозициа авилла аҩбатәи аихагылаҿы [[Содома]] иаԥиҵеит, ахқәа иалкаау рыхәҭақәак-Рафаель ихаҭа иҭихит.
=== Архитектура ===
Рафаель архитектор иаҳасабала иусура иалкаау аҵакы амоуп, уи Браманте римантәи иклассицизми уи иашьҭанеиуаз азеиԥшевропатәи архитектура [[классицизм|аклассицизм]]и аанарԥшуеит, ахәҭакахьала [[Палладианство|Палладиантәи]] ацәырҵра аныԥшуеит. Браманте 1514 шықәсазы идунеи аниԥсах, Рафаель усҟан зыргылара иаҿыз [[Собор Святого Петра|Аԥшьа Пиотр иныхабаа]] архитектор хадас дҟалеит. 1513 шықәсазы Иули II иҭыԥан иҟалаз апапагьы, [[Лев X|Леон X]] - Рафаель иҟазара ҳаҭыр ду ақәиҵон. 1513 шықәсазы иара Рафаель ажәытәӡатәи Рим иаҵанакуа аамҭа актәи археологс дҟаиҵеит. Апонтифик Ду идҵала Рафаель археологиатә ԥшаарақәа дырхылаԥшуан, Ватикантәи аколлекциақәа реидкыларақәа, рышьақәгылара хылаԥшра азиуан, насгьы Наӡаӡатәи ақалақь археологиатә сахьа (аплан) еиқәиршәеит. 1515 шықәса инаркны Рафаель Ватикан «ажәытә ҭынхақәа рзы акомиссар» иҭыԥ ааникылон<ref> Бартенев И. А. Рафаэль и архитектура // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 80 </ref>.
Рим Рафаель ипроект ала иргылан аџьартә- ҟәырӷ змоу аухәама [[Сант-Элиджо-дельи-Орефичи|Сант- Елиџьо- дели- Орефичи]]( аиувелирцәа рцех иԥшьоу аелегиа), иара убас даара зычаԥашьа бзиоу ауахәама [[Санта-Мария-дель-Пополо|Санта- Мариа- дель- Пополо]] акпелла Киџьи(1512-1520).
Иара убас Рафаель апроект ҟаиҵеит [[Палаццо Видони-Каффарелли|Палаццо Видони- Каффарелли]] аԥхьатәи ахәҭа(1515), Бранконио дель Аквила(1520 ахыбра еиқәымхаӡеит), иара убасгьы Флоренциа иҟоу [[Палаццо Пандольфини]], уа аусурақәа хирқәшеит Франческо да Сангалло(1516-1520).
1515 азы, Рим аҩада-мраҭашәаратәи аган ахәҭаҿы, Рафаель ипроект ала акардинал Џьулио Медичи (аԥхьаҟа Апапа Климент VII) изы авилла аргылара иалагеит (аргылара хиркәшеит [[Сангалло, Антонио да (младший)|Антонио да Сангалло Аиҵбы]]). Ахыбра «[[Вилла Мадама]]» ҳәа ахьӡырҵеит (уи анаҩс аԥшәымас иаиоуз [[Маргарита Пармская|Маргарита Пармтәи]], ( Маргарита Австиратәи ҳәагьы илышьҭан, ма « [[Мадам]] Маргарет»), Алессандро Медичи иԥшәма ԥҳәыс). Авилла архитектуратә мотив хадақәа еснагь еиԥш — агьежьбжатәи ахыргьагьеи аҟәырӷи ракәын. Авестибиули алоџьиеи агротесктә темақәа рыла иҭыху асахьақәеи [[Рельеф (скульптура)|арелиеф]]қәеи рыла [[декор|ирԥшӡоуп]].
Рафаель афасад акомпозициаеи ааигәара игылоу ахыбрақәа рҷыдарақәеи еснагь еидиҳәалон, ахыбра ашәаагақәееи ахықәки азгәаҭаны, аханқәа зегьы ырԥшӡаны, акы иузаламырҩашьо аҟаҵара иҽазишәон<ref name="БСЭ">{{книга |автор = [[Алпатов, Михаил Владимирович|Алпатов М. В.]] |часть =Рафаэль |заглавие = [[Большая советская энциклопедия]] |ответственный = Гл. ред. [[С. И. Вавилов]]|издание = 2 издание|место = М.|издательство = [[Советская энциклопедия]]|год = 1965}}</ref>. Икомпозициақәа ирышьагәыҭуп ихырқәшоу аплан, асимметриа, афасадқәа апилиастрқәа рыла реихшара. Иҟоуп агәаанагара, архитектуреи аҿыханҵеи рҿы аклассицизм астиль Рафаель иоуп иаԥызҵаз, ихзырқәшазгьы ҳәа. Иусумҭақәа уанрыхәаԥшуа, ииашаҵәҟьаны, урҭ рыҩаӡара шхырқәшоу убоит, анаҩстҽи рырҿиара шзалымшо еиукаауеит<ref> Алпатов М. В. Художественные проблемы итальянского Возрождения. — М.: Искусство, 1976. — С. 10—12 </ref>.
=== Аҭыхымҭақәеи агравиурақәеи ===
[[Афаил:Raphael Lucretia.jpg|мини|слева|200px|Рафаель. Лукрециа. 1483-1520 шықәсқәа рыбжьара. Ақьаад, акалам, амарқьаф, амел. Метрополитен амузеи, Ниу-Иорк]]
[[Афаил:Raimondi Lucretia's suicide.jpg|мини|200px|Маркантонио Раимонди. Лукрециа. 1515. Аџьаз аҟны агравиура.]]
Рафаель иҭыхымҭақәа ԥшьышә инарзынаԥшуа еиқәхеит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп асахьаҭыхразы аҽазыҟаҵаратә ҭыхымҭақәа, иҟоуп иара убас зхала иҟоу аусумҭақәагьы. Рафаель ихаҭа агравиурақәа ҟаиҵаӡомызт. Аха иҵаҩцәеи ицхырааҩцәеи — [[Раймонди, Маркантонио|Маркантонио Раимонди]], [[Венециано, Агостино|Агостино Венециано]], [[Денте, Марко|Марко Денте]], Џьованни Антонио Каралио — Рафаель исахьақәеи ихыркәшамыз икомпозициақәеи рхы иархәаны, арепликақәеи акомпозициатә вариациақәеи ҟарҵон. Уи абзоурала, ахәҭакахьала, иӡхьоу Рафаель исахьаҭыхымҭақәа ԥыҭк ҳара ҳаамҭанӡа иааӡеит. Рафаель иҭыхымҭақәа рыла иҟаҵаз агравиурақәа амҩадуқәа ирыԥныз адәқьанқәа рҿы ирҭиуан; урҭ аархәон италиатәи [[Майолика|амаиоликатә]] сахьаҭыхра аҟазацәа, (аҭӡамцхҟьақәа рҭыжьразы акартонқәа ҟазҵоз), амҿлыхқәа ҭаԥызҟоз, аиувелирцәа. Абас ала иҿион Аиҭарҿиара аамҭа иазҷыдаз аҟазаратә еицлабра: иналукааша асахьаҭыхҩы иусумҭа — асахьаҭыхҩы-агравиурақәа ҟазҵоз иусумҭа — анапҟаза иусумҭа уҳәа абарҭ зегьы еимаданы ианыҿиоз. Санкт-Петербургтәи [[Ермитаж|Аермитаж]] аҿы А. Венецианои М. Раимондии ркомпозициақәа зну амаиоликатә чанахқәа ыҟоуп. Насгьы, асахьанҵақәа Рафаель иҭыхымҭақәа ирықәҭыхӡам, урҭ рҿиаратә вариациақәуп, ркомпозициақәа рсахьа шыԥсыҽугьы, Рафаель ихаҭа иескизқәа раасҭагьы еиҳауп. Ари зыхҟьо аформат ахьыгьежьуи, ахьшьытә сахьанҵа аҷыдареи роуп<ref> Михайлова О. Э. Использование композиций произведений Рафаэля и его школы в росписи итальянской майолики // Рафаэль и его время: Сборник статей. — М.: Наука, 1986. — С. 142—154 </ref>.
Рафаель иҭыхымҭа “ Парис иусӡбара ” дахәаԥшны (1508-1509). Раимонди аџьаз аҟны иҟаиҵаз агравиура, Џьорџьоне исахьаҭыхымҭа “Ақыҭатә концерт” (1508-1509) еиԥш, иара асхьаҭыхҩы ихаҭа [[Мане, Эдуард|Е. Мане]] ишиҳәоз ала, асахьаҭыхымҭа « [[Завтрак на траве (картина Мане)|Ашьацраҿ шьыбжьхьаҟаҵара]]»(1863) шьаҭас иаиуит<ref> Прокофьев В. Н. Живопись Эдуарда Мане между прошлым и будущим (некоторые вопросы поэтики и стилистики) // Прокофьев В. Н. Об искусстве и искусствознании. — М.: Советский художник, 1985. — С. 128 (письмо Ш. Бодлера Надару от 14 мая 1859 г.)</ref>.
=== Ажәеинраалақәа ===
[[Афаил:La Fornarina by Raffaello.jpg|мини|слева|229px|[[Форнарина (картина)|Аԥҳәыс қәыԥш лпортреҭ (Форнарина)]]. 1518-1519 шықәсазы. Палаццо Барберини, Рим. Аҵарауаа реиҳараҩык ргәы ишаанагоу ала, асахьаҿы Рафаель бзиа иибоз, имодель [[Форнарина]] даарԥшуп. Рафаель данԥсы ашьҭахь, Џьулио Романо аԥҳәыс лыжәҩахыр аҿы иҭихит «Рафаель Урбинас» ҳәа зныз анапхаҵа.]]
[[Афаил:Raffaello Sanzio - La Donna Velata.jpg|мини|229px|[[Донна Велата|Донна Велата (Ақәыршә зхоу аԥҳәыс)]]. 1516.ақәатәа, ахәшашәыга. Палаццо Питти, Флоренциа]]
Иаамҭазы иҟаз асахьаҭыхыҩцәа реиԥш, иаҳҳәап, [[Микеланџьело|Микеланџьело]], Рафаельгьы ажәеинраалақәа иҩуан. Иахьанӡагьы еиқәханы иҟоуп [[сонет|асонет]]қәа рыцҵаны иҭихыз исахьақәа. Ҵаҟа ижәбоит А. Махов еиҭеигаз асахьаҭыхҩы бзиа иибоз аԥҳәызбацәа руаӡәк илзикыз асонет.
{{Ацитата алагара}}Амур, ирмаҷ убла хызкуа алашара
Уара иааушьҭыз ҩ-бла џьашьахәык.
Урҭ ҳақәдыргәыӷуеит ма ахьҭа, ма аԥхын амца шоура,
Аха урҭ арыцҳашьара цәыкәбар хәыҷыкгьы рылам.
Сара урҭ рыԥшӡара анысныр,
Ишԥасцәыӡи схақәиҭреи сҭынчреи.
Ашьхантә иасуа аԥшагьы, ацәқәырԥақәагьы
Уи амца рзырцәаӡом сара сахьдырхәуашәа.
Ҿымҭӡакәа сыхьанҭара ахгара сазыхиоуп
Ашьамҭлаҳәқәа рыла иҿаҳәоу тәыс сыҟаз
Урҭ рцәыӡра -аԥсра иаҩызоуп.
Сгәаҟрақәа дарбанзаалак еиликаауеит,
Агәаҳәарақәа раанкылара злымшаз
Абзиабаратә ԥшатлакә ԥсаҭатәыс саиуит.{{Ацитата алгара}}
=== Рафаель иԥсреи Апантеон аҿы анышә иамадареи ===
[[Афаил:Raphael's grave, Pantheon 2010.jpg|мини|Рафаель исаркофаг Апантеон аҟны. Рим. Аскульптор А. Мунес. 1811—1833]]
Рафаель иԥсҭазаара далҵит Рим, {{date|6|4|1520}} рзы, 37 шықәса дшырҭагылаз. Џь. Вазари иҩуан, Рафаель «абжьааԥны аасҭа еиҳа қьафурала аамҭа анихига ашьҭахь » дыԥсит ҳәа, аха иахьатәи аҵарауаа ргәы ишаанаго ала, иԥсра зыхҟьаз аԥсыԥ лага-ҩагаратә чымазара имцашоура ӷәӷәала иахьханагалаз иахҟьеит. Аҳақьымцәа иҟарҵаз агха иахҟьеит ҳәа,-апапа иааишьҭыз аҳақьымцәа, ииашамыз адиагноз ықәдыргылеит, ашьакаҭәарала имцашоура ладырҟәырц рҽазыршәеит, уи ахьҭа ӷәӷәа злаланы иҟаз ачымазаҩ изы даара ишәарҭан (ари атәы XVI-тәи ашәышықәсазгьы еилкааны ирыман<ref>{{Cite web|url=https://doi.org/10.1007/s11739-020-02435-8|title=Riva, M.A., Paladino, M.E., Motta, M. et al. The death of Raphael: a reflection on bloodletting in the Renaissance. Intern Emerg Med (2020)}} </ref>).
Дыԥсаанӡа, Рафаель иҭаххеит иара ихарџь ала Апантеон аҿы «ажәытәӡатәи ахаҳәтә табернакль еиҭашьақәыргылазарц, насгьы уаҟа Мадонна лҳатәара зықәгылоу аныҳәарҭа дыргыларц, уи аҵаҟа анышә дахьарҭаша аҭыԥ алихит». Ажәытәӡатәи Венера илеиԥшны(егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, Исида) аҳаҭәара аҟаҵара идиҵеит иҵаҩы, аскульптор, архитектор Лоренцо Лотти, хьыӡшьас [[Лоренцетто]] ҳәа зарҳәоз. Аскульптура "Мадонна дель Сассо" ҳәа иашьҭалеит (италиан бызшәала: Мадонна дель Сассо - Ашьха Мадонна, мамзаргьы Ахаҳәтә), избан акәзар Мадонна лшьапқәа ахаҳә иқәгылоуп. Аха аҟаза ду анышә дахьамадаҵәҟьоу еилкаамызт<ref>La Morte di Raffaello. — URL: [http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118213141/http://la-morte-di-raffaello-da-urbino.blogspot.com/2016/11/tomba-di-raffaello-al-pantheon-la-morte.html |date=2022-01-18 }}</ref>.
цәыббрамза 14, 1833ш азы, асахьаҭыхҩцәа, [[Папская академия литературы и изящных искусств|аҟазара апапа иакадемиа]] алахәылацәа ражәалагалала, Апапа Григори XVI изин ала, дахьжыҵәҟьоу аилкааразы, аӡҟы дызку Мадонна лҳатәара зықәгылаз аплита аадыртит. Уи ахҭыс иалахәын апапа икуриа ахаҭарнакцәа, апапа ицҳаражәҳәаҩ, акардинал Викарио Зурла, аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа рыцҳаражәҳәаҩцәа, ауахәама ахаҭарнакцәа, Рим ақалақь ахаҭарнакцәа, анотариусцәа, аҳақьымцәа, археологцәа. Урҭ инарҷыданы,уи аамҭазы Рим иаҭааны иҟаз еицырдыруаз ашәҟәыҩҩцәеи аҟазацәеи: И. Ф. Овербек, Б. Торвальдсен, К. П. Бриуллов, О. Верне, Ф. А. Бруни, А. А. Иванов уҳәа убас егьырҭгьы. Зегьы ааидкыланы хынҩажәи жәохәҩык ауаа.
Асахьаҭыхҩы [[Камуччини, Винченцо|Винченцо Камуччини]] акардама аартра апроцесс аарԥшразы иҷыдоу азин иҭан. Иара иаарту акардамеи аԥсыбаҩи рсахьа ҭихит, урҭ литографиала иҭрыжьит. Мызкы иалагӡаны Рафаель иԥсыбаҩ зегьы иахьырбоз иқәыргылан, анаҩс уи ажәытәӡатәи Римтәи асаркофаг иҭарҵеит, иара апапа иколекциа аҟынтәи ириҭеит. Асаркофаг ахҩа аҟны алаҭинтә епитафиа анырҵеит. Уи иҩит италиатәи агуманист, акардинал [[Бембо, Пьетро|Пиетро Бембо]]: «ILLE HIC EST RAPHAEL TIMUIT QUO SOSPITE VINCI / RERUM MAGNA PARENS ET MORIENTE MORI» ( ара анышә дамадоуп Рафаель дуӡӡа, иԥсы анҭаз аԥсабара даииаир ҳәа ишәон, даныԥсы ашьҭахь иара ԥсыр ҳәа ишәон). Асаркофаг ҭыԥк аҿы ишьҭаҵаны, асаркьа ала ихырҩеит. Ахҩа аҿы адаԥа иалху аџьазтә венок арҭеит, акардама ахыхь- игәыдеибакыло ҩ-ҳәыҳәк, Антонио Муниос искульптура (1811) Акомпозициа атеатралтә ҟазшьа шамоугьы, иара уныруеит, избан акәзар «асаркофаг аҿы аӡәгьы иеиԥшымкәа, аԥштәқәеи ацәаҳәақәеи аԥсҭазаара рыхҵара здыруаз аӡәы иԥсыбаҩ ыҟоуп»<ref>Власов В. Г. Пантеон и пантеоны. Умножение наименований: культурно-исторические и мнемонические аспекты изучения памятников классической архитектуры // Архитектон: известия вузов. — 2020. — № 2(70). — URL: [http://archvuz.ru/2020_2/5] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210603064838/http://archvuz.ru/2020_2/5 |date=2021-06-03 }}</ref>.
=== Рафаелески ===
Иналукааша италиатәи аҟазацәа ирҿыԥшқәоз, рышьҭамҭа ихылақәоз аҵаҩцәа традициала иааркьаҿны ирышьҭоуп: “Џьоттески”, “Леонардески”, “Џьорџьонески”... “Рафаелескиқәа” рахь иаҵанакуеит аҟаза иҟазарҭаҿы аус зуаз ицхырааҩцәа, Рафаель данԥсы ашьҭахь, зхала аус зуаз: [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]], [[Себастьяно дель Пьомбо|Себастиано дель Пиомбо]], [[Перино дель Вага]], [[Пенни, Джанфранческо|Франческо Пенни]], Џьованни да Удине, [[Содома]].
Зегь реиҳа абаҩхатәра иман архитектор, аҿыханҵаҩ [[Романо, Джулио|Џьулио Романо]]. Ирҵаҩы истиль ала иҟаҵаз иусумҭақәа, зны-зынлагьы иескизқәа рыла иҟаиҵоз, рыхә ҳаракны иршьомызт аамҭак ицаныз ауаа. Аха, уи XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы италиатәи аҟазара аҿиараҿы анаҩстәи акыр зҵазкуа аетап [[маньеризм|аманиеризм]] аҟазара ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкхеит. Еиҳараӡак иара Рим аус иуан, аха зегь реиҳа иоригиналтәу иргылареи исахьанҵақәеи [[Мантуя|Мантуа]] иҟоуп — [[Палаццо дель Те]]. Џьованни Нанни [[Удине]]ҟа дхынҳәит, уаҟа иара иаԥиҵеит акыр зҵазкуа асахьаҭыхымҭақәа. Франческо Пенни [[Неаполь]]ҟа нхара диасит, аха дышқәыԥшыз дыԥсит. Перино дель Вага Флоренциеи [[Генуя|Генуе]]и аус иуан.
=== Рафаель ирҿиаратә метод аҭоурыхтә хәшьарақәа ===
Рафаель иусумҭақәа рыҭҵааҩцәеи рдырыҩцәеи реиҳараҩык иазгәарҭоит иҟазара иацу аласреи апластикеи. “Еснагь аҵара дазхиан, еиуеиԥшым аныррақәа идикылон: [[Перуджино|Перуџьино]] “ихәыцуа Мадоннақәа” рҟәымшәышәра, Леонардо да Винчи и[[сфумато]], иара убас “акомпозициатә хкәакь”, иҟазара аҵыхәтәантәи аетапаҿы Микеланџьело ифигурақәа рпластика ду. Иара анатура акырӡа аус адиулон, ашьшьы-шьшьыҳәа ескизк аҟынтә даҽа ескизкахь диасуа, акомпозициа еибакапануа,аформа шьахәны иҟаиҵон.
« Иара изы аҟазара ргәаҟгамызт ма еилкаам хықәкымызт. Еиҳа-еиҳа иҟазара ршьахәуа, Рафаель иҿаԥхьа инаигӡашаз азҵаатәқәа ықәиргылон. Рафаель еснагь иҟаиҵон егьырҭ иҟарҵарц ирҭахыз». Г. Виольфлин ихшыҩҵак ҵар инақәршәаны «Микеланџьелои Леонардои рҟазара инаҭаз анырра илан игәаҭеиуа»<ref> Вёльфлин Г. Классическое искусство. Введение в изучение итальянского Возрождения. — СПб.: Алетейя, 1997. — С. 84, 88 </ref>.
Рафаель иҭоурыхтә лшамҭаны иҟоуп, иҟазараҿы еиуеиԥшым ҩ-дунеик акны иахьеидиҳәалаз — ақьырсиантә дунеии аклассикатә дунеии”<ref> Гращенков В. Н. Об искусстве Рафаэля. — С. 10 </ref>.
Жәашықәсала имҩаԥысуаз «[[Спор о древних и новых|Ажәытәқәеи аҿатәқәеи рзы аимак]]» ([[классицизм|аклассицизм]] адгылаҩцәеи [[барокко|абарокко]] адгылаҩцәеи) асахьаҭыхреи аскульптуреи Парижтәи Акралтә Академиа анапхгаҩы [[Лебрен, Шарль|Шарль Лебрен]] абҵарамза 5,1667 шықәсазы аклассикатә ҿыханҵа ашедеврқәа рзы лекциақәа рцикл ааиртит. Раԥхьатәи илекциа Рафаель ирҿиара иазикит. Европатәи [[Академизм|аҟазаратә академиақәа]] зегьы рҿы “Анцәахша Рафаель” иҟазара еталонс иҟан, насгьы зеиӷьыҟам ҿырԥшыгас иԥхьаӡан. Рафаелизм апологетцәа рҟынтә еиҳа иалкаауп [[Менгс, Антон Рафаэль|Антон Рафаель Менгс]]и [[Энгр, Жан Огюст Доминик|Џь. Енгар]]и. Рафаель иусумҭақәа ирымҵахырхәон [[Кальдара, Полидоро|Полидоро да Караваџьо]], [[Франча, Франческо|Франческо Франча]]. Ахәҭакахьала, Енгар иазгәеиҭеит: «Фидии Рафаели рышьҭахь аҟазараҿы акрызҵазкуа ҳәа уаҳа акгьы аартра залшом... Рафаель насыԥ иман ҳәа рҳәоит. Ааи, аха уи зыхҟьо уи ԥсабаратәла лакьыс узиҭомызт, дынцәахшан,Микеланџьело иусумҭа дуқәа уанрыхәаԥшуа, гәыкала урҭ ушдыршанхогьы, урҭ рҿы ааԥсарак аҷыдарақәа убарҭоуп. Рафаель иҟны даҽакала иҟоуп. Иаԥҵамҭақәа зегьы ссирӡақәоуп; Анцәа иаԥҵамҭақәа реиԥш, урҭ ԥшатлакәҵас ицәырҵыз рҿиаратә гәазыҳәара ссирк ала иҿиазшәа ауп ишыҟоу»<ref> Энгр об искусстве. — М.: Изд-во Академии художеств СССР, 1962. — С. 74, 81 </ref>.
Рафаель иҟазарахь абас еиԥш иҟаз азнеишьа, аамҭа анца ашьҭахь аҭактә реакциа аиуит: аҟазараҿы [[романтизм|аромантизм]]и [[Реализм (живопись)|ареализм]]и рыдгылаҩцәа рыкритика обиект хаданы Рафаель дҟарҵеит.
Милан, Рим ақалақьқәа рҿы Рафаель иҟазара нҭкааны иҭызҵааз аурыс сахьаҭыхҩы [[Иванов, Александр Андреевич|А. А. Иванов]] иазгәеиҭеит, Рафаель исахьақәа иааидкыланы «аграциеи аҳаракыреи» рҟазшьоуп ҳәа<ref> Мастера искусства об искусстве. М.: ИЗОГИЗ, 1937. Т. IV. С. 125 </ref>.
1883 шықәсазы Рафаель Санти диижьҭеи ԥшьышә шықәса аҵра ныҳәа дула иазгәарҭеит. [[Санкт-Петербург]] иҟоу [[Императорский фарфоровый завод|Аимператортә фарфортә зауад]] аҿы, аимператор [[Александр III]] идҵала, ари арыцхә азы Ватикан иҟоу “Рафаель илоџьиақәа” агротескқәа рмотивқәа рыла, асахьаҭыхҩы С. Р. Романов исахьанҵақәа зну “Рафаель исервиз” ҭрыжьит<ref>Рафаэлевский сервиз ИФЗ [http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220118182531/http://farfor-expert.ru/rafaelevskij-serviz/ |date=2022-01-18 }}</ref>.
== Иусумҭақәа рыхәԥса ==
[[Афаил:Raffaello Sanzio, - cartoon for the Head of a Young Apostle, c.1519-20.jpg|мини|справа|"Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы"]]
Ԥхынҷкәынмза 5, 2012ш азы [[Сотбис|Сотсбис]] аукцион аҟны ирҭиит Рафаель исахьа “Ацҳаражәҳәаҩ қәыԥш ихы” (1519-1520) асахьаҭыхымҭа “Аҽеиҭакра” азы. Ахәԥса £29,721,250 фунт стерлинг артәет, раԥхьатәи ахә аасҭа ҩынтә еиҳан. Ари аҿыханҵатә усумҭақәа рзы ирекордуп<ref>{{Cite web |url=http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |title=Сайт Sotheby’s |access-date=2013-01-19 |archive-date=2018-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180220033607/http://www.sothebys.com/en/auctions/ecatalogue/2012/old-master-british-paintings-evening-l12036/lot.52.lotnum.html |url-status=live }}</ref>.
== Аҟазараҿы ахаҿсахьа ==
=== Акиносахьақәа ===
* 2017 - Рафаель. Аҟазара аҭауад<ref>В некоторых русских источниках — «Принц», в англоязычном прокате — ''The Lord'' (of the arts)</ref> / Рафаелло: Il Principe delle Arti (реж. Лука Виотто / Лука Виотто) - адокументалтә-хәмарратә, Рафаель Санти ироль аҿы - Флавио Паренти / Флавио Паренти, Џьованни Манти ироль аҿы - Енрико Ло Версо / Енрико Ло Версо
=== Афилателиаҿы ===
<gallery>
Афаил:The Soviet Union 1970 CPA 3956 stamp ('The Conestabile Madonna' (Raphael)).jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Мадонна Конестабиле", 1970 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:USSR 1983 5305 3111 0.jpg|Рафаель исахьаҭыхымҭа " Иԥшьоу Аҭаацәара", 1983 [[СССР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
Афаил:КПД СССР, 1983 г. со спецгашением. 500 лет со дня рождения Рафаэля.jpg|[[Асовет Еидгыла]] аҟны 1983 ш рзы Рафаель диижьҭеи 500 шықәса аҵра аҳаҭыразы аԥошьҭатә марка иҭыжьын.
Афаил:GDR-stamp Raffael 1955 Mi. 509.JPG|Рафаель исахьаҭыхымҭа "Сикстинтәи Мадонна", 1955 [[ГДР]] [[Почтовая марка|аԥошьҭатә марка]]ҿы.
</gallery>
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Список работ Рафаэля|Рафаель иҭыхымҭақәа рсиа]]
* [[Мадонны Рафаэля|Рафаель Имадоннақәа]]
* [[Станцы Рафаэля|Рафаель истанцақәа]]
* [[Портреты Рафаэля|Рафаель ипортреҭқәа]]
* [[Форнарина]]
* [[Рафаэль (кратер)|Рафаель (акратер)]]
* [[Леонардо да Винчи]]
* [[Микеланџьело|Микеланџьело Буанарроти]]
* [[Тициан|Тициан Вечеллио]]
* [[Сандро Боттичелли]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{Книга |автор = Санти Б. |заглавие = Рафаэль |издание = |оригинал = ''Santi Bruno'' Raffaello (1993) |ответственный=Пер. с ит. И. С. Фомичёва|место = М. |издательство = Слово |год = 1995 |страницы=|страниц = 80 |isbn=|ref = Санти Б.}}
* ''Кристоф Т.'' Рафаэль. — Taschen. 2005
* {{книга
| автор = {{comment|Махов А. Б.|Александр Борисович}}
| заглавие = Рафаэль
| место = М.
| издательство = [[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]
| год = 2011
| серия = [[Жизнь замечательных людей]]
| страниц = 376[8]
| isbn = 978-5-235-03462-4
| тираж =
| ref =
}}
* {{Книга
|автор = [[Стам, Соломон Моисеевич|Стам С. М.]]
|заглавие = Флорентийские мадонны Рафаэля : Вопросы идейного содержания
|место = Саратов
|издательство = Издательство [[Саратовский университет|Саратовского университета]]
|год = 1982
|страниц = 80
}}
* {{книга
|автор = [[Элиасберг, Нора Ефимовна|Элиасберг Н. Е.]]
|заглавие = Рафаэль
|ссылка =
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Искусство (издательство)|Искусство]]
|год = 1961
|страниц = 56
}}
* [[Гращенков, Виктор Николаевич|Гращенков В. Н.]] Рафаэль. — М.: Искусство, 1975. — 25000 экз.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.rafaelsanti.ru/ Сайт, посвящённый творчеству Рафаэля Санти]{{In lang|ru}}
* [http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja Мадонны Рафаэля (42 картины)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20111113160155/http://top-antropos.com/religion/jesus-maria/item/134-madonny-rafajelja |date=2011-11-13 }}
* [http://www.art-drawing.ru/gallery/category/696-raphael Рафаэль Санти. Картины] [http://www.art-drawing.ru/biographies/brief-biographies/1213-raphael и биография]
* Сонеты Рафаэля Санти в переводах Павла Алешина: https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20250211134444/https://rosa-mundi.ru/section/raffaello_sanzio |date=2025-02-11 }}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1483 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1520 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 6 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Италиатәи аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы аскульпторцәа]]
[[Акатегориа:Италиатәи аиҭарҿиара аамҭазы асахьаҭыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Римтәи апантеон аҿы анышә иамадақәоу]]
fdo00hygpes7xtep29so92f38nismo0
Нептун
0
55113
172638
172057
2026-08-24T13:30:31Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Нептун]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172057
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка Апланета
| ахьӡ = Нептун
| асимвол = Neptune symbol (bold).svg
| ахкы = апланета
| асахьа = Neptune Voyager2 color calibrated.png
| асахьа ашәагаа = 240px
| асахьа ахҵара = Нептун «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» аҟынтәи (1989), асахьа аԥштәқәа 2023 шықәсазы аҭҵаара аҟынтәи адыррақәа ирықәшәартә еиԥш еиқәыршәоуп<ref>{{Cite journal |last1=Irwin |first1=Patrick G J |last2=Dobinson |first2=Jack |last3=James |first3=Arjuna |last4=Teanby |first4=Nicholas A |last5=Simon |first5=Amy A |last6=Fletcher |first6=Leigh N |last7=Roman |first7=Michael T |last8=Orton |first8=Glenn S |last9=Wong |first9=Michael H |last10=Toledo |first10=Daniel |last11=Pérez-Hoyos |first11=Santiago |last12=Beck |first12=Julie |date=2023-12-23 |title=Modelling the seasonal cycle of Uranus's colour and magnitude, and comparison with Neptune |url=https://academic.oup.com/mnras/article/527/4/11521/7511973 |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |lang=en |volume=527 |issue=4 |pages=11521–11538 |doi=10.1093/mnras/stad3761 |issn=0035-8711 |access-date=2024-01-08 |archive-date=2024-01-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240108072403/https://academic.oup.com/mnras/article/527/4/11521/7511973 |url-status=live }}</ref>
| аԥхьаартҩы = [[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]] [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Галле]] [[д’Арре, Генрих Луи|Генрих д'Арре]]
| аартра аҭыԥ = [[Берлин]], [[Германиа|Германиа]]
| аартра арыцхә = [[Цәыббрамза 23|Цәыббрамза 23]], [[1846|1846 шықәса]]<ref name="Hamilton">{{cite web |author= |lang=en |first=Calvin J. |last=Hamilton |date=2001-08-04 |url=http://solarviews.com/eng/neptune.htm |url-status=live |title=Neptune |publisher=Views of the Solar System |access-date = 2019-07-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190518140345/http://www.solarviews.com/eng/neptune.htm |archive-date=2019-05-18}}</ref>
| способ открытия = Аԥхьаӡара
| аартра-ref =
| аорбита-ref = <ref name="horizons">{{cite web |author= |lang=en |first=Donald K. |last=Yeomans |date=2006-07-13 |url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |url-status=live |title=HORIZONS System |publisher=NASA JPL |access-date=2007-08-08 |archive-url=https://www.webcitation.org/610c1UtKH?url=http://ssd.jpl.nasa.gov/?horizons |archive-date=2011-08-17 }} — На этом сайте перейдите в раздел «web interface» (левое меню) затем выберите «Ephemeris Type: ELEMENTS», «Target Body: Neptune Barycenter» и «Center: Sun».</ref>
| аепоха =
| аперигели = {{formatnum:4452940833}} км29,76607095 а.ц.
| афели = {{formatnum:4553946490}} км<br>30,44125206 [[Астрономическая единица|а.ц.]]
| аҵәҩанбжа ду = {{formatnum:4503443661}} км30,10366151 а.ц.
| аексцентриситет = 0,011214269
| асидертә период = {{formatnum:60190.03}}<ref name="fact2" /> [[Амш|амш]]<br>164,79 шықәса
| асинодтә период = 367,49 мшы<ref name="fact">{{cite web |author= |last=Williams |first=David R. |lang=en |url=https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |url-status=live |title=Neptune Fact Sheet |date=2004-09-01 |publisher=NASA |access-date=2007-08-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230103004627/https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/neptunefact.html |archive-date=2023-01-03}}</ref>
| аорбитатә ццакыра = 5,4349 км/с<ref name="fact"/>
19 566 км/сааҭ
| абжьаратә аномалиа = 267,767281°
| аорбита анаара = 1,767975°<br>6,43° [[Амра|амра]] аекватор иазкны
| угловое перемещение =
| иҩеиуа аиқәҳәала акыдхалара = 131,794310°
| аперицентр аргумент = 265,646853°
| половинная амплитуда =
| амҩаныза зтәу = Амра
| амҩанызақәа = [[Спутники Нептуна|16]]
| афизикатә-ref =
| ашәагаақәа =
| аекватортә радиус = 24 764 ± 15 км<ref name="Seidelmann2007">{{статья |заглавие=Report of the IAU/IAG Working Group on cartographic coordinates and rotational elements: 2006 |том=90 |страницы=155—180 |doi=10.1007/s10569-007-9072-y |bibcode=2007CeMDA..98..155S |issn=0923-2958 (Print) |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y |язык=en |автор=P. Kenneth, Seidelmann; Archinal, B. A.; A’Hearn, M. F. et al. |год=2007 |издательство=[[Springer Nature]] |издание=[[Celestial Mechanics and Dynamical Astronomy]] |archive-date=2019-05-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190519224523/http://adsabs.harvard.edu/doi/10.1007/s10569-007-9072-y }}</ref>{{efn|name=1bar}}
| аполиартә радиус = {{nobr|{{formatnum:24341}} ± 30 км}}<ref name="Seidelmann2007"/>{{efn|name=1bar}}
| абжьаратәи арадиус = 24622 ± 19км<ref>{{cite web |author= |url=https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |title=Report of the IAU Working Group on Cartographic Coordinates and Rotational Elements: 2009, page 23 |lang=en |website=astropedia.astrogeology.usgs.gov |date= |access-date=2021-06-23 |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210418193505/https://astropedia.astrogeology.usgs.gov/download/Docs/WGCCRE/WGCCRE2009reprint.pdf |archive-date=2021-04-18 }}</ref>
| агьежь ду аикәшара =
| ақәӡара = 7,6408{{e|9}} км²<ref name="fact2"/>{{efn|name=1bar}}
| аҭаӡара = 6,254{{e|13}} км³<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}}
| акапан = 1,02409{{e|26}} [[Акилограмм|кг]]<ref name="fact"/><br>17,147 дгьылтә
| ажәпара = 1,638 г/см³<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}}
| зхы иақәиҭу акаҳара аццакра = 11,15 м/с²<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}} (1,14 ''g'')
| аҩбатәи акосмостә ццакыра = 23,5 км/с<ref name="fact"/>{{efn|name=1bar}}
| аҵәира аццакра = 2,68 км/с9648 км/сааҭ
| аҵәира апериод = 0,6653 мшы<ref>{{статья |автор=Karkoschka E. |заглавие= Neptune’s Rotational Period Suggested by the Extraordinary Stability of Two Features |doi= 10.1016/j.icarus.2011.05.013 |bibcode= 2011Icar..215..439K |язык=en |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том = 215 |номер = 1 |страницы = 439—448 |год = 2011 |издательство= [[Elsevier]] |issn = 0019-1035 }}</ref><br>15 сааҭ 57 мин 59 с
| аҵәҩан анаара = 28,32°<ref name="fact"/>
| прямое восхождение = {{RA|19|57|20}}<ref name="Seidelmann2007"/>
| склонение = 42,950°<ref name="Seidelmann2007"/>
| полярная небесная широта =
| полярная небесная долгота =
| альбедо = 0,29 ([[Альбедо Бонда|Бонд]])<br>0,41 ([[Геометрическое альбедо|геом.]])<ref name="fact"/>
| иубарҭоу аеҵәатә ҳаракыра = 8,0—7,78<ref name="fact"/>
| зҳәарадатәи аеҵәатә ҳаракыра =
| аилазаара = <table>
<tr>
<td>80±3,2 %</td><td>[[водород|аӡри]] (H<sub>2</sub>)</td>
</tr><tr>
<td>19±3,2 %</td><td>[[гелий|Агели]]</td>
</tr><tr>
<td>1,5±0,5 %</td><td>[[метан|Аметан]]</td>
</tr><tr>
<td>~0,019 %</td><td>[[дейтерид водорода|аӡри адеитерид]] (HD)</td>
</tr><tr>
<td>~0,00015 %</td><td>[[этан|Аетан]]</td>
</tr><tr>
<td>'''Аҵаақәа:'''</td><td></td>
</tr><tr>
<td></td><td>[[аммиак|Аммиактә]]</td>
</tr><tr>
<td></td><td>[[Аӡы|Аӡтәы]]</td>
</tr><tr>
<td></td><td>[[гидросульфид аммония|аммониум гидросульфид]] (NH<sub>4</sub>SH)</td>
</tr><tr>
<td></td><td>аметан (?)</td>
</tr></table>
| атмосфера-ref = <ref name="fact"/>
| bg = #97C3F4
| открытие = yes
| именование =
| именование-ref =
| аорбита = yes
| афизикатә = yes
| аполиартә еидыӷәӷәалара = 0,0171 ± 0,0013<!-- calculated from data in ref name=Seidelmann2007 -->
| температуры = yes
| аԥхарра 1 ахьӡ = аҩаӡара 1 абар
| аԥхарра 1 амин =
| аԥхарра 1 абжьаратә = 72 [[Кельвин|К]]<ref name="fact"/> (−200 °C раҟара)
| аԥхарра 1 амакс =
| аԥхарра 2 ахьӡ = 0,1 бар (атропоаанҿасра)
| аԥхарра 2 амин =
| аԥхарра 2 абжьаратә = 55 К<ref name="fact"/>
| аԥхарра 2 амакс =
| угловой размер = 2,2"—2,4"<ref name="fact"/>
| атмосфера = yes
}}
'''Нептун''' [[Амратә система|Амратә системаҿы]] [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу аабатәи планетоуп. Иара [[масса|акапан]] [[Масса Земли|Адгьыл акапан]] аасҭа 17,2-нтә еиҳауп, насгьы Амратә система апланетақәа рыбжьара ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит, екватортә [[диаметр]] ала Нептун аԥшьбатәи аҭыԥ ааннакылоит, Адгьыл 3,9-нтә иаԥысны<ref name="OXFORD">{{книга |автор = Саймон Миттон, Жалкин Миттон |язык = ru |заглавие = Астрономия |место = М. |издательство = Росмэн |год = 1998 |страницы = 78—79 |страниц = 160 |серия = OXFORD |isbn = 5-257-00345-7}}</ref>. Апланета [[Нептун (мифология)|Римтәи амшынқәа рынцәахәы]] Нептун ихьӡ ахҵоуп<ref name=":3">{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date = 2021-05-03 |title = Neptune | Planet, Moons, Rings, Temperature, Mass, Diameter, & Facts |website = Encyclopedia Britannica |access-date = 2021-04-30 }}</ref>.
[[Открытие Нептуна|Игәаҭан]] цәыббрамза 23, 1846 шықәсазы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://earthsky.org/human-world/today-in-science-discovery-of-neptune |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210309140500/https://earthsky.org/human-world/today-in-science-discovery-of-neptune |archive-date = 2021-03-09 |title = Today in science: Discovery of Neptune |website = |access-date = 2021-04-30 }}</ref>, насгьы аматематикатә ԥхьаӡарақәа рыла иаартыз раԥхьатәи планетоуп<ref name=":4">{{cite web |author = |lang = |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210510220851/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |archive-date = 2021-05-10 |title = In Depth | Neptune |website = NASA Solar System Exploration |access-date = 2021-04-30 }}</ref>. [[Уран|Уран]] аорбитаҿы уззыԥшымыз аԥсахрақәа ргәаҭара иахҟьаны еилкаам апланета агипотеза шьақәгылеит, урҭ аԥсахрақәагьы уи [[гравитация|агравитациатә]] нырра иахҟьоит ҳәа иԥхьаӡаны. Нептун ԥшаан иазԥхьагәаҭаз аорбита аҩныҵҟа. Дук мырҵыкәа иреиҳау уи амҩаныза [[Тритон (спутник)|Тритон]] аартхеит, уи ашьҭахь 1949 шықәсазы — [[Нереида (спутник)|Нереид]]. Нептун иаҭааз акосмостә ӷба «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» мацара ауп, уи апланета азааигәара иԥырит нанҳәамза 24-25, 1989 шықәсазы. Уи ацхыраарала Нептун амацәазқәеи уи амҩанызақәа фбеи аартхеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date = 2021-05-03 |title = Neptune - Spacecraft exploration |website = Encyclopedia Britannica |access-date = 2021-04-30 }}</ref>. Иаанхаз Нептун амҩанызақәа аартын XXI-тәи ашәышықәсазы.
Нептун еилазаашьала [[Уран|Уран]] иазааигәоуп, насгьы апланетақәа аҩбагьы еиҳа идуу апланета гигантқәа — [[Иупитер|Иупитери]] [[Сатурн|Сатурни]] иреиԥшым. Зны-зынла Урани Нептуни «[[ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» хазы игоу ркатегориа иахырыԥхьаӡалоит<ref name=":4" />. Нептун атмосфера, Иупитери Сатурни реиԥш, еиҳарак [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоуп<ref name=":4" />, иара убасгьы иҟоуп [[углеводороды|арацәаӡри]] ашьҭақәа, иҟалап [[азот]], аха еиҳаны аӡы, [[аммиак]], [[метан|аметан]] ыҟоуп. Нептуни Урани рыҩнуҵҟа еиҳарак «аҵаақәеи» ахаҳәи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Podolak1995">{{статья|ссылка=https://archive.org/details/sim_planetary-and-space-science_1995-12_43_12/page/1517|автор=Podolak M, Weizman A, Marley M.|заглавие=Comparative models of Uranus and Neptune|год=1995|язык=en|издание=[[Planetary and Space Science]]|издательство=[[Elsevier]]|том=43|номер=12|страницы=1517—1522|doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 |bibcode=1995P&SS...43.1517P}}</ref>. Атмосфера адәахьтәи ахҟьақәа рҿы иҟоу [[метан|аметан]] ашьҭақәа роуп апланета ажәҩангәыԥштәы зыхҟьо<ref name="bluecolour">{{cite web |author = |lang = en |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |title = Neptune overview |website = Solar System Exploration |date = 2007-11-13 |publisher = NASA |archive-url = https://web.archive.org/web/20080303045911/http://solarsystem.nasa.gov/planets/profile.cfm?Object=Neptune&Display=OverviewLong |archive-date = 2008-03-03 |access-date = 2008-02-20 |url-status = dead}}</ref>.
Нептун атмосфераҿы [[Амратә система|Амратә система]] егьырҭ апланетақәа зегьы рҟны аасҭа иӷәӷәоу аԥшақәа асуеит; Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, урҭ рыццакра 600 м/с рҟынӡа инаӡар алшоит<ref name="Suomi1991">{{статья
|заглавие=High Winds of Neptune: A possible mechanism
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1991-02-22_251_4996/page/928
|издание=Science
|том=251
|номер=4996
|страницы=929—932
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.251.4996.929
|bibcode=1991Sci...251..929S
|pmid=17847386
|автор=Suomi, V. E.; Limaye, S. S.; Johnson, D. R.
|год=1991
|язык=en
}}</ref>. Нептун атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны аҳауа аԥхарра {{s|−220 °C}} иазааигәоуп<ref name="OXFORD"/><ref name="Радзини">{{книга |автор = Радзини Джанлука |язык = ru |заглавие = Космос |год = 2002 |место = М. |издательство = АСТ, Астрель |страницы = 124—125 |страниц = 320 |isbn = 5-17-005952-3}}</ref>. Нептун агәҭаны, аҳауа аԥхарра еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла 5000 К<ref name="hubbard">{{статья |ссылка = https://www.sciencemag.org/cgi/content/full/275/5304/1279 |автор = Hubbard, W. B. |заглавие = Neptune’s Deep Chemistry |год = 1997 |язык = en |издание = Science |том = 275 |номер = 5304 |страницы = 1279—1280 |doi = 10.1126/science.275.5304.1279 |pmid = |access-date = 2008-02-19 |archive-date = 2009-06-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20090611100011/http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/275/5304/1279 }}</ref> инаркны 7000–7100 °C<ref>{{книга |автор = Пантелеев В. Л. |язык = ru |заглавие = Физика Земли и планет. Курс лекций |ссылка = http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/geophiz/node42.html |место = М. |издательство = Московский государственный университет им. М. В.Ломоносова, Физический факультет |год = 2001 |archive-date = 2007-06-02 |archive-url = https://web.archive.org/web/20070602014530/http://lnfm1.sai.msu.ru/grav/russian/lecture/geophiz/node42.html }}</ref><ref>{{книга |автор = Жарков В. Н. |язык = ru |заглавие = Геофизические исследования планет и спутников |часть = Глава 2. Модели планет-гигантов и роль Юпитера в формировании планет |ссылка часть = https://web.archive.org/web/20050301214554/http://www.scgis.ru/russian/cp1251/h_dgggms/1-2003/scpub-3_chap-2.pdf |место = М. |издательство = ОИФЗ РАН |год = 2002}}</ref> рҟынӡа иҟоуп, уи [[Амра|Амра]] ахҟьаҿы иҟоу аҳауа аԥхарра иадукылар ауеит, насгьы еицырдыруа апланетақәа рыҩныҵҟатәи аԥхаррагьы. Нептун иамоуп иԥсыҽу, иԥыҵәҵәоу [[Кольца Нептуна|амацәазтә система]], иҟалап уи 1960-тәи ашықәсқәа раан иаарԥшызҭгьы, аха «Воиаџьер-2» ииашаҵәҟьаны ианышьақәнарӷәӷәаз 1989 шықәсазы ауп<ref name="ring1">{{cite web |author = |lang = en |last = Wilford |first = John N. |date = 1982-06-10 |title = Data Shows 2 Rings Circling Neptune |publisher = The New York Times |url = https://www.nytimes.com/1982/06/10/us/data-shows-2-rings-circling-neptune.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20090121205534/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&n=Top%2FNews%2FScience%2FTopics%2FSpace |archive-date = 2009-01-21 |access-date = 2008-02-29 }}</ref>.
ԥхынгәымза 12, 2011 шықәсазы Нептун анаартыз инаркны нептунтәи шықәсык ҵит — мамзаргьы 164,79 дгьылтә шықәса<ref name="NASA-20110712">{{cite web |author = |date = 2011-07-12 |title = Hubble's Neptune Anniversary Pictures |publisher = NASA |url = https://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/neptune-circuit.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110714230301/http://www.nasa.gov/mission_pages/hubble/science/neptune-circuit.html |archive-date = 2011-07-14 |lang = en |access-date = 2011-07-18 }}</ref><ref name="bbc-20110712">{{cite web |author = |lang = ru |last = Хадсон |first = Алекс |date = 2011-07-11 |title = С днем рождения, Нептун! |publisher = BBC Russian |url = https://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/07/110711_neptune_one_year.shtml |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110713035218/http://www.bbc.co.uk/russian/science/2011/07/110711_neptune_one_year.shtml |archive-date = 2011-07-13 |access-date = 2011-07-12 }}</ref>.
== Афизикатәи аорбиталтәи ҟазшьарбақәа ==
[[Файл:Neptune.gif|мини|Нептун еикәагьежьуа амодель]]
[[Файл:Neptune, Earth size comparison true color.jpg|мини|upright|250px|Адгьыли Нептуни ршәагаақәа реиҿырԥшра]]
Нептун акапан ({{nobr|1,02409{{e|26}} [[Акилограмм|кг]]}})<ref name="fact" /> [[Масса Земли|Адгьыл акапани]] арчытә [[газовые гиганты|гигант дуқәа рыкапани]] рыбжьара иҟоуп. Нептун аекватортә радиус ({{Ахыԥхьаӡара|24764|км}})<ref name="Seidelmann2007" /> Адгьыл аекватортә радиус аасҭа ԥшьынтә еиҳауп. Нептуни [[Уран|Урани]] лассы-лассы «[[ледяной гигант|аҵаатә гигантқәа]]» ҳәа изышьҭоу арчытә гигантқәа ирыхәҭакны иԥхьаӡоуп, ршәагаа ахьмаҷу, даҽа еилазаашьак ахьрымоу азы (иԥыруа арчқәа рыҟазаара еиҵоуп)<ref>{{Статья|ссылка=https://doi.org/10.1007/s11214-020-00660-3|автор=Ravit Helled, Nadine Nettelmann, Tristan Guillot|заглавие=Uranus and Neptune: Origin, Evolution and Internal Structure|год=2020|язык=en|издание=Space Science Reviews|тип=journal|месяц=3|число=25|том=216|issn=1572-9672|doi=10.1007/s11214-020-00660-3|archive-url=https://web.archive.org/web/20211220171436/https://link.springer.com/article/10.1007/s11214-020-00660-3|archive-date=2021-12-20|url-status=live}}</ref>. Екзопланетақәа рыԥшаараан, Нептун [[Метонимия|метонимҵас]] ахархәара аиуеит: еиԥшу амасса змоу ирыԥшаауа [[Экзопланета|егзопланетақәа]] лассы-лассы «нептунқәа» ҳәа ирышьҭоуп<ref name=":5" />, астрономцәа иара убас лассы-лассы метонимҵас «иупитерқәагьы» рхы иадырхәоит<ref name=":5">{{cite web |lang = en |url = https://www.eso.org/public/news/eso0618/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20181012171513/https://www.eso.org/public/news/eso0618/ |archive-date = 2018-10-12 |title = Trio of Neptunes and their Belt - HARPS Instrument Finds Unusual Planetary System |author = |website = www.eso.org |access-date = 2021-04-08 }}</ref>.
=== Аорбитеи аикәагьежьреи ===
[[Файл:Neptune Orbit.gif|мини|Нептун Амра иаакәыршаны зныктәи аикәагьежьра наӡа аан ҳапланета 164,79-нтә еикәагьежьуеит.]]
Нептуни Амреи абжьаратәи рыбжьаӡара 4,55 миллиард км (30,1 [[Астрономическая единица|<nowiki>а.е.</nowiki>]]<ref name=":3" />) ыҟоуп, насгьы Амра иаакәыршаны инагӡаны аҵәира 164,79 шықәса иадхалоит. ԥхынгәымза 12, 2011 шықәсазы, Нептун, 1846 шықәсазы апланета анаартыз ашьҭахь раԥхьаӡакәны аикәагьежьра наӡа хнаркәшеит<ref name="fact2">{{cite web |url = https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |title = Neptune: Facts & Figures |author = Munsell K.; Smith H.; Harvey S. |lang = en |website = |date = 2007-11-13 |publisher = NASA |archive-url = https://web.archive.org/web/20190516015305/https://solarsystem.nasa.gov/planets/neptune/in-depth/ |archive-date = 2019-05-16 |access-date = 2007-08-14 |url-status = dead}}</ref>. Адгьыл аҟынтәи уи аартра амш аҽны иахьыҟаз еиԥшымкәа иубон, избанзар Адгьыл Амра иаакәыршаны аҵәира аамҭа (365,25 мшы) Нептун аҵәира аамҭа иазеиҟарам. Апланета аеллиптикатә орбита наауп 1,77° Адгьыл аорбита иазкны. Аорбитатә ексцентриситет 0,011 ауп, убри аҟынтә Нептуни Амреи рыбжьара абжьаӡара 101 миллион км рыла аҽаԥсахуеит<ref name="horizons" />. Нептун аҵәҩантә наара — 28,32°<ref>{{cite web |author = |lang = en |last = Williams |first = David R. |date = 2005-01-06 |url = https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |url-status = live |title = Planetary Fact Sheets |publisher = NASA |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610cFZWVe?url=http://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/planetfact.html |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>, ари Адгьыли Марси рыҵәҩантә наара иаҩызоуп. Убри иахҟьаны апланетаҿы уи иашьашәаланы ашықәс аамҭақәа рҽырыԥсахуеит. Аха, Нептун орбитатә период ахьау инамаданы, ашықәс аамҭақәа рыцыԥхьаӡа ҩынҩажәаҟа дгьылтә шықәса ицоит<ref name="villard" />.
Нептун аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира аамҭа 16 сааҭ раҟара ыҟоуп<ref name="fact2" />. Нептун Амратә системаҿы иҟоу апланетақәа зегьы раасҭа иубарҭоу [[дифференциальное вращение|адифференциалтә гьежьра]] амоуп. Атмосфера аекватортә хҟьақәа реикәшара аамҭа 18 сааҭ раҟара шьақәнаргылоит, аполиусқәа рҟны 12 сааҭ раҟара. Уи иахҟьаны аԥшақәа рҟьаҟьаратә еиҭаҵра ҟалоит<ref name="apj125">{{статья
|заглавие=Cloud Structures on Neptune Observed with Keck Telescope Adaptive Optics
|том=125
|номер=1
|страницы=364—375
|bibcode=2003AJ....125..364M
|access-date=2008-02-27
|doi=10.1086/344943
|язык=en
|автор=Max, C. E.; Macintosh, B. A.; Gibbard, S. G.; Gavel, D. T.; Roe, H. G.; de Pater, I.; Ghez, A. M.; Acton, D. S.; Lai, O.; Stomski, P.; Wizinowich, P. L.
|год=2003
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/344943/pdf
|archive-date=2018-07-19
|archive-url=https://web.archive.org/web/20180719112207/http://iopscience.iop.org/article/10.1086/344943/pdf
}}</ref>. Апланета амҳалдызтә ҭыԥ 16 сааҭ рыла иҵәиуеит<ref>{{статья
|заглавие=Interior Structure of Neptune: Comparison with Uranus
|издание=Science
|том=253
|номер=5020
|страницы=648—651
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1991-08-09_253_5020/page/648
|doi=10.1126/science.253.5020.648
|pmid=17772369
|bibcode=1991Sci...253..648H
|язык=en
|автор=Hubbard, W. B.; Nellis, W. J.; Mitchell, A. C.; Holmes, N. C.; McCandless, P. C.; Limaye, S. S.
|год=1991
}}</ref>.
==== Аорбиталтә резонансқәа ====
{{Main|Арезонанстә транснептунтә обиектқәа}}
{{see also|Коипер имаҟа}}
[[Файл:TheKuiperBelt classes-ab.svg|справа|250px|мини|Адиаграммаҿы иаагоуп Нептун Коипер имаҟаҿы иҟанаҵо аорбиталтә резонансқәа: арезонанс 2:3 ([[плутино]]), «[[Классический объект пояса Койпера|аклассикатә маҟа]]», Нептун анырра ду ахьрымам аорбитақәа, арезонанс 1:2 ([[тутино]])]]
Нептун кыр иацәыхароу Коипер имаҟа анырра ӷәӷәа анаҭоит. [[Пояс Койпера|Коипер имаҟа]] ҵаала иҭәу апланета хәыҷқәа рыла ишьақәгылоу мацәазуп, [[Марс|Марси]] [[Иупитер|Иупитери]] рыбжьара иҟоу астероидтә маҟа еиԥшуп, аха акырӡа еиҳа хара ицоит. Уи Нептун аорбита инаркны (30 [[Астрономическая единица|<nowiki>а.ц.</nowiki>]]) Амра аҟынтәи 55 астрономиатә еизак рҟынӡа иҟоуп<ref>{{статья
|заглавие=Collisional Erosion in the Primordial Edgeworth-Kuiper Belt and the Generation of the 30—50 AU Kuiper Gap
|том=490
|страницы=879—882
|doi=10.1086/304912
|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/0004-637X/490/2/879
|access-date=2010-01-13
|язык=en
|автор=Stern, S. Alan; Colwell, Joshua E.
|год=1997
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref>. Нептун [[Гравитация|адхаларатә мчы]] Коипер имаҟа зегь реиҳа анырра ду анаҭоит, уи Иупитер агравитационтә мчы [[астероид|астероидтә]] маҟахьы иамоу анырра ахәҭаа иаҟароуп. Амратә система ыҟоижьҭеи, Коипер имаҟа аҭыԥқәак рҿы Нептун агравитациа иахҟьаны аҭышәынтәалара рцәыӡит, насгьы амаҟа аилазаараҿы абжьажьқәа цәырҵит. Ҿырԥштәыс иаагар ҟалоит 40-и 42-и рыбжьара иҟоу аҭыԥ <nowiki>а.е.</nowiki><ref>{{статья
|заглавие = Large Scattered Planetesimals and the Excitation of the Small Body Belts
|автор = Petit J.-M., Morbidelli A., Valsecchi G. B.
|ссылка = https://pdfs.semanticscholar.org/a00a/04e351626f99f31e7509ba07d8c50875a93c.pdf
|год = 1999
|издание = [[Icarus (журнал)|Icarus]]
|том = 141
|номер = 2
|doi = 10.1006/icar.1999.6166
|bibcode = 1999Icar..141..367P
|язык = en
|издательство = [[Elsevier]]
|archive-date = 2019-07-10
|archive-url = https://web.archive.org/web/20190710213047/https://pdfs.semanticscholar.org/a00a/04e351626f99f31e7509ba07d8c50875a93c.pdf
}}</ref>
Ари амаҟаҿы аамҭа рацәала иаанкыланы иҟазар зылшо аобъектқәа рорбитақәа шьақәдыргылоит Нептуни дареи ашәышықәсатәи арезонансқәа ҳәа изышьҭоу рыла. Орбитақәак рзы уи аамҭа Амратә система зегьы анҵыра аамҭа иаҿурԥшыртә иҟоуп<ref>{{cite web |author = |lang = ru |title = Транснептуновые объекты |url = http://www.astronet.ru/db/msg/1176733/node4.html |access-date = 2009-11-27 |url-status = live |archive-url = https://www.webcitation.org/610cGzCqu?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1176733/node4.html |archive-date = 2011-08-17 |publisher = [[Астронет]] }}</ref>. Арҭ арезонансқәа ҟалоит, аобиект Амра акәшара аорбитатә аамҭа Нептун аорбитатә аамҭа ианадҳәалоу, ԥсабаратә хыԥхьаӡара хәыҷқәаны, иаҳҳәап 1:2 мамзаргьы 3:4. Иаҳҳәап, аобиект Нептун аасҭа ҩынтә еиҳа имаҷуу ццакрала Амра иакәшозар, уи мҩабжара ауп иахьнеиуа, Нептун акәзар аханатәтәи аҭыԥахь ихынҳәуеит. Коипер имаҟа зегь реиҳа аобиектқәа ахьырацәоу ахәҭа, 200 инареиҳаны еицырдыруа аобиектқәа зҵазкуа, Нептунахь 2:3 арезонанс аҟны иҟоуп<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = List Of Transneptunian Objects |publisher = Minor Planet Center |url = http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/TNOs.html |access-date = 2010-12-29 |archive-url = https://www.webcitation.org/610cIRqkZ?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/TNOs.html |archive-date = 2011-08-17 |url-status = live }}</ref>. Абарҭ аобиектқәа Нептун 1½ еикәшара ҟанаҵацыԥхьаӡа даргьы еикәшарак ҟарҵоит, насгьы «плутино» ҳәа ирышьҭоуп, избан акәзар урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп Коипер имаҟа иреиҳау аобъектқәа иреиуоу [[Плутон]]<ref>{{cite web
|last = Jewitt
|first = David
|author-link = Джуитт, Дэвид
|date = August 2009
|url = http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html
|title = The Plutinos
|publisher = UCLA — Earth and Space Sciences
|access-date = 2013-05-23
|archive-url = https://www.webcitation.org/6GpUVNZNO?url=http://www2.ess.ucla.edu/~jewitt/kb/plutino.html
|archive-date = 2013-05-23
|url-status = live
}}</ref>.
Нептуни Плутони рорбитақәа даара ишеизааигәахогьы, 2:3 арезонанс абзоурала урҭ еиҿасӡом<ref>{{статья
|заглавие=Periodic Orbits in the 3:2 Orbital Resonance and Their Stability
|том=118
|страницы=2526—2531
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AJ....118.2526V
|access-date=2008-02-28
|doi=10.1086/301088
|язык=en
|автор=Varadi, F.
|год=1999
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2016-01-05
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160105104759/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999AJ....118.2526V
}}</ref>.
Егьырҭ, еиҳа аобиектқәа маҷны иахьыҟоу аҭыԥқәа рҿы 3:4, 3:5, 4:7, 2:5 ррезонансқәа ыҟоуп<ref>{{книга |заглавие = Beyond Pluto: Exploring the outer limits of the solar system |ссылка = https://archive.org/details/beyondplutoexplo00davi |издательство = [[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |год = 2001 |страницы = [https://archive.org/details/beyondplutoexplo00davi/page/104 104] |язык = en |автор = John Davies.}}</ref>.
[[Точки Лагранжа|Лагранж иҭыԥқәа]] (L<sub>4</sub>, L<sub>5</sub>) — агравитациатә ҭышәынтәалара азонақәа рҿы — Нептун [[Троянские астероиды Нептуна|Троиатәи астероидқәа]] рацәаны иамоуп. Нептун атроиаа иара аҿы 1:1 арезонанс рымоуп. Троиаа рорбитақәа рҿы даара иҭышәынтәалоуп, убри аҟнытә Нептун агравитациатә ҭыԥ ала урҭ раанкылара агипотеза уамак ииашам. Иҟалап урҭ иара иацны еиҿкаахазҭгьы<ref>{{статья
|заглавие=Resonance Occupation in the Kuiper Belt: Case Examples of the 5:2 and Trojan Resonances
|том=126
|страницы=430—443
|doi=10.1086/375207
|ссылка=http://www.iop.org/EJ/abstract/1538-3881/126/1/430
|access-date=2010-01-13
|язык=en
|автор=Chiang, E. I.; Jordan, A. B.; Millis, R. L.; Марк В. Буйе; Wasserman, L. H.; Elliot, J. L.; Kern, S. D.; Trilling, D. E.; Meech, K. J.; Wagner, R. M.
|год=2003
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
}}</ref>.
=== Аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа ===
Нептун аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа Уран аҩныҵҟатәи аиҿартәышьа угәаланаршәоит. Атмосфера апланета акапан 5-10% раҟара шьақәнаргылоит, арадиус 10-20% ҟанаҵоит. Атмосфератә қәыӷәӷәара 10 ГПа раҟара ыҟоуп<ref name="hubbard" />.
[[Файл:Neptune diagram color corrected.svg|слева|325px|мини|Нептун аҩныҵҟатәи аилазаашьа: 1. Хыхьтәи атмосфера, хыхьтәи аԥсҭҳәақәа2. Аӡрии, агелии, аметани рыла ишьақәгылоу атмосфера<br>
3. Аӡы, аммиак, аметан рыла ишьақәгылоу амантиа<br>
4. Ахаҳә-ҵаатә гәыцә]]
Нептун атмосфера хәыҷы-хәыҷла еилаҵәоит еиларшу аӡытә мантиахь, уаҟа аԥхарра 2000-5000 [[Кельвин|К]] рҟынӡа инаӡоит. Нептун амантиа 10-15-нтә еиҳауп Адгьыл амантиа аасҭа, еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, насгьы [[метан|аметани]], [[аммиак|аммиаки]], [[Аӡы|аӡи]], егьырҭ аилаҵақәеи рыла ишьақәгылоуп<ref name="Hamilton" /><ref name="hubbard" />. Апланетаҭҵааҩцәа уи амаҭәашьар аҵаа ҳәа иашьҭоуп, аха уи кырӡа ицоу еилаӷәӷәоу ӡуп. Афымцамҩангара ӷәӷәа змоу ари аӡы зны-зынла аммиак злоу аӡтәы океан ҳәа иашьҭоуп<ref name="Atreya2006">{{статья
|заглавие=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune?
|издание=Geophysical Research Abstracts
|том=8
|страницы=05179
|ссылка=https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf
|язык=en
|автор=Atreya, S.; Egeler, P.; Baines, K.
|год=2006
|nodot=1
|archive-date=2019-09-18
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190918194516/https://www.cosis.net/abstracts/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf
}}</ref>.
7000 км аҵаулараҿы аҭагылазаашьа шыҟоу ала аметан еилабгоит [[алмаз|алмастә]] кристаллқәа рахь, урҭ агәыцәахь «илеиуеит»<ref>{{статья
|заглавие=Neptune May Crush Methane Into Diamonds
|издание=Science
|том=286
|номер=5437
|страницы=25
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1999-10-01_286_5437/page/24
|doi=10.1126/science.286.5437.25a
|pmid=10532884
|автор=Kerr, Richard A.
|год=1999
|язык=en
}}</ref>.
Агипотезақәа иреиуоуп апланета амантиа хыхьтәи ахәҭа аӡытә рацәари иалху, иӡсо иӷәӷәоу алмасқәа змоу аокеан акәзар шалшо атәы зҳәо<ref>{{статья
|заглавие=Melting temperature of diamond at ultrahigh pressure
|издание=Nature Physics
|ссылка=
|язык=en
|doi=10.1038/nphys1438
|bibcode=2010NatPh...6...40E
|автор=J. H. Eggert, D. G. Hicks, P. M. Celliers, D. K. Bradley, R. S. McWilliams, R. Jeanloz, J. E. Miller, T. R. Boehly & G. W. Collins
|год=2010
}}</ref>.
Нептун агәыцә [[железо|аиха]], [[никель|аникель]], [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]] рыла ишьақәгылоуп, апланета аилазаашьа амодельқәа рыла, акапан 1,2 [[Масса Земли|{{math|''M''<sub>⊕</sub>}}]] амоуп<ref name="Podolak1995" />. Агәҭаны ақәыӷәӷәара 7 [[Бар (единица измерения)|Мбар]] инаӡоит. Агәҭаны аԥхарра 5400 [[Кельвин|К]] инаӡар алшоит<ref name="hubbard" />.
=== Амҳалдызасфера ===
[[магнитосфера|Амҳалдызасфереи]] апланета аикәарҳәратә ҵәҩанахь 47° рыла ӷәӷәала инаау [[магнитное поле|амҳалдызтә ҭыԥи]] рыла, арадиус аҟынтәи 0,55 инаӡо (инықәырԥшны {{Ахыԥхьаӡара|13500|км}}), Нептун Уран еиԥшуп. «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептунҟа инеиаанӡа, аҵарауаа ргәы иаанагон Уран амҳалдызасфера анаара — уи «аганахьтәи аикәагьежьра» иалҵшәоуп ҳәа. Аха уажәшьҭа, арҭ аҩ-планетак рымҳалдызтә ҭыԥқәа анеиҿырԥшха ашьҭахь, аҵарауаа агәра ргоит, амҳалдызасфера акосмос аҿы абри аҩыза ахырхарҭа ахьамоу аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҿы иҟоу аӡхыҵрақәа ирыхҟьазар шалшо. Ас еиԥш аҭыԥ ацәырҵра алшоит абарҭ аҩ-планетак рҟны афымцамҩангаратә ӡқәа иҵаӷоу рысфератә бжьаҵаҿы аӡы аконвективтә ныҟәарақәа ирыхҟьаны (аммиак, аметан, аӡы реилаҵара ҳәа иԥхьаӡоуп)<ref name="elkins-tanton">Elkins-Tanton (2006): 79—83.</ref>, уи [[магнитное динамо|агидромҳалдызтә динамо]] аус анаруеит<ref>{{статья
|заглавие=Convective-region geometry as the cause of Uranus’ and Neptune’s unusual magnetic fields
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-03-11_428_6979/page/150
|издание=Nature
|том=428
|номер=6979
|страницы=151—153
|doi=10.1038/nature02376
|bibcode=2004Natur.428..151S
|язык=en
|автор=Stanley, Sabine; Bloxham, Jeremy
|число=11
|месяц=3
|год=2004
}}</ref>.
Нептун аекуатортә хҟьа амҳалдызтә ҭыԥ 1,42 μ[[Тесла (единица измерения)|T]] ыҟоуп [[Магнитный момент|амҳалдызтә момент]] 2,16{{e|17}} Tm³ аан ҳәа агәаанагара ыҟоуп. Нептун амҳалдызтә ҭыԥ иуадаҩу агеометриа амоуп, ибиполиартәым акомпонент дуқәа рыла, иӷәӷәоу [[квадруполь|аквадруполтә]] моментгьы уахь иналаҵаны, амчхара аан [[Диполь (электродинамика)|адипольтә]] еиҳахар алшо. Уи иеиԥшымкәа, Адгьыл, [[Иупитер|Иупитер]], [[Сатурн]] уамак идуум аквадруполтә момент рымоуп, насгьы урҭ рҭыԥқәа аполиартә ҵәҩан ахьтә еиҳа имаҷны анаара рымоуп<ref name="science4936">{{статья
|заглавие=Magnetic Fields at Neptune
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1472
|издание=Science
|том=246
|номер=4936
|страницы=1473—1478
|doi=10.1126/science.246.4936.1473
|pmid=17756002
|bibcode=1989Sci...246.1473N
|автор=Ness, N. F.; Acuña, M. H.; Burlaga, L. F.; Connerney, J. E. P.; Lepping, R. P.; Neubauer, F. M.
|год=1989
|язык=en
}}</ref>.
Нептун [[Головная ударная волна|аҿасратә цәқәырԥа хада]], амҳалдызасфера амра аԥша аанкылара иахьалаго, 34,9 апланетатә радиусқәа рыбжьара ииасуеит. [[Магнитопауза|Амҳалдызаанҿасра]], амҳалдызасфератә қәыӷәӷәара амра аԥша иахьеиҟаранатәуа, Нептун арадиусқәа 23—26,5 рыбжьаӡараҿы иҟоуп. Амҳалдызҵыхәа Нептун арадиусқәа 72 рҟынӡа аҽеиҵнахуеит, иҟалап еиҳагьы хара ицозар<ref name="science4936" />.
== Атмосфереи аклимати ==
=== Атмосфера ===
[[Файл:Neptune Cloud Cover Over Three Decades (2023-019).png|240px|мини|слева|«[[Хаббл (телескоп)|Хаббл]]» ателескоп аҟынтәи Нептун афотосахьақәа (1994-2020). Аԥсҭҳәақәа рхыԥхьаӡара аԥсахрақәа [[Солнечная активность|амра аусура]] аамҭақәа ирыдҳәалоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="NYT-20230818">{{cite news |last=Andrews |first=Robin George |title=Neptune’s Clouds Have Vanished, and Scientists Think They Know Why - A recent study suggests a relationship between solar cycles and the atmosphere of the solar system’s eighth planet. |url=https://www.nytimes.com/2023/08/18/science/neptune-clouds-sun.html |date=2023-08-18 |work=[[The New York Times]] |url-status=live |access-date=2023-08-21 }}</ref>]]
Атмосфера хыхьтәи ахҟьақәа рҟны маҷк [[метан|аметан]] злоу [[водород|аӡрии]] [[гелий|агелиуми]] ԥшаауп. Иубарҭоу аметан албаадаратә цәаҳәақәа уԥылоит 600 нм еиҳаны ацәқәырԥақәа рыҩаӡараҿы ([[спектр|аспектр]] аҟаԥшьи аинфраҟаԥшьи ахәҭақәа рҿы). Уран аҟны еиԥш, араҟагьы ажәҩангәыԥштәы зегь раԥхьаӡа иргыланы изыхҟьо аметан алашара ҟаԥшь ахьылбаанадо ауп<ref name=":3" />. Кыраамҭа Нептун аԥштәы Уран аԥштәы аасҭа еиҳа игәылҭәаауп ҳәа агәаанагара ыҟан. Нептун атмосфераҿы иҟоу аметани Уран атмосфераҿы иҟоу аметани рацәак акгьы еиҩыргом аҟнытә, агәаанагара ыҟан, макьаназы еилкаам атмосфера ахәҭак ыҟоуп ҳәа, ажәҩангәыԥшшәы ацәырҵра иацхраауа<ref name=":3" />. Аха 2024 шықәса ажьырныҳәамзазы икьыԥхьыз аҭҵаара иаанарԥшит Нептуни Урани ратмосфератә ԥшшәқәа шеиԥшу, насгьы аԥштәқәа реиқәымшәара зыхҟьаз еиуеиԥшым адинамикатә диапазонқәеи, «Воиаџьер-2» иҭнахыз Нептун афотосахьақәа аус адулареи роуп. [[Оксфордский университет|Оксфордтәи Ауниверситет]] аҵарауаа ателескопқәа «[[Hubble Space Telescope|Хаббли]]» «[[Very Large Telescope|VLT]]»-и рҟынтәи аспектрографиатә дыррақәа рхы иархәаны, урҭ «Воиаџьер-2» афотосахьақәа ирыҿдырԥшын, аҵабырг еиҳа иазааигәоу асахьа ҿыцқәа роуит. Ишыҟалаз ала, 1989 шықәсазы иҭыхыз афотосахьақәа рыԥштәқәа кырӡа ирыцҵан, апланетаҿы иҟоу аԥсҭҳәақәеи аԥшацәгьақәеи раарԥшразы. Раԥхьаӡа афотосахьақәа акьыԥхь рбон ирышьашәалоз анҵамҭақәа рыцны, аха нас уи рхашҭит, Нептун ажәҩангәыԥштәы ҵабыргушәа ирыдыркыло иалагеит<ref name="newcolor">{{Cite web |url=https://edition.cnn.com/2024/01/04/world/neptune-uranus-new-color-images-scn/index.html |title=Color-corrected images reveal accurate portraits of Uranus and Neptune |lang=en |author=Strickland A. |website=cnn.com |date=2024-01-04|publisher=CNN |access-date=2024-01-07 |archive-date=2024-01-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240107061505/https://edition.cnn.com/2024/01/04/world/neptune-uranus-new-color-images-scn/index.html |url-status=live }}</ref>.
Нептун атмосфера ҩ-ҭыԥ хадак рыла еиҟәшоуп: еиҳа илаҟәу [[тропосфера|атропосфера]], аҳауа аԥхарра аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа иахьагхо, насгьы астратосфера, аҳауа аԥхарра аҳаракыра иацлацыԥхьаӡа иахьеизҳауа. Урҭ рыбжьара иҟоу аҳәаа, [[тропопауза|атропоаанҿасра]], 0,1 бар ақәыӷәӷәара аҩаӡараҿы иҟоуп<ref name=":3" />. [[Стратосфера|Астратосфера]] [[термосфера|атермосфера]] ала иԥсаххоит 10<sup>−4</sup> - 10<sup>−5</sup> микробар аасҭа еиҵоу ақәыӷәӷәараҿы. [[Термосфера|Атермосфера]] хәыҷы-хәыҷла [[экзосфера|аекзосферахь]] ииасуеит<ref>{{статья |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L |автор = Jonathan I. Lunine |заглавие = The atmospheres of Uranus and Neptune |год = 1993 |издание = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |том = 31 |страницы = 217–263 |issn = 0066-4146 |doi = 10.1146/annurev.aa.31.090193.001245 |archive-date = 2007-10-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20071011104902/http://adsabs.harvard.edu/abs/1993ARA%26A..31..217L }}</ref>.
Нептун атропосфера амодельқәа иаҳдырбоит, аҳаракыра зеиԥшроу еиԥш, уи зҽеиҭазкуа аилазаара змоу аԥсҭҳәақәа рыла ишышьақәгылоу. Хыхьтәи аҩаӡара аԥсҭҳәақәа барк ақәыӷәӷәара аҵаҟа иҟоуп, аҳауа аԥхарра аметан аконденсациа иахьацхраауа. Барк инаркны хәба рҟынӡа ақәыӷәӷәара аныҟоу, [[аммиак|аммиаки]] [[сероводород|атыҩшаӡри]] ирылху аԥсҭҳәақәа ҟалоит. 5 барк еиҳаны ақәыӷәӷәара аныҟоу, аԥсҭҳәақәа аммиак, аммониум асульфид, атыҩшаӡри, аӡы рыла ишьақәгылазар ауеит. Еиҳа иҵауланы, 50 бар раҟара ақәыӷәӷәараҿы, аӡы аҵаа иалху аԥсҭҳәақәа ыҟазар рылшоит аҳауа аԥхарра 0 °C аныҟоу. Иара убас, ари азонаҿы аммиаки атыҩшаӡри ирылху аԥсҭҳәақәагьы ԥшаазар ауеит<ref name="elkins-tanton" />.[[Файл:Neptune clouds.jpg|справа|мини|«[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» иҭнахыз афотосахьа аԥсҭҳәақәа рвертикалтә рельеф аанарԥшуеит|194x194пкс]]
Нептун — планета-гигант заҵәуп, зҟны аԥсҭҳәақәа рыгагақәа убарҭоу, ҩаӡарала ҵаҟа иҟоу аԥсҭҳәатә хҟьа иақәшәо<ref name=":3" />. Еиҳа иҳараку аԥсҭҳәақәа аԥсҭҳәатә хҟьа хада ахыхь 50–100 км аҟны иҟоуп<ref name=":3" />.
Нептун аспектр аҭҵаара иаанарԥшуеит еиҳа илаҟәу уи астратосфера аметан аультрафиолеттә [[фотодиссоциация|фотолиз]] аалыҵқәа, иаҳҳәап, [[этан|аетани]] [[ацетилен|ацетилени]] реиԥш иҟоу рконденсациа иахҟьаны ишнаҟәырку<ref name="hubbard" /><ref name="atmo">{{статья |ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf |автор = Lunine J. A. |заглавие = The Atmospheres of Uranus and Neptune |год = 1993 |язык = en |издание = Annual Review of Astronomy and Astrophysics |издательство = [[Annual Reviews]] |том = 31 |страницы = 217—263 |doi = |bibcode = |archive-date = 2021-06-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210628055925/http://articles.adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf }}</ref>. Астратосфераҿ иара убас иԥшаан [[синильная кислота|ацианоӡрии]] [[монооксид углерода|абылратә рчи]] рышьҭақәа<ref name="atmo" />. Нептун астратосфера еиҳа иԥхоуп Уран астратосфера аасҭа, избан акәзар уа [[углеводороды|арацәаӡриқәа]] еиҳа ирацәоуп<ref name="atmo" />.
Еилкаам амзызқәа ирыхҟьаны апланета атермосфера мыцхәы ицоуп: 750 [[Кельвин|К]] раҟара<ref name="Broadfoot19989">{{статья |заглавие = Ultraviolet Spectrometer Observations of Neptune and Triton |издание = Science |том = 246 |страницы = 1459—1456 |ссылка = http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Voyager_UV_Spectrometer.pdf |doi = 10.1126/science.246.4936.1459 |pmid = 17756000 |bibcode = 1989Sci...246.1459B |язык = en |автор = Broadfoot, A. L.; Atreya, S. K.; Bertaux, J. L. et al. |год = 1999 |archive-date = 2008-05-28 |archive-url = https://web.archive.org/web/20080528020007/http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Voyager_UV_Spectrometer.pdf }}</ref>. Абриаҟара иҳараку аԥхарразы апланета Амра иацәыхарацәоуп, аультрафиолеттә шәахәаркрала атермосфера арԥхара алшаразы. Ари арԥхара атмосфереи апланета амҳалдызтә ҭыԥ аҿы еиҭаҵуа [[ион|аионқәеи]] реидҳәалара иахылҿиаазар ауеит. Даҽа гәаанагарак инақәыршәаны, арԥхаратә механизм шьаҭас иамоуп апланета аҩныҵҟатәи аҭыԥқәа рҟынтәи иаауа [[Гравитационные волны (гидродинамика)|агравитациатә цәқәырԥақәа]], анаҩс атмосфера иалаҵәо. Атермосфера абылратә рчи аӡи рышьҭақәа аҵоуп, иҟалап адәахьтәи ахыҵхырҭақәа рҟынтә, иаҳҳәап, аметеоритқәеи асабеи рҟынтәи уахь инанагазар<ref name="elkins-tanton" />.
=== Аҳауа ===
Нептуни [[Уран|Урани]] рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа иреиуоуп [[метеорология|аметеорологиатә]] усура аҩаӡара. 1986 шықәсазы Уран азааигәара иԥрыз «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» даара иԥсыҽыз атмосфератә усура аанарԥшит. Уран аҟны еиԥш акәымкәа, Нептун 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» имҩаԥнагоз аҭыхрақәа раан игәоуҭартә аҳауа аԥсахрақәа ҟалеит<ref name="spot" />.
[[Файл:Neptune storms.jpg|слева|мини|[[Большое Тёмное Пятно|Идуу ашәыта лашьца]] (армарахь-агәҭаны), Скутер (хкәакьк змоу аԥсҭҳәа шкәакәа ҵаҟа армарахь)<ref name="scooter">{{cite web |author = |lang = en |first = Sue |last = Lavoie |date = 1998-01-08 |title = PIA01142: Neptune Scooter |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA01142 |url-status = live |publisher = NASA |access-date = 2006-03-26 |archive-url = https://www.webcitation.org/610eyY0eu?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA01142 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref> иара убас [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу Ашәыта Лашьца]] (ҵаҟа)]]
Нептун аҟны аҳауа аҭагылазаашьа даара еиҭасуа аԥшацәгьақәа рсистема аҟазшьоуп, апланета атмосферазы абжьааигәаратәи аццакыра инаӡо (600 м/с ҟынӡа) аԥшақәа змоу<ref name="Suomi1991" />. Еснагьтәи аԥсҭҳәақәа рныҟәара ацклаԥшраан аԥша аццакра мрагыларахьтә {{s|20 м/с}} мраҭашәарахь 325 м/с рыла аҽеиҭакра гәаҭан<ref name="Hammel1989">{{статья
|заглавие=Neptune’s wind speeds obtained by tracking clouds in ''Voyager 2'' images
|издание=Science
|том=245
|страницы=1367—1369
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H
|access-date=2008-02-27
|doi=10.1126/science.245.4924.1367
|pmid=17798743
|bibcode=1989Sci...245.1367H
|язык=en
|автор=Hammel, H. B.; Beebe, R. F.; De Jong, E. M.; Hansen, C. J.; Howell, C. D.; Ingersoll, A. P.; Johnson, T. V.; Limaye, S. S.; Magalhaes, J. A.; Pollack, J. B.; Sromovsky, L. A.; Suomi, V. E.; Swift, C. E.
|год=1989
|archive-date=2008-01-05
|archive-url=https://web.archive.org/web/20080105071046/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989Sci...245.1367H
}}</ref>.
Аԥсҭҳәа хыхьтәи ахҟьаҿы аԥшақәа рыццакрақәа еиҭасуеит 400 м/с инаркны аекватор иаваршәны, 250 м/с рҟынӡа аполиусқәа рҿы<ref name="elkins-tanton" />. Нептун аҟны иҟоу аԥшақәа реиҳарак апланета аҵәҩан ахыкәшара иаҿагылоу аган ала иасуеит<ref name="burgess2">Burgess (1991): 64—70.</ref>. Аԥшақәа рзеиԥш хсаала иаанарԥшуеит аҭбаара ҳаракқәа рҿы аԥша ахырхарҭа апланета аҵәира ахырхарҭа ишақәшәо, еиҵоу аҭбаарақәа рҿы уи иаҿагылоуп. Аҳауатә цәқәырԥақәа рхырхарҭақәа реиԥшымрақәа атмосфератә процесс ҵаулақәа рцәырҵра акәымкәа, хыхьтәи аеффект ауп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="atmo" />. [[экватор|Аекватор]] аҳаблаҿы атмосфера аҿы иҟоу [[метан|аметан]], [[этан|аетан]], [[ацетилен]] рыхәҭаа аполиусқәа рҳаблаҿы иҟоу аасҭа жәантә, шәынтә еиҳауп. Ари ахылаԥшра Нептун аекватор аҿы [[апвеллинг|аӡы ахыҵра]] шыҟоу, насгьы аполиусқәа рзааигәара арчқәа шылаҟәуа ала ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡатәуп<ref name="atmo" />. 2007 шықәсазы иазгәаҭан Нептун аладатәи аполиус хыхьтәи атропосфера 10°C рыла еиҳа ишыԥхаз Нептун егьырҭ аҭыԥқәа раасҭа, бжьаратәла −200°C ахьыҟоу<ref>{{статья
|заглавие = Evidence for methane escape and strong seasonal and dynamical perturbations of Neptune’s atmospheric temperatures
|автор = Orton, G. S., Encrenaz T., Leyrat C., Puetter, R. and Friedson, A. J.
|издание = [[Astronomy and Astrophysics]]
|ссылка = https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2007/37/aa8277-07.pdf
|year = 2007
|том = 473
|номер = 1
|страницы = L5—L8
|doi = 10.1051/0004-6361:20078277
|bibcode = 2007A&A...473L...5O
|язык = en
|издательство = [[EDP Sciences]]
|archive-date = 2018-07-25
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180725123116/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2007/37/aa8277-07.pdf
}}</ref>. Ари аҩыза ҳауа аԥхарра аиԥшымзаара азхоит Нептун хыхьтәи атмосфера егьырҭ аҭыԥқәа рҿы иҵаау аметан аладатәи аполиус аҟны акосмос ахь ацәцара алыршаразы. Ари «аҭыԥ ца» Нептун аҵәҩантә наара иалҵшәоуп, уи аладатәи аполиус [[Амра|Амра]] иаҿаԥшуеит Нептунтәи ашықәс аԥшьбатәи ахәҭа, мамзаргьы 40 дгьыл шықәса раҟара. Нептун ԥшьаала орбитала Амра егьи аган ахь инаскьалацыԥхьаӡа аладатәи аполиус хәыҷы-хәыҷла ашәшьыра иҵалоит, Нептун аҩадатәи аполиус Амра иаԥнаргылоит. Абасала, акосмосахь аметан аужьра аладатәи аполиус аҟынтәи аҩадатәиахь ииасуеит<ref>{{cite web |lang = en |url = https://www.eso.org/public/news/eso0741/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210509115128/https://www.eso.org/public/news/eso0741/ |archive-date = 2021-05-09 |title = A Warm South Pole? Yes, on Neptune! - Summer season on Neptune creates escape route for methane |author = |website = |access-date = 2021-05-09 }}</ref>.
Ашықәс аамҭақәа рыԥсахрақәа ирыхҟьаны, Нептун аладатәи агьежьбжаҿы аԥсҭҳәатә цәаҳәақәа ршәагааи [[альбедо|ральбедои]] еизҳауеит. Ари ахымҩаԥгашьа 1980 шықәсазы игәаҭан, насгьы 2020 шықәсазы Нептун аҿы аамҭа ҿыц анааи аҟынӡа инеит. Ашықәс аамҭақәа ес-40 шықәса рҽырыԥсахуеит<ref name="villard">{{cite web |author = |lang = en |author = Villard Ray; Devitt Terry |date = 2003-05-15 |title = Brighter Neptune Suggests A Planetary Change Of Seasons |publisher = Hubble News Center |url = https://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2003/17/text/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20080228081218/http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2003/17/text/ |archive-date = 2008-02-28 |access-date = 2008-02-26 }}</ref>.
=== Аԥшацәгьақәа ===
[[Файл:Neptune's Great Dark Spot.jpg|слева|мини|Идуу ашәыта лашьца, «Воиаџьер-2» аҟынтәи афото]]
[[Файл:Neptune Dark Spot Jr. Hubble.png|мини|Аҩадатәи [[Большое Тёмное Пятно|Идуу Ашәыта лашьцеи]] [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу ашәыта лашьцеи]], ателескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] аҭыхымҭа, 2020 шықәса]]
1989 шықәсазы, [[НАСА]] аппарат «Воиаџьер-2» иаанартит [[Большое Тёмное Пятно|Идуу Ашәыта Лашьца]], 13 000 × 6600 км ашәагаа змоу иҭышәынтәалоу зыццакра ҳараку аԥшацәгьа-антициклон<ref name="spot">{{cite web |author = |lang = |last = Lavoie |first = Sue |date = 2000-02-16 |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |url-status = live |title = PIA02245: Neptune’s blue-green atmosphere |publisher = NASA JPL |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f0J9LM?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA02245 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Ари атмосфератә ԥшацәгьа Иупитер [[Большое Красное Пятно|Ашәыта ҟаԥшь Ду]] угәаланаршәон, аха абҵарамза 2, 1994 шықәсазы [[Хаббл (телескоп)|акосмостә телескоп «Хаббл»]] ԥаса иахьыҟаз аҭыԥ аҿы иазымԥшааӡеит. Уи аҭыԥан, апланета аҩадатәи агьежьбжаҿы уи иеиԥшу ашьақәгылашьа ҿыц ԥшаахеит<ref>{{статья
|заглавие=Hubble Space Telescope Imaging of Neptune’s Cloud Structure in 1994
|издание=Science
|том=268
|номер=5218
|страницы=1740—1742
|ссылка=https://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/268/5218/1740
|doi=10.1126/science.268.5218.1740
|pmid=17834994
|bibcode=1995Sci...268.1740H
|язык=en
|автор=Hammel, H. B.; Lockwood, G. W.; Mills, J. R.; Barnet, C. D.
|год=1995
|archive-date=2008-12-10
|archive-url=https://web.archive.org/web/20081210050739/http://www.sciencemag.org/cgi/content/abstract/268/5218/1740
}}</ref>.
«Скутер» — даҽа ԥшацәгьак ауп, Идуу Ашәыта Лашьца аладахьшәа игәаҭаз. Уи ахьӡ зыхҟьо «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» Нептун азааигәахара мызқәак раԥхьагьы, еилкаан ари аԥсҭҳәақәа ргәыԥ Идуу Ашәыта Лашьца аасҭа кыр еиҳа ишыццакуаз<ref name="burgess2" />. Анаҩстәи асахьақәа иаадырԥшит Скутер аасҭа еиҳа иццаку аԥсҭҳәақәа ргәыԥқәа. 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» апланета ианазааигәахоз иубарҭаз аҩбатәи еиҳа иӷәӷәоу аԥшацәгьа [[Малое Тёмное Пятно|Имаҷу Ашәыта Лашьца]] уи аасҭагьы аладаҟа иҟоуп. Аханатә уи зынӡа илашьцазшәа иҟан, аха азааигәахараан Имаҷу Ашәыта лашьца агәыцә лаша еиҳа иубарҭахеит, еилыкка иҟоу, еиҳа иӷәӷәоу афотосахьақәа рҿы игәоуҭарц шалшо еиԥш<ref>{{cite web |author = |lang = |last = Lavoie |first = Sue |date = 1996-01-29 |url = https://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064 |url-status = live |title = PIA00064: Neptune’s Dark Spot (D2) at High Resolution |publisher = NASA JPL |access-date = 2008-02-28 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f1Cs3r?url=http://photojournal.jpl.nasa.gov/catalog/PIA00064 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>.
Нептун «ашәыта еиқәаҵәақәа», агәаанагара злаҟоу ала, атропосфера еиҳа илаҟәу аҳаракырақәа рҟны иҟоуп, еиҳа илашоу улаԥш иҵашәоу аԥсҭҳәақәа раасҭа<ref>{{статья
|заглавие=The altitude of Neptune cloud features from high-spatial-resolution near-infrared spectra
|том=166
|номер=2
|страницы=359—374
|doi=10.1016/j.icarus.2003.07.006
|bibcode=2003Icar..166..359G
|ссылка=http://cips.berkeley.edu/research/depater_altitude.pdf
|язык=en
|автор=S. G., Gibbard; de Pater, I.; Roe, H. G.; Martin, S.; Macintosh, B. A.; Max, C. E.
|год=2003
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|archive-date=2012-02-20
|archive-url=https://web.archive.org/web/20120220052413/http://cips.berkeley.edu/research/depater_altitude.pdf
}}</ref>.
Абасала, урҭ хыхьтәи аԥсҭҳәа ахҟьақәа рҟны иҟоу акылҵәарақәа иреиԥшуп. Арҭ аԥшацәгьақәа мызла иахьыҟало азы, урҭ еикәагьежьуа аструктура рымоуп ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="apj125" />. Лассы-лассы ашәыта еиқәаҵәақәа ирыдырҳәалоит еиҳа илашо, еиқәымтәо аметан аԥсҭҳәақәа, [[тропопауза|тропопаузаҿы]] ишьақәгыло<ref>{{статья
|заглавие=EPIC Simulations of Bright Companions to Neptune’s Great Dark Spots
|том=151
|номер=2
|страницы=275—285
|doi=10.1006/icar.1998.5918
|bibcode=2001Icar..151..275S
|ссылка=https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/stratman-etal-2001.pdf
|access-date=2008-02-26
|язык=en
|автор=Stratman, P. W.; Showman, A. P.; Dowling, T. E.; Sromovsky, L. A.
|год=2001
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
|archive-date=2020-09-21
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200921185152/https://www.lpl.arizona.edu/~showman/publications/stratman-etal-2001.pdf
}}</ref>.
Аԥсҭҳәақәа рҭышәынтәалара иаанарԥшуеит ԥасатәи «ашәытаԥ еиқәаҵәақәа» [[циклон|ациклон]] еиԥш ишыҟазаауа, урҭ рыԥштәы еиқәаҵәа рцәыӡыргьы. Ашәыта еиқәаҵәақәа аекватор иазааигәаӡаны инеиуазар ма макьана еилкаам даҽа механизмк ала инеиуазар, урҭ ԥсаҟьахар рылшоит<ref>{{статья
|заглавие=The unusual dynamics of new dark spots on Neptune
|том=32
|страницы=1005
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2000DPS....32.0903S
|access-date=2008-02-29
|автор=Sromovsky, L. A.; Fry, P. M.; Dowling, T. E.; Baines, K. H.
|год=2000
|язык=en
|издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]]
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
|archive-date=2019-01-24
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190124232802/http://adsabs.harvard.edu/abs/2000DPS....32.0903S
}}</ref>. 2017 шықәсазы [[Обсерватория Кека|Кек иобсерваториаҿы]] Нептун аекватор азааигәара аԥшацәгьа афотосахьа ҭырхит, уи адиаметр ~9000 км, мамзаргьы Адгьыл адиаметр 3/4 рҟынӡа аманы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://phys.org/news/2017-08-twilight-reveal-huge-storm-neptune.html |url-status = |title = Twilight observations reveal huge storm on Neptune |date = 2017-08-03 |access-date = 2017-08-05 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170805082027/https://phys.org/news/2017-08-twilight-reveal-huge-storm-neptune.html |archive-date = 2017-08-05}}</ref>.
=== Аҩныҵҟатәи аԥхарра ===
Уран иаҿырԥшны Нептун аҟны аҳауа аҭагылазаашьа еиҳа иахьеиуеиԥшым, аҩныҵҟатәи аҳауа аԥхарра еиҳа иахьыҳараку иахылҿиаауеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="Williams_2004">{{cite web |title = Heat Sources within the Giant Planets |author = Williams, Sam. |lang = en |website = University of California, Berkeley |date = 2004-11-24 |url = http://www.cs.berkeley.edu/~samw/projects/ay249/z_heat_sources/Paper.doc |archive-date = 2005-04-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20050430073843/http://www.cs.berkeley.edu/~samw/projects/ay249/z_heat_sources/Paper.doc |url-status = dead |access-date = 2008-03-10 }}</ref>. Убри аангьы, Нептун Уран аасҭа зныки бжаки [[Амра|Амра]] иацәыхараны иҟоуп, насгьы Уран иоуа амра ашәахәа аҟынтәи 40% мацара ауп иаиууа. Абарҭ аҩ-планетак рыхҟьақәа рҟны аԥхарра еиҟароуп<ref name="Williams_2004" />. Нептун атропосфера хыхьтәи аҭыԥқәа рҿы аҳауа аԥхарра −221,4 °C рҟынӡа илбаауеит. Ақәыӷәӷәара 1 бар ахьыҟоу аҵаулараҿы аҳауа аԥхарра −201,15°C рҟынӡа инаӡоит<ref>{{статья
|заглавие=The atmosphere of Neptune — an analysis of radio occultation data acquired with Voyager 2
|том=103
|страницы=967—982
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103..967L
|access-date=2008-02-25
|doi=10.1086/116119
|язык=en
|автор=Lindal, Gunnar F.
|год=1992
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2016-06-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603185606/http://adsabs.harvard.edu/abs/1992AJ....103..967L
}}</ref>. Арчқәа еиҳа иҵауланы ицоит, аха аҳауа аԥхарра еиҳа-еиҳа ишьҭыҵуеит. Уран аҟны еиԥш, аԥхара амеханизм еилкааӡам, аха аиқәымшәара дууп: Уран Амра аҟынтәи иоуа амчхара аасҭа 1,1-нтә еиҳаны иҭнажьуеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |title = Class 12 — Giant Planets — Heat and Formation |website = 3750 — Planets, Moons & Rings |date = 2004 |publisher = Colorado University, Boulder |url = http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3750/ClassNotes/Class12/Class12.html |url-status = live |access-date = 2008-03-13 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f22GDB?url=http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3750/ClassNotes/Class12/Class12.html |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Нептун акәзар, ииоуа амчхара аҵкыс 2,61-нтә еиҳаны иҭнажьуеит, уи аҩныҵҟатәи аԥхарра ахыҵхырҭа Амра аҟынтәи ииоуа амчхара 161% ацнаҵоит<ref>{{статья
|заглавие=The albedo, effective temperature, and energy balance of Neptune, as determined from Voyager data
|издание=Journal of Geophysical Research Supplement
|том=96
|страницы=18 921—18 930
|ссылка=
|язык=en
|автор=Pearl, J. C.; Conrath, B. J.
|год=1991
|bibcode=1991JGR....9618921P
|doi=10.1029/91JA01087
}}</ref>.
Нептун Амра зегь раасҭа иацәыхароу апланета шакәугьы, уи аҩныҵҟатәи амчхара [[Амратә система|Амратә системаҿы]] зегь реиҳа иццаку аԥшақәа рцәырҵразы иазхоит. Уи азы иҟоуп еилыркаарақәак, уахь иалоуп апланета агәыцә ала арадиогентә рԥхара (Адгьыл арадиоактивтә [[Калий-40|кали-40]] ала арԥхара еиԥш)<ref name="Williams_2004" />, аметан аҟынтәи егьырҭ арацәаӡриқәа рыҟалара иалҵуа аӡри анаҩс ахыларала<ref name="Williams_2004" /><ref>{{статья
|заглавие=The Centers of Planets
|ссылка=https://archive.org/details/sim_american-scientist_november-december-2003_91_6/page/516
|том=91
|номер=6
|страницы=516
|doi=10.1511/2003.6.516
|bibcode=2003AmSci..91..516S
|автор=Scandolo, Sandro; Jeanloz, Raymond
|год=2003
|язык=en
|издание=American Scientist
|издательство=Sigma Xi
}}</ref>, иара убас атмосфера ҵаҟатәи ахәҭаҿы аконвекциа, [[тропопауза|атропоаанҿасра]] ахыхь [[Гравитационные волны (гидродинамика)|адхаларатә цәқәырԥақәа]] раанҿасра зхылҿиаауа<ref>{{статья
|заглавие=Computation of Gravity Waves near the Tropopause
|издание=American Astronomical Society, DPS meeting #31, #53.07
|bibcode=1999DPS....31.5307M
|автор=McHugh, J. P.
|месяц=9
|год=1999
}}</ref><ref>{{статья
|страницы=1078
|заглавие=Neptune’s Energy Crisis: Gravity Wave Heating of the Stratosphere of Neptune
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/full/1996DPS....28.0507L
|access-date=2008-02-19
|язык=en
|автор=McHugh, J. P.; Friedson, A. J.
|месяц=9
|год=1996
|издательство=[[Американское астрономическое общество|American Astronomical Society]]
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
}}</ref>.
=== Аврорақәа ===
[[Файл:Neptune with Aurorae.png|мини|Армарахь: [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ҳәа изышьҭоу акосмостә телескоп]] ала иҭыху Нептун иубарҭоу алашара асахьа.
Арӷьарахь: «Хаббл» аҭыхымҭа, акосмостә телескоп «[[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]]» аҟынтәи ааигәатәи аинфраҟаԥшьтә диапазон аҟны иҭыху асахьа иадҵаны. Аврорақәа иубарҭоу адиапазон аҿы иубарҭам аҟынтә, урҭ рсахьа аинфраҟаԥшь азааигәаратәи адиапазон аҿы жәҩангәыԥшшәыла иааԥшуан<ref name=":7">{{Cite web|url=https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-captures-neptunes-auroras-for-first-time/|title=NASA’s Webb Captures Neptune’s Auroras For First Time - NASA Science|lang=en-US|date=2025-03-26|access-date=2025-04-11|archive-date=2025-05-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20250512201508/https://science.nasa.gov/missions/webb/nasas-webb-captures-neptunes-auroras-for-first-time/|url-status=live}}</ref>]]
2025 шықәса хәажәкырамзазы раԥхьаӡакәны Нептун аҿы илашоу аполиартә усура гәаҭахеит. Астрономцәа ари аартра ҟарҵеит ателескопқәа «Хаббл», насгьы «Џьеимс Уебб» рыла ироуз асахьақәа ралагаларала<ref name=":7" />.
== Ашьақәгылареи амиграциеи ==
{{Main|Амратә система ашьақәгылареи аеволиуциеи|Ниццатәи амодель}}
[[Файл:Lhborbits.png|400px|мини|Адәахьтәи апланетақәа рмодельи Коипер имаҟеи: а) Иупитери Сатурни 2:1 арезонанс рыбжьалаанӡа; б) Нептун аорбита аҽанаԥсах ашьҭахь Амратә системаҿы Коипер имаҟа аобиектқәа рылаҵәара; в) Коипер имаҟа ацәеижьқәа Иупитер ианаршә ашьҭахь]]
Аҵаатә гигантқәа — Нептуни Урани рышьақәгылара ииашоу амодель аԥҵара уадаҩхеит. Иахьатәи амодельқәа ишаадырԥшуа ала, Амратә система адәахьтәи арегионқәа рҿы аматериа аилаӷәӷәара мыцхәы илаҟәын, ас еиԥш идуу ацәеижьқәа ишаԥу еиԥш аматериеи агәыцәи [[аккреция|раккрециатә]] методла рышьақәгыларазы. Урани Нептуни револиуциа аилыркааразы агәаанагарақәа рацәаны иҟаҵахеит. Урҭ руак излаҳәо ала, аҵаатә гигантқәа аҩбагьы аккрециала ишьақәымгылеит, аха аханатәтәи [[протопланетный диск|апротопланетатә диск]] аҩнуҵҟа иҟаз аҭышәынтәалара аҟамзаара иахҟьаны иҟалеит, анаҩс урҭ ратмосферақәа О ма В [[спектральная классификация звёзд|аспектралтә класс]] змоу аеҵәа ду ашәахәақәа рыла «ирдахеит»<ref name="Boss_2002">{{статья|автор=Boss Alan P.|заглавие=Formation of gas and ice giant planets|год=2002|язык=en|издание=Earth and Planetary Science Letters|издательство=[[Elsevier]]|том=202|номер=3—4|страницы=513—523|doi=10.1016/S0012-821X(02)00808-7|bibcode=}}</ref>.
Даҽа концепциак акәны иԥхьаӡоуп Урани Нептуни Амра азааигәара ишышьақәгылаз, аматериа аилаӷәӷәара еиҳа иахьыҳаракыз, насгьы уажәтәи рорбитақәа рахь ииасит ҳәа зҳәо<ref>{{статья
|заглавие=The formation of Uranus and Neptune among Jupiter and Saturn
|автор=Thommes E. W., Duncan M. J., Levison H. F.
|год=2001
|издание=[[The Astronomical Journal]]
|том=123
|номер=5
|страницы=2862—2883
|arxiv=astro-ph/0111290
|doi=10.1086/339975
|bibcode=2002AJ....123.2862T
|ссылка=https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339975/pdf
|язык=en
|издательство=[[IOP Publishing]]
|archive-date=2021-01-14
|archive-url=https://web.archive.org/web/20210114054207/https://iopscience.iop.org/article/10.1086/339975/pdf
}}</ref>. Ари амиграциатә гипотеза адгылара амоуп атранснептунтәи арегион аҿы иаҳбо аобиект хәыҷқәа рпопулиациақәа еиҳа еиӷьны рыхҳәаа аҟаҵара ахьалшо азы<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://www.geotimes.org/june05/WebExtra060705.html |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190327125909/http://www.geotimes.org/june05/WebExtra060705.html |archive-date = 2019-03-27 |title = Geotimes — June 2005 — Orbital shuffle for early solar system |website = www.geotimes.org |access-date = 2021-04-11 }}</ref>. Иахьатәи аамҭазы ари агипотеза зегь реиҳа инарҭбааны ирыдыркыло<ref name=":1">{{статья |doi=10.1002/9783527629190.ch12 |автор = Aurélien Crida |заглавие = Solar System Formation |год = 2010-09-24 |место = Weinheim, Germany |издание = Reviews in Modern Astronomy |издательство = Wiley-VCH Verlag GmbH & Co. KGaA |язык=en |страницы = 215–227 |isbn = 978-3-527-62919-0, 978-3-527-40910-5}}</ref> аиҭаҳәара [[модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] ҳәа еицырдыруеит, уи имиграциатәу Нептуни егьырҭ апланета-гигантқәеи Коипер имаҟа аилазаашьа иарҭо анырра ҭнаҵаауеит<ref name=":1" />.
== Амҩанызақәеи амацәазқәеи ==
{{Main|Нептун амҩанызақәа}}
{{see also|Амратә система апланетақәеи амҩанызақәеи раартра аҭоурых}}
Нептун иамоуп еицырдыруа 16 [[Спутники в Солнечной системе|мҩаныза]]<ref name="fact" />, урҭ руак ахәҭаа дара зегьы рыкапан аҟнытә 99,5% инареиҳаны иааннакылоит, насгьы уи мацара ауп исфероидтәхартә аҟынӡа акапан змоу. Ари [[Тритон (спутник)|Тритон]] ауп, [[Лассел, Уильям|Уилиам Ласселл]] Нептун аартра ашьҭахь 17 мшы анҵы иааиртыз. Амратә системаҿы иҟоу егьырҭ апланетақәа рымҩаныза дуқәа иреиԥшымкәа, Тритон [[Ретроградное движение|аорбита шьҭахьла ицоит]]. Иҟалап уи Нептун агравитациа иамҽханакызар, аҭыԥ аҿы ишьақәгыланы акәымкәа, насгьы зны Коипер имаҟаҿы ипланета ссаны иҟазҭгьы<ref>{{статья
|заглавие=Neptune’s capture of its moon Triton in a binary-planet gravitational encounter
|издание=Nature
|том=441
|номер=7090
|страницы=192—194
|doi=10.1038/nature04792
|bibcode=2006Natur.441..192A
|ссылка=http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.568.9568&rep=rep1&type=pdf
|издательство=Nature Publishing Group
|язык=en
|автор=Agnor, Craig B.; Hamilton, Douglas P.
|месяц=5
|год=2006
|archive-date=2019-07-11
|archive-url=https://web.archive.org/web/20190711004127/http://citeseerx.ist.psu.edu/viewdoc/download?doi=10.1.1.568.9568&rep=rep1&type=pdf
}}</ref>. Уи Нептун иазааигәоуп, убри аҟынтә еснагь [[Синхронное вращение|асинхронтә еикәагьежьра]] амоуп. Аӡхыҵра аццакра иахҟьаны Тритон ԥшьаала спиральла Нептун ахь ицоит, насгьы [[Предел Роша|Роше аҳәааҿ]] ианынаӡалак еиларбгахоит<ref name=":6">{{статья
|заглавие=Tidal evolution in the Neptune-Triton system
|том=219
|номер=1—2
|страницы=L23—L26
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A%26A...219L..23C
|access-date=2006-05-10
|издательство=EDP Sciences
|автор=Chyba, Christopher F.; Jankowski, D. G.; Nicholson, P. D.
|месяц=7
|год=1989
|язык=en
|издание=[[Astronomy and Astrophysics]]
|archive-date=2007-10-16
|archive-url=https://web.archive.org/web/20071016133045/http://adsabs.harvard.edu/abs/1989A%26A...219L..23C
}}</ref>, уи иахҟьаны [[кольца Сатурна|Сатурн амацәазқәа]] раасҭа еиҳа иӷәӷәоу амацәаз шьақәгылоит. [[Корнеллский университет|Корнеллтәи ауниверситет]] Арадиофизикеи акосмоси рцентр аспециалистцәа иҟарҵаз аҳасабрақәа рыла уи ҟалоит 3,6 миллиард шықәса, мамзаргьы 1,4 миллиард шықәса рышьҭахь, Кассини иекстремумқәа рахьтә Тритон [[Гамильтонова механика|агамильтонтә еикәагьежьра]] уажәтәи аепохаҿы ишыҟоу еиԥш<ref name=":6" />. 1989 шықәсазы Тритон аԥхарра -235 °C (38 K) иҟоуп ҳәа иԥхьаӡан<ref>{{статья
|заглавие=Temperature and Thermal Emissivity of the Surface of Neptune’s Satellite Triton
|издание=Science
|том=250
|номер=4979
|страницы=429—431
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1990-10-19_250_4979/page/428
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.250.4979.429
|pmid=17793020
|bibcode=1990Sci...250..429N
|язык=en
|автор=R. M., Nelson; Smythe, W. D.; Wallis, B. D.; Horn, L. J.; Lane, A. L.; Mayo, M. J.
|год=1990
}}</ref>. Уи аамҭазы, ари Амратә системаҿы агеологиатә усура змоу аобиектқәа рзы иреиҵаз ашәагаа акәын<ref>{{cite web |author = |lang=en |last=Wilford |first=John N. |publisher=The New York Times |date = 1989-08-29 |title = Triton May Be Coldest Spot in Solar System |url= http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20081210100148/http://query.nytimes.com/gst/fullpage.html?res=950DE4DC1138F93AA1575BC0A96F948260 |archive-date = 2008-12-10 |access-date = 2008-02-29 }}</ref>. Тритон атмосфера змоу Амратә системаҿы иҟоу хы-мҩанызак иреиуоуп ([[Ио (спутник)|Ио]], [[Титан (спутник)|Титан]] инарываргыланы). Иҟалап Тритон аҵаатә цәа аҵаҟа [[Европа (спутник)|Европа]] аокеан еиԥшу аӡытә океан ыҟазаргьы<ref>{{книга |автор=Elkins-Tanton L. T. |язык=en |заглавие=Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |место=New York |издательство=Chelsea House |год=2006 |серия=The Solar System |isbn=0-8160-5197-6 |страницы=95 |ссылка=https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA95&dq=Neptune}}</ref>.
[[Файл:Voyager 2 Neptune and Triton.jpg|мини|283пкс|Нептуни (хыхь) [[Тритон (спутник)|Тритони]] (ҵаҟа)]]
Аҩбатәи (аартра аамҭа ала) еицырдыруа Нептун амҩаныза — [[Нереида (спутник)|Нереид]], Амратә система егьырҭ амҩанызақәа рхыԥхьаӡараҿы иреиҳау аорбитатә ексцентриситетқәа змоу амҩаныза. 0,7507 аексцентриситет ианаҭоит [[Апоцентр и перицентр|аперицентр]] аасҭа 7-нтәы еиҳау [[Апоцентр и перицентр|апоцентр]]{{efn|<math>\frac{r_\text{ap}}{r_\text{per}} = \frac{9{,}655 \times 10^6~\text{km}}{1{,}372 \times 10^6~\text{km}} = 7{,}037.</math>}}<ref>{{cite web |author= |lang=en |url=https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20210503191622/https://www.britannica.com/place/Neptune-planet |archive-date=2021-05-03 |title=Neptune - Neptune’s moons and rings |website=Encyclopedia Britannica |access-date=2021-06-02 }}</ref>.
[[Файл:Proteus (Voyager 2).jpg|мини|left|upright|Нептун амҩаныза [[Протей (спутник)|Протеи]]]]
[[Файл:PIA02202_Neptune%27s_full_rings.jpg|мини|«Воиаџьер-2» иҭнахыз Нептун амацәазқәа рсахьақәак]]
[[Файл:New_Webb_Image_Captures_Clearest_View_of_Neptune%E2%80%99s_Rings_in_Decades.png|мини|Нептун аинфраҟаԥшь азааигәаратәи асахьа, уи амацәазқәеи амҩанызақәеи [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]] икосмостә телескоп [[NIRCam]] акамерала иҭыху]]
[[Файл:Neptune rings PIA02224.jpg|мини|Нептун амацәазқәа «Воиаџьер-2» иҭнахыз]]
1989 шықәса ԥхынгәымза инаркны цәыббрамзанӡа «Воиаџьер-2» Нептун амҩаныза ҿыцқәа 6 аԥшааит<ref name="Stone_1989">{{статья
|заглавие=The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System
|издание=Science
|том=246
|номер=4936
|страницы=1417—1421
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1416
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.246.4936.1417
|pmid=17755996
|bibcode=1989Sci...246.1417S
|автор=Stone E. C., Miner E. D.
|год=1989
|язык=en
}}</ref>. Урҭ рҟынтәи иалкаауп ииашам аформа змоу амҩаныза [[Протей (спутник)|Протеи]]. Уи аинтерес аҵоуп, избан акәзар уи ажәҩантә цәеижьқәа шаҟа идуу аазырԥшуа ҿырԥшуп, урҭ ршәагааи рмасса зеиԥшразаалакгьы, рхатә гравитациа абзоурала ампыл еиԥш еибарххаӡам<ref name="Brown">{{cite web |author = |lang = en |url = http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |url-status = live |title = The Dwarf Planets |first = E.Michael |last = Brown |publisher = California Institute of Technology, Department of Geological Sciences |access-date = 2008-02-09 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f6S6Ru?url=http://web.gps.caltech.edu/~mbrown/dwarfplanets/ |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Капанла Нептун аҩбатәи амҩаныза Тритон акапан аҟнытә процентк аԥшьбатәи ахәҭа мацара ауп иамоу<ref name="Brown" />.
Нептун аҩнуҵҟаӡатәи амҩанызақәа ԥшьба — [[Наяда (спутник)|Наиада]], [[Таласса (спутник)|Таласса]], [[Деспина (спутник)|Деспина]], [[Галатея (спутник)|Галатеа]]. Урҭ рорбитақәа Нептун убриаҟара иазааигәоуп, уи амацәазқәа рыҩнуҵҟа иҟаларатәы. Анаҩстәи [[Ларисса (спутник)|Ларисса]] раԥхьаӡакәны 1981 шықәсазы аеҵәақәа рыҵәахраан иаартын. Раԥхьа ахҩара амацәазқәа рханқәа ирыхҟьеит ҳәа иԥхьаӡан, аха 1989 шықәсазы «Воиаџьер-2» Нептун ианаҭаа, еилкаахеит ахҩара амҩаныза ишыҟанаҵаз. 2002-2003 шықәсқәа рыбжьара, ииашам аформа змоу Нептун амҩанызақәа даҽа 5 аартхеит, уи азы адырра ҟаҵан 2004 шықәсазы<ref>{{статья
|заглавие=Discovery of five irregular moons of Neptune
|ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2004-08-19_430_7002/page/864
|издание=Nature
|том=430
|страницы=865—867
|издательство=Nature Publishing Group
|doi=10.1038/nature02832
|bibcode=2004Natur.430..865H
|автор=Holman, Matthew J. et al.
|число=19
|месяц=8
|год=2004
|язык=en
}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang=en |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20070808234419/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/3578210.stm |archive-date = 2007-08-08 |title = Five new moons for planet Neptune |date = 2004-08-18 |publisher = BBC News |access-date = 2007-08-06 }}</ref>. 14-тәи амҩаныза, нас [[Гиппокамп (спутник)|Гиппокамп]] ҳәа ахьӡ зауз, 2013 шықәсазы иаартхеит «Хаббл» ателескоп 2009 шықәсазтәи асахьақәа рыла; уи ашәагаа 16–20 км раҟара иҟоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Нептун Римтәи амшынқәа рынцәахәы иакәын аҟынтә, уи амҩанызақәа еиҳа еиҵоу амшын анцәахәқәа рыхьӡқәа рхырҵоит<ref name="USGS">{{cite web |author = |lang = en |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |url-status = live |title = Planet and Satellite Names and Discoverers |first = Jennifer |last = Blue |publisher = USGS |archive-url = https://web.archive.org/web/20190710192817/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date = 2019-07-10 |access-date = 2019-07-11}}</ref>.
=== Амацәазқәа ===
{{Main|Нептун амацәазқәа}}
Нептун [[Кольца планет|амацәазтә система]] амоуп, аха уи амҽхак кырӡа еиҳа имаҷуп, иаҳҳәап, [[Сатурн]] аҟны аасҭа. Амацәазқәа шьақәгылазар ауеит [[Силикаты (минералы)|силикатла]] ихҟьоу аҵаа ахәҭаҷқәа рыла, мамзаргьы [[углерод|арацәари]] шьаҭас измоу аматериал ала, иҟалап уи акәзар ацәыҟаԥшьаарагьы рызҭо<ref>Cruikshank (1996): 703—804</ref>.
2022 шықәсазы [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Джеимс Уебб]] ихьӡ зху акосмостә телескоп раԥхьаӡакәны Нептун амацәазқәа рсахьа еилыкка иаанарԥшит [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшь]] азааигәара (ацәқәырԥақәа роурақәа 0,6 инаркны 5 [[мкм]] рҟынӡа). Иҭшәоу, илашо мацәазқәак рыдагьы асахьаҿы иааԥшуеит еиҳа иԥсыҽу асабатә мацәазқәа, урҭ рҟынтәи ирацәаны раԥхьаӡакәны иҭыхуп «Воиаџьер-2» 1989 шықәсазы Нептун ианнеи аахыс, избан акәзар урҭ [[Видимый свет|иубаратәы иҟоу алашараҿы]] ргәаҭара уадаҩуп<ref>{{Cite web|url=http://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/new-webb-image-captures-clearest-view-of-neptune-s-rings-in-decades|title=New Webb Image Captures Clearest View of Neptune’s Rings in Decades|author=Jessica Merzdorf|website=NASA|date=2022-09-19|access-date=2022-09-23|archive-date=2022-11-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20221116064907/https://www.nasa.gov/feature/goddard/2022/new-webb-image-captures-clearest-view-of-neptune-s-rings-in-decades/|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|lang=ru|url=https://www.m24.ru/news/nauka/22092022/504297|title=Телескоп Джеймс Уэбб сфотографировал призрачные кольца Нептуна|website=m24.ru|date=2022-09-22|access-date=2022-09-23|archive-date=2022-09-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20220923130858/https://www.m24.ru/news/nauka/22092022/504297|url-status=live}}</ref>.
== Ахылаԥшрақәа ==
Нептун блала иубарҭаӡам, избан акәзар уи амҽхак +7,7 инаркны +8,0 рҟынӡа иҟоуп<ref name="fact" />. Убасала, Иупитер агалилеитә мҩанызақәа, апланета сса [[Церера]], астероидқәа [[(4) Веста]], [[(2) Паллада|(2) Паллас]], [[(7) Ирида]], [[(3) Юнона|(3) Иунона]], [[(6) Геба|(6) Гебе]] ажәҩан аҿы уи аасҭа еиҳа илашоуп<ref>См. соответствующие статьи для получения данных о яркости</ref>. Апланета ибзианы ахылаԥшразы 200x ма еиҳаны изырдууа, 200-250 мм еиҵамкәа адиаметр змоу [[телескоп|ателескоп]] аҭахуп<ref name="telescop">{{cite web |author = |lang = ru |title = Уран, Нептун, Плутон и как их наблюдать |url = https://realsky.ru/book/59-whatobserve/191-uranneptunepluton |url-status = live |access-date = 2009-11-30 |archive-url = https://www.webcitation.org/610f7QTEN?url=http://www.realsky.ru/book/59-whatobserve/191-uranneptunepluton |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>. Убри аан Нептун Уран еиԥшу диск хәыҷык еиԥш абара ҟалоит<ref>Moore (2000): 207.</ref>. 7х50 [[бинокль|абинокль]] ала уи еҵәа ԥсыҽк еиԥш иубарҭоуп<ref name="telescop" />.
[[Файл:Neptune_from_the_VLT_with_MUSE_GALACSI_Narrow_Field_Mode_adaptive_optics.jpg|мини|Ари апланета Нептун асахьа, ԥхынгәымза 18, 2018 шықәсазы [[Very Large Telescope|VLT]] аҿы иҟоу MUSE амыруга ала иҭыху, Адгьыл аҟынтәи иҭыху Нептун зегь реиҳа ицқьоу асахьа ауп, насгьы акосмостә телескоп [[Хаббл (телескоп)|Хаббл]] аҟынтәи асахьа аасҭа еиҳа еилыккоуп]]Нептун аҟынтәи Адгьыл аҟынӡа кыр иахьыхароу инамаданы, уи акәакьтә диаметр 2,2—2,4 арксекундқәа рыҩныҵҟа мацара ауп иахьеиҭасуа<ref name="fact" /><ref name="ephemeris" />. Ари Амратә система апланетақәа рыбжьара зегь реиҳа имаҷу ҵакуп, уи иахҟьаны Нептун ахҟьатә хәҭаҷқәа лабҿаба рыхәаԥшра уадаҩуп. Убри аҟнытә, ателескоп «[[Хаббл (телескоп)|Хаббли]]» [[Адаптивная оптика|адаптациатә оптика]] змоу адгьыл аҿы иҟоу ателескоп дуқәеи ҟалаанӡа, уи иазкны ателескоптә дыррақәа кырӡа имаҷын. Иаҳҳәап, 1977 шықәсазы Нептун аҵәира аамҭаҵәҟьагьы еилыкка еилкааны ишьақәыргыламызт<ref>{{статья
|заглавие=On the rotation period of Neptune
|том=220
|страницы=L57—L59
|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1978ApJ...220L..57C
|издательство=University of Chicago Press
|doi=10.1086/182636
|bibcode=1978ApJ...220L..57C
|автор=Cruikshank, D. P.
|год=1978
|издание=[[The Astrophysical Journal]]
|язык=en
|archive-date=2020-07-17
|archive-url=https://web.archive.org/web/20200717203943/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1978ApJ...220L..57C
}}</ref><ref>{{статья
|заглавие=Adaptive Optics Imaging of Neptune and Titan with the W. M. Keck Telescope
|том=31
|страницы=1512
|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1999BAAS...31.1512M
|access-date=2008-03-01
|издательство=American Astronomical Society
|язык=en
|автор=Max, C.
|месяц=12
|год=1999
|издание=Bulletin of the American Astronomical Society
|archive-date=2016-06-03
|archive-url=https://web.archive.org/web/20160603185848/http://adsabs.harvard.edu/abs/1999BAAS...31.1512M
}}</ref>.
Адгьыл аҿы иҟоу ахылаԥшҩы изы, ес-367 мшы Нептун шьҭахьла ацара иаҩызоу аныҟәара иалагоит, убасала аеҵәақәа рыҵаҟа иҷыдоу ахаҿы иаагоу [[противостояние планеты|аиқәҳәалақәа]] шьақәыргыло. 2010 шықәса мшаԥымзеи ԥхынгәымзеи рзы, 2011 шықәса жьҭаарамзеи абҵарамзеи рзы урҭ аорбитатә еиқәҳәалақәа 1846 шықәсазы иахьаартыз акоординатқәа ирзааигәанатәит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.discovermagazine.com/the-sciences/happy-birthday-neptune |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210424200439/https://www.discovermagazine.com/the-sciences/happy-birthday-neptune |archive-date = 2021-04-24 |title = Happy birthday, Neptune! |website = Discover Magazine |access-date = 2021-04-24 }}</ref>.
Арадиодиапазон аҟны Нептун аҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркрақәеи еиԥҟьо амцабзқәеи убарҭоуп. Уигьы егьигьы апланета иҵәиуа амҳалдызтә ҭыԥ иаҿыҵгоуп<ref name="elkins-tanton" />. Аспектр аинфраҟаԥшьтә хәҭаҿы, еиҳа ихьшәашәоу аҵаҿ, Нептун атмосфера аҵаулараҿы иҟоу аԥырхагақәа («аԥшацәгьақәа» ҳәа изышьҭоу) еилыкка иубарҭоуп, еиҵацалоу агәыцә аҟынтәи аԥхарра иахылҿиаауа. Ахылаԥшрақәа ирыбзоураны урҭ рформаи ршәагааи агәра ганы аилкаара, иара убасгьы рныҟәарақәа рыцклаԥшра алыршахоит<ref>{{статья
|заглавие=High-Resolution Infrared Imaging of Neptune from the Keck Telescope
|том=156
|страницы=1—15
|ссылка=
|doi=10.1006/icar.2001.6766
|bibcode=2002Icar..156....1G
|язык=en
|автор=Gibbard, S. G.; Roe, H.; de Pater, I.; Macintosh, B.; Gavel, D.; Max, C. E.; Baines, K. H.; Ghez, A.
|год=1999
|издательство=[[Elsevier]]
|издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]]
}}</ref><ref>{{cite web |author = |lang = en |last = Yano |first = Gordon |title = Best Infrared Images of Neptune and Titan |url = http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=552 |url-status = live |date = 2000-01-14 |access-date = 2011-05-26 |publisher = SpaceRef Interactive |archive-url = https://www.webcitation.org/610f8uiha?url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=552 |archive-date = 2011-08-17 }}</ref>.
== Аартра аҭоурых ==
{{Main|Нептун аартра}}
[[Файл:Galileo.arp.300pix.jpg|слева|мини|203x203пкс|[[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]]]]
Анҵамҭақәа инарықәыршәаны, [[Галилей, Галилео|Галилео Галилеи]] Нептун ибеит ԥхынҷкәынмза 27, 28 1612 шықәсазы, анаҩс ажьырныҳәамза 28, 1613 шықәсазы. Аха аҩ-ҭагылазаашьак рҿгьы Галилеи апланета иаанымгыло, Иупитер [[соединение (астрономия)|иацу]] еҵәаны иԥхьаӡеит<ref name=":0">{{статья |ссылка = https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/astro.1997.6.issue-1/astro-1997-0117/astro-1997-0117.pdf |автор = Standish E. M., Nobili A. M. |заглавие = Galileo's observations of Neptune |язык = en |издание = Baltic Astronomy |издательство = [[Walter de Gruyter]] |том = 6 |страницы = 97—104 |doi = 10.1515/astro-1997-0117 |bibcode = 1997BaltA...6...97S |archive-date = 2019-07-11 |archive-url = https://web.archive.org/web/20190711012834/https://www.degruyter.com/downloadpdf/j/astro.1997.6.issue-1/astro-1997-0117/astro-1997-0117.pdf }}</ref>. Убри аҟнытә Галилеи Нептун аԥхьаартҩыс дыԥхьаӡаӡам<ref name=":0" />.
1612 шықәса ԥхынҷкәынмзазы раԥхьатәи ахылаԥшрақәа раан Нептун агылара акәаԥ аҟны иҟан, ахылаԥшрақәа рыҽныҵәҟьа аретроградатә ныҟәарахь ииасит. Иубарҭоу аретроградатә ныҟәара ҟалоит Адгьыл аорбитаҿы иҟоу адәахьтәи апланета ианаԥысуа. Нептун агылара акәаԥ азааигәара иахьыҟаз азы апланета аныҟәара даара иԥсыҽын, Галилео ителескоп хәыҷы ала иубарц азы<ref>{{книга |автор = Littmann, Mark; Standish, E. M. |заглавие = Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System |год = 2004 |язык = en |издательство = [[Dover Publications|Courier Dover Publications]] |isbn = 0-4864-3602-0}}</ref>.
1821 шықәсазы [[Бувар, Алексис|Алексис Бувар]] Уран аорбита астрономтә еиҵаҩрақәа икьыԥхьит<ref>{{книга |ref = Bouvard |автор = Bouvard, A. |заглавие = Tables astronomiques publiées par le Bureau des Longitudes de France |год = 1821 |язык = fr |место = Paris |издательство = Bachelier}}</ref>.
[[Файл:Le Verrier colored.jpg|слева|мини|214x214пкс|[[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]], Нептун «икалам аԥынҵаҿ» иаазыртыз аматематик]]
Еиҳа игәиану ахылаԥшрақәа иаадырԥшит Уран ииашоу аныҟәара аиҵаҩрақәа акырӡа ишреиԥшым. Ҷыдала, англыз астроном [[Хасси, Томас Джон|Томас Џьон Хасси]] ихатә хылаԥшрақәа шьаҭас иҟаҵаны, Уран аорбитаҿы аномалиақәа ааирԥшит, насгьы урҭ адәахьтәи апланета аҟазаара иахҟьозар ҟалоит ҳәа агәаанагара ҟаиҵеит. 1834 шықәсазы Хасси Париж Бувар диҭааит, насгьы урҭ аномалиақәа рызҵаара далацәажәеит. Бувар Хасси игипотеза дақәшаҳаҭхеит, насгьы аамҭа иԥшаар, агипотезатә планета аԥшааразы иаҭаху аҳасабрақәа шыҟаиҵо ала ажәа ииҭеит, аха анаҩс уи апроблема уаҳа иҽазиимкӡеит. 1843 шықәсазы [[Адамс, Джон Куч|Џьон Куч Адамс]] Уран аорбита аҽшаԥсахыз далацәажәарц азы, аабатәи агипотезатә планета аорбита иԥхьаӡеит. Иара иҳасабрақәа аҳҭынратә астроном [[Эйри, Джордж Биддель|Џьорџь Биддел Еири]] иахь идәықәиҵеит, егьигьы аҭак ҟаҵо, асалам шәҟәаҿы аилыркаарақәа дрыҳәеит. Адамс аҭак аиқәыршәара далагеит, аха мзызқәак ирыхҟьаны ахаангьы уи имышьҭит, насгьы ари азҵаара ҭакԥхықәрала аус адуларазы ҽазышәара ҟаимҵеит<ref>{{cite web |author = |lang = |url = http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |url-status = live |title = John Couch Adams’ account of the discovery of Neptune |author = O’Connor John J.; Robertson Edmund F. |date = March 2006 |publisher = University of St Andrews |archive-url = https://www.webcitation.org/610c4tx23?url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~history/Extras/Adams_Neptune.html |archive-date = 2011-08-17 |access-date = 2008-02-18 }}</ref><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/149/3063527/mnras7-0149.pdf |автор = Adams, J. C. |заглавие = Explanation of the observed irregularities in the motion of Uranus, on the hypothesis of disturbance by a more distant planet |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 149 |doi = 10.1093/mnras/7.9.149 |bibcode = 1846MNRAS...7..149A |archive-date = 2023-06-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230630025738/https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/149/3063527/mnras7-0149.pdf }}</ref>.
[[Леверье, Урбен|Урбен Леверие]], Адамс дихьыԥшымкәа, 1845-1846 шықәсқәа рзы иара ихатә ҳәаақәҵарақәа ҟаиҵеит, аха Парижтәи аобсерваториа астрономцәа иара игәацԥыҳәара ицеиҩырымшеит, насгьы апланета аԥшаара иаламгаӡеит. 1846 ашықәса рашәарамзазы, Леверие раԥхьаӡа иикьыԥхьыз апланета [[долгота восходящего узла|ахарара]] ахәшьарақәа ҭҵааны, Адамс иҟаиҵаз агәаҭара ишеиԥшу агәра ганы, Еири [[Кембриджская обсерватория|Кембриџьтәи аобсерваториа]] адиректор [[Чэллис, Джеймс|Џьеимс Челлис]] агәра ииргеит апланета аԥшаара далагаразы, уи лҵшәада нанҳәамзеи цәыббрамзеи рзы имҩаԥысуан<ref name="MNRAS7">{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/121/3063360/mnras7-0121.pdf |автор = Airy, G. B. |заглавие = Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 121—144 |doi = 10.1093/mnras/7.9.121 |bibcode = 1846MNRAS...7..121A}}</ref><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/145/3063436/mnras7-0145.pdf |автор = Challis, Rev. J. |заглавие = Account of observations at the Cambridge observatory for detecting the planet exterior to Uranus |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 145—149 |doi = 10.1093/mnras/7.9.145 |bibcode = 1846MNRAS...7..145C |archive-date = 2023-06-30 |archive-url = https://web.archive.org/web/20230630030016/https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/145/3063436/mnras7-0145.pdf }}</ref>. Челлис ҩынтә Нептун ҭиҵаауан, аха ахылаԥшра алҵшәақәа аус рыдулара анаҩстәи аамҭазы инаханы иахьышьҭеиҵаз иахҟьаны, дзышьҭаз апланета ианаамҭаз аилкаара илымшеит<ref name="MNRAS7"/><ref>{{статья |ссылка = https://academic.oup.com/mnras/article-pdf/7/9/153/3063550/mnras7-0153.pdf |автор = Galle, J. G. |заглавие = Account of the discovery of the planet of Le Verrier at Berlin |год = 1846 |язык = en |издание = [[Monthly Notices of the Royal Astronomical Society]] |издательство = Blackwell Publishing |месяц = 11 |число = 13 |том = 7 |страницы = 153 |doi = 10.1093/mnras/7.9.153 |bibcode = 1846MNRAS...7..153G}}</ref>.
Убри аамҭазы Леверие илшеит Берлинтәи аобсерваториа астроном [[Галле, Иоганн Готтфрид|Иоганн Готфрид Галле]] апланета аԥшаара далагарц иазаагара. Аобсерваториа аҵаҩы [[д’Арре, Генрих Луи|Генрих Луи д'Арре]] Галле иеиҳәеит, Леверие иахьыҟазаауа аҭыԥ аҿы ҿыц иҭихыз ажәҩан ахсаала иаҿирԥшырц, уажәтәи аамҭазы ажәҩан аҭагылазаашьеи, апланета аеҵәақәа ирызкны аныҟәара гәеиҭарц азы. Апланета ԥшаан актәи аҵх азы, сааҭк раҟара аԥшаарақәа рышьҭахь. Аобсерваториа адиректор [[Энке, Иоганн Франц|Иоганн Франц Енкеи]] иареи рҩыџьагьы ҩаха рыҩныҵҟа апланета ахьыҟаз ажәҩан ахәҭа ахылаԥшра иаҿын, уи иабзоураны аеҵәақәа ирызкны уи аныҟәара гәарҭан, ииашаҵәҟьаны ари апланета ҿыц шакәу еилыркааит<ref>{{книга |ссылка = https://books.google.com/books?id=bJoYlBWbCAYC&pg=PA64&dq=Neptune |автор = Elkins-Tanton L. T. |язык = en |заглавие = Uranus, Neptune, Pluto, and the Outer Solar System |год = 2006 |место = New York |издательство = Chelsea House |страницы = 64 |серия = The Solar System |isbn = 0-8160-5197-6}}</ref>. Нептун 1846 шықәса цәыббрамза 23 рзы игәаҭан, Леверие иазԥхьагәеиҭахьаз акоординатқәа рҟынтәи 1° рҳәааҿы, иара убас Адамс иазԥхьагәеиҭахьаз акоординатқәа рҟынтәи 12° рҟынӡа.
Аартра ашьҭахь англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара аимак ҟалеит, Нептун аартра ахатәра азин азы. Аҵыхәтәан, аиқәшаҳаҭра ԥшаахеит Адамси Леверриеи еицаартҩцәаны рыԥхьаӡара аӡбарала. 1998 шықәсазы дырҩеигь иԥшаахеит «Нептун ақьаадқәа» ҳәа изышьҭоу ([[Гринвичская обсерватория|Гринвичтәи аобсерваториа]] аҟынтәи аҭоурыхтә ҵакы змоу ашәҟәқәа) астроном [[Эгген, Олин|Олин Егген]] изакәанымкәа итәитәыз, ҩажәижәаба шықәса инарзынаԥшуа ирылагӡаны ииҵәахуаз, иԥсра ашьҭахь ауп ианыԥшаахаз<ref name="Neptdisc">{{cite web |author = |lang = |url = http://dioi.org/kn/neptune/index.htm |url-status = live |title = Neptune’s Discovery. The British Case for Co-Prediction |first = Nick |last = Kollerstrom |date = October 2001 |publisher = University College London |archive-url = https://web.archive.org/web/20181229172915/http://www.dioi.org/kn/neptune/index.htm |archive-date = 2018-12-29 |access-date = 2019-07-11}}</ref>.
Адокументқәа еиҭанрыхәаԥш ашьҭахь, аҭоурыхдырҩцәа шьоукы уажәы агәраганы иҟоуп Адамс Леверриеи иареи Нептун аартразы еиҟароу азинқәа рымам ҳәа (аха уи уаанӡагьы гәҩарас иҟан: ҿырԥштәыс иаагозар, Деннис Роулинс 1966 шықәсазы). 1992 шықәсазы ажурнал «Дио» ианыз астатиаҿы Роулинс, британиаа Адамс еиҟароу аԥшааратә зинқәа иҭаразы иҟарҵо адҵақәа ӷьычроуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref>{{статья |ссылка = http://www.dioi.org/vols/w23.pdf |автор = Rawlins, Dennis. |заглавие = The Neptune Conspiracy: British Astronomy’s PostDiscovery Discovery |год = 1992 |издание = Dio & The Journal for Hysterical Astronomy |номер = 3 |volume = 2 |archive-url = https://web.archive.org/web/20180928125349/http://www.dioi.org/vols/w23.pdf |archive-date = 2018-09-28}}</ref>. «Адамс ҳасабрақәак мҩаԥигеит, аха Нептун ахьыҟаҵәҟьз агәра ганы дыҟамызт», — иҳәеит Николас Коллеструм, [[Университетский колледж Лондона|Лондонтәи Ауниверситеттә коллеџь]] аҟынтәи 2003 шықәсазы<ref>{{cite web |url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2936663.stm |url-status = live |title = Lost letters’ Neptune revelations |author = McGourty, Christine. |lang = |website = BBC News |date = 2003 |archive-url = https://web.archive.org/web/20181116061859/http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/2936663.stm |archive-date = 2018-11-16 |access-date = 2008-03-10}}</ref>.
=== Ахьӡ ===
Аартра ашьҭахь ԥыҭраамҭак Нептун «Уран анҭыҵтәи апланета» мамзаргьы «Леверие ипланета» ҳәа иашьҭан. Раԥхьаӡа аофициалтә хьӡы азы агәаанагара ҟазҵаз Галле иоуп, уи «[[Янус|Ианус]]» ҳәа ахьӡ рыдигалеит. Англиа, Чаилз даҽа хьӡык рыдигалеит: «Океан»<ref>Moore (2000): 206</ref>.
Иааиртыз апланета ахьӡҵара азин имоуп ҳәа иԥхьаӡаны Леверие апланета Нептун ҳәа ахьӡҵаразы ажәалагала ҟаиҵеит, мыцҳәарала уи ахьӡ Франциатәи [[бюро долгот|ахарарақәа рбиуро]] ақәшаҳаҭхеит ҳәа ҳәаны<ref>Littmann (2004): 50</ref>. Жьҭаарамза азы, иара иҽазишәеит апланета иара ихьӡ ахьӡҵара — «Леверие» ҳәа — уи аобсерваториа адиректор [[Араго, Франсуа Жан Доминик|Франсуа Арагои]] дидгылеит, аха ари ахаԥшьгара Франциа анҭыҵ аҿагылара ду ианиеит<ref>Baum & Sheehan (2003): 109—110</ref>. Франциатәи альманахқәа кырӡа иаарласны Уран азы Гершель ахьӡ дырхынҳәит, уи аԥхьаартҩы [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иаҳаҭыр азы, иара убас апланета ҿыц азы Леверие<ref>{{статья |ссылка = http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G |автор = Gingerich, Owen |заглавие = The Naming of Uranus and Neptune |год = 1958 |язык = en |издание = Astronomical Society of the Pacific Leaflets |том = 8 |номер = 352 |страницы = 9—15 |archive-date = 2016-06-03 |archive-url = https://web.archive.org/web/20160603185308/http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G }}</ref>.
[[Пулковская обсерватория|Пулковотәи аобсерваториа]] адиректор [[Струве, Василий Яковлевич|Васили Струве]] «Нептун» ахьӡ еиҳа иеиӷьишьеит. Иара 1846 шықәса ԥхынҷкәынмза 29 рзы Санкт-Петербург имҩаԥысуаз Аимператортә Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа аизараҿы уи залихыз амзызқәа ртәы иҳәеит<ref name=":2">{{статья |ссылка = http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1847AN.....25..309. |автор = Hind, J. R. |заглавие = Second report of proceedings in the Cambridge Observatory relating to the new Planet (Neptune) |год = 1847 |язык = en |издание = [[Astronomische Nachrichten]] |издательство = [[John Wiley & Sons|Wiley-VCH]] |том = 25 |страницы = 309 |doi = 10.1002/asna.18470252102 |bibcode = 1847AN.....25..309. |archive-date = 2021-07-09 |archive-url = https://web.archive.org/web/20210709190511/http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1847AN.....25..309. }} Smithsonian/NASA Astrophysics Data System (ADS)</ref>. Апрофессор Гаусси апрофессор Енкеи ари ахьӡ иазыразхеит<ref name=":2" />. [[Римская мифология|Римтәи амифологиаҿы]] [[Нептун (мифология)|Нептун]] амшын анцәахәы иоуп, насгьы абырзенцәа р-[[Посейдон|Посеидон]] дишьашәалоит<ref name="USGS" />. Уи аҩыза ахьӡ аҭахра егьырҭ апланетақәа рыхьӡқәа ирышьашәалон, урҭ, Адгьыл ада, абырзентәии Римтәии амифологиақәа рынцәахәқәа рыхьӡқәа рыхҵан<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20171128093419/https://planetarynames.wr.usgs.gov/Page/Planets |archive-date = 2017-11-28 |title = Planetary Names: Planet and Satellite Names and Discoverers |website = planetarynames.wr.usgs.gov |access-date = 2021-04-21 }}</ref>.
Апланета Нептун ахаҭа аҳаҭыр азы ахимиатә хәҭаҷ [[нептуний|нептуни]] ахьӡ аҭоуп, [[Аелементқәа рпериодикатә система|апериодтә системаҿы]] [[Уран (элемент)|ауран]] иашьҭанеиуа, Амратә системаҿы Нептун [[Уран|Уран]] ашьҭахь Амра иашьҭанеиуа апланета шакәу еиԥш.<ref>''Lester Morss.'' {{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/neptunium|Neptunium|2024-05-05}}</ref>
=== Аҭагылазаашьа ===
{{see also|Нептун аорбита анҭыҵ иҟоу апланетақәа}}
Ианаартыз инаркны 1930 шықәсанӡа Нептун [[Амра|Амра]] зегь раасҭа иацәыхароу планетан. [[Плутон]] анаартха ашьҭахь Нептун аҵыхәтәантәи иаԥхьанеиуа апланета ҳәа иԥхьаӡан, 1979-1999 шықәсқәа алаҳамҵозар, Плутон Нептун аорбита аҩныҵҟа Амра еиҳа ианазааигәаз<ref>{{cite web |url = https://www.wired.com/science/discoveries/news/2008/01/dayintech_0121 |url-status = live |title = Jan. 21, 1979: Neptune Moves Outside Pluto’s Wacky Orbit |author = Tony Long |lang = |website = wired.com |date = 2008-01-21 |archive-url = https://web.archive.org/web/20170814061409/https://www.wired.com/2008/01/dayintech-0121 |archive-date = 2017-08-14 |access-date = 2008-03-13}}</ref>. 1992 шықәса инаркны [[Пояс Койпера|Коипер имаҟаҿы]] [[Транснептуновый объект|атранснептунитәи аобиект ҿыцқәа]] раартра иахҟьаны Плутон планетаны иԥхьаӡатәума, мамзаргьы Коипер имаҟа ахәҭак аҳасабала иазхаҵатәума ҳәа аимак-аиҿак ҟалеит<ref>{{статья|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1995ARA%26A..33..327W|автор=Weissman, Paul R.|заглавие=The Kuiper Belt|язык=en|издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|издательство=[[Annual Reviews]]|том=33|страницы=327—358|doi=10.1146/annurev.aa.33.090195.001551|bibcode=1995ARA&A..33..327W|archive-date=2023-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20230410084420/https://articles.adsabs.harvard.edu/full/1995ARA&A..33..327W}}</ref>. 2006 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|ажәа «апланета» аилкаара ҿыц]] аднакылеит, насгьы Плутон [[Карликовая планета|апланета сса]] ҳәа иахәаԥшит, убасала Нептун ҩаԥхьа Амратә системаҿы зегь раасҭа иацәыхароу апланета ҳәа иԥхьаӡахеит<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190513093855/https://www.iau.org/static/resolutions/Resolution_GA26-5-6.pdf |archive-date = 2019-05-13 |title = IAU 2006 General Assembly: Resolutions 5 and 6 |date = 2006-08-24 |format = PDF |publisher = IAU |access-date = 2019-12-02 }}</ref>.
== Аҭҵаара ==
{{Main|Нептун аҭҵаара}}
1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Нептун иазкыз агәаанагарақәа иахьатәи агәаанагарақәа маҷк иреиԥшымызт. Амра акәша-мыкәша асидералтәи асинодтәи хыкәшарақәа раамҭақәа, Амра аҟынтәи абжьаратәи абжьаӡара, аекватор аорбита аҟьаҟьарахь анаара ииашаны еилкаазаргьы, иҟан еиҳа ииашамкәа ихәшьадыз арбагақәагьы. Хықәкыла, акапан 17,15 аҭыԥан 17,26 дгьылтә капан ҳәа иԥхьаӡан; аекватортә радиус адгьылтә аҟынтәи 3,88 аҭыԥан 3,89 ҳәа ишьақәыргылан. Аҵәҩан иаакәыршаны аеҵәатә еикәшара аамҭа 15 сааҭи 58 минуҭи рҭыԥан 15 сааҭки 8 минуҭки ҳәа иԥхьаӡан, уи апланета иазку уажәтәи адырреи уи аамҭазы иҟаз адырреи рыбжьара зегь реиҳа ихадоу еиқәымшәароуп<ref>{{книга |автор = Воронцов Б. А.-Вельяминов. |язык = ru |заглавие = Астрономия. Учебник для 10 класса |год = 1970 |место = М. |издательство = Просвещение |страницы = 140—141 |страниц = 145}}</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахьгьы еиқәымшәарақәак ыҟан. Аханатә, «Воиаџьер-2» аԥырра ҟалаанӡа, Нептун амҳалдызтә ҭыԥ [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Сатурн|Сатурни]] рҭыԥқәа рконфигурациа еиԥшуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Аҵыхәтәантәи агәаанагарақәа рыла, Нептун аҭыԥ «ихәоу аротатор» ҳәа изышьҭоу аформа амоуп. Нептун агеографиатәи амҳалдызтәи «полиусқәа» (уи аҭыԥ дипольтә еквивалентуп ҳәа ҳхаҿы иааҳгозар) 45° инареиҳау кәакьла еиҿагылан. Абасала, апланета анеикәагьежьуа уи амҳалдызтә ҭыԥ аконус асахьа ҭнахуеит<ref>{{cite web |author = |lang = ru |url = http://epizodsspace.narod.ru/bibl/ziv/1991/2/nep.html |url-status = live |title = Нептун, его кольца и спутники |first = Леонид Васильевич |last = Ксанфомалити |date = February 1991 |publisher = Зарубежная космонавтика |archive-url = https://web.archive.org/web/20181016142435/http://epizodsspace.narod.ru/bibl/ziv/1991/2/nep.html |archive-date = 2018-10-16 |access-date = 2010-06-01}}</ref>.
[[Файл:Neptune’s Moon Triton Fosters Rare Icy Union (gemini1903a) (square crop).jpg|мини|«Воиаџьер-2» аҟынтәи Тритон асахьа|справа]]
Нептун зегь раасҭа иазааигәахеит «[[Вояджер-2|Воиаџьер-2]]» [[Нанҳәамза 25|нанҳәамза 25]], 1989 шықәсазы. Нептун акосмостә ӷба зҭаара алшоз аҵыхәтәантәи апланета ду ахьакәыз азы, Тритон иазааигәаны иԥырырц рыӡбеит, аԥырра амҩа ианаҭарц иалшоз ахҟьа-ԥҟьақәа зеиԥшразаалакгьы. Убри аҩызаҵәҟьа адҵа аман «[[Вояджер-1|Воиаџьер-1]]» — Сатурни иреиҳау уи амҩаныза Титани рзааигәара аԥырра. «Воиаџьер-2» Адгьыл ахь иаанашьҭыз Нептун асахьақәа 1989 шықәсазы [[Public Broadcasting Service|Ауаажәларратә теледырраҭаратә маҵзураҿы]] «Нептун аҵх зегьы» ҳәа хьӡыс измаз адырраҭара шьаҭас иазыҟалеит<ref>{{cite web
|url = https://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/Galileo.html
|url-status = live
|archive-url = https://web.archive.org/web/20140419215709/http://www.nasa.gov/vision/universe/solarsystem/Galileo.html
|archive-date = 2014-04-19
|title = Fascination with Distant Worlds
|author = Cynthia Phillips
|date = 2003-08-05
|website = Solar System
|publisher = [[НАСА|NASA]]
|access-date = 2014-04-19
|lang = en
}}</ref>.
Азааигәахараан аппарат аҟынтәи адыргақәа 246 минуҭ Адгьыл аҟынӡа амҩа иқәын. Убри аҟнытә, еиҳарак, «Воиаџьер-2» амиссиа Нептуни Тритони рзааигәахаразы заа иҭарҵаз адҵақәа ирықәныҟәон, Адгьыл аҟынтәи иаиууаз адҵақәа раасҭа. «Воиаџьер-2» Нереид кырӡа иазааигәаны иавсит, нанҳәамза 25 рзы Нептун атмосфера 4400 км раҟара иазааигәаны иавсны ицаанӡа. Уи аҽны, насшәа, «Воиаџьер» Тритон азааигәара иԥрит<ref name="The Voyager 2 Encounter">{{статья
|заглавие=The Voyager 2 Encounter with the Neptunian System
|издание=Science
|том=246
|номер=4936
|страницы=1417—1421
|ссылка=https://archive.org/details/sim_science_1989-12-15_246_4936/page/1416
|издательство=AAAS (USA)
|doi=10.1126/science.246.4936.1417
|pmid=17755996
|bibcode=1989Sci...246.1417S
|автор=Stone E. C., Miner E. D.
|год=1989
|язык=en
}} And the following 12 articles pp. 1422—1501.</ref>.
«Воиаџьер-2» апланета амҳалдызтә ҭыԥ шыҟоу шьақәнарӷәӷәеит, насгьы Уран аҭыԥ еиԥш ацәхьаҵра шамоу шьақәнаргылеит. Апланета аҵәира аамҭа азҵаара ӡбахеит арадиошәахәаркра ашәарала. «Воиаџьер-2» иара убасгьы иаанарԥшит Нептун иҷыдоу активтә ҳауатә система. Апланета амҩаныза ҿыцқәа 6 аартын, иара убас амацәазқәагьы, ишеилкаахаз ала, ԥыҭк ыҟан<ref name="Stone_1989"/><ref name="The Voyager 2 Encounter"/>.
=== Иазԥхьагәаҭоу акосмостә миссиақәа ===
[[Neptune Odyssey]] — НАСА иаԥнаҵо акосмостә зонд амиссиа ауп Нептунҟа аԥырразы. Амиссиа алагара 2031 шықәсазы иазԥхьагәаҭоуп; Азонд Нептунҟа 2043 шықәсазы инаӡоит ҳәа иазыԥшуп<ref>{{Cite web|url=https://lenta.ru/news/2021/09/29/neptun/|title=NASA запустит исследовательский аппарат к самой отдаленной планете|website=lenta.ru|access-date=2021-10-06|archive-date=2021-10-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20211006173422/https://lenta.ru/news/2021/09/29/neptun/|url-status=live}}</ref>.
[[Китайское национальное космическое управление|Китаитәи амилаҭтә космостә усбарҭа]] «Воиаџьер» еиԥшу азондқәа рдәықәҵаразы аконцепциа ҭнаҵаауеит, уи уажәазы Interstellar Express ҳәа ахьӡ аҭоуп<ref>Wu, Weiren; Yu, Dengyun; Huang, Jiangchuan; Zong, Qiugang; Wang, Chi; Yu, Guobin; He, Rongwei; Wang, Qian; Kang, Yan; Meng, Linzhi; Wu, Ke; He, Jiansen; Li, Hui (9 January 2019). «[https://www.sciengine.com/publisher/scp/journal/SSI/49/1/10.1360/N112018-00273?slug=fulltext Exploring the solar system boundary] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210929080419/https://www.sciengine.com/publisher/scp/journal/SSI/49/1/10.1360/N112018-00273?slug=fulltext |date=2021-09-29 }}». ''SCIENTIA SINICA Informationis''. '''49''' (1): 1</ref>. Аҩ-зондкгьы 2024 шықәсазы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла агелиосфера аганқәа рыҭҵаара азы идәықәҵахоит. Аҩбатәи азонд, IHP-2 ҳәа хьӡыс измоу, Нептун иаҩсны иԥырраны иҟоуп 2038 шықәса ажьырныҳәамзазы<ref>{{cite web |author=Jones, Andrew |date=2019-11-19 |url=https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission |title=China Considers «Voyager-like Mission to Interstellar Space» |lang=en |access-date=2021-11-29 |archive-date=2021-12-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20211202044254/https://www.planetary.org/articles/china-voyager-like-interstellar-mission |url-status=live }}</ref>.
== Нептун апопулиартә культураҿы ==
{{Main|Нептун апопулиартә культураҿы}}1847 шықәсазы [[Фет, Афанасий Афанасьевич|Афанаси Фет]] Нептун аартра иазкны ажәеинраала иҩит<ref>А. А. Фет. «Нептуну Леверрье» (1847)</ref>.
Нептун еиуеиԥшым афантастикатә рҿиамҭақәеи афильмқәеи рҟны ицәырҵуан<ref>{{cite web |author = |lang = en|url = http://www.sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210426211912/http://www.sf-encyclopedia.com/entry/outer_planets |archive-date= 2021-04-26 |title = Outer Planets: - статья из The Encyclopedia of Science Fiction |website = www.sf-encyclopedia.com |access-date= 2021-04-21 }}</ref><ref>{{книга |ссылка = http://archive.org/details/sciencefactscien00stab_405 |автор = Brian M. Stableford |язык= en |заглавие = Science fact and science fiction: an encyclopedia |год = 2006 |издательство = New York: Routledge |страниц = 758 |isbn = 978-0-415-97460-8}}</ref>.
Убас, [[Стэплдон, Олаф|Олаф Степлдон]] ироман «[[Последние и первые люди|Аҵыхәтәантәии раԥхьатәи ауааи]]» аҿы Амратә система аныԥсуаз аамҭазы уи ауаа аҵыхәтәантәи рынхарҭа ҭыԥ акәын<ref>{{cite web |author = |lang = en |url = http://berglondon.com/blog/2010/11/19/sci-fi-about-the-planets/ |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210301011306/http://berglondon.com/blog/2010/11/19/sci-fi-about-the-planets/ |archive-date = 2021-03-01 |title = Some favourite sci-fi about each of the planets – Blog – BERG |website = berglondon.com |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Афильм «[[К звёздам (фильм)|Аеҵәақәа рахь]]» (2019) аҟны, [[Питт, Брэд|Бред Питт]] инаигӡоз ахаҿсахьа хада Нептунҟа дцоит иаб астронавт диԥшааразы<ref>{{cite web |author= |lang= en |url= https://www.rottentomatoes.com/m/ad_astra |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20190904061447/https://www.rottentomatoes.com/m/ad_astra |archive-date = 2019-09-04 |title = Ad Astra (2019) |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Нептун иара убасгьы ицәырҵит амультсериал «[[Футурама]]», [[Звёздный путь: Энтерпрайз|Star Trek: Enterprise]] апилоттә епизод, иара убасгьы ателесериал «[[Доктор Кто|Аҳақьым Дарбан]]» [[Не спите больше|ажәбатәи асезон ажәбатәи аепизод]] рҟны<ref>{{книга |ссылка = https://www.worldcat.org/oclc/35027577 |автор=Lance Parkin |язык = en |заглавие = Doctor Who: a history of the universe |год = 1996 |место = London |издательство = Doctor Who Books |страниц=273 |isbn= 0-426-20471-9, 978-0-426-20471-8}}</ref>.
[[Файл:Нептун в фильме Сквозь горизонт.jpg|мини|Нептун афильм «Агоризонт иалсны» аҟны]]
1997 шықәсазы америкатәи аҭҵаарадырра-фантастикатә фильм «[[Сквозь горизонт|Агоризонт иалсны]]» аҟны, имаӡоу космостә ӷба, иԥсабаратәым акылҵәара еиқәаҵәа аԥҵара, иара убас иаразнак адунеи иарбан ҭыԥзаалак ашҟа аиасра зылшо, Нептун азааигәара раԥхьаӡакәны иандәықәҵаз ибжьаӡуеит, насгьы 7 шықәса рышьҭахь уи аҭыԥ аҿы еиҭа иаацәырҵуеит. Аиқәырхаратә ӷба Нептунҟа идәықәҵахоит, актәи аӷба иахьыз аилкааразы, насгьы аусзуҩцәа рыԥсы иакьана иҭазар, урҭ реиқәырхаразы. Акиносахьа ахҭысқәа мҩаԥысуеит Нептун атмосфераҿы икнаҳау, аԥсҭҳәа жәпақәа рыла ихҩоу, афымцатә кшарақәа идырлашо, «Агоризонт иалсны» захьӡу акосмостә ӷба ду аҟны.
Нептун [[Астрономические символы|астрономиатә символ]] — [[Файл:Neptune symbol.svg|20px]] — анцәа Нептун ихыц астилизациа зызу версиоуп<ref>{{cite web |author= |lang = en |url = https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210119131307/https://solarsystem.nasa.gov/resources/680/solar-system-symbols/ |archive-date = 2021-01-19 |title = Solar System Symbols |website = NASA Solar System Exploration |access-date = 2021-02-13 }}</ref>. Иҟоуп даҽа символк, апланета аазыртыз [[Леверье, Урбен|Леверие]] ихьӡ раԥхьатәи анбанқәа аазырԥшуа. Ари асимвол уаҳа ахархәара амаӡам<ref>{{книга |ссылка=https://books.google.fr/books?id=XksAAAAAYAAJ&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |автор=Hiram Mattison |язык=en |заглавие=High-school Astronomy |год=1872 |издательство=Sheldon & Company |страниц=264}}</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Notelist|refs=
{{efn|name=1bar|Арчытә планета арадиус инықәырԥшшәа иаагоуп, избанзар апланета ахаҭа уи атмосфера аиҩдыраара уадаҩуп. Убри аҟнытә апланета ахҟьас иԥхьаӡоуп ақәыӷәӷәара 1 [[бар (единица измерения)|барк]] ахьыҟоу ахәҭаа.}}
}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|2|refs=
<ref name="ephemeris">{{cite web |author= |last=Espenak |first=Fred |date=2005-07-20 |url=http://sunearth.gsfc.nasa.gov/eclipse/TYPE/TYPE.html |url-status=dead |title=Twelve Year Planetary Ephemeris: 1995—2006 |publisher=NASA |lang=en |access-date=2008-03-01 |archive-url= https://web.archive.org/web/20130504213024/http://eclipse.gsfc.nasa.gov/TYPE/TYPE.html |archive-date = 2013-05-04 }}</ref>
}}
== Алитература ==
* {{книга |автор = Тейфель В. Г. |язык = ru |заглавие = Уран и Нептун — далёкие планеты-гиганты |место = М. |издательство = Знание |год = 1982 |страниц = 64}}
* {{книга |автор = Маров М. Я. |язык = ru |заглавие = Планеты Солнечной системы |издание = 2-е изд |место = М. |издательство = Наука |год = 1986 |страниц = 320}}
* {{книга |автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А. |язык = ru |заглавие = Поиски и открытия планет |место = М. |издательство = Наука |год = 1975 |страниц = 216 |серия = Главная редакция физико-математической литературы |тираж = 65000}}
* {{книга |автор = [[Гребеников, Евгений Александрович|Гребеников Е. А.]], Рябов Ю. А. |язык = ru |заглавие = Поиски и открытия планет |издание = 2-е изд., перераб и доп |место = М. |издательство = Наука |год = 1984 |страниц = 224 |серия = Главная редакция физико-математической литературы |тираж = 100000}}
* {{книга |язык = ru |заглавие = Солнечная система |ответственный = Ред.-сост. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |место = М. |издательство = Физматлит |год = 2008 |страниц = 400 |isbn = 978-5-9221-0989-5}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |author = |url = http://www.allplanets.ru/solar_sistem/neptune/neptune_v.htm |title = «Вояджер-2» исследует Нептун |lang = ru |website = www.allplanets.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20211219185924/http://www.allplanets.ru/solar_sistem/neptune/neptune_v.htm |archive-date = 2021-12-19 }}
* ''[[Бурба, Георгий Александрович|Г. Бурба.]]'' {{cite web |author = |url = http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1014/ |title = Сердце морского гиганта |lang = ru |website = www.vokrugsveta.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210225192339/https://www.vokrugsveta.ru/vs/article/1014/ |archive-date = 2021-02-25 }} // Научно-популярная статья в журнале «Вокруг света»
* {{cite web |author = |url = http://news.cosmoport.com/2007/09/20/1.htm |title = Южный полюс Нептуна оказался тёплым |lang = ru |website = news.cosmoport.com |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210709182748/http://news.cosmoport.com/2007/09/20/1.htm |archive-date = 2021-07-09 }} // ''Space.com''{{In lang|en}}
* ''А. Левин.'' {{cite web |author = |url = https://elementy.ru/lib/430835 |title = Охота на планету: Нептун |lang = ru |website = elementy.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20161128091528/http://elementy.ru/lib/430835 |archive-date = 2016-11-28 }} // [[Популярная механика]], № 5, 2009
* {{cite web |author = |url = http://astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=8 |title = Нептун |lang = ru |website = astrolab.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20171027112431/http://www.astrolab.ru/cgi-bin/manager.cgi?id=8 |archive-date = 2017-10-27 }} на ''astrolab.ru''
* {{cite web |author = |url = http://galspace.spb.ru/index54-nep.html |title = Нептун |lang = ru |website = galspace.spb.ru |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20210423115657/https://galspace.spb.ru/index54-nep.html |archive-date = 2021-04-23 }} на ''galspace.spb.ru''
* [https://apod.nasa.gov/apod/ap100808.html Two Hours Before Neptune] (Astronomy Picture of the Day, 2010-08-08)
* {{cite web|author=Christophe Pellier|url=https://www.planetary.org/articles/neptune-the-new-amateur-boundary|title=Neptune: The new amateur boundary?|lang=en|website=The Planetary Society|date=2013-11-07|access-date=2022-03-07|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20210526143644/https://www.planetary.org/articles/neptune-the-new-amateur-boundary|archive-date=2021-05-26}}
* {{cite web |author = |url = http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html |title = Planets — Neptune |lang = en |website = www.projectshum.org |date = |access-date = 2021-06-23 |url-status = live |archive-url = https://web.archive.org/web/20110606055326/http://www.projectshum.org/Planets/neptune.html |archive-date = 2011-06-06 }} A kid’s guide to Neptune.
* {{cite web
|url = http://rfrench.org/papers/CBET3586.pdf
|title = New Satellite of Neptune: S/2004 N 1 (CBET 3586)
|author = Showalter M. R., de Pater I., Lissauer J. J., French R. S.
|publisher = [[Центральное бюро астрономических телеграмм|Central Bureau for Astronomical Telegrams]], [[Международный астрономический союз|International Astronomical Union]]
|date = 2013-07-15
|archive-url = https://web.archive.org/web/20160803151214/http://rfrench.org/papers/CBET3586.pdf
|archive-date = 2016-08-03
|lang = en
|url-status = dead
}} {{bibcode|2013CBET.3586....1S}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Нептун| ]]
[[Акатегориа:1846 шықәсазы иаартыз астрономтә обиектқәа]]
[[Акатегориа:Амратә система апланетақәа]]
[[Акатегориа:Аҵаатә гигантқәа]]
[[Акатегориа:Арчытә гигантқәа]]
725bb5jsvv9rcpg0xm2cwtczj07tjyq
Клеопатра
0
55278
172639
172265
2026-08-24T13:30:33Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Клеопатра]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172265
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Клеопатра VII
| афото = Bust of Cleopatra VII - Altes Museum - Berlin - Germany 2017.jpg
| ахҵара = [[Шершель|Мавретаниатәи Цезараа]] рҟынтәи Клеопатра VII лбиуст. [[Берлинтәи антикатә еизгарҭа]]
| амаҵура = [[Ажәытә Мысра|Мысра аҳкәажә]]
| инаркны = ҳ. ҟ. 51
| рҟынӡа = ҳ. ҟ. 30
| аԥхьа иҟаз = [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]]
| аҭынха = [[Октавиан Август]] ([[Римтәи Мысра]] анапхгаҩы иаҳасабала)
| ажәла = [[Птолемеиаа|Птолемеиаа]]
| ахаҵа =
* 1-тәи: [[Птолемеи XIII]]
* 2-тәи: [[Птолемеи XIV]]
* 3-тәи: [[Марк Антони]]
| ахәыҷқәа =
* [[Птолемеи XV Цезарион|Птолемеи XV Цезарион]]
* [[Александр Гелиос]]
* [[Птолемеи Филадельф|Птолемеи Филадельф]]
* [[Клеопатра Селена II]]
| ани аби = [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]], [[Клеопатра V]]
}}
'''Клеопатра VII Филопатор''' (ажәытә бырзенбызшәала Κλεοπάτρα Φιλοπάτωρ, копт. Ⲕⲗⲉⲱⲡⲁⲧⲣⲁ Ⲫⲓⲗⲟⲡⲁⲧⲱⲣ;) — [[Македониа|Македониатәи]] [[Птолемеиаа]] (Лагидцәа) рдинасти иалҵыз рахьтә [[Еллинтәи Мысра|еллинтәи Мысра]] аҵыхәтәантәи аҳкәажә.
Лара деицырдыруа дҟалеит римтәи ар рԥыза [[Марк Антони]] иахь илымаз адрама зхылҿиааз абзиабара аҭоурых ала. Лара лаҳкәажәра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Римтәи аимпериа|Рим]] анапахьы иаанагеит Мысра, Клеопатра [[Клеопатра лҽылшьра|лхаҭа лҽылшьит]], [[Октавиан Август|Октавиан]] тәыс дҟаимҵарц азы. Лара акиноқәеи алитературатә ҩымҭақәеи рҿы зегь реиҳа еицырдыруа ажәытәӡатәи аперсонажқәа дыруаӡәкын, иахьагьы убарҭ дреиуоуп.
== Азеиԥш дырраҭара ==
Клеопатра VII инеиԥынкылан 22 шықәса Мысра анапхгара алҭон, лашьцәа лыцхантәаҩцәан (дара традициала формалла иагьылхацәан) [[Птолемеи XIII]], [[Птолемеи XIV]], анаҩс [[Ажәытә Рим|римтәи]] ар рԥыза [[Марк Антони]] ԥҳәысс диман. Лара лоуп Рим анапахьы иаанагаанӡа, Мысра зхы иақәиҭыз аҵыхәтәантәи напхгаҩыс иҟаз. Лареи [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]]и, анаҩс лареи Марк Антонии ирыбжьаз абзиабара абзоурала зегьы деицырдыруа дҟалеит. Иҟалап Цезар иҟынтәи [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]] захьӡыз аԥа дылхылҵзар, Антони иҟынтә- ҩыџьа аԥацәеи ԥҳаки<ref>''[[Пастухов, Пётр Иванович|Пастухов П. И.]]'' «Лукреция, Клеопатра и Прозерпина».</ref>.
Клеопатра илызку ахыҵхырҭақәа — [[Плутарх]], [[Светони]], [[Аппиан]], [[Дион Кассии]], [[Иосиф Флавии]]. Лара илызку ажәытәӡатәи аҭоурыхҭҵаарақәа раӷьырак лыхьӡ ҭызгақәо иреиуам; иҟоуп агәаанагара, Клеопатра лаҳаҭыр лазырҟәуаз Мысра знапахьы иаазгаз [[Октавиан Август|Октавиан]]и иааикәыршаны иҟаз ауааи роуп ҳәа, урҭ рымч зегь азыркит аҳкәажә лыхьӡ арцәгьара, даадырԥшит ишәарҭоу Рим аӷа лакәны, уи азмырхакәа Марк Антони игени бааԥс лакәынгьы.
Аха аҭоурыхҭҵааҩцәа џьоукы агәаанагара аадырԥшуеит лара илзырҳәоз иашаҵәҟьан ҳәа, акаҳԥреи агьангьашреи лылан ҳәа. Иаҳҳәап, IV-тәи ашәышықәсазы инхоз римтәи аҭоурыхдырҩы [[Секст Аврели Виктор|Аврели Виктор]] Клеопатра илызкны иҟаиҵаз аҳәамҭа еиқәханы иҟоуп: ''«Уи дыԥхамшьан, лассы-лассы длаԥсуан, акырӡа дыԥшӡан, аӡәырҩы ахацәа уахы заҵәык иадамхаргьы илызнеирц азы рыԥсҭазаара ахҭнырҵон»''<ref>Аврелий Виктор, «О знаменитых людях», 86</ref>.
== Ахылҵшьҭра ==
{{main|Птолемеиаа}}
[[Афаил:Ptolemy XII Auletes Louvre Ma3449.jpg|мини|200px|left|Птолемеи XII Авлет имармалташьтә биуст. [[Лувр]] амузеи. [[Париж]]]]
Клеопатра диит 69 азы, ҳ. ҟ. (официалла [[Птолемеи XII Неос Дионис|Птолемеи XII]] аҳра аниуаз 12-тәи ашықәс азы), иҟалап, [[Александриа]]. Лара аҳ Птолемеи XII Авлет хҩык (еицырдыруа) иԥҳацәа дыруаӡәкуп, иҟалап ауадалықԥҳәыс дылхылҵзар, избан акәзар, [[Страбон]] ишазгәеиҭоз ала, уи аҳ изакәантәыз ԥҳа заҵәык лакәын имаз — [[Береника IV]], ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзтәи аҳкәажә.
Клеопатра лхәыҷреи лқәыԥшреи ирызкны акгьы еилкааӡам. Ҳәарада, лара даара анырра лынаҭеит ҳ. ҟ. 58—55 шықәсқәа рзы иҟалаз аилаҩынтра, лаб аҳ дахҳәаны, Мысра данықәырца, иԥҳа (Клеопатра лаҳәшьа) Береника аҳкәажәс даныҟала. Рим Шьамтәыла ахаҭарнак [[Авл Габинии|Габинии]] имчқәа рыла Птолемеи XII иаҳратәра андырхынҳә, Птолемеи XII ауаҩшьрақәеи, арепрессиақәеи рахь диасуеит (урҭ ирылҵшәаны Береникагьы дҭахоит). Уи иахҟьаны иара театркьанџьак еиԥш изныҟәо иалагеит, Римтәи амчра абзоурала акәхеит аҳ иҭыԥаҿ даанызкылоз, Рим Мысра атәыла афинансқәа ахьалнацәцәаауаз акала дзаԥырхагахомызт. Лаб иаҳраан аҭыԥ змаз ауадаҩрақәа рҵагахеит ԥхьаҟа иаҳкәажәхаран иҟаз лзы, лара алшарақәа зегьы лхы иалырхәеит лаӷацәеи лымҩа иаԥгылази рықәгаразы. Иаҳҳәап, лашьа еиҵбы [[Птолемеи XIII]] [[Ҳ. ҟ. 44|ҳ. ҟ. 44]] шықәсазы, уи ашьҭахь лаҳәшьа [[Арсиноиа IV]].
== Аҭеиҭыԥши ахаҭареи ==
[[Афаил:Venus and Cupid from the House of Marcus Fabius Rufus at Pompeii, most likely a depiction of Cleopatra VII (2).jpg|мини|[[Помпеи]]атәи аҭыӡсахьа, ҳ. ҟ. 46 шықәса инарзынаԥшуа. Иҟалап Клеопатреи [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]]и рпортреҭ акәзар]]
Иаанымхеит зыгәра угартә иҟоу, ииашаны, аидеализациа ҟамҵакәа, Клеопатра лҭеиҭыԥш аазырԥшуа сахьак. [[Алжир]] иҟоу [[Шершель]] ақалақь аҟны (ажәытәтәи ақалақь), аԥхасҭа зауз абиуст, Клеопатра лыԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь иаԥҵан, иара Марк Антонии лареи рыԥҳа [[Клеопатра Селена II]] [[Мавретаниа]] аҳ [[Иуба II]] дахьицца аҳаҭыразы иҟаҵан, уи Клеопатра аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзтәи лҭеиҭыԥш аанарԥшуеит, аха џьоукы ари абиуст Клеопатра Селена II лхаҭа лтәоуп ҳәа рыԥхьаӡоит. Клеопатра VII илыдыркылоит еллинтәи абиустқәа, иқәыԥшу, абырзенцәа рхы-рҿқәа змоу аҳәса ԥшӡақәа аазырԥшуа, аха абиустқәа модельқәас ирымақәаз рхаҭарақәа иалкааӡам. Иҟоуп агәаанагара, Клеопатра VII лсахьа зныԥшуа абиустқәа [[Берлинтәи антикатә еизгарҭа]]ҿы,насгьы [[Ватикантәи амузеиқәа|Ватикантәи амузеи]] аҿы иҵәахуп ҳәа, аха аклассикатә ҭеиҭыԥш аидеализациа азуп ҳәа агәыҩбара цәырҵуеит. Ԥыҭҩык аҵарауаа агәаанагара аадырԥшуеит, [[Есквилинтәи Венера]] ҳәа изышьҭоу аҳатәара Клеопатра Рим даныҟаз иҟарҵеит ауп ҳәа.
Аԥара ҿырпқәа ирну апрофильқәа рҿы дарбоуп зхахәы ҳәуа, зыблақәа дуу, зыцламҳәа маҷк ԥхьаҟа иаагоу, зԥынҵа ҭархәо аԥҳәыс ([[Птолемеиаа]] рышьҭра ахаҭарнакцәа ишырҟазшьоу еиԥш). Даҽа ганкахьалагьы, идыруп, Клеопатра амч ду змаз ԥхаррак шлыҵаз,иаразнак улахь дшааиуаз, ларгьы уи лхы иалырхәон, уи адагьы, абжьы хаа лхан, лыхшыҩ ҵаулан, иҵарын. Клеопатра лпортреҭқәа збахьаз [[Плутарх]] иҩуеит:
<blockquote>
''Избан акәзар, абри аԥҳәыс лыԥшӡара зеиԥшыҟам ҳәа изышьҭоу, убла шаалықәшәалак узыршанхо акәмызт, аха лцәажәашьа ссирын, убри аҟнытә лҭеиҭыԥш зегьы ухнахуан, насгьы илҳәозгьы агәра угон, лажәақәа роума, лныҟәашьа аума, зегь рыла далукаауан, убри аҟынтә лара угәаҵанӡа днеиуан. Лыбжьы ашьҭыбжьқәа хааӡа ауаҩы илымҳа иҭыҩуан, лыбыз иарбан цәажәашьахкызаалак ирԥшӡан иаазырԥшуа, арахәыц рацәа змоу амузыкатә инструмент еиԥшын»<ref>Плутарх, «Антоний», 27</ref>
</blockquote>
Усҟантәи аамҭаз абырзенқәа рыԥҳацәа рааӡара усҟак хьаас ирымамызт, аҳцәа рҭаацәарақәа рҿгьы ус иҟан, аха Клеопатра аҵара ду лдырҵеит, уи ԥсабарала илылаз аҟәыӷара ианацла, алҵшәа бзиақәа аанагеит. Клеопатра ииашаҵәҟьаны аҳкәажә- [[Аполиглот|аполиглот]] лакәхеит, лара лхатәы бызшәа инаҷыданы ([[Койне|еллинтәа аамҭазы иҟаз абырзен бызшәа]]) анаҩсгьы, илдыруан [[Египеттәи абызшәа|мысраа рбызшәа]] (лдинастиа аҟынтә раԥхьа лара лоуп уи аҵара зылзыршаз, иҟалап [[Птолемеи VIII|Птолемеи VIII Фискон]] дналамҵакәа), [[Арамеитәи абызшәақәа|арамеи]]тәи, [[Агеез|агеез]]тәи (ажәытә ефиоптәи абызшәа), [[Ажәытә аџьамбызшәа|ажәытә аџьамбызшәа]], [[Ажәытә ауриа бызшәа|ажәытә ауриа бызшәе]]и [[Берберцәа рбызшәақәа|аберберцәа рбызшәе]]и ([[Ажәытәтәи Ливиа|ажәытәтәи Ливиа]] аладахьы инхоз ажәлар). Лара лбызшәадыррақәа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]]гьы аҵанакит, аха аҵара змаз римаа, [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] иеиԥш иҟаз, рхаҭақәа абырзен бызшәа бзиаӡаны ирдыруан.
=== Ахьӡ ===
{| class="wikitable"
|-
! colspan="2" scope="colgroup" | Ахьӡ ахкы
! scope="colgroup" | Аиероглифтә ҩыра
!Атранслитерациа
!Ахыҵх.
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | '''«Ахор ахьӡ»'''([[Хор (амифологиа)|Хор]] иеиԥш)
| rowspan="2" | <hiero>G5</hiero>
| <hiero>G36:D21-V30-F35*F35*F35-H2:Aa1-O22</hiero>
| ''wr(t) nb(t)-nfrw ȝḫ(t)-zḥ.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 65a.</ref>
|-
| <hiero>G36*X1:D21-X1:V1:X1-A53-N35:X2*X1:O34</hiero>
| ''wrt twt-n-jt.s.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 4(α).</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | '''«Ахатә хьӡы»'''([[Ра]] иԥҳа лаҳасабала)
| rowspan="2" | <hiero>zA-ra:H_SPACE</hiero>
| <hiero>N29:E23-V1:Q3-D46:D21:X1*H8-U22:X1-O34:N36-</hiero>
| ''qrwwpdr.t'' Ep. ''nṯrt mr(t)-jt.s. (Κλεοπάτρα θέά φιλοπάτωρ)''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, Text, Hrsg. v. E.Naville und K. Sethe, 5 Bde., Leipzig 1897—1913 — IV 3.</ref>
|-
| <hiero>N29:E23-M17-V4-Q3-G1-D46:D21-G1-X1:H8-</hiero>
| ''qrwjwȝpȝdrȝ.t''
|<ref name="autogenerated1">H.Brugsch, Thesaurus Inscriptionum Aegyptiacarum, 6 Bde., Leipzig 1883-91 —879.</ref>
|-
| rowspan="2" style="text-align:center" | Аепитет
| rowspan="2" |
| <hiero>X1:H8-R8-X2:X1-S29-N36</hiero>
| ''nṯrt mr(t) jt.s.''
|<ref name="autogenerated1" />
|-
| <hiero>X1-R8-X1:H8-X1:I9-O34:N36</hiero>
| ''nṯrt mr(t) jt.s.''
|<ref>C.R.Lepsius, Denkmäler aus Aegypten und Aethiopien, 12 Bde., Berlin 1849-59. -IV 53a.</ref>
|}
== Аҳәынҭқар итәарҭахь амҩа ==
Птолемеи XII, ҳ. ҟ. 51 шықәса хәажәкырамзазы иԥсҭазаара далҵит, уи иуасиаҭ ала аҳ иҭыԥ Клеопатреи уи аамҭазы 9 шықәса раҟара зхыҵуаз лашьа еиҵбы [[Птолемеи XIII]]-и рахь иасуан, ешьеи еҳәшьеи формалла аҭаацәара аԥырҵеит, избанзар ажәытәтәи Мысратәи аҵас инақәыршәаны, аиашьа иаҳәшьа ԥҳәысс дигар акәын. Птолемеиаа рышьҭраҿы аӡӷабцәа зегьы Клеопатра рыхьӡын, аҷкәынцәа — Птолемеи. Клеопатра лашьа-лхаҵа иаҵкыс деиҳабын, убри аҟнытә регент ԥҳәысс дҟалеит. Лара 18 шықәса анлыхыҵуаз, Рим ақәыршаҳаҭны, аҳ иҭыԥ дахагылеит, Θέα Φιλοπάτωρ (Теа Филопатор) ҳәа официалла ахьӡ лыҭаны, даҽакала иуҳәозар, аб бзиа дызбо анцәарҭыԥҳа (ҳ. ҟ. 51 шықәсазтәи астела иану аҩыра аҟынтә).
Лаҳра раԥхьатәи хышықәса аамҭа мариамызт, избанзар [[Нил]] аӡхыҵра ахьмаҷыз иахҟьаны ҩышықәса ирылагӡаны аҽаҩра ҟаломызт.
Ацнапхгаҩцәа аҳра руа ианалага, иаразнак аганқәа маӡала еиҿагыло иалагеит. Раԥхьа Клеопатра,лашьа қәыԥш наҟ днаиханы, лхала анапхгара ҟалҵон, аха нас иара амчра инапахьы иааигарц далагеит, аевнух [[Потин]] ( иара уаанӡа аҳәынҭқарра напхгара аиҭошәа дыҟан), акомандаҟаҵаҩ Ахилл, насгьы дзааӡаз [[Теодот]] ([[Хиос]]тәи [[Аоратор|ариторик]] рыцхыраарала). ҳ. ҟ. 50 шықәса жьҭаарамза 27 рзтәи адокумент аҿы Птолемеи ихьӡ инаҵшьны аԥхьа игылоуп.
ҳ. ҟ. 48 шықәса аԥхынразы [[Шьамтәыла]]ҟа ибналаз Клеопатра, уаҟа ар еизганы, уи ар хадара азуны, Мысра аҳәааҿы дааины дгылеит, [[Пелусии]] абаа азааигәара; иара уаҟаҵәҟьа ар дрыцны дааины лашьагьы дгылеит, иаҳәшьа атәыла даламҵарц азы.
Еиҭакратә моментны иҟалеит Мысраҟа ибналаз римтәи асенатор Помпеи Птолемеи идгылаҩцәа даныршьыз аамҭа.
== Клеопатреи Цезари ==
[[Афаил:Cleopatra and Caesar by Jean-Leon-Gerome.jpg|мини|250px|«[[Клеопатреи Цезари (асахьаҭыхымҭа)|Клеопатреи Цезари]]». Асахьаҭыхҩы [[Жером, Жан-Леон|Жан-Леон Жером]] иҭыхымҭа ([[1866]] ш.)]]
Уи аамҭазы аиҿагылара иаланагалеит Рим. [[Фарсал]] азааигәара [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Гнеи Помпеи Ду|Помпеи]] дииааит, Помпеи ҳ. ҟ. 48 шықәса рашәарамза алагамҭазы Мысра дыӡхыҵуеит, Мысратәи аҳ ицхыраара даҳәоит. Птолемеи XIII қәыԥш, ииашаны иаҳҳәозар, иабжьгаҩцәа, аиааира згаз рҟынтә феида роурц азы, Помпеи ишьразы адҵа ҟарҵоит. Помпеи Мысра адгьыл ишьапы шаақәиргылаз, иааикәыршаны иҟаз зегьы рыла ишабоз дҭадырхеит (ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамза 28 рзы). Аха аҳ агха ихьит: ҩымш рышьҭахь Помпеи дишьҭаланы Мысра инеиз Цезар, уи дахьҭадырхаз игәы ԥнажәнеит, Помпеи ихы Александриа аҭӡамцқәа рзааигәара ҳаҭырла анышә иарҭартә иҟаиҵеит, анаҩс уаҟа [[Немезида]] лыԥшьаҭыԥ иргылеит.
Цезар Мысра даннеи ихазынаҭра хаирҭәаарц иҽазишәеит, Птолемеи XII аҳра архынҳәра данашьҭаз римтәи абанкир Рабири иҟны иҟаиҵаз ауалқәа рхархәарала, Цезар урҭ иара итәитәырц далагеит. Светонии иҩуеит, Цезар Мысра Римтәи провинцианы аҟаҵара ''«изымгәаӷьит»'' ҳәа, ''« зеиҿырцаа бзиоу хаҭарнакык инапахьы иааимгарц азы [амал ду змаз апровинциа] »''. Убри аан Цезар аҳцәа рыбжьара иҟаз аимак-аиҿак аҿы [[Аӡбаҩ|ӡбаҩ]]ыс дыҟазарц шиҭаху рылеиҳәеит.
Птолемеи XIII усгьы ииашаҵәҟьаны напхгаҩыс дыҟан, насгьы Помпеи дазхаиҵахьан; убри аҟынтә, Цезар Клеопатра лышҟа азҿлымҳара ааирԥшит, избанзар уи амчра лиҭар кьанџьаҵас ииҭаху лылаигӡалар илшоит ҳәа иԥхьаӡеит.
Мысраҟа данаа хара имгакәа, иара Клеопатра Александриаҟа длыԥхьоит. Птолемеи иуаа ирыхьчоз аҳҭнықалақь ахь анеира ус мариамызт; уи аус анагӡараҿы Клеопатра длыцхрааит лара бзиа дызбоз сицилиатәи [[Аполлодор Сицилиатәи|Аполлодор]], уи аҳкәажә маӡала аԥсыӡ зларкуаз анышь ала дигеит, анаҩс Цезар иуадақәа рахь днаигеит, ацәарҭама иазкыз асакь ду дҭаҵаны (акиносахьақәа рҿы ирԥшӡаны ишаадырԥшуа еиԥш, ауарҳал дылаҵаны акәымкәа, уахәаԥш [[Клеопатра луарҳал]]). Абри афакт иунарбоит аҳкәажә цәеижьыла митәык дшыҟамыз. Клеопатра Римтәи адиктатор диашьаԥкны, даазмырбуаз рзы дашшышуа далагеит, [[Потин]] дишьырц азы агәазыҳәара аалырԥшит. 52 шықәса зхыҵуаз Цезар аҳкәажә қәыԥш даара дигәаԥхеит; уи адагьы, Птолемеи XII иуасиаҭ азыхынҳәра иара ихатә политикатә интересқәа ирықәшәон. Адырҩаҽны шьыжьымҭан Цезар иӡбамҭа атәы жәаха шықәса зхыҵуаз аҳ аниаиҳәа, уи игәы ԥжәаны идиадема ихҳәаны, дыҳәҳәо аҳҭынра ддәылҟьеит, ачарҳәара шизыруз атәы еизаз ауаа иреиҭеиҳәо далагеит. Ари заҳаз ажәлар агәынамӡара аадырԥшуа иалагеит; аха уи аамҭазы Цезар аҳ иуасиаҭ дырзаԥхьан, илиршеит ажәлар реиқәкра.
Аха Цезар изы аҭагылазаашьа еиҳа иуадаҩхеит. Иара ицыз ар быжь- нызқьҩык асолдаҭцәа ыҟан; Африка иҭадырхаз Помпеи идгылаҩцәа еизо иалагеит, ари аҭагылазаашьа Птолемеи ипартиа ахаҭарнакцәа Цезар дықәаҳгоит ҳәа агәыӷра рызцәырнагеит. [[Потин]]и Ахилли Александриаҟа ар ааԥхьара рырҭеит; Цезар Потин дахьишьызгьы иаанамкылеит бџьаршьҭыхлатәи ақәгылара. Аруаа ақалақьуаагьы рыдгылеит, римаа ишырҭаху рхы ахьымҩаԥыргоз, ақалақьуаа рмал ахьырцәыргоз иаҿагыланы игылеит. Птолемеи XIII-ии иаҳәшьа Арсиноиеи уахь ибналаны ианнеи еиҳа ргәы шьҭыҵит. Уи иахҟьаны, ҳ. ҟ. 48 шықәса цәыббрамзазы Александриа аҳратә квартал аҿы инхоз Цезар иааикәшан итәеит. Цезари Клеопатреи еиқәдырхеит цхыраара ирзааиз [[Пергамтәи Митридат]] напхгара ззиуаз архәҭақәа.
Абунтҟаҵаҩцәа ҳ. ҟ. 47 шықәса ажьырныҳәамза 15 рзы Мареотиатәи аӡиа азааигәара индырҵәеит, аҳ Птолемеи дыбналаны дышцоз Нил дӡааҟәрылеит. Арсиноиа дрытҟәеит, Цезар и[[Атриумф|триумф]]тә ныҟәара дытҟәаны далан. Уи ашьҭахь Цезари Клеопатреи еицны 400 ӷба рыла Нил ихылеит, аныҳәатә усмҩаԥгатәқәа рацәаны имҩаԥыргеит. Клеопатра амчрахь дхынҳәит хәажәкырамза 27 рзы<ref>Ino Nicolaou. Prosopography of Ptolemaic Cyprus. 1976. P. 22.</ref>, егьи лашьа еиҵбы Птолемеи XIV формалла хаҵа диццеит, Римтәи апротекторат аҵаҟа иҟаз Мысра ииашаҵәҟьаны анапхгаҩыс дҟалеит. Апротекторат иахәдықәҵараны иҟалеит Мысра иаанрыжьыз х-[[Римтәи алегион|легион]]к. Цезар данца ашьҭахь хара имгакәа, ҳ. ҟ. 47 шықәса рашәарамза 23 рзы, Клеопатра аԥа длоуеит, уи Птолемеи Цезар ҳәа ихьӡырҵеит, аха [[Птолемеи XV Цезарион|Цезарион]] ҳәа Александриаа ирҭаз ахьӡшьа ала аҭоурых дазынхеит<ref>«Цезарёнок», то есть маленький Цезарь</ref>. Уи Цезар сахьалеи ртәашьалеи даара диеиԥшуп ҳәа азгәарҭон.
== Рим аҟазаара ==
Цезар [[Понттәи аҳра|Понт]] аҳ [[Фарнак II]] диабашьуан, уи ашьҭахь Африка иҟаз Помпеи аҵыхәтәантәи идгылаҩцәа; аибашьрақәа анынҵәа иарзнакҵәҟьа, Клеопатреи лашьеи Римҟа иааԥхьоит (ҳ. ҟ. 46 шықәсазы, аԥхынра), формалла, Рими Мысреи рыбжьара аиҩызара рыбжьарҵарц азы. Клеопатра Тибр аԥшаҳәаҿы ибаҳчақәа ирҭалаҳан иҟаз Цезар ивилла лиҭеит, уаҟа лара илыдылкылон ҳаҭыр лықәҵара иазыццакны инеиуаз римаа дуқәа. Уи ареспубликанеццәа агәынамӡара рызцәырнаго иалагеит, насгьы Цезар иԥсра зырццакыз амзызқәа иреиуахеит. Уи моу, уҳәан-сҳәанны ирылалеит ([[Светони]] ииҳәаз, насгьы зегьы ргәалаҟазаара аазарԥшуаз акәны), Цезар Клеопатра аҩбатәи ԥҳәысыс дҟаиҵарц игәы иҭоуп, аҳҭнықалақь Александриаҟа иигарц иҭахуп ҳәа. Цезар ихаҭа адҵа ҟаиҵеит ахьӡы зхьыршаз Клеопатра лҳатәара Венера Ахацыркҩы лныҳәарҭаҿы идыргыларц (иара дызҵанакуаз Иулиаа рышьҭра, амиф ишаҳәоз ала, Венера илхылҵит). Ус шакәызгьы, Цезар иуасиаҭшәҟәы Цезарион иӡбахә ҳәа акгьы анӡамызт, убри алагьы уи иԥа шиакәыз шьақәимырӷәӷәаӡеит.
== Асуверентә напхгара ==
Цезар [[Гаи Иулии Цезар ишьра|дыршьит ачарҳәара иалҵшәаны]] ҳ. ҟ. 44 шықәса, хәажәкырамза 15 рзы. Мызкы ашьҭахь, мшаԥымза аҽеиҩшамҭаз, Клеопатра Рим аанлыжьит, ԥхынгәымзазы Александриаҟа дааит. Уи ашьҭахь хара имгакәа 14 шықәса зхыҵуаз Птолемеи XIV идунеи иԥсахит. [[Иосиф Флавии]] излеиҳәо ала, иаҳәшьа ашҳам илҭеит: аԥа данлыхша Клеопатра формалла ацнапхгаҩы длоуит. Ари аҭагылазаашьаҿы изызҳауаз лашьа зынӡа дмыцхәын.
ҳ. ҟ. 43 шықәсазы Мысра амлакра ҟалеит, ҩышықәса инеиԥынкыланы Нил аӡы хыҵуамызт. Аҳкәажә зегь раԥхьаӡа иргыланы дзызхәыцуаз лаҳҭнықалақь фатәыла аиқәыршәара акәын, ақалақьуаа агәамҵрақәа ирылагахьан. Иҭархаз Цезар иаанижьыз римтәи х-легионк, Мысра иҟанаҵ иаарҭахыз ҟаҵо игәаран.
Цезар дызшьыз ганкахьала [[Гаи Кассии Лонгин|Кассии]] [[Марк Иуни Брут|Брут]]и, даҽа ганкахьала иара иҭынхацәа [[Марк Антони|Антони]]и [[Октавиан Август|Октавиан]]и рыбжьара иҟалаз аибашьра аҳкәажә даламӡырц азы, ҟәыӷарыла лхы мҩаԥылгар акәын. Мрагылара Цезар дызшьыз рнапаҿы иҟан: Брут Бырзентәылеи Азиа Хәыҷи анапхгара рзиуан, Кассии Шьамтәыла дтәан. Кипр иҟаз Клеопатра лымчра ахаҭарнак Серапион Касси дицхрааит ԥаралеи аӷбақәеи рыла, ҳәарада аҳкәажә лақәшаҳаҭрала, римтәи лхылаԥшҩы дызшьыз рахь илымаз ацәаныррақәа зеиԥшразаалакгьы. Анаҩс лара официалла Серапион иҟаиҵаз мап ацәылкит. Даҽа ганкахьалагьы, Клеопатра ԥыҭрак ашьҭахь ишылҳәаз ала, ацезарианцәа дрыцхраарц азы аӷбақәа еиқәлыршәеит. ҳ. ҟ. 42 шықәсазы ареспубликанеццәа [[Филиппқәа рҿтәи аибашьра|Филиппқәа]] рзааигәара иҭадырхеит. Аҭагылазаашьа Клеопатра лзы иаразнак аҽаԥсахит.
== Клеопатреи Антонии ==
=== Марк Антонии лареи реиқәшәара ===
[[Афаил:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|250px|[[Антонии Клеопатреи реиԥылара ҳ. ҟ. 41 шықәсазы]]. [[Алма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Алма-Тадема]] исахьаҭыхымҭа, ''1883, ахатәы еизга'']]
[[Афаил:1963 Cleopatra trailer screenshot (69).jpg|мини|250px|Клеопатра ӷба ԥшӡала Антони иахь дцоит. Акинофильм «[[Клеопатра (афильм, 1963)|Клеопатра]]» аҟынтәи акадр, 1963 ш.]]
Клеопатра 28 шықәса лхыҵуан ҳ. ҟ. 41 шықәсазы, 40 шықәса зхыҵуаз римтәи ар рԥызеи лареи анеибадыр. Антони, аҽыр рнапхгаҩык иаҳасабала, ҳ. ҟ. 55 шықәсазы Птолемеи XII иаҳра аиҭашьақәыргыларазы ақәгыларақәа дышрылахәыз дыруп, аха уи аамҭазы урҭ зеиқәымшәазар ҟалап, [[Аппиан]] жәабжьны еиҭеиҳәоит Антони 14 шықәса зхыҵуаз Клеопатра убри аамҭазы дигәаԥхахьан ҳәа<ref>Аппиан, «Гражд. войны», 5.8</ref>. Иҟалап урҭ еибадырзар аҳкәажә Рим даныҟаз аамҭазы, аха 41 шықәсазы еиқәшәаанӡа, ибзианы изеибадыруамызт.
Римтәи адунеи аихшараан, ареспубликанеццәа анықәырҳәа ашьҭахь, Антони Мрагылара ирҭеит. Антони Цезар ипроект наигӡарц иӡбеит — апарфианцәа дырҿагылан деибашьырц. Аибашьра иҽазыҟаҵо, иара Александриаҟа аофицар Квинт Делли ддәықәиҵоит, Клеопатра иара иахь [[Киликиа]]ҟа днеирц адҵа лиҭоит. Цезар дызшьыз дрыцхраауан ҳәа лара ахара лыдирҵарц иҭаххеит, иҟалап уи ҽыҵгас иҟаҵаны, аибашьратә ныҟәаразы иахьынӡазалшоз аԥара лымихырц игәы иҭеикзар.
Клеопатра, Делли ила Антони иҟазшьа аҷыдарақәа зегьы еилылкааит, зегьы раԥхьаӡа иргыланы аҳәса бзиа ишибоз, ихы шьҭыхны дшыҟаз, адәахьтәи аԥшӡарақәа бзиа ишибоз. Арҭқәа анеилылкаа лара даалаган зыԥрақәа ҟаԥшьеиқәаз, араӡын зхьыршаз ажәҩақәа змаз, зыбзарқьал ахьӡы ахьыршаны иҟаз аӷба дақәтәан дизааит; лара лхаҭа [[Афродита]] лымаҭәа лышәҵаны дақәтәан, лыҩганкгьы рҿы Ерот еиԥшыз аҷкәын хәыҷқәа гылан, аӷба ныҟәырцон анимфқәа рымаҭәақәа зшәыз, лымаҵ зуаз аҭыԥҳацәа. Аӷба Кидн аӡиас ахылан ицон, афлеиҭақәеи акифарақәеи рыбжьы ссири, илаҳа-лаҳауа иҟаз [[Афҩы хаақәа|афҩы хаақәе]]и рго. Анаҩс лара Антони даалыԥхьоит еиҿылкааз аныҳәатә еишәа ду ихы алаирхәырц азы. Арҭқәа зегьы збаз Антони иаразнакала Клеопатра игәы лызцеит. Аҳкәажә илыдырҵоз ахарақәа зегьы уадаҩрада мап рцәылкит. Серапион иҟаиҵақәоз ртәы ҳәа акагьы сыздырӡомызт ҳәа даақәгылеит, лара лхаҭа ацезарианцәа рыцхрааразы афлот шеиқәлыршәаз атәы ралҳәеит, аха уи афлот, рыцҳарас иҟалаз, аԥша ӷәӷәақәа ирыхҟьаны иаанкылан ҳәа азгәалҭеит. Антони Клеопатра игәы шлызцоз ашьақәырӷәӷәаразы, лара иҟалҵаз аҳәарала, [[Ефес]] иҟоу Артемида лныхабаа аҟны зҽыҵәахны итәаз лаҳәшьа [[Арсиноиа IV]] лышьразы адҵа ҟаиҵеит.
[[Афаил:DebrayCleopatra.jpg|thumb|left|[[Браи, Иан де|Иан де Браи]], ''Антонии Клеопатреи рчаражәра'', 1669]]
Абас ала иалагеит жәашықәса ицоз абзиабара аҭоурых, аҭоурых аҿы зегь реиҳа еицырдыруа иреиуақәоу — Антонии лареи реизыҟазаашьақәа рҿы, Клеопатра лпланқәа рынагӡаразы аполитикатә гәҭакы аҭыԥ ахьынӡамаз цқьа ишаҳзымдыруагьы. Иара иганахьала, Антони напхгара зиҭоз ар ду рныҟәгара злаилшоз Мысратәи аԥарақәа рыла акәын.
=== Лагьидаа рҳәынқарра аиҭашьақәыргылара ===
Антони, ир ааныжьны, Клеопатра длышьҭаланы Александриаҟа дцеит, уаҟа ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәазтәи аӡын ихигеит, арыжәтәи агәырҿыхарақәеи иҽрыдцало. Клеопатра лакәзар, иахьынӡалылшоз иара длыдҿалҳәаларц лҽазылшәон.
[[Плутарх]] еиҭеиҳәоит:
<blockquote>
''Лара иара абаҩқәа рыла дицхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын, уахынла иара атәы имаҭәа ишәҵаны ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы дааҭгыланы аԥшәмацәа, малла еиҩцамыз ауаа данрыхлафуаз, Клеопатрагьы иара дишьашәаланы лҽеибыҭаны дицын»
</blockquote>
Ҽнак Антони, Клеопатра илаз аԥсыӡкратә ҟазарала диршанхарц игәы иҭакны, иааиԥмырҟьаӡакәа аԥсыӡ ҿыцқәа иҵәгәыр иахарҵаларц азы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит; Клеопатра, уи иаҩсҭаара иаразнак еилылкаан, ларгьы аӡхәыҵалаҩцәа драцәажәеит, Антони иҵәгәыр ирҩаны иҟоу аԥсыӡ ахарҵарц азы.
[[Афаил:Cleopatra VII tetradrachm Ascalon mint.jpg|мини|300px|Клеопатра VII лпортрет аԥараҿырԥ аҿы]]
Урҭ хәмаруанаҵы, [[Парфиа|апарфианцәа]] раҳ иԥа Пакор ажәылара далагеит, уи иахҟьаны Рим [[Шьамтәыла|Шьамтәылеи]], Азиа Хәыҷи, Киликиеи ацәыӡит. Антигон Маттафии, [[Хасмонеиаа]] (Маккавеиаа) рдинастиа аҟынтә римаа ирҿагылаз аҳ иԥа, апарфианцәа [[Иерусалим]]тәи аҳра иҭыԥ аҿы днаргеит. Марк Антони [[Тир]]ынтәи аамҭа кьаҿк ала аҿагыларатә жәылара мҩаԥигеит, аха нас Римҟа дхынҳәыр акәхеит, уаҟа иԥҳәыс Фульвиеи Октавиан идгылаҩцәеи реиҿагылара ашьҭахь, Брундизиа аҭынчразы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Иҟалаз аиҿагыларақәа Фульвиа илхаран, Плутарх излеиҳәо ала, убас ала лара дгәыӷуан Антони Клеопатра дылҟәылгап ҳәа.
Уи аамҭазы [[Фульвиа]] лыдунеи лыԥсахит, Антони Октавиан иаҳәшьа Октавиа ԥҳәысс дигеит. Убри аамҭазыҵәҟьа, ҳ. ҟ. 40 шықәсазы, Александриа инхоз Клеопатра Антони иҟынтә еициз ҩыџьа ахшара лхылҵит: аҷкәын Александр Гелиос («Амра»), аӡӷаб Клеопатра Селена («Амза»).
Хышықәса ирылагӡаны ҳ. ҟ. 37 шықәса ҭагаларанӡа аҳкәажә илызку адыррақәа ыҟам. Антони Италиантәи даныхынҳә ашьҭахь, бзиа еибабоз Антиохиа еиқәшәоит ҭагалан 37 шықәсазы, убри аамҭа инаркны рполитикеи рыбзиабареи рҿы аетап ҿыц алагоит. Антони илегат Вентидии апарфианцәа ықәицеит; Антони апарфианцәа рхаҭарнакцәа иара ихатәы вассалцәа рыла иԥсахуеит, мамзаргьы Римынтәи ишиашоу напхгара ҟаиҵоит. Убас, еицырдыруаз [[Ирод I Ду|Ирод]], иара ицхыраарала, [[Иудеиа]] аҳыс дҟалоит. Убасҵәҟьа иҟалеит [[Галатиа|Галатие]]и, Понти, [[Каппадокиа|Каппадокие]]и. Арҭқәа зегьы Клеопатрагьы афеида алылгоит, избанзар лара [[Кипр]] шылтәу шьақәырӷәӷәахоит, иара убасгьы [[Адгьылбжьаратәи амшын]] аԥшаҳәаҿы иҟоу шьамтәылатәии киликиатәии ақалақьқәа, иахьатәи [[Ливан]] иҟоу Халкидика аҳра азы лзинқәа шьақәдырӷәӷәоит. Убас ала, лара илылшеит раԥхьатәи Птолемеиаа рҳәынқарра ахәҭакахьала аиҭашьақәыргылара.
Клеопатра лаҳратәра аера ҿыц абри аамҭа инаркны ишалагаз атәы адокументқәа рҿы иарбазарц адҵа ҟалҵеит. Лара лхаҭа аофициалтә титул лыдылкылеит Θεα Νεωτερα Φιλοπατωρ Φιλοπατρις (''Феа Неотера Филопатор Филопатрис''), даҽакала иуҳәозар, «анцәарҭыԥҳа еиҵбы, аби аԥсадгьыли бзиа избо». Атитул рзырхан ирыдҵахаз шьамтәылаа, урҭ Птолемеиаа ршьа злаз аҳкәажә (анцәарҭыԥҳа еиҳабы) [[Клеопатра Феа]] дрыман ҳ. ҟ. II-тәи ашәышықәсазы; ари атитул, аҭоурыхдырҩцәа ргәаанагарала, иара убас иаанарԥшуан Клеопатра Македониатәи ашьаҭақәа шлымазгьы, уи Шьамтәыла напхгара азҭоз абырзен-македониатәи акласс азы акры зҵазкуаз аргументын.
=== Антонии Клеопатреи рхәыҷқәа ===
[[Афаил:An ancient Roman bust of Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt2.jpg|мини|130px|Ажәытәтәи римтәи абиуст, Клеопатра лхаҭа, мамзаргьы Марк Антони иҟынтә лыԥҳа [[Клеопатра Селена II]] аазырԥшуа.]]
[[Афаил:An ancient Roman bust of Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt1.jpg|мини|130px|]]
ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа рзы Антони апарфианцәа дырҿагыланы аибашьра далагеит, уи арыцҳара ду ахылҿиааит, еиҳарак [[Ажәытә Ермантәыла|Ермантәылеи]] [[Мидиа|Мидиеи]] рышьхақәа рҿы аӡын ӷәӷәа ахьыҟаз иахҟьаны. Антони ихаҭа аарла аԥсра дацәынхеит.
Клеопатра Александриа даанхеит, уаҟа ҳ. ҟ. 36 шықәса цәыббрамзазы Антони иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемеи Филадельф]]. Рим Антонии Клеопатреи рхы ахьеидыркылаз аимпериеи, хаҭала Октавиани рзы шәарҭара дууп ҳәа рыԥхьаӡо иалагеит. Аҵыхәтәантәи, ҳ. ҟ. 35 шықәса ааԥын алагамҭазы, иаҳәшьа Октавиа, Антони закәанлатәи иԥҳәыс, иԥҳацәа ҩыџьа ран —[[Антониа Еиҳабы]] (аԥхьаҟа императорхараны иҟаз [[Нерон]] ианду) [[Антониа Еиҵбы]] (аԥхьаҟа [[Германик]]и аимператор [[Клавдии]] иранхаран иҟаз) — лхаҵа ишҟа дишьҭит. Аха лара Афины дышнеиҵәҟьаз, Антони иаразнак дхынҳәырц лыдиҵит. Уи аӡбамҭа Клеопатра илыхҟьеит, избанзар лара Антони уԥҳәыс дудыукылар сҽысшьеит ҳәа диқәмақарит.
Антони парфианцәеи иареи реибашьраҿы дахьаҵахаз азы ашьоура иҭахын: ҳ. ҟ. 35 шықәсазы Ермантәыла аҳ [[Артавазд II]] дытҟәаны дигеит, егьи Артавазд — Мидиа [[Атропатена|Атропатены]] аҳи иареи аиҩызара рыбжьарҵеит, итриумф азгәеиҭеит, аха Рим акәымкәа, Александриа, Клеопатреи еицырхылҵыз рхәыҷқәеи алархәны. Ԥыҭрак ашьҭахь, Цезарион аҳцәа рҳ ҳәа атитул иоуит; [[Александр Гелиос]] Ермантәылеи [[Евфрат]] анаюстәи адгьылқәеи раҳыс дыԥхьаӡахеит, Птолемеи Филадельф Шьамтәылеи [[Азиа Хәыҷы|Азиа Хәыҷ]]и иоуит (номиналла, избанзар ҩышықәса инарзынаԥшуа ихыҵуан), аҵыхәтәаны, [[Клеопатра Селена II]] илырҭеит [[Киренаика]].
Арҭ атерриториақәа зегьы Антони ииашаҵәҟьаны инапы аҵаҟа иҟамызт. [[Иосиф Флавии]] ишиҳәо ала, Клеопатра Иудеиагьы лҭахын, аха Антони мап лцәикит; аха ари ажәабжь агәыҩбара узцәырнагоит.
Адгьылқәа ршара иазкыз ажәабжь Рим ӷәӷәала ргәы ԥнажәеит; Антони Римтәи аҵасқәа зегьы еилаганы, еллинтәи аҳәынқар иеиԥш ихы мҩаԥиго далагеит.
== Аилаҳара ==
=== Акциумтәи аибашьра ===
{{main|Акциумтәи аибашьра}}
Антони макьанагьы асенати ари рҿы иҳаҭыр ӷәӷәан, аха Мрагыларатәи -еллинтәи аҟазшьақәа аазырԥшуаз ихымҩаԥгашьақәа, римтәи анормақәеи атрадициатә идеиақәеи ирҿагылон, иара ихала Октавиан ииҭеит иҿадыргылашаз абџьар.
ҳ. ҟ. 32 шықәсазы аграждантә еибашьраҿынӡа инеит. Убри аан Октавиан уи «Римтәи ажәлар Мысратәи аҳкәажә илҿагыланы имҩаԥырго еибашьроуп» ҳәа рылеиҳәеит. Римтәи ар рԥыза тәыс дҟазҵаз мысратәи аԥҳәыс, Рими уи ацәаҩа бзиақәеи ирыцәтәыму мрагыларатәии, еллинтәи-аҳратә цәырҵра бааԥсқәи дырхыҵхырҭаны даадырԥшуа иалагеит.
[[Афаил:Castro Battle of Actium.jpg|thumb|255px|слева|''Актиумтәи аибашьра''. [[Кастро, Лоренцо|Лоренцо А. Кастро]] (1672)]]
Антонии Клеопатреи аибашьразы 500 ӷба змаз афлот рхианы ирыман, урҭ рҟынтә 200 мысратәиқәан. Антонии Клеопатреи еиманы изеиҩсуаз абырзен қалақьқәа зегьы рҿы қьаф уа иқәын, аныҳәарақәа мҩаԥго, иара дкалышь-малышьуа акәын дшеибашьуаз, убриалагьы Октавиан аибашьцәеи амшынтә флоти реиҿкааразы аамҭа ииҭон. Антони Бырзентәыла мраҭашәаратәи аԥшаҳәахьы архәҭақәа еизигонаҵы, Октавиан иаарласны [[Епир]]ҟа дцеит, Антони уаҟа иабашьра далагеит.
Клеопатра Антони ир ргыларҭаҿы дахьыҟаз, лгәы ԥызжәоз зегьы рзы иааиԥмырҟьаӡакәа ацәгьа ахьлыршуаз, Антони даара иԥырхагахеит, уи иахҟьаны идгылақәоз аӡәырҩы аӷа иганахь ииасит. Иҟазшьарбагоуп Антони гәыкала идгылаз Квинт Делли иҭоурых, уи Октавиан иахь диасыр акәхеит, избанар Клеопатра илхиҳәааз алаф лаҳаҭыр ланарҟәит ҳәа ԥхьаӡаны, ашҳам иҭан дылшьырц лгәы ишҭаз иазкны адырра иоуит. Октавиан иахь [[Аиасыҩцәа|ииасқәаз]] Антони иуасиаҭ ажәақәа ртәы изеиҭарҳәеит; уи иаразнак иахьыҵәахыз Веста лыныҳәарҭа аҟынтәи иганы иҭрыжьит. Антони официалла Клеопатра иԥҳәыс шлакәыз шьақәирӷәӷәон, лԥацәа изакәантәу ихшарақәа шраку, насгьы Рим акәымкәа, Клеопатра лывара Александриа анышә дамардарц уасиаҭны иаанижьит. Антони иуасиаҭ зынӡа ихьӡ ланарҟәит Римаа рҿаԥхьа.
Октавиан, ар рԥыза дук иакәмызт, убри аҟынтә далихит [[Марк Випсани Агриппа]], аибашьра қәҿиарала имҩаԥызгоз, аԥышәа змаз ар рԥыза. Агриппа илиршеит [[Амбракиатәи аӡыбжьаха]]ла аҟны Антонии Клеопатреи рфлот акәшара. Урҭ рыруаа афатә рзымхо иалагеит. Клеопатра мшынла раӷа иӷбақәа ԥыхха иқәҵаны рхы еиқәдырхарц лҭаххеит. Арратә хеилак аҿы ари агәаанагара аԥыжәара агеит. Уи иалҵшәаны [[Акциум аҿтәи аибашьра|Акциум амшынтә еибашьра]] ҟалеит ҳ. ҟ. 31 шықәса цәыббрамза 2 рзы. Убасҟан Клеопатра даҵахар ҳәа дшәаны лыӷбақәа лыманы дыбналарц лыӡбеит. Антони уи длышьҭалеит. Ирҟәаҟәаз ифлот Октавиан инапахьы иааигеит, уи ашьҭахь згәы каҳаны иҟаз адгьылмҩатә архәҭақәагьы еибашьрада рабџьар шьҭарҵеит.
=== Антонии Клеопатреи рҭахара ===
[[Афаил:The Death of Cleopatra arthur.jpg|мини|250px|''Клеопатра лыԥсра'', Реџьинальд Артур исахьа, 1892]]
{{main|Клеопатра лыҽшьра}}
Антони Мысраҟа дхынҳәит, Октавиан иҿагыларазы акгьы ҟаимҵеит. Аха уи азы иара алшарақәагьы имамызт. Иара имчқәа арыжәтәи аныҳәақәеи ирықәирӡуан, насгьы Клеопатреи иареи «Аҽшьыҩцәа рхеилак» шаԥырҵо атәы рыларҳәеит, уи алахәылацәа ҳаицыԥсуеит ҳәа ҭоуба ҟарҵеит. Рҩызцәагьы уи ахеилак иалалар акәхеит. Клеопатра абаандаҩцәа рҿы еиуеиԥшым ашҳамқәа злоу ахәшәқәа ԥылшәон, иарбан шҳаму еиҳа ирласны, ахьаа умҭаӡакәа узшьуа аилкааразы. Клеопатра Цезарион иеиқәырхара даара хьаас илыман. Иара Индиаҟа ддәықәылҵеит, аха ԥыҭрак ашьҭахь ахәыҷы Мысраҟа дхынҳәуеит. Аамҭак азы лара лхаҭагьы Индиаҟа абналара лгәы иҭалкит, аха аӷбақәа [[Суецктәи аӡымҩахгага]] иахысны ицарц ианалага, арабцәа ирблит. Урҭ апланқәа мап рцәыркыр акәхеит.
[[Афаил:Benczur-kleopatra.jpg|thumb|left|200px|''Клеопатра лыԥсра'', Венгртәи асахьаҭыхҩы [[Бензур, Гиула|Гиула Бензур]] исахьаҭыхымҭа, 1911]]
ҳ. ҟ. 30 ашықәс, ааԥынразы Октавиан Мысра дақәлеит. Клеопатра ачарҳәара лҽацәылыхьчарц лҽазылшәо далагеит гәымбылџьбарала: Пелусиа акомендант Селевк абаа аӷацәа ианриҭа, иԥҳәыси ихәыҷқәеи ршьырц адҵа ҟалҵеит. Ԥхынгәымза анҵәамҭазы Октавиан ируаа Александриа азааигәаранӡа иааит. Антони ир аҟынтә иаанхаз ахәҭақәа акакала еишьҭагыланы, аиааира згаз иахь ииасуа иалагеит.
Нанҳәамза 1 азы Клеопатра, зыгәра лгоз лмаҵуҩҳәсақәа Ирадеи Хармиони лыманы, лхатә кардама ахыбра лҽыҩнакны дтәеит. Антони лҽылшьит ҳәа амц дыржьеит. Антони ари аниаҳа, аҳәа илеиҵеит. Дук мырҵыкәа, аҳәса зыԥсы зхыҵуаз Антони акардама дҭаргалеит, иқьызқьызуа иҵәыуоз Клеопатра лнапаҟны иԥсҭазаара далҵит. Клеопатра лакәзар, аҟама кны днагылеит, аԥсра дшазхиоу аарԥшуа, аха анаҩс Октавиан ицҳаражәҳәаҩ иацәажәара далагеит. Уи акардама ахыбра аҭалара азин илҭеит, насгьы илкыз абџьар лымихит. Иҟалап Клеопатра Октавиан дхылхырц дгәыӷуазҭгьы, мамзаргьы еиқәшаҳаҭны аҳра лзынижьуа џьылшьозҭгьы. Аха Октавиан Цезари Антонии раасҭа иҽирӷәӷәеит, ихыхрагьы лылымшеит.
Клеопатра аҵыхәтәантәи лымшқәа ртәы Плутарх иԥкааны дрылацәажәоит, лҳақьым Олимп игәалашәарақәа ихы иархәаны. Октавиан Клеопатра азин лиҭеит бзиа илбоз анышә дамалдарц; лхатә лахьынҵа еилкаамызт. Лара дычмазаҩушәа ҟалҵеит, насгьы амла лҽаркны лхы лшьуашәа далагеит, аха Октавиан бхәыҷқәа ҭасырхоит ҳәа данлықәмақар, илыдыргалоз ахәышәтәра рыжәра дакәшаҳаҭеит.
<blockquote>
''Мшқәак рышьҭахь, Цезар (Октавиан) ихаҭа Клеопатра дылҭааит, маҷк лгәы ирҭынчырц азы. Лара лгәы кажьны, лылахь еиқәҵаны лиарҭа дылаиан, Цезар лышә аҿы данаацәырҵ, ахитон заҵәык шылшәыз дҩаҵҟьан, днаиашьаԥкит. Акыраамҭа илмырҽеицыз лыхцәқәа шьыҵәра -шьыҵәра икнаҳан, лхы-лҿы бнеикны иҟан, лыбжьы ҵысуан, лыблақәа ҭахәаҽын.''<ref>[[Плутарх]], «Антоний», 83</ref>
</blockquote>
[[Афаил:Death of Cleopatra by Rixens.jpg|мини|300px|Клеопатра лыԥсра. Асахьаҭыхҩы Жан-Андре Риксан (1874)]]
Октавиан Клеопатра лгәы шьҭызхуаз ажәақәа налаҳәаны дцеит.
Дук мырҵыкәа Клеопатра бзиа дызбоз римтәи аофицар Корнели Долабелла илеиҳәеит, хымш рышьҭахь Октавиан и[[Атриумф|триумф]] азы лара Римҟа дышдәықәырҵо. Клеопатра Октавиан заа изылҩыз ашәҟәы ирҭарц азы адҵа ҟаҵаны, лмаҵуҩҳәсақәа лыманы лкардама лҽыҩналкит. Октавиан ашәҟәы иоуит, уи аҟны Клеопатра дашшуан, насгьы Антони ивара анышә дамардарц азы аҳәара ҟалҵон. Октавиан иаразнак лара лышҟа ауаа дәықәиҵеит. Иишьҭыз ауаа Клеопатра дыԥсны дырбеит, лара аҳқәажә лымаҭәақәа лышәҵаны ахьтәы цәардаӷәы дықәын. Уаанӡа [[Алаҳа|алаҳақәа]] зҭаз ааҵәа иманы нхаҩык длызнеит, ахьчаҩцәа уи иганахь гәҩара рызцәырымҵӡеит. Убри инамаданы анхаҩы ааҵәа амаҭ ҭартәаны Клеопатра илызнеигеит ҳәа агәаанага аадырԥшит. Аҳкәажә лнапаҿы ацҭыԥқәа ҩба аарла иубарҭан рҳәон. Амаҭ ахаҭа ауадаҿы ирымбаӡеит, иаразнак аҳҭынра ааныжьны иҳәазаны ицазшәа.
Даҽа версиак инақәыршәаны, Клеопатра ашҳам лыхцәы иалалҵоз ашьыԥлика аҿы иҵәахны илыман. Ари аверсиа шьақәзырӷәӷәо фактуп Клеопатра лмаҵуҩҳәсақәа рҩыџьагьы лара иахьлыцыԥсыз. Маҭык хҩык ауаа знык ала иашьит ҳәа агәрагара уадаҩуп. Дион Касси излеиҳәо ала, Октавиан Клеопатра [[Апсиллцәа|апсиллцәа]] рыцхыраарала лыԥсы ҭеиҵарц иҽазишәеит, дара ашҳам алцәыцәаара рхы ԥырхага амҭакәа изылшоз аекзотикатә жәлары рхаҭарнакцәа ракәын.
ҳ. ҟ. 30 ашықәс, нанҳәамза 12 рзы Клеопатра лыԥсҭазаара дахьалҵыз иалҵшәаны Октавиан Рим имҩаԥигоз итриумф дизаламырхәит иитҟәарц ииҭахыз аҳкәажә ԥшӡа. Атриумфтә ныҟәараҿы лҳаҭәара заҵәык акәын иргоз.
Цезар ииааӡаз Октавиан Клеопатреи Цезари рԥа Птолемеи XV Цезарион иара убри ашықәс азы дҭаирхеит. Антони ихәыҷқәа азынџьырқәа рыла иҿаҳәаны атриумфатор ипарад иаладырхәит, анаҩс урҭ Октавиан иаҳәшьа Октавиа, Антони иԥҳәыс, «лхаҵа игәалашәара аҳаҭыразы» илааӡеит. Аамҭа анца, Клеопатра лыԥҳа Клеопатра Селена II ԥҳәысс дирҭеит амавританиатәи аҳ [[Иуба II]], убас алагьы Шершельтәи Клеопатра лбиуст аԥҵахеит.
Александр Гелиоси Птолемеи Филадельфи рлахьынҵа еилкаамкәа иаанхеит. Урҭ заа иԥсит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
Мысра [[Римтәи апровинциақәа]] ируакхеит.
Клеопатра лкардама ыҟоуп ҳәа иԥхьаӡоу аҭыԥқәа иреуоуп Тапосирис Магна (иахьатәи Абусир) аныҳәарҭа азааигәара. Осирис иныхабаа Александриа инаркны 45 километра мраҭашәарахь игылоуп, уи дыргылеит аҳ Птолемеи II ихаан. Ари иԥшьоу ҭыԥуп- алегенда инақәыршәаны Осирис иԥсыбаҩ анышә иахьамадоу аҭыԥқәа иреиуоуп. 2009 шықәса ааԥынразы, Мысратәи ажәытә ҭынхақәа рзы усҟан министрс иҟаз Заҳи Ҳавасс амассатә информациатә хархәагақәа ирылеиҳәеит, аныхабаа аҟны радарла имҩаԥыргаз аҭыхрақәа ирыбзоураны, 120 метра зкуа, ԥслымӡла иҭәыз атунель аҵарауаа ишырыԥшааз. Ажрақәа раан ирыԥшааит аԥҳәыс лҳатәара, иҟалап уи илегендартәу Клеопатра лакәзар, лара аҳра анылуаз иҭыжьыз ҳәа иԥхьаӡоу аԥара ҿырпқәа, иара убас даныԥсы ашьҭахь иҟаҵаз ахаҵа имаска, иҟалап уи Марк Антони итәызар. Аха,ари аҩыза оптимизм шыҟазгьы (2006 шықәса, абҵарамзазы Заҳи Ҳавасс ажурналистцәа иреиҳәеит: «ҳара Клеопатра лкардама ҳашьҭоуп. Ҳара ҳаԥхьа, Мысра аҵыхәтәантәи аҳкәажә лыԥсыжырҭа системала аԥшаарақәа аӡәгьы имҩаԥимгацызт» ҳәа), Клеопатра лкардама (Марк Антони итәы еиԥш) уажәраанӡагьы иԥшааӡам. Ари аныхабаа ааигәарагьы, егьырҭ аҭыԥқәа рҿгьы. Зҵыхәтәа цәгьахаз абзиабаҩцәа дуқәа ркардамақәа рыԥшаара иацҵоуп.
== Клеопатра акультураҿы ==
=== Амузыкеи адрамеи ===
* «[[Антонии Клеопатреи]]» — [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиа (1603—1604 мамзаргьы 1607).
* «[[Помпеи иԥсра]]» — [[Корнель, Пиер|Пиер Корнель]] итрагедиа (1643).
* «Клеопатра» — [[Маттезон, Иоганн|Иоганн Маттезон]] иопера (1704).
* «Клеопатра» — [[Пиониц, Франц|Франц Пиониц]] иопера (1888).
* «[[Цезари Клеопатреи]]» — [[Шоу, Бернард|Бернард Шоу]] ипиеса (1898).
* «[[Мысратәи аҵхқәа (абалет)|Мысратәи аҵхқәа]]» — [[Фокин, Михаил Михаил-иԥа|М. М. Фокин]] ибалет (1908).
* «[[Клеопатра (абалет)|Клеопатра]]» — М. М. Фокин ибалет (1909, «Мысратәи аҵхқәа» рҟынтәи иеиҭашьақәыргылоу).
* «Клеопатра» — [[Массне, Жиуль|Жиуль Массне]] иопера (1914).
* «Клеопатра» — абаллада (1989) насгьы авидеоклип (1991), [[Азиза]] иналыгӡо, [[Пушкина, Маргарита Анатоли-иԥҳа|Маргарита Пушкина]] лажәеинраала, амузыка [[Грязнова (Ванина), Елена|Елена Ванина]]<ref>{{cite web|url=https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0-Aziza/release/3939246|title=Азиза - Aziza (1991, Vinyl)|work=Дискография|publisher=Discogs|lang=ru|access-date=2020-12-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190904231921/https://www.discogs.com/ru/%D0%90%D0%B7%D0%B8%D0%B7%D0%B0-Aziza/release/3939246|archive-date=2019-09-04}}</ref><ref>[https://www.youtube.com/watch?v=kLRQfJGV-FU Азиза - Клеопатра / Утренняя почта «В гостях у Зайцевых» (1991) — Азиза. Официальный канал]</ref>.
* «Цезари Клеопатреи» — А. Журбин имиузикл (2010).
* «[[Антонии Клеопатреи (аопера)|Антонии Клеопатреи]]» — [[Барбер, Семиуел|Семиуел Барбер]] иопера (1966).
=== Алитература ===
* «Клеопатра» — [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]] иажәеинраала (1824, 1828 шықәсазтәи аредакциаҿы еиҳарак «[[Мысратәи аҵхқәа]]» ртекст иалаҵоуп).
* «Клеопатра ирылҭаз аҵх» — [[Готие, Теофиль|Теофиль Готие]] иновелла (1845).
* «Клеопатра» — [[Еберс, Георг|Георг Еберс]] иҭоурыхтә роман (1893).
* «[[Клеопатра (ароман)|Клеопатра]]» — [[Хаггард, Генри Раидер|Генри Раидер Хаггард]] ироман (1898).
* «Клеопатра» («Сара Клеопатра, сара саҳкәажәын…») — [[Бриусов, Валери Иаковлев-иԥа|Валери Иаковлев-иԥа Бриусов]] иажәеинраала (1899).
* «Клеопатра» («Мап, атәы иеиԥш аџьар сықәырҵом…») — [[Бриусов, Валери Иаковлев-иԥа|Валери Иаковлев-иԥа Бриусов]] иажәеинраала (1905)
* «Клеопатра» («Зылахь еиқәу апаноптикум аартуп…») — [[Блок, Александр Александр-иԥа|Александр Александр-иԥа Блок]] иажәеинраала (1907).
* «Клеопатра» — [[Ахматова, Анна Андреи-иԥҳа|Анна Андреи-иԥҳа Ахматова]] лажәеинраала (1940).
* «Клеопатра лымшынҵақәа» — [[Џьорџь, Маргарет|Маргарет Џьорџь]] лҭоурыхтә роман (1997)
* «Зеиӷьыҟам» — [[Френ, Ирен|Ирен Фреи]] Клеопатра илызку лышәҟәы (1998); урысшәала еиҭагоу «Клеопатра, мамзаргьы Зеиӷьыҟам» ҳәа захьӡу ҭыҵит [[ЖЗЛ]] ҳәа изышьҭоу асериаҿы (2001).
* «Аҳцәа раҳкәажә» — [[Фентези|аҭоурыхтә фентези]] астиль ала иҩу Мариа Хедли лроман (2011).
=== Асахьаҭыхратә ҟазара ===
Клеопатра лхаҿсахьақәа изныкымкәа асахьаҭыхреи аҿыханҵеи рҿы иаадырԥшхьеит, еиҳарак XVI—XIX-тәи ашәышықәсақәа рзы.
Еиҳа ирылаҵәахьоу асиужетқәа иреиуоуп «Клеопатра лыԥсра[[:fr:La Mort de Cléopâtre|<sup>[fr]</sup>]]» мамзаргьы «Аԥсра иаҿу Клеопатра». Еиҳарак асахьаҿы даарԥшуп ихту ма зыбжа хту аԥҳәыс, згәыԥҳәқәарахь амаҭ назго; еиҳа имаҷны Клеопатра даадырԥшуеит амаҭ анлыцҳа ашьҭахь ацәардаӷәы дықәианы, мамзаргьы аҳқәажә лтәарҭаҿы.
<gallery class="center">
Афаил:ACSIE016 - Cleopatra, from the Ruins of Dendéra.jpg|[[Дендера аныхабаа акомплекс|Дендератәи аныҳәарҭатә комплекс]]
Афаил:Fresco of a woman in profile, possibly Cleopatra VII of Ptolemaic Egypt, from the House of the Orchard at Pompeii.jpg|Иҟалап Клеопатра лпортреҭ акәзар, Абаҳчатә ҩны аҟны, ақалақь [[Помпеи]], ҳара ҳера I-тәи ашәышықәса абжаразы
Афаил:14-manasses-chronicle.jpg|«Аҳкәажә Клеопатреи аҳ Филопони», [[Манасси ихроника]] (Ватикантәи асиа, XIV-тәи ашәышықәса)
Афаил:Tomb of Cleopatra and Mark Antony, illuminated manuscript of Boccaccio, miniature by the Boucicaut master, 1409 AD (cropped).jpg|Антонии Клеопатреи ркардама(1409)
Афаил:Woodcut illustration of Cleopatra and Mark Antony - Penn Provenance Project.jpg|«Антонии Клеопатреи» (1474)
Афаил:BoccaceCleopatre.png|«Антонии Клеопатреи», [[Боккаччино, Боккаччо|Боккаччо Боккаччино]] (1474)
Афаил:Les vies des femmes célèbres d'Antoine Dufour - Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», Жан Пишор (1504)
Афаил:The dying Cleopatra, by Jan van Scorel.jpg|«Аԥсра иаҿу Клеопатра», [[Скорел, Иан ван|Иан ван Скорел]] (1523)
Афаил:Giampietrino - Death of Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Џьампетрино]] (1524-1526)
Афаил:Cleopatra - Michelangelo Buonarroti.png|«Клеопатра», [[Микеланџьело|Микеланџьело Буонарроти]] (1533/34)
Афаил:Guido Reni - Tod der Kleopatra Potsdam Sanssouci.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Рени, Гвидо|Гвидо Рени]] (1595—1598 инарзынаԥшуа)
Афаил:Morte di Cleopatra - O. Gentileschi.png|«Клеопатра лыԥсра», [[Џьентилески, Орацио|Орацио Џьентилески]] (1613 инарзынаԥшуа)
Афаил:Cleopatra by Cagnacci (Metropolitan Museum of Art).jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Гвидо Каньиаччи (1645)|«Клеопатра лыԥсра», [[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] (1645)
Афаил:Andrea Vaccaro - The death of Cleopatra.jpg|«Клеопатра лыԥсра», [[Ваккаро, Андреа|Андреа Ваккаро]] (1630—1670)
Афаил:(Narbonne) La mort de Cléopâtre - Antoine Rivalz - Musée des Beaux-Arts de Narbonne.jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Антуан Риваль[en] (1715)|«Клеопатра лыԥсра», Антуан Риваль (1715)
Афаил:Cleopatra MET DP822755.jpg|«Клеопатра», [[Фреи, Иоганн|Иакоб Фреи]] (1720)
Афаил:Cleopatra VII Philopator, engraving by Élisabeth Sophie Chéron after a Hellenistic medallion, published c. 1736.jpg|«Клеопатра лпортреҭ», [[Шерон, Елизабет-Софи|Елизабет-Софи Шерон]] (1736)
Афаил:Hans Makart - The Death of Cleopatra, 1875.jpg|alt=«Клеопатра лыԥсра», Ганс Макарт (1875)|«Клеопатра лыԥсра», [[Макарт, Ганс|Ганс Макарт]] (1875)
Афаил:HalfEgyptianPoundobverse.png|50 [[Мысратәи афунт|мысратәи]] [[Апиастр|апиастр]]қәа (2007)
</gallery>
Егьырҭ еицырдыруа асиужетқәа: «Клеопатреи Цезари» иара убас «Клеопатреи Антонии».
Урыстәылатәи амузеиқәа рколлекциақәа рҿы иҟоуп еицырдыруа усумҭақәак:
* «Клеопатра лыԥсра» — [[Миниар, Пиер|Пиер Миниар]] исахьаҭыхымҭа (XVII); [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]].
* «Клеопатра лыԥсра» — Романо Тревизани ҳәа изышьҭаз [[Тревизани, Франческо|Франческо]] исахьаҭыхымҭа (1710-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭа); [[А. С. Пушкин ихьӡ зху асахьаҭыхратә ҟазарақәа рмузеи]].
* «Аԥсра иаҿу Клеопатра» — [[Аргунов, Иван Петр-иԥа|Иван Петр-иԥа Аргунов]] исахьаҭыхымҭа (1750); [[Третьиаков ихьӡ зху аҳәынҭқарратә галереиа]].
* «[[Клеопатра лчаражәра]]» — фламандиатәи асахьаҭыхҩы [[Иорданс, Иакоб|Иакоб Иорданс]] исахьаҭыхымҭа (1653); [[Ермитаж|Аермитаж]].
=== Клеопатра акино аҟны ===
Клеопатра илызкуп акинофильмқәа рацәанык:
* [[Клеопатра (афильм, 1899)|Клеопатра]] / Cléopâtre (Франциа, 1899) — абжьы зхам аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Мельес, Џьорџь|Џьорџь Мельес]], [[Д’Альси, Жанна|Жанна Д’Альси]] Клеопатра лроль налыгӡоит.
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1908)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1908) — абжьы зхам аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Кент, Чарльз|Чарльз Кент]], ароль налыгӡоит [[Лоуренс, Флоренс|Флоренс Лоуренс]].
* [[Клеопатра (афильм, 1910)|Клеопатра]] / Cléopâtre (Франциа, 1910) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] ипиеса «[[Антонии Клеопатреи]]» инақәыршәаны иқәыргылоу, арежиссиорцәа: [[Зекка, Фердинанд|Фердинанд Зекка]] ароль налыгӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1912)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1912) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Гескилл, Чарльз|Чарльз Л. Гескилл]], ароль налыгӡоит [[Гарднер, Хелен|Хелен Гарднер]].
* [[Марк Антонии Клеопатреи (1913)|Марк Антонии Клеопатреи]] / Marcantonio e Cleopatra (Италиа, 1913) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Гуаццони, Енрико|Енрико Гуаццони]], роль хада- [[Џьанна Террибили-Гонсалес]],
* [[Клеопатра (афильм, 1917)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1917) — абжьы зхам, аԥшшәы шкәакәеи аиқәаҵәеи рыла иҟоу афильм, арежиссиор [[Едвардс, Џьеимс Гордон|Џьеимс Гордон Едвардс]], ароль налыгӡоит [[Бара, Теда|Теда Бара]], афильм ыӡит ҳәа иԥхьаӡоуп.
* [[Антони Клеопатреи (афильм, 1924)|Антони Клеопатреи]] / Anthony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1924) — арежиссиор, ароль наигӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1928)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1928) — арежиссиор [[Нил, Рои Уильиам|Рои Уильиам Нил]], ароль налыгӡоит [[Дороти Ревиер]].
* «Oh! Oh! Cleopatra» (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1931). Ароль аҿы.
* [[Клеопатра (афильм, 1934)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1934) — Оскар аноминант, арежиссиор [[Демилль, Сесил Блаунт|Сесил Блаунт Демилль]], [[Кольбер, Клодетт|Клодетт Кольбер]] ароль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 1943)|Клеопатра]] / كليوباترا (Мысра, 1943) — арежиссиор Ибрагим Лама, ароль наигӡоит [[Ризк, Амина|Амина Ризк]]
* [[Цезари Клеопатреи (афильм, 1945)|Цезари Клеопатреи]] / Caesar and Cleopatra (Британиа Ду, 1945) — арежиссиор, [[Ли, Вивиен|Вивиен Ли]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи рхатә ԥсҭазаара]] / La vida íntima de Marco Antonio y Cleopatra (Мексика, 1947) — арежиссиор [[Гавальдон, Роберто|Роберто Гавальдон]], ароль наигӡоит [[Понс, Мариа Антонелла|Мариа Антонелла Понс]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1951)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 1951) — [[Летс, Паулин|Паулин Летс]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра ҩ-ҵхык лыцымҩаԥгара]] / Due notti con Cleopatra (Италиа, 1953) — арежиссиор [[Маттоли, Марио|Марио Маттоли]], [[Лорен, Софи|Софи Лорен]] лроль налыгӡоит
* [[Нилтәи амаҭ]] / Serpent of the Nile (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1953) — арежиссиор [[Касл, Уильим|Уильим Касл]], ароль налыгӡоит [[Ронда Флеминг]]
* [[Ауаатәыҩса рҭоурых (афильм)|Ауаатәыҩса рҭоурых]] / The Story of Mankind (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1957) — арежиссиор [[Аллен, Ирвин|Ирвин Аллен]], роль хадас иамаз [[Меио, Вирџьиниа|Вирџьиниа Меио]]
* [[Клеопатра ллегионқәа]] / Le legioni di Cleopatra (Италиа, Франциа, Испаниа, 1959) — арежиссиор, ароль хада- [[Кристал, Линда|Линда Кристал]]
* ателесериал. Асериа «Caesar and Cleopatra» (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1959). Ароль налыгӡоит [[Лори, Паипер|Паипер Лори]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1959)|Антони Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Австралиа, 1959) — арежиссиор, Бетти Кауфман ароль налыгӡоит
* [[Цезар изы аҳкәажә]] / Una regina per Cesare (Франциа — Италиа, 1962) — арежиссиор, ароль наигӡоит.
* [[Клеопатра (афильм, 1963)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1963) — Оскар аноминант, арежиссиор [[Манкевич, Џьозеф Лео|Џьозеф Лео Манкевич]], [[Теилор, Елизабет|Елизабет Теилор]] ароль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1963)|Антонии Клеопатреи]] / Antonius und Cleopatra (ГФР, 1963) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Миутель, Лола|Лола Миутель]]
* [[Тотои Клеопатреи]] / Totò e Cleopatra (Италиа, 1963) — арежиссиор [[Черкио, Фернандо|Фернандо Черкио]], [[Ноель, Магали|Магали Ноель]] лроль налыгӡоит
* [[Ауарба аларҵәара]] / The Spread of the Eagle (Британиа Ду, 1963) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Моррис, Мери (актриса)|Мери Моррис]]
* [[Ус ҟаҵала, Клео!]] / Carry On Cleo (Британиа Ду, 1964) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Бҽрри, Аманда|Аманда Бҽрри]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1965)|Антонии Клеопатреи]] / Antonio e Cleopatra (Италиа, 1965) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Валери, Валериа|Валериа Валери]]
* [[Сара, Клеопатреи Антонии]] / Η Κλεοπάτρα ήταν Αντώνης (Грециа, 1966) — ароль наиӡоит [[Паравас, Ставрас|Ставрас Паравас]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1967)|Антонии Клеопатреи]] / Antoine et Cléopâtre (Франциа, 1967) — арежиссиор, [[Магр, Жиудит|Жиудит Магр]] лроль налыгӡоит
* [[Астерикси Клеопатреи]] / Astérix et Cléopâtre — амультипликациатә фильм (Франциа, Бельгиа, 1968), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Дакс, Мишлин|Мишлин Дакс]]
* [[Cleopatra (аниме)|Cleopatra]] / クレオパトラ — аеротикатә аниме (Иапониа, 1970), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Накаиама, Тинацу|Тинацу Накаиама]]
* [[Клеопатра (афильм, 1970)|Клеопатра]] / Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1970) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Вива (актриса)|Вива]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1972)|Антонии Клеопатреи]] / Antony And Cleopatra (Британиа Ду, Испаниа, Швеицариа, 1972) — арежиссиор [[Хестон, Чарлтон|Чарлтон Хестон]], ароль наигӡоит [[Нил, Хильдегард|Хильдегард Нил]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1974)|Антони Клеопатреи]]/ Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 1974) — арежиссиор Jon Scoffield, [[Сазман, Џьанет|Џьанет Сазман]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1977)|Антонии Клеопатреи]] — абалеттә фильм (СССР, 1977), [[Осипенко, Алла Евгени-иԥҳа|Алла Осипенко]] лроль налыгӡоит
* [[Цезари Клеопатреи (ателеспектакль)|Цезари Клеопатреи]] — ателеспектакль (СССР, 1979), [[Коренева, Елена Алексеи-иԥҳа|Елена Коренева]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1980)|Антонии Клеопатреи]] — ателеспектакль (СССР, 1980), [[Борисова, Иулиа Константин-иԥҳа|Иулиа Борисова]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1981)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra — (Британиа Ду, 1981) — арежиссиор [[Миллер, Џьонатан|Џьонатан Вулф Миллер]], [[Лапотеир, Джеин|Джеин Лапотеир]] лроль налыгӡоит
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 1984)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1984) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Редгреив, Линн|Линн Редгреив]]
* [[Салам џьаҳанымҟа амҩа аҟынтә]] / Highway to Hell (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1992) — арежиссиор, ароль налыгӡоит Amy Stiller
* [[Клеопатра леротикатә ԥхыӡқәа]] / Sogni erotici di Cleopatra (Италиа, Франциа, 1996) — [[Петрелли, Марчелла|Марчелла Петрелли]] лроль налыгӡоит
* [[Зена — аибашьцәа рҳкәажә]] / Xena: Warrior Princess — ателесериал (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 1997), [[Торрес, Џьина|Џьина Торрес]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 1999)|Клеопатра]] / Cleopatra — (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Германиа, 1999), [[Варела, Леонор|Леонор Варела]] лроль налыгӡоит
* [[Астерикси Обеликси: «Клеопатра» амиссиа]] / Astérix & Obélix: Mission Cléopâtre — (Франциа, Германиа, 2002), арежиссиор [[Шаба, Ален|Ален Шаба]], ароль налыгӡоит [[Беллуччи, Моника|Моника Беллуччи]]
* [[Иули Цезар (афильм, 2002)|Иули Цезар]] / Julius Caesar — (Нидерланды, Италиа, Германиа, Еиду Америкатәи Аштатқәа, 2002), арежиссиор [[Едель, Ули|Ули Едель]], ароль наигӡоит [[Сардо, Самуела|Самуела Сардо]]
* [[Аканнаки|Каннаки (Клеопатра)]] / കണ്ണകി (Индиа, 2002) — арежиссиор, [[Дас, Нандита|Нандита Дас]] лроль налыгӡоит
* [[Римтәи аимпериа. Август]] / Imperium: Augustus (Германиа, Италиа, Испаниа, Австриа, Франциа, Британиа Ду, 2003) — арежиссиор [[Ианг, Роджер|Роджер Ианг]], ароль наигӡоит [[Валле, Анна|Анна Валле]]
* [[Клеопатра (Адамо ифильм)|Клеопатра]] / Cleopatra (Швециа, 2003) — апорнографиатә фильм, арежиссиор [[Адамо, Антонио|Антонио Адамо]], роль хадас иамоу [[Теилор, Џьулиа|Џьулиа Теилор]]
* [[Скуби-Ду, дабаҟоу смумиа?]] / Scooby-Doo! in Where’s My Mummy? — амультипликациатә фильм (Еиду Америкатәи Аштатқәа, 2005), Клеопатра абжьы лхалҵеит [[Медсен, Вирџьиниа|Вирџьиниа Медсен]]
* [[Рим (ателесериал)|Рим]] / Rome (2005—2007) — [[HBO]]/[[BBC]] ателеверсиатә драма, ароль налыгӡоит [[Маршал, Линдси|Линдси Маршал]]
* Иули Цезар / Giulio Cesare — аопера (Британиа Ду, 2006), [[Низ, Даниель де|Даниель де Низ]] лроль налыгӡоит
* [[Клеопатра (афильм, 2007)|Клеопатра]]/ Cleópatra (Бразилиа, 2007) — арежиссиор, ароль наигӡоит [[Негрини, Алессандра|Алессандра Негрини]]
* [[Аамҭа аҳәаа (ателесериал)|Аамҭа аҳәаа]], асериа «Клеопатра илыцымҩаԥгаз аҵх» (Урыстәыла, 2015) — ароль налыгӡоит [[Шьербакова, Евгениа Евгени-иԥҳа|Евгениа Шьербакова]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 2017)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 2017) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Саимон, Џьозетт|Џьозетт Саимон]]
* [[Антонии Клеопатреи (афильм, 2018)|Антонии Клеопатреи]] / Antony and Cleopatra (Британиа Ду, 2018) — арежиссиор, ароль налыгӡоит [[Оконедо, Софи|Софи Оконедо]]
* [[Африкатәи аҳкәажәцәа]], «Аҳкәажә Клеопатра» / Queen Cleopatra (Еиду Америкатәи Аштатқәа, Британиа Ду, 2023, Netflix асериал) ароль аҿы.
* [[Астерикси Обеликси: Ажәҩантәи Аимпериа]] / Astérix et Obélix: L’Empire du Milieu (Франциа, 2023) — арежиссиор [[Кане, Гииом|Гииом Кане]], ароль налыгӡоит [[Котиар, Марион|Марион Котиар]]
* «[[Клеопатра (афильм ҿыц)|Клеопатра]]» — 2010 шықәса инаркны аус зыдулара иаҿу афильм
=== Аӷбақәа ===
* [[Клеопатра (афрегат, 1779)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] 5-тәи аранг змоу 32 бџьар змоу афрегат, 1779 шықәсазы амшын ихҵан, 1814 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1780)|Клеопатра]]— 32 бзарбзан зықәгылоу афрегат, 1780 шықәсазы [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] рзы амшын ихҵан, 1793 шықәсазы [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] анапахьы иаанагеит, ахьӡ ԥсахны «Oiseau» (аԥсаатә) ҳәа ахьӡҵан, 1816 ашықәсазы иқәгахеит.
* Клеопатра — 44 бзарбзан змаз [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] рфрегат, 1817 азы амшын ихырҵеит, 1823 азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1835)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] 6-тәи аранг змоу 26 бзарбзан зықәгылоу афрегат, 1835 шықәсазы амшын ихырҵеит, 1862 ашықәс азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат, 1838)|Клеопатра]]— [[Франциатәи арратә-мшынтә мчқәа]] 50 бзарбзан змоу афрегат, 1838 шықә азы амшын ихҵан, 1869 ашықәс азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (аԥхӡытә фрегат)|Клеопатра]]— [[Британиатәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]] афрегат, 1839 азы амшын ихырҵеит, 1847 шықәса мшаԥымза 14 рзы Малабар аԥшаҳәаҿы иҟәыбаса ицеит, уи акомандеи апассаџьырцәеи (зегьы ааидкыланы 250 инареиҳаны) ҭахеит.
* [[Клеопатра (понтон)|Клеопатра]]— аекипажазы ацҳа хәыҷ змоу апонтон, 1877 шықәсазы ақьашана [[Клеопатра лгәыр (Лондон)|Клеопатра лгәыр]] Александриантәи Лондонҟа аиагаразы идыргылаз, 1878 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (акорвет)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] авинттә корвет, 1878ш азы амшын ихырҵеит, 1931ш азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (акреисер лас)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] акреисер лас, 1915ш азы амшын ихҵан, 1931ш азы иқәгахеит.
* [[HMS Cleopatra (1940)|Клеопатра]] — [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] акреисер, уи 1940ш азы амшын ихҵан, 1953ш азы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (атранспорт)|Клеопатра]]— Еиду Америкатәи Аштатқәа рытранспорттә ӷба, 1944 шықәсазы «United Victory» ҳәа ахьӡ аманы амшын ихҵан, 1946 шықәсазы Британиа Ду иаанахәеит, Александриеи Ниу-Иорки рыбжьара амшын ихын, 1956 шықәсазы «Клеопатра» ҳәа ахьӡ ԥсахын, 1961 шықәсазы Еиду Арабтә мшынтә еилахәыра имилаҭтәны иҟарҵеит, 1981 шықәсазы иқәгахеит.
* [[Клеопатра (афрегат)|Клеопатра]]— [[Британиа Ду Аҳра арратә-мшынтә флот]] афрегат, 1964ш азы амшын ихырҵеит, 1992 азы иқәыргеит.
* Клеопатра — аԥассажьыртә, палубаки винт заҵәыки змоу аԥхараныҟәаӷба, 1964 шықәс азы амшын ихҵан. Аҳәынҭқарратә наплакы «Москватәи аӷбаргылареи аӷбақәа рремонт аҟаҵареи рзы азауад» ала «МО-106» ҳәа ахьӡ аманы, 1995 шықәсазы «Чаика» ҳәа ахьӡ ԥсахын, 2006 шықәсазы — «Клеопатра» ҳәа, 2015 шықәсазы иқәгахеит<ref>{{Cite web |url=https://fleetphoto.ru/vessel/11897 |title=Клеопатра, Бортовой №: В-12-3795. |archive-date=2025-01-12 |access-date=2025-01-12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250112103817/https://fleetphoto.ru/vessel/11897 |url-status=live }}</ref>.
=== Афилателиа ===
[[Афаил:Stamp 1972 Ajman MiNr2529A252536A pm B002.jpg|мини|250px|Аџьман аԥошьҭатә марка, 1972]]
* Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), ашьацԥшшәы, 2 милием, 1914 шықәса ажьырныҳәамза 8<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/272444-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>, 1921 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/321607-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>
* Мысратәи асулҭанра аԥошьҭатә марка (абарельеф «Клеопатра»), аҟаԥшь, 2 милием, 1922 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/321608-Cleopatra-Egyptian_History-%D0%95%D0%B3%D0%B8%D0%BF%D0%B5%D1%82 Cleopatra.]</ref>
* Иементәи Мутаваккилтәи Аҳра аԥошьҭатә марка ([[Тиеполо, Џьованни Баттиста|Џьованни Баттиста Тиеполо]] исахьаҭыхымҭа «Антонии Клеопатреи реиԥылара»), 24 бкуши, 1968 шықәса мшаԥымза<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/486896-The_Meeting_of_Anthony_and_Cleopatra_Giambattista_Tiepolo-UNESCO_-_Save_the_Monuments_of_Venice-%D0%99%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BD_%D0%9A%D0%BE%D1%80%D0%BE%D0%BB%D0%B5%D0%B2%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE The Meeting of Anthony and Cleopatra, Giambattista Tiepolo.]</ref>
* Аџьмантәи аемират аԥошьҭатә марка ([[Лисс, Иоганн|Иоганн Лисс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1 катартәи риал, 1972 шықәса<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/689940-Death_of_Cleopatra_Johann_Liss-Paintings_from_Alte_Pinakothek_Munich_II-%D0%90%D0%B4%D0%B6%D0%BC%D0%B0%D0%BD Death of Cleopatra, Johann Liss.]</ref>
* Парагваи аԥошьҭатә марка ([[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 0,25 гуарани, 1972 шықәса лаҵарамза 22<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/447352-The_Death_of_Cleopatra_G_Cagnacci_detail-Paintings_from_the_Vienna_Museum-%D0%9F%D0%B0%D1%80%D0%B0%D0%B3%D0%B2%D0%B0%D0%B9 The Death of Cleopatra, G. Cagnacci (detail).]</ref>
* Екваториалтәи Гвинеиа аԥошьҭатә марка ([[Каньиаччи, Гвидо|Гвидо Каньиаччи]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 2 песета Екваториалтәи Гвинеиа, 1973 шықәса рашәарамза 29.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/295406-G_Cagnacci_The_Death_of_Cleopatra-Nude_paintings_by_European_painters-%D0%AD%D0%BA%D0%B2%D0%B0%D1%82%D0%BE%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%BD%D0%B0%D1%8F_%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F G. Cagnacci : The Death of Cleopatra.]</ref>
* Чехословакиа аԥошьҭатә марка ([[Рубенс, Питер Пауль|Питер Пауль Рубенс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 5 чехословакиатәи акрона, 1977 шықәса абҵарамза 24<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/123556-Cleopatra_by_Rubens_1614-1617-%D0%98%D1%81%D0%BA%D1%83%D1%81%D1%81%D1%82%D0%B2%D0%BE-%D0%A7%D0%B5%D1%85%D0%BE%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D0%BA%D0%B8%D1%8F Cleopatra, by Rubens. (1614—1617).]</ref>
* Шьамтәыла аԥошьҭатә марка (Клеопатра лбиуст), 25 пиастр, 1979 шықәса нанҳәамза 19.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/378849-Head_of_Clipeata_Cleopatra-Exhibits_from_National_Museum_Damascus-%D0%A1%D0%B8%D1%80%D0%B8%D1%8F Head of Clipeata (Cleopatra).]</ref>
* Мраҭашәаратәи Берлин аԥошьҭатә марка (Берлинтәи антикатә еизгарҭаҿы Клеопатра лбиуст), 30 пфенниг, 1984 шықәса ажьырныҳәамза 12.<ref>{{Cite web |url=https://www.stampworld.com/ru/stamps/Berlin/Postage%20stamps/1980-1989?year=1984 |title=1984 Art Treasures of the Museum in Berlin. |archive-date=2025-01-20 |access-date=2025-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250120133123/https://www.stampworld.com/ru/stamps/Berlin/Postage%20stamps/1980-1989?year=1984 |url-status=live }}</ref><ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/41070-Queen_Cleopatra_VII_Museum_of_Antiquities-Art_treasures_in_Berlin_museums-%D0%97%D0%B0%D0%BF%D0%B0%D0%B4%D0%BD%D1%8B%D0%B9_%D0%91%D0%B5%D1%80%D0%BB%D0%B8%D0%BD Queen Cleopatra VII (Museum of Antiquities).]</ref>
* Гаианатәи аԥошьҭатә марка ([[Моро, Гиустав|Гиустав Моро]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 50 гаианатәи адоллар, 1993 шықәса ԥхынҷкәынмза 6.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1164576-Cleopatra_by_Gustave_Moreau-Bicentenary_of_the_Louvre_Paris-%D0%93%D0%B0%D0%B9%D0%B0%D0%BD%D0%B0 Cleopatra, by Gustave Moreau.]</ref>
* Мали аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 150 франк КФА BCEAO, 1994 шықәса лаҵарамза 23.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/510446-Elizabeth_Tayklor_Cleopatra-Motion_picture-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D0%B8 Elizabeth Taylor, Cleopatra.]</ref>
* Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 50 цент, 1998 шықәса ԥхынгәымза 27.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1545691-Cleopatra_VII_Thea_Filop%C3%A1tor-Monarchs_1998-%D0%9B%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F Cleopatra VII Thea Filopátor.]</ref>
* Сиерра-Леоне аԥошьҭатә марка ([[Рени, Гвидо|Гвидо Рени]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лыԥсра»), 1000 леоне, 2000 шықәса жьҭаарамза 6.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1085336-The_Death_of_Cleopatra_by_Guido_Reni-International_Stamp_Exhibition_Espana_2000-%D0%A1%D1%8C%D0%B5%D1%80%D1%80%D0%B0-%D0%9B%D0%B5%D0%BE%D0%BD%D0%B5 The Death of Cleopatra by Guido Reni.]</ref>
* Антигуеи Барбудеи рԥошьҭатә марка ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 1 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2000 шықәса ԥхынҷкәынмза 18.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/681921-Cleopatras_Banquet_Gerard_Lairesse-Bicentenary_of_Rijksmuseum_Amsterdam_Dutch_Paintings-%D0%90%D0%BD%D1%82%D0%B8%D0%B3%D1%83%D0%B0_%D0%B8_%D0%91%D0%B0%D1%80%D0%B1%D1%83%D0%B4%D0%B0 «Cleopatra’s Banquet» (Gerard Lairesse).]</ref>
* Гренадеи, Карриакуи, Мартиника Хәыҷи рԥошьҭатә блок ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 6 мрагыларатәи-карибтәи адоллар, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/717293-Cleopatras_banquet_by_Gerard_Lairesse-Rijksmuseum-%D0%93%D1%80%D0%B5%D0%BD%D0%B0%D0%B4%D0%B0_%D0%9A%D0%B0%D1%80%D1%80%D0%B8%D0%B0%D0%BA%D0%B0_%D0%B8_%D0%9F%D0%B5%D1%82%D0%B8%D1%82_%D0%9C%D0%B0%D1%80%D1%82%D0%B8%D0%BD%D0%B8%D0%BA Cleopatra’s banquet, by Gerard Lairesse.]</ref>
* Мальдиватәи аԥошьҭатә марка ([[Лересс, Герард де|Герард де Лересс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчаражәра»), 7 мальдивтәи руфиа, 2001 шықәса ажьырныҳәамза 15<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1007193-Cleopatras_Banquet_-_Gerard_Lairesse-Rijksmuseum_Amsterdam_2001-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D1%8B «Cleopatra’s Banquet» — Gerard Lairesse.]</ref>
* Мозамбиктәи аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), 20 000 метикал, 2002 шықәса цәыббрамза 28<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/367418-Cleopatra_VII-Egyptian_Pharaohs_2002-%D0%9C%D0%BE%D0%B7%D0%B0%D0%BC%D0%B1%D0%B8%D0%BA Cleopatra VII.]</ref>
* Либериа аԥошьҭатә марка (Клеопатра лстатуиа), 60 либериатәи адоллар, 2006 шықәса рашәарамза 13<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1530420-Study_of_a_nude_woman_as_Cleopatra-400th_Birth_Anniversary_of_Rembrandt-%D0%9B%D0%B8%D0%B1%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%8F Study of a nude woman as Cleopatra.]</ref>
* Сан-Томеи Принсипи рԥошьҭатә марка (асаркофаги Клеопатра лпортрети), 20 000 добра, 2008 шықәса ԥхынгәымза 17.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1540941-Sarcophagus_Queen_Cleopatra_VII-Egyptian_Civilization-%D0%A1%D0%B0%D0%BD-%D0%A2%D0%BE%D0%BC%D0%B5_%D0%B8_%D0%9F%D1%80%D0%B8%D0%BD%D1%81%D0%B8%D0%BF%D0%B8 Sarcophagus, Queen Cleopatra VII.]</ref>
* Британиа Ду аԥошьҭатә марка (Антонии Клеопатреи, аконцерт), 68 пенни, 2011 шықәса мшаԥымза 21.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/249636-Antony_Cleopatra_2006-Royal_Shakespeare_Co-%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B1%D1%80%D0%B8%D1%82%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%8F Antony & Cleopatra 2006.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 10 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1429368-Cleopatra-Elizabeth_Taylor_2011-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Cleopatra.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса лаҵарамза 10.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1429370-Cleopatra_with_Richard_Burton-Elizabeth_Taylor_2011-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Cleopatra with Richard Burton.]</ref>
* Гвинеиа аԥошьҭатә маркеи аԥошьҭатә блоки (Клеопатра лпортреҭ), 40 000 гвинеиатәи афранкқәа, 2011 шықәса цәыббрамза 30.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1439323-Edfu_temple_Horus_statue_and_Cleopatra-History_of_Egyptian_Art-%D0%93%D0%B2%D0%B8%D0%BD%D0%B5%D1%8F Edfu temple, Horus statue and Cleopatra.]</ref>
* Мальдиватәи аԥошьҭатә марка ([[Иорданс, Иакоб|Иакоб Иорданс]] исахьаҭыхымҭа «Клеопатра лчара»), 20 мальдиватәи руфиа, 2014 шықәса жьҭаарамза 7.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/830594-Cleopatras_Feast_by_Jacobs_Jordaens-250th_Anniversary_of_the_Hermitage_Museum-%D0%9C%D0%B0%D0%BB%D1%8C%D0%B4%D0%B8%D0%B2%D1%8B «Cleopatra’s Feast», by Jacobs Jordaens.]</ref>
* Нигер аԥошьҭатә марка (Елизабет Теилор Клеопатра лроль налыгӡоит), 900 франк КФА BCEAO, 2016 шықәса мшаԥымза 20.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/1373078-As_Cleopatra-Elizabeth_Taylor_2016-%D0%9D%D0%B8%D0%B3%D0%B5%D1%80 Elizabeth Taylor As Cleopatra.]</ref>
* Соломонтәи адгьылбжьахақәа рԥошьҭатә блок (Микеланџьело Буонарроти исахьаҭыхымҭа «Клеопатра»), 10 Соломонтәи адгьылбжьахақәа рдоллар, 2016 шықәса мшаԥымза 12.<ref>[https://colnect.com/ru/stamps/stamp/992158-Cleopatra_by_Michelangelo-Michelangelo_1475-1564-%D0%A1%D0%BE%D0%BB%D0%BE%D0%BC%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B2%D1%8B_%D0%9E%D1%81%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B2%D0%B0 «Cleopatra», by Michelangelo]</ref>
* Украина аԥошьҭатә марка (Клеопатра лпортреҭ), аноминал V, 2019ш.<ref>{{Cite web |url=https://meshok.net/item/117253317_%D0%A3%D0%BA%D1%80%D0%B0%D0%B8%D0%BD%D0%B0_2019_%D0%92%D1%8B%D0%B4%D0%B0%D1%8E%D1%89%D0%B8%D0%B5%D1%81%D1%8F_%D0%B6%D0%B5%D0%BD%D1%89%D0%B8%D0%BD%D1%8B_%D0%9A%D0%BB%D0%B5%D0%BE%D0%BF%D0%B0%D1%82%D1%80%D0%B0_1%D0%BC |title=Украина 2019, Выдающиеся женщины, Клеопатра, 1 м.|archive-date=2025-01-15 |access-date=2025-01-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250115080059/https://meshok.net/item/117253317_%25D0%25A3%25D0%25BA%25D1%2580%25D0%25B0%25D0%25B8%25D0%25BD%25D0%25B0_2019_%25D0%2592%25D1%258B%25D0%25B4%25D0%25B0%25D1%258E%25D1%2589%25D0%25B8%25D0%25B5%25D1%2581%25D1%258F_%25D0%25B6%25D0%25B5%25D0%25BD%25D1%2589%25D0%25B8%25D0%25BD%25D1%258B_%25D0%259A%25D0%25BB%25D0%25B5%25D0%25BE%25D0%25BF%25D0%25B0%25D1%2582%25D1%2580%25D0%25B0_1%25D0%25BC |url-status=live }}</ref>
== Клеопатра астрономиаҿы ==
* [[Астероидқәа рымаҟа|Амаҟа хада]] иатәу аметаллтә [[Астероид|астероид]] [[(216) Клеопатра]], мшаԥымза 10, 1880 шықәсазы [[Пализа, Иоганн|Иоганн Пализа]], [[Пула иҟоу Австро-Венгриатәи амшынтә обсерваториа]]ҿы иааиртит. Абаҩ аформа амоуп, ашәагаа 217×94×81 км ыҟоуп. Ҩ-мҩанызак ацуп ([[Алексгелиос]]и), иаартын цәыббрамза 19, 2008 шықәсазы, Клеопатра лхәыҷқәа Александр Гелиоси Клеопатра Селена II рыхьӡқәа рыхҵоуп.
* [[Венера]] иҟоу [[Клеопатра (акратер)|Клеопатра]] ҳәа изышьҭоу [[Акратер|акратер]], [[Максвелл ашьхақәа]] рымрагыларатәи аҟәараҿы иҟоуп, ахьӡ шьақәнарӷәӷәеит Жәларбжьаратәи Астрономиатә Еидгыла 1992 шықәсазы. Адәахьтәи аҭаҳара адиаметр — 100 км иназынаԥшуеит, аҩныҵҟатәи — 45—55 км; адәахьтәи аҭаҳара аҵаулара — 1,5 км, аҩныҵҟатәи — 2,4—2,6 км.
== Клеопатра абиологиаҿы ==
* Ҽынлатәи аԥарԥалыкь [[Алимонница клеопатра|алимонница клеопатра]], ахкы дахцәажәахьеит швециатәи аԥсабараҭҵааҩы [[Линнеи, Карл|Карл Линнеи]] 1767 шықәсазы. Ареал: аладатәи Европа, аҩадатәи Африка, Иааигәоу Мрагылара.
* [[Cleopatra (амоллиуск)|Cleopatra]][[Амгәаҿы ашьапы змоу моллиускқәа|амгәаҿы ашьапы змоу моллиускқәа]] рыхкы (акамыршша), 20 инареиҳаны ахкқәа зҵазкуа.
== Азгәаҭарақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{Акьыԥхьра|книга|заглавие=Закат Птолемеев|автор=[[Кравчук, Александр (историк)|Кравчук, Александр]]|место=М.| издательство = [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы издательства Наука|Гл. ред. восточной литературы]]|год=1973|страниц=217|ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/kravchuk/|оригинал=Kleopatra, Ossolineum|оригинал язык=pl|ref=Кравчук}}
* {{книга |автор=[[Декс, Пьер]] |заглавие=Клеопатра|место=Ростов-на-Дону|издательство=Феникс|год= 1998|страниц=320 |серия=След в истории|isbn=5-222-00181-4 |тираж=10000|ref=Декс}}
* {{Книга|автор=Петров А.|ссылка часть=http://ec-dejavu.ru/c/Cleopatra.html|часть=Несколько страниц в защиту Клеопатры|заглавие=Восток-Запад-Россия. Сб. статей.|место=М.|издательство=[[Прогресс-Традиция]]|год=2002|страницы=383—390|ref=Петров}}
* {{Акьыԥхьра|книга|заглавие=Клеопатра или Неподражаемая|автор=[[Френ, Ирен]]|место=М.|издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]]|год=2001|страниц=356|isbn= 5-235-02668-3|ответственный=перевод [[Баскакова, Татьяна Александровна|Т. А. Баскаковой]]|оригинал=L'Inimitable Cléopâtre|язык=ru|оригинал язык=fr|серия=[[ЖЗЛ|Жизнь замечательных людей]]|тираж=6000|ref=Френ}}
* ''[[Светони|Светоний]]'', «Божественный Юлий», «Август»
* ''Бенгтсон Г.'' Правители эпохи эллинизма. — М.: Наука, 1982.
* ''Beckerath J. von.'' Handbuch der ägyptischen Königsnamen. — Mainz, 1999.
== Азхьарԥшқәа ==
* [https://web.archive.org/web/20030208021301/http://www.bbc.co.uk/history/historic_figures/cleopatra_vii.shtml Cleopatra VII] at [[BBC]] History
* [https://publications.artic.edu/roman/api/epub/480/510/print_view Cat. 22 Tetradrachm Portraying Queen Cleopatra VII] — Sabino Rachel, Gross-Diaz Theresa, Art Institute of Chicago, 2016.
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 69 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 13 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 12 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Птолемеиаа рпринцессацәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәтәи Мысра аҳкәажәцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 1-тәи ашәышықәсазтәи Африка анапхгаҩцәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зашьцәа зшьыз]]
[[Акатегориа:Аԥсышьа еилкаам аҭагылазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Ашҳам ыжәны рхы зшьыз]]
[[Акатегориа:Клеопатра| ]]
[[Акатегориа:Марк Антони иҳәсақәа]]
k7vt2aiozf9thlq59njm7uyg4ep22gg
Адунеи
0
55326
172641
171993
2026-08-24T13:30:38Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Адунеи]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171993
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Адунеи|2=Адунеи (аҵакы)}}
[[Файл:Galaxies of the Infrared Sky .jpg|thumb|300px|[[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаара]], 2,2 мкм — 1 600 000 [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә цәқәырԥақәа]] рыҩаӡарақәа рҿы ишаабо еиԥш, [[2MASS|Two Micron All-Sky Survey]] иалҵшәаны, Extended Source Catalog аҟны иҭаҩуп. Агалактикақәа рылашара ажәҩангәыԥштәы инаркны (реиҳа илашоу), аҟаԥшь (реиҳа иҭаау) аҟынӡа рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵкарқәа рҟны иарбоу ацәаҳәа лашьца — [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] ахьыҟоу ауп, зсаба ахылаԥшрақәа ирԥырхагоу.]]
'''Адунеи''' (ажәытә бырз. быз. ажәа οἰκουμένη “[[ойкумена|оикумена]]”, “ауаа зхылахьоу аҭыԥҭаӡара” ажәахырҿиааратә [[Калька (лингвистика)|калька]] — [[Адгьыл|Адгьыл]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭак]] аҳасабала азхәыцра аамҭазы зегьызҵазкуа аилкаара<ref>{{статья|автор=Тургунова Гулмира Амантайовна|заглавие=Лингвокультурологические особенности концепта "Вселенная" в разных языковых картинах мира (на материале переводов с киргизского языка на русский/английский язык)|издание=Бюллетень науки и практики|год=2022|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/lingvokulturologicheskie-osobennosti-kontsepta-vselennaya-v-raznyh-yazykovyh-kartinah-mira-na-materiale-perevodov-s-kirgizskogo|номер=2}}</ref>) — иҟоу [[Энергия|амчхара]], [[Материя (физика)|аматериа]], [[Пространство-время|аҭыԥҭаӡара-аамҭа]] зегьы реизга, [[Субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәа]] инадыркны [[Галактическая нить|агалактикатә рахәыцқәа]] зегьи, [[Космические пустоты|аҭацәрақәеи]] еиҳа идуу аилазаашьақәеи рҟынӡа, иара убас имҩаԥысуа ацәырҵрақәа зегьы{{efn|Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы уи еиуеиԥшымкәа иҳәоуп:
* {{БСЭ3|заглавие=БСЭ}}: «адунеи зегьы, ҳәаа змам аамҭеи аҭыԥи рыла, ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым аформақәа рыла аматериа аҿиара апроцесс аҿы иамоу. В. обиективла иҟоуп, уи еилызкаауа ауаҩы ихдырра иахьыԥшымкәа».
* {{из|БЕС}}: «Иҟоу аматериалтә дунеи зегьы, аамҭеи аҭыԥи рҿы ҳәаа змам, насгьы аматериа аҿиараан иамоу аформақәа рыла ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым».
* Аҭҵаарадырра-техникатә енциклопедиатә жәар: «аматериа, амчхара, акосмос реизга, ихьҭоу, иҭацәу аҭыԥ дуқәа рыла ишьақәгылоу, аԥхарра ҳарак змоу аеҵәақәеи агалактикақәа рҿы еидкылоу егьырҭ аобиектқәеи ахьыҟоу».
* {{Источник/НФЭ|Адунеи|[[Казютинский, Вадим Васильевич|Казиутински В.В.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html}}: ““иҟоу зегьы”, “зегьы зҵазкуа адунеи”, “амаҭәарқәа зегьы реизакра”; арҭ атерминқәа аҵакқәа рацәаны ирымоуп, насгьы аконцепциатә контекст ала ишьақәгылоуп.”
* «Иубарҭоу аматериалтә дунеи зегьы, акосмостә системақәа зегьы зҵазкуа рматериеи рымчхареи, урҭ рҿы имҩаԥысуа афеноменқәа зегьы, иара убасгьы теориала азин змоу ацҵара»<ref name="tsitsin-surdin">Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]. Вселенная // Большая российская энциклопедия. — 2006. — Т. 6. — С. 41.</ref>.
* “Афизикатә енциклопедиа”, иара убас “Акосмос аенциклопедиа маҷ” рҟны аилкаара аилыркаа ҟаҵаӡам.}}. 20-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны [[космология|акосмологиа]] еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәнаргылеит аҭыԥҭаӡареи аамҭеи шеицыҟалаз [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] ҳәа хьӡыс измоу ахҭыс иалҵшәаны, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еилкаарақәа рыла 13,787 ± 0,020 миллиард шықәса раԥхьа иҟалаз<ref>{{Cite journal |last1=Planck Collaboration |last2=Aghanim |first2=N. |author2-link=Nabila Aghanim |last3=Akrami |first3=Y. |last4=Ashdown |first4=M. |last5=Aumont |first5=J. |last6=Baccigalupi |first6=C. |last7=Ballardini |first7=M. |last8=Banday |first8=A. J. |last9=Barreiro |first9=R. B.|last10=Bartolo|first10=N. |last11=Basak |first11=S. |date=September 2020 |title=Planck 2018 results: VI. Cosmological parameters |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=641 |pages=A6 |doi=10.1051/0004-6361/201833910 |arxiv=1807.06209 |bibcode=2020A&A...641A...6P |s2cid=119335614 |issn=0004-6361}}</ref>. Агәаанагара ыҟоуп Атҟәацра ду [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] аԥхьанеиуан ҳәа, Адунеи аханатәтәи аҭагылазаашьа, [[кривизна пространства-времени|аҭыԥҭаӡара-аамҭа анаареи]] аматериа [[плотность энергии|амчхара аилаӷәӷәареи]] амҽхак дуӡӡақәа анрымаз<ref>В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева. [https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e Космологическая сингулярность] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20260302012759/https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |date=2026-03-02 }} // Большая российская энциклопедия. — 2022.</ref>. Атҟәацра ду аныҟалаз инаркны Адунеи [[Космологический принцип|инеибеиԥшны]] [[расширение Вселенной|аиҵыҵра]] иалагеит<ref>''John Soltis, Arya Farahi, Dragan Huterer, C. Michael Liberato II'' [https://arxiv.org/abs/1902.07189 Percent-Level Test of Isotropic Expansion Using Type Ia Supernovae] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190504112720/https://arxiv.org/abs/1902.07189 |date=2019-05-04 }} // [[arXiv.org]] 19 Feb 2019</ref><ref>Известно научное исследование, свидетельствующее об анизотропии расширения Вселенной. // ''K. Migkas, G. Schellenberger, T. H. Reiprich, F. Pacaud, M. E. Ramos-Ceja, L. Lovisari'' //[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/201936602 Probing cosmic isotropy with a new X-ray galaxy cluster sample through the LX−T scaling relation] // [[arXiv.org]] 7 Apr 2020.</ref>. Адунеи ашәагаақәа еилкаам<ref name="Brian Greene 2011">{{cite book |first=Brian |last=Greene |author-link=Грин, Брайан Рэндолф |title=[[Скрытая реальность. Параллельные миры и глубинные законы космоса|The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos]] |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |year=2011 }}</ref>. Еизаку цырак аҳасабала Адунеи ҭнаҵаауеит [[космология|акосмологиа]] ҳәа хьӡыс измоу [[физика|афизикеи]] [[Астрономиа|астрономиеи]] рыҟәша<ref name="tsitsin-surdin" />.
Ахылаԥшразы иаарту Адунеи ахәҭа (астрономиатә мыругақәа рхархәарала) [[Ауаҩы|ауаҩы]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иара убас [[Амратә система|Амратә система]] аҟынтәи дызхәаԥшуа “[[наблюдаемая Вселенная|иубарҭоу Адунеи]]”, мамзаргьы “Аметагалактика” ахьӡуп<ref name="tsitsin-surdin" /> (аҵыхәтәантәи аамҭазы аҩбатәи атермин шамахамзар ахархәара ацәыӡит). Иубарҭоу Адунеи адиаметр 93 миллиард [[световой год|лашара шықәса]] раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Brian Greene 2011" />.
Еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәеи]], [[Адин|адинтә]], [[Афилософиа|афилософиатә]] системақәеи рҿы Адунеи атәы зҳәо аидеиа [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рыла еицырдыруа иахьатәи [[научная картина мира|адунеи асахьа]] акырӡа еиԥшым. Амифологиеи амифологиахь ииагоу зааӡатәи афилософиатә ҵаси рҿы иҟан [[космос (мифология)|акосмос]] аконцепциа — зегьы зҵазкуа, еиҿартәоу, адунеи азакәан (апринцип) инақәыршәаны еиҿкаау<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Иааизакны амифологиа аҩныҵҟатәи ҵакы хадас иамоу, архаикатә [[космогонические мифы|космогониатә мифқәа]] рҿы уажәнатәгьы иҟоу, еиҿкаам [[Хаос (мифология)|ахаос]] аҟынтәи еиҿкаау акосмос ахь аиасра ауп<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Зааӡатәи Адунеи [[История развития представлений о Вселенной|акосмологиатә модельқәак]] [[Геоцентрическая система мира|геоцентртәын]]: Адгьыл Адунеи агәҭаны идыргылон. Европатәи [[Революция в науке|аҭҵаарадырратә револиуциа]] аан астрономиатә хылаԥшрақәа ирыбзоураны [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]] аԥҵахеит. Ахылаԥшрақәа реиӷьтәрақәа ирыбзоураны, Амра [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] захьӡу [[галактика|агалактикаҿы]] иҟоу шә-миллиард [[звезда|еҵәак]] ишреиуоу аилкаара ҟалеит, уи иара ахаҭагьы иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу шә-миллиард галактикак ишреиуоугьы еилкаахеит<ref name="tsitsin-surdin" />.
[[Крупномасштабная структура Вселенной|Иреиҳау иубарҭоу амасштаб]] аҿы, агалактикақәа еиҟараны, ахырхарҭақәа зегьы рахь еиԥшны еихшоуп. Еиҵоу амасштабқәа рҿы агалактикақәа [[Скопление галактик|реилаҵәарақәеи]] [[Сверхскопление галактик|реилаҵәара дуқәеи]] убарҭоуп, урҭ акосмос аҿы [[галактические нити|арахәыц дуқәеи]] [[Космические пустоты|аҭацәра дуқәеи]] шьақәдыргылоит, ашәахтә еиҿкаашьа ҭбаа аԥҵо<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RLwangEACAAJ |title=An Introduction to Modern Astrophysics |last1=Carroll |first1=Bradley W. |last2=Ostlie |first2=Dale A. |year=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-1-292-02293-2 |edition=International |pages=1173–1174 |access-date=May 16, 2018}}</ref>. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаҵаз аартрақәа, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазаашьатә теориагьы]] уахь иналаҵаны, ирыбзоураны иҿиоит [[расширение Вселенной|еиҵыҵуа]], [[космологический принцип|иизотроптәу, еизадоу]] Адунеи иазкны иахьатәи агәаанагарақәа. [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] атеориа ашьақәырӷәӷәарақәа еизеит: раԥхьатәи аматериа ца хьшәашәеит, насгьы Адунеи аҽеиҵыхра инақәыршәаны еиҳа аилаӷәӷәара маҷхеит, уи абзоурала раԥхьатәи [[субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәеи]] иаабац [[атом|атомқәеи]] шьақәгылеит. [[водород|Аӡреи]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа хәыҷы-хәыҷла аматериа еиҳа [[плотность|иахьыжәпоу]] аҭыԥқәа рахь рхы дырхеит, раԥхьатәи аеҵәақәеи агалактикақәеи аԥҵо<ref name="tsitsin-surdin" />. [[гравитация|Ахьанҭара амч]] аматериеи [[излучение|арадиациеи]] ирынаҭо анырра аҭҵаара иаанарԥшит Адунеи аҿы иаҳбо аобиектқәа рҿы иҟоу аматериа аасҭа еиҳаны ишыҟоу: аеҵәақәа, агалактикақәа, [[туманность|анаҟәрақәа]], [[межзвездный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]]. Иумбо ари аматериа, [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{cite web |last1=Redd |first1=Nola |title=What is Dark Matter? |url=https://www.space.com/20930-dark-matter.html |website=Space.com |access-date=2018-02-01 |archive-date=2018-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201075430/https://www.space.com/20930-dark-matter.html |url-status=live}}</ref>. Инарҭбааны ирыдыркыло акосмологиатә модель [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM]] инақәыршәаны, аматериа лашьца 25,8% ± 1,1% рҟынӡа Адунеи аҿы иҟоу акапани амчхареи роуп, аха убри аамҭазы 69,2% ± 1,2% — [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] ауп, еилкаам амчхара аформа, [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] аҭакзыԥхықәу<ref name="planck_2015">{{Cite web |url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |title=Planck 2015 results, table 9 |access-date=2018-05-16 |archive-date=2018-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024529/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |url-status=live}}</ref>. Абасала, иаабац (“[[барион|абарионтә]]”) аматериа 4,84% ± 0,1% мацара акапан амоуп<ref name="planck_2015" />. Аеҵәақәа, [[планета|апланетақәа]], иубаратәы иҟоу [[Межзвёздное облако|арчытә ԥсҭҳәақәа]] ари иаабац аматериа аҟынтәи 6% мацара роуп ирыхәҭаау<ref>{{Cite journal |last1=Persic |first1=Massimo |last2=Salucci |first2=Paolo |date=1992-09-01 |title=The baryon content of the Universe |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=258 |issue=1 |pages=14P–18P |doi=10.1093/mnras/258.1.14P |doi-access=free |issn=0035-8711 |arxiv=astro-ph/0502178 |bibcode=1992MNRAS.258P..14P |s2cid=17945298}}</ref>. Иҟоуп еиуеиԥшым еицлабуа агипотезақәа [[Будущее Вселенной|Адунеи аҵыхәтәа]] иазкны, иара убасгьы акосмологиатә модельқәа ԥыҭк, уи асингулиарԥхьатәи генезис аҟазаара алзыршо.
Ажәа "адунеи" ахархәара амазар алшоит иара убасгьы асахьаркыратә усумҭа [[Вымышленный мир|ихыҭҳәаау адунеи]] аанарԥшырц азгьы.
== Аилкаара аҭоурых ==
{{See also|Акосмос (амифологиа)}}
Аҭоурых аганахьала еиуеиԥшым ажәақәа рхы иадырхәон «аҭыԥҭаӡара (уахьзынаӡо) зегьы» аарԥшразы, еиуеиԥшым абызшәақәа рҟынтәи аеквивалентқәеи авариантқәеи уахь иналаҵаны, иаҳҳәап "[[космос|акосмос]]", "адунеи"<ref>{{cite web|url=http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|title=Что такое Вселенная?|author=И. Л. Генкин|publisher=[[Московский Государственный университет]]|access-date=2014-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054728/http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|archive-date=2013-05-27}}</ref>, "ажәҩантә сфера". Атермин "амакрокосмос"<ref>{{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|title=Учебно-методические программы по философии для бакалавров, магистров и аспирантов экономического факультета МГУ|author=Н. Б. Шулевский|date=2013|publisher=[[Московский государственный университет|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова]]|pages=26, 39, 67|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829212421/http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|archive-date=2014-08-29}}</ref> иара убас ахархәара аиуит, аха уи зызку амҽхак ду змоу асистемақәа раарԥшра ауп, урҭ рсубсистемақәеи рыхәҭақәеи уахь иналаҵаны. Убасҵәҟьа, ажәа “[[микрокосм|микрокосмос]]” ахархәара амоуп зымҽхак маҷу асистемақәа рзы.
Иарбанзаалак аҭҵаара ма ахылаԥшра, афизик иакәзаргьы, атом агәыцә шеиҟәшо иахылаԥшуа, ахәыҷы ацгәы иацклаԥшуа, мамзаргьы астроном харатәи [[Галактика|агалактика]] иахылаԥшуа — абарҭ зегьы Адунеи, мамзаргьы уи хазы игоу ахәҭақәа рхылаԥшра ауп иаанаго. Абарҭ ахәҭақәа хаҭалатәи аҭҵаарақәа аус здыруло субиектқәаны иҟоуп, насгьы Адунеи иреиҳау амҽхак ала, уимоу Адунеи зегьы еизакны аҭҵааара [[Астрономиа|астрономиеи]] [[космология|акосмологиеи]] рнапалакуп; абри аҭагылазаашьаҿы, Адунеи ҳәа еилкаауп еиҳарак ахылаԥшрақәеи акосмостә експериментқәеи рыла иҭәу адунеи ахәҭа, мамзаргьы акосмологиатә екстраполациақәа робиект — афизикатә Дунеи иааизакны<ref name="newPhylosophy">{{cite web|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html|title=Вселенная//Новая философская энциклопедия|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519040915/http://iph.ras.ru/elib/0675.html|archive-date=2014-05-19}}</ref>.
Астатиа атема — иубарҭоу Адунеи иааизакны иазку адыррақәа роуп: ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Ахылаԥшрақәа}}, урҭ ртеориатә еилыркаагақәа{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}, рышьақәгылара аҭоурых{{Аиасра|Адунеи аартра аҭоурых}}.
Адунеи аҟазшьақәа ирызкны хьаҳәхьачарада зеилыркаа ҟаҵоу аҵабыргқәа рҟынтә абраҟа иаагап анаҩстәи:
{| style="width:50%; background:#c3ffbf;" class="wikitable"
|-
| Еиҳа ирылаҵәоу аелемент аӡри ауп{{Аиасра|Адунеи ахаҿра}}.
| [[Закон Хаббла|Адунеи аҽырҭбаара]] ибзиоу аҵабыргра {{math|[[Красное смещение|''z'']] ~ 0,1}} аҟынӡа инеиуеит{{Аиасра|Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рыбжьара абжьаӡара аилкааразы аметод}}.
| [[Реликтовый фон|Ацәынхатә фон]] аԥшьбатәи аҩаӡара амаҷра ашкалақәа рҿы афлуктуациа иахысуеит{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҽеиҭакрақәа}}.
|-
|Ацәынхатә фон атемпература {{math|''z''}} иадҳәалоуп{{Аиасра|Аквазарқәа рхылаԥшрақәа}}.
|[[Лайман-альфа лес|L<sub>α</sub>-абна]] харатәи аобиектқәа ([[квазар|аквазарқәа]]) {{math|''z'' > 6}} рыспектрқәа рҿы аҟазаара{{Аиасра|Лайман алфа абна}}.
|Агалактикақәа рыларҵәараҿы иӷәӷәоу аизадамра аҟазаара < 100 [[парсек|Мпк]]{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}}.
|}
Абарҭ ацәырҵрақәа ртеориатә еилыркаарақәеи{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}} рыхҳәаақәеи шьаҭас ирымоуп [[космологический принцип|акосмологиатә принцип]], уи аҵакы ишаҳәо ала ахылаԥшыҩцәа, ахылаԥшра ахьыҟоуи ахырхарҭеи зеиԥшразаалак, бжьаратәла еиԥшу асахьа рбоит. Атеориақәа рхаҭақәа ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра{{Аиасра|Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель)}}, рыҿиара амҩеи{{Аиасра|Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель}} рҽырҭбаара амзызқәеи{{Аиасра|Аинфлациатә модель}}, насгьы [[Крупномасштабная структура Вселенной|амҽхак ду змоу аилазаашьа]] ацәырҵреи{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа}} реилыркаара рҽазыршәоит.
Адунеи иазку ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рганахь раԥхьаӡакәны ашьаҿа ду ҟазҵаз Коперник иоуп{{Аиасра|Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса)}}. Лагалала аҩбатәи аҭыԥ ааныркылеоит Кеплери Ниутони{{Аиасра|XVIII-XIX ашәышықәсақәа}}. Аха Адунеи иазкны иҳамоу агәаанагарақәа рҿы ииашаҵәҟьаны ареволиуциатә ԥсахрақәа ҟалеит XX-тәи ашәышықәсазы{{Аиасра|XX ашәышықәса}}.
== Аетимологиа ==
Аурыс ажәа «Вселенная» ажәа cu. въсел҄енаꙗ аҟынтәи [[заимствование|иаагоуп]]<ref>{{книга |автор=Цейтлин Р. М.|заглавие= Лексика старославянского языка|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00162575|место= М.|издательство= Наука|год= 1977|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00162575/page/n38 39]}}</ref>, ари [[древнегреческий язык|ажәытә бырзен]] ажәа οἰκουμένη<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. Т.1. М., 2004. С.363</ref> аҟынтәи [[Калька (лексика)|акалька]] ауп, [[глагол|аҟаҵарба]] οἰκέω «Сынхоит, сықәынхоит» аҟынтә, насгьы аханатәтәи аҵакаҿы уи ҵакыс иамаз ауаҩы дызқәынхо адунеи ахәҭа мацара акәын. Убри аҟнытә аурыс ажәа “Вселенная” [[имя существительное|ажәа]] “вселение” иадҳәалоуп, насгьы [[Местоимение|ахьыӡцынхәра]] “всё” ианыҩуеит мацара ауп. [[Пифагореизм|Пифагораа]] инадыркны [[Древняя Греция|ажәытә бырзен]] философцәа рыбжьара "Адунеи" еиҳа иеиҳаны еицырдыруаз еилкааран τὸ πᾶν (зегьы), уи иаҵанакуан аматериа зегьы (τὸ ὅλον) еиԥш, иара убас [[космос|акосмос]] зегьы (τὸ κενόν)<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 Логика Космоса (физика античной Греции)]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526085212/http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 |date=2012-05-26 }}</ref>.
== Адунеи ахаҿра ==
{| class="wikitable" style="margin: 0 auto;"
|-
|Ахимиатә еилазаашьа<ref>[https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html Abundance in the Universe for all the elements in the Periodic Table]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825074654/https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html |date=2012-08-25 }}</ref>
|[[Реликтовое излучение|Ацәынхатә шәахәаркра]] абжьаратәи аԥхарра
|Адунеи аҿы аматериа аилаӷәӷәара<ref name="WMAP7">{{cite web|author=Jarosik, N., et.al. (WMAP Collaboration)|title=Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69y3K699i?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|archive-date=2012-08-16}} (from NASA’s [https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm WMAP Documents]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130215212/https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm |date=2010-11-30 }} page)</ref><ref name="Astronomy_AND_Astrophysics_Vol571">{{Cite web |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |title=Astronomy & Astrophysics Vol. 571, November 2014 (open volume): Planck 2013 results |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411091320/https://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |url-status=live }}</ref>
|[[Уравнение состояния (космология)|Аҭагылазаашьа аиҟаратәра]]<ref name="WMAP7"/>
|-
|[[Водород|H]] — 75 %<br>[[Гелий|He]] — 23 %<br>[[Кислород|O]] — 1 %<br>[[Углерод|C]] — 0,5 %
|2,725 [[кельвин|К]]
|10<sup>-29</sup>г/см<sup>3</sup>. Урҭ рҟынтәи:<br>[[Тёмная энергия|Амчхара лашьца]] — 68,3%<br>[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] — 26,8%<br>[[Барионы|Абарионтә]] материа — 4,9%
| -1,1±0,4
|}
Адунеи иааҳакәыршаны иҟоу адунеи зегьы еиԥш ҳхаҿы иааго, иаразнак уи акы еиԥшымкәа иҟаҳҵоит. Убри аамҭазы ҳара ҳхы иацәҳарӡуеит алшара аклассикатә механика атерминқәа рҟны уи аарԥшразы: иара аҷыдарақәа ирыхҟьаны, Адунеи акгьы иадҳәалаӡом, уи асистемақәа ирсистемоуп, убри аҟнытә уи аганахьала акапан, аформа, ашәагаа реиԥш иҟоу аилкаарақәа рҵакы рцәыӡуеит. Уи аҭыԥан ҳара атермодинамика абызшәа ҳхы иаҳархәароуп, [[плотность|аилаӷәӷәара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]], [[температура|аԥхарра]], [[химический состав|ахимиатә еилазаашьа]] реиԥш иҟоу аилкаарақәа хархәара рыҭо{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}.
[[Файл:CMB Timeline300 no WMAP ab.svg|thumb|center|700px|<div style="text-align: center">Адунеи аҽырҭбаара</div>]]
Аха, Адунеи иаабац арчы уамак еиԥшӡам. Иреиҳау амасштабқәа рҿы ҳара ҳрықәшәоит Адунеи [[расширение Вселенной|аҽарҭбаареи]] [[реликтовый фон|ацәынхатә фони]]. Актәи афеномен иаҟазшьоу — иҟоу аобиектқәа зегьы [[Гравитация|рыгравитациатә усеицура]] ауп. Уи аҿиара ауп [[будущее Вселенной|Адунеи ԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы]] зыӡбо.
Аҩбатәи ацәырҵра зааӡатәи аамҭақәа ирҭынхоуп, ицоу [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] алашара аматериа аус ацура ианаҟәыҵыз, насгьы уи ианалҵыз. Уажәы, Адунеи аҽарҭбаара иахҟьаны, усҟан иҭыҵуаз афотонқәа реиҳарак иубаратәы иҟоу адиапазон аҟынтәи [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥатә радиодиапазонахь]] ииасит.
[[Файл:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|thumb|center|1100px|<div style="text-align: center">Адунеи аҿы ашәагаақәа риерархиа</div>]]
Еиҵоу амҽхакқәа ({{Ахыԥхьаӡара|100|М[[парсек|пк]]}}) рахь ҳаниасуа еилыкка иҟоу [[Крупномасштабная структура Вселенной|аилазаашьа]] ааԥшуеит. Аиачеикақәа рыҩнуҵҟа аҭацәра — [[войд|авоидқәа]] ыҟоуп. Аҭӡамцқәа шьақәгылоуп [[Сверхскопление галактик|агалактикақәа рсуперкластерқәа]] рыла. Арҭ асуперкластерқәа аиерархиа зегьы иреиҳау аҩаӡара ауп, анаҩс ицоит [[Скопление галактик|агалактикақәа рыкластерқәа]], анаҩс [[локальные группы галактик|агалактикақәа рҭыԥантәи агәыԥқәа]], еиҵаӡоу аҩаӡара (амҽхак {{Ахыԥхьаӡара|5}}—{{Ахыԥхьаӡара|200|кпк}}) еиуеиԥшым аобиектқәа рыхкырацәаӡа ауп. Ҳәарада, урҭ зегьы галактикақәоуп, аха зегьы еиуеиԥшым: [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[Неправильная галактика|ииашам]], [[Эллиптическая галактика|аеллиптикатәқәа]], [[Спиральная галактика|аспиральтәқәа]] роуп, аполиартә мацәазқәеи [[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу агәыцәқәеи]] змоу, уҳәа убас иҵегьы.
Урҭ рҟынтә хазы иазгәаҭатәуп аквазарқәа, урҭ [[светимость|рылашара]] дуӡӡеи [[угловой размер|ркәакьтә шәагаа]] маҷӡеи рыла убриаҟара иалкаауп, урҭ раартра ашьҭахь шықәсқәак рыҩныҵҟа «акәаԥтә хыҵхырҭақәа» — [[Звезда|аеҵәақәа]] иузреҩмдыраауа. Аквазарқәа рболометриатә лашара 10<sup>46</sup> — 10<sup>47</sup> ерг/с инаӡар алшоит<ref>{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Квазары|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188379|автор=Дибай Э. А.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>.
Агалактика аилазаашьахь ҳаиасуа, ҳара иаҳԥылоит: [[Тёмная материя|аматериа лашьца]], [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[Шаровое скопление|аԥышҭарчтә еизакқәа]], [[Рассеянное скопление|иԥсаҟьоу аизакқәа]], [[Двойная звезда|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Кратная звезда|еиҳа идуу]] аеҵәатә системақәа, [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылаара еиқәаҵәақәеи]] аеҵәақәа рмассатә [[Чёрная дыра|кылаара еиқәаҵәақәеи]], аҵыхәтәан, еиуеиԥшым [[Звёздное население|апопулиациақәа]] змоу еҵәа заҵәқәа.
Урҭ рхатә еволиуциеи русеицуреи ацәырҵрақәа рацәаны ирхылҿиаауеит. Убас, иҟоуп агәаанагара, хыхь зыӡбахә ҳәаз аквазарқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа еҵәабжьаратәи арчы асупермассивтә гәҭантәи акылаара еиқәаҵәаҿы [[аккреция|аизҳара]] ауп ҳәа.
Хазы рыӡбахә ҳәатәуп [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] — урҭ иаалырҟьаны аамҭа кьаҿк иалагӡаны акосмостә гамма-радиациа аинтенсивра аизырҳарақәа роуп, жәаҩыла, шәкыла кеВ амхара змоу<ref name="astronetgrb">{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Гамма-всплески|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1191481|автор=Мазец Е. П.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>. Агамма-цәывҵҷҷаарақәа рҟынӡа иҟоу абжьаӡарақәа рыхәшьарақәа рыла, ҳара иаҳҳәар ҳалшоит урҭ агамма-диапазон аҟны иҭрыжьуа амчхара 10<sup>50</sup> ерг инаӡоит ҳәа. Аиҿырԥшразы, ари адиапазон аҟны иҟоу агалактика зегьы алашара 10<sup>38</sup> ерг/c “мацара” шьақәнаргылоит. Ас еиԥш иҟоу арлашарақәа Адунеи зегь раасҭа ихараӡоу акәакьқәа рҟынтәи иубарҭоуп, убри аҟнытә [[GRB 090423]] ''z'' = 8,2 [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] амоуп.
Зегьы реиҳа иуадаҩу, апроцессқәа рацәаны изҵазкуа, агалактика аеволиуциа ауп<ref>{{cite web|author=John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr.|date=2005-06-07|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|title=Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies|work=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|access-date=2009-07-31|doi=10.1146/annurev.astro.42.053102.134024|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|archive-date=2011-08-11}}</ref>:
Адиаграмма агәҭаны иаарԥшуп [[Звёздная эволюция|еҵәак аеволиуциаҿы]] ихадоу аамҭақәа, уи ашьақәгылара инаркны аԥсра аҟынӡа. Урҭ рыҿиара агалактика зегьы аҿы иҟоу уамак иахьыԥшӡам. Аха, ҿыц ишьақәгылаз аеҵәақәа зегьы рхыԥхьаӡареи урҭ рпараметрқәеи адәныҟантәи анырра ду рымоуп. Зымҽхакқәа агалактика ашәагаа иаҿырԥшу ма еиҳау апроцессқәа (адиаграммаҿы абарҭ зегьы агәҭантәи арегион иалам) аморфологиатә еиҿкаара, [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] аццакра рыԥсахуеит, ус анакәха ахимиатә еволиуциа аццакра, агалактика аспектр, уҳәа иара убас ирыԥсахуеит
== Ахылаԥшрақәа ==
{{Main|Иубарҭоу Адунеи}}
[[Файл:Observable Universe with Measurements 01.png|300px|мини|Иубарҭоу адунеи асахьаҭыхра. Абри амасштаб аҿы, [[сверхскопления галактик|агалактикатә суперкластерқәа]] роуп иубарҭоу аобиект заҵәқәа.]]
[[Файл:Process in galaxy ab.svg|center|700px]]
''Иубарҭоу Адунеи'' — [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] [[Космология|акосмологиаҿы]] формала [[Сфера|исфератәу]] Адунеи ахәҭа ауп, [[Материя (физика)|аматериа]] зегьы зҵазкуа, [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] рҟынтәи [[Ауаҩы|ауаҩы]] ишиашоу ([[Астрономиа|астрономиатә]] мыругақәа рхархәарала) иибарҭоу<ref name="tsitsin-surdin" />. [[Пространство в физике|Аҭыԥтә]] хшыҩзышьҭрала, ари ахәҭа ауп иарбанзаалак иубаратәы иҟоу аматериа аҟынтәи [[излучение|ашәахәаркрақәа]], Адунеи аҟазаараан (13,8 миллиард шықәса раҟара), Адгьыл уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҟынӡа анеира алзыршаз, насгьы уи ала иубартә еиԥш аҟаҵара ахьалшаз зыбзоуроу. Иаҳбо Адунеи адиаметр 93 миллиард лашара шықәса ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/observable-universe |title=Observable Universe |lang=en |author=Sottosanti K. |website=britannica.com |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125080411/https://www.britannica.com/topic/observable-universe |url-status=live }}</ref>. Иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[космологический горизонт|акосмологиатә лаԥшҳәаа]] ауп, уи иқәу аобиектқәа [[Бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] [[красное смещение|аҟаԥшьра наскьагара]] рымоуп<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ «За горизонтом вселенских событий»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120314041733/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ |date=2012-03-14 }}, «Вокруг света», № 3 (2786), март 2006 — качественное популярное описание понятия края наблюдаемой Вселенной (горизонт событий, горизонт частиц и сфера Хаббла).</ref>. Иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу [[галактика|агалактикақәа]] рхыԥхьаӡара 500 миллиард инареиҳаны иҟоуп ҳәа ахәшьара аҭоуп<ref>http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140324221725/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html |date=2014-03-24 }}.</ref>. Адунеи аҿы иарбанзаалак аҭыԥ ахатә зона амоуп иубарҭоу Адунеи аҿы; абри астатиаҿы ари ахшыҩҵак Адгьыл иазкны иаарԥшуп.
{{Anchor|Аметагалактика}}Иахьатәи астрономиатә методқәа рыла зыҭҵаара ауа<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |title=Расширение Вселенной |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228075517/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref> иубарҭоу Адунеи ахәҭа «Аметагалактика» ахьӡуп; амыругақәа еиӷьхацыԥхьаӡа уи аҽарҭбаауеит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|title=Вселенная как объект науки|author=Е. Б. Гусев|publisher=[[Астронет]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091456/http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|archive-date=2012-03-14|access-date=2015-01-17}}</ref>. Аметагалактика анҭыҵ иҟоуп агипотетикатә аметагалактиканҭыҵтә обиектқәа. Аметагалактика Адунеи ахәҭа хәыҷы акәзар ауеит, мамзаргьы зегьы амҽханакуазаргьы<ref>{{Cite web |url=http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |title=Распределение галактик в пространстве. Структура и эволюция Вселенной |access-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218024313/http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |archive-date=2015-12-18 |url-status=live }}</ref>.
Ацәырҵра ашьҭахьҵәҟьа Аметагалактика еизеиԥшны изотропла аҽырҭбаара иалагеит<ref name="frolovintro">[http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html Введение в философию] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130119025206/http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html |date=2013-01-19 }} — М.: Политиздат, 1989. Ч. 2. — С. 85.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|title=Будущее Вселенной|author=И. Л. Генкин|date=1994-03-02|publisher=[[Астронет]]|access-date=2014-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081022130305/http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|archive-date=2008-10-22}}</ref>. 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]]<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/lib/25524/25528 |title=«Физический минимум» на начало XXI века Академик Виталий Лазаревич Гинзбург Астрофизика |access-date=2014-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528 |archive-date=2014-02-09 |url-status=live }}</ref> агалактикақәа рыҟаԥшьратә наскьагареи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьа ааирԥшит (Хаббл изакәан). Уажәтәи ахәыцрақәа рыҩаӡараҿы уи Адунеи аҽырҭбаара ҳәа еилкаауп.
Теориақәак (иаҳҳәап, аинфлациатә космологиатә модельқәа реиҳарак) иазԥхьагәарҭоит Адунеи зегьы иаҳбо аҵкыс акырӡа ашәагаа шдуу{{Аиасра|Ашәагаа}}.
Теориала иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ахаҭа аҟынӡа инаӡоит, аха апрактикаҿы ахылаԥшрақәа рҳәаа [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] ауп. Абри ауп (еиҳа ииашаны иуҳәозар, [[поверхность последнего рассеяния|аҵыхәтәантәи аԥсаҟьара ахҟьа]]) ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра иабарҭоу Адунеи аҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу. Уи аангьы, уажәтәи аамҭазы аамҭа цацыԥхьаӡа, аҵыхәтәантәи аиԥхьыттара иаҳбо ахҟьа ашәагаақәа еизҳауеит, убас ала Аметагалактика аҳәаақәа еизҳауеит<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/lib/25524/25528|title=Астрофизика|author=Академик [[Виталий Лазаревич Гинзбург]]|publisher=[[Элементы.ру]]|access-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528|archive-date=2014-02-09}}</ref>, насгьы, иаҳҳәап, Адунеи аҿы иаҳбо аматериа акапан иацлоит.
Иубарҭоу Адунеи, иааизакны акәзаргьы, [[Шар (стереометрия)|ампыл]] еиԥш ҳхаҿы иааҳгар ауеит, агәҭаны ахылаԥшҩы дыҟаны. Аметагалактика аҩнуҵҟа абжьаӡара ршәоит «аҟаԥшьтә еиҭасра» ала, z<ref>{{Cite web |url=http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |title=Астрономия метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017093755/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |archive-date=2015-10-17 |url-status=live }}</ref>.
[[Ускоряющаяся Вселенная|Иубарҭоу Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] иаанагоит аԥсабараҿы [[всемирное тяготение|ауниверсалтә гравитациа]] ([[гравитация|агравитациа]]) мацара акәымкәа, ауниверсалтә антигравитациа ([[тёмная энергия|амчхара лашьца]]) шыҟоу, уи иубарҭоу Адунеи аҿы агравитациа аҵкыс еиҳауп<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |title=Острова в океане тёмной энергии. Игорь Караченцев, Артур Чернин. «В мире науки» № 11, 2006. Тёмная энергия |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124101221/http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |archive-date=2015-11-24 |url-status=live }}</ref>.
Аметагалактика еизаданы мацара акәымкәа, [[Изотропия|иизотроптәуп]]<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |title=Современная астрономия: новые направления и новые проблемы. Структура наблюдаемой области вселенной — метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306005147/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |archive-date=2016-03-06 |url-status=live }}</ref>.
«Иҭачуа Адунеи» ҳәа изышьҭоу агипотезаҿы, акы акәымкәа, ирацәаны аметагалактикақәа (ҳара ҳтәгьы уахь иналаҵаны) Адунеи аныҟала ашьҭахь дук хара имгакәа [[ложный вакуум|амцтә вакуум]] аҟынтәи ишьақәгылар рылшон<ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |title=СКОЛЬКО ВСЕЛЕННЫХ ВО ВСЕЛЕННОЙ? |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108160052/http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |archive-date=2015-11-08 |url-status=live }}</ref>.
Зны-зынла «Аметагалактика» аилкаареи «Адунеи» аилкаареи еиҟарартәуеит<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |title=Ключевые проблемы в школьном курсе астрономии. Синтез элементов во Вселенной. |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228063559/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref>.
== Атеориатә модельқәа ==
{{main|Акосмологиатә модельқәа}}
Атеориақәа рышьақәгылареи рышьақәырӷәӷәареи рзы иҟоу ахылаԥшратә дыррақәа зегьы рҟынтәи ихадоуп:
# Абжьаӡара ашкала иадҳәалоу ахылаԥшрақәа зегьы{{Аиасра|Абжьаӡара ашкалеи акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасреи}}. Урҭ рылҵшәақәа роуп [[Постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] {{math|H}} аҵакқәа ҳазҭо, иара ихьӡ зху азакәан аҟны:
#: <math>cz=H_0 D,</math>,
#: {{math|z}} — агалактика [[красное смещение|аҟаԥшь наскьара]] ахьыҟоу, {{math|D }} — уи ахьынӡаҟоу, {{math|c}} —[[скорость света|алашара аццакра]].
# Аҽырҭбаара азакәан ала иҳауз Адунеи ақәра ӷәӷәала еиҳазароуп зегь реиҳа ижәытәӡоу аобиектқәа рықәра аасҭа. (Иаҳҳәап, аеҵәатә еизакқәа рхылаԥшрақәа рҟынтәи{{Аиасра|Аеҵәатә гәыԥқәа рхылаԥшра}})
# Аханатәтәи ахәҭаҷқәа рырацәара ашәарақәа. (Иаҳҳәап, BCDG агалактикақәеи G-акарликқәеи рхылаԥшрақәа рҟынтә{{Аиасра|Аеволиуциа змам аобиектқәа рхылаԥшрақәа}}).
# Ацәынхатә фон адыррақәа{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҭҵаара}}.
# Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа иазку адыррақәа. (Аструктура ишиашоу ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}} рыдагьы, адыррақәа рхыҵхырҭақәа даара еиуеиԥшымзар рылшоит, хазы игоу аобиектқәа рхылаԥшрақәа{{Аиасра|Ихароу аобиектқәа рхылаԥшра}} инадыркны ацәынхатә фон аҟынӡа).
Урҭ рыхҳәаа [[Космологический принцип|акосмостә принцип]] ала иалагоит, уи инақәыршәаны, хылаԥшҩыцыԥхьаӡа аамҭак азы, ахылаԥшра ахьыҟоу аҭыԥи ахырхарҭеи зеиԥшразаалакгьы, ибжьаратәны еиԥшу асахьа рзаатуеит. Даҽакала иуҳәозар, масштаб дула Адунеи ҭыԥҭаӡарала еизадоуп, иизотроптәуп. Иазгәаҳҭап, ари аҳәамҭа аамҭа аҿы аиԥшымра, даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшыҩцәа зегьы рзы иалху ахҭысқәа реишьҭагыларақәа рыҟазаара ԥырхагас ишыҟанамҵо.
Имҵсуа Адунеи атеориақәа рыдгылаҩцәа зны-зынла «ихаҭәаау акосмологиатә принцип» шьақәдыргылоит, уи инақәыршәаны ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аиԥшзаареи аизотропиеи рҟазшьақәа амазар ауп. Аха Адунеи аҿы иаҳбо аеволиуциатә процессқәа, ишаабо ала, ари акосмологиатә принцип иашьашәалаӡом.
Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, анаҩстәи атеориақәеи афизика аҟәшақәеи амодельқәа рыргыларазы рхы иадырхәоит:
# Аиҟаратәратә статистикатә физика, уи ихадоу ахшыҩҵакқәеи апринципқәеи, иара убасгьы арелиативисттә рчы атеориа.
# Ахьанҭара амч атеориа, еиҳарак зеиԥш зыҟазааратә теориа. Уи аныррақәа Амратә система амҽхак аҟны мацара ишԥышәазгьы<ref>{{статья|автор=S. Capozziello and M. Francaviglia|заглавие=Extended theories of gravity and their cosmological and astrophysical applications|ссылка=https://arxiv.org/abs/0706.1146|язык=en|издание=General Relativity and Gravitation|год=2008|том=40|выпуск=2—3|страницы=357—420|doi=10.1007/s10714-007-0551-y|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712152642/https://arxiv.org/abs/0706.1146|archive-date=2015-07-12|issn = 0001-7701}}</ref>{{efn|Аха Амратә системаҿы мацара акәымкәа — азеиԥш зыҟазааратә теориа аеффектқәа ибзианы иҭҵаауп [[Тесная двойная звезда|еизааигәоу ҩ-еҵәак]] рҭыԥ ӷәӷәақәа рҿгьы, аха урҭ рҟазшьатә шәагаақәа еиԥшуп.}}, агалактикақәеи Адунеи иааизакны рымҽхак аҟны уи ахархәара ахьынӡауа еилкаам.
# Аелементартә хәҭаҷқәа рфизика аҟынтәи дыррақәак: ахәҭаҷ хадақәа рсиа, урҭ рҟазшьақәа, реидҳәалара ахкқәа, аиқәырхаратә закәанқәа. Акосмологиатә модельқәа еиҳа кыр имариахон, [[протон|апротон]] иҭышәынтәалоу хәҭаҷмызҭгьы, насгьы еилабгозҭгьы<ref name="SaginProton"/>, уи афизикатә лабораториақәа рҿы иахьатәи аԥышәарақәа ишьақәдырӷәӷәом.
Уажәазы, ахылаԥшратә дыррақәа еиҳа еиӷьны иҳаилзыркаауа модельқәоуп:
* [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] — Адунеи ахимиатә еилазаашьа атәы аҳәоит.
* [[Инфляционная модель Вселенной|Адунеи аинфлациатә модель]] — иҳаилнаркаауеит аҽырҭбаара аҿыҵга. Атеориа аӡәырҩы иазхарҵахьеит, аха уажәгьы инарҭбааны иалацәажәоит.
* [[Вселенная Фридмана|Фридман Идунеи]] — аҽырҭбаара аанарԥшуеит.
* Аиерархиатә теориа — амҽхак ду змоу аилазаашьа атәы аҳәоит. Атеориа апроблема дуқәа амоуп, аха атеоретикцәа рацәаҩны иадгылоит.
=== Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель ===
{{Main|Адунеи аҽырҭбаара}}
Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель аҽырҭбаара афакт ахаҭа аанарԥшуеит. Иааизакны иуҳәозар, Адунеи аҽарҭбаара ианалагаз, насгьы избан ҳәа иазхәыцӡом. Амоделқәа реиҳарак шьаҭас ирымоуп [[ОТО|азеиԥш зыҟазааратә теориеи]] агравитациа аԥсабаразы уи агеометриатә хәаԥшышьеи.
Изотропла зыҽзырҭбаауа аизшәара акоординаттә системаҿы ӷәӷәала аматериа иадҳәалоу ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара формалла акоординаттә еихац зегьы амасштабтә фактор аԥсахрахь ахы архоит, зеиқәҳәалақәа рҟны агалактикақәа “ҭартәоу”. Ас еиԥш иҟоу акоординаттә система ''ацныҟәара'' ҳәа иашьҭоуп. Азхьарԥш хыҵхырҭас иамоу еиҳарак ахылаԥшҩы идҳәалоуп.
==== Фридман имодель ====
{{main|Фридман Идунеи}}
{| class="wikitable" style="float:right;margin-left:10px;"
|-
! Аҩаӡара !! Аеволиуциа <math>a(\eta)</math> !! Хаббл ипараметр
|-
| Аинфлациатә || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}\frac{\rho_{vac}}{M^2_{pl}}</math>
|-
|Ашәахәаркратә ԥыжәара<br>{{math|p{{=}}ρ/3}}|| <math>a\propto t^{\frac{1}{2}}</math> || <math>H=\frac{1}{2t}</math>
|-
| Асаба астадиа<br>{{math|p{{=}}const}} || <math>a\propto t^{\frac{2}{3}}</math> || <math>H=\frac{2}{3t}</math>
|-
| <math>\Lambda</math>-аԥыжәара || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}G\rho_{\Lambda}</math>
|}
Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, Адунеи адинамика зегьы амасштабтә фактор <math>a(t)</math> азы адифференциалтә еиҟаратәрақәа рахь инагазар ауеит<ref name="zasopostnov_rubakov">
* {{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая Астрофизика|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697|место=Фрязино|издательство=Век 2|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n419 421]—432|страниц=496|isbn=5-85099-169-7}}
* {{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |страницы=45—80 |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Теория горячего Большого взрыва |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-382-00657-4}}</ref>.
Еизеиԥшу, иизотроптәу ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еснагьтәи анаара аманы, ҵыхәаԥҵәарада еизааигәатәу ҩ-кәаԥк рыбжьара абжьаӡара абасала ианҵазар ҟалоит:
: ''Фридман-Робетсон-Уолкер аметрика''
Аметриказы аҵакы азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳасабрақәа ирҭаҳаргылар, иҳауеит абри аҩыза аиҟаратәратә система:
* Амчхара аиҟаратәра
: <math>\left(\frac{\dot a}{a}\right)^2=\frac{8\pi G\rho}{3}-\left(\frac{kc^2}{a^2}\right)+\frac{\Lambda c^2}{3},</math>
* Аныҟәара аиҟаратәра
: <math>\frac{\ddot a}{a}=-\frac{4\pi G}{3}\left(\rho +\frac{3P}{c^2}\right) + \frac{\Lambda c^2}{3}.</math>
* Аиԥымҟьара аиҟаратәра
: <math>\frac{d\rho}{dt} =-3H\left(\rho +\frac{P}{c^2}\right),</math>
Уаҟа <math>\Lambda </math> — [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]], <math>\rho</math> — Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара, <math>P</math> — ақәыӷәӷәара, <math>c</math> — алашара аццакра.
Иаагоу аиҟаратәратә система иалху апараметрқәа инарықәыршәаны, еиуеиԥшым аӡбарақәа ирацәаны иалнаршоит. Аиашазы, апараметрқәа рҵакқәа уажәтәи аамҭазы мацара ауп иахьышьақәгылоу, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, убри аҟнытә аҽырҭбаара аеволиуциа аӡбарақәа реизгала иаарԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
==== Хаббл изакәан аилыркаара ====
Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы ицәыхараны {{math|r<sub>1</sub>}} иҟоу ахыҵхырҭа ыҟоуп. Ахылаԥшҩы идкыларатә хархәага иаауа ацәқәырԥа афаза аҭаҩра мҩаԥнагоит. Еиԥшу афаза змоу акәаԥқәа рыбжьара ҩ-интервалк ҳрыхәаԥшып<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\frac{\delta t_1}{\delta t_0} =\frac{\nu_0}{\nu_1} \equiv 1+z.</math>
Даҽа ганкахьалагьы, ирыдыркыло аметрикаҿы алашаратә цәқәырԥазы анаҩстәи аиҟарара ыҟоуп:
: <math>dt = \pm a(t)\frac{dr}{\sqrt{1-kr^2}}.</math>
Ари аиҟаратәра еилаҳкаауазар, насгьы иаҳгәалаҳаршәар уи иацныҟәо акоординатқәа рҿы {{math|r}} уи аамҭа ишахьыԥшым, усҟан ацәқәырԥа аура Адунеи ахәара арадиус ахь еиҳа имаҷзар, иҳауеит аизыҟазаашьа:
: <math>\frac{\delta t_1}{a(t_1)} =\frac{\delta t_0}{a(t_0)}.</math>
Анаҩс уи раԥхьатәи аизыҟазаашьаҿы иҭаҳаргылар:
: <math>1+z = \frac{a(t_0)}{a(t_1)}.</math>
Арыӷьарахьтәи аган [[ряд Тейлора|Теилор иеишьҭагылахь]] ианҳарҭбаалак ашьҭахь, ахәыҷра актәи аишьҭагыла атермин ҳасаб азуны, Хаббл изакәан иақәшәо аизыҟазаашьа ҳауеит. Аконстанта {{math|H}} аформа ахьаанахәо:
: <math>H=\frac{\dot a (t)}{a(t)}.</math>
==== ΛCDM ====
{{main|Лиамбда-CDM амодель}}
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:10px;"
!colspan="3"|Акосмологиатә параметрқәа WMAP-и Планк-и рдыррақәа рыла
|-
! ||WMAP<ref name="WMAP7"/>||Planck<ref name="Planck">{{статья|автор=Ade P. A. R. et al. (Planck Collaboration)|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|издание=Astronomy & Astrophysics|год=2014|том=571|выпуск=|номер=|страницы=A16|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2014/11/aa21591-13.pdf|doi=10.1051/0004-6361/201321591|arxiv=1303.5076|bibcode=2014A&A...571A..16P|язык=en}}</ref>
|-
|Адунеи ақәра {{math|''t''<sub>0</sub>}}, млрд шықәсала || 13,75 ± 0,13 ||13,81 ± 0,06
|-
| {{math|''H''<sub>0</sub>}} (км/с)/Мпк||71,0 ± 2,5|| 67,4 ± 1,4
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,0226 ± 0,0006 ||0,0221 ± 0,0003
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>с</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,111 ± 0,006 || 0,120 ± 0,003
|-
|Азеиԥш еилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>t</sub>}} || 1,08<sup>+0,09</sup><sub>−0,07</sub> || 1,0 ± 0,02
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>}}|| 0,045 ± 0,003 ||
|-
|Амчхара лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>Λ</sub>}} || 0,73 ± 0,03|| 0,69 ± 0,02
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>c</sub>}}|| 0,22 ± 0,03 ||
|}
Хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, Фридман иеиҟаратәрақәа апараметрқәа инарықәыршәаны, аӡбашьақәа рацәаны иалдыршоит. Иахьатәи ΛCDM амодель зегьы еицырзеиԥшу апараметрқәа змоу Фридман имодель ауп. Абжьааԥны ахылаԥшыҩцәа русураҿы урҭ акритикатә еилаӷәӷәара иадҳәалоу атерминқәа рыла иаагоуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\rho_\textrm{cr} = \frac{3H_0^2}{8\pi G}.</math>
Хаббл изакәан аҟынтәи арымарахьтәи аган ааҳарԥшуазар, усҟан армаҷра ашьҭахь абри аҩыза аформа ҳауеит:
: <math>1 = \Omega_m +\Omega_k +\Omega_{\Lambda},</math>
абраҟа {{math|Ω{{sub|m}} {{=}} ρ/ρ{{sub|cr}}}}, {{math|Ω{{sub|k}} {{=}} −''kc''{{sup|2}}/(''a''{{sup|2}}''H''{{sup|2}})}}, {{math|Ω{{sub|Λ}} {{=}} Λ''c''{{sup|2}}/(8π''G''ρ{{sub|cr}})}}. Абри анҵамҭа аҟынтәи иаҳбарҭоуп {{math|Ω{{sub|m}} + Ω{{sub|Λ}} {{=}} 1}}, даҽакала иуҳәозар, аматериеи амчхара лашьцеи рзеиԥш еилаӷәӷәара критикатәны иҟаразар, усҟан {{math|''k'' {{=}} 0}}, даҽакала иуҳәозар, аҭыԥҭаӡара ҟьаԥсуп; еиҳазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} +1}}, еиҵазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} −1}}.
Иахьатәи зегьы ирыдыркыло аҽырҭбааратә модель аҿы, акосмологиатә константа иацуп, насгьы ноль кырӡа еиԥшым, даҽакала иуҳәозар, антигравитациатә мчқәа амасштаб дуқәа рҿы ицәырҵуеит. Урҭ амчқәа рҟазшьа еилкааӡам, теориала абри аҩыза аеффект афизикатә вакуум аусурала еилаҳкаар ҳалшоит, аха ҳаззыԥшу амчхара аилаӷәӷәара акосмологиатә константа иаҳбо аҵакы иақәшәо амчхара аасҭа акырӡа еиҳауп — ''[[проблема космологической постоянной|акосмологиатә константа апроблема]]''<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
Иаанхаз ахкқәа уажәазы атеориатә интерес мацара рымоуп, аха аексперименталтә дырра ҿыцқәа анцәырҵлак, уи аҽаԥсахыр алшоит аексперименттә дырра ҿыцқәа цәырҵыр. Акосмологиа ҳаамҭазтәи аҭоурых иадыруеит уи еиԥш аҿырԥштәқәа: акосмологиатә константа ноль змоу амодельқәа жәаҳәарада аҳра руан (1960-тәи ашықәсқәа рзы егьырҭ амоделқәа рахь аинтерес кьаҿ адагьы) Хаббл акосмологиатә еиҭаҵра ҟаԥшь анааиртыз аамҭа инаркны, 1998 ашықәсанӡа, Ia ахкы еиԥшу асуперҿыцқәа ирызку адыррақәа урҭ агәра угартә еиԥш ианыхдырбгалаз{{efn|Акосмологиатә константа змоу амодельқәа раларҵәара шмаҷу еилыкка иаанарԥшуеит [[Вайнберг, Стивен|С.Веинберг]] ишәҟәы “Акосмологиеи агравитациеи” (урысшәала икьыԥхьу 1975 шықәсазы) аҿы акосмологиатә константа змоу амодельқәа ирызку апараграф ихьысҳау амодельқәеи иҭынчу Адунеи амодельқәеи ирыцны ҟәшак иахьаҵаиркыз, ахҳәаа 675 даҟьа рҟынтәи 4 даҟьак мацара азылхны.}}.
==== Аҽырҭбаара анаҩстәи аеволиуциа ====
Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҽырҭбаара анаҩстәи амҩа акосмологиатә константа {{math|Λ}} аҵакқәа, акосмос ахәара {{math|k}}, аҭагылазаашьа аиҟаратәра {{math|P(ρ)}} ирхьыԥшуп. Аха, аҽырҭбаара аеволиуциа хаҭабзиарала ахәшьара азузар ауеит азеиԥш гәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
; Λ < 0
Акосмологиатә константа аҵакы еиҵахаратәзар, усҟан адхаларатә мчқәа мацара роуп аус зуа, уаҳа акымзарак. Амчхаратә еиҟаратәра арыӷьарахьтәи аган еиҵахаратәхаӡом R аҵыхәтәантәи аҵакқәа раан мацара. Уи иаанагоит R<sub>c</sub> аҵакқәа руак аҿы Адунеи аиҵалара иалагоит k иарбанзаалак аҵак азы, насгьы аҭагылазаашьа аиҟаратәра ахкы зеиԥшразаалакгьы<ref name="cosmology"/>.
; Λ = 0
Акосмологиатә константа ноль иаҟаразар, усҟан иалкаау Н{{sub|0}} аҵакы аеволиуциа зегь рыла аматериа аханатәтәи аилаӷәӷәара иахьыԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\left(\frac{da}{dt}\right)^2=G\frac{8\pi\rho_0 a_0^3}{3a} -a_0^2H_0\left(\rho_0 - \frac{3H_0^2}{8\pi G}\right).</math>
<math>\rho_0 =\rho_{cr}</math>, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада иацҵахоит, аҳәааҿы асимптотикалаи нольахь ихоу аццакра аманы. Аилаӷәӷәара икритикатәу аасҭа еиҳазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара аанкылахоит, насгьы аилацалара амҩа ылнахуеит. Еиҵазар, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада кыраамҭа иацҵахоит ноль иаҟарам аҳәаа аманы: <math>H</math>.
; Λ > 0
<math>\Lambda>0</math> И <math>k \le 0</math> акәзар, усҟан Адунеи еиԥшны аҽарҭбаауеит, аха Λ=0 еиԥшымкәа, R аҵак дуқәа рҿы аҽырҭбаара аццакра еизҳауеит<ref name="cosmology">{{книга|автор=Майкл Роуэн-Робинсон.|заглавие=Космология|оригинал=Cosmology|ответственный=Перевод с английского Н. А. Зубченко. Под научной редакцией П. К. Силаева|место=М.-Ижевск|издательство=НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год=2008|страницы=96—102|страниц=256|isbn=976-5-93972-659-7}}</ref>:
: <math>R\propto exp[(\Lambda/3)^{1/2}t].</math>
<math>k=1</math> Иалкаау аҵакы <math>\Lambda_c=4\pi G\rho</math> аныҟоу. Убри аан, иҟоуп аҵакы <math>R</math>, <math>R'=0</math> <math>R''=0</math>, даҽакала иуҳәозар, Адунеи еиҭаҵуам.
<math>\Lambda>\Lambda_c</math> Аҽырҭбаара аццакра ҭыԥк аҟынӡа ианмаҷхо, насгьы ҳәаа амаӡамкәа аизҳара ианалаго. <math>\Lambda</math> Маҷк иацҵазар <math>\Lambda_c</math>, усҟан ԥыҭрак ашьҭахь аҽырҭбаара аццакра ԥсахрада иаанхоит.
Ари ҭагылазаашьаҿы <math>\Lambda<\Lambda_c</math>, зегьы зхьыԥшу аҽырҭбаара ахьалагаз раԥхьатәи арбага <math>R</math> ауп. Абри аҵакы инақәыршәаны, Адунеи шәагаак аҟынӡа аҽарҭбаауеит, нас еилацалахоит, мамзаргьы ҵыхәаԥҵәарада аҽарҭбаалоит.
=== Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель) ===
{{Main|Атҟәацра ду}}
Атҟәацра ду атеориа аԥхьатәи [[нуклеосинтез|ануклеосинтез]] атеориа ауп. Уи азҵаара аҭак ҟанаҵоит — ахимиатә элементқәа шԥашьақәгылеи, насгьы урҭ ралаҵәара иахьа ишыҟоу еиԥш изыҟоуеи. Уи шьаҭас иамоуп агәыцәтәи акванттәи физика азакәанқәа [[Экстраполяция|разԥхьагәаҭара]], ииасыз аамҭахь ацараан ахәҭаҷқәа абжьаратәи рымчхара (аԥхарра) еизҳауеит ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref>[https://arxiv.org/abs/0806.1065 B2FH, the Cosmic Microwave Background and Cosmology]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806022050/https://arxiv.org/abs/0806.1065 |date=2017-08-06 }}</ref>.
Ахархәара аҳәаа ҳәа изышьҭоу амчхара ҳаракқәа рҳәаа ауп, урҭ рхыхь иҭҵаау азакәанқәа аусура иаҟәыҵуеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьаҿы амаҭәашьар захьӡу ҳәа уаҳа акгьы ыҟам, аха иҟоуп шамахамзар ицқьоу амчхара. Уи аамҭазы Хаббл изакәан аекстраполациа ҟаҳҵозар, иаҳбоит Адунеи аҿы иубаратәы иҟоу аҭыԥ аҭыԥҭаӡара маҷ аҟны ишҭаӡо. Атҟәацра ашьҭахь аматериа аҟазшьа ҷыдақәа иреиуоу аҭаӡара маҷи амчхара дуи роуп, убри аҟынтәи атеориа ахьӡгьы аауеит — Атҟәацра ду атеориа ҳәа. Убри аан, аҳәаақәа рынҭыҵ иаанхоит азҵаара аҭак: “Иарбан ари атҟәацра зыхҟьаз, насгьы иарбан ҟазшьоу уи иамоу?”
Атҟәацра ду атеориа иаара убас ацәынхатә шәахәаркра ахыҵхырҭа азԥхьагәаҭареи аилыркаареи ҟанаҵеит — ари амаҭәашьар макьана аионизациа анамаз, алашара ақәыӷәӷәара ианзаҿамгылоз аамҭа иацырҟьоуп. Даҽакала иуҳәозар, ацәынхатә фон «Адунеи афотосфера» иацәынхоуп.
==== Адунеи аентропиа ====
{{main|Адунеи аентропиа}}
Ицоу Адунеи атеориа шьақәзырӷәӷәо аргумент хадас иамоу уи иҷыдоу [[Энтропия|аентропиа]] аҵакы ауп. Уи кылкаарыла ахыԥхьаӡаратә коеффициент аҟынӡа иаҟароуп аеквиваленттә фотонқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>γ</sub>}} абарионқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>b</sub>}} реизыҟазаашьа.
Акритикатә еилаӷәӷәарала {{math|n<sub>b</sub>}} иааҳарԥшып абарионқәа рыхәҭаагьы<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>n_b=\frac{\rho_cr}{m_p}=1{,}124\cdot 10^{-5}\Omega_b h^2_{100},</math>
Араҟа {{math|h<sub>100</sub>}} — ҳаамҭазтәи Хаббл аҵакы, 100 км/(с Мпк) еизакқәа рыла иаарԥшу, насгьы, ацәынхатә шәахәаркразы Т=2,73 К шакәу
: <math>n_\gamma\approx 420(1+z)^3</math> см<sup>-3,</sup>
иҳаууеит:
: <math>\eta\simeq n_b/n_{\gamma}\approx 2{,}7\cdot 10^{-8}\Omega_b h_{100}^2\sim 10^{-9}.</math>
Аиҭныԥсахларатә ҵакы иҷыдоу аентропиа аҵакы ауп.
===== Раԥхьатәи х-минуҭк. Аханатәтәи ануклеосинтез =====
[[Файл:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|Аԥхьатәи ануклеосинтез астадиаҿы ашьаҭатә гәыцәтә реакциақәа]]
Агәаанагара шыҟоу ала аира инаркны (мамзаргьы аинфлиациатә стадиа ахыркәшара инаркны) насгьы аԥхарра 10<sup>16</sup> ГеВ (10<sup>-10</sup>c) еиҵамкәа иҟанаҵы, еицырдыруа аелементартә хәҭаҷқәа зегьы ыҟоуп, урҭ зегьы акапан рымаӡам. Ари апериод Аилаҵара Ду аамҭа ҳәа иашьҭоуп, афымцаԥсыҽтәи иӷәӷәоуи аусеицурақәа анеизаку<ref name="kapitonov">{{книга|автор=И. М. Капитонов.|заглавие=Введение в физику ядра и частиц|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=251—259|страниц=384|isbn=5-354-00058-0|тираж=1700}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазы уи аамҭазы ҷыдала иҟоу ахәҭаҷқәа ҵабыргны иаҳҳәар ҳалшом, аха еилкааугьы ыҟоуп. Ашәагаа {{math|η}} — ҷыдалатәи аентропиа арбага мацара акәӡам, уи адагьы ахәҭаҷҿагылақәа раасҭа ахәҭаҷқәа рырацәара аанарԥшуеит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=144|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>:
: <math>\frac{n_p-n_{\bar p}}{n_p}=10^{-9}.</math>
Аԥхарра 10<sup>15</sup> ГеВ аасҭа ианылаҟәуа аамҭазы, иашьашәало акапанқәа змоу X-, Y-бозонқәа рҭыҵра ҟалоит.
Аилаҵара Ду аамҭа афымцамҳалдызтәи аԥсыҽтәи аидҳәаларақәа акзаара анаадырԥшуа афымцасыҽтә еилаҵара аамҭа иаԥсахуеит. Ари апериод аҩнуҵҟа, Х-и У-бозонқәеи аннигилиациа рзухоит. Аԥхарра 100 ГеВ рҟынӡа ианылаҟәуа аамҭазы, афымцаԥсыҽратә еилаҵара аамҭа нҵәоит, насгьы акваркқәеи, алептонқәеи, абжьажьратә бозонқәеи шьақәгылоит.
Иааиуеит адронтә аамҭа, адронқәеи алептонқәеи активла раԥҵареи аннигилиациа рзуреи раамҭа. Ари апериод аҿы акварк-адронтә ыиасра аамҭа мамзаргьы [[кварк|акваркқәа]] [[конфайнмент|рконфаимент]] аамҭа азгәаҭатәуп, акваркқәа адронқәа рахь реилаҵара аныҟала. Ари амҭазы аԥхарра 300−1000 МеВ ыҟоуп, Адунеи аниз инаркны аамҭа 10<sup>−6</sup> с шьақәнаргылоит.
Адронтә епоха ашьҭахь алептонтә епоха ҟалоит — аԥхарра 100 МеВ рҟынӡа ианкаҳауа аамҭазы, насгьы асааҭ аҟны 10<sup>−4</sup> с аныҟоу. Ари апериод аан, Адунеи аилазаашьа иахьатәи аилазаашьа еиԥшхо иалагеит; ахадаратә хәҭаҷқәа афотонқәа роуп, урҭ рыдагьы иҟоуп аелеқтронқәеи анеитриноқәеи, рантихәҭаҷқәа рыцны, иара убас апротонқәеи анеитронқәеи. Ари апериод аан акрызҵазкуа хҭыск ҟалоит: амаҭәашьар анеитриноқәа рзы иҵәцахоит. Ацәынхатә фон еиԥшу акы ҟалоит, аха анеитриноқәа рзы. Аха анеитриноқәа реиҟәыҭхара афотонқәа реиҟәыҭхара аԥхьа иҟалеит аҟнытә, хәҭаҷқәак рыхкқәа макьана аннигилиациа ианахымсыцыз, рымчхара егьырҭ ирыҭаны, урҭ еиҳа ихьшәашәеит. Уажәтәи аамҭазы анеитринотә рчы 1,9 K аҟынӡа ихьшәашәар акәын, анеитриноқәа акапан рымамзар (мамзаргьы рыкапан маҷзар).
Т≈0,7 МеВ аԥхарраҿы, уаанӡа иҟаз апротонқәеи анеитронқәеи рыбжьара атермодинамикатә еиҟарара ԥхасҭахоит, насгьы анеитронқәеи апротонқәеи рконцентрациа аизыҟазаашьа 0,19 аҵакы аҿы иҵаауеит. Адеитери, агели, алити ргәыцәқәа рсинтез алагоит. Адунеи аныҟала ашьҭахь ~200 секунд анҵы, аԥхарра ануклеосинтез ахьыҟамло аҩаӡара аҟынӡа илеиуеит, насгьы раԥхьатәи аеҵәақәа иаанӡа амаҭәашьар ахимиатә еилазаашьа ԥсахрада иаанхоит<ref name="kapitonov" />.
==== Атҟәацра ду атеориа ауадаҩрақәа ====
Ақәҿиара дуқәа шыҟоугьы, ицоу Адунеи атеориа ауадаҩрақәа рацәаны ирықәшәоит. Атҟәацра ду Адунеи аҽырҭбаара арҵысызар, усҟан зеиԥшла иуҳәозар, иӷәӷәоу еизадам амаҭәашьар аларҵәара ҟалар алшон, аха уи убаратәы иҟам. Атҟәацра ду атеориа иара убасгьы Адунеи аҽырҭбаара ҳаилнаркааӡом; уи фактны иаднакылоит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место= М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=104—106|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Атеориа иара убасгьы иаанарԥшуеит, раԥхьатәи астадиаҿы ахәҭаҷқәеи антихәҭаҷқәеи реизыҟазаашьа убас ишыҟаз, уи иахҟьаны уажәы аматериа антиматериа аасҭа аҳра аиуртә иҟаларатәы. Иаҳҳәар ҳалшоит, аханатә Адунеи асимметриа аманы иҟан ҳәа — уаҟа иҟан аматериеи антиматериеи еиҟараны, аха усҟан, [[Барионная асимметрия Вселенной|абарионтә асимметриа]] аилкааразы, [[бариогенез|абариогенез]] механизмк аҭахуп, уи [[распад протона|апротонқәа рыԥхасҭахара]] алнаршоит, уигьы убаратәы иҟам<ref name="SaginProton">{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=145—148|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Еиуеиԥшым [[Великое объединение|Аидгылара Ду]] атеориақәа иаадырԥшуеит зааӡатәи Адунеи аҿы хыԥхьаӡара рацәала [[монополь|амҳалдызтә монополқәа]] рыира, уажәраанӡагьы иара убас игәаҭамхаз<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |title=Перевод «Официального Сайта Теории Суперструн» |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223014822/http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |archive-date=2009-02-23 |publisher=[[Астронет]] }}</ref>.
=== Аинфлациатә модель ===
{{main|Адунеи аинфлиациатә модель}}
Аинфлациа атеориа адҵа — аҽырҭбаара атеориеи Атҟәацра ду атеориеи рышьҭахь иаанрыжьыз азҵаарақәа рҭак аҟаҵара ауп: «Избан Адунеи аҽзарҭбаауа? Насгьы изакәузеи Атҟәацра ду?» Убри азы аҽырҭбаара аамҭа нольтәи амҭазы иԥсахуп, насгьы Адунеи акапан зегьы ҭыԥк аҿы иҟалоит, акосмологиатә сингулиарра шьақәыргыло, лассы-лассы уи ауп Атҟәацра ду ҳәагьы ззырҳәо. Аусқәа шыҟаз ала, азеиԥш зыҟазааратә теориа уи аамҭазы уаҳа хархәара амаӡам, убри аҟынтә ирацәаны, аха уажәраанӡа, ҳәарада, ари «[[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра апроблема]]» зыӡбо еиҳа изеиԥшу атеориа (мамзаргьы «афизика ҿыц») аԥҵаразы аспекулиативтә ҽазышәарақәа рахь ҳнанагоит.
Аинфлациатә етап хшыҩҵак хадас иамоуп —''инфлантон'' ҳәа изышьҭоу [[скалярное поле|аскалиартә ҭыԥ]] ҭагалазар, знырра раԥхьатәи астадиақәа рҿы идуу (иаҳҳәап 10<sup>−42</sup>с инаркны), аха аамҭа цацыԥхьаӡа ирласны имаҷхо, усҟан акосмос агеометриа ҟьаҟьа еилкаахоит, Хаббл иҽырҭбаара аинфлациа аан еизо акинетикатә мчхара ду абзоурала инерциатә ныҟәараны иҟалоит, насгьы аханатә мзызла еидҳәалоу арегион хәыҷы аҟынтәи ахыҵхырҭа Адунеи аиԥшзаареи аизотропиеи ҳаилнаркаауеит{{efn|name="inflationObserve"|
Иаарту ахыҵхырҭақәа рҿы ахҳәаа бзиа англыз бызшәала иҟоу астатиаҿы иаагоуп
: {{статья|автор=Robert Brandenberger|заглавие=Topics in Cosmology|ссылка=https://archive.org/details/arxiv-hep-th0701157|год=2007|arxiv=hep-th/0701157}}
Урысшәала ахҳәаатә дыррақәа рганахьала уи иаҟараны иҟоуп
: {{книга|автор=Д. С. Горбунов, В. А. Рубоков.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|страницы=335—371|isbn=978-5-396-00046-9}}}}.
Аха, аинфлатон аилкааразы амҩақәа рацәоуп, уигьы еиуеиԥшым амодельқәа рацәаны иахылҿиаауеит. Аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп хәыҷы-хәыҷла аиҵахаразы агәаанагара: аинфлантон апотенциал хәыҷы-хәыҷла ноль иаҟароу арбага аҟынӡа илаҟәуеит. Апотенциал иалкаау ахки насгьы аханатәтәи аҵакқәа ралкаара аметоди иалху атеориа иахьыԥшуп.
Аинфлиациа атеориақәагьы еиҟәшоуп аамҭала ҵыхәаԥҵәара змами измоуи ҳәа. Ҵыхәаԥҵәара змам аинфлиациа атеориаҿы аҭыԥҭаӡара ахәҭақәа — адоменқәа ыҟоуп — аҽырҭбаара иалагаз, аха акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны раԥхьатәи рҭагылазаашьахь ихынҳәыз, уаҟа дырҩеигь аинфлиациазы аҭагылазаашьақәа цәырҵуеит. Арҭ реиԥш иҟоу атеориақәа ирыҵанакуеит ҵыхәаԥҵәара змам апотенциал змоу иарбанызаалак атеориеи ихаостәу Линде иинфлациатә теориеи{{efn|name="inflationObserve"}}.
Анҵәамҭатә аамҭа змоу аинфлиациа атеориақәа рахь агибридтә модель аҵанакуеит. Уи аҟны иҟоуп ҩ-кхык аҭыԥқәа: актәи амчхара ҳаракқәа рзы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (ус анакәха аҽырҭбаара аццакразы), аҩбатәи, аинфлациа ахыркәшара аамҭа зыӡбо, амчхара маҷқәа рзы. Убри аан, акванттә еиҭакрақәа актәи аҭыԥ мацара ауп изныруа, аҩбатәи акәымкәа, ус анакәха, аинфлациа апроцесс ахаҭагьы ҵыхәаԥҵәара амоуп.
Аинфлациа иӡбам апроблемақәа иреиуоуп аԥхарра аиҭаԥарақәа даара идуу адиапазон аҿы, зны-зынла уи зынӡакыс нль аҟынӡа илеиуеит. Аинфлациа аҵыхәтәаны аматериа еиҭашуеит аԥхарра ҳаракқәа рҟынӡа. Ас еиԥш иҟоу аҟазшьа џьашьахәы азы еилыркаагак аҳасабала “апараметртә резонанс” ҟаҵоуп<ref>{{статья|заглавие=Reheating after inflation |автор=Lev Kofman, Linde Andrei, Starobinsky Alexei A. |издательство=Phys. Rev. Lett. |год=1994 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994PhRvL..73.3195K}}</ref>.
==== Амультидунеи ====
{{main|Амультидунеи}}
“Амультидунеи”, “Адунеи Ду”, “Амультиверс”, “Агипердунеи”, “Асупердунеи”, “Амультиленна”, “Омниверс” — англыз бызшәала иҟоу атермин multiverse еиуеиԥшым аиҭагақәа роуп. Уи цәырҵит аинфлациа атеориа аҿиараан<ref>{{книга|заглавие=Астрономия XXI век|ответственный=Под ред. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдина]]|место=Фрязино|издательство=Век 2|издание=2-е|год=2008|страницы=414—416|страниц=608|isbn=978-5-85099-181-4}}</ref>.
Адунеи арегионқәа, [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аасҭа еиҳау абжьаӡарала еиҟәыҭхо, дара-дара еихьыԥшымкәа аеволиуциа иахысуеит. Дарбанзаалак ахылаԥшҩы иибо апроцессқәа ахәҭаҷқәа рлаԥшҳәаа аҟынӡа абжьаӡара иаҟароу арадиус змоу асфера аҭаӡара иаҟароу адомен аҿы имҩаԥысуа роуп. Аинфлиациа аамҭазы, агоризонт аҟара абжьаӡарала еиҟәыҭхо ҩ-ҽырҭбааратә ҭыԥк еиԥылаӡом.
Ас еиԥш иҟоу адоменқәа ҳара ҳтәы еиԥш хазы игоу дунеиқәаны иԥхьаӡатәуп: урҭгьы иара убасҵәҟьа амасштаб дуқәа рҟны еизадоуп иагьизотроптәуп. Абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәа рконгломерат ауп Амультидунеи.
[[Хаотическая теория инфляции|Аинфлациа ахаостә теориа]] ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым Адунеиқәа ыҟоуп ҳәа агәаанагара аанарԥшуеит, урҭ зегьы егьырҭ Адунеиқәа иреиԥшым афизикатә константақәа рымазар ауеит<ref>{{cite web|url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|author=Victor J Stenger|title=Is the Universe fine-tuned for us?|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716192004/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|archive-date=2012-07-16}}</ref>. [[Многомировая интерпретация|Даҽа теориак]] аҿы Адунеиқәа акванттә еизшәарала еиуеиԥшым<ref>{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:quant-ph/9709032|заглавие=The Interpretation of Quantum Mechanics: Many Worlds or Many Words?|автор=Tegmark Max|издательство=Fortschritte der Physik|год=1998|nodot=1}}</ref>. Закәанла арҭ агәаанагарақәа експериментла рԥышәара ауам.
==== Аинфлиациа атеориа аԥсахгақәа ====
Акосмостә инфлациа амодель кырӡа иқәҿиаратәуп, аха акосмологиа ахәаԥшразы ихымԥадатәны иҟам. Уи иамоуп аҿагылаҩцәа, [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроузгьы]] уахь дналаҵаны. Урҭ ргәаанагарала, аинфлациатә модель иаанарԥшуа аӡбарақәа рылаԥш иҵшәаз ахәҭаҷқәа рышьҭахь иаанрыжьуеит. Иаҳҳәап, ари атеориа аинфлациа аԥхьатәи аамҭазы аилаӷәӷәара аҽеиҭакрақәа убриаҟара имаҷзароуп ҳәа шьаҭанкылатәи аҵаҵӷәы анаҭом, игәаҭоу аиԥшзаара аҩаӡара аинфлациа ашьҭахь иҟалартә еиԥш. Аҭыԥҭаӡаратә ыхәара аҭагылазаашьагьы уи иеиԥшуп: уи аинфлациа аан ӷәӷәала еиҵахоит, аха аинфлациа аԥхьа уиаҟара аҵак ду аманы аҟазааразы акгьы аԥырхагамызт, уажәгьы Адунеи аҿиара астадиаҿы аҽаанарԥшлартә еиԥш. Даҽакала иуҳәозар, [[Антропный принцип#Проблема начальных значений в космологии|раԥхьатәи аҵакқәа рызҵаара]] ӡбаӡам, аха ҟазарала еиқәыршәоуп.
Альтернатива аҳасабала, арахәыцқәа ртеориа'', ''ахшыбаҩтә теориа'', иара убас ''ациклтә теориа'' реиԥш иҟоу аекзотикатә теориақәа ҟаҵоуп. Абарҭ атеориақәа рҵакы хадас иҟоу, ихымԥадатәу аханатәтәи аҵакқәа зегьы Атҟәацра ду ҟалаанӡа ишышьақәгыло ауп.
* [[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иаабац ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥ-аамҭа даҽа дименсиақәак рыцҵара аҭахуп, урҭ Адунеи раԥхьатәи астадиақәа рҿы ароль нарыгӡалон, аха уажәы еилацалоу аҭагылазаашьаҿы иҟоуп. Абарҭ аизшәарақәа зеилацалоузеи ҳәа иҟоу ихымԥадатәиу азҵаара аҭак абри ауп: асуперрахәыцқәа [[Т-дуальность|Т-дуалра]] рымоуп, уи иахҟьаны арахәыц ахарҭәааратә еизшәарақәа ирыкәшоит, урҭ ршәагаа ԥкуа<ref>{{книга|автор=[[Грин, Брайан Рэндолф|Грин Б.]] |заглавие=[[Элегантная Вселенная. Суперструны, скрытые размерности и поиски окончательной теории]] |год=1999 |страниц=464 |isbn=0-375-70811-1}}</ref>.
* [[М-теория|Абранақәа ртеориаҿы]] (М-теориа), зегьы алагоит ихьҭоу, иҭышәынтәалам хә-еизшәарактәи ҭыԥ-аамҭала. Аҭыԥҭаӡаратә еизшәарақәа ԥшьба х-еизшәарактәи аҭӡамцқәа мамзаргьы «хԥа-бранақәа» рыла иԥкуп; урҭ аҭӡамцқәа руак ҳахьынхо аҭыԥҭаӡара ауп, убри аамҭазы аҩбатәи абрана убарҭаӡам. Иҟоуп даҽа хԥа-бранак, ԥшьеизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еиду ҩ-бранак рыбжьара «иӡыз». Атеориа инақәыршәаны, ари абрана ҳара ҳабрана ианаҿасуа, амчхара ду ҭыҵуеит, убри алагьы Атҟәацра ду ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа аԥҵахоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |title=Космология. При чём же тут теория струн? |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-05-15 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617p8Qe6B?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |url-status=live }}</ref>.
* [[Циклическая модель (космология)|Ациклтә теориақәа]] изларҳәо ала, Атҟәацра ду зеиԥшыҟам хҭысым, аха иаанарԥшуеит Адунеи ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра. Ациклтә теориақәа раԥхьаӡакәны 1930-тәи ашықәсқәа рзы иҟалеит. Абас еиԥш иҟоу атеориақәа рзы ԥынгылас иҟаз [[второй закон термодинамики|атермодинамика аҩбатәи азакәан]] акәын, уи инақәыршәаны [[энтропия|аентропиа]] аизҳара мацара ауп иалшо. Уи иаанагоит, иаԥхьанеиуаз ациклқәа еиҳа кырӡа икьаҿхон, насгьы урҭ рҿы иҟаз аматериа еиҳа кырӡа ицахон, аҵыхәтәантәи Атҟәацра ду аамҭазы аасҭа, уи рацәак ҟалашьа амам. Уажәазы иҟоуп ҩ-циклтә теориак, еиҳа-еиҳа изыцло аентропиа апроблема аӡбара зылшаз: Стеинхардт-Тиурок итеориеи Баум-Фремптон итеориеи<ref>{{статья|заглавие=Turnaround in Cyclic Cosmology|автор=L. Baum and P.H. Frampton|издательство=Physical Review Letters|год=2007|doi=10.1103/PhysRevLett.98.071301|pmid=17359014|arxiv=hep-th/0610213|bibcode=2007PhRvL..98g1301B}}</ref><ref>{{статья|автор=P. J. Steinhardt, N. Turok|заглавие=The Cyclic Model Simplified|год=2004|doi=10.1016/j.newar.2005.01.003|издательство=New Astron.Rev.|arxiv=astro-ph/0404480|bibcode=2005NewAR..49...43S}}</ref>.
=== Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа ===
{{main|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи}}
[[Файл:Stellar_Fireworks_Finale.jpg|thumb|300px|Апротогалактикатә ԥсҭҳәақәа рышьақәгылареи реилабгареи асахьаҭыхҩы иблала]]
Ацәынхатә фон иазку адыррақәа ишаадырԥшуа ала, арадиациа аматериа ианаҟәыҭхаз аамҭазы Адунеи шамахамзар еизадан, аматериа аҽеиҭакрақәа даараӡа имаҷын, насгьы уи акыр зҵазкуа уадаҩраны иҟан. Аҩбатәи проблемас иҟоу агалактикақәа рсуперкластерқәа риачеикатә еиҿкаашьа, иара убас еиҵоу ашәагаа змоу акластерқәа рысфератә еиҿкаашьа ауп. Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа ахылҵшьҭра аилкаара зҽазызшәо иарбанзаалак атеориа хымԥада абарҭ аҩ-проблемак аӡбар ахәҭоуп (насгьы агалактикақәа рморфологиа ииашаны амодель ҟанаҵароуп).
Амасштаб ду змоу аилазаашьа, иара убас хаҭалатәи агалактикақәагьы, рышьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориа «аиерархиатә теориа» ҳәа иашьҭоуп. Атеориа аҵакы абри ауп: раԥхьа агалактикақәа ршәагаа маҷын (иаҳҳәап [[Магелланово облако|Магеллантәи аԥсҭҳәақәа]]), аха аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ еилаҵәоит, еиҳа-еиҳа идуу агалактикақәа шьақәыргыло.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы атеориа аиашара гәҩарас иҟалеит, насгьы [[downsizing]] уи акырӡа иацхрааит. Аха атеориатә ҭҵаарақәа рҿы ари атеориа аԥыжәара амоуп. Ас еиԥш иҟоу аҭҵаара зегь реиҳа иналукааша рҿырԥштәыс иҟоуп Millennium simulation (Millennium run)<ref name="erarhproblem">{{статья|заглавие=Evolution Of Proto-Galaxy-Clusters To Their Present Form: Theory And Observation|автор=Gibson C. H., Schild R. E.|издательство=Journal of Cosmology|год=2010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2010JCos….6.1514G}}</ref>.
==== Азеиԥш ԥҟарақәа ====
Зааӡатәи Адунеи аҿы аҽеиҭакрақәа рхылҵшьҭреи револиуциеи азы аклассикатә теориа [[Гравитационная неустойчивость|Џьинс итеориа]] ауп, еизадоу, иизотроптәу Адунеи аҽырҭбаара афон аҿы<ref name="gorbunov">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубоков В. А.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\vartriangle\Phi=4\pi G\rho\delta,</math>
: <math>\frac{\partial\delta}{\partial t}+Hx\triangledown\delta+\triangledown v=0,</math>
: <math>\frac{\partial v}{\partial t} + Hv+H(x\triangledown)v=-u_s^2\triangledown\delta - \triangledown\Phi,</math>
Уаҟа {{math|''u<sub>s</sub>''}} — аҭагылазаараҿы абжьы аццакра, {{math|''G''}} — агравитациатә константа, а {{math|ρ}} — еиламго аҭагылазаара аилаӷәӷәара, <math>\delta=\frac{\delta\rho}{\rho}.</math> — аизыҟазаашьатә флуктуациақәа ршәагаа, {{math|Φ}} — аҭагылазаара иаԥнаҵо агравитациатә потенциал, {{math|v}} — аҭагылазаара аццакра, {{math|p(x,t)}} — аҭагылазаара аҭыԥантәи аилаӷәӷәара, насгьы уи иацныҟәо асистема ахәаԥшра мҩаԥысуеит.
Хыхь иаагоу аиҟаратәқәа рсистема акахьы еизгазар ауеит, аиԥшымрақәа револиуциа аазырԥшуа:
: <math>\frac{\partial^2\delta}{\partial t^2} +2H\frac{\partial\delta}{\partial t}+\left(\frac{k^2}{a^2}u_s^2-4\pi G\rho\right)\delta=0,</math>
Уаҟа {{math|a}} —амасштабтә фактор, а {{math|k}} — ацәқәырԥатә вектор. Уи аҟынтәи, ҷыдала, иалҵуеит зшәагаа еиҳау афлуктуациақәа шҭышәынтәалам:
: <math >\lambda > \lambda_J=\sqrt{\frac{u_s^2\pi}{G\rho}}. </math>
Убри аан, ацәхьаҵра аизҳара цәаҳәатәуп, мамзаргьы еиҳа иԥсыҽуп, Хаббл ипараметр аеволиуциеи амчхара аилаӷәӷәареи зеиԥшроу еиԥш.
Ари амодель ишахәҭоу ала иаанарԥшуеит ирелиативисттәым аҭагылазаараҿы ацәхьаҵрақәа рколлапс, урҭ ршәагаа уажәтәи ахҭысқәа рылаԥшҳәаа аасҭа акырӡа еиҵазар (радиациала еиҳарак еиҿкаау аамҭазы [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] азгьы уахь иналаҵаны). Еиҿагылоу аҭагылазаашьақәа рзы, ииашоу арелативисттә еиҟаратәрақәа рыхәаԥшра аҭахуп. Иидеалтәу аӡы амчхара-аимпульс атензор, аилаӷәӷәара ацәхьаҵра маҷқәа ҳасаб рзуны
: <math>T^{\mu}_{\nu}=(\rho+\delta\rho+p+\delta p)u^{\mu}u_{\nu}-\delta^{\mu}_{\nu}(p+\delta p)</math>
ковариантла еиқәырхоуп, уи аҟынтәи арелиативисттә ҭагылазаашьазы еизаку агидродинамикатә еиҟаратәрақәа ҟалоит. Азеиԥш еизыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа ирыцны, урҭ Фридман иӡбара аҵаҟа акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа револиуциа шьақәзыргыло аханатәтәи аиҟаратәратә система аадырԥшуеит<ref name="gorbunov"/>.
==== Арекомбинациа ҟалаанӡатәи аамҭа ====
Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа аеволиуциаҿы иалкаау аамҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп аӡри арекомбинациа аамҭа. Абри аамҭанӡа механизмқәак аус руеит, ашьҭахь — зынӡа даҽа механизмқәак<ref name="gorbunov2"/>.
Аԥхьатәи аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аасҭа еиҳауп, насгьы Адунеи аҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара ианыруам. Аха алаԥшҳәаа аҽарҭбаацыԥхьаӡа шәагаала ацәхьаҵра ацәқәырԥа аура иаҟарахоит, ишырҳәо еиԥш «ацәқәырԥа алаԥшҳәаа иаҵыҵуеит» мамзаргьы «алаԥшҳәаа иаҵалоит». Уи ашьҭахь, уи аҽырҭбаара апроцесс — абжьытә цәқәырԥа аҽырҭбаара афон аҿы аларҵәара ауп.
Ари аепоха аан, уажәтәи аепохазы ацәқәырԥа аура 790 Мпк еиҳамкәа измоу ацәқәырԥақәа алаԥшҳәаа иаҵалоит. Агалактикақәеи урҭ реилаҵәарақәеи рышьақәгыларазы акыр зҵазкуа ацәқәырԥақәа ари астадиа алагамҭазӡа иаауеит.
Уи аамҭазы аматериа ахәҭарацәалатәи аплазма ауп, уа еиуеиԥшым аеффективтә механизмқәа ыҟоуп абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы рырԥсыҽразы. Иҟалап, урҭ рҟынтә акосмологиаҿы зегь реиҳа алҵшәа змоу Силк иԥсыҽхара акәзар. Абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы анырԥсыҽха ашьҭахь, адиабатикатә цәхьаҵрақәа роуп иаанхо.
Аамҭак иалагӡаны иаабац аматериеи аматериа лашьцеи револиуциа синхронла ицоит, аха арадиациа аус ацура иахҟьаны иаабац аматериа аԥхарра еиҳа хәыҷы-хәыҷла илеиуеит. Имҩаԥысуеит аматериа лашьцеи абарионтә материеи ркинематикатәи рыԥхарратәи еиҟәыҭхара. Иҟоуп агәаанагара, ари амомент ҟалоит ҳәа <math>z=10^5.</math>
Абарион-фотонтә компонент аиҟәыҭхара ашьҭахь инаркны арадиациатә етап аҵыхәанӡа ахымҩаԥгашьа еиҟаратәрала иаарԥшуп<ref name="gorbunov2">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |часть=Скалярные возмущения: результаты для однокомпонентных сред. |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Космологические возмущения. Инфляционная теория |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\Phi''+\frac{4}{\eta}\Phi'+u_s^2k^2\Phi=0,</math>
Уаҟа {{math|k}} —иаагоу ацәқәырԥа аимпульс, {{math|η}} —аконформтә аамҭа. Иара иҟаиҵаз аӡбара аҟынтәи иааԥшуеит уи аамҭазы абарионтә компонент аилаӷәӷәара ацәхьаҵрақәа рамплитуда шымеизҳауаз, мамзаргьы ишагымхоз, аха акустикатә осциллиациақәа шахҭнагоз:
: <math>\delta_{rad}\propto -cos(u_sk\eta).</math>
Убри аамҭазы, аматериа лашьца абас еиԥш иҟоу аҵысрақәа иақәымшәеит, избан акәзар алашара ақәыӷәӷәарагьы, абарионқәеи аелектронқәеи рықәыӷәӷәарагьы уи ианыруам. Уи адагьы, уи ацәхьаҵрақәа рамплитуда еизҳауеит:
: <math>\delta_{CDM}\propto ln(k\eta).</math>
==== Арекомбинациа ашьҭахь ====
Арекомбинациа ашьҭахь, афотонқәеи анеитриноқәеи аматериаҿы ирымоу ақәыӷәӷәара маҷуп. Убри аҟнытә, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыцәхьаҵрақәа зныԥшуа аиҟаратәратә системақәа еиԥшуп:
: <math>\delta'-k^2 v=3\Phi',</math>
: <math>v'+\frac{2}{\eta}v=-\Phi.</math>
Аиҟаратәқәа рформа аиԥшра аҟынтәи, аӡәы игәы иаанагар, насгьы ишьақәирӷәӷәар илшоит, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыбжьара афлуктуациақәа реиԥшымзаара аконстантахь ишеихо. Даҽакала иуҳәозар, иаабац аматериа аматериа лашьца иаԥнаҵо апотенциалтә ҭыԥқәа рахь иҭалоит. Арекомбинациа ашьҭахьҵәҟьа ацәхьаҵрақәа разҳара аӡбара ала иалкаауп
: <math>\delta=C_1+\frac{\Omega_B}{\Omega_{CDM}}C_2\frac{1}{\eta}+\frac{C_3}{\eta^3}+C_4\eta^2,</math>
Уаҟа <math>C_i</math> — раԥхьатәи аҵакқәа ирхьыԥшу аконстанта аҵакқәа. Хыхь иаагоу аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, аамҭа рацәала аилаӷәӷәара афлуктуациақәа амасштабтә фактор иаҟараны ирызҳауеит:
: <math>\delta\propto\eta^2\propto a(\eta).</math>
Ари ахәҭаҿы иаагоу ацәхьаҵрақәа рызҳара аццакрақәа зегьы ацәқәырԥа ахыԥхьаӡара <math>k</math> иацны еизҳауеит; убри аҟнытә, раԥхьатәи ацәхьаҵрақәа рыспектр ҟьаҟьа аан, иреиҵоу аҭыԥҭаӡаратә масштабқәа рыцәхьаҵрақәа аилабгара астадиахь заа инаӡоит, даҽакала иуҳәозар, еиҵоу амасса змоу аобиектқәа раԥхьаӡа ишьақәгылоит.
Астрономиазы ~10<sup>5</sup>М<sub>ʘ</sub> акапан змоу аобиектқәа аинтерес рыҵоуп. Иҟоу убри ауп, аматериа лашьца аилабгараан, апротогало шьақәгылоит. Аӡрии агелии, уи агәҭахьы зхы хоу, ашәахәаркра иалагоит, насгьы 10<sup>5</sup>M<sub>ʘ</sub> аасҭа еиҵоу амасса аныҟоугьы, уи ашәахәаркра арчы дырҩеигь апротоструктура анҭыҵҟа иҭнажьуеит. Еиҳау амассақәа рҿы раԥхьатәи аеҵәақәа рышьақәгылара апроцесс иалагоит.
Раԥхьатәи аилабгара акыр зҵазкуа хылҟьа-ҿылҟьоуп акапан ду змоу аеҵәақәа рцәырҵра, аспектр икьакьоу ахәҭаҿы ашәахәаркра змоу. Иҭыҵуа аквант ӷәӷәақәа, анаҩс, инеитралтәу аӡри иақәшәоит, насгьы уи аионизациа азнауеит. Убас, аеҵәақәа раԥхьатәи рыԥжәара ашьҭахьҵәҟьа, [[реионизация|аӡри аҩбатәи аионизациа]] ҟалоит<ref name="gorbunov2"/>.
==== Амчхара лашьца аԥыжәара астадиа ====
Иаҳҳәап, амчхара лашьца ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахӡом, даҽакала иуҳәозар, уи акосмологиатә константа ала иаарԥшуп. Анаҩс акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа рзеиԥш еиҟаратәрақәа рҟынтәи иааԥшуеит ацәхьаҵрақәа абас еиԥш ала аеволиуциа шырхырго:
: <math>\delta_M\propto a^3\frac{k^2}{a^2}\Phi.</math>
Апотенциал амасштабтә фактор <math>a</math> иаҿагыланы ишаҟароу ҳаназхәыцуа, уи иаанагоит ацәхьаҵрақәа рызҳара мҩаԥысуам ҳәа, урҭ ршәагаагьы ԥсахрада иаанхоит ҳәа. Уи иаанагоит аиерархиатә теориа уажәы иаҳбо аилазаарақәа раасҭа еиҳау аилазаашьақәа рыҟаҵара шалнамыршо.
Амчхара лашьца аԥыжәара аан, аҵыхәтәантәи ҩ-хҭыск ҟалоит амасштаб ду змоу аилазаашьақәа рзы: Асар Рымҩа еиԥш иҟоу агалактикақәа рцәырҵра — уи ҟалоит z~2, анаҩс маҷк ашьҭахь — агалактикақәа рыкластерқәеи рсуперкластерқәеи рышьақәгылара<ref name="gorbunov2"/>.
==== Атеориа апроблемақәа ====
Аиерархиатә теориа — логикала аеҵәақәа рышьақәгылара иазку иахьатәи иҵабыргу агәаанагарақәа ирыцныҟәо, насгьы аматематикатә мыругақәа рацәаны зхы иазырхәо, аҵыхәтәантәи аамҭазы еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ирыниеит, атеориатәқәа реиԥш, еиҳаракгьы, ахылаԥшратә ҟазшьа змоу ауадаҩрақәагьы<ref name="erarhproblem"/>:
# Иреиҳау атеориатә проблема атермодинамикеи амеханикеи ахьеиқәшәо аҭыԥаҿ ишьҭоуп: иҵегьтәи ифизикатәым амчқәа алагаламкәа материа лашьцак аҟынтәи ҩ-галок зеидҵахом.
# Авоидқәа ҳаамҭа еиҳа иазааигәаны ишьақәгылоит, арекомбинациа иазааигәаны аасҭа, аха уажәааигәа иаартыз 300 Мпк ашәагаақәа змоу зынӡаск иҭацәу аҭыԥҭаӡақәа ари аҳәамҭа иаҿагылоит.
# Иара убас агалактика дуқәагьы ианаамҭоу ииуам, урҭ рхыԥхьаӡара аҭаӡара арбага аҿы z ду аҿы акырӡа еиҳауп атеориа иаҳәо аасҭа. Уи адагьы, уи ԥсахрада иаанхоит, атеориа инақәыршәаны даара лассы иазҳаларц шахәҭоугьы.
# Ижәытәӡоу аглобустә кластерқәа рҟынтәи адыррақәа 100 M<sub>ʘ</sub> рҟынӡа амасса змоу аеҵәақәа рышьақәгылара ақәшаҳаҭхара рҭахӡам, насгьы ҳамра еиԥш иҟоу аеҵәақәа еиӷьыршьоит.
Ари атеориа зықәшәо апроблемақәа рыхәҭак мацара ауп.
=== Ҳаамҭазтәи амодельқәа рыуадаҩрақәа ===
Хаббл изакәан аамҭахь [[Экстраполяция|еиҭаганы ҳахәаԥшыр]], ҳара иҳаууеит ҭыԥк, [[гравитационная сингулярность|агравитациатә сингулиарра]], [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа изышьҭоу. Ари проблема дууп, избан акәзар афизика аналитикатә аппарат зегьы акгьы иаԥсамкәа иааҟалоит. Иара убасгьы, 1946 шықәсазы иҟаҵаз [[Гамов, Георгий Антонович|Гамов]] имҩала, иахьатәи афизикатә закәанқәа аусура ахьынӡарылшо аамҭанӡа гәрагарала аекстраполиациа ҟаҵазаргьы, макьана ари “афизика ҿыц” алагара аамҭа ииашаны аилкаара залшом. Иҟоуп агәаанагара, уи аҵакы [[планковское время|Планк иаамҭа]] иаҟароуп ҳәа, <math>\sim10^{-43}</math> с.
Адунеи аформа азҵаара акосмологиаҿы акыр зҵазкуа иаарту зҵаароуп. Математикатә бызшәала иаҳҳәозар, ҳара ҳақәшәоит Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҟәша х-еизшәарактәи атопологиа аԥшаара апроблема, даҽакала иуҳәозар, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә аспект еиҳа еиӷьны иаазырԥшуа афигура. Аҭыԥантәи атеориа аҳасабала Азеиԥштә зыҟазааратә теориа ари азҵаара аҭак инагӡаны аҟаҵара алшом, аха уигьы ԥкрақәак аланагалоит.
Акымҭын, идырым Адунеи глобалла ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоума, даҽакала иуҳәозар, [[Евклидова геометрия|Евклид игеометриа]] азакәанқәа иреиҳау амасштабқәа рҿы ахархәара рымоума. Иахьазы, акосмологцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит, иубарҭоу Адунеи ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоуп ҳәа, аҭыԥантәи аиқәҵақәа аманы, амассивтә обиектқәа аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахьырыԥсахуа. Ари агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит [[WMAP]] аҵыхәтәантәи адыррақәа, ацәынхатә шәахәаркра аԥхарра аԥсахрақәа рҿы "акустикатә осциллиациақәа" ирыхәаԥшуа.
Ҩбамҭын, еилкааӡам Адунеи акала еидҳәалоума, мамзаргьы ирацәаны еидҳәалоума. Ибжьаратәу аҽырҭбааратә модель инақәыршәаны, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҳәаақәа амаӡам, аха ҭыԥла ҵыхәаԥҵәара амазар ауеит. Ари аилкаара ҳалшоит ҩ-еизшәарактәи аналогиа аҿырԥштәаҿы: асфера ахҟьа аҳәаақәа амам, аха аҵакыра ԥкуп, насгьы асфера ахәара еиҭакрада иҟоуп. Адунеи ииашаҵәҟьаны ҭыԥҭаӡарала иԥкызар, усҟан уи амодельқәак рҟны, иарбан ганзаалакгьы ацәаҳәа иашала аныҟәара, аныҟәара алагамҭахь унеир улшоит (ҭагылазаашьақәак рҿы уи ҟалашьа амам аҭыԥҭаӡара-аамҭа аеволиуциа иахҟьаны<ref>{{книга|автор=Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц.|серия=Теоретическая физика|заглавие=Теория поля|издательство=Физматлит|год=2006|место=М.|страницы=493—494}}</ref>).
Хԥамҭын, иҟоуп агәаанагара, Адунеи аханатә еикәагьежьуа иит ҳәа. Аира иазку аклассикатә гәаанагара — Атҟәацра ду аизотропра ахшыҩзцара иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, амчхара аганқәа зегьы рахь еиҟараны ирылаҵәоит. Аха, уи иацлабуа гипотезак цәырҵит, адгыларагьы аиуит: Мичигантәи Ауниверситет аҟынтәи аҵарауаа ргәыԥ, афизика апрофессор Маикл Лонго напхгара зиҭоз, иаадырԥшит агалактикақәа рыспиральтә маӷрақәа асааҭ ахыц иаҿагыланы ирҵәиу 7% рыла еиҳа ишырацәоу “еиҿагылоу ахырхарҭа змоу” агалактикақәа раасҭа, уи шаҳаҭра азнаур алшоит Адунеи раԥхьаӡатәи аеикәарҳәара амомент аҟазаара. Ари агипотеза Аладатәи агьежьбжаҿы имҩаԥысуа ахылаԥшрақәа рылагьы иԥышәатәуп<ref>{{статья|заглавие=Detection of a dipole in the handedness of spiral galaxies with redshifts z~0.04|автор=Longo Michael J.|издательство=Physics Letters B|год=2011|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2011PhLB..699..224L}}</ref>.
== Адунеи аартра аҭоурых ==
{{main|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых}}
{{See also|Акосмогониатә гипотезақәа}}
=== Ажәытәтәи акосмографиеи заатәи астрономиеи ===
==== Азиеи Адгьылбжьаратәи амшыни рцивилизациақәа ====
===== Месопотамиа =====
[[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟаз аҭыԥҭаӡара хәыҷык аҿы еиуеиԥшым акультурақәа ыҟан, урҭ еишьҭагыланы дара-дара рҽеиҭнырыԥсахлон. Урҭ ркосмогониатә дунеихәаԥшышьақәа еиқәҿырҭуеит. Анцәахәқәа рыхьӡқәеи детальқәаки рҽырыԥсахуан, аха рҵакы еиқәхон.
Диодор Сицилиатәи иҟаиҵаз ахцәажәара инақәыршәаны Месопотамиа ажәларқәа рыбжьара Адунеи х-дунеик рыла еиҟәшоуп: анцәа [[Ану]] ижәҩантә дунеи, [[Энлиль|Енлил]] иеиԥшыншьалоу [[Бэл|Бел]] идгьылтә дунеи, насгьы [[Эа (бог)|Еа]] анапхгара ахьиуа адгьылҵаҟатәи адунеи. Аҩбатәи адунеи, адгьыл ахыхьтәи адунеи, ашьха иаҩызоуп, насгьы ҵаҟантәи иҭыҳәҳәоу, ихаҵҵалаз аӷба гьежь еиԥшуп. Ажәҩантә дунеи адгьылтә дунеи аформа еиҭаҟанаҵоит, [[Мировой океан (мифология)|ажәҩантә океан]] ала уи аҽацәыхьчаны. [[Амра|Амра]] мрагыларахьтә мраҭашәарахь ицоит, аеҵәақәа реиԥш, иазыԥҵәоу амҩа ианыланы<ref name="litovka">{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода|издание=Философия история|год=2011|том=4|страницы=105—113}}</ref><ref>{{статья|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Космология древней Месопотамии|издание=Исследования по истории физики и механики. 1995—1997|год=1999|место=М.|издательство=Наука|страницы=60—75}}</ref>.
Астрономиатә дыррақәа ракәзар, урҭ ирызку адыррақәа даара иԥыҵәҵәоуп. Акымҭын, ари атема иазку реиҳа ижәытәӡоу, насгьы изаҵәу ахыҵхырҭақәа, mul APIN, «Астролиабиа», раамҭанҵара даараӡа ииашам, еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы зқьышықәсала еиԥшымзар ауеит, аха аҵарауаа реиҳараҩык Касситтәи аамҭахь рхы дырхоит. Иҩбахаз, астролабиақәеи mul APIN-и рҿы иарбоу аобиектқәа уажәгьы хәҭакахьала мацара ауп ишалкаау, агипотезақәа рацәаны ишыҟаҵоугьы. Ихԥахаз, аеҵәақәа рымҵысра ада, ажәытәтәи вавилонтәи астрономцәа ргәаанагарақәа ирызку адыррақәа абарҭ ахыҵхырҭақәа рҟынтәи реизгара ауам: апланетақәа рныҟәара иазкны еилыркаарак ҟаҵаӡам, насгьы аеҵәақәа рхатә ныҟәара иазкны адыррақәа ыҟам, вавилонаа ахылаԥшра апериоди аиашареи ҳасаб рзуны игәарҭарц ирылшоз.
Иара убасгьы иҟам аеҵәақәа рныҟәара шырыԥхьаӡоз азы игәрагоу адыррақәа. Аҵарауаа рыхәҭак ирҳәоит вавилонаа усҟан асфератә координаттә система ахархәара иалагахьан ҳәа, аха аҿагылаҩцәа, акосмогоникатә хәаԥшышьақәеи егьырҭ аиқәымшәарақәеи шьаҭас иҟаҵаны ари ахәаԥшышьа иақәшаҳаҭӡам<ref name="litovka"/>.
===== Ажәытәтәи Мысра =====
Мысратәи амифологиаҿы [[Сотворение мира|адунеи ашара]] иазкны еицырзеиԥшу агәаанагарақәа ыҟамызт. Иҟан еиуеиԥшым версиақәак<ref>[http://www.rodon.org/kma/rde.htm Коростовцев М. А. Религия Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924091830/http://www.rodon.org/kma/rde.htm |date=2015-09-24 }}</ref>.
Убри аҟынтә руак аҿы урҭ амра анцәахәы [[Ра]] адунеи агәҭаны ддыргылеит, насгьы егьырҭ анцәахәқәа зегьы раб ҳәа дрыԥхьаӡон. Иареи иара ихылҵшьҭрақәа ааҩыки еиҿыркааит [[Эннеада|Гелиополистәи еннеад]] ҳәа изышьҭоу. Гелиополистәи алегенда излаҳәо ала, [[Атум]] [[Мировой океан (мифология)|аханатәтәи аӡқәа]] рҟынтәи дцәырҵит, иара игәаԥхарала урҭ рҟынтәи ахаҳә ԥшьа [[Бенбен|Бенбенгьы]] аизҳара иалагеит. Уи ахықәан дгыланы Атум дишеит аҳауа анцәахәы [[Шу (божество)|Шу]], насгьы ацәаакыра анцәахәԥҳәыс [[Тефнут]]. Арҭ хаҵеи-ԥҳәыси ирхылҵит ахшара, адгьыл анцәахәы [[Геб|Геби]], ажәҩан анцәахәы [[Нут (мифология)|Нути]]. Ари анцәахәқәа раԥхьатәи рабиԥарақәа Еннеад аҟны аԥҵара ашьаҭа аадырԥшуеит. Геби Нути ирхылҵит [[Осирис]], [[Исида]], [[Сет (мифология)|Сет]], [[Нефтида]], урҭ Нил аӡхаларатә ҭыԥи ацәҳәыреи ирхаҿырбаган.
Иаҿагылаз аверсиа ыҟан Гермополис ақалақь аҿы, уа адунеи ажәытәтәи анцәахәқәа ааба ирхылҿиааит ҳәа агәра ргон, [[Огдоада|огдоад]] ҳәа изышьҭоу. Ари ааба анцәахәқәеи анцәахәыҳәсақәеи рыла ишьақәгылан, урҭ аԥҵара аелементқәа ирсимволын. [[Нун (мифология)|Нуни]] [[Наунет|Наунети]] аханатәтәи аӡқәа ирышьашәалоит, [[Ху (бог)|Хуи]] [[Хаухет|Ҳаухети]] ҵыхәаԥҵәара змам акосмос, [[Кук (мифология)|Куки]] [[Каукет|Каукети]] — наӡаӡатәи алашьцара. Аԥшьбатәи апара изныкымкәа рҽырыԥсахит, аха [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] инаркны уи [[Амон|Амони]] [[Амаунет|Амаунети]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ иумбои аҳауеи ирхаҿырбагоуп. Гермополтәи аверсиа инақәыршәаны, арҭ анцәахәқәа амра анцәахәы ианацәеи иабацәеи ракәын, алашареи анаҩстәи аԥҵареи адунеиахь иаазгаз.
Адунеи аҭыԥҭаӡара мысраа рзы еиԥшны, изотропны иҟамызт. Аныҳәарҭа дуқәа зегьы иҷыдоу ҭыԥны, «ԥсы зхоу зегьы» ҳәа иԥхьаӡан. Апирамидақәагьы иҷыдоу ҭыԥқәан, иуадаҩу, имаӡоу атопологиа змоу. [[Нил]] аӡиас аладаҟынтә ҩадаҟа иахьцоз анырра даара иӷәӷәан. Убриаҟара, Мысратәи аруаа иааҳәны ицоз Евфрат анырба, уи иаарҳәыз аӡиас ҳәа ахьӡырҵеит (Му кеду, ажәа-жәала. «Иаарҳәу аӡы», [[Транслитерация египетских текстов|атранслит.]] [[Египеттәи абызшәа|египеттәи]] mw-qd.w)<ref>[http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm Культурное пространство Древнего Египта. История и культура Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009002155/http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm |date=2010-10-09 }}</ref>.
Абжьаратәи Аҳра аҟынтәи асаркофагқәа рҿы иҭыху асахьақәеи Аҳра Ҿыц аҟынтәи аҩырақәеи рыда ҳаамҭа аҟынӡа астрономиатә текстқәа акгьы мааӡеит. Иара убас «адеканқәа» рыхсаалақәагьы астрономиатә документқәаны иԥхьаӡазар ауеит. Иҟалап ҳара зыӡбахә ҳҳәо аеҵәақәа ма аеҵәақәа ргәыԥқәа ракәзар, аха Сириуси Ориони рымацара роуп ҿыӷәӷәала зеилкаара ҳалшо. Иҟалап ажәытәтәи мысраа адеканқәа рҭыԥ аԥхьаӡараҿы рхатәы знеишьа рымазар, ҳара ҳтәы ӷәӷәала еиԥшмыз, насгьы Абжьаратәи Аҳра алагамҭазы ирӡыз<ref>{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Проблемные аспекты древнеегипетской астрономии, хронологии и календаря|издание=Философия история|год=2009|том=1|страницы=134—154}}</ref>.
===== Ажәытәтәи Бырзентәыла =====
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
[[Файл:Bartolomeu Velho 1568.jpg|thumb|300px|"Ажәҩантә цәеижьқәа рсахьа" — [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] игеоцентртә дунеитә система асахьа, [[Португалиа|апортугал]] картограф [[Бартоломеу Велью|Бартоломеу Велио]] 1568 шықәсазы иҟеиҵаз. [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә шәҟәыҵәахырҭа]]ҿы иҵәахуп]]
Ажәытәтәи Бырзентәыла, егьырҭ ажәытәтәи ацивилизациақәа жәпакы реиԥш, Адунеи азы ахатә гәаанагара аԥнаҵеит. Аха Ажәытәтәи Бырзентәыла ҷыдарас иамаз модель заҵәык акәымкәа ирацәаны иахьамаз ауп: еиуеиԥшым афилософиатә школқәа акырӡа еиуеиԥшымыз адунеи амодельқәа ықәдыргылеит, урҭ зегьы анс акә арс акә аргументқәа рыла ишьақәырӷәӷәан.
Зааӡатәи афилософиатә школқәа шьаҭанкылатәи ҳәа иалыркаауан еиуеиԥшым аматериақәа ма афигурақәа. Адунеи иазку раԥхьатәи агәаанагарақәа абарҭ ашьаҭақәа рыла ишьақәдыргылон. Убас, зны адгьыл адиск [[Мировой океан (мифология)|аӡаҿы]] иӡсоит, [[Фалес]] иеиԥш, мамзаргьы ацилиндр ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡараҿы иӡсоит, [[Анаксимандр]] иҟны еиԥш, уҳәа убас иҵегьы.
Пифагораа Адунеи апироцентристтә модель ҟарҵеит, аеҵәақәа, Амра, [[Амза|Амза]], ф-планетак Агәҭантәи Амца (Гестиа) иахьакәшо. Иааизакны иԥшьоу ахыԥхьаӡара алҵырц азы — жәаба — асферақәа, афбатәи планетаны Адгьылҿагыла (Антихтон) рылаҳәан. Амреи Амзеи, ари атеориа инақәыршәаны, Гестиа ианыҷҷаалоз алашарала илашон<ref name="panikuk">{{книга|автор=А. Панекук.|часть=Греческие поэты и философы|заглавие=История Астрономии|оригинал=A history of astronomy|издание=второе|место=М.|издательство=URSS|год=2010|страниц=592|серия=Физико-математическое наследие|isbn=978-5-382-01147-9}}</ref>. Ари адунеитә система дахцәажәеит [[Филолай|Филолаи]].
Аха ажәытә бырзен ҵарауаа реиҳараҩык пифагораа иаԥырҵаз [[геоцентрическая система мира|агеоцентртә дунеитә система]] иадгылан.
Пифагораа рзы алашарбагақәа рыбжьара абжьаӡарақәа агамма аҿы амузикатә интервалқәа ирышьашәалон; урҭ аныҵәиуа, «асферақәа рмузыка» абжьы гоит, ҳара иаҳмаҳауа. Пифагораа Адгьыл ампыл еиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, урҭ рҟынтәи шьоукы ([[Экфант (пифагореец)|Екфант]], [[Гикет (пифагореец)|Гикет]]) — аҵәҩан иакәшоит, убри аҟнытә уахи-ҽни реиҭныԥсахлара ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡон.
[[Платон]] адунеи зегьы анализ азиуан адоуҳатә ҵакы иазку игәаанагарақәа дрылԥшны. Уи хымԥада адунеи аилазаашьа ианыруан. Иара изы аеҵәақәа ацәеижьи аԥсыи змаз «анцәатә ҟазшьақәа» ракәын. Иубарҭоу рформа амца ауп, насгьы урҭ зегь раасҭа илашо, иԥшӡаны иааԥшырц азы илашоит. Зегьы-зегьы еиԥшхарц азы, урҭ ампыл еиԥшны иаԥҵан. Платон излаиԥхьаӡо ала, акосмос наӡаӡатәиӡам, избан акәзар, иуныруа зегьы маҭәаруп, насгьы амаҭәар ажәуеит, иԥсуеит. Уи моу, Аамҭа ахаҭагьы акосмос иацит.
Платон раԥхьаӡакәны алашарбагақәа еиҟарам рныҟәарақәа агьежьқәа рыла «инаӡоу» аныҟәарақәа рахь реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит. [[Евдокс Книдский|Книдтәи Евдокс]] уи ааԥхьара ақәҿиҭит. Иаанымхаз иҩымҭақәа рҿы, иара далацәажәеит [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]], апланетақәа рныҟәара акинематикатә схема, ԥшьы-сфера заҵәык рыла апланетақәа рретроградтә ныҟәара ҳаилзыркаауа (еиқәыԥсоу агьежьратә ныҟәарақәа рыла), зыгәҭаны Адгьыл ыҟаз.
[[Файл:Stagirit world colour.gif|thumb|250px|Аристотель ила Адунеи аилазаашьа. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит асферақәа: адгьыл (1), аӡы (2), аҳауа (3), амца (4), аефир (5), Аԥхьаныҟәгаҩ (6). Амасштаб еиқәырхаӡам]]
[[Аристотель]] иаԥиҵеит абжьаратәи ашәышықәсақәа раан аҵак ду змаз акосмологиатә система<ref name="Под знаком кванта">{{книга|автор=Л. Пономарёв.|заглавие=Под знаком кванта|место=М.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|страниц=416|isbn=5-9221-0653-8}}</ref>. Иара агәраганы дыҟан ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәараҿы урҭ зыдҳәалоу ажәҩантә сферақәа ишныҟәырго. Иара игәаанагарала, еиҭаҵуа зегьы анҭыҵтәи акы ала еиҭаҵуеит, уигьы акы ала еиҭаҵуеит, уҳәа убас иҵегьы, еиҭамҵуа аныҟәгага — Аԥхьаныҟәгага аҟынӡа ҳнаӡаанӡа. Иара Адгьыл ҵысӡом ҳәа иԥхьаӡон.
[[Гераклид Понтийский|Понттәи Гераклид]] Адгьыл аҵәҩан иакәшоит ҳәа иԥхьаӡон. Уи адагьы, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз адырра маҷ инақәыршәаны, иҳәазар ауеит Гераклид [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] Амра иакәшоит ҳәа игәы ишаанагоз, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшоит ҳәа. Иҟоуп Гераклид дунеи асистема даҽа реконструкциак: Амра, Венера, Адгьыл центрк иакәшоит, насгьы Адгьыл зныктәи ареволиуциа аамҭала шықәсык иаҟароуп<ref>B. L. van der Waerden,
On the motion of the planets according to Heraclides of Pontus,
Arch. Internat. Hist. Sci. 28 (103) (1978)</ref>. Ари аҭагылазаашьаҿы, Гераклид итеориа Филолаи идунеитә система иаорганикатә ҿиаран, насгьы [[Аристарх Самосский|Аристарх]] игелиоцентристтә дунеитә система иаԥхьанеиуан.
Ҳ.ҟ. III ашәышықәса актәи азбжазы Аристарх адунеи агелиоцентртә система аԥҵара далацәажәеит. Агелиоцентртә системеи аеҵәақәа рышықәстә [[параллакс|параллаксқәа]] рхылаԥшра ахьамуеи ирыбзоураны, иара иҟаиҵеит Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара маҷуп ҳәа алкаа, Амра аҟынтәи аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҿырԥшны. Уи адагьы, иара Амреи Амзеи рыбжьаӡара, насгьы урҭ ршәагаақәа ршәаразы азнеишьа иӡбеит. Иара ихәшьарақәа рыла, Адгьыл ҭаӡарала 250-нтә Амра аасҭа еиҵоуп. Хыԥхьаӡарала дышиашамызгьы, изнеишьа илнаршеит Адгьыл Амра аасҭа акырӡа ишыхәыҷу аилкаара.
Ҳ.ҟ. III-тәи ашәышықәса инаркны абырзен ҭҵаарадырра иаднакылеит вавилонаа реихьӡарақәа, астрономиеи аматематикеи рҿы аихьӡарақәагьы уахь иналаҵаны. Аха абырзенцәа иҵегьы акырӡа хара ицеит. Ҳ.ҟ. 230 шықәсазшәа [[Аполлоний Пергский|Пергатәи Аполлони]] еиҟарам апериодтә ныҟәара аарԥшразы аметод ҿыц еиқәиршәеит ашьаҭатә гьежь — адеферент — насгьы деферент иакәшо аҩбатәи агьежь — аепицикл рыла; аеҵәа ахаҭа аепицикл ала ицоит. Ари аметод астрономиаҿы иалеигалеит Родос аус зуаз [[Гиппарх]].
Ҳ.ҟ. I-тәи ашәышықәсазы [[Гемин (математик)|Гемин]] ирылаирҵәеит агәаанагара, аеҵәақәа сферак аҿы ишьҭоуп ҳәа ҳгәы ишаанаго, аха аиашазы урҭ Адгьыл аҟынтәи еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рымоуп шрымоу зҳәоз. Иҟоуп ари агәаанагара раԥхьаӡакәны ҳ. ҟ. III-тәи мамзаргьы II-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟалеит ҳәа агәаанагаразы амзызқәа, избан акәзар уи аеҵәақәа рхатә ныҟәарақәа рыҟазаара алшара иадҳәалоуп, ззын Гиппарх агәҩара имаз: ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рыҟазаара аеҵәақәа сферак аҿы ишьақәырӷәӷәоу цәеижьқәоуп ҳәа агәаанагара иаабуам.
Акыраамҭа ицоз алаҟәра ашьҭахь, I ашәышықәса анҵәамҭазы —II ашәышықәса алагамҭазы, ажәҩантә цәеижьқәа рыҭҵаареи адунеи амодельқәа раԥҵареи хацыркхоит. [[Теон Смирнский|Смирнатәи Теон]] [[Теория вложенных сфер|еидҵоу асферақәа ртеориа]] далацәажәоит — афизикатә теориа, аепициклқәа ртеориа аилыркаара зҽазызшәо. Уи аҵакы абас иҟоуп. Ҳхаҿы иааҳгап аматериал кьакьа иалху ҩ-концентрикатә сферақәак, зыбжьара сфера хәыҷык ҭаргылоу. Асфера дуқәа ррадиусқәа рыбжьаратәи арифметикатә ҵакы адеферент иарадиусуп, асфера хәыҷы арадиус — аепицикл иарадиусуп. Аҩ-сфера дук рыргьежьра иахҟьаны асфера хәыҷы урҭ рыбжьара аргьежьра мҩаԥысуеит. Асфера хәыҷы аекватор апланета ықәургылар, уи аныҟәара епициклқәа ртеориаҿы иҟоу еиԥшхоит; абасала, аепицикл асфера хәыҷы аекватор ауп.
Птолемеигьы ари атеориа дақәныҟәон, ԥсахрақәак ҟаҵаны. Уи иусумҭа «Апланетатә гипотезақәа» аҿы далацәажәоит<ref>{{книга|автор=James Evans.|заглавие=History and practice of ancient astronomy|год=1998|страницы=384—392|издательство=Oxford. University Press|место=Oxford}}</ref>. Уаҟа иазгәаҭоуп, ҷыдала, апланетақәа зегьы рҟынӡа иреиҳау абжьаӡара иаҟароуп урҭ ирышьҭанеиуа апланета аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара, даҽакала иуҳәозар, Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Меркури аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара иаҟароуп, уҳәа убас иҵегьы. Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Птолемеи ахәшьара аҭара илшеит Аристарх иметод иаҩызоу аметод ала: 64 Адгьыл арадиус. Уи адунеи зегьы амасштаб инаҭеит. Уи иалҵшәаны, еилкаахеит аеҵәақәа 20 нызқь Адгьыл арадиусқәа раҟара абжьаӡараҿы ишыҟоу. Птолемеи иара убас апланетақәа ршәагаа аилкаара иҽазишәеит. Иаалырҟьаны иҟалаз агхақәа рхарҭәаара иабзоураны, Адгьыл иара иҟны Адунеи абжьаратәи ашәагаа змоу цәеижьны иҟалеит, аеҵәақәагьы, инықәырԥшшәа, Амра ашәагаа иаҟараны.
==== Аҩадатәии Аладатәии Америка ацивилизациақәа ====
===== Месоамерика =====
Месоамерикатәи ацивилизациақәа рахь иаҵанакуеит [[ацтеки|ацтекцәа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[миштеки|амиштекцәа]], [[ольмеки|ольмекцәа]], [[Пурепеча (народ)|апурепечацәа]], [[сапотеки|асапотекцәа]], [[тольтеки|атолтекцәа]], [[тотонаки|атотонакцәа]], [[уастеки|ауастекцәа]], [[чичимеки|ачичимекцәа]]. Цивилизациак аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥсҭазаара еиуеиԥшым аганқәа рҿы аиԥшымрақәа рацәазаргьы, адунеи иазку зеиԥш гәаанагарак аганахьала, хадара злам еивгарақәак рымааны ахәаԥшышьақәа ракзаара ыҟоуп.
Амесоамерикаа ииашоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыҟаҵара зааӡа иалагеит, абжьааԥпны ақыҭанхамҩатә ҭахрақәа ирыдҳәаланы. Урҭ ииашаны ирыԥхьаӡон амреи амзеи ртыҩкрақәа, иара убас ажәҩан аҿы Венера акоординатқәа рыԥхьаӡара. Иара убас иаԥҵан ииашоу амзар.
Аха месоамерикатәи ахәыцрақәа рҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ракәымкәа, астрологиеи амзари<ref>{{книга|автор= К.Таубе.|заглавие=Мифы ацтеков и майя|глава=Глава 4 Мифология мезоамерики|ответственный=К. Ткаченко|место=М.|год=2005|издательство=Фаир-пресс}}</ref>. Убас, амзар иаҵанакуа ациклизм ахәыцра ари адунеи ахҭысқәа зегьы рахь ииасуеит; абарҭ аиҭаҟаҵарақәа рпериодқәа месоамерикаа рзы иԥшьоу аԥхьаӡацқәа ирыдҳәалоуп, иаҳҳәап 400, 20, 52. Ациклра акосмогониаҿгьы иҟоуп: адунеи хырбгалахоит, анаҩс ҿыц иаԥҵахоит. Иааидкыланы ԥшь-циклк ыҟан, уажәтәи ахәбатәи ауп. Ахронологиа алагара амш ииашаны ишьақәыргылоуп ҳәа иҳаԥхьаӡозар, уажәтәи ацикл анҵәамҭа 2012 шықәса иақәшәоит<ref>{{cite web|url=http://godsbay.ru/calendar.html|title=Энциклопедия мифологии. Астрология народов Мезоамерики|access-date=2011-05-27}}</ref>.
Адунеи аилазаашьагьы еиԥшын: адунеи авертикалтәи агоризонталтәи аихшара амоуп. Апроекциаҿы уи аԥшькәакь ауп, зкәакьҭақәа алашара аганқәа рахь ирхоу. [[мировое древо|Адунеи аҵла]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭа]] иагәылгоуп, ажәҩантә дунеиқәа 13, адгьылтә дунеи, иара убас адгьылҵаҟатәи адунеиқәа 9 еидызкыло. Алашара ахәҭақәа зегьы ирыман рхатәы нцәахәы, рхатәы ԥштәы, урҭ еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара еиԥшымызт. Адунеи аира зыбзоуроу еиҿагылоу ҩ-принципк реиқәԥара ауп: абзиеи ацәгьеи, алашареи алашьцареи уҳәа убас иҵегьы.<ref>{{cite web|url=http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|author=А. И. Давлетшин|title=Заметки о религиозно-мифологических представлениях в Мезоамерике|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227071739/http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|archive-date=2009-12-27}}</ref>
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Европа ====
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Птолемеи излаиҳәоз ала, акатоликатә Европа иахьаҵанакуаз адунеи агеоцентртә система амчра аманы иҟан. Ари асистема, Аристотель игәаанагарақәа ирыцны, Ауахәамеи Апапа иаҳраҭыԥи рҟынтәи официалла азхаҵареи адгылареи роуит<ref name="Vsehsvatskyi"/>. Аристотель игомоцентристтә сферақәа рсистема аларҵәаҩы хадақәа дреиуан еицырдыруаз афилософ, атеолог [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]<ref>{{книга|автор=Биленкин Д. А.|заглавие=Путь мысли|издание=Научно-худ. лит-ра|место=М.|издательство=Дет. лит.|год=1982|страницы=166}}</ref>. Иара ари асистема заҵәык ауп ииашоу ҳәа иԥхьаӡон; Птолемеи иҵарадырраҿы ишьақәирӷәӷәаз епициклқәеи аексцентрикқәеи «цәцашьа змам ацәгьара» ҳәа иԥхьаӡан, аҳасабрақәа рзы иаԥҵаз иманшәалоу математикатә хыҭҳәааны.
Убри аамҭазы Европа ауниверситетқәа цәырҵуа иалагеит. Урҭ еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы акатоликатә Уахәама анапхгара аҵаҟа ишыҟазгьы, урҭ аҭҵаарадырратә хшыҩҵакқәа иргәыцә хадақәаны иҟалеит, насгьы адунеи аилазаашьа иазку адыррақәа рыҿиареи реизгареи аус аҟны ацхыраара ҟарҵон<ref>Астрономия. [[Большая советская энциклопедия]].</ref>.
==== Аԥсылмантә дунеи ====
[[Файл:Ghotb2.jpg|thumb|[[аш-Ширази]] иманускрипт, апланетақәа рныҟәара иазку итеориа аазырԥшуа]]
[[Натуральная философия|Аԥсабаратә философиеи]] [[Космология|акосмологиеи]] рҿы арабтәи аҵарауаа реиҳараҩык Аристотель иҵарақәа ирықәныҟәон. Уи шьаҭас иамаз Адунеи шьаҭанкыла еиԥшым ҩ-хәҭакны аихшара акәын — амзаҵаҟатәии амзахыхьтәии адунеи. Амзаҵаҟатәи адунеи — зҽызыԥсахуа, иҭышәынтәалам, иаамҭалатәиу аҳәаақәа роуп; уи аҭыԥан, амзахыхьтәи, ажәҩантә дунеи — наӡаӡатәи, зҽызымԥсахуа аҳра ауп. Ари ахәыцра иадҳәалоуп аԥсабаратә ҭыԥқәа рконцепциа. Иҟоуп аматериа ахкқәа хәба, урҭ зегьы ҳдунеи аҿы рыԥсабаратә ҭыԥқәа рымоуп: адгьыл аелемент — адунеи агәҭаныцәҟьа иҟоуп, уи иашьҭанеиуеит аӡы, аҳауа, амца, аефир рыԥсабаратә ҭыԥқәа.
Акосмологиа аганахьала, аԥсылмантә тәылақәа рҵарауаа адунеи агеоцентртә система иадгылан. Аха, аимак-аиҿак ҟалеит иарбан версиоу еиҳа иалкаатәу азҵаараҿы: [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]] акәу, мамзаргьы [[Эпицикл|аепициклқәа ртеориа]] акәу.
XII-тәи ашәышықәсеи XIII-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы [[Андалусия|Андалусиатәи]] арабтәи афилософцәеи аҵарауааи аепициклқәа ртеориа ӷәӷәала иаҿагылеит. Ари аиҿкаара зны-зынла "Андалусиатәи ақәгылара" ҳәа иашьҭоуп<ref name="Vsehsvatskyi">{{статья|автор=Sabra A. I.|заглавие=The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî|издание=in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen|издательство=Cambridge University Press|год=1984|pages=233—253}}</ref>. Уи ашьаҭаркҩы [[Ибн Баджа|Муҳаммад ибн Баџьа]], Европа Авемпац (иԥсҭазаара далҵит 1138 ш.) ҳәа деицырдыруан, аусура иацырҵеит иҵаҩы [[Ибн Туфайль|Муҳаммад ибн Туфаил]] (1110—1185) насгьы аҵыхәтәантәи иҵаҩцәа Нур ад-Дин ал-Битруџьи, Алпетраги ҳәагьы еицырдыруаз, насгьы [[Аверроэс|Аверроес]]; Урҭ дырхыԥхьаӡалазар ауеит Андалусиатәи аиудеиаа рхаҭарнак [[Маймонид|Маимонидгьы]]. Абарҭ аҵарауаа агәра ганы иҟан, аепициклқәа ртеориа, математикатә хшыҩзышьҭрала иамоу аԥыжәарақәа зегьы хшыҩзышьҭра рыҭазаргьы, аҵабырг ишақәымшәо, избан акәзар аепициклқәеи аексцентрикатә деферентқәеи рыҟазаара Аристотель ифизика иаҿагылоуп, уи ишаҳәо ала, ажәҩантә лашарбагақәа рыҵәира ацентр заҵәык ауп иамоу — адунеи агәҭа, Адгьыл агәҭа иақәшәо.
Аха, птолемеитәи аверсиаҿы иҟоу аепициклқәа ртеориа (аексцентриситет ҩбаны аихшара атеориа) астрономцәа инагӡаҵәҟьаны ргәы арҭәуамызт. Ари атеориаҿы, апланетақәа еиҟарам рныҟәара аилыркааразы, иҳәоуп, аепицикл агәҭа адеферент иқәланы аныҟәара еиԥшуп ҳәа, адеферент агәҭантәи акәымкәа, [[эквант|еквант]] ҳәа изышьҭоу ҭыԥк аҟынтәи, мамзаргьы аиҟаратәратә ҭыԥ аҟынтәи уахәаԥшуазар. Убри аан, Адгьылгьы адеферент агәҭаны иҟам, аха аганахь симметриала еиҟаратәу аҭыԥ ахь ииасуеит адеферент агәҭа иазкны. Птолемеи итеориаҿы, аепицикл агәҭа [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] аеквант иаҿырԥшны еиҭакрада иҟоуп, аха адеферент агәҭантәи уанахәаԥшуа, апланета аныҟәараан аепицикл агәҭа акәакьтә ццакыра аҽаԥсахуеит. Ари иаҿагылоуп Кеплер иаԥхьатәи астрономиа азеиԥш идеологиа, уи инақәыршәаны ажәҩантә цәеижьқәа зегьы рныҟәарақәа зегьы еиԥшу, игьежьуа рыла ишьақәгылоуп.
Аԥсылман астрономцәа ([[ибн ал-Хайсам|Ибн ал-Ҳаисам]] инаиркны, XI-тәи ашәышықәса) Птолемеи итеориаҿы даҽа уадаҩракгьы азгәарҭеит. Птолемеи ихаҭа иаԥиҵаз еидҵоу асферақәа ртеориа инақәыршәаны, аепицикл агәҭа адеферент ала аныҟәара материалтә сферак аҵәира еиԥш иаарԥшын. Аха, зынӡа иҳалшом ҳхаҿы иааҳгарц ацәеижь ӷәӷәа агәҭа иалсуа аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира, аҵәҩан анҭыҵтәи ҭыԥк иаҿырԥшны аҵәҩан аццакра ԥсахрада иаанхарц азы.
Агеоцентристтә система анҭыҵ ацаразы аҽазышәарақәагьы ыҟан, аха урҭ аортодокстә теологцәа рҟынтәи аҿагылара ду роууан, урҭ иарбанзаалак аԥсабаратә философиатә теориақәа [[Аллах|Аллаҳ]] зегь зымчу изку атезис иаҿагылоит ҳәа мап ацәыркуан<ref>{{книга|автор=С. К. Всехсвятский|заглавие=Как познавалась Вселенная|издательство=Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы|год=1955|место=М.|страниц=49}}</ref>.
==== Аиашахаҵаратә дунеи ====
[[Файл:Cosmas Indicopleustes - Topographia Christiana 1.jpg|thumb|300px|[[Козьма Индикоплов|Косма Индикоплов]] ила адунеи асахьа (“[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]” аҟынтәи)]]
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиеи]] [[Православие|Мрагыларатәи ақьырсианра]] иалахәыз атәылақәеи рҿы адунеи иазку агәаанагара [[богословие|атеологиа]] иадҳәалан. Уи ҳакәша-мыкәша иҟоу адунеи ҳаилнаркаар акәын, насгьы [[Священное Писание|Иԥшьоу Аҩыра]] иаҿамгылакәа. VI-тәи ашәышықәсазы «[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]» ҳәа зыӡбахә ҳәоу анапылаҩыра ҭыҵит [[Александрия|Александриантәи]] ахәаахәҭҩы [[Козьма Индикоплевст|Козма Индикоплевст]] авторс дызмаз. [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҟны уи азҿлымҳара ду арҭомызт. Апатриарх [[Фотий I (Патриарх Константинопольский)|Фоти]] Болгариа аҳ Михаил изиҩит уи азҿлымҳара иаԥсам ҳәа, уа иану ажәҩан иазку агәаанагара шымцу азгәаҭо, насгьы автор «аҵабырг еиҭазҳәо иакәымкәа, алакәқәа зҳәо еиҳа диеиԥшны» дибеит. Аха Мраҭашәаратәи Европа аусумҭа аларҵәара ду аиуит. Амонголцәа раԥхьатәи аамҭазы уи [[Киевтәи Урыстәыла|Киевтәи Урыстәыла]] адгьылҵакырахь инаӡеит, XVII-тәи ашәышықәсанӡагьы анырра аман<ref name="rus">[http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html Д. О. Святский. Астрономия древней Руси]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012181442/http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html |date=2011-10-12 }}</ref>.
Козма Индикоплевст Адгьыл сфератәуп ҳәа иҟаз агипотезеи Птолемеи исистема зегьи мап рцәикуан, насгьы урҭ ахәыцрақәа «игьежьу агаӡабызшәа» ҳәа рыхьӡиҵеит. Иара уи шьақәирӷәӷәон Иԥшьоу Аҩыраҿы иаҳәо Аҩынтәтәи Ааираан амаалықьцәа ажәларқәа абыкь абжьы ала еизыргоит ҳәа «ажәҩан аҵыхәантәи аҵыхәанӡа». Адгьыл гьежьызар, ажәҩангьы гьежьуп, даҽакала иуҳәозар, ҳәаа амаӡам, уи Аҩыра иаҿагылоуп. Уи адагьы, ажәҩан «гьежьны» иҟазар, убри аҟнытә, уи аҵкарқәа рыла аглобус иахьымкьысуазар, нас усҟан ауаа, зегьы рыԥсҭалара аан, Аҩынтәтәи Аара аан адгьыл аҟынтәи ишԥашьҭыҵуеи? Козма игәаанагарала Адгьыл аԥшь-кәакьҭа аформа аман. Хыхьынтә ари аԥшь-кәакьҭа шьхак ахь ихалоит, уи ахықә аҩада-мраҭашәарахь инаауп, насгьы ари адгьыл-шьха анаара иқәыршәны аҩадантә аладаҟа еиуеиԥшым ажәларқәа нхоит. Амра аниасуа аамҭазы, ҩадатәи адгьылқәа раасҭа аладатәи адгьылқәа еиҳа ирзааигәаны иааԥшуеит. Адгьыл иаакәыршаны иҟоуп [[Мировой океан (мифология)|аокеан]], уи аҵкар аҿы икьакьоу аха иҵәцоу ажәҩантә ҭӡамц халоит, аокеан нырцәтәи адгьыл иазцо.
Козма Индикоплевст иусумҭа адагьы, иҟан X-тәи ашәышықәсазтәи болгариатәи автор [[Иоанн Экзарх|Иоанн Екзарх]] ишәҟәы «Афымш» ҳәа хьӡыс измоу, уи 1263 шықәсазтәи анапылаҩырала ҳара ҳҟынӡа иааит<ref name="rus"/>. Ари аусумҭа актәи аасҭа еиҳа аимак-аиҿак аҵоуп. Ганкахьала, Иоанн Козма игәаанагарақәа иреиԥшу агәаанагарақәа ааирԥшуеит, аха автор Адгьыл ампыл еиԥш ихаҿы ишааиго ала агәаанагарагьы ыҟоуп. Иара убас, Козма иеиԥш акәымкәа, уи апланетақәеи аеҵәақәеи еилихуеит.
Мрагыларатәи ақьырсианра акосмографиатә гәаанагарақәа ануп VIII-тәи ашәышықәсазы инхоз [[Богословие|атеолог]] [[Иоанн Дамаскин|Иоанн Дамаскин]] ишәҟәы «Аиашахаҵаратә дин ииашаны аилыркаара» аҟны. Иоанн игәаанагарақәа Козма игәаанагарақәа ирҿагылоуп: [[Зодиак|Азодиак]] зегь рыла иаарԥшуп, апланетақәа растрологиатә ҩнқәа рыӡбахә ҳәоуп, адгьыл аформагьежь адгылара амоуп. Дамаскин ишәҟәы ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагара еизак аанарԥшӡом, аха ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагарақәа зегьы аагоуп. [[Василий Великий|Васили Ду]] игәаанагара адгылара аҭаны иаагоуп: «сего небесе божественный Василий тонкое быти, глаголет, естество, аки дым».
=== Аҿыцҿиара аепоха (XV—XVI ашәышықәсақәа) ===
==== Аԥхьатәи Аҿыцҿиара (XV-тәи ашәышықәса) ====
«Аҵарауаҩтә мдырра» ҳәа зыӡбахә ҳәоу атрактат аҿы иаагоу [[Николай Кузанский|Николаи Кузантәи]] (1401—1464) икосмологиа аҿыцра ду аҟазшьа амоуп. Иара игәы иаанагеит Адунеи аматериалтә акзаара, насгьы Адгьылгьы иныҟәоу апланетақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ауаа нхоит, Адгьыл аҟны еиԥш, насгьы Адунеи аҿы иҟоу зегьы еиҟараны амзызқәа рыла имҵысуашәа рхы рыԥхьаӡоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избан акәзар ҵыхәаԥҵәарадара [[Бог|Анцәа]] заҵәык иоуп изҟазшьарбагоу. Убри аамҭазы, Кузанц иҟны абжьаратәи аамҭақәа рзтәи акосмологиа аелементқәа рацәаны еиқәхоит, ажәҩантә сферақәа рыҟазаара агәрагарагьы уахь иналаҵаны, адәахьтәи — имҵысуа аеҵәақәа рысферагьы урҭ рхыԥхьаӡараҿы. Аха, урҭ асферақәа зынӡагьы игьежьӡам, рыргьежьра еибеиԥшӡам, насгьы рыргьежьратә ҵәҩанқәа акосмос аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылом. Убри аҟнытә, адунеи абсолиуттә центри иаахтыҵәҟьоу аҳәааи амаӡам (иҟалап, абри аҵакала акәзар Николаи Адунеи аҳәаадара иазку итезисгьы шеилкаатәу)<ref>{{книга|автор=Койре А.|год=2001|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|издательство=Логос|место=М.|страницы=2—17}}</ref>.
==== Агелиоцентртә система (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{main|Адунеи агелиоцентртә система}}
{{Anchor|Коперник}}XVI ашәышықәса актәи азбжа [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵаз агелиоцентртә дунеитә система ҿыц ацәырҵрала иазгәаҭан. Коперник Амра адунеи агәҭаны иқәиргылеит, апланетақәа зыкшәшоу (Адгьылгьы уахь иналаҵаны, иара зхатә ҵәҩангьы иакшәшо). Иара уажәгьы Адунеи имҵысуа аеҵәақәа рысферала иҳәаақәҵоуп ҳәа иԥхьаӡон; иҟалап, иара убасгьы ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәра игозҭгьы<ref>{{статья|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|год=1990.|издательство=Synthese}}</ref>.
==== Икьасоу Аҿыцҿиара (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{See also|Џьордано Бруно икосмологиа}}
Коперник ихәыцрақәа рылацәажәараан, англыз астроном [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] иҳәеит акосмос ҵыхәаԥҵәара шамам, насгьы еҵәала ишҭәу. Урҭ ахшыҩҵакқәа ирҵаулеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]<ref>Джордано Бруно. О бесконечности, Вселенной и мирах</ref><ref>{{книга|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999|страницы=105—106}}</ref><ref>Койре 2001; Granada 2008.</ref>. Бруно икосмологиа аԥҟарақәа жәпакы раамҭазы иҿыцын, уимоу иреволиуциатәын, еиҳарак Аамҭа Ҿыц акосмологиа аԥҟарақәа рацәаны иазыԥшын: Адунеи аҵыхәаԥҵәарадареи уа иҟоу адунеиқәа рхыԥхьаӡареи, аеҵәақәа харатәи амрақәа рыла аиԥшьра, адунеи аматериалтә акзаара иазку агәаанагара. Уи аамҭазы, Џьордано Бруно ихәыцрақәак (раԥхьаӡа иргыланы аматериа аԥсы ахаҵара ахшыҩзцара) иаарласны аҵарадырра аанрыжьит.
[[Файл:Tychonian system.svg|thumb|300px|Тихо Браге идунеитә система]]
Аха аҵарауаа зегьы Коперник иконцепциа рыдыркыломызт. Убас, аҿагылаҩцәа дыруаӡәкын [[Тихо Браге]], уи аматематикатә спекулиациа ҳәа ахьӡҵо. Иара акомпромисстә “геогелиоцентртә” адунеитә система ҟаиҵеит, Птолемеи Коперники рҵарақәа реилаҵара иахылҵыз: Амреи, Амзеи, аеҵәақәеи имҵысуа Адгьыл иакәшоит, апланетақәеи акометақәеи зегьы Амра иакәшоит. Браге Адгьыл уахыки-ҽнакитәи аҵәирагьы азхеиҵомызт.
=== Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса) ===
{{Anchor|Кеплер}} [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] ихаҿы иааигон Адунеи ҵыхәаԥҵәара змоу арадиус змоу ампыл еиԥш, [[Амратә система|Амратә система]] ахьыҟаз агәҭаны аҭыԥ аманы. Кеплер игәы иаанагон ари аҭҳәаа анҭыҵтәи асфератә шьаҭа еҵәала иҭәуп ҳәа —апланетақәа зкәыршоу, зхы зырлашо аобиектқәа<ref name="Физики: Биографический справочник">{{книга|автор=[[Храмов, Юрий Алексеевич|Храмов Ю. А.]]|заглавие=Физики: Биографический справочник|ответственный=Под ред. [[Ахиезер, Александр Ильич|А. И. Ахиезера]].|издание=Изд. 2-е, испр. и дополн|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция физико-математической литературы|год=1983|страницы=130|страниц=400|isbn=|тираж=200000}}
</ref>. Иара иаргументқәа иреиуоуп [[фотометрический парадокс|афотометриатә парадокс]] ишиашоу аԥхьагылаҩ. Кеплер ихьӡ иадҳәалоуп даҽа револиуциакгьы. Иара иԥсахуеит агьежьтә ныҟәарақәа, еиуеиԥшым аеквантқәа рыла ирхьанҭоу, акы ала — аеллипс иаваршәны, насгьы уи иқәланы аныҟәара [[Законы Кеплера|азакәанқәа]] ааигоит, уажәшьҭа иара ихьӡ зху.
[[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]], Адунеи аҵыхәаԥҵәарадара азҵаара аартны иааныжьны, аеҵәақәа Амра еиԥшуп ҳәа агәаанагара дадгылон. XVII-тәи ашәышықәса азбжазы — аҩбатәи азбжазы урҭ ахәыцрақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]] (аԥшаҵәиқәа ртеориа)<ref name="Рене Декарт">{{книга|автор=Матвиевская Г. П.|заглавие=Рене Декарт|место=М.|издательство=Просвещение|год=1987|страницы=38|страниц=79|серия=Люди науки|isbn=|тираж=74000}}</ref>, [[Отто фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиугенс]]. Хиугенс раԥхьаӡакәны аеҵәа ([[Сириус]]) аҟынӡа абжьаӡара аилкаара иҽазишәеит, уи алашара амра атәы иаҟароуп ҳәа агәаанагара ҟаҵаны.
XVII-тәи ашәышықәсазы Браге исистема иадгылаз дыруаӡәкын иналукааша италиатәи астроном, аиезуит [[Риччиоли, Джованни Баттиста|Џьованни Риччиоли]]. Адгьыл Амра акәшара ишиашоу ашьақәырӷәӷәара 1727 шықәсазы мацара ауп ианцәырҵыз ([[аберрация света|алашаратә аберрациа]]), аха ииашаҵәҟьаны Браге исистема аҵарауаа реиҳараҩык мап ацәыркит XVII-тәи ашәышықәсазы Коперник-Кеплер асистема иаҿырԥшны ҵаҵӷәыда, иԥсабаратәымкәа ируадаҩтәуп ҳәа иԥхьаӡаны.
=== XVIII—XIX ашәышықәсақәа ===
XVIII ашәышықәса алагамҭазы иҭыҵит ҳаамҭазтәи афизика зегьы азы аҵак ду змаз ашәҟәы — [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] иҩымҭа “Аԥсабаратә философиа аматематикатә принципқәа”<ref>{{книга|автор=Ньютон И.|заглавие=Математические начала натуральной философии|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=688|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm|ответственный=Перевод с латинского и примечания [[Крылов, Алексей Николаевич|А. Н. Крылова]]|archive-date=2007-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070726095013/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm}}</ref>. Уажәы макьана заԥҵара иаҿу аматематикатә анализ афизика алшара анаҭоит афактқәа ӷәӷәала ахәшьара рыҭара, иара убасгьы урҭ рыхцәажәара зҽазызшәо атеориақәа рхаҭабзиара ииашаны аӡбара.
Уи ашьаҭала, XVIII-тәи ашәышықәсазы, Ниутон Адунеи амодель иргылоит. Иара еиликаауеит, агравитациа змоу ацәеижьқәа рыла иҭәу ҵыхәаԥҵәара змоу адунеи аҟны хымԥада урҭ зегьы анеилало аамҭа шыҟало. Убас ала, иара игәы иаанагоит Адунеи аҭыԥҭаӡара ҵыхәаԥҵәарадоуп ҳәа.
1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] ({{lang-en|Thomas Wright}}) иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәала ишьақәгылоу, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитационтә мчқәа рыла еидкылоу, аха кырӡа еиҳа зымҽхак ҭбаау. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи (ҷыдала, ҳара ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск уахынла ажәҩан аҿы ацәаҳәа лаша еиԥш иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] руакқәакгьы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо.
[[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагара ала, анаҟәрақәа [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. 1785 шықәсазы иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәагааи аилкаара, насгьы уи аҿы Амра ахьыҟоу, [[Метод звёздных подсчётов|“скоп” ҳәа изышьҭоу аметод]] ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. 1795 ашықәсазы, апланетартә наҟәыра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит еҵәак уи агәҭаны, анаҟәратә материала зкәыршаз. Абасала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә шәытақәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web |author=Ю. Н. Ефремов. |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |title=Постоянная Хаббла |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-10-04 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gd7of?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |url-status=live }}</ref>.
1837 шықәсазы, [[Струве, Василий Яковлевич|В. Иа. Струве]], иара ихатә хылаԥшрақәа рыла, α Лира апараллакс гәеиҭеит, иагьишәеит (1839 шықәсазы икьыԥхьын). Иоуз аҵакы (0,125" ± 0,055") раԥхьаӡа акәны еҵәак апараллакс қәҿиарала ианеилкаахаз иаҿырԥштәхеит. Ари Адунеи ииашоу аҭыԥҭаӡаратә масштаб аилкаараҿы актәи шьаҿан<ref>{{cite web|url=http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|title=Параллакс звезды|access-date=2013-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921052034/http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|archive-date=2013-09-21|url-status=dead}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
[[Файл:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]]
XX-тәи ашәышықәса иахьатәи акосмологиа ахьиз ашәышықәса ауп. Уи ашәышықәса алагамҭазы ицәырҵуеит, насгьы аҿиара амҩа иану, ателескоп дуқәа, акосмос ахь аԥырра, акомпиутерқәа рыҟаҵаразы атехнологиақәа реиԥш иҟоу иҿыцу аихьӡарақәа зегьы еиднакылоит.
Иахьатәи акосмологиахь раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟаҵан 1908—1916 шықәсқәа рзы. Уи аамҭазы, [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа хәыҷы]] аҟны [[Цефеида|ацефеидқәа]] рпериоди иубарҭоу рыеҵәатә шәагааи рыбжьара ииашаны апропорционалтә еизыҟазаашьа аарԥшра ([[Ливитт, Генриетта Суон|Генриетта Ливитт]], ЕАА) [[Герцшпрунг, Эйнар|Еинар Герцспруни]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шаплии]] ирылнаршеит ацефеидқәа рыла абжьаӡара аилкааразы аметод аԥҵара.
1916 шықәсазы, [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] иҩуеит [[Общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аиҟаратәрақәа — агравитациа атеориа, аԥыжәара змоу акосмологиатә теориақәа рзы шьаҭас иҟалаз. 1917 шықәсазы, «иҭынчу» Адунеи аазырԥшуа аӡбара аԥшаара иҽазшәо, Еинштеин азеиԥш зыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа рахь параметрк — [[Космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] ациҵоит.
1922—1924 шықәсқәа рзы [[Фридман, Александр Александрович|А. Фридман]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа (акосмологиатә константа ада, насгьы уи ацны) Адунеи зегьы ашҟа ихы иаирхәоит, насгьы иҭынчым аӡбарақәа иоуеит.
1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] иааирԥшит агалактикақәа рыццакреи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара апропорционализм азакәан, анаҩс уи ихьӡ зыхҵахаз. Еилкаахоит Асар Рымҩа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи идуум хәҭак мацара шакәу. Абри зегьы иацны ицәырҵуеит [[Космогонические гипотезы|Кант игипотеза]] ашьақәырӷәӷәара: анаҟәрақәак, ҳара ҳтәы еиԥш иҟоу агалактикақәа роуп. Убри аамҭазы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иҭынчым аԥсабара иазкны Фридман иҟаиҵаз алкаақәа шьақәдырӷәӷәоит, убри аамҭазыгьы ишьақәдырӷәӷәоит акосмологиа аҿиаразы иалху ахырхарҭа шиашоу<ref name="zasovhistory">{{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая астрофизика|место=М.|издательство=ВЕК 2|год=2006|страниц=398|isbn=5-85099-169-7|тираж=1500}}</ref>.
Абри аамҭа инаркны 1998 шықәсанӡа акосмологиатә константа змам Фридман иклассикатә модель аԥыжәара аиуеит. Акосмологиатә константа аҵыхәтәантәи аӡбарахь иамоу анырра ҭҵаахоит, аха Адунеи аарԥшразы иамоу аҵакы азы аексперименталтә рбагақәа ахьмаҷу иахҟьаны, ас еиԥш иҟоу аӡбарақәа ахылаԥшратә дыррақәа рыҭҵааразы ахархәара роуӡом.
1932 шықәсазы [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвикки]] аматериа лашьца аҟазааразы агәаанагара ааирԥшуеит — афымцамҳалдызтә радиациа ала зхы аазмырԥшуа, аха агравитациатә еидҳәалараҿы иалахәу аматериа. Уи аамҭазы ари ахәыцра гәҩарала ирыдыркылеит, насгьы 1975 шықәсазшәа ауп уи аҩбатәи аԥсҭазаара анаиуз, зегьы рыла ианрыдыркылаз<ref>{{книга|автор=Эйнасто Яан.|заглавие=Сказание о тёмной материи|оригинал=Tumeda aine lugu|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291|ответственный=сост. Mihkel Jõeveer, ред. Urmas Tõnisson|издание=Tumeda aine lugu|место=Tartu|издательство=Ilmamaa|год=2006|том=71|серия=Eesti mõtteloo (История эстонской мысли)|страницы=259—415|isbn=978-9985-77-192-1|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927074426/http://www.astronet.ru/db/msg/1233291}}</ref>.
1946—1949 шықәсқәа рзы [[Гамов, Георгий Антонович|Г. Гамов]] ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра еиликаарц иҽазышәо, агәыцәтә физика азакәанқәа Адунеи аҽырҭбаара алагамҭаҿы ихы иаирхәеит. Абас ауп «Адунеи ца» атеориа — Атҟәацра ду атеориа — шцәырҵыз, уи иацны Кельвинқәак раҟара аԥхарра змоу аизотроптә цәынхатә радиациа агипотеза.
1964 шықәсазы [[Пензиас, Арно Аллан|А. Пензиаси]] [[Вильсон, Роберт Вудро|Р. Уилсони]] арадиодиапазон аҿы аизотроптә ԥырхага ахыҵхырҭа рыԥшааит. Убасҟангьы еилкаахоит, ари Гамов иазԥхьагәеиҭахьаз [[реликтовое излучение|ацәынхатә радиациа]] шакәу. Адунеи ца атеориа шьақәырӷәӷәоуп, насгьы аелементартә хәҭаҷқәа рфизика акосмологиахь иаауеит.
1991—1993 шықәсқәа рзы акосмостә гәаҭарақәа “Реликт-1”, иара убас СОВЕ рҟны ацәынхатә шәахәаркра афлуктуациақәа аартхеит. Ҵабыргны, ԥыҭрак ашьҭахь Нобель ипремиа занашьахаз COBE агәыԥ иалахәыз аӡәык-ҩыџьак мацара роуп<ref name="zasovhistory"/>.
1998 шықәсазы, харатәи Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рҟынтәи идуқәоу <math>z</math> рзы Хаббл идиаграмма ҟаҵоуп. Еилкаахоит Адунеи [[Ускорение расширения Вселенной|ццакрала]] аҽырҭбаара ишаҿу. Фридман имодель ари алнаршоит акосмологиатә константа ала иаарԥшу антигравитациа алагалараан мацара. Абри азы аҭакԥхықәра зду иҷыдоу амчхара ахкык аҟазаара азы агәаанагара цәырҵуеит — амчхара лашьца. Ҳаамҭазтәи аҽырҭбааратә теориа цәырҵуеит — ΛCDM амодель, уи амчхара лашьцагьы аматериа лашьцагьы аҵанакуеит. Адунеи ирласны аҽырҭбаара иалагеит 6—7 миллиард шықәса раԥхьа. Уажәтәи аамҭазы (2010-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы) Адунеи убас ала аҽарҭбаауеит, уи аҿы абжьаӡарақәа 10 миллиард шықәса рыла ҩынтәны еизҳауеит, насгьы ҳаԥхьаҟа ари атемп маҷӡак ауп аҽахьаԥсахло<ref>{{статья |автор=[[Рубаков, Валерий Анатольевич|Валерий Рубаков]] |заглавие=Вселенная известная и неизвестная |издание=[[Наука и жизнь]] |номер=11 |год=2019 |страницы=46—50 |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ |язык=ru |archive-date=2019-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109121739/https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ }}</ref>{{rp|48}}.
== Аҭҵаараҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Адунеи аҭҵаараҿы иаарту апроблема хадақәа иреиуоуп: [[расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара]] апроблемақәеи, абри апроцесс раԥхьатәи астадиақәеи [[Космологическая сингулярность|аханатәтәи асингулиарра]] аҟынтәи; [[Фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи афизикатә еидҳәаларақәа]] [[Теория всего|Реидгылара Ду]] апроблема ([[гравитация|агравитациатә еидҳәаларақәагьы]] уахь иналаҵаны); [[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа]] ахылҵшьҭреи аеволиуциеи; Адунеи аҿы [[жизнь во Вселенной|аԥсҭазаареи]] [[внеземной разум|ахдырреи]] рызҵаарақәа. [[чёрные дыры|Акылаара еиқәаҵәақәагьы]] уахь иналаҵаны, иклассикатәым аҟазшьа змоу афундаменталтә обиектқәа рҟазшьа апроблема ӡбамкәа иаанхоит. Џьоукы аҵарауаа ргәы иаанагоит ари аԥсабара аилкаара [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] анҭыҵ ицоит ҳәа, насгьы [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аԥҵара аҭахуп ҳәа. [[активные ядра галактик|Агалактикақәа ргәыцә активқәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] уахь иналаҵаны, Адунеи аҿы еицырзеиԥшу еиуеиԥшым аобиектқәа рҟазшьеи «русуратә механизми» рыхҳәаа азҵаарагьы ӡбам. Иаҳҳәап, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз адыррақәа рыла, ашьақәырӷәӷәара алыршахеит агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа харатәи метагалактикатә хҭысқәоуп ҳәа, урҭ мчхарала еицырдыруа Адунеи ахәҭаҿы зегь реиҳа идууп<ref name="tsitsin-surdin" />.
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Notelist}}
'''Источники'''
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |заглавие=Вселенная |автор=Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |том=6 |год=2006 |страницы=41 }}
* {{БРЭ |заглавие=Космологическая сингулярность |ссылка=https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |автор=В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева |год=2022 }}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |заглавие=The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics) |том=2 |издание=revised 4th English |издательство=Pergamon Press |место=New York |isbn=978-0-08-018176-9 |pages=358—397 |ref=Ландау |язык=en |автор=[[Ландау, Лев Давидович|Landau L. D.]], [[Лифшиц, Евгений Михайлович|Lifshitz, E. M.]] |год=1975}}
* {{книга |заглавие=A Greek-English Lexicon |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_y0v2 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-864214-5 |ref=Liddell |язык=en |автор=Liddell H. G., Scott R. |год=1968}}
* {{книга |заглавие=Gravitation |место=San Francisco |издательство=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-0344-0 |pages=703—816 |автор=[[Charles W. Misner|Misner C.W.]], [[Торн, Кип|Thorne K. S.]], [[Уилер, Джон Арчибальд|Wheeler J. A.]]|год=1973 }}
* {{книга |заглавие=An Introduction to the Science of Cosmology |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing|Institute of Physics Publishing]] |ref=Raine |язык=en |автор=Raine D. J., Thomas E. G.}}
* {{книга |заглавие=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |ссылка=https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Verlag]] |место=New York |isbn=978-0-387-10090-6 |pages=[https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279/page/n205 193]—244 |автор=[[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] |год=1977 }}
* {{книга |издание=2nd |заглавие=Smithsonian Universe |ссылка=https://archive.org/details/universe0000unse_q5t6 |место=London |издательство=[[Dorling Kindersley]] |isbn=978-0-7566-9841-6 |ответственный=Martin Rees |год=2012 }}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{статья |заглавие=The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |bibcode=1987NYASA.500..525V |издание=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |номер=1 |pages=525—545 |ref=Bartel |язык=en |тип=journal |автор=[[Ван дер Варден, Бартель Леендерт|van der Waerden B. L.]]|год=1987}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дунеи}}
[[Акатегориа:Астрономиа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акосмос]]
[[Акатегориа:Алагылазаарақәа]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
kwzti5gfr6q1ga4for4uzbpdh9x4g5y
172652
172641
2026-08-24T23:51:21Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
172652
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Адунеи|2=Адунеи (аҵакы)}}
[[Файл:Galaxies of the Infrared Sky .jpg|thumb|300px|[[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаара]], 2,2 мкм — 1 600 000 [[Инфракрасное излучение|аинфраҟаԥшьтә цәқәырԥақәа]] рыҩаӡарақәа рҿы ишаабо еиԥш, [[2MASS|Two Micron All-Sky Survey]] иалҵшәаны, Extended Source Catalog аҟны иҭаҩуп. Агалактикақәа рылашара ажәҩангәыԥштәы инаркны (реиҳа илашоу), аҟаԥшь (реиҳа иҭаау) аҟынӡа рыла иаарԥшуп. Асахьа аҵкарқәа рҟны иарбоу ацәаҳәа лашьца — [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] ахьыҟоу ауп, зсаба ахылаԥшрақәа ирԥырхагоу.]]
'''Адунеи''' (ажәытә бырз. быз. ажәа οἰκουμένη “[[ойкумена|оикумена]]”, “ауаа зхылахьоу аҭыԥҭаӡара” ажәахырҿиааратә [[Калька (лингвистика)|калька]] — [[Адгьыл|Адгьыл]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭак]] аҳасабала азхәыцра аамҭазы зегьызҵазкуа аилкаара<ref>{{статья|автор=Тургунова Гулмира Амантайовна|заглавие=Лингвокультурологические особенности концепта "Вселенная" в разных языковых картинах мира (на материале переводов с киргизского языка на русский/английский язык)|издание=Бюллетень науки и практики|год=2022|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/lingvokulturologicheskie-osobennosti-kontsepta-vselennaya-v-raznyh-yazykovyh-kartinah-mira-na-materiale-perevodov-s-kirgizskogo|номер=2}}</ref>) — иҟоу [[Энергия|амчхара]], [[Материя (физика)|аматериа]], [[Пространство-время|аҭыԥҭаӡара-аамҭа]] зегьы реизга, [[Субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәа]] инадыркны [[Галактическая нить|агалактикатә рахәыцқәа]] зегьи, [[Космические пустоты|аҭацәрақәеи]] еиҳа идуу аилазаашьақәеи рҟынӡа, иара убас имҩаԥысуа ацәырҵрақәа зегьы{{efn|Еиуеиԥшым ахыҵхырҭақәа рҿы уи еиуеиԥшымкәа иҳәоуп:
* {{БСЭ3|заглавие=БСЭ}}: «адунеи зегьы, ҳәаа змам аамҭеи аҭыԥи рыла, ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым аформақәа рыла аматериа аҿиара апроцесс аҿы иамоу. В. обиективла иҟоуп, уи еилызкаауа ауаҩы ихдырра иахьыԥшымкәа».
* {{из|БЕС}}: «Иҟоу аматериалтә дунеи зегьы, аамҭеи аҭыԥи рҿы ҳәаа змам, насгьы аматериа аҿиараан иамоу аформақәа рыла ҵыхәаԥҵәарада еиуеиԥшым».
* Аҭҵаарадырра-техникатә енциклопедиатә жәар: «аматериа, амчхара, акосмос реизга, ихьҭоу, иҭацәу аҭыԥ дуқәа рыла ишьақәгылоу, аԥхарра ҳарак змоу аеҵәақәеи агалактикақәа рҿы еидкылоу егьырҭ аобиектқәеи ахьыҟоу».
* {{Источник/НФЭ|Адунеи|[[Казютинский, Вадим Васильевич|Казиутински В.В.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html}}: ““иҟоу зегьы”, “зегьы зҵазкуа адунеи”, “амаҭәарқәа зегьы реизакра”; арҭ атерминқәа аҵакқәа рацәаны ирымоуп, насгьы аконцепциатә контекст ала ишьақәгылоуп.”
* «Иубарҭоу аматериалтә дунеи зегьы, акосмостә системақәа зегьы зҵазкуа рматериеи рымчхареи, урҭ рҿы имҩаԥысуа афеноменқәа зегьы, иара убасгьы теориала азин змоу ацҵара»<ref name="tsitsin-surdin">Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]]. Вселенная // Большая российская энциклопедия. — 2006. — Т. 6. — С. 41.</ref>.
* “Афизикатә енциклопедиа”, иара убас “Акосмос аенциклопедиа маҷ” рҟны аилкаара аилыркаа ҟаҵаӡам.}}. 20-тәи ашәышықәса алагамҭа инаркны [[космология|акосмологиа]] еиуеиԥшым аҭҵаарадыррақәа шьаҭас иҟаҵаны ишьақәнаргылеит аҭыԥҭаӡареи аамҭеи шеицыҟалаз [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] ҳәа хьӡыс измоу ахҭыс иалҵшәаны, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә еилкаарақәа рыла 13,787 ± 0,020 миллиард шықәса раԥхьа иҟалаз<ref>{{Cite journal |last1=Planck Collaboration |last2=Aghanim |first2=N. |author2-link=Nabila Aghanim |last3=Akrami |first3=Y. |last4=Ashdown |first4=M. |last5=Aumont |first5=J. |last6=Baccigalupi |first6=C. |last7=Ballardini |first7=M. |last8=Banday |first8=A. J. |last9=Barreiro |first9=R. B.|last10=Bartolo|first10=N. |last11=Basak |first11=S. |date=September 2020 |title=Planck 2018 results: VI. Cosmological parameters |journal=Astronomy & Astrophysics |volume=641 |pages=A6 |doi=10.1051/0004-6361/201833910 |arxiv=1807.06209 |bibcode=2020A&A...641A...6P |s2cid=119335614 |issn=0004-6361}}</ref>. Агәаанагара ыҟоуп Атҟәацра ду [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] аԥхьанеиуан ҳәа, Адунеи аханатәтәи аҭагылазаашьа, [[кривизна пространства-времени|аҭыԥҭаӡара-аамҭа анаареи]] аматериа [[плотность энергии|амчхара аилаӷәӷәареи]] амҽхак дуӡӡақәа анрымаз<ref>В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева. [https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e Космологическая сингулярность] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20260302012759/https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |date=2026-03-02 }} // Большая российская энциклопедия. — 2022.</ref>. Атҟәацра ду аныҟалаз инаркны Адунеи [[Космологический принцип|инеибеиԥшны]] [[расширение Вселенной|аиҵыҵра]] иалагеит<ref>''John Soltis, Arya Farahi, Dragan Huterer, C. Michael Liberato II'' [https://arxiv.org/abs/1902.07189 Percent-Level Test of Isotropic Expansion Using Type Ia Supernovae] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190504112720/https://arxiv.org/abs/1902.07189 |date=2019-05-04 }} // [[arXiv.org]] 19 Feb 2019</ref><ref>Известно научное исследование, свидетельствующее об анизотропии расширения Вселенной. // ''K. Migkas, G. Schellenberger, T. H. Reiprich, F. Pacaud, M. E. Ramos-Ceja, L. Lovisari'' //[https://dx.doi.org/10.1051/0004-6361/201936602 Probing cosmic isotropy with a new X-ray galaxy cluster sample through the LX−T scaling relation] // [[arXiv.org]] 7 Apr 2020.</ref>. Адунеи ашәагаақәа еилкаам<ref name="Brian Greene 2011">{{cite book |first=Brian |last=Greene |author-link=Грин, Брайан Рэндолф |title=[[Скрытая реальность. Параллельные миры и глубинные законы космоса|The Hidden Reality: Parallel Universes and the Deep Laws of the Cosmos]] |publisher=[[Alfred A. Knopf]] |year=2011 }}</ref>. Еизаку цырак аҳасабала Адунеи ҭнаҵаауеит [[космология|акосмологиа]] ҳәа хьӡыс измоу [[физика|афизикеи]] [[Астрономиа|астрономиеи]] рыҟәша<ref name="tsitsin-surdin" />.
Ахылаԥшразы иаарту Адунеи ахәҭа (астрономиатә мыругақәа рхархәарала) [[Ауаҩы|ауаҩы]] [[Адгьыл|Адгьыл]] иара убас [[Амратә система|Амратә система]] аҟынтәи дызхәаԥшуа “[[наблюдаемая Вселенная|иубарҭоу Адунеи]]”, мамзаргьы “Аметагалактика” ахьӡуп<ref name="tsitsin-surdin" /> (аҵыхәтәантәи аамҭазы аҩбатәи атермин шамахамзар ахархәара ацәыӡит). Иубарҭоу Адунеи адиаметр 93 миллиард [[световой год|лашара шықәса]] раҟара шьақәнаргылоит<ref name="Brian Greene 2011" />.
Еиуеиԥшым [[мифология|амифологиақәеи]], [[Адин|адинтә]], [[Афилософиа|афилософиатә]] системақәеи рҿы Адунеи атәы зҳәо аидеиа [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рыла еицырдыруа иахьатәи [[научная картина мира|адунеи асахьа]] акырӡа еиԥшым. Амифологиеи амифологиахь ииагоу зааӡатәи афилософиатә ҵаси рҿы иҟан [[космос (мифология)|акосмос]] аконцепциа — зегьы зҵазкуа, еиҿартәоу, адунеи азакәан (апринцип) инақәыршәаны еиҿкаау<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Иааизакны амифологиа аҩныҵҟатәи ҵакы хадас иамоу, архаикатә [[космогонические мифы|космогониатә мифқәа]] рҿы уажәнатәгьы иҟоу, еиҿкаам [[Хаос (мифология)|ахаос]] аҟынтәи еиҿкаау акосмос ахь аиасра ауп<ref>[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]]. [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} // Мифы народов мира. Энциклопедия. — 1988. — Т. 2.</ref>. Зааӡатәи Адунеи [[История развития представлений о Вселенной|акосмологиатә модельқәак]] [[Геоцентрическая система мира|геоцентртәын]]: Адгьыл Адунеи агәҭаны идыргылон. Европатәи [[Революция в науке|аҭҵаарадырратә револиуциа]] аан астрономиатә хылаԥшрақәа ирыбзоураны [[Гелиоцентрическая система мира|агелиоцентртә модель]] аԥҵахеит. Ахылаԥшрақәа реиӷьтәрақәа ирыбзоураны, Амра [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] захьӡу [[галактика|агалактикаҿы]] иҟоу шә-миллиард [[звезда|еҵәак]] ишреиуоу аилкаара ҟалеит, уи иара ахаҭагьы иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу шә-миллиард галактикак ишреиуоугьы еилкаахеит<ref name="tsitsin-surdin" />.
[[Крупномасштабная структура Вселенной|Иреиҳау иубарҭоу амасштаб]] аҿы, агалактикақәа еиҟараны, ахырхарҭақәа зегьы рахь еиԥшны еихшоуп. Еиҵоу амасштабқәа рҿы агалактикақәа [[Скопление галактик|реилаҵәарақәеи]] [[Сверхскопление галактик|реилаҵәара дуқәеи]] убарҭоуп, урҭ акосмос аҿы [[галактические нити|арахәыц дуқәеи]] [[Космические пустоты|аҭацәра дуқәеи]] шьақәдыргылоит, ашәахтә еиҿкаашьа ҭбаа аԥҵо<ref>{{Cite book |url=https://books.google.com/books?id=RLwangEACAAJ |title=An Introduction to Modern Astrophysics |last1=Carroll |first1=Bradley W. |last2=Ostlie |first2=Dale A. |year=2013 |publisher=Pearson |isbn=978-1-292-02293-2 |edition=International |pages=1173–1174 |access-date=May 16, 2018}}</ref>. XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаҵаз аартрақәа, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазаашьатә теориагьы]] уахь иналаҵаны, ирыбзоураны иҿиоит [[расширение Вселенной|еиҵыҵуа]], [[космологический принцип|иизотроптәу, еизадоу]] Адунеи иазкны иахьатәи агәаанагарақәа. [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] атеориа ашьақәырӷәӷәарақәа еизеит: раԥхьатәи аматериа ца хьшәашәеит, насгьы Адунеи аҽеиҵыхра инақәыршәаны еиҳа аилаӷәӷәара маҷхеит, уи абзоурала раԥхьатәи [[субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәеи]] иаабац [[атом|атомқәеи]] шьақәгылеит. [[водород|Аӡреи]] [[гелий|агелии]] рыла ишьақәгылоу аԥсҭҳәақәа хәыҷы-хәыҷла аматериа еиҳа [[плотность|иахьыжәпоу]] аҭыԥқәа рахь рхы дырхеит, раԥхьатәи аеҵәақәеи агалактикақәеи аԥҵо<ref name="tsitsin-surdin" />. [[гравитация|Ахьанҭара амч]] аматериеи [[излучение|арадиациеи]] ирынаҭо анырра аҭҵаара иаанарԥшит Адунеи аҿы иаҳбо аобиектқәа рҿы иҟоу аматериа аасҭа еиҳаны ишыҟоу: аеҵәақәа, агалактикақәа, [[туманность|анаҟәрақәа]], [[межзвездный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]]. Иумбо ари аматериа, [[тёмная материя|аматериа лашьца]] ҳәа иашьҭоуп<ref>{{cite web |last1=Redd |first1=Nola |title=What is Dark Matter? |url=https://www.space.com/20930-dark-matter.html |website=Space.com |access-date=2018-02-01 |archive-date=2018-02-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180201075430/https://www.space.com/20930-dark-matter.html |url-status=live}}</ref>. Инарҭбааны ирыдыркыло акосмологиатә модель [[Модель Лямбда-CDM|ΛCDM]] инақәыршәаны, аматериа лашьца 25,8% ± 1,1% рҟынӡа Адунеи аҿы иҟоу акапани амчхареи роуп, аха убри аамҭазы 69,2% ± 1,2% — [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] ауп, еилкаам амчхара аформа, [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] аҭакзыԥхықәу<ref name="planck_2015">{{Cite web |url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |title=Planck 2015 results, table 9 |access-date=2018-05-16 |archive-date=2018-07-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180727024529/https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2016/10/aa27101-15/T9.html |url-status=live}}</ref>. Абасала, иаабац (“[[барион|абарионтә]]”) аматериа 4,84% ± 0,1% мацара акапан амоуп<ref name="planck_2015" />. Аеҵәақәа, [[планета|апланетақәа]], иубаратәы иҟоу [[Межзвёздное облако|арчытә ԥсҭҳәақәа]] ари иаабац аматериа аҟынтәи 6% мацара роуп ирыхәҭаау<ref>{{Cite journal |last1=Persic |first1=Massimo |last2=Salucci |first2=Paolo |date=1992-09-01 |title=The baryon content of the Universe |journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society |volume=258 |issue=1 |pages=14P–18P |doi=10.1093/mnras/258.1.14P |doi-access=free |issn=0035-8711 |arxiv=astro-ph/0502178 |bibcode=1992MNRAS.258P..14P |s2cid=17945298}}</ref>. Иҟоуп еиуеиԥшым еицлабуа агипотезақәа [[Будущее Вселенной|Адунеи аҵыхәтәа]] иазкны, иара убасгьы акосмологиатә модельқәа ԥыҭк, уи асингулиарԥхьатәи генезис аҟазаара алзыршо.
Ажәа "адунеи" ахархәара амазар алшоит иара убасгьы асахьаркыратә усумҭа [[Вымышленный мир|ихыҭҳәаау адунеи]] аанарԥшырц азгьы.
== Аилкаара аҭоурых ==
{{See also|Акосмос (амифологиа)}}
Аҭоурых аганахьала еиуеиԥшым ажәақәа рхы иадырхәон «аҭыԥҭаӡара (уахьзынаӡо) зегьы» аарԥшразы, еиуеиԥшым абызшәақәа рҟынтәи аеквивалентқәеи авариантқәеи уахь иналаҵаны, иаҳҳәап "[[космос|акосмос]]", "адунеи"<ref>{{cite web|url=http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|title=Что такое Вселенная?|author=И. Л. Генкин|publisher=[[Московский Государственный университет]]|access-date=2014-08-30|archive-url=https://web.archive.org/web/20130527054728/http://crydee.sai.msu.ru/Universe_and_us/4num/v4pap1.htm|archive-date=2013-05-27}}</ref>, "ажәҩантә сфера". Атермин "амакрокосмос"<ref>{{cite web|url=http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|title=Учебно-методические программы по философии для бакалавров, магистров и аспирантов экономического факультета МГУ|author=Н. Б. Шулевский|date=2013|publisher=[[Московский государственный университет|Московский государственный университет имени М. В. Ломоносова]]|pages=26, 39, 67|access-date=2014-08-29|archive-url=https://web.archive.org/web/20140829212421/http://new.philos.msu.ru/kaf/human/guides/filosofija_uchebno_metodicheskie_programmy_dlja_bakalavrov_magistrov_i_aspirantov_ehkonomicheskogo_fakulteta_mgu/|archive-date=2014-08-29}}</ref> иара убас ахархәара аиуит, аха уи зызку амҽхак ду змоу асистемақәа раарԥшра ауп, урҭ рсубсистемақәеи рыхәҭақәеи уахь иналаҵаны. Убасҵәҟьа, ажәа “[[микрокосм|микрокосмос]]” ахархәара амоуп зымҽхак маҷу асистемақәа рзы.
Иарбанзаалак аҭҵаара ма ахылаԥшра, афизик иакәзаргьы, атом агәыцә шеиҟәшо иахылаԥшуа, ахәыҷы ацгәы иацклаԥшуа, мамзаргьы астроном харатәи [[Галактика|агалактика]] иахылаԥшуа — абарҭ зегьы Адунеи, мамзаргьы уи хазы игоу ахәҭақәа рхылаԥшра ауп иаанаго. Абарҭ ахәҭақәа хаҭалатәи аҭҵаарақәа аус здыруло субиектқәаны иҟоуп, насгьы Адунеи иреиҳау амҽхак ала, уимоу Адунеи зегьы еизакны аҭҵааара [[Астрономиа|астрономиеи]] [[космология|акосмологиеи]] рнапалакуп; абри аҭагылазаашьаҿы, Адунеи ҳәа еилкаауп еиҳарак ахылаԥшрақәеи акосмостә експериментқәеи рыла иҭәу адунеи ахәҭа, мамзаргьы акосмологиатә екстраполациақәа робиект — афизикатә Дунеи иааизакны<ref name="newPhylosophy">{{cite web|url=http://iph.ras.ru/elib/0675.html|title=Вселенная//Новая философская энциклопедия|author=|website=|date=|publisher=|archive-url=https://web.archive.org/web/20140519040915/http://iph.ras.ru/elib/0675.html|archive-date=2014-05-19}}</ref>.
Астатиа атема — иубарҭоу Адунеи иааизакны иазку адыррақәа роуп: ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Ахылаԥшрақәа}}, урҭ ртеориатә еилыркаагақәа{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}, рышьақәгылара аҭоурых{{Аиасра|Адунеи аартра аҭоурых}}.
Адунеи аҟазшьақәа ирызкны хьаҳәхьачарада зеилыркаа ҟаҵоу аҵабыргқәа рҟынтә абраҟа иаагап анаҩстәи:
{| style="width:50%; background:#c3ffbf;" class="wikitable"
|-
| Еиҳа ирылаҵәоу аелемент аӡри ауп{{Аиасра|Адунеи ахаҿра}}.
| [[Закон Хаббла|Адунеи аҽырҭбаара]] ибзиоу аҵабыргра {{math|[[Красное смещение|''z'']] ~ 0,1}} аҟынӡа инеиуеит{{Аиасра|Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рыбжьара абжьаӡара аилкааразы аметод}}.
| [[Реликтовый фон|Ацәынхатә фон]] аԥшьбатәи аҩаӡара амаҷра ашкалақәа рҿы афлуктуациа иахысуеит{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҽеиҭакрақәа}}.
|-
|Ацәынхатә фон атемпература {{math|''z''}} иадҳәалоуп{{Аиасра|Аквазарқәа рхылаԥшрақәа}}.
|[[Лайман-альфа лес|L<sub>α</sub>-абна]] харатәи аобиектқәа ([[квазар|аквазарқәа]]) {{math|''z'' > 6}} рыспектрқәа рҿы аҟазаара{{Аиасра|Лайман алфа абна}}.
|Агалактикақәа рыларҵәараҿы иӷәӷәоу аизадамра аҟазаара < 100 [[парсек|Мпк]]{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}}.
|}
Абарҭ ацәырҵрақәа ртеориатә еилыркаарақәеи{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}} рыхҳәаақәеи шьаҭас ирымоуп [[космологический принцип|акосмологиатә принцип]], уи аҵакы ишаҳәо ала ахылаԥшыҩцәа, ахылаԥшра ахьыҟоуи ахырхарҭеи зеиԥшразаалак, бжьаратәла еиԥшу асахьа рбоит. Атеориақәа рхаҭақәа ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра{{Аиасра|Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель)}}, рыҿиара амҩеи{{Аиасра|Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель}} рҽырҭбаара амзызқәеи{{Аиасра|Аинфлациатә модель}}, насгьы [[Крупномасштабная структура Вселенной|амҽхак ду змоу аилазаашьа]] ацәырҵреи{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа}} реилыркаара рҽазыршәоит.
Адунеи иазку ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рганахь раԥхьаӡакәны ашьаҿа ду ҟазҵаз Коперник иоуп{{Аиасра|Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса)}}. Лагалала аҩбатәи аҭыԥ ааныркылеоит Кеплери Ниутони{{Аиасра|XVIII-XIX ашәышықәсақәа}}. Аха Адунеи иазкны иҳамоу агәаанагарақәа рҿы ииашаҵәҟьаны ареволиуциатә ԥсахрақәа ҟалеит XX-тәи ашәышықәсазы{{Аиасра|XX ашәышықәса}}.
== Аетимологиа ==
Аурыс ажәа «Вселенная» ажәа cu. въсел҄енаꙗ аҟынтәи [[заимствование|иаагоуп]]<ref>{{книга |автор=Цейтлин Р. М.|заглавие= Лексика старославянского языка|ссылка=https://archive.org/details/libgen_00162575|место= М.|издательство= Наука|год= 1977|страницы= [https://archive.org/details/libgen_00162575/page/n38 39]}}</ref>, ари [[древнегреческий язык|ажәытә бырзен]] ажәа οἰκουμένη<ref>''Фасмер М.'' Этимологический словарь русского языка. Т.1. М., 2004. С.363</ref> аҟынтәи [[Калька (лексика)|акалька]] ауп, [[глагол|аҟаҵарба]] οἰκέω «Сынхоит, сықәынхоит» аҟынтә, насгьы аханатәтәи аҵакаҿы уи ҵакыс иамаз ауаҩы дызқәынхо адунеи ахәҭа мацара акәын. Убри аҟнытә аурыс ажәа “Вселенная” [[имя существительное|ажәа]] “вселение” иадҳәалоуп, насгьы [[Местоимение|ахьыӡцынхәра]] “всё” ианыҩуеит мацара ауп. [[Пифагореизм|Пифагораа]] инадыркны [[Древняя Греция|ажәытә бырзен]] философцәа рыбжьара "Адунеи" еиҳа иеиҳаны еицырдыруаз еилкааран τὸ πᾶν (зегьы), уи иаҵанакуан аматериа зегьы (τὸ ὅλον) еиԥш, иара убас [[космос|акосмос]] зегьы (τὸ κενόν)<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 Логика Космоса (физика античной Греции)]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120526085212/http://www.astronet.ru/db/msg/1197634 |date=2012-05-26 }}</ref>.
== Адунеи ахаҿра ==
{| class="wikitable" style="margin: 0 auto;"
|-
|Ахимиатә еилазаашьа<ref>[https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html Abundance in the Universe for all the elements in the Periodic Table]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825074654/https://periodictable.com/Properties/A/UniverseAbundance.html |date=2012-08-25 }}</ref>
|[[Реликтовое излучение|Ацәынхатә шәахәаркра]] абжьаратәи аԥхарра
|Адунеи аҿы аматериа аилаӷәӷәара<ref name="WMAP7">{{cite web|author=Jarosik, N., et.al. (WMAP Collaboration)|title=Seven-Year Wilkinson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results|url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|format=PDF|publisher=nasa.gov|access-date=2010-12-04|archive-url=https://www.webcitation.org/69y3K699i?url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf|archive-date=2012-08-16}} (from NASA’s [https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm WMAP Documents]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101130215212/https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/map_bibliography.cfm |date=2010-11-30 }} page)</ref><ref name="Astronomy_AND_Astrophysics_Vol571">{{Cite web |url=http://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |title=Astronomy & Astrophysics Vol. 571, November 2014 (open volume): Planck 2013 results |access-date=2022-06-17 |archive-date=2021-04-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210411091320/https://www.aanda.org/index.php?option=com_toc&url=%2Farticles%2Faa%2Fabs%2F2014%2F11%2Fcontents%2Fcontents.html |url-status=live }}</ref>
|[[Уравнение состояния (космология)|Аҭагылазаашьа аиҟаратәра]]<ref name="WMAP7"/>
|-
|[[Водород|H]] — 75 %<br>[[Гелий|He]] — 23 %<br>[[Кислород|O]] — 1 %<br>[[Углерод|C]] — 0,5 %
|2,725 [[кельвин|К]]
|10<sup>-29</sup>г/см<sup>3</sup>. Урҭ рҟынтәи:<br>[[Тёмная энергия|Амчхара лашьца]] — 68,3%<br>[[Тёмная материя|Аматериа лашьца]] — 26,8%<br>[[Барионы|Абарионтә]] материа — 4,9%
| -1,1±0,4
|}
Адунеи иааҳакәыршаны иҟоу адунеи зегьы еиԥш ҳхаҿы иааго, иаразнак уи акы еиԥшымкәа иҟаҳҵоит. Убри аамҭазы ҳара ҳхы иацәҳарӡуеит алшара аклассикатә механика атерминқәа рҟны уи аарԥшразы: иара аҷыдарақәа ирыхҟьаны, Адунеи акгьы иадҳәалаӡом, уи асистемақәа ирсистемоуп, убри аҟнытә уи аганахьала акапан, аформа, ашәагаа реиԥш иҟоу аилкаарақәа рҵакы рцәыӡуеит. Уи аҭыԥан ҳара атермодинамика абызшәа ҳхы иаҳархәароуп, [[плотность|аилаӷәӷәара]], [[давление|ақәыӷәӷәара]], [[температура|аԥхарра]], [[химический состав|ахимиатә еилазаашьа]] реиԥш иҟоу аилкаарақәа хархәара рыҭо{{Аиасра|Атеориатә модельқәа}}.
[[Файл:CMB Timeline300 no WMAP ab.svg|thumb|center|700px|<div style="text-align: center">Адунеи аҽырҭбаара</div>]]
Аха, Адунеи иаабац арчы уамак еиԥшӡам. Иреиҳау амасштабқәа рҿы ҳара ҳрықәшәоит Адунеи [[расширение Вселенной|аҽарҭбаареи]] [[реликтовый фон|ацәынхатә фони]]. Актәи афеномен иаҟазшьоу — иҟоу аобиектқәа зегьы [[Гравитация|рыгравитациатә усеицура]] ауп. Уи аҿиара ауп [[будущее Вселенной|Адунеи ԥхьаҟатәи аԥеиԥшгьы]] зыӡбо.
Аҩбатәи ацәырҵра зааӡатәи аамҭақәа ирҭынхоуп, ицоу [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] алашара аматериа аус ацура ианаҟәыҵыз, насгьы уи ианалҵыз. Уажәы, Адунеи аҽарҭбаара иахҟьаны, усҟан иҭыҵуаз афотонқәа реиҳарак иубаратәы иҟоу адиапазон аҟынтәи [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥатә радиодиапазонахь]] ииасит.
[[Файл:Иерархия масштабов во Вселенной ab.png|thumb|center|1100px|<div style="text-align: center">Адунеи аҿы ашәагаақәа риерархиа</div>]]
Еиҵоу амҽхакқәа ({{Ахыԥхьаӡара|100|М[[парсек|пк]]}}) рахь ҳаниасуа еилыкка иҟоу [[Крупномасштабная структура Вселенной|аилазаашьа]] ааԥшуеит. Аиачеикақәа рыҩнуҵҟа аҭацәра — [[войд|авоидқәа]] ыҟоуп. Аҭӡамцқәа шьақәгылоуп [[Сверхскопление галактик|агалактикақәа рсуперкластерқәа]] рыла. Арҭ асуперкластерқәа аиерархиа зегьы иреиҳау аҩаӡара ауп, анаҩс ицоит [[Скопление галактик|агалактикақәа рыкластерқәа]], анаҩс [[локальные группы галактик|агалактикақәа рҭыԥантәи агәыԥқәа]], еиҵаӡоу аҩаӡара (амҽхак {{Ахыԥхьаӡара|5}}—{{Ахыԥхьаӡара|200|кпк}}) еиуеиԥшым аобиектқәа рыхкырацәаӡа ауп. Ҳәарада, урҭ зегьы галактикақәоуп, аха зегьы еиуеиԥшым: [[Линзовидная галактика|алинзаԥшра змоу]], [[Неправильная галактика|ииашам]], [[Эллиптическая галактика|аеллиптикатәқәа]], [[Спиральная галактика|аспиральтәқәа]] роуп, аполиартә мацәазқәеи [[Активные ядра галактик|зыԥсы ҭоу агәыцәқәеи]] змоу, уҳәа убас иҵегьы.
Урҭ рҟынтә хазы иазгәаҭатәуп аквазарқәа, урҭ [[светимость|рылашара]] дуӡӡеи [[угловой размер|ркәакьтә шәагаа]] маҷӡеи рыла убриаҟара иалкаауп, урҭ раартра ашьҭахь шықәсқәак рыҩныҵҟа «акәаԥтә хыҵхырҭақәа» — [[Звезда|аеҵәақәа]] иузреҩмдыраауа. Аквазарқәа рболометриатә лашара 10<sup>46</sup> — 10<sup>47</sup> ерг/с инаӡар алшоит<ref>{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Квазары|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1188379|автор=Дибай Э. А.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>.
Агалактика аилазаашьахь ҳаиасуа, ҳара иаҳԥылоит: [[Тёмная материя|аматериа лашьца]], [[космические лучи|акосмостә шәахәақәа]], [[межзвёздный газ|аеҵәабжьаратәи арчы]], [[Шаровое скопление|аԥышҭарчтә еизакқәа]], [[Рассеянное скопление|иԥсаҟьоу аизакқәа]], [[Двойная звезда|ҩбаны иҟоу аеҵәақәа]], [[Кратная звезда|еиҳа идуу]] аеҵәатә системақәа, [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылаара еиқәаҵәақәеи]] аеҵәақәа рмассатә [[Чёрная дыра|кылаара еиқәаҵәақәеи]], аҵыхәтәан, еиуеиԥшым [[Звёздное население|апопулиациақәа]] змоу еҵәа заҵәқәа.
Урҭ рхатә еволиуциеи русеицуреи ацәырҵрақәа рацәаны ирхылҿиаауеит. Убас, иҟоуп агәаанагара, хыхь зыӡбахә ҳәаз аквазарқәа рзы амчхара ахыҵхырҭа еҵәабжьаратәи арчы асупермассивтә гәҭантәи акылаара еиқәаҵәаҿы [[аккреция|аизҳара]] ауп ҳәа.
Хазы рыӡбахә ҳәатәуп [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] — урҭ иаалырҟьаны аамҭа кьаҿк иалагӡаны акосмостә гамма-радиациа аинтенсивра аизырҳарақәа роуп, жәаҩыла, шәкыла кеВ амхара змоу<ref name="astronetgrb">{{книга|заглавие=Физика космоса|часть=Гамма-всплески|ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1191481|автор=Мазец Е. П.|ответственный=Р. А. Сюняев|издательство=Советская энциклопедия|место=М.|год=1986}}</ref>. Агамма-цәывҵҷҷаарақәа рҟынӡа иҟоу абжьаӡарақәа рыхәшьарақәа рыла, ҳара иаҳҳәар ҳалшоит урҭ агамма-диапазон аҟны иҭрыжьуа амчхара 10<sup>50</sup> ерг инаӡоит ҳәа. Аиҿырԥшразы, ари адиапазон аҟны иҟоу агалактика зегьы алашара 10<sup>38</sup> ерг/c “мацара” шьақәнаргылоит. Ас еиԥш иҟоу арлашарақәа Адунеи зегь раасҭа ихараӡоу акәакьқәа рҟынтәи иубарҭоуп, убри аҟнытә [[GRB 090423]] ''z'' = 8,2 [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] амоуп.
Зегьы реиҳа иуадаҩу, апроцессқәа рацәаны изҵазкуа, агалактика аеволиуциа ауп<ref>{{cite web|author=John Kormendy, Kennicutt, Robert C., Jr.|date=2005-06-07|url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|title=Secular Evolution and the Formation of Pseudobulges in Disk Galaxies|work=Annual Review of Astronomy and Astrophysics|access-date=2009-07-31|doi=10.1146/annurev.astro.42.053102.134024|archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gML5H?url=http://adsabs.harvard.edu/abs/2004ARA%26A..42..603K|archive-date=2011-08-11}}</ref>:
Адиаграмма агәҭаны иаарԥшуп [[Звёздная эволюция|еҵәак аеволиуциаҿы]] ихадоу аамҭақәа, уи ашьақәгылара инаркны аԥсра аҟынӡа. Урҭ рыҿиара агалактика зегьы аҿы иҟоу уамак иахьыԥшӡам. Аха, ҿыц ишьақәгылаз аеҵәақәа зегьы рхыԥхьаӡареи урҭ рпараметрқәеи адәныҟантәи анырра ду рымоуп. Зымҽхакқәа агалактика ашәагаа иаҿырԥшу ма еиҳау апроцессқәа (адиаграммаҿы абарҭ зегьы агәҭантәи арегион иалам) аморфологиатә еиҿкаара, [[Звездообразование|аеҵәақәа рышьақәгылара]] аццакра рыԥсахуеит, ус анакәха ахимиатә еволиуциа аццакра, агалактика аспектр, уҳәа иара убас ирыԥсахуеит
== Ахылаԥшрақәа ==
{{Main|Иубарҭоу Адунеи}}
[[Файл:Observable Universe with Measurements 01.png|300px|мини|Иубарҭоу адунеи асахьаҭыхра. Абри амасштаб аҿы, [[сверхскопления галактик|агалактикатә суперкластерқәа]] роуп иубарҭоу аобиект заҵәқәа.]]
[[Файл:Process in galaxy ab.svg|center|700px]]
''Иубарҭоу Адунеи'' — [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] [[Космология|акосмологиаҿы]] формала [[Сфера|исфератәу]] Адунеи ахәҭа ауп, [[Материя (физика)|аматериа]] зегьы зҵазкуа, [[Адгьыл|Адгьыли]] [[Амратә система|Амратә системеи]] рҟынтәи [[Ауаҩы|ауаҩы]] ишиашоу ([[Астрономиа|астрономиатә]] мыругақәа рхархәарала) иибарҭоу<ref name="tsitsin-surdin" />. [[Пространство в физике|Аҭыԥтә]] хшыҩзышьҭрала, ари ахәҭа ауп иарбанзаалак иубаратәы иҟоу аматериа аҟынтәи [[излучение|ашәахәаркрақәа]], Адунеи аҟазаараан (13,8 миллиард шықәса раҟара), Адгьыл уажәы иахьыҟоу аҭыԥ аҟынӡа анеира алзыршаз, насгьы уи ала иубартә еиԥш аҟаҵара ахьалшаз зыбзоуроу. Иаҳбо Адунеи адиаметр 93 миллиард лашара шықәса ыҟоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref name="britannica">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/topic/observable-universe |title=Observable Universe |lang=en |author=Sottosanti K. |website=britannica.com |publisher=[[Encyclopædia Britannica]] |archive-date=2024-11-25 |access-date=2024-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241125080411/https://www.britannica.com/topic/observable-universe |url-status=live }}</ref>. Иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[космологический горизонт|акосмологиатә лаԥшҳәаа]] ауп, уи иқәу аобиектқәа [[Бесконечность|ҵыхәаԥҵәара змам]] [[красное смещение|аҟаԥшьра наскьагара]] рымоуп<ref>[http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ «За горизонтом вселенских событий»] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120314041733/http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/2557/ |date=2012-03-14 }}, «Вокруг света», № 3 (2786), март 2006 — качественное популярное описание понятия края наблюдаемой Вселенной (горизонт событий, горизонт частиц и сфера Хаббла).</ref>. Иаҳбо Адунеи аҿы иҟоу [[галактика|агалактикақәа]] рхыԥхьаӡара 500 миллиард инареиҳаны иҟоуп ҳәа ахәшьара аҭоуп<ref>http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140324221725/http://www.dailygalaxy.com/my_weblog/2013/06/500-billion-a-universe-of-galaxies-some-older-than-milky-way.html |date=2014-03-24 }}.</ref>. Адунеи аҿы иарбанзаалак аҭыԥ ахатә зона амоуп иубарҭоу Адунеи аҿы; абри астатиаҿы ари ахшыҩҵак Адгьыл иазкны иаарԥшуп.
{{Anchor|Аметагалактика}}Иахьатәи астрономиатә методқәа рыла зыҭҵаара ауа<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |title=Расширение Вселенной |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228075517/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1157500&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref> иубарҭоу Адунеи ахәҭа «Аметагалактика» ахьӡуп; амыругақәа еиӷьхацыԥхьаӡа уи аҽарҭбаауеит<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|title=Вселенная как объект науки|author=Е. Б. Гусев|publisher=[[Астронет]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20120314091456/http://www.astronet.ru/db/msg/1179584/introduction-2.html|archive-date=2012-03-14|access-date=2015-01-17}}</ref>. Аметагалактика анҭыҵ иҟоуп агипотетикатә аметагалактиканҭыҵтә обиектқәа. Аметагалактика Адунеи ахәҭа хәыҷы акәзар ауеит, мамзаргьы зегьы амҽханакуазаргьы<ref>{{Cite web |url=http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |title=Распределение галактик в пространстве. Структура и эволюция Вселенной |access-date=2015-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151218024313/http://www.sai.msu.su/ng/galaxy_universe/other_galaxes.html |archive-date=2015-12-18 |url-status=live }}</ref>.
Ацәырҵра ашьҭахьҵәҟьа Аметагалактика еизеиԥшны изотропла аҽырҭбаара иалагеит<ref name="frolovintro">[http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html Введение в философию] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130119025206/http://philosophy.mipt.ru/textbooks/frolovintro/part2_2.html |date=2013-01-19 }} — М.: Политиздат, 1989. Ч. 2. — С. 85.</ref><ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|title=Будущее Вселенной|author=И. Л. Генкин|date=1994-03-02|publisher=[[Астронет]]|access-date=2014-02-07|archive-url=https://web.archive.org/web/20081022130305/http://www.astronet.ru/db/msg/1187097|archive-date=2008-10-22}}</ref>. 1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]]<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/lib/25524/25528 |title=«Физический минимум» на начало XXI века Академик Виталий Лазаревич Гинзбург Астрофизика |access-date=2014-03-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528 |archive-date=2014-02-09 |url-status=live }}</ref> агалактикақәа рыҟаԥшьратә наскьагареи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара иҟоу аизыҟазаашьа ааирԥшит (Хаббл изакәан). Уажәтәи ахәыцрақәа рыҩаӡараҿы уи Адунеи аҽырҭбаара ҳәа еилкаауп.
Теориақәак (иаҳҳәап, аинфлациатә космологиатә модельқәа реиҳарак) иазԥхьагәарҭоит Адунеи зегьы иаҳбо аҵкыс акырӡа ашәагаа шдуу{{Аиасра|Ашәагаа}}.
Теориала иубарҭоу Адунеи аҳәаа [[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ахаҭа аҟынӡа инаӡоит, аха апрактикаҿы ахылаԥшрақәа рҳәаа [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] ауп. Абри ауп (еиҳа ииашаны иуҳәозар, [[поверхность последнего рассеяния|аҵыхәтәантәи аԥсаҟьара ахҟьа]]) ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра иабарҭоу Адунеи аҿы зегь реиҳа ихараны иҟоу. Уи аангьы, уажәтәи аамҭазы аамҭа цацыԥхьаӡа, аҵыхәтәантәи аиԥхьыттара иаҳбо ахҟьа ашәагаақәа еизҳауеит, убас ала Аметагалактика аҳәаақәа еизҳауеит<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/lib/25524/25528|title=Астрофизика|author=Академик [[Виталий Лазаревич Гинзбург]]|publisher=[[Элементы.ру]]|access-date=2014-03-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20140209165202/http://elementy.ru/lib/25524/25528|archive-date=2014-02-09}}</ref>, насгьы, иаҳҳәап, Адунеи аҿы иаҳбо аматериа акапан иацлоит.
Иубарҭоу Адунеи, иааизакны акәзаргьы, [[Шар (стереометрия)|ампыл]] еиԥш ҳхаҿы иааҳгар ауеит, агәҭаны ахылаԥшҩы дыҟаны. Аметагалактика аҩнуҵҟа абжьаӡара ршәоит «аҟаԥшьтә еиҭасра» ала, z<ref>{{Cite web |url=http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |title=Астрономия метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151017093755/http://lomonosov-fund.ru/enc/ru/encyclopedia:01311:article |archive-date=2015-10-17 |url-status=live }}</ref>.
[[Ускоряющаяся Вселенная|Иубарҭоу Адунеи аҽырҭбаара арццакра]] иаанагоит аԥсабараҿы [[всемирное тяготение|ауниверсалтә гравитациа]] ([[гравитация|агравитациа]]) мацара акәымкәа, ауниверсалтә антигравитациа ([[тёмная энергия|амчхара лашьца]]) шыҟоу, уи иубарҭоу Адунеи аҿы агравитациа аҵкыс еиҳауп<ref>{{Cite web |url=http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |title=Острова в океане тёмной энергии. Игорь Караченцев, Артур Чернин. «В мире науки» № 11, 2006. Тёмная энергия |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151124101221/http://elementy.ru/nauchno-populyarnaya_biblioteka/430424/Ostrova_v_okeane_temnoy_energii |archive-date=2015-11-24 |url-status=live }}</ref>.
Аметагалактика еизаданы мацара акәымкәа, [[Изотропия|иизотроптәуп]]<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |title=Современная астрономия: новые направления и новые проблемы. Структура наблюдаемой области вселенной — метагалактики |access-date=2015-09-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306005147/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1160323&uri=page1.html |archive-date=2016-03-06 |url-status=live }}</ref>.
«Иҭачуа Адунеи» ҳәа изышьҭоу агипотезаҿы, акы акәымкәа, ирацәаны аметагалактикақәа (ҳара ҳтәгьы уахь иналаҵаны) Адунеи аныҟала ашьҭахь дук хара имгакәа [[ложный вакуум|амцтә вакуум]] аҟынтәи ишьақәгылар рылшон<ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |title=СКОЛЬКО ВСЕЛЕННЫХ ВО ВСЕЛЕННОЙ? |access-date=2015-11-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151108160052/http://www.nkj.ru/archive/articles/9603/ |archive-date=2015-11-08 |url-status=live }}</ref>.
Зны-зынла «Аметагалактика» аилкаареи «Адунеи» аилкаареи еиҟарартәуеит<ref>{{Cite web |url=http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |title=Ключевые проблемы в школьном курсе астрономии. Синтез элементов во Вселенной. |access-date=2015-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170228063559/http://nature.web.ru/db/msg.html?mid=1180374&s= |archive-date=2017-02-28 |url-status=live }}</ref>.
== Атеориатә модельқәа ==
{{main|Акосмологиатә модельқәа}}
Атеориақәа рышьақәгылареи рышьақәырӷәӷәареи рзы иҟоу ахылаԥшратә дыррақәа зегьы рҟынтәи ихадоуп:
# Абжьаӡара ашкала иадҳәалоу ахылаԥшрақәа зегьы{{Аиасра|Абжьаӡара ашкалеи акосмологиатә ҟаԥшьтә еиҭасреи}}. Урҭ рылҵшәақәа роуп [[Постоянная Хаббла|Хаббл иконстанта]] {{math|H}} аҵакқәа ҳазҭо, иара ихьӡ зху азакәан аҟны:
#: <math>cz=H_0 D,</math>,
#: {{math|z}} — агалактика [[красное смещение|аҟаԥшь наскьара]] ахьыҟоу, {{math|D }} — уи ахьынӡаҟоу, {{math|c}} —[[скорость света|алашара аццакра]].
# Аҽырҭбаара азакәан ала иҳауз Адунеи ақәра ӷәӷәала еиҳазароуп зегь реиҳа ижәытәӡоу аобиектқәа рықәра аасҭа. (Иаҳҳәап, аеҵәатә еизакқәа рхылаԥшрақәа рҟынтәи{{Аиасра|Аеҵәатә гәыԥқәа рхылаԥшра}})
# Аханатәтәи ахәҭаҷқәа рырацәара ашәарақәа. (Иаҳҳәап, BCDG агалактикақәеи G-акарликқәеи рхылаԥшрақәа рҟынтә{{Аиасра|Аеволиуциа змам аобиектқәа рхылаԥшрақәа}}).
# Ацәынхатә фон адыррақәа{{Аиасра|Ацәынхатә фон аҭҵаара}}.
# Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа иазку адыррақәа. (Аструктура ишиашоу ахылаԥшрақәа{{Аиасра|Амасштаб ду змоу аилазаашьа аҭҵаара}} рыдагьы, адыррақәа рхыҵхырҭақәа даара еиуеиԥшымзар рылшоит, хазы игоу аобиектқәа рхылаԥшрақәа{{Аиасра|Ихароу аобиектқәа рхылаԥшра}} инадыркны ацәынхатә фон аҟынӡа).
Урҭ рыхҳәаа [[Космологический принцип|акосмостә принцип]] ала иалагоит, уи инақәыршәаны, хылаԥшҩыцыԥхьаӡа аамҭак азы, ахылаԥшра ахьыҟоу аҭыԥи ахырхарҭеи зеиԥшразаалакгьы, ибжьаратәны еиԥшу асахьа рзаатуеит. Даҽакала иуҳәозар, масштаб дула Адунеи ҭыԥҭаӡарала еизадоуп, иизотроптәуп. Иазгәаҳҭап, ари аҳәамҭа аамҭа аҿы аиԥшымра, даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшыҩцәа зегьы рзы иалху ахҭысқәа реишьҭагыларақәа рыҟазаара ԥырхагас ишыҟанамҵо.
Имҵсуа Адунеи атеориақәа рыдгылаҩцәа зны-зынла «ихаҭәаау акосмологиатә принцип» шьақәдыргылоит, уи инақәыршәаны ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аиԥшзаареи аизотропиеи рҟазшьақәа амазар ауп. Аха Адунеи аҿы иаҳбо аеволиуциатә процессқәа, ишаабо ала, ари акосмологиатә принцип иашьашәалаӡом.
Азеиԥш ҳәаақәа ирҭагӡаны, анаҩстәи атеориақәеи афизика аҟәшақәеи амодельқәа рыргыларазы рхы иадырхәоит:
# Аиҟаратәратә статистикатә физика, уи ихадоу ахшыҩҵакқәеи апринципқәеи, иара убасгьы арелиативисттә рчы атеориа.
# Ахьанҭара амч атеориа, еиҳарак зеиԥш зыҟазааратә теориа. Уи аныррақәа Амратә система амҽхак аҟны мацара ишԥышәазгьы<ref>{{статья|автор=S. Capozziello and M. Francaviglia|заглавие=Extended theories of gravity and their cosmological and astrophysical applications|ссылка=https://arxiv.org/abs/0706.1146|язык=en|издание=General Relativity and Gravitation|год=2008|том=40|выпуск=2—3|страницы=357—420|doi=10.1007/s10714-007-0551-y|archive-url=https://web.archive.org/web/20150712152642/https://arxiv.org/abs/0706.1146|archive-date=2015-07-12|issn = 0001-7701}}</ref>{{efn|Аха Амратә системаҿы мацара акәымкәа — азеиԥш зыҟазааратә теориа аеффектқәа ибзианы иҭҵаауп [[Тесная двойная звезда|еизааигәоу ҩ-еҵәак]] рҭыԥ ӷәӷәақәа рҿгьы, аха урҭ рҟазшьатә шәагаақәа еиԥшуп.}}, агалактикақәеи Адунеи иааизакны рымҽхак аҟны уи ахархәара ахьынӡауа еилкаам.
# Аелементартә хәҭаҷқәа рфизика аҟынтәи дыррақәак: ахәҭаҷ хадақәа рсиа, урҭ рҟазшьақәа, реидҳәалара ахкқәа, аиқәырхаратә закәанқәа. Акосмологиатә модельқәа еиҳа кыр имариахон, [[протон|апротон]] иҭышәынтәалоу хәҭаҷмызҭгьы, насгьы еилабгозҭгьы<ref name="SaginProton"/>, уи афизикатә лабораториақәа рҿы иахьатәи аԥышәарақәа ишьақәдырӷәӷәом.
Уажәазы, ахылаԥшратә дыррақәа еиҳа еиӷьны иҳаилзыркаауа модельқәоуп:
* [[Большой взрыв|Атҟәацра ду]] — Адунеи ахимиатә еилазаашьа атәы аҳәоит.
* [[Инфляционная модель Вселенной|Адунеи аинфлациатә модель]] — иҳаилнаркаауеит аҽырҭбаара аҿыҵга. Атеориа аӡәырҩы иазхарҵахьеит, аха уажәгьы инарҭбааны иалацәажәоит.
* [[Вселенная Фридмана|Фридман Идунеи]] — аҽырҭбаара аанарԥшуеит.
* Аиерархиатә теориа — амҽхак ду змоу аилазаашьа атәы аҳәоит. Атеориа апроблема дуқәа амоуп, аха атеоретикцәа рацәаҩны иадгылоит.
=== Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель ===
{{Main|Адунеи аҽырҭбаара}}
Зыҽзырҭбаауа Адунеи амодель аҽырҭбаара афакт ахаҭа аанарԥшуеит. Иааизакны иуҳәозар, Адунеи аҽарҭбаара ианалагаз, насгьы избан ҳәа иазхәыцӡом. Амоделқәа реиҳарак шьаҭас ирымоуп [[ОТО|азеиԥш зыҟазааратә теориеи]] агравитациа аԥсабаразы уи агеометриатә хәаԥшышьеи.
Изотропла зыҽзырҭбаауа аизшәара акоординаттә системаҿы ӷәӷәала аматериа иадҳәалоу ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара формалла акоординаттә еихац зегьы амасштабтә фактор аԥсахрахь ахы архоит, зеиқәҳәалақәа рҟны агалактикақәа “ҭартәоу”. Ас еиԥш иҟоу акоординаттә система ''ацныҟәара'' ҳәа иашьҭоуп. Азхьарԥш хыҵхырҭас иамоу еиҳарак ахылаԥшҩы идҳәалоуп.
==== Фридман имодель ====
{{main|Фридман Идунеи}}
{| class="wikitable" style="float:right;margin-left:10px;"
|-
! Аҩаӡара !! Аеволиуциа <math>a(\eta)</math> !! Хаббл ипараметр
|-
| Аинфлациатә || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}\frac{\rho_{vac}}{M^2_{pl}}</math>
|-
|Ашәахәаркратә ԥыжәара<br>{{math|p{{=}}ρ/3}}|| <math>a\propto t^{\frac{1}{2}}</math> || <math>H=\frac{1}{2t}</math>
|-
| Асаба астадиа<br>{{math|p{{=}}const}} || <math>a\propto t^{\frac{2}{3}}</math> || <math>H=\frac{2}{3t}</math>
|-
| <math>\Lambda</math>-аԥыжәара || <math>a\propto e^{Ht}</math> || <math>H^2=\frac{8\pi}{3}G\rho_{\Lambda}</math>
|}
Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, Адунеи адинамика зегьы амасштабтә фактор <math>a(t)</math> азы адифференциалтә еиҟаратәрақәа рахь инагазар ауеит<ref name="zasopostnov_rubakov">
* {{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая Астрофизика|ссылка=https://archive.org/details/isbn_5850991697|место=Фрязино|издательство=Век 2|год=2006|страницы=[https://archive.org/details/isbn_5850991697/page/n419 421]—432|страниц=496|isbn=5-85099-169-7}}
* {{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |страницы=45—80 |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Теория горячего Большого взрыва |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-382-00657-4}}</ref>.
Еизеиԥшу, иизотроптәу ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еснагьтәи анаара аманы, ҵыхәаԥҵәарада еизааигәатәу ҩ-кәаԥк рыбжьара абжьаӡара абасала ианҵазар ҟалоит:
: ''Фридман-Робетсон-Уолкер аметрика''
Аметриказы аҵакы азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳасабрақәа ирҭаҳаргылар, иҳауеит абри аҩыза аиҟаратәратә система:
* Амчхара аиҟаратәра
: <math>\left(\frac{\dot a}{a}\right)^2=\frac{8\pi G\rho}{3}-\left(\frac{kc^2}{a^2}\right)+\frac{\Lambda c^2}{3},</math>
* Аныҟәара аиҟаратәра
: <math>\frac{\ddot a}{a}=-\frac{4\pi G}{3}\left(\rho +\frac{3P}{c^2}\right) + \frac{\Lambda c^2}{3}.</math>
* Аиԥымҟьара аиҟаратәра
: <math>\frac{d\rho}{dt} =-3H\left(\rho +\frac{P}{c^2}\right),</math>
Уаҟа <math>\Lambda </math> — [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]], <math>\rho</math> — Адунеи абжьаратәи аилаӷәӷәара, <math>P</math> — ақәыӷәӷәара, <math>c</math> — алашара аццакра.
Иаагоу аиҟаратәратә система иалху апараметрқәа инарықәыршәаны, еиуеиԥшым аӡбарақәа ирацәаны иалнаршоит. Аиашазы, апараметрқәа рҵакқәа уажәтәи аамҭазы мацара ауп иахьышьақәгылоу, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа аҽеиҭанакуеит, убри аҟнытә аҽырҭбаара аеволиуциа аӡбарақәа реизгала иаарԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
==== Хаббл изакәан аилыркаара ====
Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы ицәыхараны {{math|r<sub>1</sub>}} иҟоу ахыҵхырҭа ыҟоуп. Ахылаԥшҩы идкыларатә хархәага иаауа ацәқәырԥа афаза аҭаҩра мҩаԥнагоит. Еиԥшу афаза змоу акәаԥқәа рыбжьара ҩ-интервалк ҳрыхәаԥшып<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\frac{\delta t_1}{\delta t_0} =\frac{\nu_0}{\nu_1} \equiv 1+z.</math>
Даҽа ганкахьалагьы, ирыдыркыло аметрикаҿы алашаратә цәқәырԥазы анаҩстәи аиҟарара ыҟоуп:
: <math>dt = \pm a(t)\frac{dr}{\sqrt{1-kr^2}}.</math>
Ари аиҟаратәра еилаҳкаауазар, насгьы иаҳгәалаҳаршәар уи иацныҟәо акоординатқәа рҿы {{math|r}} уи аамҭа ишахьыԥшым, усҟан ацәқәырԥа аура Адунеи ахәара арадиус ахь еиҳа имаҷзар, иҳауеит аизыҟазаашьа:
: <math>\frac{\delta t_1}{a(t_1)} =\frac{\delta t_0}{a(t_0)}.</math>
Анаҩс уи раԥхьатәи аизыҟазаашьаҿы иҭаҳаргылар:
: <math>1+z = \frac{a(t_0)}{a(t_1)}.</math>
Арыӷьарахьтәи аган [[ряд Тейлора|Теилор иеишьҭагылахь]] ианҳарҭбаалак ашьҭахь, ахәыҷра актәи аишьҭагыла атермин ҳасаб азуны, Хаббл изакәан иақәшәо аизыҟазаашьа ҳауеит. Аконстанта {{math|H}} аформа ахьаанахәо:
: <math>H=\frac{\dot a (t)}{a(t)}.</math>
==== ΛCDM ====
{{main|Лиамбда-CDM амодель}}
{| class="wikitable" style="float:right; margin-left:10px;"
!colspan="3"|Акосмологиатә параметрқәа WMAP-и Планк-и рдыррақәа рыла
|-
! ||WMAP<ref name="WMAP7"/>||Planck<ref name="Planck">{{статья|автор=Ade P. A. R. et al. (Planck Collaboration)|заглавие=Planck 2013 results. XVI. Cosmological parameters|издание=Astronomy & Astrophysics|год=2014|том=571|выпуск=|номер=|страницы=A16|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2014/11/aa21591-13.pdf|doi=10.1051/0004-6361/201321591|arxiv=1303.5076|bibcode=2014A&A...571A..16P|язык=en}}</ref>
|-
|Адунеи ақәра {{math|''t''<sub>0</sub>}}, млрд шықәсала || 13,75 ± 0,13 ||13,81 ± 0,06
|-
| {{math|''H''<sub>0</sub>}} (км/с)/Мпк||71,0 ± 2,5|| 67,4 ± 1,4
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,0226 ± 0,0006 ||0,0221 ± 0,0003
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>с</sub>''h''{{sup|2}}}} || 0,111 ± 0,006 || 0,120 ± 0,003
|-
|Азеиԥш еилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>t</sub>}} || 1,08<sup>+0,09</sup><sub>−0,07</sub> || 1,0 ± 0,02
|-
|Абарионтә материа аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>b</sub>}}|| 0,045 ± 0,003 ||
|-
|Амчхара лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>Λ</sub>}} || 0,73 ± 0,03|| 0,69 ± 0,02
|-
|Аматериа лашьца аилаӷәӷәара {{math|Ω<sub>c</sub>}}|| 0,22 ± 0,03 ||
|}
Хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, Фридман иеиҟаратәрақәа апараметрқәа инарықәыршәаны, аӡбашьақәа рацәаны иалдыршоит. Иахьатәи ΛCDM амодель зегьы еицырзеиԥшу апараметрқәа змоу Фридман имодель ауп. Абжьааԥны ахылаԥшыҩцәа русураҿы урҭ акритикатә еилаӷәӷәара иадҳәалоу атерминқәа рыла иаагоуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\rho_\textrm{cr} = \frac{3H_0^2}{8\pi G}.</math>
Хаббл изакәан аҟынтәи арымарахьтәи аган ааҳарԥшуазар, усҟан армаҷра ашьҭахь абри аҩыза аформа ҳауеит:
: <math>1 = \Omega_m +\Omega_k +\Omega_{\Lambda},</math>
абраҟа {{math|Ω{{sub|m}} {{=}} ρ/ρ{{sub|cr}}}}, {{math|Ω{{sub|k}} {{=}} −''kc''{{sup|2}}/(''a''{{sup|2}}''H''{{sup|2}})}}, {{math|Ω{{sub|Λ}} {{=}} Λ''c''{{sup|2}}/(8π''G''ρ{{sub|cr}})}}. Абри анҵамҭа аҟынтәи иаҳбарҭоуп {{math|Ω{{sub|m}} + Ω{{sub|Λ}} {{=}} 1}}, даҽакала иуҳәозар, аматериеи амчхара лашьцеи рзеиԥш еилаӷәӷәара критикатәны иҟаразар, усҟан {{math|''k'' {{=}} 0}}, даҽакала иуҳәозар, аҭыԥҭаӡара ҟьаԥсуп; еиҳазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} +1}}, еиҵазар, усҟан {{math|''k'' {{=}} −1}}.
Иахьатәи зегьы ирыдыркыло аҽырҭбааратә модель аҿы, акосмологиатә константа иацуп, насгьы ноль кырӡа еиԥшым, даҽакала иуҳәозар, антигравитациатә мчқәа амасштаб дуқәа рҿы ицәырҵуеит. Урҭ амчқәа рҟазшьа еилкааӡам, теориала абри аҩыза аеффект афизикатә вакуум аусурала еилаҳкаар ҳалшоит, аха ҳаззыԥшу амчхара аилаӷәӷәара акосмологиатә константа иаҳбо аҵакы иақәшәо амчхара аасҭа акырӡа еиҳауп — ''[[проблема космологической постоянной|акосмологиатә константа апроблема]]''<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
Иаанхаз ахкқәа уажәазы атеориатә интерес мацара рымоуп, аха аексперименталтә дырра ҿыцқәа анцәырҵлак, уи аҽаԥсахыр алшоит аексперименттә дырра ҿыцқәа цәырҵыр. Акосмологиа ҳаамҭазтәи аҭоурых иадыруеит уи еиԥш аҿырԥштәқәа: акосмологиатә константа ноль змоу амодельқәа жәаҳәарада аҳра руан (1960-тәи ашықәсқәа рзы егьырҭ амоделқәа рахь аинтерес кьаҿ адагьы) Хаббл акосмологиатә еиҭаҵра ҟаԥшь анааиртыз аамҭа инаркны, 1998 ашықәсанӡа, Ia ахкы еиԥшу асуперҿыцқәа ирызку адыррақәа урҭ агәра угартә еиԥш ианыхдырбгалаз{{efn|Акосмологиатә константа змоу амодельқәа раларҵәара шмаҷу еилыкка иаанарԥшуеит [[Вайнберг, Стивен|С.Веинберг]] ишәҟәы “Акосмологиеи агравитациеи” (урысшәала икьыԥхьу 1975 шықәсазы) аҿы акосмологиатә константа змоу амодельқәа ирызку апараграф ихьысҳау амодельқәеи иҭынчу Адунеи амодельқәеи ирыцны ҟәшак иахьаҵаиркыз, ахҳәаа 675 даҟьа рҟынтәи 4 даҟьак мацара азылхны.}}.
==== Аҽырҭбаара анаҩстәи аеволиуциа ====
Азеиԥш ҭагылазаашьаҿы аҽырҭбаара анаҩстәи амҩа акосмологиатә константа {{math|Λ}} аҵакқәа, акосмос ахәара {{math|k}}, аҭагылазаашьа аиҟаратәра {{math|P(ρ)}} ирхьыԥшуп. Аха, аҽырҭбаара аеволиуциа хаҭабзиарала ахәшьара азузар ауеит азеиԥш гәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref name="zasopostnov_rubakov"/>.
; Λ < 0
Акосмологиатә константа аҵакы еиҵахаратәзар, усҟан адхаларатә мчқәа мацара роуп аус зуа, уаҳа акымзарак. Амчхаратә еиҟаратәра арыӷьарахьтәи аган еиҵахаратәхаӡом R аҵыхәтәантәи аҵакқәа раан мацара. Уи иаанагоит R<sub>c</sub> аҵакқәа руак аҿы Адунеи аиҵалара иалагоит k иарбанзаалак аҵак азы, насгьы аҭагылазаашьа аиҟаратәра ахкы зеиԥшразаалакгьы<ref name="cosmology"/>.
; Λ = 0
Акосмологиатә константа ноль иаҟаразар, усҟан иалкаау Н{{sub|0}} аҵакы аеволиуциа зегь рыла аматериа аханатәтәи аилаӷәӷәара иахьыԥшуп<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>\left(\frac{da}{dt}\right)^2=G\frac{8\pi\rho_0 a_0^3}{3a} -a_0^2H_0\left(\rho_0 - \frac{3H_0^2}{8\pi G}\right).</math>
<math>\rho_0 =\rho_{cr}</math>, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада иацҵахоит, аҳәааҿы асимптотикалаи нольахь ихоу аццакра аманы. Аилаӷәӷәара икритикатәу аасҭа еиҳазар, усҟан Адунеи аҽырҭбаара аанкылахоит, насгьы аилацалара амҩа ылнахуеит. Еиҵазар, усҟан аҽырҭбаара ҵыхәаԥҵәарада кыраамҭа иацҵахоит ноль иаҟарам аҳәаа аманы: <math>H</math>.
; Λ > 0
<math>\Lambda>0</math> И <math>k \le 0</math> акәзар, усҟан Адунеи еиԥшны аҽарҭбаауеит, аха Λ=0 еиԥшымкәа, R аҵак дуқәа рҿы аҽырҭбаара аццакра еизҳауеит<ref name="cosmology">{{книга|автор=Майкл Роуэн-Робинсон.|заглавие=Космология|оригинал=Cosmology|ответственный=Перевод с английского Н. А. Зубченко. Под научной редакцией П. К. Силаева|место=М.-Ижевск|издательство=НИЦ «Регулярная и хаотическая динамика»|год=2008|страницы=96—102|страниц=256|isbn=976-5-93972-659-7}}</ref>:
: <math>R\propto exp[(\Lambda/3)^{1/2}t].</math>
<math>k=1</math> Иалкаау аҵакы <math>\Lambda_c=4\pi G\rho</math> аныҟоу. Убри аан, иҟоуп аҵакы <math>R</math>, <math>R'=0</math> <math>R''=0</math>, даҽакала иуҳәозар, Адунеи еиҭаҵуам.
<math>\Lambda>\Lambda_c</math> Аҽырҭбаара аццакра ҭыԥк аҟынӡа ианмаҷхо, насгьы ҳәаа амаӡамкәа аизҳара ианалаго. <math>\Lambda</math> Маҷк иацҵазар <math>\Lambda_c</math>, усҟан ԥыҭрак ашьҭахь аҽырҭбаара аццакра ԥсахрада иаанхоит.
Ари ҭагылазаашьаҿы <math>\Lambda<\Lambda_c</math>, зегьы зхьыԥшу аҽырҭбаара ахьалагаз раԥхьатәи арбага <math>R</math> ауп. Абри аҵакы инақәыршәаны, Адунеи шәагаак аҟынӡа аҽарҭбаауеит, нас еилацалахоит, мамзаргьы ҵыхәаԥҵәарада аҽарҭбаалоит.
=== Атҟәацра ду атеориа (Адунеи ца амодель) ===
{{Main|Атҟәацра ду}}
Атҟәацра ду атеориа аԥхьатәи [[нуклеосинтез|ануклеосинтез]] атеориа ауп. Уи азҵаара аҭак ҟанаҵоит — ахимиатә элементқәа шԥашьақәгылеи, насгьы урҭ ралаҵәара иахьа ишыҟоу еиԥш изыҟоуеи. Уи шьаҭас иамоуп агәыцәтәи акванттәи физика азакәанқәа [[Экстраполяция|разԥхьагәаҭара]], ииасыз аамҭахь ацараан ахәҭаҷқәа абжьаратәи рымчхара (аԥхарра) еизҳауеит ҳәа агәаанагара шьаҭас иҟаҵаны<ref>[https://arxiv.org/abs/0806.1065 B2FH, the Cosmic Microwave Background and Cosmology]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170806022050/https://arxiv.org/abs/0806.1065 |date=2017-08-06 }}</ref>.
Ахархәара аҳәаа ҳәа изышьҭоу амчхара ҳаракқәа рҳәаа ауп, урҭ рхыхь иҭҵаау азакәанқәа аусура иаҟәыҵуеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьаҿы амаҭәашьар захьӡу ҳәа уаҳа акгьы ыҟам, аха иҟоуп шамахамзар ицқьоу амчхара. Уи аамҭазы Хаббл изакәан аекстраполациа ҟаҳҵозар, иаҳбоит Адунеи аҿы иубаратәы иҟоу аҭыԥ аҭыԥҭаӡара маҷ аҟны ишҭаӡо. Атҟәацра ашьҭахь аматериа аҟазшьа ҷыдақәа иреиуоу аҭаӡара маҷи амчхара дуи роуп, убри аҟынтәи атеориа ахьӡгьы аауеит — Атҟәацра ду атеориа ҳәа. Убри аан, аҳәаақәа рынҭыҵ иаанхоит азҵаара аҭак: “Иарбан ари атҟәацра зыхҟьаз, насгьы иарбан ҟазшьоу уи иамоу?”
Атҟәацра ду атеориа иаара убас ацәынхатә шәахәаркра ахыҵхырҭа азԥхьагәаҭареи аилыркаареи ҟанаҵеит — ари амаҭәашьар макьана аионизациа анамаз, алашара ақәыӷәӷәара ианзаҿамгылоз аамҭа иацырҟьоуп. Даҽакала иуҳәозар, ацәынхатә фон «Адунеи афотосфера» иацәынхоуп.
==== Адунеи аентропиа ====
{{main|Адунеи аентропиа}}
Ицоу Адунеи атеориа шьақәзырӷәӷәо аргумент хадас иамоу уи иҷыдоу [[Энтропия|аентропиа]] аҵакы ауп. Уи кылкаарыла ахыԥхьаӡаратә коеффициент аҟынӡа иаҟароуп аеквиваленттә фотонқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>γ</sub>}} абарионқәа рконцентрациеи {{math|n<sub>b</sub>}} реизыҟазаашьа.
Акритикатә еилаӷәӷәарала {{math|n<sub>b</sub>}} иааҳарԥшып абарионқәа рыхәҭаагьы<ref name="zasopostnov_rubakov"/>:
: <math>n_b=\frac{\rho_cr}{m_p}=1{,}124\cdot 10^{-5}\Omega_b h^2_{100},</math>
Араҟа {{math|h<sub>100</sub>}} — ҳаамҭазтәи Хаббл аҵакы, 100 км/(с Мпк) еизакқәа рыла иаарԥшу, насгьы, ацәынхатә шәахәаркразы Т=2,73 К шакәу
: <math>n_\gamma\approx 420(1+z)^3</math> см<sup>-3,</sup>
иҳаууеит:
: <math>\eta\simeq n_b/n_{\gamma}\approx 2{,}7\cdot 10^{-8}\Omega_b h_{100}^2\sim 10^{-9}.</math>
Аиҭныԥсахларатә ҵакы иҷыдоу аентропиа аҵакы ауп.
===== Раԥхьатәи х-минуҭк. Аханатәтәи ануклеосинтез =====
[[Файл:Primordial nucleosynthesis.svg|thumb|400px|Аԥхьатәи ануклеосинтез астадиаҿы ашьаҭатә гәыцәтә реакциақәа]]
Агәаанагара шыҟоу ала аира инаркны (мамзаргьы аинфлиациатә стадиа ахыркәшара инаркны) насгьы аԥхарра 10<sup>16</sup> ГеВ (10<sup>-10</sup>c) еиҵамкәа иҟанаҵы, еицырдыруа аелементартә хәҭаҷқәа зегьы ыҟоуп, урҭ зегьы акапан рымаӡам. Ари апериод Аилаҵара Ду аамҭа ҳәа иашьҭоуп, афымцаԥсыҽтәи иӷәӷәоуи аусеицурақәа анеизаку<ref name="kapitonov">{{книга|автор=И. М. Капитонов.|заглавие=Введение в физику ядра и частиц|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=251—259|страниц=384|isbn=5-354-00058-0|тираж=1700}}</ref>.
Уажәтәи аамҭазы уи аамҭазы ҷыдала иҟоу ахәҭаҷқәа ҵабыргны иаҳҳәар ҳалшом, аха еилкааугьы ыҟоуп. Ашәагаа {{math|η}} — ҷыдалатәи аентропиа арбага мацара акәӡам, уи адагьы ахәҭаҷҿагылақәа раасҭа ахәҭаҷқәа рырацәара аанарԥшуеит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=144|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>:
: <math>\frac{n_p-n_{\bar p}}{n_p}=10^{-9}.</math>
Аԥхарра 10<sup>15</sup> ГеВ аасҭа ианылаҟәуа аамҭазы, иашьашәало акапанқәа змоу X-, Y-бозонқәа рҭыҵра ҟалоит.
Аилаҵара Ду аамҭа афымцамҳалдызтәи аԥсыҽтәи аидҳәаларақәа акзаара анаадырԥшуа афымцасыҽтә еилаҵара аамҭа иаԥсахуеит. Ари апериод аҩнуҵҟа, Х-и У-бозонқәеи аннигилиациа рзухоит. Аԥхарра 100 ГеВ рҟынӡа ианылаҟәуа аамҭазы, афымцаԥсыҽратә еилаҵара аамҭа нҵәоит, насгьы акваркқәеи, алептонқәеи, абжьажьратә бозонқәеи шьақәгылоит.
Иааиуеит адронтә аамҭа, адронқәеи алептонқәеи активла раԥҵареи аннигилиациа рзуреи раамҭа. Ари апериод аҿы акварк-адронтә ыиасра аамҭа мамзаргьы [[кварк|акваркқәа]] [[конфайнмент|рконфаимент]] аамҭа азгәаҭатәуп, акваркқәа адронқәа рахь реилаҵара аныҟала. Ари амҭазы аԥхарра 300−1000 МеВ ыҟоуп, Адунеи аниз инаркны аамҭа 10<sup>−6</sup> с шьақәнаргылоит.
Адронтә епоха ашьҭахь алептонтә епоха ҟалоит — аԥхарра 100 МеВ рҟынӡа ианкаҳауа аамҭазы, насгьы асааҭ аҟны 10<sup>−4</sup> с аныҟоу. Ари апериод аан, Адунеи аилазаашьа иахьатәи аилазаашьа еиԥшхо иалагеит; ахадаратә хәҭаҷқәа афотонқәа роуп, урҭ рыдагьы иҟоуп аелеқтронқәеи анеитриноқәеи, рантихәҭаҷқәа рыцны, иара убас апротонқәеи анеитронқәеи. Ари апериод аан акрызҵазкуа хҭыск ҟалоит: амаҭәашьар анеитриноқәа рзы иҵәцахоит. Ацәынхатә фон еиԥшу акы ҟалоит, аха анеитриноқәа рзы. Аха анеитриноқәа реиҟәыҭхара афотонқәа реиҟәыҭхара аԥхьа иҟалеит аҟнытә, хәҭаҷқәак рыхкқәа макьана аннигилиациа ианахымсыцыз, рымчхара егьырҭ ирыҭаны, урҭ еиҳа ихьшәашәеит. Уажәтәи аамҭазы анеитринотә рчы 1,9 K аҟынӡа ихьшәашәар акәын, анеитриноқәа акапан рымамзар (мамзаргьы рыкапан маҷзар).
Т≈0,7 МеВ аԥхарраҿы, уаанӡа иҟаз апротонқәеи анеитронқәеи рыбжьара атермодинамикатә еиҟарара ԥхасҭахоит, насгьы анеитронқәеи апротонқәеи рконцентрациа аизыҟазаашьа 0,19 аҵакы аҿы иҵаауеит. Адеитери, агели, алити ргәыцәқәа рсинтез алагоит. Адунеи аныҟала ашьҭахь ~200 секунд анҵы, аԥхарра ануклеосинтез ахьыҟамло аҩаӡара аҟынӡа илеиуеит, насгьы раԥхьатәи аеҵәақәа иаанӡа амаҭәашьар ахимиатә еилазаашьа ԥсахрада иаанхоит<ref name="kapitonov" />.
==== Атҟәацра ду атеориа ауадаҩрақәа ====
Ақәҿиара дуқәа шыҟоугьы, ицоу Адунеи атеориа ауадаҩрақәа рацәаны ирықәшәоит. Атҟәацра ду Адунеи аҽырҭбаара арҵысызар, усҟан зеиԥшла иуҳәозар, иӷәӷәоу еизадам амаҭәашьар аларҵәара ҟалар алшон, аха уи убаратәы иҟам. Атҟәацра ду атеориа иара убасгьы Адунеи аҽырҭбаара ҳаилнаркааӡом; уи фактны иаднакылоит<ref>{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место= М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=104—106|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Атеориа иара убасгьы иаанарԥшуеит, раԥхьатәи астадиаҿы ахәҭаҷқәеи антихәҭаҷқәеи реизыҟазаашьа убас ишыҟаз, уи иахҟьаны уажәы аматериа антиматериа аасҭа аҳра аиуртә иҟаларатәы. Иаҳҳәар ҳалшоит, аханатә Адунеи асимметриа аманы иҟан ҳәа — уаҟа иҟан аматериеи антиматериеи еиҟараны, аха усҟан, [[Барионная асимметрия Вселенной|абарионтә асимметриа]] аилкааразы, [[бариогенез|абариогенез]] механизмк аҭахуп, уи [[распад протона|апротонқәа рыԥхасҭахара]] алнаршоит, уигьы убаратәы иҟам<ref name="SaginProton">{{книга|автор=М. В. Сажин.|заглавие=Современная космология в популярном изложении|место=М.|издательство=УРСС|год=2002|страницы=145—148|страниц=240|isbn=5-354-00012-2|тираж=2500}}</ref>.
Еиуеиԥшым [[Великое объединение|Аидгылара Ду]] атеориақәа иаадырԥшуеит зааӡатәи Адунеи аҿы хыԥхьаӡара рацәала [[монополь|амҳалдызтә монополқәа]] рыира, уажәраанӡагьы иара убас игәаҭамхаз<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |title=Перевод «Официального Сайта Теории Суперструн» |archive-url=https://web.archive.org/web/20090223014822/http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo4.html |archive-date=2009-02-23 |publisher=[[Астронет]] }}</ref>.
=== Аинфлациатә модель ===
{{main|Адунеи аинфлиациатә модель}}
Аинфлациа атеориа адҵа — аҽырҭбаара атеориеи Атҟәацра ду атеориеи рышьҭахь иаанрыжьыз азҵаарақәа рҭак аҟаҵара ауп: «Избан Адунеи аҽзарҭбаауа? Насгьы изакәузеи Атҟәацра ду?» Убри азы аҽырҭбаара аамҭа нольтәи амҭазы иԥсахуп, насгьы Адунеи акапан зегьы ҭыԥк аҿы иҟалоит, акосмологиатә сингулиарра шьақәыргыло, лассы-лассы уи ауп Атҟәацра ду ҳәагьы ззырҳәо. Аусқәа шыҟаз ала, азеиԥш зыҟазааратә теориа уи аамҭазы уаҳа хархәара амаӡам, убри аҟынтә ирацәаны, аха уажәраанӡа, ҳәарада, ари «[[Космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра апроблема]]» зыӡбо еиҳа изеиԥшу атеориа (мамзаргьы «афизика ҿыц») аԥҵаразы аспекулиативтә ҽазышәарақәа рахь ҳнанагоит.
Аинфлациатә етап хшыҩҵак хадас иамоуп —''инфлантон'' ҳәа изышьҭоу [[скалярное поле|аскалиартә ҭыԥ]] ҭагалазар, знырра раԥхьатәи астадиақәа рҿы идуу (иаҳҳәап 10<sup>−42</sup>с инаркны), аха аамҭа цацыԥхьаӡа ирласны имаҷхо, усҟан акосмос агеометриа ҟьаҟьа еилкаахоит, Хаббл иҽырҭбаара аинфлациа аан еизо акинетикатә мчхара ду абзоурала инерциатә ныҟәараны иҟалоит, насгьы аханатә мзызла еидҳәалоу арегион хәыҷы аҟынтәи ахыҵхырҭа Адунеи аиԥшзаареи аизотропиеи ҳаилнаркаауеит{{efn|name="inflationObserve"|
Иаарту ахыҵхырҭақәа рҿы ахҳәаа бзиа англыз бызшәала иҟоу астатиаҿы иаагоуп
: {{статья|автор=Robert Brandenberger|заглавие=Topics in Cosmology|ссылка=https://archive.org/details/arxiv-hep-th0701157|год=2007|arxiv=hep-th/0701157}}
Урысшәала ахҳәаатә дыррақәа рганахьала уи иаҟараны иҟоуп
: {{книга|автор=Д. С. Горбунов, В. А. Рубоков.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|страницы=335—371|isbn=978-5-396-00046-9}}}}.
Аха, аинфлатон аилкааразы амҩақәа рацәоуп, уигьы еиуеиԥшым амодельқәа рацәаны иахылҿиаауеит. Аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп хәыҷы-хәыҷла аиҵахаразы агәаанагара: аинфлантон апотенциал хәыҷы-хәыҷла ноль иаҟароу арбага аҟынӡа илаҟәуеит. Апотенциал иалкаау ахки насгьы аханатәтәи аҵакқәа ралкаара аметоди иалху атеориа иахьыԥшуп.
Аинфлиациа атеориақәагьы еиҟәшоуп аамҭала ҵыхәаԥҵәара змами измоуи ҳәа. Ҵыхәаԥҵәара змам аинфлиациа атеориаҿы аҭыԥҭаӡара ахәҭақәа — адоменқәа ыҟоуп — аҽырҭбаара иалагаз, аха акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны раԥхьатәи рҭагылазаашьахь ихынҳәыз, уаҟа дырҩеигь аинфлиациазы аҭагылазаашьақәа цәырҵуеит. Арҭ реиԥш иҟоу атеориақәа ирыҵанакуеит ҵыхәаԥҵәара змам апотенциал змоу иарбанызаалак атеориеи ихаостәу Линде иинфлациатә теориеи{{efn|name="inflationObserve"}}.
Анҵәамҭатә аамҭа змоу аинфлиациа атеориақәа рахь агибридтә модель аҵанакуеит. Уи аҟны иҟоуп ҩ-кхык аҭыԥқәа: актәи амчхара ҳаракқәа рзы аҭакԥхықәра шьҭнахуеит (ус анакәха аҽырҭбаара аццакразы), аҩбатәи, аинфлациа ахыркәшара аамҭа зыӡбо, амчхара маҷқәа рзы. Убри аан, акванттә еиҭакрақәа актәи аҭыԥ мацара ауп изныруа, аҩбатәи акәымкәа, ус анакәха, аинфлациа апроцесс ахаҭагьы ҵыхәаԥҵәара амоуп.
Аинфлациа иӡбам апроблемақәа иреиуоуп аԥхарра аиҭаԥарақәа даара идуу адиапазон аҿы, зны-зынла уи зынӡакыс нль аҟынӡа илеиуеит. Аинфлациа аҵыхәтәаны аматериа еиҭашуеит аԥхарра ҳаракқәа рҟынӡа. Ас еиԥш иҟоу аҟазшьа џьашьахәы азы еилыркаагак аҳасабала “апараметртә резонанс” ҟаҵоуп<ref>{{статья|заглавие=Reheating after inflation |автор=Lev Kofman, Linde Andrei, Starobinsky Alexei A. |издательство=Phys. Rev. Lett. |год=1994 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994PhRvL..73.3195K}}</ref>.
==== Амультидунеи ====
{{main|Амультидунеи}}
“Амультидунеи”, “Адунеи Ду”, “Амультиверс”, “Агипердунеи”, “Асупердунеи”, “Амультиленна”, “Омниверс” — англыз бызшәала иҟоу атермин multiverse еиуеиԥшым аиҭагақәа роуп. Уи цәырҵит аинфлациа атеориа аҿиараан<ref>{{книга|заглавие=Астрономия XXI век|ответственный=Под ред. [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдина]]|место=Фрязино|издательство=Век 2|издание=2-е|год=2008|страницы=414—416|страниц=608|isbn=978-5-85099-181-4}}</ref>.
Адунеи арегионқәа, [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аасҭа еиҳау абжьаӡарала еиҟәыҭхо, дара-дара еихьыԥшымкәа аеволиуциа иахысуеит. Дарбанзаалак ахылаԥшҩы иибо апроцессқәа ахәҭаҷқәа рлаԥшҳәаа аҟынӡа абжьаӡара иаҟароу арадиус змоу асфера аҭаӡара иаҟароу адомен аҿы имҩаԥысуа роуп. Аинфлиациа аамҭазы, агоризонт аҟара абжьаӡарала еиҟәыҭхо ҩ-ҽырҭбааратә ҭыԥк еиԥылаӡом.
Ас еиԥш иҟоу адоменқәа ҳара ҳтәы еиԥш хазы игоу дунеиқәаны иԥхьаӡатәуп: урҭгьы иара убасҵәҟьа амасштаб дуқәа рҟны еизадоуп иагьизотроптәуп. Абас еиԥш иҟоу ашьақәгыларақәа рконгломерат ауп Амультидунеи.
[[Хаотическая теория инфляции|Аинфлациа ахаостә теориа]] ҵыхәаԥҵәара змам еиуеиԥшым Адунеиқәа ыҟоуп ҳәа агәаанагара аанарԥшуеит, урҭ зегьы егьырҭ Адунеиқәа иреиԥшым афизикатә константақәа рымазар ауеит<ref>{{cite web|url=http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|author=Victor J Stenger|title=Is the Universe fine-tuned for us?|lang=en|archive-url=https://web.archive.org/web/20120716192004/http://www.colorado.edu/philosophy/vstenger/Cosmo/FineTune.pdf|archive-date=2012-07-16}}</ref>. [[Многомировая интерпретация|Даҽа теориак]] аҿы Адунеиқәа акванттә еизшәарала еиуеиԥшым<ref>{{статья|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/bib_query?arXiv:quant-ph/9709032|заглавие=The Interpretation of Quantum Mechanics: Many Worlds or Many Words?|автор=Tegmark Max|издательство=Fortschritte der Physik|год=1998|nodot=1}}</ref>. Закәанла арҭ агәаанагарақәа експериментла рԥышәара ауам.
==== Аинфлиациа атеориа аԥсахгақәа ====
Акосмостә инфлациа амодель кырӡа иқәҿиаратәуп, аха акосмологиа ахәаԥшразы ихымԥадатәны иҟам. Уи иамоуп аҿагылаҩцәа, [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроузгьы]] уахь дналаҵаны. Урҭ ргәаанагарала, аинфлациатә модель иаанарԥшуа аӡбарақәа рылаԥш иҵшәаз ахәҭаҷқәа рышьҭахь иаанрыжьуеит. Иаҳҳәап, ари атеориа аинфлациа аԥхьатәи аамҭазы аилаӷәӷәара аҽеиҭакрақәа убриаҟара имаҷзароуп ҳәа шьаҭанкылатәи аҵаҵӷәы анаҭом, игәаҭоу аиԥшзаара аҩаӡара аинфлациа ашьҭахь иҟалартә еиԥш. Аҭыԥҭаӡаратә ыхәара аҭагылазаашьагьы уи иеиԥшуп: уи аинфлациа аан ӷәӷәала еиҵахоит, аха аинфлациа аԥхьа уиаҟара аҵак ду аманы аҟазааразы акгьы аԥырхагамызт, уажәгьы Адунеи аҿиара астадиаҿы аҽаанарԥшлартә еиԥш. Даҽакала иуҳәозар, [[Антропный принцип#Проблема начальных значений в космологии|раԥхьатәи аҵакқәа рызҵаара]] ӡбаӡам, аха ҟазарала еиқәыршәоуп.
Альтернатива аҳасабала, арахәыцқәа ртеориа'', ''ахшыбаҩтә теориа'', иара убас ''ациклтә теориа'' реиԥш иҟоу аекзотикатә теориақәа ҟаҵоуп. Абарҭ атеориақәа рҵакы хадас иҟоу, ихымԥадатәу аханатәтәи аҵакқәа зегьы Атҟәацра ду ҟалаанӡа ишышьақәгыло ауп.
* [[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иаабац ԥшь-еизшәарактәи аҭыԥ-аамҭа даҽа дименсиақәак рыцҵара аҭахуп, урҭ Адунеи раԥхьатәи астадиақәа рҿы ароль нарыгӡалон, аха уажәы еилацалоу аҭагылазаашьаҿы иҟоуп. Абарҭ аизшәарақәа зеилацалоузеи ҳәа иҟоу ихымԥадатәиу азҵаара аҭак абри ауп: асуперрахәыцқәа [[Т-дуальность|Т-дуалра]] рымоуп, уи иахҟьаны арахәыц ахарҭәааратә еизшәарақәа ирыкәшоит, урҭ ршәагаа ԥкуа<ref>{{книга|автор=[[Грин, Брайан Рэндолф|Грин Б.]] |заглавие=[[Элегантная Вселенная. Суперструны, скрытые размерности и поиски окончательной теории]] |год=1999 |страниц=464 |isbn=0-375-70811-1}}</ref>.
* [[М-теория|Абранақәа ртеориаҿы]] (М-теориа), зегьы алагоит ихьҭоу, иҭышәынтәалам хә-еизшәарактәи ҭыԥ-аамҭала. Аҭыԥҭаӡаратә еизшәарақәа ԥшьба х-еизшәарактәи аҭӡамцқәа мамзаргьы «хԥа-бранақәа» рыла иԥкуп; урҭ аҭӡамцқәа руак ҳахьынхо аҭыԥҭаӡара ауп, убри аамҭазы аҩбатәи абрана убарҭаӡам. Иҟоуп даҽа хԥа-бранак, ԥшьеизшәарактәи аҭыԥҭаӡараҿы еиду ҩ-бранак рыбжьара «иӡыз». Атеориа инақәыршәаны, ари абрана ҳара ҳабрана ианаҿасуа, амчхара ду ҭыҵуеит, убри алагьы Атҟәацра ду ацәырҵразы аҭагылазаашьақәа аԥҵахоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |title=Космология. При чём же тут теория струн? |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-05-15 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/617p8Qe6B?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/cosmo/cosmo5.html |url-status=live }}</ref>.
* [[Циклическая модель (космология)|Ациклтә теориақәа]] изларҳәо ала, Атҟәацра ду зеиԥшыҟам хҭысым, аха иаанарԥшуеит Адунеи ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра. Ациклтә теориақәа раԥхьаӡакәны 1930-тәи ашықәсқәа рзы иҟалеит. Абас еиԥш иҟоу атеориақәа рзы ԥынгылас иҟаз [[второй закон термодинамики|атермодинамика аҩбатәи азакәан]] акәын, уи инақәыршәаны [[энтропия|аентропиа]] аизҳара мацара ауп иалшо. Уи иаанагоит, иаԥхьанеиуаз ациклқәа еиҳа кырӡа икьаҿхон, насгьы урҭ рҿы иҟаз аматериа еиҳа кырӡа ицахон, аҵыхәтәантәи Атҟәацра ду аамҭазы аасҭа, уи рацәак ҟалашьа амам. Уажәазы иҟоуп ҩ-циклтә теориак, еиҳа-еиҳа изыцло аентропиа апроблема аӡбара зылшаз: Стеинхардт-Тиурок итеориеи Баум-Фремптон итеориеи<ref>{{статья|заглавие=Turnaround in Cyclic Cosmology|автор=L. Baum and P.H. Frampton|издательство=Physical Review Letters|год=2007|doi=10.1103/PhysRevLett.98.071301|pmid=17359014|arxiv=hep-th/0610213|bibcode=2007PhRvL..98g1301B}}</ref><ref>{{статья|автор=P. J. Steinhardt, N. Turok|заглавие=The Cyclic Model Simplified|год=2004|doi=10.1016/j.newar.2005.01.003|издательство=New Astron.Rev.|arxiv=astro-ph/0404480|bibcode=2005NewAR..49...43S}}</ref>.
=== Амасштаб ду змоу аилазаашьақәа револиуциа атеориа ===
{{main|Агалактикақәа рцәырҵреи револиуциеи}}
[[Файл:Stellar_Fireworks_Finale.jpg|thumb|300px|Апротогалактикатә ԥсҭҳәақәа рышьақәгылареи реилабгареи асахьаҭыхҩы иблала]]
Ацәынхатә фон иазку адыррақәа ишаадырԥшуа ала, арадиациа аматериа ианаҟәыҭхаз аамҭазы Адунеи шамахамзар еизадан, аматериа аҽеиҭакрақәа даараӡа имаҷын, насгьы уи акыр зҵазкуа уадаҩраны иҟан. Аҩбатәи проблемас иҟоу агалактикақәа рсуперкластерқәа риачеикатә еиҿкаашьа, иара убас еиҵоу ашәагаа змоу акластерқәа рысфератә еиҿкаашьа ауп. Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа ахылҵшьҭра аилкаара зҽазызшәо иарбанзаалак атеориа хымԥада абарҭ аҩ-проблемак аӡбар ахәҭоуп (насгьы агалактикақәа рморфологиа ииашаны амодель ҟанаҵароуп).
Амасштаб ду змоу аилазаашьа, иара убас хаҭалатәи агалактикақәагьы, рышьақәгылара иазку ҳаамҭазтәи атеориа «аиерархиатә теориа» ҳәа иашьҭоуп. Атеориа аҵакы абри ауп: раԥхьа агалактикақәа ршәагаа маҷын (иаҳҳәап [[Магелланово облако|Магеллантәи аԥсҭҳәақәа]]), аха аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ еилаҵәоит, еиҳа-еиҳа идуу агалактикақәа шьақәыргыло.
Аҵыхәтәантәи аамҭазы атеориа аиашара гәҩарас иҟалеит, насгьы [[downsizing]] уи акырӡа иацхрааит. Аха атеориатә ҭҵаарақәа рҿы ари атеориа аԥыжәара амоуп. Ас еиԥш иҟоу аҭҵаара зегь реиҳа иналукааша рҿырԥштәыс иҟоуп Millennium simulation (Millennium run)<ref name="erarhproblem">{{статья|заглавие=Evolution Of Proto-Galaxy-Clusters To Their Present Form: Theory And Observation|автор=Gibson C. H., Schild R. E.|издательство=Journal of Cosmology|год=2010|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2010JCos….6.1514G}}</ref>.
==== Азеиԥш ԥҟарақәа ====
Зааӡатәи Адунеи аҿы аҽеиҭакрақәа рхылҵшьҭреи револиуциеи азы аклассикатә теориа [[Гравитационная неустойчивость|Џьинс итеориа]] ауп, еизадоу, иизотроптәу Адунеи аҽырҭбаара афон аҿы<ref name="gorbunov">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубоков В. А.|часть=Джинсовская неустойчивость в ньютоновой теории тяготения|заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной:Космологические возмущения. Инфляционная теория|место=М.|издательство=Краснад|год=2010|страниц=568|isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\vartriangle\Phi=4\pi G\rho\delta,</math>
: <math>\frac{\partial\delta}{\partial t}+Hx\triangledown\delta+\triangledown v=0,</math>
: <math>\frac{\partial v}{\partial t} + Hv+H(x\triangledown)v=-u_s^2\triangledown\delta - \triangledown\Phi,</math>
Уаҟа {{math|''u<sub>s</sub>''}} — аҭагылазаараҿы абжьы аццакра, {{math|''G''}} — агравитациатә константа, а {{math|ρ}} — еиламго аҭагылазаара аилаӷәӷәара, <math>\delta=\frac{\delta\rho}{\rho}.</math> — аизыҟазаашьатә флуктуациақәа ршәагаа, {{math|Φ}} — аҭагылазаара иаԥнаҵо агравитациатә потенциал, {{math|v}} — аҭагылазаара аццакра, {{math|p(x,t)}} — аҭагылазаара аҭыԥантәи аилаӷәӷәара, насгьы уи иацныҟәо асистема ахәаԥшра мҩаԥысуеит.
Хыхь иаагоу аиҟаратәқәа рсистема акахьы еизгазар ауеит, аиԥшымрақәа револиуциа аазырԥшуа:
: <math>\frac{\partial^2\delta}{\partial t^2} +2H\frac{\partial\delta}{\partial t}+\left(\frac{k^2}{a^2}u_s^2-4\pi G\rho\right)\delta=0,</math>
Уаҟа {{math|a}} —амасштабтә фактор, а {{math|k}} — ацәқәырԥатә вектор. Уи аҟынтәи, ҷыдала, иалҵуеит зшәагаа еиҳау афлуктуациақәа шҭышәынтәалам:
: <math >\lambda > \lambda_J=\sqrt{\frac{u_s^2\pi}{G\rho}}. </math>
Убри аан, ацәхьаҵра аизҳара цәаҳәатәуп, мамзаргьы еиҳа иԥсыҽуп, Хаббл ипараметр аеволиуциеи амчхара аилаӷәӷәареи зеиԥшроу еиԥш.
Ари амодель ишахәҭоу ала иаанарԥшуеит ирелиативисттәым аҭагылазаараҿы ацәхьаҵрақәа рколлапс, урҭ ршәагаа уажәтәи ахҭысқәа рылаԥшҳәаа аасҭа акырӡа еиҵазар (радиациала еиҳарак еиҿкаау аамҭазы [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] азгьы уахь иналаҵаны). Еиҿагылоу аҭагылазаашьақәа рзы, ииашоу арелативисттә еиҟаратәрақәа рыхәаԥшра аҭахуп. Иидеалтәу аӡы амчхара-аимпульс атензор, аилаӷәӷәара ацәхьаҵра маҷқәа ҳасаб рзуны
: <math>T^{\mu}_{\nu}=(\rho+\delta\rho+p+\delta p)u^{\mu}u_{\nu}-\delta^{\mu}_{\nu}(p+\delta p)</math>
ковариантла еиқәырхоуп, уи аҟынтәи арелиативисттә ҭагылазаашьазы еизаку агидродинамикатә еиҟаратәрақәа ҟалоит. Азеиԥш еизыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа ирыцны, урҭ Фридман иӡбара аҵаҟа акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа револиуциа шьақәзыргыло аханатәтәи аиҟаратәратә система аадырԥшуеит<ref name="gorbunov"/>.
==== Арекомбинациа ҟалаанӡатәи аамҭа ====
Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа аеволиуциаҿы иалкаау аамҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп аӡри арекомбинациа аамҭа. Абри аамҭанӡа механизмқәак аус руеит, ашьҭахь — зынӡа даҽа механизмқәак<ref name="gorbunov2"/>.
Аԥхьатәи аилаӷәӷәаратә цәқәырԥақәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аасҭа еиҳауп, насгьы Адунеи аҿы иҟоу аматериа аилаӷәӷәара ианыруам. Аха алаԥшҳәаа аҽарҭбаацыԥхьаӡа шәагаала ацәхьаҵра ацәқәырԥа аура иаҟарахоит, ишырҳәо еиԥш «ацәқәырԥа алаԥшҳәаа иаҵыҵуеит» мамзаргьы «алаԥшҳәаа иаҵалоит». Уи ашьҭахь, уи аҽырҭбаара апроцесс — абжьытә цәқәырԥа аҽырҭбаара афон аҿы аларҵәара ауп.
Ари аепоха аан, уажәтәи аепохазы ацәқәырԥа аура 790 Мпк еиҳамкәа измоу ацәқәырԥақәа алаԥшҳәаа иаҵалоит. Агалактикақәеи урҭ реилаҵәарақәеи рышьақәгыларазы акыр зҵазкуа ацәқәырԥақәа ари астадиа алагамҭазӡа иаауеит.
Уи аамҭазы аматериа ахәҭарацәалатәи аплазма ауп, уа еиуеиԥшым аеффективтә механизмқәа ыҟоуп абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы рырԥсыҽразы. Иҟалап, урҭ рҟынтә акосмологиаҿы зегь реиҳа алҵшәа змоу Силк иԥсыҽхара акәзар. Абжьытә цәхьаҵрақәа зегьы анырԥсыҽха ашьҭахь, адиабатикатә цәхьаҵрақәа роуп иаанхо.
Аамҭак иалагӡаны иаабац аматериеи аматериа лашьцеи револиуциа синхронла ицоит, аха арадиациа аус ацура иахҟьаны иаабац аматериа аԥхарра еиҳа хәыҷы-хәыҷла илеиуеит. Имҩаԥысуеит аматериа лашьцеи абарионтә материеи ркинематикатәи рыԥхарратәи еиҟәыҭхара. Иҟоуп агәаанагара, ари амомент ҟалоит ҳәа <math>z=10^5.</math>
Абарион-фотонтә компонент аиҟәыҭхара ашьҭахь инаркны арадиациатә етап аҵыхәанӡа ахымҩаԥгашьа еиҟаратәрала иаарԥшуп<ref name="gorbunov2">{{книга|автор=Горбунов Д. С., Рубаков В. А. |часть=Скалярные возмущения: результаты для однокомпонентных сред. |заглавие=Введение в теорию ранней Вселенной: Космологические возмущения. Инфляционная теория |место=М. |издательство=ЛКИ |год=2008 |страниц=552 |isbn=978-5-396-00046-9}}</ref>:
: <math>\Phi''+\frac{4}{\eta}\Phi'+u_s^2k^2\Phi=0,</math>
Уаҟа {{math|k}} —иаагоу ацәқәырԥа аимпульс, {{math|η}} —аконформтә аамҭа. Иара иҟаиҵаз аӡбара аҟынтәи иааԥшуеит уи аамҭазы абарионтә компонент аилаӷәӷәара ацәхьаҵрақәа рамплитуда шымеизҳауаз, мамзаргьы ишагымхоз, аха акустикатә осциллиациақәа шахҭнагоз:
: <math>\delta_{rad}\propto -cos(u_sk\eta).</math>
Убри аамҭазы, аматериа лашьца абас еиԥш иҟоу аҵысрақәа иақәымшәеит, избан акәзар алашара ақәыӷәӷәарагьы, абарионқәеи аелектронқәеи рықәыӷәӷәарагьы уи ианыруам. Уи адагьы, уи ацәхьаҵрақәа рамплитуда еизҳауеит:
: <math>\delta_{CDM}\propto ln(k\eta).</math>
==== Арекомбинациа ашьҭахь ====
Арекомбинациа ашьҭахь, афотонқәеи анеитриноқәеи аматериаҿы ирымоу ақәыӷәӷәара маҷуп. Убри аҟнытә, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыцәхьаҵрақәа зныԥшуа аиҟаратәратә системақәа еиԥшуп:
: <math>\delta'-k^2 v=3\Phi',</math>
: <math>v'+\frac{2}{\eta}v=-\Phi.</math>
Аиҟаратәқәа рформа аиԥшра аҟынтәи, аӡәы игәы иаанагар, насгьы ишьақәирӷәӷәар илшоит, аматериа лашьцеи абарионтә материеи рыбжьара афлуктуациақәа реиԥшымзаара аконстантахь ишеихо. Даҽакала иуҳәозар, иаабац аматериа аматериа лашьца иаԥнаҵо апотенциалтә ҭыԥқәа рахь иҭалоит. Арекомбинациа ашьҭахьҵәҟьа ацәхьаҵрақәа разҳара аӡбара ала иалкаауп
: <math>\delta=C_1+\frac{\Omega_B}{\Omega_{CDM}}C_2\frac{1}{\eta}+\frac{C_3}{\eta^3}+C_4\eta^2,</math>
Уаҟа <math>C_i</math> — раԥхьатәи аҵакқәа ирхьыԥшу аконстанта аҵакқәа. Хыхь иаагоу аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, аамҭа рацәала аилаӷәӷәара афлуктуациақәа амасштабтә фактор иаҟараны ирызҳауеит:
: <math>\delta\propto\eta^2\propto a(\eta).</math>
Ари ахәҭаҿы иаагоу ацәхьаҵрақәа рызҳара аццакрақәа зегьы ацәқәырԥа ахыԥхьаӡара <math>k</math> иацны еизҳауеит; убри аҟнытә, раԥхьатәи ацәхьаҵрақәа рыспектр ҟьаҟьа аан, иреиҵоу аҭыԥҭаӡаратә масштабқәа рыцәхьаҵрақәа аилабгара астадиахь заа инаӡоит, даҽакала иуҳәозар, еиҵоу амасса змоу аобиектқәа раԥхьаӡа ишьақәгылоит.
Астрономиазы ~10<sup>5</sup>М<sub>ʘ</sub> акапан змоу аобиектқәа аинтерес рыҵоуп. Иҟоу убри ауп, аматериа лашьца аилабгараан, апротогало шьақәгылоит. Аӡрии агелии, уи агәҭахьы зхы хоу, ашәахәаркра иалагоит, насгьы 10<sup>5</sup>M<sub>ʘ</sub> аасҭа еиҵоу амасса аныҟоугьы, уи ашәахәаркра арчы дырҩеигь апротоструктура анҭыҵҟа иҭнажьуеит. Еиҳау амассақәа рҿы раԥхьатәи аеҵәақәа рышьақәгылара апроцесс иалагоит.
Раԥхьатәи аилабгара акыр зҵазкуа хылҟьа-ҿылҟьоуп акапан ду змоу аеҵәақәа рцәырҵра, аспектр икьакьоу ахәҭаҿы ашәахәаркра змоу. Иҭыҵуа аквант ӷәӷәақәа, анаҩс, инеитралтәу аӡри иақәшәоит, насгьы уи аионизациа азнауеит. Убас, аеҵәақәа раԥхьатәи рыԥжәара ашьҭахьҵәҟьа, [[реионизация|аӡри аҩбатәи аионизациа]] ҟалоит<ref name="gorbunov2"/>.
==== Амчхара лашьца аԥыжәара астадиа ====
Иаҳҳәап, амчхара лашьца ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи аамҭа цацыԥхьаӡа рҽырыԥсахӡом, даҽакала иуҳәозар, уи акосмологиатә константа ала иаарԥшуп. Анаҩс акосмологиаҿы аҽеиҭакрақәа рзеиԥш еиҟаратәрақәа рҟынтәи иааԥшуеит ацәхьаҵрақәа абас еиԥш ала аеволиуциа шырхырго:
: <math>\delta_M\propto a^3\frac{k^2}{a^2}\Phi.</math>
Апотенциал амасштабтә фактор <math>a</math> иаҿагыланы ишаҟароу ҳаназхәыцуа, уи иаанагоит ацәхьаҵрақәа рызҳара мҩаԥысуам ҳәа, урҭ ршәагаагьы ԥсахрада иаанхоит ҳәа. Уи иаанагоит аиерархиатә теориа уажәы иаҳбо аилазаарақәа раасҭа еиҳау аилазаашьақәа рыҟаҵара шалнамыршо.
Амчхара лашьца аԥыжәара аан, аҵыхәтәантәи ҩ-хҭыск ҟалоит амасштаб ду змоу аилазаашьақәа рзы: Асар Рымҩа еиԥш иҟоу агалактикақәа рцәырҵра — уи ҟалоит z~2, анаҩс маҷк ашьҭахь — агалактикақәа рыкластерқәеи рсуперкластерқәеи рышьақәгылара<ref name="gorbunov2"/>.
==== Атеориа апроблемақәа ====
Аиерархиатә теориа — логикала аеҵәақәа рышьақәгылара иазку иахьатәи иҵабыргу агәаанагарақәа ирыцныҟәо, насгьы аматематикатә мыругақәа рацәаны зхы иазырхәо, аҵыхәтәантәи аамҭазы еиуеиԥшым ауадаҩрақәа ирыниеит, атеориатәқәа реиԥш, еиҳаракгьы, ахылаԥшратә ҟазшьа змоу ауадаҩрақәагьы<ref name="erarhproblem"/>:
# Иреиҳау атеориатә проблема атермодинамикеи амеханикеи ахьеиқәшәо аҭыԥаҿ ишьҭоуп: иҵегьтәи ифизикатәым амчқәа алагаламкәа материа лашьцак аҟынтәи ҩ-галок зеидҵахом.
# Авоидқәа ҳаамҭа еиҳа иазааигәаны ишьақәгылоит, арекомбинациа иазааигәаны аасҭа, аха уажәааигәа иаартыз 300 Мпк ашәагаақәа змоу зынӡаск иҭацәу аҭыԥҭаӡақәа ари аҳәамҭа иаҿагылоит.
# Иара убас агалактика дуқәагьы ианаамҭоу ииуам, урҭ рхыԥхьаӡара аҭаӡара арбага аҿы z ду аҿы акырӡа еиҳауп атеориа иаҳәо аасҭа. Уи адагьы, уи ԥсахрада иаанхоит, атеориа инақәыршәаны даара лассы иазҳаларц шахәҭоугьы.
# Ижәытәӡоу аглобустә кластерқәа рҟынтәи адыррақәа 100 M<sub>ʘ</sub> рҟынӡа амасса змоу аеҵәақәа рышьақәгылара ақәшаҳаҭхара рҭахӡам, насгьы ҳамра еиԥш иҟоу аеҵәақәа еиӷьыршьоит.
Ари атеориа зықәшәо апроблемақәа рыхәҭак мацара ауп.
=== Ҳаамҭазтәи амодельқәа рыуадаҩрақәа ===
Хаббл изакәан аамҭахь [[Экстраполяция|еиҭаганы ҳахәаԥшыр]], ҳара иҳаууеит ҭыԥк, [[гравитационная сингулярность|агравитациатә сингулиарра]], [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа изышьҭоу. Ари проблема дууп, избан акәзар афизика аналитикатә аппарат зегьы акгьы иаԥсамкәа иааҟалоит. Иара убасгьы, 1946 шықәсазы иҟаҵаз [[Гамов, Георгий Антонович|Гамов]] имҩала, иахьатәи афизикатә закәанқәа аусура ахьынӡарылшо аамҭанӡа гәрагарала аекстраполиациа ҟаҵазаргьы, макьана ари “афизика ҿыц” алагара аамҭа ииашаны аилкаара залшом. Иҟоуп агәаанагара, уи аҵакы [[планковское время|Планк иаамҭа]] иаҟароуп ҳәа, <math>\sim10^{-43}</math> с.
Адунеи аформа азҵаара акосмологиаҿы акыр зҵазкуа иаарту зҵаароуп. Математикатә бызшәала иаҳҳәозар, ҳара ҳақәшәоит Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҟәша х-еизшәарактәи атопологиа аԥшаара апроблема, даҽакала иуҳәозар, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә аспект еиҳа еиӷьны иаазырԥшуа афигура. Аҭыԥантәи атеориа аҳасабала Азеиԥштә зыҟазааратә теориа ари азҵаара аҭак инагӡаны аҟаҵара алшом, аха уигьы ԥкрақәак аланагалоит.
Акымҭын, идырым Адунеи глобалла ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоума, даҽакала иуҳәозар, [[Евклидова геометрия|Евклид игеометриа]] азакәанқәа иреиҳау амасштабқәа рҿы ахархәара рымоума. Иахьазы, акосмологцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит, иубарҭоу Адунеи ҭыԥҭаӡарала иҟьаҟьоуп ҳәа, аҭыԥантәи аиқәҵақәа аманы, амассивтә обиектқәа аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахьырыԥсахуа. Ари агәаанагара шьақәдырӷәӷәеит [[WMAP]] аҵыхәтәантәи адыррақәа, ацәынхатә шәахәаркра аԥхарра аԥсахрақәа рҿы "акустикатә осциллиациақәа" ирыхәаԥшуа.
Ҩбамҭын, еилкааӡам Адунеи акала еидҳәалоума, мамзаргьы ирацәаны еидҳәалоума. Ибжьаратәу аҽырҭбааратә модель инақәыршәаны, Адунеи аҭыԥҭаӡаратә ҳәаақәа амаӡам, аха ҭыԥла ҵыхәаԥҵәара амазар ауеит. Ари аилкаара ҳалшоит ҩ-еизшәарактәи аналогиа аҿырԥштәаҿы: асфера ахҟьа аҳәаақәа амам, аха аҵакыра ԥкуп, насгьы асфера ахәара еиҭакрада иҟоуп. Адунеи ииашаҵәҟьаны ҭыԥҭаӡарала иԥкызар, усҟан уи амодельқәак рҟны, иарбан ганзаалакгьы ацәаҳәа иашала аныҟәара, аныҟәара алагамҭахь унеир улшоит (ҭагылазаашьақәак рҿы уи ҟалашьа амам аҭыԥҭаӡара-аамҭа аеволиуциа иахҟьаны<ref>{{книга|автор=Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц.|серия=Теоретическая физика|заглавие=Теория поля|издательство=Физматлит|год=2006|место=М.|страницы=493—494}}</ref>).
Хԥамҭын, иҟоуп агәаанагара, Адунеи аханатә еикәагьежьуа иит ҳәа. Аира иазку аклассикатә гәаанагара — Атҟәацра ду аизотропра ахшыҩзцара иадҳәалоуп, даҽакала иуҳәозар, амчхара аганқәа зегьы рахь еиҟараны ирылаҵәоит. Аха, уи иацлабуа гипотезак цәырҵит, адгыларагьы аиуит: Мичигантәи Ауниверситет аҟынтәи аҵарауаа ргәыԥ, афизика апрофессор Маикл Лонго напхгара зиҭоз, иаадырԥшит агалактикақәа рыспиральтә маӷрақәа асааҭ ахыц иаҿагыланы ирҵәиу 7% рыла еиҳа ишырацәоу “еиҿагылоу ахырхарҭа змоу” агалактикақәа раасҭа, уи шаҳаҭра азнаур алшоит Адунеи раԥхьаӡатәи аеикәарҳәара амомент аҟазаара. Ари агипотеза Аладатәи агьежьбжаҿы имҩаԥысуа ахылаԥшрақәа рылагьы иԥышәатәуп<ref>{{статья|заглавие=Detection of a dipole in the handedness of spiral galaxies with redshifts z~0.04|автор=Longo Michael J.|издательство=Physics Letters B|год=2011|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2011PhLB..699..224L}}</ref>.
== Адунеи аартра аҭоурых ==
{{main|Адунеи иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых}}
{{See also|Акосмогониатә гипотезақәа}}
=== Ажәытәтәи акосмографиеи заатәи астрономиеи ===
==== Азиеи Адгьылбжьаратәи амшыни рцивилизациақәа ====
===== Месопотамиа =====
[[Тигр (река)|Тигри]] [[Евфрат|Евфрати]] рыбжьара иҟаз аҭыԥҭаӡара хәыҷык аҿы еиуеиԥшым акультурақәа ыҟан, урҭ еишьҭагыланы дара-дара рҽеиҭнырыԥсахлон. Урҭ ркосмогониатә дунеихәаԥшышьақәа еиқәҿырҭуеит. Анцәахәқәа рыхьӡқәеи детальқәаки рҽырыԥсахуан, аха рҵакы еиқәхон.
Диодор Сицилиатәи иҟаиҵаз ахцәажәара инақәыршәаны Месопотамиа ажәларқәа рыбжьара Адунеи х-дунеик рыла еиҟәшоуп: анцәа [[Ану]] ижәҩантә дунеи, [[Энлиль|Енлил]] иеиԥшыншьалоу [[Бэл|Бел]] идгьылтә дунеи, насгьы [[Эа (бог)|Еа]] анапхгара ахьиуа адгьылҵаҟатәи адунеи. Аҩбатәи адунеи, адгьыл ахыхьтәи адунеи, ашьха иаҩызоуп, насгьы ҵаҟантәи иҭыҳәҳәоу, ихаҵҵалаз аӷба гьежь еиԥшуп. Ажәҩантә дунеи адгьылтә дунеи аформа еиҭаҟанаҵоит, [[Мировой океан (мифология)|ажәҩантә океан]] ала уи аҽацәыхьчаны. [[Амра|Амра]] мрагыларахьтә мраҭашәарахь ицоит, аеҵәақәа реиԥш, иазыԥҵәоу амҩа ианыланы<ref name="litovka">{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Представления о пространстве и времени в древней Месопотамии касситского И ассирийского периода|издание=Философия история|год=2011|том=4|страницы=105—113}}</ref><ref>{{статья|автор=Куртик Г. Е.|заглавие=Космология древней Месопотамии|издание=Исследования по истории физики и механики. 1995—1997|год=1999|место=М.|издательство=Наука|страницы=60—75}}</ref>.
Астрономиатә дыррақәа ракәзар, урҭ ирызку адыррақәа даара иԥыҵәҵәоуп. Акымҭын, ари атема иазку реиҳа ижәытәӡоу, насгьы изаҵәу ахыҵхырҭақәа, mul APIN, «Астролиабиа», раамҭанҵара даараӡа ииашам, еиуеиԥшым аусумҭақәа рҿы зқьышықәсала еиԥшымзар ауеит, аха аҵарауаа реиҳараҩык Касситтәи аамҭахь рхы дырхоит. Иҩбахаз, астролабиақәеи mul APIN-и рҿы иарбоу аобиектқәа уажәгьы хәҭакахьала мацара ауп ишалкаау, агипотезақәа рацәаны ишыҟаҵоугьы. Ихԥахаз, аеҵәақәа рымҵысра ада, ажәытәтәи вавилонтәи астрономцәа ргәаанагарақәа ирызку адыррақәа абарҭ ахыҵхырҭақәа рҟынтәи реизгара ауам: апланетақәа рныҟәара иазкны еилыркаарак ҟаҵаӡам, насгьы аеҵәақәа рхатә ныҟәара иазкны адыррақәа ыҟам, вавилонаа ахылаԥшра апериоди аиашареи ҳасаб рзуны игәарҭарц ирылшоз.
Иара убасгьы иҟам аеҵәақәа рныҟәара шырыԥхьаӡоз азы игәрагоу адыррақәа. Аҵарауаа рыхәҭак ирҳәоит вавилонаа усҟан асфератә координаттә система ахархәара иалагахьан ҳәа, аха аҿагылаҩцәа, акосмогоникатә хәаԥшышьақәеи егьырҭ аиқәымшәарақәеи шьаҭас иҟаҵаны ари ахәаԥшышьа иақәшаҳаҭӡам<ref name="litovka"/>.
===== Ажәытәтәи Мысра =====
Мысратәи амифологиаҿы [[Сотворение мира|адунеи ашара]] иазкны еицырзеиԥшу агәаанагарақәа ыҟамызт. Иҟан еиуеиԥшым версиақәак<ref>[http://www.rodon.org/kma/rde.htm Коростовцев М. А. Религия Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150924091830/http://www.rodon.org/kma/rde.htm |date=2015-09-24 }}</ref>.
Убри аҟынтә руак аҿы урҭ амра анцәахәы [[Ра]] адунеи агәҭаны ддыргылеит, насгьы егьырҭ анцәахәқәа зегьы раб ҳәа дрыԥхьаӡон. Иареи иара ихылҵшьҭрақәа ааҩыки еиҿыркааит [[Эннеада|Гелиополистәи еннеад]] ҳәа изышьҭоу. Гелиополистәи алегенда излаҳәо ала, [[Атум]] [[Мировой океан (мифология)|аханатәтәи аӡқәа]] рҟынтәи дцәырҵит, иара игәаԥхарала урҭ рҟынтәи ахаҳә ԥшьа [[Бенбен|Бенбенгьы]] аизҳара иалагеит. Уи ахықәан дгыланы Атум дишеит аҳауа анцәахәы [[Шу (божество)|Шу]], насгьы ацәаакыра анцәахәԥҳәыс [[Тефнут]]. Арҭ хаҵеи-ԥҳәыси ирхылҵит ахшара, адгьыл анцәахәы [[Геб|Геби]], ажәҩан анцәахәы [[Нут (мифология)|Нути]]. Ари анцәахәқәа раԥхьатәи рабиԥарақәа Еннеад аҟны аԥҵара ашьаҭа аадырԥшуеит. Геби Нути ирхылҵит [[Осирис]], [[Исида]], [[Сет (мифология)|Сет]], [[Нефтида]], урҭ Нил аӡхаларатә ҭыԥи ацәҳәыреи ирхаҿырбаган.
Иаҿагылаз аверсиа ыҟан Гермополис ақалақь аҿы, уа адунеи ажәытәтәи анцәахәқәа ааба ирхылҿиааит ҳәа агәра ргон, [[Огдоада|огдоад]] ҳәа изышьҭоу. Ари ааба анцәахәқәеи анцәахәыҳәсақәеи рыла ишьақәгылан, урҭ аԥҵара аелементқәа ирсимволын. [[Нун (мифология)|Нуни]] [[Наунет|Наунети]] аханатәтәи аӡқәа ирышьашәалоит, [[Ху (бог)|Хуи]] [[Хаухет|Ҳаухети]] ҵыхәаԥҵәара змам акосмос, [[Кук (мифология)|Куки]] [[Каукет|Каукети]] — наӡаӡатәи алашьцара. Аԥшьбатәи апара изныкымкәа рҽырыԥсахит, аха [[Новое царство|Аҳра Ҿыц]] инаркны уи [[Амон|Амони]] [[Амаунет|Амаунети]] рыла ишьақәгылоуп, урҭ иумбои аҳауеи ирхаҿырбагоуп. Гермополтәи аверсиа инақәыршәаны, арҭ анцәахәқәа амра анцәахәы ианацәеи иабацәеи ракәын, алашареи анаҩстәи аԥҵареи адунеиахь иаазгаз.
Адунеи аҭыԥҭаӡара мысраа рзы еиԥшны, изотропны иҟамызт. Аныҳәарҭа дуқәа зегьы иҷыдоу ҭыԥны, «ԥсы зхоу зегьы» ҳәа иԥхьаӡан. Апирамидақәагьы иҷыдоу ҭыԥқәан, иуадаҩу, имаӡоу атопологиа змоу. [[Нил]] аӡиас аладаҟынтә ҩадаҟа иахьцоз анырра даара иӷәӷәан. Убриаҟара, Мысратәи аруаа иааҳәны ицоз Евфрат анырба, уи иаарҳәыз аӡиас ҳәа ахьӡырҵеит (Му кеду, ажәа-жәала. «Иаарҳәу аӡы», [[Транслитерация египетских текстов|атранслит.]] [[Египеттәи абызшәа|египеттәи]] mw-qd.w)<ref>[http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm Культурное пространство Древнего Египта. История и культура Древнего Египта]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101009002155/http://www.countries.ru/library/ancient/egprostr.htm |date=2010-10-09 }}</ref>.
Абжьаратәи Аҳра аҟынтәи асаркофагқәа рҿы иҭыху асахьақәеи Аҳра Ҿыц аҟынтәи аҩырақәеи рыда ҳаамҭа аҟынӡа астрономиатә текстқәа акгьы мааӡеит. Иара убас «адеканқәа» рыхсаалақәагьы астрономиатә документқәаны иԥхьаӡазар ауеит. Иҟалап ҳара зыӡбахә ҳҳәо аеҵәақәа ма аеҵәақәа ргәыԥқәа ракәзар, аха Сириуси Ориони рымацара роуп ҿыӷәӷәала зеилкаара ҳалшо. Иҟалап ажәытәтәи мысраа адеканқәа рҭыԥ аԥхьаӡараҿы рхатәы знеишьа рымазар, ҳара ҳтәы ӷәӷәала еиԥшмыз, насгьы Абжьаратәи Аҳра алагамҭазы ирӡыз<ref>{{статья|автор=Литовка И. И.|заглавие=Проблемные аспекты древнеегипетской астрономии, хронологии и календаря|издание=Философия история|год=2009|том=1|страницы=134—154}}</ref>.
===== Ажәытәтәи Бырзентәыла =====
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла астрономиа}}
[[Файл:Bartolomeu Velho 1568.jpg|thumb|300px|"Ажәҩантә цәеижьқәа рсахьа" — [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] игеоцентртә дунеитә система асахьа, [[Португалиа|апортугал]] картограф [[Бартоломеу Велью|Бартоломеу Велио]] 1568 шықәсазы иҟеиҵаз. [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә шәҟәыҵәахырҭа]]ҿы иҵәахуп]]
Ажәытәтәи Бырзентәыла, егьырҭ ажәытәтәи ацивилизациақәа жәпакы реиԥш, Адунеи азы ахатә гәаанагара аԥнаҵеит. Аха Ажәытәтәи Бырзентәыла ҷыдарас иамаз модель заҵәык акәымкәа ирацәаны иахьамаз ауп: еиуеиԥшым афилософиатә школқәа акырӡа еиуеиԥшымыз адунеи амодельқәа ықәдыргылеит, урҭ зегьы анс акә арс акә аргументқәа рыла ишьақәырӷәӷәан.
Зааӡатәи афилософиатә школқәа шьаҭанкылатәи ҳәа иалыркаауан еиуеиԥшым аматериақәа ма афигурақәа. Адунеи иазку раԥхьатәи агәаанагарақәа абарҭ ашьаҭақәа рыла ишьақәдыргылон. Убас, зны адгьыл адиск [[Мировой океан (мифология)|аӡаҿы]] иӡсоит, [[Фалес]] иеиԥш, мамзаргьы ацилиндр ҵыхәаԥҵәара змам аҭыԥҭаӡараҿы иӡсоит, [[Анаксимандр]] иҟны еиԥш, уҳәа убас иҵегьы.
Пифагораа Адунеи апироцентристтә модель ҟарҵеит, аеҵәақәа, Амра, [[Амза|Амза]], ф-планетак Агәҭантәи Амца (Гестиа) иахьакәшо. Иааизакны иԥшьоу ахыԥхьаӡара алҵырц азы — жәаба — асферақәа, афбатәи планетаны Адгьылҿагыла (Антихтон) рылаҳәан. Амреи Амзеи, ари атеориа инақәыршәаны, Гестиа ианыҷҷаалоз алашарала илашон<ref name="panikuk">{{книга|автор=А. Панекук.|часть=Греческие поэты и философы|заглавие=История Астрономии|оригинал=A history of astronomy|издание=второе|место=М.|издательство=URSS|год=2010|страниц=592|серия=Физико-математическое наследие|isbn=978-5-382-01147-9}}</ref>. Ари адунеитә система дахцәажәеит [[Филолай|Филолаи]].
Аха ажәытә бырзен ҵарауаа реиҳараҩык пифагораа иаԥырҵаз [[геоцентрическая система мира|агеоцентртә дунеитә система]] иадгылан.
Пифагораа рзы алашарбагақәа рыбжьара абжьаӡарақәа агамма аҿы амузикатә интервалқәа ирышьашәалон; урҭ аныҵәиуа, «асферақәа рмузыка» абжьы гоит, ҳара иаҳмаҳауа. Пифагораа Адгьыл ампыл еиԥшуп ҳәа ирыԥхьаӡон, урҭ рҟынтәи шьоукы ([[Экфант (пифагореец)|Екфант]], [[Гикет (пифагореец)|Гикет]]) — аҵәҩан иакәшоит, убри аҟнытә уахи-ҽни реиҭныԥсахлара ҟалоит ҳәа ирыԥхьаӡон.
[[Платон]] адунеи зегьы анализ азиуан адоуҳатә ҵакы иазку игәаанагарақәа дрылԥшны. Уи хымԥада адунеи аилазаашьа ианыруан. Иара изы аеҵәақәа ацәеижьи аԥсыи змаз «анцәатә ҟазшьақәа» ракәын. Иубарҭоу рформа амца ауп, насгьы урҭ зегь раасҭа илашо, иԥшӡаны иааԥшырц азы илашоит. Зегьы-зегьы еиԥшхарц азы, урҭ ампыл еиԥшны иаԥҵан. Платон излаиԥхьаӡо ала, акосмос наӡаӡатәиӡам, избан акәзар, иуныруа зегьы маҭәаруп, насгьы амаҭәар ажәуеит, иԥсуеит. Уи моу, Аамҭа ахаҭагьы акосмос иацит.
Платон раԥхьаӡакәны алашарбагақәа еиҟарам рныҟәарақәа агьежьқәа рыла «инаӡоу» аныҟәарақәа рахь реихшаразы ажәалагала ҟаиҵеит. [[Евдокс Книдский|Книдтәи Евдокс]] уи ааԥхьара ақәҿиҭит. Иаанымхаз иҩымҭақәа рҿы, иара далацәажәеит [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]], апланетақәа рныҟәара акинематикатә схема, ԥшьы-сфера заҵәык рыла апланетақәа рретроградтә ныҟәара ҳаилзыркаауа (еиқәыԥсоу агьежьратә ныҟәарақәа рыла), зыгәҭаны Адгьыл ыҟаз.
[[Файл:Stagirit world colour.gif|thumb|250px|Аристотель ила Адунеи аилазаашьа. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит асферақәа: адгьыл (1), аӡы (2), аҳауа (3), амца (4), аефир (5), Аԥхьаныҟәгаҩ (6). Амасштаб еиқәырхаӡам]]
[[Аристотель]] иаԥиҵеит абжьаратәи ашәышықәсақәа раан аҵак ду змаз акосмологиатә система<ref name="Под знаком кванта">{{книга|автор=Л. Пономарёв.|заглавие=Под знаком кванта|место=М.|издательство=ФИЗМАТЛИТ|год=2005|страниц=416|isbn=5-9221-0653-8}}</ref>. Иара агәраганы дыҟан ажәҩантә цәеижьқәа рныҟәараҿы урҭ зыдҳәалоу ажәҩантә сферақәа ишныҟәырго. Иара игәаанагарала, еиҭаҵуа зегьы анҭыҵтәи акы ала еиҭаҵуеит, уигьы акы ала еиҭаҵуеит, уҳәа убас иҵегьы, еиҭамҵуа аныҟәгага — Аԥхьаныҟәгага аҟынӡа ҳнаӡаанӡа. Иара Адгьыл ҵысӡом ҳәа иԥхьаӡон.
[[Гераклид Понтийский|Понттәи Гераклид]] Адгьыл аҵәҩан иакәшоит ҳәа иԥхьаӡон. Уи адагьы, ҳара ҳҟынӡа иааӡаз адырра маҷ инақәыршәаны, иҳәазар ауеит Гераклид [[Венера|Венереи]] [[Меркури|Меркурии]] Амра иакәшоит ҳәа игәы ишаанагоз, уи ахаҭагьы Адгьыл иакәшоит ҳәа. Иҟоуп Гераклид дунеи асистема даҽа реконструкциак: Амра, Венера, Адгьыл центрк иакәшоит, насгьы Адгьыл зныктәи ареволиуциа аамҭала шықәсык иаҟароуп<ref>B. L. van der Waerden,
On the motion of the planets according to Heraclides of Pontus,
Arch. Internat. Hist. Sci. 28 (103) (1978)</ref>. Ари аҭагылазаашьаҿы, Гераклид итеориа Филолаи идунеитә система иаорганикатә ҿиаран, насгьы [[Аристарх Самосский|Аристарх]] игелиоцентристтә дунеитә система иаԥхьанеиуан.
Ҳ.ҟ. III ашәышықәса актәи азбжазы Аристарх адунеи агелиоцентртә система аԥҵара далацәажәеит. Агелиоцентртә системеи аеҵәақәа рышықәстә [[параллакс|параллаксқәа]] рхылаԥшра ахьамуеи ирыбзоураны, иара иҟаиҵеит Адгьыл аҟынтәи Амра аҟынӡа абжьаӡара маҷуп ҳәа алкаа, Амра аҟынтәи аеҵәақәа рҟынӡа абжьаӡара иаҿырԥшны. Уи адагьы, иара Амреи Амзеи рыбжьаӡара, насгьы урҭ ршәагаақәа ршәаразы азнеишьа иӡбеит. Иара ихәшьарақәа рыла, Адгьыл ҭаӡарала 250-нтә Амра аасҭа еиҵоуп. Хыԥхьаӡарала дышиашамызгьы, изнеишьа илнаршеит Адгьыл Амра аасҭа акырӡа ишыхәыҷу аилкаара.
Ҳ.ҟ. III-тәи ашәышықәса инаркны абырзен ҭҵаарадырра иаднакылеит вавилонаа реихьӡарақәа, астрономиеи аматематикеи рҿы аихьӡарақәагьы уахь иналаҵаны. Аха абырзенцәа иҵегьы акырӡа хара ицеит. Ҳ.ҟ. 230 шықәсазшәа [[Аполлоний Пергский|Пергатәи Аполлони]] еиҟарам апериодтә ныҟәара аарԥшразы аметод ҿыц еиқәиршәеит ашьаҭатә гьежь — адеферент — насгьы деферент иакәшо аҩбатәи агьежь — аепицикл рыла; аеҵәа ахаҭа аепицикл ала ицоит. Ари аметод астрономиаҿы иалеигалеит Родос аус зуаз [[Гиппарх]].
Ҳ.ҟ. I-тәи ашәышықәсазы [[Гемин (математик)|Гемин]] ирылаирҵәеит агәаанагара, аеҵәақәа сферак аҿы ишьҭоуп ҳәа ҳгәы ишаанаго, аха аиашазы урҭ Адгьыл аҟынтәи еиуеиԥшым абжьаӡарақәа рымоуп шрымоу зҳәоз. Иҟоуп ари агәаанагара раԥхьаӡакәны ҳ. ҟ. III-тәи мамзаргьы II-тәи ашәышықәсақәа рзы иҟалеит ҳәа агәаанагаразы амзызқәа, избан акәзар уи аеҵәақәа рхатә ныҟәарақәа рыҟазаара алшара иадҳәалоуп, ззын Гиппарх агәҩара имаз: ас еиԥш иҟоу аныҟәарақәа рыҟазаара аеҵәақәа сферак аҿы ишьақәырӷәӷәоу цәеижьқәоуп ҳәа агәаанагара иаабуам.
Акыраамҭа ицоз алаҟәра ашьҭахь, I ашәышықәса анҵәамҭазы —II ашәышықәса алагамҭазы, ажәҩантә цәеижьқәа рыҭҵаареи адунеи амодельқәа раԥҵареи хацыркхоит. [[Теон Смирнский|Смирнатәи Теон]] [[Теория вложенных сфер|еидҵоу асферақәа ртеориа]] далацәажәоит — афизикатә теориа, аепициклқәа ртеориа аилыркаара зҽазызшәо. Уи аҵакы абас иҟоуп. Ҳхаҿы иааҳгап аматериал кьакьа иалху ҩ-концентрикатә сферақәак, зыбжьара сфера хәыҷык ҭаргылоу. Асфера дуқәа ррадиусқәа рыбжьаратәи арифметикатә ҵакы адеферент иарадиусуп, асфера хәыҷы арадиус — аепицикл иарадиусуп. Аҩ-сфера дук рыргьежьра иахҟьаны асфера хәыҷы урҭ рыбжьара аргьежьра мҩаԥысуеит. Асфера хәыҷы аекватор апланета ықәургылар, уи аныҟәара епициклқәа ртеориаҿы иҟоу еиԥшхоит; абасала, аепицикл асфера хәыҷы аекватор ауп.
Птолемеигьы ари атеориа дақәныҟәон, ԥсахрақәак ҟаҵаны. Уи иусумҭа «Апланетатә гипотезақәа» аҿы далацәажәоит<ref>{{книга|автор=James Evans.|заглавие=History and practice of ancient astronomy|год=1998|страницы=384—392|издательство=Oxford. University Press|место=Oxford}}</ref>. Уаҟа иазгәаҭоуп, ҷыдала, апланетақәа зегьы рҟынӡа иреиҳау абжьаӡара иаҟароуп урҭ ирышьҭанеиуа апланета аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара, даҽакала иуҳәозар, Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Меркури аҟынӡа иреиҵоу абжьаӡара иаҟароуп, уҳәа убас иҵегьы. Амза аҟынӡа иреиҳау абжьаӡара Птолемеи ахәшьара аҭара илшеит Аристарх иметод иаҩызоу аметод ала: 64 Адгьыл арадиус. Уи адунеи зегьы амасштаб инаҭеит. Уи иалҵшәаны, еилкаахеит аеҵәақәа 20 нызқь Адгьыл арадиусқәа раҟара абжьаӡараҿы ишыҟоу. Птолемеи иара убас апланетақәа ршәагаа аилкаара иҽазишәеит. Иаалырҟьаны иҟалаз агхақәа рхарҭәаара иабзоураны, Адгьыл иара иҟны Адунеи абжьаратәи ашәагаа змоу цәеижьны иҟалеит, аеҵәақәагьы, инықәырԥшшәа, Амра ашәагаа иаҟараны.
==== Аҩадатәии Аладатәии Америка ацивилизациақәа ====
===== Месоамерика =====
Месоамерикатәи ацивилизациақәа рахь иаҵанакуеит [[ацтеки|ацтекцәа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[миштеки|амиштекцәа]], [[ольмеки|ольмекцәа]], [[Пурепеча (народ)|апурепечацәа]], [[сапотеки|асапотекцәа]], [[тольтеки|атолтекцәа]], [[тотонаки|атотонакцәа]], [[уастеки|ауастекцәа]], [[чичимеки|ачичимекцәа]]. Цивилизациак аҳәаақәа ирҭагӡаны аԥсҭазаара еиуеиԥшым аганқәа рҿы аиԥшымрақәа рацәазаргьы, адунеи иазку зеиԥш гәаанагарак аганахьала, хадара злам еивгарақәак рымааны ахәаԥшышьақәа ракзаара ыҟоуп.
Амесоамерикаа ииашоу астрономиатә хылаԥшрақәа рыҟаҵара зааӡа иалагеит, абжьааԥпны ақыҭанхамҩатә ҭахрақәа ирыдҳәаланы. Урҭ ииашаны ирыԥхьаӡон амреи амзеи ртыҩкрақәа, иара убас ажәҩан аҿы Венера акоординатқәа рыԥхьаӡара. Иара убас иаԥҵан ииашоу амзар.
Аха месоамерикатәи ахәыцрақәа рҿы акыр зҵазкуа аҭыԥ ааныркылоит ахылаԥшрақәа рылҵшәақәа ракәымкәа, астрологиеи амзари<ref>{{книга|автор= К.Таубе.|заглавие=Мифы ацтеков и майя|глава=Глава 4 Мифология мезоамерики|ответственный=К. Ткаченко|место=М.|год=2005|издательство=Фаир-пресс}}</ref>. Убас, амзар иаҵанакуа ациклизм ахәыцра ари адунеи ахҭысқәа зегьы рахь ииасуеит; абарҭ аиҭаҟаҵарақәа рпериодқәа месоамерикаа рзы иԥшьоу аԥхьаӡацқәа ирыдҳәалоуп, иаҳҳәап 400, 20, 52. Ациклра акосмогониаҿгьы иҟоуп: адунеи хырбгалахоит, анаҩс ҿыц иаԥҵахоит. Иааидкыланы ԥшь-циклк ыҟан, уажәтәи ахәбатәи ауп. Ахронологиа алагара амш ииашаны ишьақәыргылоуп ҳәа иҳаԥхьаӡозар, уажәтәи ацикл анҵәамҭа 2012 шықәса иақәшәоит<ref>{{cite web|url=http://godsbay.ru/calendar.html|title=Энциклопедия мифологии. Астрология народов Мезоамерики|access-date=2011-05-27}}</ref>.
Адунеи аилазаашьагьы еиԥшын: адунеи авертикалтәи агоризонталтәи аихшара амоуп. Апроекциаҿы уи аԥшькәакь ауп, зкәакьҭақәа алашара аганқәа рахь ирхоу. [[мировое древо|Адунеи аҵла]] [[Середина мира (мифология)|адунеи агәҭа]] иагәылгоуп, ажәҩантә дунеиқәа 13, адгьылтә дунеи, иара убас адгьылҵаҟатәи адунеиқәа 9 еидызкыло. Алашара ахәҭақәа зегьы ирыман рхатәы нцәахәы, рхатәы ԥштәы, урҭ еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара еиԥшымызт. Адунеи аира зыбзоуроу еиҿагылоу ҩ-принципк реиқәԥара ауп: абзиеи ацәгьеи, алашареи алашьцареи уҳәа убас иҵегьы.<ref>{{cite web|url=http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|author=А. И. Давлетшин|title=Заметки о религиозно-мифологических представлениях в Мезоамерике|archive-url=https://web.archive.org/web/20091227071739/http://www.mezoamerica.ru/indians/maya/religion_meso.html|archive-date=2009-12-27}}</ref>
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
==== Европа ====
Абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Птолемеи излаиҳәоз ала, акатоликатә Европа иахьаҵанакуаз адунеи агеоцентртә система амчра аманы иҟан. Ари асистема, Аристотель игәаанагарақәа ирыцны, Ауахәамеи Апапа иаҳраҭыԥи рҟынтәи официалла азхаҵареи адгылареи роуит<ref name="Vsehsvatskyi"/>. Аристотель игомоцентристтә сферақәа рсистема аларҵәаҩы хадақәа дреиуан еицырдыруаз афилософ, атеолог [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]<ref>{{книга|автор=Биленкин Д. А.|заглавие=Путь мысли|издание=Научно-худ. лит-ра|место=М.|издательство=Дет. лит.|год=1982|страницы=166}}</ref>. Иара ари асистема заҵәык ауп ииашоу ҳәа иԥхьаӡон; Птолемеи иҵарадырраҿы ишьақәирӷәӷәаз епициклқәеи аексцентрикқәеи «цәцашьа змам ацәгьара» ҳәа иԥхьаӡан, аҳасабрақәа рзы иаԥҵаз иманшәалоу математикатә хыҭҳәааны.
Убри аамҭазы Европа ауниверситетқәа цәырҵуа иалагеит. Урҭ еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы акатоликатә Уахәама анапхгара аҵаҟа ишыҟазгьы, урҭ аҭҵаарадырратә хшыҩҵакқәа иргәыцә хадақәаны иҟалеит, насгьы адунеи аилазаашьа иазку адыррақәа рыҿиареи реизгареи аус аҟны ацхыраара ҟарҵон<ref>Астрономия. [[Большая советская энциклопедия]].</ref>.
==== Аԥсылмантә дунеи ====
[[Файл:Ghotb2.jpg|thumb|[[аш-Ширази]] иманускрипт, апланетақәа рныҟәара иазку итеориа аазырԥшуа]]
[[Натуральная философия|Аԥсабаратә философиеи]] [[Космология|акосмологиеи]] рҿы арабтәи аҵарауаа реиҳараҩык Аристотель иҵарақәа ирықәныҟәон. Уи шьаҭас иамаз Адунеи шьаҭанкыла еиԥшым ҩ-хәҭакны аихшара акәын — амзаҵаҟатәии амзахыхьтәии адунеи. Амзаҵаҟатәи адунеи — зҽызыԥсахуа, иҭышәынтәалам, иаамҭалатәиу аҳәаақәа роуп; уи аҭыԥан, амзахыхьтәи, ажәҩантә дунеи — наӡаӡатәи, зҽызымԥсахуа аҳра ауп. Ари ахәыцра иадҳәалоуп аԥсабаратә ҭыԥқәа рконцепциа. Иҟоуп аматериа ахкқәа хәба, урҭ зегьы ҳдунеи аҿы рыԥсабаратә ҭыԥқәа рымоуп: адгьыл аелемент — адунеи агәҭаныцәҟьа иҟоуп, уи иашьҭанеиуеит аӡы, аҳауа, амца, аефир рыԥсабаратә ҭыԥқәа.
Акосмологиа аганахьала, аԥсылмантә тәылақәа рҵарауаа адунеи агеоцентртә система иадгылан. Аха, аимак-аиҿак ҟалеит иарбан версиоу еиҳа иалкаатәу азҵаараҿы: [[Теория гомоцентрических сфер|агомоцентристтә сферақәа ртеориа]] акәу, мамзаргьы [[Эпицикл|аепициклқәа ртеориа]] акәу.
XII-тәи ашәышықәсеи XIII-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы [[Андалусия|Андалусиатәи]] арабтәи афилософцәеи аҵарауааи аепициклқәа ртеориа ӷәӷәала иаҿагылеит. Ари аиҿкаара зны-зынла "Андалусиатәи ақәгылара" ҳәа иашьҭоуп<ref name="Vsehsvatskyi">{{статья|автор=Sabra A. I.|заглавие=The Andalusian Revolt Against Ptolemaic Astronomy: Averroes and al-Bitrûjî|издание=in: Transformation and Tradition in the Sciences: Essays in honor of I. Bernard Cohen|издательство=Cambridge University Press|год=1984|pages=233—253}}</ref>. Уи ашьаҭаркҩы [[Ибн Баджа|Муҳаммад ибн Баџьа]], Европа Авемпац (иԥсҭазаара далҵит 1138 ш.) ҳәа деицырдыруан, аусура иацырҵеит иҵаҩы [[Ибн Туфайль|Муҳаммад ибн Туфаил]] (1110—1185) насгьы аҵыхәтәантәи иҵаҩцәа Нур ад-Дин ал-Битруџьи, Алпетраги ҳәагьы еицырдыруаз, насгьы [[Аверроэс|Аверроес]]; Урҭ дырхыԥхьаӡалазар ауеит Андалусиатәи аиудеиаа рхаҭарнак [[Маймонид|Маимонидгьы]]. Абарҭ аҵарауаа агәра ганы иҟан, аепициклқәа ртеориа, математикатә хшыҩзышьҭрала иамоу аԥыжәарақәа зегьы хшыҩзышьҭра рыҭазаргьы, аҵабырг ишақәымшәо, избан акәзар аепициклқәеи аексцентрикатә деферентқәеи рыҟазаара Аристотель ифизика иаҿагылоуп, уи ишаҳәо ала, ажәҩантә лашарбагақәа рыҵәира ацентр заҵәык ауп иамоу — адунеи агәҭа, Адгьыл агәҭа иақәшәо.
Аха, птолемеитәи аверсиаҿы иҟоу аепициклқәа ртеориа (аексцентриситет ҩбаны аихшара атеориа) астрономцәа инагӡаҵәҟьаны ргәы арҭәуамызт. Ари атеориаҿы, апланетақәа еиҟарам рныҟәара аилыркааразы, иҳәоуп, аепицикл агәҭа адеферент иқәланы аныҟәара еиԥшуп ҳәа, адеферент агәҭантәи акәымкәа, [[эквант|еквант]] ҳәа изышьҭоу ҭыԥк аҟынтәи, мамзаргьы аиҟаратәратә ҭыԥ аҟынтәи уахәаԥшуазар. Убри аан, Адгьылгьы адеферент агәҭаны иҟам, аха аганахь симметриала еиҟаратәу аҭыԥ ахь ииасуеит адеферент агәҭа иазкны. Птолемеи итеориаҿы, аепицикл агәҭа [[угловая скорость|акәакьтә ццакыра]] аеквант иаҿырԥшны еиҭакрада иҟоуп, аха адеферент агәҭантәи уанахәаԥшуа, апланета аныҟәараан аепицикл агәҭа акәакьтә ццакыра аҽаԥсахуеит. Ари иаҿагылоуп Кеплер иаԥхьатәи астрономиа азеиԥш идеологиа, уи инақәыршәаны ажәҩантә цәеижьқәа зегьы рныҟәарақәа зегьы еиԥшу, игьежьуа рыла ишьақәгылоуп.
Аԥсылман астрономцәа ([[ибн ал-Хайсам|Ибн ал-Ҳаисам]] инаиркны, XI-тәи ашәышықәса) Птолемеи итеориаҿы даҽа уадаҩракгьы азгәарҭеит. Птолемеи ихаҭа иаԥиҵаз еидҵоу асферақәа ртеориа инақәыршәаны, аепицикл агәҭа адеферент ала аныҟәара материалтә сферак аҵәира еиԥш иаарԥшын. Аха, зынӡа иҳалшом ҳхаҿы иааҳгарц ацәеижь ӷәӷәа агәҭа иалсуа аҵәҩан иаакәыршаны аҵәира, аҵәҩан анҭыҵтәи ҭыԥк иаҿырԥшны аҵәҩан аццакра ԥсахрада иаанхарц азы.
Агеоцентристтә система анҭыҵ ацаразы аҽазышәарақәагьы ыҟан, аха урҭ аортодокстә теологцәа рҟынтәи аҿагылара ду роууан, урҭ иарбанзаалак аԥсабаратә философиатә теориақәа [[Аллах|Аллаҳ]] зегь зымчу изку атезис иаҿагылоит ҳәа мап ацәыркуан<ref>{{книга|автор=С. К. Всехсвятский|заглавие=Как познавалась Вселенная|издательство=Государственно Издательство Технико-Теоретической Литературы|год=1955|место=М.|страниц=49}}</ref>.
==== Аиашахаҵаратә дунеи ====
[[Файл:Cosmas Indicopleustes - Topographia Christiana 1.jpg|thumb|300px|[[Козьма Индикоплов|Косма Индикоплов]] ила адунеи асахьа (“[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]” аҟынтәи)]]
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиеи]] [[Православие|Мрагыларатәи ақьырсианра]] иалахәыз атәылақәеи рҿы адунеи иазку агәаанагара [[богословие|атеологиа]] иадҳәалан. Уи ҳакәша-мыкәша иҟоу адунеи ҳаилнаркаар акәын, насгьы [[Священное Писание|Иԥшьоу Аҩыра]] иаҿамгылакәа. VI-тәи ашәышықәсазы «[[Христианская топография|Ақьырсиантә топографиа]]» ҳәа зыӡбахә ҳәоу анапылаҩыра ҭыҵит [[Александрия|Александриантәи]] ахәаахәҭҩы [[Козьма Индикоплевст|Козма Индикоплевст]] авторс дызмаз. [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҟны уи азҿлымҳара ду арҭомызт. Апатриарх [[Фотий I (Патриарх Константинопольский)|Фоти]] Болгариа аҳ Михаил изиҩит уи азҿлымҳара иаԥсам ҳәа, уа иану ажәҩан иазку агәаанагара шымцу азгәаҭо, насгьы автор «аҵабырг еиҭазҳәо иакәымкәа, алакәқәа зҳәо еиҳа диеиԥшны» дибеит. Аха Мраҭашәаратәи Европа аусумҭа аларҵәара ду аиуит. Амонголцәа раԥхьатәи аамҭазы уи [[Киевтәи Урыстәыла|Киевтәи Урыстәыла]] адгьылҵакырахь инаӡеит, XVII-тәи ашәышықәсанӡагьы анырра аман<ref name="rus">[http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html Д. О. Святский. Астрономия древней Руси]. {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111012181442/http://krotov.info/libr_min/from_1/0035svya.html |date=2011-10-12 }}</ref>.
Козма Индикоплевст Адгьыл сфератәуп ҳәа иҟаз агипотезеи Птолемеи исистема зегьи мап рцәикуан, насгьы урҭ ахәыцрақәа «игьежьу агаӡабызшәа» ҳәа рыхьӡиҵеит. Иара уи шьақәирӷәӷәон Иԥшьоу Аҩыраҿы иаҳәо Аҩынтәтәи Ааираан амаалықьцәа ажәларқәа абыкь абжьы ала еизыргоит ҳәа «ажәҩан аҵыхәантәи аҵыхәанӡа». Адгьыл гьежьызар, ажәҩангьы гьежьуп, даҽакала иуҳәозар, ҳәаа амаӡам, уи Аҩыра иаҿагылоуп. Уи адагьы, ажәҩан «гьежьны» иҟазар, убри аҟнытә, уи аҵкарқәа рыла аглобус иахьымкьысуазар, нас усҟан ауаа, зегьы рыԥсҭалара аан, Аҩынтәтәи Аара аан адгьыл аҟынтәи ишԥашьҭыҵуеи? Козма игәаанагарала Адгьыл аԥшь-кәакьҭа аформа аман. Хыхьынтә ари аԥшь-кәакьҭа шьхак ахь ихалоит, уи ахықә аҩада-мраҭашәарахь инаауп, насгьы ари адгьыл-шьха анаара иқәыршәны аҩадантә аладаҟа еиуеиԥшым ажәларқәа нхоит. Амра аниасуа аамҭазы, ҩадатәи адгьылқәа раасҭа аладатәи адгьылқәа еиҳа ирзааигәаны иааԥшуеит. Адгьыл иаакәыршаны иҟоуп [[Мировой океан (мифология)|аокеан]], уи аҵкар аҿы икьакьоу аха иҵәцоу ажәҩантә ҭӡамц халоит, аокеан нырцәтәи адгьыл иазцо.
Козма Индикоплевст иусумҭа адагьы, иҟан X-тәи ашәышықәсазтәи болгариатәи автор [[Иоанн Экзарх|Иоанн Екзарх]] ишәҟәы «Афымш» ҳәа хьӡыс измоу, уи 1263 шықәсазтәи анапылаҩырала ҳара ҳҟынӡа иааит<ref name="rus"/>. Ари аусумҭа актәи аасҭа еиҳа аимак-аиҿак аҵоуп. Ганкахьала, Иоанн Козма игәаанагарақәа иреиԥшу агәаанагарақәа ааирԥшуеит, аха автор Адгьыл ампыл еиԥш ихаҿы ишааиго ала агәаанагарагьы ыҟоуп. Иара убас, Козма иеиԥш акәымкәа, уи апланетақәеи аеҵәақәеи еилихуеит.
Мрагыларатәи ақьырсианра акосмографиатә гәаанагарақәа ануп VIII-тәи ашәышықәсазы инхоз [[Богословие|атеолог]] [[Иоанн Дамаскин|Иоанн Дамаскин]] ишәҟәы «Аиашахаҵаратә дин ииашаны аилыркаара» аҟны. Иоанн игәаанагарақәа Козма игәаанагарақәа ирҿагылоуп: [[Зодиак|Азодиак]] зегь рыла иаарԥшуп, апланетақәа растрологиатә ҩнқәа рыӡбахә ҳәоуп, адгьыл аформагьежь адгылара амоуп. Дамаскин ишәҟәы ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагара еизак аанарԥшӡом, аха ажәҩан аԥсабара иазкны агәаанагарақәа зегьы аагоуп. [[Василий Великий|Васили Ду]] игәаанагара адгылара аҭаны иаагоуп: «сего небесе божественный Василий тонкое быти, глаголет, естество, аки дым».
=== Аҿыцҿиара аепоха (XV—XVI ашәышықәсақәа) ===
==== Аԥхьатәи Аҿыцҿиара (XV-тәи ашәышықәса) ====
«Аҵарауаҩтә мдырра» ҳәа зыӡбахә ҳәоу атрактат аҿы иаагоу [[Николай Кузанский|Николаи Кузантәи]] (1401—1464) икосмологиа аҿыцра ду аҟазшьа амоуп. Иара игәы иаанагеит Адунеи аматериалтә акзаара, насгьы Адгьылгьы иныҟәоу апланетақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡон; ажәҩантә цәеижьқәа рҿы ауаа нхоит, Адгьыл аҟны еиԥш, насгьы Адунеи аҿы иҟоу зегьы еиҟараны амзызқәа рыла имҵысуашәа рхы рыԥхьаӡоит. Иара игәаанагарала, Адунеи ҳәаа амаӡам, аха ҵыхәаԥҵәара амоуп, избан акәзар ҵыхәаԥҵәарадара [[Бог|Анцәа]] заҵәык иоуп изҟазшьарбагоу. Убри аамҭазы, Кузанц иҟны абжьаратәи аамҭақәа рзтәи акосмологиа аелементқәа рацәаны еиқәхоит, ажәҩантә сферақәа рыҟазаара агәрагарагьы уахь иналаҵаны, адәахьтәи — имҵысуа аеҵәақәа рысферагьы урҭ рхыԥхьаӡараҿы. Аха, урҭ асферақәа зынӡагьы игьежьӡам, рыргьежьра еибеиԥшӡам, насгьы рыргьежьратә ҵәҩанқәа акосмос аҿы иалкаау аҭыԥ ааныркылом. Убри аҟнытә, адунеи абсолиуттә центри иаахтыҵәҟьоу аҳәааи амаӡам (иҟалап, абри аҵакала акәзар Николаи Адунеи аҳәаадара иазку итезисгьы шеилкаатәу)<ref>{{книга|автор=Койре А.|год=2001|заглавие=От замкнутого мира к бесконечной вселенной|издательство=Логос|место=М.|страницы=2—17}}</ref>.
==== Агелиоцентртә система (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{main|Адунеи агелиоцентртә система}}
{{Anchor|Коперник}}XVI ашәышықәса актәи азбжа [[Николай Коперник|Николаи Коперник]] иҟаиҵаз агелиоцентртә дунеитә система ҿыц ацәырҵрала иазгәаҭан. Коперник Амра адунеи агәҭаны иқәиргылеит, апланетақәа зыкшәшоу (Адгьылгьы уахь иналаҵаны, иара зхатә ҵәҩангьы иакшәшо). Иара уажәгьы Адунеи имҵысуа аеҵәақәа рысферала иҳәаақәҵоуп ҳәа иԥхьаӡон; иҟалап, иара убасгьы ажәҩантә сферақәа шыҟоу агәра игозҭгьы<ref>{{статья|автор=Barker P.|заглавие=Copernicus, the orbs, and the equant|год=1990.|издательство=Synthese}}</ref>.
==== Икьасоу Аҿыцҿиара (XVI-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжа) ====
{{See also|Џьордано Бруно икосмологиа}}
Коперник ихәыцрақәа рылацәажәараан, англыз астроном [[Диггес, Томас|Томас Диггес]] иҳәеит акосмос ҵыхәаԥҵәара шамам, насгьы еҵәала ишҭәу. Урҭ ахшыҩҵакқәа ирҵаулеит италиатәи афилософ [[Джордано Бруно|Џьордано Бруно]]<ref>Джордано Бруно. О бесконечности, Вселенной и мирах</ref><ref>{{книга|автор=Gatti H.|заглавие=Giordano Bruno and Renaissance Science|издательство=Cornell Univercity Press|год=1999|страницы=105—106}}</ref><ref>Койре 2001; Granada 2008.</ref>. Бруно икосмологиа аԥҟарақәа жәпакы раамҭазы иҿыцын, уимоу иреволиуциатәын, еиҳарак Аамҭа Ҿыц акосмологиа аԥҟарақәа рацәаны иазыԥшын: Адунеи аҵыхәаԥҵәарадареи уа иҟоу адунеиқәа рхыԥхьаӡареи, аеҵәақәа харатәи амрақәа рыла аиԥшьра, адунеи аматериалтә акзаара иазку агәаанагара. Уи аамҭазы, Џьордано Бруно ихәыцрақәак (раԥхьаӡа иргыланы аматериа аԥсы ахаҵара ахшыҩзцара) иаарласны аҵарадырра аанрыжьит.
[[Файл:Tychonian system.svg|thumb|300px|Тихо Браге идунеитә система]]
Аха аҵарауаа зегьы Коперник иконцепциа рыдыркыломызт. Убас, аҿагылаҩцәа дыруаӡәкын [[Тихо Браге]], уи аматематикатә спекулиациа ҳәа ахьӡҵо. Иара акомпромисстә “геогелиоцентртә” адунеитә система ҟаиҵеит, Птолемеи Коперники рҵарақәа реилаҵара иахылҵыз: Амреи, Амзеи, аеҵәақәеи имҵысуа Адгьыл иакәшоит, апланетақәеи акометақәеи зегьы Амра иакәшоит. Браге Адгьыл уахыки-ҽнакитәи аҵәирагьы азхеиҵомызт.
=== Аҭҵаарадырратә револиуциа (XVII ашәышықәса) ===
{{Anchor|Кеплер}} [[Кеплер, Иоганн|Иоганн Кеплер]] ихаҿы иааигон Адунеи ҵыхәаԥҵәара змоу арадиус змоу ампыл еиԥш, [[Амратә система|Амратә система]] ахьыҟаз агәҭаны аҭыԥ аманы. Кеплер игәы иаанагон ари аҭҳәаа анҭыҵтәи асфератә шьаҭа еҵәала иҭәуп ҳәа —апланетақәа зкәыршоу, зхы зырлашо аобиектқәа<ref name="Физики: Биографический справочник">{{книга|автор=[[Храмов, Юрий Алексеевич|Храмов Ю. А.]]|заглавие=Физики: Биографический справочник|ответственный=Под ред. [[Ахиезер, Александр Ильич|А. И. Ахиезера]].|издание=Изд. 2-е, испр. и дополн|место=М.|издательство=[[Наука (издательство)|Наука]], Главная редакция физико-математической литературы|год=1983|страницы=130|страниц=400|isbn=|тираж=200000}}
</ref>. Иара иаргументқәа иреиуоуп [[фотометрический парадокс|афотометриатә парадокс]] ишиашоу аԥхьагылаҩ. Кеплер ихьӡ иадҳәалоуп даҽа револиуциакгьы. Иара иԥсахуеит агьежьтә ныҟәарақәа, еиуеиԥшым аеквантқәа рыла ирхьанҭоу, акы ала — аеллипс иаваршәны, насгьы уи иқәланы аныҟәара [[Законы Кеплера|азакәанқәа]] ааигоит, уажәшьҭа иара ихьӡ зху.
[[Галилео Галилей|Галилео Галилеи]], Адунеи аҵыхәаԥҵәарадара азҵаара аартны иааныжьны, аеҵәақәа Амра еиԥшуп ҳәа агәаанагара дадгылон. XVII-тәи ашәышықәса азбжазы — аҩбатәи азбжазы урҭ ахәыцрақәа ирыдгылеит [[Рене Декарт]] (аԥшаҵәиқәа ртеориа)<ref name="Рене Декарт">{{книга|автор=Матвиевская Г. П.|заглавие=Рене Декарт|место=М.|издательство=Просвещение|год=1987|страницы=38|страниц=79|серия=Люди науки|isbn=|тираж=74000}}</ref>, [[Отто фон Герике]], [[Христиан Гюйгенс|Христиан Гиугенс]]. Хиугенс раԥхьаӡакәны аеҵәа ([[Сириус]]) аҟынӡа абжьаӡара аилкаара иҽазишәеит, уи алашара амра атәы иаҟароуп ҳәа агәаанагара ҟаҵаны.
XVII-тәи ашәышықәсазы Браге исистема иадгылаз дыруаӡәкын иналукааша италиатәи астроном, аиезуит [[Риччиоли, Джованни Баттиста|Џьованни Риччиоли]]. Адгьыл Амра акәшара ишиашоу ашьақәырӷәӷәара 1727 шықәсазы мацара ауп ианцәырҵыз ([[аберрация света|алашаратә аберрациа]]), аха ииашаҵәҟьаны Браге исистема аҵарауаа реиҳараҩык мап ацәыркит XVII-тәи ашәышықәсазы Коперник-Кеплер асистема иаҿырԥшны ҵаҵӷәыда, иԥсабаратәымкәа ируадаҩтәуп ҳәа иԥхьаӡаны.
=== XVIII—XIX ашәышықәсақәа ===
XVIII ашәышықәса алагамҭазы иҭыҵит ҳаамҭазтәи афизика зегьы азы аҵак ду змаз ашәҟәы — [[Исаак Ньютон|Исаак Ниутон]] иҩымҭа “Аԥсабаратә философиа аматематикатә принципқәа”<ref>{{книга|автор=Ньютон И.|заглавие=Математические начала натуральной философии|место=М.|издательство=Наука|год=1989|страниц=688|ссылка=http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm|ответственный=Перевод с латинского и примечания [[Крылов, Алексей Николаевич|А. Н. Крылова]]|archive-date=2007-07-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20070726095013/http://ilib.mccme.ru/djvu/klassik/newton.htm}}</ref>. Уажәы макьана заԥҵара иаҿу аматематикатә анализ афизика алшара анаҭоит афактқәа ӷәӷәала ахәшьара рыҭара, иара убасгьы урҭ рыхцәажәара зҽазызшәо атеориақәа рхаҭабзиара ииашаны аӡбара.
Уи ашьаҭала, XVIII-тәи ашәышықәсазы, Ниутон Адунеи амодель иргылоит. Иара еиликаауеит, агравитациа змоу ацәеижьқәа рыла иҭәу ҵыхәаԥҵәара змоу адунеи аҟны хымԥада урҭ зегьы анеилало аамҭа шыҟало. Убас ала, иара игәы иаанагоит Адунеи аҭыԥҭаӡара ҵыхәаԥҵәарадоуп ҳәа.
1755 шықәсазы [[Райт, Томас (астроном)|Томас Раит]] ({{lang-en|Thomas Wright}}) иусумҭа шьаҭас иҟаҵаны, [[Кант, Иммануил|Иммануил Кант]] иҳәеит Агалактика еикәагьежьуа цәеижьны иҟазар шалшо, еҵәа рацәала ишьақәгылоу, Амратә системаҿы аус зуа амчқәа иреиԥшу агравитационтә мчқәа рыла еидкылоу, аха кырӡа еиҳа зымҽхак ҭбаау. Агалактика аҩнуҵҟа иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи (ҷыдала, ҳара ҳ-Амратә системаҿы), иалҵуа адиск уахынла ажәҩан аҿы ацәаҳәа лаша еиԥш иубарҭахоит. Кант иара убасгьы иҳәеит уахынла ажәҩан аҿы иубаратәы иҟоу [[туманность|анаҟәрақәа]] руакқәакгьы хазы игоу агалактикақәа ракәзар шалшо.
[[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иҟаиҵаз агәаанагара ала, анаҟәрақәа [[Млечный Путь|Асар Рымҩа]] асистема еиԥшу харатәи аеҵәатә системақәа ракәзар ҟалоит. 1785 шықәсазы иара иҽазишәеит Асар Рымҩа аформеи ашәагааи аилкаара, насгьы уи аҿы Амра ахьыҟоу, [[Метод звёздных подсчётов|“скоп” ҳәа изышьҭоу аметод]] ахархәарала — еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла аеҵәақәа рыԥхьаӡара. 1795 ашықәсазы, апланетартә наҟәыра [[NGC 1514]] данахәаԥшуаз, еилыкка ибеит еҵәак уи агәҭаны, анаҟәратә материала зкәыршаз. Абасала, ииашоу анаҟәрақәа шыҟоу лакҩакрада еилкаан, насгьы анаҟәратә шәытақәа зегьы харатәи аеҵәатә системақәа роуп ҳәа ахәыцра аҭахӡамызт<ref name="efremov">{{cite web |author=Ю. Н. Ефремов. |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |title=Постоянная Хаббла |publisher=[[Астронет]] |access-date=2010-10-04 |archive-date=2011-08-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/60r7gd7of?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1198709 |url-status=live }}</ref>.
1837 шықәсазы, [[Струве, Василий Яковлевич|В. Иа. Струве]], иара ихатә хылаԥшрақәа рыла, α Лира апараллакс гәеиҭеит, иагьишәеит (1839 шықәсазы икьыԥхьын). Иоуз аҵакы (0,125" ± 0,055") раԥхьаӡа акәны еҵәак апараллакс қәҿиарала ианеилкаахаз иаҿырԥштәхеит. Ари Адунеи ииашоу аҭыԥҭаӡаратә масштаб аилкаараҿы актәи шьаҿан<ref>{{cite web|url=http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|title=Параллакс звезды|access-date=2013-04-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20130921052034/http://www.openaxiom.ru/astronomy/knowledge06/stars19.php|archive-date=2013-09-21|url-status=dead}}</ref>.
=== XX ашәышықәса ===
[[Файл:Aleksandr Fridman.png|thumb|250px|А. А. Фридман]]
XX-тәи ашәышықәса иахьатәи акосмологиа ахьиз ашәышықәса ауп. Уи ашәышықәса алагамҭазы ицәырҵуеит, насгьы аҿиара амҩа иану, ателескоп дуқәа, акосмос ахь аԥырра, акомпиутерқәа рыҟаҵаразы атехнологиақәа реиԥш иҟоу иҿыцу аихьӡарақәа зегьы еиднакылоит.
Иахьатәи акосмологиахь раԥхьатәи ашьаҿақәа ҟаҵан 1908—1916 шықәсқәа рзы. Уи аамҭазы, [[Малое Магелланово Облако|Магеллантәи Аԥсҭҳәа хәыҷы]] аҟны [[Цефеида|ацефеидқәа]] рпериоди иубарҭоу рыеҵәатә шәагааи рыбжьара ииашаны апропорционалтә еизыҟазаашьа аарԥшра ([[Ливитт, Генриетта Суон|Генриетта Ливитт]], ЕАА) [[Герцшпрунг, Эйнар|Еинар Герцспруни]] [[Шепли, Харлоу|Харлоу Шаплии]] ирылнаршеит ацефеидқәа рыла абжьаӡара аилкааразы аметод аԥҵара.
1916 шықәсазы, [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] иҩуеит [[Общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аиҟаратәрақәа — агравитациа атеориа, аԥыжәара змоу акосмологиатә теориақәа рзы шьаҭас иҟалаз. 1917 шықәсазы, «иҭынчу» Адунеи аазырԥшуа аӡбара аԥшаара иҽазшәо, Еинштеин азеиԥш зыҟазааратә теориа аиҟаратәрақәа рахь параметрк — [[Космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] ациҵоит.
1922—1924 шықәсқәа рзы [[Фридман, Александр Александрович|А. Фридман]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа (акосмологиатә константа ада, насгьы уи ацны) Адунеи зегьы ашҟа ихы иаирхәоит, насгьы иҭынчым аӡбарақәа иоуеит.
1929 шықәсазы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] иааирԥшит агалактикақәа рыццакреи урҭ рҟынӡа абжьаӡареи рыбжьара апропорционализм азакәан, анаҩс уи ихьӡ зыхҵахаз. Еилкаахоит Асар Рымҩа иааҳакәыршаны иҟоу адунеи идуум хәҭак мацара шакәу. Абри зегьы иацны ицәырҵуеит [[Космогонические гипотезы|Кант игипотеза]] ашьақәырӷәӷәара: анаҟәрақәак, ҳара ҳтәы еиԥш иҟоу агалактикақәа роуп. Убри аамҭазы, иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иҭынчым аԥсабара иазкны Фридман иҟаиҵаз алкаақәа шьақәдырӷәӷәоит, убри аамҭазыгьы ишьақәдырӷәӷәоит акосмологиа аҿиаразы иалху ахырхарҭа шиашоу<ref name="zasovhistory">{{книга|автор=Засов А. В., Постнов К. А.|заглавие=Общая астрофизика|место=М.|издательство=ВЕК 2|год=2006|страниц=398|isbn=5-85099-169-7|тираж=1500}}</ref>.
Абри аамҭа инаркны 1998 шықәсанӡа акосмологиатә константа змам Фридман иклассикатә модель аԥыжәара аиуеит. Акосмологиатә константа аҵыхәтәантәи аӡбарахь иамоу анырра ҭҵаахоит, аха Адунеи аарԥшразы иамоу аҵакы азы аексперименталтә рбагақәа ахьмаҷу иахҟьаны, ас еиԥш иҟоу аӡбарақәа ахылаԥшратә дыррақәа рыҭҵааразы ахархәара роуӡом.
1932 шықәсазы [[Цвикки, Фриц|Ф. Цвикки]] аматериа лашьца аҟазааразы агәаанагара ааирԥшуеит — афымцамҳалдызтә радиациа ала зхы аазмырԥшуа, аха агравитациатә еидҳәалараҿы иалахәу аматериа. Уи аамҭазы ари ахәыцра гәҩарала ирыдыркылеит, насгьы 1975 шықәсазшәа ауп уи аҩбатәи аԥсҭазаара анаиуз, зегьы рыла ианрыдыркылаз<ref>{{книга|автор=Эйнасто Яан.|заглавие=Сказание о тёмной материи|оригинал=Tumeda aine lugu|ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1233291|ответственный=сост. Mihkel Jõeveer, ред. Urmas Tõnisson|издание=Tumeda aine lugu|место=Tartu|издательство=Ilmamaa|год=2006|том=71|серия=Eesti mõtteloo (История эстонской мысли)|страницы=259—415|isbn=978-9985-77-192-1|archive-date=2011-09-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20110927074426/http://www.astronet.ru/db/msg/1233291}}</ref>.
1946—1949 шықәсқәа рзы [[Гамов, Георгий Антонович|Г. Гамов]] ахимиатә элементқәа рхылҵшьҭра еиликаарц иҽазышәо, агәыцәтә физика азакәанқәа Адунеи аҽырҭбаара алагамҭаҿы ихы иаирхәеит. Абас ауп «Адунеи ца» атеориа — Атҟәацра ду атеориа — шцәырҵыз, уи иацны Кельвинқәак раҟара аԥхарра змоу аизотроптә цәынхатә радиациа агипотеза.
1964 шықәсазы [[Пензиас, Арно Аллан|А. Пензиаси]] [[Вильсон, Роберт Вудро|Р. Уилсони]] арадиодиапазон аҿы аизотроптә ԥырхага ахыҵхырҭа рыԥшааит. Убасҟангьы еилкаахоит, ари Гамов иазԥхьагәеиҭахьаз [[реликтовое излучение|ацәынхатә радиациа]] шакәу. Адунеи ца атеориа шьақәырӷәӷәоуп, насгьы аелементартә хәҭаҷқәа рфизика акосмологиахь иаауеит.
1991—1993 шықәсқәа рзы акосмостә гәаҭарақәа “Реликт-1”, иара убас СОВЕ рҟны ацәынхатә шәахәаркра афлуктуациақәа аартхеит. Ҵабыргны, ԥыҭрак ашьҭахь Нобель ипремиа занашьахаз COBE агәыԥ иалахәыз аӡәык-ҩыџьак мацара роуп<ref name="zasovhistory"/>.
1998 шықәсазы, харатәи Ia хкы змоу асуперҿыцқәа рҟынтәи идуқәоу <math>z</math> рзы Хаббл идиаграмма ҟаҵоуп. Еилкаахоит Адунеи [[Ускорение расширения Вселенной|ццакрала]] аҽырҭбаара ишаҿу. Фридман имодель ари алнаршоит акосмологиатә константа ала иаарԥшу антигравитациа алагалараан мацара. Абри азы аҭакԥхықәра зду иҷыдоу амчхара ахкык аҟазаара азы агәаанагара цәырҵуеит — амчхара лашьца. Ҳаамҭазтәи аҽырҭбааратә теориа цәырҵуеит — ΛCDM амодель, уи амчхара лашьцагьы аматериа лашьцагьы аҵанакуеит. Адунеи ирласны аҽырҭбаара иалагеит 6—7 миллиард шықәса раԥхьа. Уажәтәи аамҭазы (2010-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы) Адунеи убас ала аҽарҭбаауеит, уи аҿы абжьаӡарақәа 10 миллиард шықәса рыла ҩынтәны еизҳауеит, насгьы ҳаԥхьаҟа ари атемп маҷӡак ауп аҽахьаԥсахло<ref>{{статья |автор=[[Рубаков, Валерий Анатольевич|Валерий Рубаков]] |заглавие=Вселенная известная и неизвестная |издание=[[Наука и жизнь]] |номер=11 |год=2019 |страницы=46—50 |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ |язык=ru |archive-date=2019-11-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191109121739/https://www.nkj.ru/archive/articles/37272/ }}</ref>{{rp|48}}.
== Аҭҵаараҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы, Адунеи аҭҵаараҿы иаарту апроблема хадақәа иреиуоуп: [[расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара]] апроблемақәеи, абри апроцесс раԥхьатәи астадиақәеи [[Космологическая сингулярность|аханатәтәи асингулиарра]] аҟынтәи; [[Фундаментальные взаимодействия|шьаҭанкылатәи афизикатә еидҳәаларақәа]] [[Теория всего|Реидгылара Ду]] апроблема ([[гравитация|агравитациатә еидҳәаларақәагьы]] уахь иналаҵаны); [[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду змоу аилазаашьа]] ахылҵшьҭреи аеволиуциеи; Адунеи аҿы [[жизнь во Вселенной|аԥсҭазаареи]] [[внеземной разум|ахдырреи]] рызҵаарақәа. [[чёрные дыры|Акылаара еиқәаҵәақәагьы]] уахь иналаҵаны, иклассикатәым аҟазшьа змоу афундаменталтә обиектқәа рҟазшьа апроблема ӡбамкәа иаанхоит. Џьоукы аҵарауаа ргәы иаанагоит ари аԥсабара аилкаара [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] анҭыҵ ицоит ҳәа, насгьы [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аԥҵара аҭахуп ҳәа. [[активные ядра галактик|Агалактикақәа ргәыцә активқәа]], [[квазар|аквазарқәа]], [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] уахь иналаҵаны, Адунеи аҿы еицырзеиԥшу еиуеиԥшым аобиектқәа рҟазшьеи «русуратә механизми» рыхҳәаа азҵаарагьы ӡбам. Иаҳҳәап, XXI-тәи ашәышықәса алагамҭазы иҟаз адыррақәа рыла, ашьақәырӷәӷәара алыршахеит агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа харатәи метагалактикатә хҭысқәоуп ҳәа, урҭ мчхарала еицырдыруа Адунеи ахәҭаҿы зегь реиҳа идууп<ref name="tsitsin-surdin" />.
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Notelist}}
'''Источники'''
{{Reflist}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |заглавие=Вселенная |автор=Ф. А. Цицин, [[Сурдин, Владимир Георгиевич|В. Г. Сурдин]] |том=6 |год=2006 |страницы=41 }}
* {{БРЭ |заглавие=Космологическая сингулярность |ссылка=https://bigenc.ru/c/kosmologicheskaia-singuliarnost-af649e |автор=В. Н. Лукаш, Е. В. Михеева |год=2022 }}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/60/kosmogonicheskie-mify.htm Космогонические мифы] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |автор=[[Топоров, Владимир Николаевич|В. Н. Топоров]] |часть=[https://www.peoplesmyths.com/k/kosmos.html Космос] |заглавие=Мифы народов мира. Энциклопедия |том=2 |год=1988}}
* {{книга |заглавие=The Classical Theory of Fields (Course of Theoretical Physics) |том=2 |издание=revised 4th English |издательство=Pergamon Press |место=New York |isbn=978-0-08-018176-9 |pages=358—397 |ref=Ландау |язык=en |автор=[[Ландау, Лев Давидович|Landau L. D.]], [[Лифшиц, Евгений Михайлович|Lifshitz, E. M.]] |год=1975}}
* {{книга |заглавие=A Greek-English Lexicon |ссылка=https://archive.org/details/greekenglishlexi0000lidd_y0v2 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-864214-5 |ref=Liddell |язык=en |автор=Liddell H. G., Scott R. |год=1968}}
* {{книга |заглавие=Gravitation |место=San Francisco |издательство=W. H. Freeman |isbn=978-0-7167-0344-0 |pages=703—816 |автор=[[Charles W. Misner|Misner C.W.]], [[Торн, Кип|Thorne K. S.]], [[Уилер, Джон Арчибальд|Wheeler J. A.]]|год=1973 }}
* {{книга |заглавие=An Introduction to the Science of Cosmology |год=2001 |издательство=[[IOP Publishing|Institute of Physics Publishing]] |ref=Raine |язык=en |автор=Raine D. J., Thomas E. G.}}
* {{книга |заглавие=Essential Relativity: Special, General, and Cosmological |ссылка=https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279 |издательство=[[Springer Science+Business Media|Springer Verlag]] |место=New York |isbn=978-0-387-10090-6 |pages=[https://archive.org/details/essentialrelativ00rind_279/page/n205 193]—244 |автор=[[Wolfgang Rindler|Rindler, W.]] |год=1977 }}
* {{книга |издание=2nd |заглавие=Smithsonian Universe |ссылка=https://archive.org/details/universe0000unse_q5t6 |место=London |издательство=[[Dorling Kindersley]] |isbn=978-0-7566-9841-6 |ответственный=Martin Rees |год=2012 }}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{статья |заглавие=The Heliocentric System in Greek, Persian and Hindu Astronomy |doi=10.1111/j.1749-6632.1987.tb37224.x |bibcode=1987NYASA.500..525V |издание=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=500 |номер=1 |pages=525—545 |ref=Bartel |язык=en |тип=journal |автор=[[Ван дер Варден, Бартель Леендерт|van der Waerden B. L.]]|год=1987}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:дунеи}}
[[Акатегориа:Астрономиа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акосмос]]
[[Акатегориа:Алагылазаарақәа]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
tkkq9qv6gx6mntfh17u6gxxi68se74e
Аҭоурых
0
55332
172617
171811
2026-08-24T13:29:57Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171811
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|1=Аҭоурых|2=Адунеизегьтәи аҭоурых}}
[[Файл:Gyzis 006 (Ηistoria).jpeg|мини|280x280px|«Аҭоурых [[Аллегория|аллегориа]]», [[Гизис, Николаос|Николаос Гизис]], 1892]]
'''Аҭоурых''' (ажәытә бырзен бызшәа аҟынтә ἱστορία - «азҵаара аҭара»; «азҵаарақәа рыҭарала иҳауз адыррақәа»<ref name="bre2008s130">БРЭ, 2008, с. 130.</ref>), '''аҭоурыхтә ҭҵаарадырра''' - [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]], аҭҵаарадырратә (академиатә) дисциплина, [[Ауаҩы|ауаатәыҩса]] [[прошлое|ииасхьоу раамҭа]] ҭнаҵаауеит; ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭеи, аҭоурыхтә хҭысқәеи афактқәеи рымзыз-хылҿиаатә еимадарақәеи<ref name="evans1">{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |title= The Two Faces of E.H. Carr |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Richard J. Evans |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809211116/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/evans10.html |url-status= live }}</ref><ref>{{cite web |url= http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |title= What History Is |access-date= 2008-11-10 |author= Professor Alun Munslow |year= 2001 |website= History in Focus, Issue 2: What is History? |publisher= [[University of London]] |archive-date= 2011-08-09 |archive-url= https://web.archive.org/web/20110809204914/http://www.history.ac.uk/ihr/Focus/Whatishistory/munslow6.html |url-status= live }}</ref><ref name="arnold2000">Arnold, 2000.</ref>, иалкаау аҭоурыхтә процессқәа рзакәанеизшәарақәеи, [[Общество|асоциум]] аҿиареи, насгьы иарбанзаалак ауаҩытәыҩсатә усуреи рыхцәажәареи рыҭҵаареи рзы аҭоурыхтә ҭҵаарадырра ахархәара рынаҭоит [[Исторический источник|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]], уахь иаҵанакуеит: еиуеиԥшым [[нарратив|анарративқәа]], [[Письмо|аҩыратә документқәа]], ҿырҳәалатәи аацҳамҭақәа, [[артефакт (археология)|аматериалтә артефактқәа]], [[лингвистика|алингвистикатә]] дыррақәа, иара убас [[Аекологиа|аекологиатә]] маркерқәа.<ref name="bre2008s130"/>
«Аҭоурых» - ажәытә хҭысқәеи, ииасхьоу аамҭа [[историческая память|гәаларшәагак]] аҳасабала иаазырԥшуеи, урҭ ахҭысқәа ирызку адыррақәа рыԥшаареи, реизгареи, реилыркаареи зныԥшуа зеиԥш терминуп.<ref name="arnold2000"/> [[история письменности|Аҩыра аԥҵахаанӡеи]] [[письменная история|аҩыратә ҭоурых]] алагамҭанӡеи иаҵанакуа ауаатәыҩса ииасхьоу раамҭа, [[Первобытное общество|ажәытәӡатәи аамҭа]] ҳәа иԥхьаӡоуп.<ref>{{cite web |url=https://www.dictionary.com/browse/prehistory |title=Prehistory Definition & Meaning |website=Dictionary.com |access-date=2022-12-06 |archive-date=2022-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221120231321/https://www.dictionary.com/browse/prehistory |url-status=live }}</ref>
Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аусхкқәа иреиуоуп: аҭоурыхтә хҭысқәа еиҳа еиӷьны еиҭазҳәо анарративқәа ма егьырҭ аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа ралкаара;<ref name="evans1"/><ref name=Tosh1>{{cite book |title=The Pursuit of History|url=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/52|last=Tosh|first=John |publisher=Pearson Education Limited |isbn=978-1405823517 | edition=4th|year=2006|page=52}}</ref> ҳаамҭазы иҟоу апроблемақәа реилкааразы аҭоурыхҿиарадырра иааннакыло аҭыԥи ииасхьоу аамҭа аҭҵаара иамоу ахәарҭеи.<ref>{{Cite book |author=Stearns, Peter N.; Seixas, Peter Carr; Wineburg, Samuel S. |url=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/6/mode/2up |title=Knowing, teaching, and learning history : national and international perspectives |year=2000 |publisher=[[New York University Press]] |others=Internet Archive |isbn=978-0814781418 |page=6 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Nash l |first= Gary B. |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= The "Convergence" Paradigm in Studying Early American History in Schools |year= 2000 |publisher= New York University Press |location= New York & London |isbn= 0814781411 |pages= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 102–115] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/102 }}</ref><ref>{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Seixas |first= Peter |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Schweigen! die Kinder! |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 }}</ref> Иалкаау культурак иазҷыдароу, аха уи иахьыԥшым аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа рыла ишьақәырӷәӷәам анарративқәа (иаҳҳәап, [[Артуриана|акрал Артур изку ажәабжьқәа]]), иҟаҵәҟьаз аҭоурыхтә хҭысқәа, насгьы зыгәра го аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реиԥш акәымкәа, урҭ аарԥшуп [[культурное наследие|акультуратә ҭынха]], мамзаргьы [[Легенда|алегендақәа]] ирыхәҭакны.<ref name="Low1">{{cite book |title= Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |last= Lowenthal |first= David |editor= Peter N. Stearns |editor2= Peters Seixas |editor3= Sam Wineburg |chapter= Dilemmas and Delights of Learning History |year= 2000 |publisher= [[New York University Press]] |location= New York & London |isbn= 978-0814781418 |page= [https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 63] |chapter-url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |url= https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/63 }}</ref>
''Аҭоурыхҭҵааҩ'' - аҭоурыхи [[Вспомогательные исторические дисциплины|ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәеи]] ҭызҵаауа аспециалист иоуп.<ref>[http://feb-web.ru/feb/ushakov/ush-abc/09/us1c5706.htm Историк] // Толковый словарь русского языка / Под ред. Д. Н. Ушакова. — Т. 1. — Стб. 1257.</ref><ref>{{Книга|часть=Историк |автор = [[Ожегов, Сергей Иванович|Ожегов С. И.]] |заглавие = [[Словарь Ожегова|Толковый словарь русского языка]] |ответственный= Под ред. проф. [[Скворцов, Лев Иванович|Л. И. Скворцова]] |издание = 28-е изд. перераб |место = М. |издательство = Мир и образование |год = 2014 |страниц = 1376}}</ref><ref name="Ефремова">{{книга|часть=Историк |автор=[[Ефремова, Татьяна Фёдоровна|Ефремова Т. Ф.]]|заглавие=Современный словарь русского языка : орфографический, словообразовательный, морфемный : около 20 000 слов, около 1200 словообразовательных единиц|место=М.|издательство=[[АСТ (издательство)|ACT]]|год=2010|страниц=699|isbn=978-5-17-069855-4}}</ref> Иахьатәи аамҭазы аҭоурыхҭҵааҩцәа рҟынтә ԥыҭҩы заҵәык роуп аҭоурыхҭҵааҩцәа ҳәа изышьҭоу, уи ахаҭыԥан, изызку ахырхарҭақәа ирҿырԥшны, рхы иадырхәоит еиуеиԥшым аилкаарақәа: [[социальная история|асоциалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], акультуратә ҭоурыхҭҵааҩцәа, [[феминистская история|афеминисттә ҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[история науки|аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩцәа]], [[политическая история|аполитикатә ҭоурыхҭҵааҩцәа]] уҳәа убас иҵегьы.<ref>Arnold, 2000, p. 55.</ref>
== Аилкаареи аетимологиеи ==
Ажәа «аҭоурых» раԥхьатәи аҵакы [[Древняя Греция|ажәытә бырзен бызшәа]] аҟынтәи иаагоуп, уи иаанагоит «аҭҵаара, аилкаара, ашьақәыргылара, адырра аиура». Аҭоурых ахҭысқәеи [[факт|афактқәеи]] рыҵабыргреи риашареи рышьақәыргылара иадҳәалан. [[Древний Рим|Ажәытә аурымтәи]] аҭоурыхҿиарадырраҿы ([[Историография|аҭоурыхҿиарадырра]] иахьатәи аҵакала — аҭоурых ҭызҵаауа аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аҟәша ауп), ари ажәа иаанарԥшуа иалагеит ииасыз ахҭысқәа ирызку [[Нарратив|ажәабжьҳәара]]. Иаарласны, «аҭоурых» ҳәа ахьӡырҵо иалагеит иарбанзаалак иҟаҵәҟьоу ма ихыҭҳәаау хҭыск, ҟаларак ирызку [[рассказ|ажәабжьқәа]].<ref>''[[Утехин, Сергей Васильевич|Утехин С. В.]]'' [http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm О понимании истории] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140326182103/http://utechin.narod.ru/svu/notice/02_01.htm |date=2014-03-26 }}</ref>
Аспециалистцәа изларҳәо ала, [[Ионийцы|иониатәи]] ажәа ''аҭоурых'' (ἱστορία) аауеит «индоевропатәи ашьаҭа ''vid'' аҟынтә, зҵакы алаҭын бызшәаҟны ''video'' аурыс бызшәаҟны ''видеть'' ҳәа иаарԥшу».<ref name="tahogodi">[[Тахо-Годи, Аза Алибековна|Тахо-Годи А. А.]] Ионийское и аттическое понимание термина «история» и родственных с ним // Вопросы классической филологии. – М.: Издательство Московского университета, 1969. Вып. 2. С. 112.</ref><ref name="savelpolet"/>
[[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]] ажәа «аҭоурых» ҵакыс иамаз аҭҵаарадырра амҩала ироуаз иарбанзаалак адырра ауп, иахьатәи аҵакы ала аҭоурыхтә дырра ахаҭа акәымкәа. Иаҳҳәап, ари ажәа [[Аристотель|Аристотель]] «Аԥстәқәа рҭоурых» аҟны ахархәара аиҭеит. Уи ҳԥылоит, иара убас [[Гомер|Гомер]] игимнқәа, [[Гераклит|Гераклит]] иҩымҭақәа, Афинтәи аҳәынҭқарра аҿаԥхьа аҭоубаура атекст уҳәа рҿы. Ажәытә бырзен бызшәаҿы иҟан ажәа ''historeîn'', «аҭҵаара», уи раԥхьа [[Иония|Иониа]] мацара аҟноуп ахархәара ахьамаз, уаантәи Бырзентәыла зегьы иалаҵәеит, анаҩс [[Эллинизм|аеллинистикатә цивилизациа]] зегьы.<ref name="Ferrater-Mora">Ferrater-Mora, José. ''Diccionario de Filosofia''. Barcelona: Editorial Ariel, 1994.</ref>
Иарбан [[Культура|культуразаалак]] аҿы еицырдыруа, аха ихьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла ирҵабыргым ажәабжьқәа, иаҳҳәап, [[Король Артур|акрал Артур]] изку алегендақәа, иаобиективтәу аҭҵаара акәымкәа, еиҳарак [[Культурные ценности|акультуратә ҭынха]] иахәҭакны иԥхьаӡоуп.<ref>{{книга |заглавие=Knowing Teaching and Learning History, National and International Perspectives |ссылка=https://archive.org/details/knowingteachingl00samw |часть=Schweigen! die Kinder! |год=2000 |издательство=[[New York University Press]] |место=New York & London |isbn=0-8147-8141-1 |страницы=[https://archive.org/details/knowingteachingl00samw/page/24 24] |язык=en |автор=Seixas, Peter |ответственный=Peter N. Stearns, Peters Seixas, Sam Wineburg (eds.)}}</ref><ref name="Low1" /> Аҭоурых иарбан хәҭазаалак аҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала абас еиԥш иҟоу ҭҵааразароуп.
Ажәытә бырзен аҵакала ажәа «аҭоурых» XVII ашәышықәсазы [[Бэкон, Фрэнсис|Френсис Бекон]] ахархәара аиҭеит еицырдыруа атермин «[[естественная история|аԥсабаратә ҭоурых]]» аҟны. Бекон изы аҭоурых — «аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы зҭыԥ шьақәыргыло амаҭәарқәа рдырра ауп», уи хыҵхырҭас иамоу [[память|агәынкылара]] ауп ([[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырра]] агәҭахәыцра ишалҵшәо еиԥш, [[поэзия|апоезиа]] афантазиа ишалҵшәо еиԥш). Абжьарашәышықәстәи Англиа аҟны ажәа «аҭоурых» еиҳарак ахархәара аман иааизакны ажәабжь аҵакы аҭаны (''story''). Иҷыдоу атермин аҭоурых (''history'') ииасхьоу ахҭысқәа реишьҭагыла аҳасабала англыз бызшәаҿы ицәырҵит [[XV век|XV ашәышықәса]] анҵәамҭазы, ажәа «аҭоурыхтә» (''historical'', ''historic'') — XVII ашәышықәсазы.<ref name="Whitney">Whitney, W. D. ''[https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}''. New York: The Century Co, 1889.</ref><ref name="Ferrater-Mora"/> Германиеи, Франциеи, Урыстәылеи рҿы ажәа «аҭоурых» аҩҵакык рыла ахархәара амоуп.
Абиԥарақәа ргәалашәараҿы иаанхаз ахҭысқәа зегьы, еиуеиԥшым иҵабыргу рформақәа, аҭоурыхтә [[Хроника|хроника]] аҵакы шьақәдыргылоит<ref name="wordnet">[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }} {{Анеишьа амам азхьарԥш|число=23|месяц=05|год=2013|url=http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn|id=20090329}}, «History».</ref>. Уи ииасыз аамҭа аиҭашьақәыргыларазы еиҳа ихадоу ахыҵхырҭақәа ралкааразы иаҭахуп. Иарбанзаалак аҭоурыхтә [[архив|архивқәа]], еиуеиԥшым атекстқәеи адокументқәеи ахьыԥшаау азеиԥш архив аҵакы иахьыԥшуп; урҭ доусы «рхатәы ҵабырг» шрымоугьы, лассы-лассы рыхәҭак ҿаԥырҽуеит. Архивтә хыҵхырҭақәа рыдагьы, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәар рылшоит абаҟақәа ирну аҩырақәеи асахьақәеи, аҿаԥыцтә жәабжьқәа, иара убас егьырҭ ахыҵхырҭақәа<ref>Michael C. Lemon (1995).The Discipline of History and the History of Thought. Routledge. Page 201. ISBN 0-415-12346-1</ref>, иаҳҳәап, [[археология|археологиатә]]. Аҭоурых иахьыԥшым ахыҵхырҭақәа рыла, археологиа еиҳарак аҭоурыхтә ҭҵаарақәа рзы ахәарҭа амоуп, ахҭысқәа лабҿаба избаз ршаҳаҭрақәа рышьақәырӷәӷәара ма рҿагылара мацара акәымкәа, иара убас информациала рхарҭәаара алнаршоит, иалкаау аамҭа хҵәахақәа ирхаану злаҟам ала.
== Аҭоурыхи амифқәеи ==
Аҭоурыхтә текстқәа змам архаикатә культурақәа рҿы, урҭ ахыҵхырҭақәа рроль нанагӡоит [[мифология|амифологиа]], уи ажәытәра иазку адыррақәа раиуразы ицхыраагӡоуп. Кыр иҿиахьоу аҭоурыхтә традициа аныҟоу аамҭақәа раангьы, амифопоетикатә традициа аҵак ду амоуп. Убри аан иҟоуп аҭоурыхтә хҭыс ҿыцқәа рызхәыцра зҽазызшәо амифологиатә текстқәа. Урҭ рыхцәажәара мҩаԥысуеит «адәахьтәи» аганахьалагьы «аҩныҵҟатәи» аганахьалагьы (автохҳәаа). Аҭоурых аҭҵаарадырра аҳасабалеи, ма амиф аҳасабалеи реизыҟазаашьа апроблема еиҳа ихадахоит раԥхьатәи аҭоурыхтә усумҭақәа рцәырҵра аамҭазы, аха уи аамҭазы еиҳарак акосмологиатә ҟазшьа змоу ажәытә мифопоетикатә схемақәеи атекстқәеи аԥыжәара шрымац ирымоуп. Иалыркаауеит: ауаа ирыдҳәалаз ажәытәтәи ахҭысқәа рҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала, [[Древний Восток|Ажәытә Мрагылара]] ишьақәгылаз анцәа идҳәалоу ахҭысқәа ирызку атеократиатә квази-ҭоурых, насгьы амифқәа, аквазиаамҭатә форма шеиқәырхоугьы ауаа ирыдҳәалаз ахҭысқәа ирызхьамԥшуаз<ref name="toporov1987">Топоров. История и мифы, 1987.</ref>.
Аҭоурыхи амифологиеи реидҳәалара еилыкка иубарҭоуп [[космогонические мифы|акосмологиатә нарративқәа]] рҿы. Урҭ рҷыдарақәак анырра ду ҟарҵеит раԥхьатәи аҭоурыхтә текстқәа рышьақәгылашьеи рҵакқәеи рҿы. Ари анырра аарԥшуп азҵаара аҭак аҳасабала ишьақәгылоу атекст аҿы: Атекст шьақәгылоуп адунеи аиҿкаашьа иазку азҵаарақәеи аҭакқәеи рыла. Атекст еихшоуп ахҭысқәа рыхцәажәарала ишьақәгылоу ахәҭақәа рыла. Арҭ ахҭысқәа аамҭа ахҵәахақәа раҳасабала еишьҭагылоуп, хҵәахацыԥхьаӡа алагамҭа арбоуп. Акосмос ақәыԥшылара ахцәажәарақәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп. Ахырхарҭа шьақәыргылахоит адәахьынтәи аҩныҵҟахь. Ашара етапк аҟынтәи анаҩстәи аетап ахь аиасразы иаҭахуп иҷыдоу азнеишьа. Ахҭысқәа хәыҷы-хәыҷла акосмологиатәи анцәатәи ҩаӡара аҟынтәи аҭоурыхтәи ауаҩытәыҩсатәи ҩаӡарахь илбаауеит. Акосмологиатә цәаҳәа аҵыхәтәантәи аелемент аҭоурыхтә цәаҳәа актәи аелемент акәхоит. Раԥхьатәи [[культурный герой|акультуратә фырхаҵа]] лассы-лассы арҭ аҩ-цәаҳәак рҳәааҿы дцәырҵлоит. Уи адгьылтә ҩаӡараҿы акосмос аԥҵара хиркәшоит. Иара иоуп асоциалтә нормақәа рышьақәыргыларала акультура-ҭоурыхтә традициа ашьаҭа зкуа. Атекстқәа рҟны асоциалтә ԥҟарақәа аарԥшхоит. Урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп аколлектив аҩныҵҟа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рыԥҟарақәа. Арҭ аԥҟарақәа рҟынтәи иаауеит аиуара асхемақәа<ref name="toporov1987"/>.
Амифопоетикатә текстқәа рҿы акосмологиатәи, аиуаратәи, иара убас аибагаратә еизыҟазаашьақәеи рсистема асхемақәа рыдагьы, амифҭоурыхтә традициақәа рсхема аҵанакуеит. Арҭ асхемақәа, еиҳарак, амифқәеи «аҭоурыхтә» [[предание|ҳәамҭақәеи]] рыла ишьақәгылоуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа лассы-лассы агха рыхьуеит, насгьы амифи аҭоурыхтә ҳәамҭеи рҳәаақәа рышьақәыргылара гәрамгарҭас иҟарҵоит, аха атрадициа ныҟәызго рыбжьара ари аихшара ауадаҩрақәа цәырнагаӡом. Англыз етнограф [[Малиновский, Бронислав Каспар|Бронислав Малиновски]] «аҭоурыхтә» ҳәамҭақәа иалкаау традициак ныҟәызго иреиԥшу ауаҩытәыҩсатә персонажцәа злахәыз, насгьы аколлектив актуалтә гәалашәара (ажәаҳәаҩ ихатә гәалашәара, аҭаацәа рабиԥара ргәалашәара, агенеалогиатә схемақәа уб. иҵ.) зымҿхазкуа ахҭысқәа ирыдиҳәалон. «Аҭоурыхтә» ҳәамҭа иаҷыданы, амиф аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшуп даҽа ҭагылазаашьак аҿы ухаҿы иузаамго ахҭысқәагьы: убас, еиуеиԥшым аиҭакрақәа мҩаԥысуеит, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп ацәеижь аԥсахра, ауаҩы аԥстәы иеиԥшхара, усхкык аҟынтәи даҽа усхкык ахь аиасра. Амифи аҭоурыхи реиԥшымзаарақәа ҭырҵаауеит егьырҭ «анарративтә» проза хкқәа ирҿырԥшны.
Америкатәи аиндеиццәа [[нутка (народ)|нутка]] ркультураҿы амифи [[легенда|алегендеи]] реизыҟазаашьа ҭызҵааз [[Сепир, Эдуард|Едуард Сепир]] алкаа ҟаиҵеит аҩжанркгьы ныҟәызго иҟаҵәҟьаз ахҭысқәа рдырраҭарақәа раҳасабала ишахәаԥшуа, аха амиф ажәытәра лашьца ([[мифическое время|амифтә аамҭа]]), адунеи зынӡа даҽакала ианыҟаз аепоха иахыԥхьаӡалоуп; алегенда аҭоурыхтә персонажцәа аазырԥшуа, иалкаау аҭыԥи ажәлари ирызку, актуалтә [[ритуал|ритуалтә]] ма асоциалтә ҵакы змоу ахҭысқәа рыҽрыманадоит. [[сказка|Алакә]], амиф, аҭоурыхтә ҳәамҭа, иԥшьоу аҭоурых назлоу ԥшь-хәҭакны еилоу «анарративқәа» рсхема аҳәаақәа ирҭагӡаны иалкаахоит ҩ-ҷыдарак — «алакәтә» — «илакәтәым», «[[сакральное|асакралтә]]» — «исакралтәым»: алакә — лакәтәуп, исакралтәым; амиф — лакәтәуп, исакралтәуп; аҭоурыхтә ҳәамҭа — илакәтәым, исакралтәым; иԥшьоу аҭоурых — илакәтәым, исакралтәуп. Ари аусхкы ҭызҵаауаз аҵарауаа, иаҳҳәап, Е.Сепир, Б. Малиновски, В. Сиудов, К. Скотт Литтлтон, У. Беском, [[Вансина, Ян|Ж. Вансина]] уб. егь., апроза аҩныҵҟа еиуеиԥшым ажанрқәа алыркаауан, иара убас амифологиатәи аҭоурыхтәи ҳәамҭақәа рыбжьара атипологиатә аиасрақәа реишьҭагылашьақәа шьақәдыргылон. Ибжьаратәу аформақәа рахь иаҵанакуеит аҭоурыхтә хҳәаа иадҳәалоу, аха амифопоетикатә традициа иахылҿиаауа агәалашәара, ахроникатә нҵамҭақәа, ашаҳаҭтә ҿахәы, ахылҵшьҭра иазку аҳәамҭақәа. Агиографиатә легендақәа амифи аҭоурыхтә текстқәеи ирыдҳәалоуп. Иҟоуп еиҳа инарҭбаау апроблема: агиографиатә легендақәа «рҭоурыхтәра», иара убас аҭоурыхтә нарративқәа «рмифологиатәра», мамзаргьы «рҭоурыхтә ҵакы рцәыӡра». Уи ареалтә ҭоурыхтә хаҿқәа рбиографиақәагьы ирызкуп<ref name="toporov1987"/>.
Раԥхьатәи «аҭоурыхтә» прозақәа иреиуоу — аҭоурыхра иазааигәатәны уахәаԥшуазар — рхатә ҳәамҭа мацарақәа роуп «аҭоурыхтә» ҳәа ирыԥхьаӡо, егьырҭ ааигәа иҟоу акультурақәа рҳәамҭақәа амифологиатә аамҭа иаҵанакуеит, амифологиа аҳасабалагьы иахәаԥшуеит. Актуалтә гәалашәара иаҵанакуа аамҭа анҭыҵ — аҩыра змам атрадициақәа рҿы, шамахамзар, быжь-абиԥарак иреиҳаӡам — ажәытәра зегьы ахҭысқәа рыла еихшамкәа еизакны иҟоуп, ахҭысқәеи ажәабжьҳәаҩи рыбжьара аамҭатә дистанциа арбаӡам. Ҳ. ԥ. ҟ. 1-тәи азқьышықәсазы хыԥхьаӡара рацәала акультурақәа, Адгьылбжьарамшын инаркны аокеан Ҭынч аԥшаҳәақәа рҟынӡа, аҳәынҭқарра ашьақәгылара аамҭа рхыргеит, раԥхьаӡа акәны амифопоетикатә шьақәгылашьақәа рҿы акризис ҟалеит. Акосмологиатә схемақәа ртрадициатә формақәа ацәырҵра ҿыцқәа ишахәҭоу еиԥш рыхцәажәареи реилыркаареи рылымшеит. Ажәытә космологиатә традициаҿы аилыркаара зҭахыз аҭагылазаашьақәа рыхәҭак ауп изыхцәажәаз, убри аҟнытә убарҭ ацәырҵра ҿыцқәа назлаз, ахцәажәара ахкы ҿыцқәа аҭахын. Акосмологиатә нарративқәеи, [[этиологические мифы|аетиологиатә мифқәеи]], иара убасгьы заатәи аквазиҭоурыхтә текстқәеи рҟынтәи, акультура ииасуеит заатәи аҭоурых хцәажәарахь. Аамҭа цацыԥхьаӡа ишьақәнаргылоит адунеи аҭоурыхтә хәаԥшышьа, насгьы аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ицәырҵуеит. Раԥхьа аҭоурыхтә хәаԥшра амифопоетикатә иаҟәгамызт, анаҩс уи иацәхьаҵны иаҿагылеит, аҵыхәтәаны, зынӡа мап ацәнакит. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы макьана иубарҭоуп акосмологиатә жәабжьқәа рҷыдарақәа жәпакы. Убас, урҭ азҵаарақәа жәпакы рҭак ҟазҵо аиҿкаашьа рымоуп. Убас, заатәи [[русская летопись|аурыс ашықәснҵа]] алагамҭа «Абар [[Повесть временных лет|аамҭатә шықәсқәа ражәабжьқәа]]. Аурыс дгьыл ахьынтәиҟалаз. Киев раԥхьаӡа аҳра зуадаз, насгьы иарбан хылҵшьҭроу иамоу аурыс дгьыл» акыраамҭатәи атрадициа шьаҭас иамоуп. Џьара-џьара заатәи аҭоурых ԥҵамҭаҿы азҵаарақәеи аҭакқәеи рформа стилистикатә знеишьаны иҟалоит, иаҳҳәап, лассы-лассы уи аҩыза [[ирландские саги|ирландиатәи асагқәа]] рҿы иуԥылоит, мамзаргьы атекст иалкаау аҭыԥқәа рҿы иааԥшуеит, иаҳҳәап, китаитәи «[[Го юй|Го иуи]]», «Аҳрақәа ирызку ажәабжьқәа» рҿы. Азҵаара-аҭактә композициа ахархәара, хәҭа-хәҭала акәзаргьы, заатәи аҭоурыхтә хцәажәарақәа рҿы адиалогқәа рырацәара ауп изыдҳәалоу, иаҳҳәап, китаитәи «[[Шу цзин|Шуцзин]]» («Аҭоурых ашәҟәы») аҟны. [[Геродот|Геродот]] ихаҭа шаҳаҭс дахьзыҟамлоз, насгьы избаз иаҳасабала аӡәгьы изеиҭамҳәоз ахҭысқәа данрыхцәажәоз, адиалог аформа дазхьаԥшуан, џьара-џьара азҵаарақәеи-аҭакқәеи рформақәагьы. Ари автор иидыруаз адиалог иашақәа, ааԥхьарақәа, ажәахәқәа убас егьырҭгьы, ма зынӡа ахархәара риҭаӡом, ма иԥсахны иааигоит. Заатәи аҭоурыхтә текст аформа ахаҭа, еиҳарак, аҭак аԥшаара аҳасабала ишьақәгылан, уи азы атекст ибзианы аус адулатәын. Арахь иаҵанакуеит, Геродот ихы иаирхәаз амифқәа ррационалисттә интерпретациа аметоди аҭоурыхдырҩы [[Фукидид|Фукидид]] алҵшәақәа рыла илкаақәа рметоди. Аҭак аԥшаара, еиҳарак акосмологиатә нарративқәа ирықәшәо аритуалқәа рҳәаа иҭагӡаны, аҭак аиура апроцедура иадҳәалоуп<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа амифопоетикатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡоу аамҭеи ақәыԥшылареи реилкаара еиқәдырхоит. Аҭоурыхдырыҩцәа Геродот, Фукидид, [[Полибий|Полибии]] аамҭа [[цикличность|ациклтә модель]] еихыршон, уи ала иаарԥшхоит Геродот ихронологиа шҵаҵӷәыдоу, Фукидид «илогикатә» хронологиа еиԥш. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵаҩцәа иарбоу аилкаара аиааира рҽазыршәон, ахыркәшаратә аамҭатә цикл «ариашарала». Убас, урҭ аелементқәа еиҿызкаауаз, ахронологиа иадызҳәалоз асиақәа шьақәдыргылон. Ижәытәӡатәиу аҿырԥштәқәа рахь иаҵанакуеит «[[Палермский камень|Палермтәи ахаҳә]]» ала еицырдыруа ажәытә египеттәи ашықәснҵара еиқәхаз ахәҭақәа, ҳ.ԥ.ҟ. 25-тәи ашә., ҳ.ԥ.ҟ. XII—VII ашә. ирыҵаркуа аепонимқәа ассириатәи рсиақәа — лимма, иара убас аҭоурыхтә ҟазшьа змоу китаитәи атекстқәа, уахь иаҵанакуеит иалкаау аҳра аҭоурых, адинастиақәа, анналқәа, мамзаргьы изхылҵыз рыхьӡқәеи рыԥсҭазаара арыцхәқәеи еиқәзырхаз, [[Чжоу|Чжоу]] аепохаан ицәырҵыз ашьҭратә ҭаӡҩырақәа уб.иҵ. Ажәытәӡатәи заатәи-аҭоурыхтә текстқәа ирыҵаркуеит иара убас, хронологиала еишьҭаргылоу хыԥхьаӡара рацәала асиақәа, урҭ ирхыԥхьаӡалоуп [[Евмел Коринфский|Евмел]] иҩымҭа «Коринтиака» еиԥшу агенеалогиатә поемақәа, есышықәсатәи аофициалтә нҵамҭақәа, [[логографы|алогографцәа]] — [[Гекатей Милетский|Гекатеи Милетскии]] егьырҭи еиқәдыршәаз «Агенеалогиақәа». Агенеалогиақәа ахронологиатә еишьҭагылашьақәа рахь ииасыр рылшон. Индиатәи агенеалогиатә традициа [[пураны|апуранқәа]] рыла иалагоит — аканонтә [[индуизм|индуисттә]] текстқәа, аквазиҭоурыхтә жанр «[[Итихасы|Итихасы]]» атекстқәа — хаҭала иуҳәозар «аҭоурых». Ари атрадициа еиҳарак амифологиатә материал аҟны инарҵауланы ашьаҭа акит, иара убас Индиа ҭыԥқәак рҿы иахьа уажәраанӡа еиқәхеит, лассы-лассы маӡала. Агенеалогистцәа хԥа-ԥшьба шәышықәса рыҩныҵҟа аҭыԥантәи аҭоурых аиҭашьақәыргылара алзыршо асиақәа шьақәдыргылоит, иара убас амифологиатә «адунеи ашара аепохеи» [[первопредок|раԥхьаӡа изхылҵызи]] аҵыхәтәантәи ашәышықәсақәа рҭоурыхи рыбжьара аамҭалатәи аимҟьарсҭа еиҳарак амифологиатә материал ала ихадырҭәаауеит. Аҵыхәтәантәи аамҭазы хыԥхьаӡара рацәала агенеалогиатә традициақәа ирыхцәажәан Океаниа, Африка, иара убас Аладатәи, Агәҭантәи, Аҩадатәи Америка арегионқәа рҿы<ref name="toporov1987"/>.
Агенеалогиатә усумҭақәа ирықәшәоит акосмологиатә қәыԥшылара аобиектқәа рыла лассы-лассы зыхцәажәарақәа ирылаго, агеографиатә ҟазшьа змоу аԥҵамҭақәа. Акосмологиатә традициа аҟынтәи аҭоурыхтә традициахь, даҽакала иуҳәозар, амифқәа рҟынтәи аҭоурых ахь аиасра апроцесс аан, «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» (иара убас урҭ ирышьашәалоу аперсонификациа зызу, нцәахәыс иԥхьаӡоу аобиектқәа, [[Кронос|Кронос]], [[Гея|Геиа]], [[Уран (мифология)|Уран]] реиԥш иҟоу уҳәа уб.иҵ.) амифологиатә нарратив, акосмологиатә драма алахәылацәа рҟынтәи аҭоурыхтә процесс ахьымҩаԥысуа ҳәаақәаны иҟалеит. Ари аиасра алыршахеит аилкаарақәа «аамҭеи» «ақәыԥшылареи» асакралтә ҟазшьа рцәыӡреи, насгьы ҿыц ицәырҵыз ахырхарҭа — аҭоурых — аҟны дара рзы еиҳа зхы иақәиҭу ахархәаратә ԥҟарақәа рышьақәгылареи иабзоураны. Аҭоурыхтә дунеихәаԥшышьа ашьақәгылара иацхрааит заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа жәпакы. Урҭ рахь иаҵанакуеит автор еиуеиԥшым традициақәак дахьрызхьаԥшуа ажәабжьқәа (ажәытә бырзен логограф [[Гелланик|Гелланик]] еиқәиршәеит тәылақәак рзеиԥш ҭоурых ахронологиатә схема; [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] еиқәиршәеит Китаи раԥхьатәи еизаку ҭоурыхны иҟалаз «Аҭоурыхтә нҵамҭақәа»), иара убас автор аамҭа хҵәахак, ма хҭыск ахьааирԥшуа ([[Пелопоннесская война|Пелопоннессктәи аибашьра]] иазку Фукидид ишәҟәы «[[История (Фукидид)|Аҭоурых]]»; аҭаацәара Бань рышәҟәы «Заатәи Хань рдинастиа аҭоурых»). Аҩ-ҭагылазаашьак рҿы атекст асакралтә ҟазшьеи амифи ирцәыхароуп. Арҭ атекстқәа амифгьы рылоуп, аха азеиԥш концепциа аҳәаақәа ирҭагӡаны ихадоу ароль ааннакылом, уи епизодны, детальны, аԥҵамҭа иалементны иҟалоит<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы акосмологиатә концепциақәа «аритми» ахырхарҭеи шьақәдыргылон. Иаҳҳәап, ақалақьқәа, аҳәынҭқаррақәа, адинастиақәа, ацивилизациақәа рҭоурых ахцәажәараан, аҭоурыхҭҵааҩцәа рхы иадырхәон акосмологиатә еилазаара аҟынтәи иааз аилкаарақәа, еиҳа иманшәалоу ахцәажәаратә схема аҳасабала, убарҭ иреиуоуп аира, аизҳара, адеградациа, аԥсра; арҭ апроцессқәа акосмологиатә мистериаҿы асакралтә елементны иҟамызт. Раԥхьатәи ажәабжьқәа еиҳарак аҳрақәеи (иаҳҳәап, ажәытәкитаитәи атрадициаҟны) аибашьрақәеи рыхцәажәарала ишьақәгылоу - акосмологиатә еиҿагыларақәа рҭоурыхтә аналог ауп. Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рзы лагамҭаны иҟалеит ақалақь ашьаҭакра ([[Тит Ливий|Тит Ливии]] иҟны [[Рим|Рим]]), уи амифи аҭоурыхи еиланагӡоит, иара убас акосмологиатә ԥҵара атемагьы иадҳәалоуп. Аҭоурых аҿы амиф аҭынха иаҵанакуеит иҷыдоу аҭоурыхтә традициа ашьаҭакҩы ихаҿсахьа, уи лассы-лассы амифгьы аҭоурыхгьы иахырыԥхьаӡалоит, мамзаргьы уи иҟаҵәҟьазаара агәыҩбара рызцәырнагоит (аурымцәа рҿы [[Ромул и Рем|Ромулеи Ремеи]]; аславиантә традициаҿы [[Лях|Лиах]], [[Чех|Чех]], [[Крак|Крак]], [[Кий (князь)|Кии]] уҳәа егьырҭгьы)<ref name="toporov1987"/>.
[[Геродот|Геродоти]] егьырҭ заатәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи аҭоурыхтә персонажцәа рхымҩаԥгашьа ахақәиҭра еижьаганы ирыԥхьаӡон, урҭ акосмологиатә хҭысқәа алахәцәа ргәазыҳәарақәа назыгӡо раҳасабала акәын ишаадырԥшуаз. Убасҵәҟьа ауп ишыҟаз абжьарашәышықәстәи аамҭазы иҟаз «апровиденциалисттә» традициагьы. Аҭоурых ҭҵаарадырратә дисциплинак аҳасабала, насгьы аҭоурыхра адунеихәаԥшышьатә конструкцианы ашьақәгылара иацхрааит аҭоурыхтә хҭысқәа зыхҟьаз аилкаареи, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ рыҿиареи. Уи аганахьала Фукидид илшаз рацәоуп. Геродот лассы-лассы азакәан амчхареи алахьынҵеи дрызхьаԥшуан, аха ус еиԥш иҟоу азнеишьа амзызқәа ҭҵаарадыррала реилкаара иацәыхаран<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә текстқәа рҿы акосмогониа иазҷыдароу «аԥҵаратә схема» ашьҭақәа еиқәырхан, уи уажәы ииаган, уаанӡа истатикатәны, иаморфтәны, еиҟәыҭхамкәа, рацәак хшыҩзышьҭра зҭатәым ҳәа иԥхьаӡаз - ауаҩы иҭоурых ахь. Аҭоурых аҿы ахҭысқәа еиӷьу аҟынтәи еицәоу ахь ииасуан; убри аан акосмогониатә мифқәа рҿы иаҳа ихадоу ҳәа иԥхьаӡоу аԥҵара «алагамҭа» ауп: иаԥҵаз адунеи абсолиуттә акзаареи аинаалареи аныԥшуан. Инарҭбааны аларҵәара аман ԥшь-шәышықәсак ирызкыз агәаанагара: актәи — [[золотой век|ахьтәы шәышықәса]], аҵыхәтәантәи — зегьы иреицәоу, узықәгәыӷратә иҟам аамҭа. Иҟан иара убас уи иаҿагылоу асхемақәагьы, уа ахьтәы шәышықәса ҳәа иԥхьаӡан аҭоурых анҵәамҭа — ари еиуеиԥшым [[хилиазм|ахилиастикатә]] концепциақәа ирызҷыдаҟазшьан<ref name="toporov1987"/>.
Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа (иаҳҳәап, ажәытәбырзентәи) ӷәӷәала аепос иадҳәалаз ажәабжьҳәаратә литература ажанр иаҵанакуан, уи амифологиатә шьаҭақәа шамоу ҩашьом. [[логограф|Алогографцәеи]] [[Геродот|Геродоти]] рҭоурыхтә текстқәа рҟны инарҭбааны рхы иадырхәон афольклортә, иара убас алакәтә материал. Аурымтәи аҭоурыхҿиарадырра аԥсыжратә қьабз аан ирҳәоз арҽхәарақәеи ({{lang-la|laudatio funebris}}), насгьы зыдунеи зыԥсахыз иԥсҭазааранҵеи ирыдҳәалоу, иамоуп иара убас афольклортә хыҵхырҭақәагьы. Убас, афольклортә стилистика аҷыдарақәа жәпакы [[Тацит|Тацит]] иҿы иубарҭоуп. Заатәи аҭоурыхтә усумҭақәа, лымкаала Геродот иҟны, амифологиатәи афантастикатәи материалқәа (рационалла аус зыдулоу) рацәаны иахьрылоу, иаҳҳәап, атыҩкрақәа, адгьылҵысрақәа, алахьынҵеи ([[Тихе|Тихе]]) алаԥықәшәареи рроль убас егьырҭгьы шаҳаҭра руеит арҭ атекстқәа амифопоетикатә традициа аҭынха шакәу. [[Аристотель|Аристотель]] Геродот «амифолог» ҳәа ихьӡиҵеит (ажәытә бырзен бызшәала μυθολόγος). Убри аамҭазы акраҵанакуеит амиф рационалла аилкаара, насгьы аҭоурыхтә материал ихыҭҳәаау аҟәыҭхара, уи Геродот илнаршеит амифологиа аҟынтәи аҭоурых ахь аиасра. Аепикатә традициақәа рышьақәгыларазы иҟаз аҭоурыхтә ҭагылазаашьақәа џьара-џьара даара еиуеиԥшымызт, убри аҟнытә атекстқәа рҟны аҭоурыхи амифологиеи реизышәара еиҟарамызт. Амиф ҟазшьа змоу индиатәи аепикатә поемақәеи («[[Махабхарата|Махабхарата]]», «[[Рамаяна|Рамаиана]]»), [[пураны|пуранақәеи]] реиԥш еицырдыруа иҟоуп, иара убас аҭоурых ҟазшьа змоу испаниатәи «[[Песнь о моём Сиде|Сара с-Сид изку ашәеи]]», исландиатәи акралтәи, ма абшьҭратәи [[саги|сагақәеи]]<ref name="toporov1987"/>.
Аҭоурых амиф аҟынтәи ахақәиҭтәра убарҭоуп асакралтә ҟазшьа зцәыӡыз, анаҩс аҭҵаарадырра аҭоурых зхылҿиааз атекстқәа рҟны еиԥш, ажәытә амифопоетикатәи адинхаҵаратәи традициақәагьы рҟны. Убас, аџьамтә традициаҿы ([[маздеизм|амаздеизми]] [[манихейство|аманихеиствеи]]) аҭоурых шьақәгылоуп иԥсабаратәым асхемала, аха уи ашьаҭа асакралтә беиарақәа рсистема еиқәзырхо акосмологиатә дунеихәаԥшышьаҿы иҟоуп. Даара акраҵанакуан аамҭа азҵаара ахаҭа азҿлымҳара (иаҳҳәап, [[Зерван|Зерван]] ихаҿсахьаҿы), уи апериодизациеи аҿиареи, иара убас аамҭеи аԥҵара амч хадақәеи реимадара - иҵоуроугьы иҵоурамгьы. Амиф аҟынтәи аҭоурых ахь аиасраҿы аҵакы аман [[иудаизм|аиудаизм]], уи Анцәеи (аԥсабаратә дунеи иалгоу, акосмологиаҿы аасҭа аҭоурых аҳәаақәа ирҭагӡаны иаарԥшу) аҳи (акосмологиатә еимадарақәа зцәыӡыз, шьҭралатәи напхгаҩны иҟалаз, аҭоурыхтә процессқәа ирыхәҭакхаз) аԥсабара иаҟәганы аҭоурых иахәҭакны иҟанаҵеит. [[Ақьырсианра|Ақьырсианра]] амиф аҟынтәи аҭоурых ахь шьаҭанкыла ииасит. [[Христианская мифология|Ақьырсиантә мифологиа]] раԥхьаӡа акәны, Анцәа аҭоурыхтә аамҭа дахәҭакны дҟанаҵеит, [[историчность Иисуса Христа|Иаса Қьырса]] иҟаҵәҟьоу аҭоурыхтә хаҿоуп ҳәа дшьақәырӷәӷәо. Адунеихәаԥшышьа ҿыц излаҳәо ала, ауаҩы амифи акосмологиеи рдунеи аҿы акәымкәа, аҭоурых аҟноуп дахьыҟоу. Аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагарақәа аҭоурыхи амифи еиуеиԥшым реизышәарақәа ирызкны, аха урҭ аки-аки рхьыԥшымра мап ацәкымызт (уи инақәыршәаны — аҭоурыхра амифопоетикатә дунеихәаԥшышьа аҟынтәи), иара убас иҵаулоу ргенетикатә еимадарақәагьы<ref name="toporov1987"/>.
== Аҭҵаарадырра ==
Пруссиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Ранке, Леопольд фон|Леопольд фон Ранке]] ишьақәирӷәӷәон: «Хаз иҟоу ажәларқәа рҭоурых аизга, адунеизегьтәи аҭоурых шьақәнаргылартә изыҟалом, избанзар урҭ ахҭысқәа реидҳәалара ацәыӡуеит. Аха адунеизегьтәи аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала дҵас иамоуп абри аидҳәалара аилкаара, насгьы ажәларқәа зегьы еидызҳәало ахҭысқәа рыҿиарамҩа аарԥшра»<ref name="КФЭ">Всемирная история // [[Краткая философская энциклопедия]]. / Под ред. Е. Ф. Губского и Г. Б. Кораблёвой. — {{М.}}: Прогресс, 1994.</ref>.
[[науковедение|Аҭҵаарадырратә знеишьақәа]] рҳәаақәа ирҭагӡаны аус зуа аҭҵааҩцәа ирыԥхьаӡоит, аҭоурых ихаҭәаау ҭҵаарадыррак аҳасабала адунеи аҿы ишьақәгылеит XIX ашәышықәса азбжеи анҵәамҭеи ирхымгакәа. Убасҟан ишьақәгылеит зхатәы хырхарҭақәа змоу ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ([[психология|апсихологиа]], [[социология|асоциологиа]], [[Антропологиа|антропологиа]], [[политология|аполитологиа]], [[Экономика (наука)|аекономика]]), иара убри аамҭазгьы аҭоурых аҭҵаарадырақәа ргәыԥ иахыԥхьаӡалахеит<ref>Савельева, Полетаев, 2003, с. 292–295.</ref><ref>Савельева, Полетаев, 2008, с. 21.</ref>. Аҭоурых ҭҵаарадыррак аҳасабала ашьақәгылара атәы зҳәо ихадоу арбагақәа ируакуп ауниверситетқәа рҿы аҭоурыхтә факультетқәа раартра. Убри аҟнытә иахьатәи аҭҵаарақәа равторцәа гәҽанызаарала XVIII ашәышықәса аӡбахә рҳәоит аҭоурыхтә дыррақәа реизгара аҟынтәи ҭҵаарадыррала рызнеира аепоха аҳасабала. Уи иаԥхьанеиуаз аамҭа аҵкыс, еиҳа аҭҵаарадырратә знеишьала иалкаан<ref>Каменский, 2012, с. 277.</ref>.
Авторцәақәак аҭоурых [[гуманитарные науки|агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] ирхырыԥхьаӡалоит, даҽа шьоукы - [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]]<ref>Scott Gordon and James Gordon Irving, ''The History and Philosophy of Social Science''. Routledge 1991. Page 1. ISBN 0-415-05682-9</ref>, мамзаргьы агуманитартәи ауаажәларратәи ҭҵаарадыррақәа ирыбжьаратәны ирыԥхьаӡоит<ref>Ritter, H. (1986). Dictionary of concepts in history. Reference sources for the social sciences and humanities, no. 3. Westport, Conn: Greenwood Press. Page 416.</ref>. Аҭоурых аҭҵаара лассы-лассы апрактикатә ма атеориатә хықәкқәа ирыдҳәалоуп, аха уи ауаҩытәыҩсатә дырраҭахрақәа раарԥшра акәзаргьы алшоит<ref name="graham-ch1">{{книга |заглавие=The Shape of the Past |ссылка=https://archive.org/details/shapeofpast0000grah |издательство=Oxford University |год=1997 |часть=Chapter 1 |язык= |автор=Graham, Gordon}}</ref>.
Аҭоурыхҭҵааҩцәа ахҭысқәа рхылаԥшҩцәеи рылахәцәеи ракәны излаҟоу ала, рҭоурыхтә усумҭақәа изҭагылоу аамҭа иашьашәаланы иҩуп, насгьы аполитика ииашамкәа азыҟазаара мацара акәымкәа, раамҭазы иҟаз азеиԥш ҩашьарақәа зегьы аадырԥшуеит. Италиатәи ахәыцҩы [[Кроче, Бенедетто|Бенедетто Кроче]] иажәақәа рыла, «аҭоурых зегьы — ҳаамҭазтәи аҭоурыхуп»<ref name=autogenerated1>Whitney, W. D. (1889). [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ The Century dictionary; an encyclopedic lexicon of the English language] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210202174044/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ |date=2021-02-02 }}. New York: The Century Co. Page [https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 2842] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20210120061910/https://books.google.com/books?id=wrACAAAAIAAJ&printsec=frontcover#PPA2842,M1 |date=2021-01-20 }}.</ref>.
Англо-Америкатәи аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых аҟазара акәу, мамзаргьы аҭҵаарадырра (''Science'') акәу ҳәа иҟаз аимак иахцәажәон, урҭ рҟынтәи ари амаҭәар иаҳа иззааигәоу аилкаара иашьҭан<ref>Arnold, 2000, p. 114.</ref>. Британиатәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Арнольд, Джон (историк)|Джон Арнольд]] излеиԥхьаӡо ала, аҭоурыхтә вариантқәа рахьынтә руакы алхра егьырҭ мап рыцәкны, ишәарҭоуп, избан акәзар абри аҩыза азнеишьала аҭоурых иаку, еиҿагылара змам «ииашоу» жәабжьны иаарԥшхоит. Арнольд иажәақәа рыла, «обиективтә» мамзар «аҭҵаарадырратә» («scientific»; англыз термин «science» аурыс термин «наука» аҵкыс еиҳа иҭшәоуп) ҭоурых зыҟалом. Ас еиԥш иҟоу аҭоурых адунеихәаԥшышьа, асоциалтә интересқәа, агендертә зҵаарақәа ирызку зхатәы гәаанагарақәа змоу асубиективтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ргәазыҳәара иалҵшәоуп, насгьы урҭ лассы-лассы ахҭысқәа ирызку доусы иверсиа ииашоу акы аҳасабала иахәаԥшуеит. Иаку иҵабыргу аҭоурых аидеи — Аҭоурых иашаҵәҟьа — мыцхәы изызхьаԥшуа ауп, убри аҟнытә даараӡа ишәарҭазаргьы алшоит<ref>Arnold, 2000, p. 118.</ref>.
== Аҭоурыхҿиарадырра ==
{{main|Аҭоурыхҿиарадырра}}
[[Файл:General biography; or, Lives, critical and historical, of the most eminent persons of all ages, countries, conditions, and professions, arranged according to alphabetical order (1818) (14761572336).jpg|мини|230px|[[Геродот|Геродот]] (484 ҳ.ԥ.ҟ. - 425 ҳ.ԥ.ҟ.), «аҭоурых аб» ҳәа изышьҭоу]]
Атермин ''аҭоурыхҿиарадырра'' иамоуп акымкәа аҵакқәа. Актәи, уи аҭоурых аҩышьа, [[Методология истории|аҭоурыхтә метод]] ииашаны ахархәара, аҭоурыхтә [[познание|дыррақәа рыҿиара]] иазку аҭҵаарадырра ауп. Аҩбатәи, ари атермин ала иарбоуп, лассы-лассы тематикала, мамзаргьы даҽа знеишьак ала азеиԥш еизакыра аҟынтәи иалху аҭоурыхтә усумҭақәа реизга (иаҳҳәап, [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ирызку [[1960-е годы|1960-тәи ашықәсқәа]] рҭоурыхҿиарадырра). Ахԥатәи, атермин «аҭоурыхҿиарадырра» иаҵанакуеит иалкаау аҭоурыхҭҵааҩцәа ргәаанагарақәеи русумҭақәеи рыҭҵаара (аҭоурыхтә усумҭақәа раԥҵара амзызқәа, урҭ ртемақәа ралхра, ахҭысқәа реилыркаашьа, автори иаԥхьаҩцәеи рдунеихәаԥшышьа, егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рфактқәеи рызхьарԥшрақәеи рхархәашьа анализ рзыруеит). Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа ауаатәыҩса рҭоурых иазку иаку жәабжьк, мамзаргьы ажәабжьқәа рцикл аԥҵара иалацәажәоит.
== Аҭоурых афилософиа ==
{{main|Аҭоурых афилософиа}}
Аҭоурых афилософиа — ауаатәыҩса рҭоурых аҵакы хада азҵаара аҭак аҟаҵара зҽазызшәо [[Афилософиа|афилософиа]] аҟәша ауп. Ари афилософиа аҟәша иаҵанакуеит аҭоурых [[Телеология|ателеологиа]] иазку агәҭахәыцрақәа, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых планк иқәныҟәаны иҿиоума, ахықәкы, ма амҩақәҵагатә принципқәа амоума, насгьы иамоума аҭоурых анҵәамҭа. Аҭоурых афилософиеи [[Историография|аҭоурыхҿиарадырреи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, аҭоурых академиатә дисциплинаҵас аҭҵаара, уи иамоуп иалкаау аметодқәа, апрактикатә хархәара, насгьы ахатә ҿиара аҭоурых. Даҽа ганкахьала, аҭоурых афилософиеи [[История философии|афилософиа аҭоурыхи]] еиларҩашьатәым, даҽакала иуҳәозар, афилософиатә хшыҩҵак аҭоурых аҭҵаара.
Апрофессионалтә ҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырроу]], мамзаргьы [[Семь свободных искусств|зхы иақәиҭу ҟазароу]] ҳәа азҵаара иалацәажәоит. Ари аихшара еиҳарак иԥсабаратәым, избанзар аҭоурых адырратә хкы аҳасабала еиуеиԥшым аспектқәа рыла иахәаԥшуеит<ref>Elizabeth Harris, In Defense of the Liberal-Arts Approach to Technical Writing. College English, Vol. 44, No. 6 (Oct., 1982), pp. 628—636</ref><ref>{{Cite web |url=http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |title=Источник |access-date=2023-02-27 |archive-date=2023-02-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230227040705/http://culturahistorica.org/wp-content/uploads/2020/02/white-historiography_art_science.pdf |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |title=Arise Cliodynamics. Nature 454, 34-35 (3 July 2008) {{!}} doi:10.1038/454034a; Published online 2 July 2008 |access-date=2009-04-01 |archive-date=2010-04-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100419194114/http://www.nature.com/nature/journal/v454/n7200/full/454034a.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |title=Arise Cliodynamics. sott.net/articles |access-date=2009-04-01 |archive-date=2012-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120214013659/http://www.sott.net/articles/show/161508-Transforming-history-into-science-Arise-cliodynamics- |url-status=live }}</ref>.
Аҭоурых афилософиа аҿиараҿы ихадоу знеишьақәаны иалкаазар алшоит абарҭ:
* [[Общественно-экономическая формация|Аформациатә]] ([[Маркс, Карл|К. Маркс]], [[Энгельс, Фридрих|Ф. Енгельс]], [[Ленин, Владимир Ильич|В. И. Ленин]] убас егь.);
* [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ([[Данилевский, Николай Яковлевич|Н. Иа. Данилевски]], [[Шпенглер, Освальд|О. Шпенглер]], [[Тойнби, Арнольд Джозеф|А. Тоинби]], [[Эйзенштадт, Шмуэль|Ш. Аизенштадт]], [[Ерасов, Борис Сергеевич|Б. С. Ерасов]], [[Бондаренко, Дмитрий Михайлович|Д. М. Бондаренко]], [[Следзевский, Игорь Васильевич|И. В. Следзевски]], [[Нефёдов, Сергей Александрович (историк)|С. А. Нефиодов]], [[Алексушин, Глеб Владимирович|Г. В. Алексушин]] уҳәа убас егь.);
* [[Мир-системный анализ|адунеи-систематә]] ([[Франк, Андре Гундер|А. Г. Франк]], [[Валлерстайн, Иммануил|И. Валлерстаин]], [[Амин, Самир|С. Амин]], [[Арриги, Джованни|Џь. Арриги]], [[Дус Сантус, Теотониу|Т. дус Сантус]], [[Чейз-Данн, Кристофер|К. Чеиз-Данн]], [[Абу-Лугод, Джанет|Џь. Абу-Лугод]], [[Чешков, Марат Александрович|М. А. Чешков]], [[Фурсов, Андрей Ильич|А. И. Фурсов]], [[Коротаев, Андрей Витальевич|А. В. Коротаев]], [[Гринин, Леонид Ефимович|Л. Е. Гринин]], уҳәа убас егь.);
* [[школа «Анналов»|анналтә школа]] ([[Блок, Марк|М. Блок]], [[Февр, Люсьен|Л. Февр]], [[Бродель, Фернан|Ф. Бродель]], [[Ле Гофф, Жак|Ж. Ле Гофф]], [[Гуревич, Арон Яковлевич|А. Иа. Гуревич]] уҳәа убас егь.).
== Аҭоурыхтә ҭҵаарадырра аметодқәа ==
{{main|Аҭоурых аметодологиа}}
[[Файл:ancientlibraryalex.jpg|thumb|275px|[[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]]]
Аҭоурыхтә метод ҳәа иашьҭоуп аҭҵааран иԥшааз, анаҩс аҭоурыхтә усумҭа аҩраан ахархәара змаз раԥхьатәи ахыҵхырҭақәеи егьырҭ ашаҳаҭрақәеи аус рыдулара апринципқәеи аԥҟарақәеи рықәныҟәара.
[[Геродот|Геродот]] (484-425 шш. ҳ.ԥ.ҟ.) иусумҭа «[[История (Геродот)|Аҭоурых]]» алагамҭаҿы ишиҩуа еиԥш, уи
<blockquote>еизганы ианиҵеит арҭ адыррақәа (ἱστορίης ἀπόδεξις — азҵаарақәа рыла иоуз адыррақәа ранҵара),
урҭ имҩаԥысуаз ахҭысқәа аамҭа цацыԥхьаӡа ирхамышҭразы,
насгьы аеллинцәеи аварварцәеи рус дуқәеи,
реибашьрақәа зыхҟьаз амзызқәеи еилкаамкәа иаанымхырц азы<ref>Геродот. История. / Пер. и прим. Г. А. Стратановского. Статья В. Г. Боруховича. (Серия «Памятники исторической мысли».) Л.: Наука, 1972. [http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 Книга I. Клио] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150209032254/http://ancientrome.ru/antlitr/t.htm?a=1269019585 |date=2015-02-09 }}</ref>.</blockquote>
Аха аҭоурых аҿы [[научный метод|аҭҵаарадырратә методқәа]] рхархәара аусумҭа «[[История (Фукидид)|Пелопоннесстәи аибашьра аҭоурых]]» зҩыз [[Фукидид|Фукидид]] идырҳәалоит. Геродоти ахҭысқәа анцәа игәаԥхарала имҩаԥысуеит ҳәа изыԥхьаӡоз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәеи реиԥш акәымкәа, Фукидид аҭоурых ауаа ралхрақәеи рхымҩаԥгашьақәеи ирылҵшәаны дахәаԥшуан, ауаҩытәыҩсатә усқәа рҿы ауп амзызқәеи ахылҿиаақәеи рыԥшаара дахьашьҭаз<ref>{{книга |заглавие=Ancient Civilizations: The Near East and Mesoamerica |ссылка=https://archive.org/details/ancientcivilizat0000lamb_f5k0/page/5 |издательство=Benjamin-Cummings Publishing |год=1979 |страницы=5 |язык=en |автор=Lamberg-Karlovsky, C. C. and Jeremy A. Sabloff}}</ref>.
Ажәытәӡатәии абжьарашәышықәсатәи [[Китаи|Китаи]] иҟан рхатәы традициақәеи иҿиоу рҭоурыхтә ҭҵааратә методқәеи. Уаҟа апрофессионалтә ҭоурыхҿиарадырра ашьаҭа икит [[Сыма Цянь|Сыма Циан]] (145-86 ҳ.ԥ.ҟ.), «[[Ши цзи|Аҭоурыхтә нҵамҭақәа]]» равтор. Уи ишьҭрақәлаҩцәа ари аусумҭа аҭоурыхтә-биографиатә ҩымҭақәа рзы ҿырԥшыгас рхы иадырхәон.
[[Историография#Христианская историография|Ақьырсиантәи]], иара убас мраҭашәаратәи аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра ду ҟаиҵеит [[Аврелий Августин|Аврелии Августин]]. XIX ашәышықәсанӡа аҭоурых еиҳарак Ҳазшаз ишьақәиргылаз аплан инақәыршәаны иҿион ҳәа ирԥхьаӡон. [[Гегель|Гегельгьы]] ари азнеишьа дықәныҟәон, аха уи идинтәым аҟазшьа аиҭон<ref name="graham-ch1"/>. Гегель ифилософиа аҟынтәи, ацәаҳәатә-ҭоурыхтә прогресс аидеиа [[марксизм|марксисттә]] ҭоурыхтә философиа иалалеит.
Арабтә ҭоурыхҭҵааҩ [[Ибн Хальдун|Ибн Хальдун]] [[1377|1377 шықәсазы]] аҭоурыхҭҵааҩцәа лассы-лассы иҟарҵоз агхақәа анализ рзиуан. Уи иазгәеиҭон ажәытәи аҿатәи ркультуратә еиԥшымзаарақәа, уи азы иаҭахуп ахыҵхырҭақәа азҿлымҳара рыҭара, ахәшьара рызҭо апринципқәа ралкаара, иара убас ииасхьоу ахҭысқәеи акультуреи рыҭҵаара. Ибн Хальдун аҭоурыхҭҵааҩцәа рыԥсымцқьарақәеи зегьы рыгәрагареи дрықәыӡбон<ref>[[Ибн Хальдун|Ibn Khaldun]], Franz Rosenthal, N. J. Dawood (1967), ''The Muqaddimah: An Introduction to History'', p. x, [[Princeton University Press]], ISBN 0-691-01754-9.</ref><ref name=Mowlana>H. Mowlana (2001). «Information in the Arab World», ''Cooperation South Journal'' '''1'''.</ref>. Иара иметод ацхыраара ҟанаҵеит аҳәынҭқарра, апропаганда, акоммуникациатә хархәагақәа, аԥсымыцқьарақәа аҭоурыхҿиарадырраҿы анырра шыҟарҵо аилкааразы<ref>Salahuddin Ahmed (1999). ''A Dictionary of Muslim Names''. C. Hurst & Co. Publishers. ISBN 1-85065-356-9.</ref>, убри аҟнытә Ибн Хальдун «арабтәи аҭоурыхҿиарадырра аб» ҳәа дыԥхьаӡоуп<ref name=Enan>{{cite book|title=Ibn Khaldun: His Life and Works|first=Muhammed Abdullah|last=Enan|publisher=[[The Other Press]]|year=2007|isbn=9839541536|page=v}}</ref><ref name=Akhtar>Dr. S. W. Akhtar (1997). «The Islamic Concept of Knowledge», ''Al-Tawhid: A Quarterly Journal of Islamic Thought & Culture'' '''12''' (3).</ref>.
Аҭоурыхҭҵаара аметодологиа аҿиараҿы анырра ду ҟазҵаз егьырҭ аҭоурыхҭҵааҩцәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[Ранке, Леопольд фон|Ранке]], [[Тревельян, Джордж Маколей|Тревелиан]], [[Бродель, Фернан|Бродель]], [[Блок, Марк|Блок]], [[Февр, Люсьен|Февр]], [[Фогель, Роберт|Фогель]]. [[Тревор-Ропер, Хью|Х.Тревор-Ропер]] еиԥш иҟоу авторцәа аҭоурых аҿы аҵаратә методологиа ахархәара иаҿагылон. Урҭ иазгәарҭон аҭоурых аилкааразы асахьашьара шаҭаху, убри аҟнытә аҭоурых аҭҵаарадырра акәымкәа, [[Аҟазара|аҟазара]] акәны иԥхьаӡатәуп ҳәа. Убас, [[Нольте, Эрнст|Ернст Нольте]], аклассикатә германтә философиатә традициа дықәныҟәаны, аҭоурых аидеиақәа рыҿиара аҳасабала дахәаԥшуан. Ҷыдала [[Хобсбаум, Эрик Джон Эрнест|Хобсбауми]] [[Дойчер, Исаак|Доичери]] русумҭақәа рыла мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаарԥшыз [[Марксизм|амарксисттә]] ҭоурыхҿиарадырра, [[Маркс, Карл|Карл Маркс]] ифилософиатә идеиақәа рышьақәырӷәӷәара хықәкы хадас иаман. Урҭ рҿагылаҩцәа, [[антикоммунизм|антикоммунисттә]] аҭоурыхҿиарадырра иадгылоз, иаҳҳәап, [[Пайпс, Ричард|Паипси]] [[Конквест, Роберт|Конквести]] амарксисттә иаҿагылоз аҭоурых аилыркаа аадырԥшуан. Иҟоуп иара убасгьы [[феминизм|афеминизм]] зныԥшуа инарҭбаау аҭоурыхҿиарадырра.
== Аҭоурыхтә аамҭахҵәахақәа ==
{{main|Аҭоурых аамҭеихшара}}
Аҭоурых еиуеиԥшым аамҭахҵәахақәа рыла ашара иалкаау зеиԥш идеиақәак рыклассификациазы ахархәара аиуеит<ref name="Marwick-p169">{{книга |заглавие=The Nature of History |ссылка=https://archive.org/details/natureofhistory0000marw |издательство=The Macmillian Press LTD |год=1970 |страницы=[https://archive.org/details/natureofhistory0000marw/page/169 169] |язык= |автор=Marwick, Arthur}}</ref>. Хаз игоу аамҭахҵәахақәа рыхьыӡқәеи рҳәаақәеи агеографиатә регионеи аамҭеихшара асистемеи ирхьыԥшызар алшоит. Еиҳараӡак ахьӡқәа ретроспективла ирыҭоуп, даҽакала иуҳәозар, ажәытәра ахәшьарақәа рсистема аадырԥшуеит анаҩстәи абиԥарақәа рпозициала, уи аҭҵааҩы анырра инаҭар алшоит, убри аҟнытә аамҭеихшараан иахәҭоу агәҽанызаара аарԥштәуп<ref name="Tosh-p168-169">{{книга |заглавие=The Pursuit of History |ссылка=https://archive.org/details/pursuitofhistory0000tosh/page/168 |издательство=[[Pearson Education|Pearson Education Limited]] |год=2006 |страницы=168—169 |язык= |автор=Tosh, John}}</ref>.
Аҭоурых («аҭоурыхтә аамҭахҵәаха») аклассикатә ҵакала иуҳәозар, [[Письменность|аҩыра]] [[История письменности|ацәырҵрала]] иалагоит.
[[Письменная история|Аҭоурых аҩыратә аамҭахҵәаха]] 5–5,5 нызқь шықәса раҟара аҵанакуеит, [[шумеры|ашумерцәа]] [[Клинопись|рсалҩыра]] ацәырҵра инаркны<ref>The Origin and Development of the Cuneiform System of Writing, Samuel Noah Kramer, ''Thirty Nine Firsts In Recorded History'', pp 381—383</ref><ref name=autogenerated3>[http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn WordNet Search — 3.0] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050917065532/http://wordnet.princeton.edu/perl/webwn |date=2005-09-17 }}, «History»</ref>.
Уи аамҭахҵәаха иаԥхьагылаз «[[Доисторический период|аҩыраҟалаанӡатәи аамҭахҵәаха]]» ҳәа иашьҭан.
== Аҭоурых аҟәшақәа ==
Хаз иҟоу атемақәеи ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит иҷыдоу аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа:
* [[Военная история|Арратә ҭоурых]] — арбџьармчқәа рхылҵшьҭреи, рыргылареи, русурақәеи ирызку ҭҵаарадырроуп, [[Военная наука|арратә ҭҵаарадырра]] иахәҭакуп.
* [[История культуры|Акультура аҭоурых]] — аҭоурыхтә аамҭақәа, ажәларқәа, аиндивидцәа уҳәа егьырҭ аҭоурыхтә процессқәа ныҟәызго рдунеихәаԥшышьа иазку ҭҵаарадырроуп.
* [[История науки|Аҭҵаарадырра аҭоурых]] — аҭҵаарадырратә дыррақәеи, аполитикатәи азинтәи ҵарақәеи, афилософиа уҳәа уб.егь. рҭоурых ауп.
* [[История государства и права|Аҳәынҭқарреи азини рҭоурых]] — адунеи иқәынхо ажәларқәа еиуеиԥшым рҭоурыхтә аамҭақәа раан рҳәынҭқаррақәеи рзинқәеи рыҿиара азакәанеиуаршәақәа ҭнаҵаауеит.
* [[История политических и правовых учений|Аполитикатәи азинтәи ҵарақәа рҭоурых]] — еиуеиԥшым аҭоурыхтә аамҭақәа раан еиуеиԥшым ахәыцҩцәа аҳәынҭқарреи азакәани рҵакы, рхылҵшьҭра, рыҟазаара азҵаарақәа рзы ргәаанагарақәа рҷыдарақәа ҭҵаауеит.
* [[История религии|Адинхаҵара аҭоурых]] — адинхаҵарақәеи асакралтә культқәеи рцәырҵреи рыҿиареи, аҭыԥантәии адунеизегьтәии динхаҵарақәа реимадарақәеи рҷыдарақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[История экономики|Аекономика аҭоурых]] — ауаҩы иеволиуциатә ҿиареи инхамҩатә усура анырреи ирыдҳәалоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара ауп.
== Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа ==
{{main|Ацхыраагӡатә ҭоурыхтә дисциплинақәа}}
* [[Археография|Археографиа]] — аҩыратә хыҵхырҭақәа рҭыжьра атеориеи апрактикеи роуп.
* [[Археология|Археологиа]] — аматериалтә хыҵхырҭақәа рхархәарала ауаатәыҩса рҭоурыхтә ԥсҭазаара аҭҵаара ауп.
* [[Архивоведение|Архивҭҵаара]] — [[архив|архивқәа]] реидкылара, иара убас архивтә [[документ|документқәа]] рыҵәахреи рхархәареи ирыдҳәалоу азҵаарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Архонтология|Архонтологиа]] — аҳәынҭқарратә, адунеизегьтәи, аполитикатә, адинтә, иара убас егьырҭ ауаажәларратә еиҿкаарақәа рҿы [[Должность|амаҵураҭыԥқәа]] рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Бонистика|Абонистика]] — [[Банкнота|ақьаадтә ԥаратә дыргақәа]] ркьыԥхьреи рҭыжьреи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Вексиллология|Авексиллологиа]] (абираҟҭҵаара) — [[Абираҟ|абираҟқәа]], [[Штандарт (знамя)|аштандартқәа]], [[вымпел|ахьынҷҳақәа]] уҳәа реиԥш иҟоу амаҭәарқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генеалогия|Агенеалогиа]] — ауаа [[Родство|рҭаацәаратә]] еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Генетическая генеалогия|Агенетикатә генеалогиа]] — [[генетика|агенетикатә]] методқәа рхархәарала аҭаацәаратә еизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Геральдика|Агеральдика]] (агербҭҵаара) — [[герб|агербқәеи]], урҭ рхархәара атрадициеи апрактикеи рыҭҵаара ауп.
* [[Дипломатика|Адипломатика]] — аҭоурыхтә [[Акт (документация)|актқәа]] (азиндырратә документқәа) рыҭҵаара ауп.
* [[Документоведение|Ақьаадҭҵаара]] — ақьаадқәеи ақьаадтә-коммуникациатә усмҩаԥгатәқәеи ирызку акомплексттә ҭҵаарадырроуп, аҭоурыхтәи, ҳаамҭазтәи, апрогностикатәи планқәа рҿы ақьаадтә [[Информация|информациа]] ахыҵхырҭақәа ауаажәларраҿы раԥҵареи, рыларҵәареи, рхархәареи апроцессқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая география|Аҭоурыхтә географиа]] — аҭоурыхи [[География|агеографиеи]] рҳәааҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая демография|Аҭоурыхтә демографиа]] — ауаатәыҩса [[Демография|рдемографиатә]] ҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]] — аҭоурыхтә процесс аҭҵаареи, аҭоурыхтә ҭҵаарақәа ркьыԥхьреи, аҭоурыхтә дисциплинақәа рырҵареи, иара убас архивтәи амузеитәи усурақәеи рҿы [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рхархәаразы алшарақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Историческая метрология|Аҭоурыхтә метрологиа]] — ажәытәан ахархәара змаз ашәага-загақәа — аура, аҵакыра, амҽхак, акапан — рҭоурыхтә ҿиараҿы рыҭҵаара ауп.
* [[Источниковедение|Ахыҵхырҭаҭҵаара]] — [[Исторические источники|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Кодикология|Акодикологиа]] — [[Рукопись|анапылаҩыратә]] шәҟәқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Нумизматика|Анумизматика]] — [[Монета|аԥараҿырпқәа]] рҭыжьреи аԥаратә хархәарақәеи рҭоурых аҭҵаара ауп.
* [[Ономастика|Аономастика]] — [[Имя собственное|ахатәы хьыӡқәеи]] урҭ рхылҵшьҭреи ҭызҵаауа аҭоурых-[[Лингвистика|лингвистикатә]] дисциплиноуп; ҷыдала аҭоурыхтә [[антропонимика|антропонимикоуп]].
* [[Палеография|Апалеографиа]] — [[Письменность|аҩыра]] аҭоурых, уи аграфикатә формақәа рыҿиара, иара убас ажәытәӡатәи аҩыра абаҟақәа рыҭҵаара аҭоурых ауп.
* [[Папирология|Апапирологиа]] — [[Мсыр|Мысра]] иҟоу [[папирус|апапирусқәа]] ирну атекстқәа рыҭҵаара ауп.
* [[Сфрагистика|Асфрагистика]] — [[Удостоверяющая печать|амҳәырқәеи]], еиуеиԥшым амаҭәахәқәа рҿы урҭ рсахьақәеи рыҭҵаара ауп.
* [[Транснациональная история|Атранснационалтә ҭоурых]] — амилаҭтә культурақәа зегьы ирзеиԥшу азакәанеизшәарақәеи, иара убас урҭ реимадарақәеи реимакқәеи рыҭҵаара ауп. Арҭ апроцессқәа хаз игоу аҳәынҭқаррақәа русура, амилаҭтә интересқәа, ма аџьармыкьақәа иузрыдкылом.
* [[Фалеристика|Афалеристика]] — [[Награда|анашьамҭатә]] дыргақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Хронология|Ахронологиа]] — аҭоурыхтә хҭысқәа аамҭала реишьҭагылашьа аҭҵаара, мамзаргьы [[Аамҭа|аамҭа]] ашәара иазку аҭҵаарадырра ауп.
* [[Эортология|Аеортологиа]] — [[Христианские праздники|ауахәаматә ныҳәақәа]] рыҭҵаара ауп.
* [[Эпиграфика|Аепиграфика]] — икьакьоу амаҭәарқәа (ахаҳә, акерамика, аметалл уҳәа) ирну аҩырақәа рыҭҵаара ауп.
== Аҭоурых иадҳәалоу адисциплинақәа ==
* [[Антропологиа|Антропологиа]] — ауаҩытәыҩсеи, уи адунеии иареи реизыҟазаашьақәа рыҭҵаара ауп.
* [[Гендерная история|Агендертә ҭоурых]] — асоциалтә еиҿкаара ихадоу аспектқәа иреиуоу ахацәеи аҳәсеи рыԥсҭазаашьа аимадара аҭоурых ауп.
* [[Социальная антропология|Асоциалтә антропологиа]] / [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]] —
акультура иазку ҭҵаарадырроуп. Уи иаҵоит аҭоурых аҿиара аетапқәа зегьы рҿы аматериалтә обиектқәа, аидеиақәа, аидеалқәа, адунеихәаԥшышьақәа, ахымҩаԥгашьа анормақәа рыхкырацәара.
* [[Культурология|Акультурологиа]] — акультуреи уи аҿиара иазеиԥшу азакәанеизшәарақәеи ҭызҵаауа ҭҵаарадырроуп.
* [[Краеведение|Атәылаҿацәҭҵаара]] — архитектура, абиологиа, агеографиа, аҭоурых, акультура, алитература, амедицина, адинхаҵарақәа, ахатәнапхгара, ақыҭанхамҩа, аспорт, атопонимика, афортификациа, иалкаау арегион аекологиа рыҭҵаара ауп.
* [[Психоистория|Апсихоҭоурых]] — ажәытәан ауаа рхымҩаԥгашьа апсихологиатә мотивациа аҭҵаара ауп.
* [[Этнология|Аетнологиеи]] [[этнография|аетнографиеи]] — ажәларқәеи аетникатә гәыԥқәеи, урҭ рхылҵшьҭрақәа, ркультуреи рхымҩаԥгашьеи рыҭҵаара ауп (аҩ-дисциплинак рмаҭәар аилкаара, иара убас асоциокультуратә антропологиеи дареи реимадара еимактәны иаанхоит).
* [[Публичная история|Ауаажәларратә ҭоурых]] — ауаажәларратә сфераҿы аҭоурых аҟазаареи аҭоурыхтә дыррақәа раарԥшразы амассатә практикақәеи рыҭҵаара ауп.
== Еиду адисциплинақәа ==
* Аҭоурыхтә психологиа — аҭоурыхи [[Психология|апсихологиеи]] реимадараҿы иҟоу ҭҵаарадырроуп.
* [[Историческая социология|Аҭоурыхтә социологиа]].
* [[Социальная история|Асоциалтә ҭоурых]] — аполитикатә хҭысқәа рҿы мацара акәымкәа, ауаажәларрақәа рҿы асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш модельқәа реиҭакрақәа еиҳа хшыҩзышьҭра азҭо аҭоурыхҿарадырреи аҭоурыхтә анализи роуп.
* [[Историческая информатика|Аҭоурыхтә информатика]]
== Аҭоурыхтә хәшьарақәа ==
XX ашәышықәса инаркны Мраҭашәаратәи аҭоурыхҭҵааҩцәа хҭысқәак «аҭоурыхтә хәшьарақәа» рыҭара мап ацәыркуеит<ref name="Curran2000p413">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 pp. 413–415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912190241/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA413&lpg=PA413 |date=2015-09-12 }}</ref>. Аҭоурыхтә гәаанагарақәеи, аилыркаарақәеи, ахәшьарақәеи [[Судебное решение|аӡбаратә қәҵарақәа]] иреиԥшӡам, урҭ еиуеиԥшым атәылақәа рҿы иҟоу [[Коллективная память|аколлективтә гәалашәареи]] аполитикатә кониунктуреи ирыдҳәалоуп<ref name="Curran2000p415">Curran, Vivian Grosswald (2000) ''Herder and the Holocaust: A Debate About Difference and Determinism in the Context of Comparative Law'' in F.C. DeCoste, Bernard Schwartz (eds.) ''Holocaust's Ghost: Writings on Art, Politics, Law and Education'' [https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 p. 415] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20150912184555/https://books.google.com/books?id=lLnBSq7YP0gC&pg=PA415&lpg=PA415 |date=2015-09-12 }}</ref>. Иаҳҳәап, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Германиа зҵаара ӷәӷәаны иқәгылан «афашизм аиааира». Анацисттә жәытәра доуҳала ацәцара аҵарауаа, иара убас ауаажәларра рыбжьара акыр ажәашықәсақәа рыҩныҵҟа аимак-аиҿак аман. 1990-тәи ашықәсқәа рзы ауп аиқәшаҳаҭра аныҟала, [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡы]] анкаҳа ашьҭахь, Германиа аидкылара азҵаарақәа зегьы ианраԥхьагыла<ref name="savelpolet">[[Савельева, Ирина Максимовна|''Савельева И. М.'']], [[Полетаев, Андрей Владимирович|''Полетаев А. В.'']] [https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf Теория исторического знания] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20211023013855/https://fdp.hse.ru/data/648/531/1240/SP_txtb2.pdf |date=2021-10-23 }}. Учебное пособие. – СПб.: Алетейя, 2007. — 523 с. — ISBN 978-5-91419-059-7</ref>.
== Амцҭоурых ==
{{main|Амцҭоурых}}
Амцҭоурых — аҭҵаарадырра иашьҭоу, аха аҭҵаарадырра иацәыхароу аҭоурыхтә тематика аидеиақәеи аконцепциақәеи, ажәытәра хаҭалатәи ма аполитикатә хықәкқәа рзы «ахҩылаара» ауп.
Ахархәара рымоуп еиуеиԥшым аманипулиациатә маанақәеи алогикатә гхақәеи, [[выборочное представление фактов|афактқәа иналк-аалкааны раарԥшра]]гьы уахь иналаҵаны. Автор ихы иаирхәар илшоит амассақәа рҭоурыхтә дыррақәа рыԥсыҽра. Еиҳарак уи ҷыдалатәи агәҭакы амаӡамкәа, «машәырла»
иаԥҵахоит, насгьы цәырҵрак аҳасабала амҽхак ду амоуп.
Иаԥҵахар ҟалоит ''аҭоурых аинструменталтә знеишьа'' аҳәаақәа ирҭагӡаны, уи ажәытә аамҭа иамоу аҵак ду мап ацәкны, иахьатәи аамҭа аинтересқәа иақәыршәахоит. Автор, шамахамзар, хықәкыс имоу аҭоурых «аԥсахра» акәӡам, ахьӡ аиуреи абеиахареи роуп дзышьҭо. Иара убасгьы мотивациас иҟалар алшоит амчразы ақәԥара. Лассы-лассы [[теория заговора|ачарҳәаратә теориақәа]] ирыдҳәалоуп.
Еизааигәоу, еидҳәалоу еилкаарақәоуп [[псевдоархеология|апсевдоархеологиеи]] [[псевдолингвистика|апсевдолингвистикеи]]. Амцҭоурых амаанақәа ируакуп [[фальсификация исторических источников|аҭоурыхтә хыҵхырҭақәа реицакра]].
== Шәахә. иара уб. ==
* Аҭоурыхҭҵааҩцәа рсиа
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |том=12|страницы=130 |год=2008 |ref=БРЭ|статья=История |ссылка=https://old.bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив=https://web.archive.org/web/20230103225119/https://bigenc.ru/domestic_history/text/2025855 |архив дата=2023-01-03 }}
* ''[[Топоров, Владимир Николаевич|В. H. Топоров]].'' [http://cult-lib.ru/doc/dictionary/myths-of-the-world/articles/48/istoriya-i-mify.htm История и мифы] // Мифы народов мира. Энциклопедия / Гл. ред. С. А. Токарев. — М.: Советская энциклопедия, 1987. — Т. 1.
* {{книга
|автор = [[Блок, Марк|Блок М.]]
|часть =
|заглавие = Апология истории или ремесло историка
|оригинал =
|ссылка = http://historic.ru/books/item/f00/s00/z0000028/index.shtml
|ответственный =
|издание = 2-е изд
|место = М.
|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]
|год = 1986
|том =
|страницы =
|страниц = 254
|серия = Памятники исторической мысли
|isbn =
|тираж =
}}
* {{статья
|автор = ''[[Гуревич, Арон Яковлевич|Гуревич А. Я.]]''
|заглавие = Историк конца XX века в поисках метода
|оригинал =
|ссылка =https://www.elibrary.ru/item.asp?id=20141777
|издание = Одиссей: Человек в истории
|тип = журнал
|место = М.
|год = 1996
|том =
|номер =
|страницы =5–10
|Гуревич
}}
* {{книга |автор=[[Каменский, Александр Борисович|Каменский А. Б.]] |часть=К вопросу о становлении русской исторической науки |ссылка часть=http://ebookiriran.ru/index.php?view=article§ion=9&id=353 |заглавие=Исследования по источниковедению истории России (до 1917 г.). К 80-летию члена-корреспондента РАН [[Буганов, Виктор Иванович|В. И. Буганова]]. Сборник статей / редкол.: [[Рогожин, Николай Михайлович|Н. М. Рогожин]] (отв. ред.), Д. В. Лисейцев, А. В. Топычканов, И. А. Устинова |место=М.: Российская политическая энциклопедия (РОССПЭН) |год=2012 |страницы=276—289 |страниц=415 |ref=Каменский}}
* {{книга|автор=[[Кобрин, Владимир Борисович|Кобрин В. Б.]]|заглавие=Кому ты опасен, историк?|ссылка=http://vivovoco.astronet.ru/VV/BOOKS/DANGER/CONTENT.HTM|ответственный=|издание=|место=М.|издательство=Московский рабочий|год=1992|том=|страницы=|страниц=|серия=|isbn=|isbn2=}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Знание о прошлом: теория и история |место=СПб. |год=2003 |том=1: Конструирование прошлого |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга |автор=[[Савельева, Ирина Максимовна|Савельева И. М.]], [[Полетаев, Андрей Владимирович|Полетаев А. В.]] |заглавие=Социальные представления о прошлом, или знают ли американцы историю |место=М. |год=2008 |ref=Савельева, Полетаев}}
* {{книга
|автор = [[Тойнби, Арнольд|Тойнби А.]]
|часть =
|заглавие = Постижение истории
|оригинал =
|ссылка = http://orel.rsl.ru/nettext/foreign/toinby/Toynbee000.html
|ответственный =
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Прогресс (издательство)|Прогресс]]
|год = 1990
|том =
|страницы =
|страниц =
|серия =
|isbn =
|тираж =
}}
* ''Гарскова И. М.'' Историческая информатика. Эволюция междисциплинарного направления". СПб.: Алетейя, 2018. — 408 с.
* ''[[Ковальченко, Иван Дмитриевич|Ковальченко И. Д.]]'' Методы исторического исследования. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1987. — 452 с.
* ''[[Лаппо-Данилевский, Александр Сергеевич|Лаппо-Данилевский, А. С.]]'' Методология истории в 2 частях. Часть 2. Методы исторического изучения / А. С. Лаппо-Данилевский. — М.: Издательство Юрайт, 2019. — 315 с.
* ''Тош Дж.'' Стремление к истине. Как овладеть мастерством историка. — М.: Весь мир, 2000. — 296 с
* ''[[Февр, Люсьен|Февр Люсьен]].'' Бои за историю / Люсьен Февр; пер. А. А. Бобовича, М. А. Бобовича и Ю. Н. Стефанова; ст. А. Я. Гуревича; коммент. Д. Э. Харитоновича; [АН СССР]. — М.: Наука, 1991. — 629 с.
* ''[[Чернобаев, Анатолий Александрович|Чернобаев А. А.]]'' Историки России XX века: Биобиблиографический словарь: в 2 томах / Автор-сост. А. А. Чернобаев; ред. В. А. Динес. — Саратов: Саратовский государственный социально-экономический университет, 2005. — 570 + 608 с. — ISBN 5-8730-9438-1.
* {{книга |автор=[[Арнольд, Джон (историк)|Arnold, John H.]] |заглавие=History: A Very Short Introduction |ссылка=https://archive.org/details/historyveryshort00arno_0 |место=New York |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2000 |isbn=019285352X |язык=en |ref=Arnold}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
ok4a816k2uyrri0acixtvj4bommqtbx
Марк Антони
0
55351
172640
171883
2026-08-24T13:30:35Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Марк Антони]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171883
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Марк Антони
| даҽа ахьӡ = {{lang-la|Marcus Antonius}}
| афото = Busto de Marco Antonio - Museo Arqueológico Nacional (M.A.N).jpg
| афото ахҵара = Мадридтәи амузеи аҟынтә Марк Антони ибиуст, ҳ. ҟ. 42—31 шш.
| амаҵура = [[Римская республика|Римтәи Ареспублика]] [[Консул-десигнат|аконсул-десигнат]]
| аамҭахҵәаха = ҳ. ҟ. 31 ашықәс (амаҵзура ааниимкылеит)
| амаҵура2 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха2 = ҳ. ҟ. 34 ашықәс
| даиҭеит2 = [[Луций Семпроний Атратин (консул-суффект 34 года до н. э.)|Луци Семпрони Атратин]], [[Павел Эмилий Лепид|Павел Емили Лепид]] (асуффектқәа)
| аԥхьа иҟаз2 = [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 35 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]], [[Тит Педуцей|Тит Педуцеи]]
| еиманы2 = [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]]
| амаҵура3 = [[Второй триумвират|Атриумвир]]
| аамҭахҵәаха3 = ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа
| еиманы3 = [[Октавиан Август|Октавиан Августи]], [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]
| амаҵура4 = Римтәи Ареспублика аконсул
| аамҭахҵәаха4 = ҳ. ҟ. 44 ашықәс
| даиҭеит4 = [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Панса Цетрониани]] [[Авл Гирций|Авл Гирции]]
| аԥхьа иҟаз4 = [[Гай Каниний Ребил (консул-суффект 45 года до н. э.)|Гаи Канини Ребили]] [[Гай Требоний|Гаи Требонии]]
| еиманы4 = Гаи Иули Цезар (хәажәкырамза 15 аԥхьа), [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ([[Консул (Древний Рим)|аконсул- суффект]])
| амаҵура5 = ''[[Magister equitum]]''
| аамҭахҵәаха5 = ҳ. ҟ. 48—47 ашықәсқәа
| даиҭеит5 = Марк Емили Лепид
| аԥхьа иҟаз5 = [[Квинт Цецилий Метелл Пий|Квинт Цецили Метелл Пии]]
| еиманы5 = Гаи Иули Цезар ([[Диктатор (Древний Рим)|адиктатор]])
| амаҵура6 = Римтәи Ареспублика [[народный трибун|жәлар ртрибун]]
| аамҭахҵәаха6 = ҳ. ҟ.49 ашықәс
| еиманы6 = [[Луций Цецилий Метелл (народный трибун 49 года до н. э.)|Луци Цецили Метелл]], [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгин]], [[Квинт Кассий Лонгин (народный трибун)|Квинт Касси Лонгин]], [[Луций Марций Филипп (консул-суффект 38 года до н. э.)|Луци Марци Филипп]]
| аира арыцхә = {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}}
| аира аҭыԥ = [[Рим]], [[Римтәи Ареспублика]]
| аԥсра арыцхә = {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}}
| аԥсра аҭыԥ = [[Александриа]], [[Эллинистический Египет|Мысра]]
| ацынхаҩы =
| ауацәа =
| ани аби = [[Марк Антони Криттәи]] (иаб), [[Иулиа Антониа]] (иан)
| аԥҳәыс = 1) [[Фадиа]]<br /> 2) [[Антониа Гибрида Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 50-тәи — 47 ашықәсқәа)<br /> 3) [[Фульвиа]] (ҳ. ҟ. 47—40 ашықәсқәа инарзынаԥшуа)<br /> 4) [[Октавиа Аиҵбы]] (ҳ. ҟ. 40—32)<br /> 5) [[Клеопатра]] (ҳ. ҟ. 32—30)
| ахәыҷқәа = '''1-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 1) Фадиа лҟынтә ахәыҷқәа (иԥкааны еилкаам)<br /> '''2-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 2) [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]]<br /> '''3-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 3) [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]]<br /> 4) [[Юл Антоний|Иул Антони]]<br /> '''4-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 5) [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]]<br /> 6) [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбы]]<br /> '''5-тәи аҭаацәалазаара аҟынтә''':<br /> 7) [[Александр Гелиос]]<br /> 8) [[Клеопатра Селена II]]<br /> 9) [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 208.</ref><ref name="multiple">''Crook J.'' A Legal Point about Mark Antony's Will // The Journal of Roman Studies. — 1957. Vol. 47, № 1/2. — P. 36.</ref>.|group="азгә."}}
}}
'''Марк Антони''' ({{lang-la|Marcus Antonius}}; {{date|14|1|ҳ. ҟ. 83}} [[Рим|Рим]] — {{date|1|8|ҳ. ҟ. 30}} [[Александриа]]) — [[Древний Рим|ажәытәӡатәи римтәи]] [[политик|аполитик]], ар рԥыза, ҳ. ҟ. 43—33 ашықәсқәа рзы [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] иалахәыз, хынтә [[Консул (Древний Рим)|консулс]] иҟаз-ҳ. ҟ. [[Ҳ. ҟ. 44|44]]ш. азы, ҳ. ҟ., [[Ҳ. ҟ. 34|34]], иара убас,[[Ҳ. ҟ. 31|31]] шш. рзы(аҵыхәтәаны официалла амаҵура дахамгылаӡеит).
Антони ижәытәӡатәиу, аамҭа кьаҿк ала иҳаракхаз [[Плебеи|аплебеицәа]] рышьҭра дахаҭарнакын. Данқәыԥшыз аҳҭнықалақь «ахьтәы ҿар» ҳәа изышьҭаз дрыцны аамҭа ихигон, уи алагьы ихьӡ аԥырхага аиҭеит. Иара аҟыбаҩ злаз ар рԥыза иаҳасабала, ахьӡ-аԥша иоуит [[Авл Габиний|Габини]] инапхгара аҵаҟа [[Иудейское царство|Иудеиеи]] [[Эллинистический Египет|Мысреи]] данеибашьуаз, анаҩс -[[Галльская война|Галлиатәии]] [[Гражданская война в Древнем Риме (49—45 до н. э.)|аграждантәи]] еибашьрақәа рҿы [[Гаи Иулии Цезар|Цезар]] инапхгарала. Марк Цезар ицеибашьуаз иҩызцәа зегь раасҭа изааигәаз дыруаӡәкхеит, насгьы иара ихылаԥшрала ирласны дҳараркит. Цезар даныршь ашьҭахь, ишьҭрамадаҩыс [[Октавиан Август|Гаи Октави (Октавиан)]] иӡбахә анырҳәа, Антони раԥхьа имацара амчра инапахьы иааигарц иҽазишәеит, нас Октавиани [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Лепиди]] иҽрыдкыланы, Цезар иҿагылаз ареспубликанеццәа ҳрабашьуеит ҳәа ҽыҵгас иҟаҵаны, [[второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] шьақәдыргылеит. Атриумвирцәа гәымбылџьбарала [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] мҩаԥыргон, амалуааи хаҭала ӷас ирымази ршьуа иалагеит, насгьы еицырдыруаз аоратор, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]] ишьра аԥшьызгаз Антони иоуп рҳәон. [[Битва при Филиппах|Филиппы аибашьраҿы]] ареспубликанеццәа [[Марк Юний Брут|Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Кассии]] ианыриааи, иара мрагыларахьтәи апровинциақәа анапхгара риҭо далагеит.
Мрагылараҟны Антонии Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатреи]] еибадырит, бзиа дибеит, насгьы урҭ реизыҟазаашьақәа ирхыҵхырҭахеит аромантикатә легендақәа жәпакы. Ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рыбжьара Антони зымчра ӷәӷәахо иалагаз [[Парфянское царство|Парфиатәи аҳәынҭқарра]] дабашьуа далагеит, аха ацәыӡ дуқәа ҟаҵаны дхьаҵит. Итриумвират аамҭа анхырқәшаха Антони Бырзентәыла ар еизигеит, Октавиан дижәлар диҿагыларц азы, аха [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] амацәаз дҭаркит. Ҳ. ҟ. Цәыббрамза ҩба, 31 ш. азы Антонии Клеопатреи [[Сражение при Акциуме|Акции ицоз аибашьраан]] Октавиан иблокада ԥжәаны Мысраҟа ихынҳәит, аха рыфлот аиҳарак рыцәҭахеит, аиааиразы ирымаз агәыӷрагьы рцәыӡит. Октавиан ир Александриа иакәшан иҟан. Уи ақалақь аҿы иаанхаз Марк иҽишьит, мышқәак рышьҭахь Клеопатрагьы уи диҿыԥшны лыԥсҭазаара лҽалылхит.
Антони иԥа еиҳабы Октавиан дҭаирхеит, аха егьырҭ ихшара аимператор дрыламкьысит. Иԥҳацәа ҩыџьа излалаз аҭаацәарақәа ирыбзоураны, Марк Антони аимператор [[Клавдий|Клавди]] иабду, аимператор [[Калигула]] иабду иаб, аимператор [[Нерон]] иабду иабду иакәхеит.
== Ахылҵшьҭра, ақәыԥшра, акариера шалагаз ==
=== Ахылҵшьҭра ===
[[Файл:Marble bust of Mark Antony (Vatican Museums).jpg|мини|Римтәи ауаҩы ибиуст, традициала Марк Антони идыркылоит.{{ref+|Абиуст аидентификациа зыбзоуроу уи Октавиан ибиуст ҳәа иԥхьаӡоу авара иахьырыԥшааз ауп, насгьы рывараҿы ирыԥшааз ахԥатәи ахаҿсахьа, Лепид ибиуст ауп ҳәа ԥхьаӡоуп. Аха урҭ ахԥагьы еиуеиԥшым аамҭақәа ирыҵаркуеит, убри аҟнытә аҵыхәтәаны Октавиан ибиуст Иули Цезар исахьа ауп иаанарԥшуа ҳәа шьақәдыргылеит<ref>{{Cite book |last=Gerhard |first=Eduard |url=http://archive.org/details/archaologischez21deut |title=Archäologische Zeitung |date=1863 |publisher=Verlag Georg Reimer |pages=156 |language=de}}</ref><ref>{{Cite book |last=Amelung |first=Walther |url=https://archive.org/details/diesculpturende00amelgoog/page/112 |title=Die Sculpturen des Vaticanischen Museums |date=1903 |publisher=Berlin, Kommission bei G. Reimer |others=Harvard University |pages=112–113 |language=de}}</ref>.|group="азгә."}} Аҵыхәтәантәи ҳашықәсԥхьаӡара I-тәи ашәышықәсазы, [[Список музеев Ватикана|Ватикантәи амузеиқәа]].]]
Марк Антони Рим еицырдыруаз аҭаацәара далҵит, урҭ анапхгаратә елита — [[нобилитет|анобилитет]] ахәҭак иаҵанакуан. Иаб [[Марк Антоний Кретик|Марк Антони Кретик]] (даҽакала иуҳәозар, «[[Крит|Криттәи]]»), иан — [[Юлия Антония|Иулиа]]. [[Антонии|Антониаа]] ажәытәӡатәи ашьҭрақәа иреиуан, насгьы, ажәытә римтәи аҭаацәарақәа реиҳарак реиԥш, рхылҵшьҭра иазку еицырзеиԥшу алегенда рыман, рышьҭра [[Геракл]] иԥа Антон иҟынӡа инеиуеит ҳәа рыԥхьаӡон<ref name=plut.ant.4>(Plut. Ant. 4) Плутарх. Антоний, 4.</ref>. Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа Римтәи Ареспубликаҿы аҭыԥ дуқәа ааныркылон ҳ. ҟ V-тәи ашәышықәсазгьы, урҭ [[Тит Антоний Меренда|руаӡәк]] еицырдыруа [[Законы двенадцати таблиц|Атаблицақәа жәаҩа рзакәанқәа]] раԥҵара далахәын. Урҭ еиҳарак рышьҭра апатрициатә махәҭа ахаҭарнакцәа ракәын, Марк иабдуцәа зҵазкуаз аплебеитә махәҭа акыр аамҭа рышьҭахь ауп еицырдыруа ианыҟала. ҳ. ҟ. 99 шықәса рзы ауп ԥхьаҟа итриумвирхаран иҟаз [[Марк Антоний Оратор|Марк Антони иабду]], “Аоратор” ҳәа зыхьыӡртәыз, раԥхьаӡа акәны рҭаацәараҿы иара [[Консул (Древний Рим)|аконсул]] имаҵура иоуртә иҟаиҵеит, ҩышықәса рышьҭахь [[Цензор (Древний Рим)|ацензор]] имаҵура ирҭеит. Ҳ. ҟ. 87 шықәсазы [[Гай Марий|Гаи Мари]] идҵала дыршьит<ref name=huzar.14>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 14.</ref>, аха иԥа ашьауӷа иҽацәихьчеит. Иҟалап, ԥхьаҟатәи атриумвир иаб зцәазтәым иԥҳәыс Иулиа диманы аҽыҵәахра иқәшәазар<ref name=gs.ac.4>''Goldsworthy A.'' Chapter IV. The Orator, the Spendthrift and the Pirates // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 52–66.</ref>. Убри аҟынтә Антони дахьиз еилкааӡам.
Антони иан ажәытәӡатәи апатрицицәа рышьҭа [[Юлии|Иулиаа]] дырхылҵит, насгьы [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезари]] аԥхьаҟа императорхаран иҟаз Октавиани дырҭынхан. Аха Антони иан дызҵанакуаз Иулиаа Цезарцәа рымахәҭа ахаҭарнакцәа, Гаи Мари идгылаҩцәа Цезари Октавиани рхы рыдыркыломызт — [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] иган иадгылон<ref name=huzar.12>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 12.</ref>.
=== Ахәыҷра ===
Еиҳа еицырдыруа аверсиа излаҳәо ала, Марк Антони диит ҳ. ҟ. 83 шықәсазы<ref name=gs.ac.4 /> (зны-зынла ҳ. ҟ 82 шықәсазы диит ҳәа агәаанагара цәырҵуеит<ref name=huzar.22>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 22.</ref>.) Плутарх иазгәеиҭеит даҽа хыҵхырҭақәакгьы шыҟоу, урҭ изларҳәо ала, ар рԥыза даныԥсуаз 53 акәымкәа, 56 шықәса ихыҵуан ҳәа, — ус акәзар Антони ҳ. ҟ 86 шықәсазы диит.<ref name=autogenerated5>(Plut. Ant. 86) Плутарх. Антоний, 86.</ref> Марк жьырныҳәамза 14 аҽны диит ҳәа агәаанагара ыҟоуп{{ref+|Иҟоуп аҩыра (''[dies vi]tiosus [ex s.]c. An(tonii) natal.''), уи жәабрантәи акалендақәа ирылагаанӡа 19-тәи амш (ажьырныҳәамза 14, иулиантәи амзар ала) «иԥхасҭахаз амш» ҳәа аҳәоит (''dies vitiosus'') [[сенатусконсульт|асенатусконсульт]] ала, Антони иира амш иахьақәшәо (иира амш ашәиԥхьыӡ шацыз ахыҵхырҭақәа рҿы иарбоуп; шәахәаԥш аҟәша «Аимпериатә аамҭазы Антони игәаларшәара»)<ref>Documents illustrating the reigns of Augustus & Tiberius. — Oxford: Clardendon Press, 1976. — P. 45.</ref>. Ари агәаанагара инықәырԥшшәа ишьақәнарӷәӷәоит [[Гай Светоний Транквилл|Светони]] иҟаиҵаз адыррақәа, уи Клавди инысымҩаҿы иҩуеит: «Марк Антонигьы ҳаҭырла, ҭабуп ҳәа иаҳәаны, зны аедикт аҿы иазгәеиҭеит, иаб Друз иира амш еиҳагьы ибзиан иазгәеиҭарц шиҭаху, уи Антони иабду иира амш ахьаку азы »<ref>(Suet. Div. Claud. 11) Светоний. Божественный Клавдий, 11.</ref>. Друз иира амш аныҟаз, инықәырԥшшәа иҟоу аҷыдарақәа рыла, хәажәкырамза агәҭаны — мшаԥымза агәҭанынӡа акәын, насгьы Цезар имзартә реформа ҳхы иархәаны ажьырныҳәамза 14 Иулиантәи амзар ала, ҿыц иԥхьаӡоу инақәыршәаны, уи аамҭаҵәҟьа иақәшәоит<ref>Sutonius. Divus Claudius. Ed. by D. W. Hurley. — Cambridge University Press, 2001. — P. 106.</ref>.|group="азгә."}}.
Антони ҩыџьа аишьцәа еиҵбацәа иман, [[Луций Антоний|Луции]] [[Гай Антоний (проконсул)|Гаии]]. Ихәыҷреи иааӡашьеи ртәы инҭкааны еилкааӡам — Антони инысымҩа ҭызҵаауаз [[Плутарх]] урҭ ртәы иҳәаӡом. Унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз аҭаацәарақәа рыхшара аӡәырҩы реиԥш, иара аҩны аҵара бзиа идырҵеит: Цицерон иазгәеиҭоит данқәыԥшыз «агәыӷрақәа здуҳәалашаз » дреиуан ҳәа шырыԥхьаӡоз<ref>(Cic. Phil. II.XVIII.46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII (46).</ref>. Уи адагьы, Антони еснагь агәамч бзиа иман, убри аҟнытә, ҳәарада, абҩарҵәыреи арратә ҽазыҟаҵарақәеи рҿы далыукаауан — уи [[Нобилитет|анобиль]] ҿарацәа рааӡараҿы акры зҵазкуа акәны иҟан<ref name=huzar.22 /><ref name=gs.ac.6>''Goldsworthy A.'' Chapter VI. Adolescent // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 81–96.</ref>. Иҟалап Марк данқәыԥшыз [[Луперкалии|луперктәи]] аныхаԥааҩс дыҟазҭгьы: илуперкцәахон еиҳарак аҭаацәара хатәрақәа рҟынтәи арԥарцәа, ԥыҭк ашьҭахь Луперкалии аныҳәаҿы ихы шалаирхәуаз зҳәо адыррақәа аанхеит<ref name=huzar.25>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 25.</ref>.
Марк иабду ибзоурала Антониаа рнырра ӷәӷәахеит. Марк [[Италики|италиааи]] Римтәи апровинциақәа рҿы инхоз ауааи ирзыҟаиҵоз аусқәа рзы, урҭ рпатронцәа — Антониаа рышьҭра ахаҭарнакцәа рыцхыраарала ахә ршәалар акәын. Марк иаб ҳ. ҟ. 74 шықәсазы апретор иҭыԥ иоуртә иҟаиҵеит, насгьы Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ицоз ахәаахәҭра ааха ду азҭоз апиратцәа рҿагылараҿы ҳәаа змам анапынҵақәа иоуит. Аха иара ирҭаз амчра ихы изамырхәеит, иара дызларгәалашәоз апровинциақәа рҿы имҩаԥысуаз аӷьычрақәеи, апиратцәа ирҿагыланы арратә усмҩаԥгатәқәа реиҿкаараҿы аҟазара ахьмаҷызи рыла мацара ауп. Иԥсҭазаара далҵит Криттәи адгьылбжьахаҿы ҳ. ҟ. 71 шықәсазы<ref name=huzar.15et16>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 15-16.</ref>.
Марк иаб ишьҭахь ауал дуқәа аанижьит. Урҭ убриаҟара ирацәан, Антониаа Марк иаанижьыз анхарҭа ҭыԥқәа руак мап ацәыркит — адгьыли аҩни ауал дуқәа рықәын<ref name=gs.ac.4 />. Дук мырҵыкәа Иулиа аҩынтәраан хаҵа дцеит, уи ԥҳәысс дигеит [[Публий Корнелий Лентул Сура|Публи Корнели Лентулуа Сура]], ҳ. ҟ. 71 шықәса азы консулс иҟаз. Иконсулра ашьҭахьтәи ашықәс азы ацензорцәа асенат далырцеит — официалла ишырҳәаз ала, ихәымџьар ԥыртланы дахьгәараз азы<ref name=huzar.17et19>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 17-19.</ref>. Анаҩс Цицерон Антони дшыхәыҷыз дбанкротхеит ҳәа ахьиҳәаз азы, агәаанагара цәырҵит Лентул Сура Марк Антони аиҳабы иуалқәа зегьы ршәаха имаӡеит, иҭахымхеит, мамзаргьы илымшеит ҳәа<ref name=gs.ac.4 />.
[[Файл:Cicero Denounces Catiline in the Roman Senate by Cesare Maccari - 3.jpg|thumb|right|300px|Чезаре Маккари. Цицерон Катилина даҿаԥиҽуеит (1888)]]
ҳ. ҟ. 63 шықәсазы Лентул Сура [[Заговор Катилины|Катилина ицәгьаршратә ус]] далалеит (Катилина зегь реиҳа ихадоу идҵақәа иреиуан ауалқәа зегьы раԥыхра — ''tabulae novae''), аха ицәгьахәыцрақәа зегьы аадырԥшит, дагьыршьит ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 5, 63 шықәсазы.<ref name=huzar.17et19 /> Иҟалап, убасҟан акәзар Антонии Цицерони рыбжьара аиӷара ашьаҭа аншәаҳаха: аҵыхәтәантәи ацәгьаршратә ус аартразы аџьабаа ду ибеит<ref name=plut.ant.2>(Plut. Ant. 2) Плутарх. Антоний, 2.</ref>, анаҩсангьы еснагь уи далаҽхәон. Цезар иакәзар, ашьрақәҵара даҿагыланы дықәгылон, Рим уи азакәан шамахамзар ахархәара амамызт, Цезар ацәгьауаҩ иԥсы ҭанаҵы аҭакра иқәҵара атәы зҳәоз азакәан дадгылон, иҟалап уи аԥхьаҟа Антонии иареи реизааигәахара иацхраазар<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 19–20.</ref>. Уи ашықәсазы иҟаз ҩыџьа аконсулцәа руаӡәк Марк иаб иашьа Гаи Антони Гибрида иакәын<ref name=huzar.15et16 />. Уигьы ацәгьаршцәа дрылахәын ҳәа агәҩара рыман, аха ашьауӷа аҽацәыхьчара илшеит. Аха ҳ. ҟ. 59 шықәсазы уеизгьы Македониа Рим ахаҭарнакс даныҟазтәи ашықәсқәа рзы иҟаиҵоз азакәан еилагарақәа рзы
ахара идырҵеит, насгьы дыхҵәаны дцарц идырҵеит — уи аҭынчра аамҭазы иҟаҵоу ацәгьоурақәа реиҳарак рзы иреиҳау ашьауӷа ҳәа иԥхьаӡан<ref name=huzar.17et19 />. Уи аамҭазы иан лашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] аконсерватоцәа — [[оптиматы|аоптиматцәа]] дрыдгылан. Ахәҭакахьала, уи Катилина ицәгьахәыцра иалахәқәаз рышьра дадгылан, Лентул Сура имаҳә шиакәызгьы<ref name=huzar.20>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 20.</ref>.
=== Аҿара ===
Антони иқәыԥшра Римтәи Ареспубликазы иҭынчыз аамҭа иақәшәеит. Уи аамҭазы арратә кампаниа дуқәа аҳҭнықалақь иацәыхараны имҩаԥысуан, насгьы еицырдыруаз аҿар, арратә маҵзура аҭыԥан, Рим аамҭа рхыргон. Анобиль қәыԥшцәа ахаарԥшра рҽазыршәон: иаҳҳәап, Цезар ирласӡаны амаҟа имӷаиҵон, насгьы ачыхә змаз амаӷрақәа ныҟәигон. Антони иԥаҵа оуижьит, насгьы амиф ишаҳәо ала ишьҭра ахьынтәаауаз Геркл диҿыԥшны, «иуаҭәақәа рҿы акәын амаҟа ахьимӷаиҵоз, имаҟаҿаҳәарсҭа аҳәа ду адиҳәалон, арратә плашь хьанҭа иҽылеиҳәон»<ref name=plut.ant.4 /><ref name=gs.ac.6 />. Антони анырра ду ииҭеит [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Гаи Скрибони Курион]], ҳ. ҟ. 76 шықәсазтәи аконсул иԥа. Плутарх излеиҳәо ала, Курион ихҟьаны ауп Антони арыжәтәи аҳәсеи иҽызрыдицалаз, ақьафура дзашьҭалаз<ref name=plut.ant.2 />. Ас еиԥш иҟаз аиҩызара анаҩс уҳәан-сҳәан рацәа ахылҿиааит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|шәахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Цицерон иҳәоит, Курион -аиҳабы, иԥа иқәыӷәӷәарала, Марк Тулли ибжьаҟазарала, Марк Антони иуалқәа рыхәҭак ишәеит, мамзаргьы ахәдықәҵара ҟаиҵеит, аха убри аамҭазы иԥа Антони дибаларц азы азин ииҭомызт<ref>(Cic. Phil. II, XVIII, 45-46) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 45-46.</ref>.
ҳ. ҟ. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Антони ақалақь арадикалтә ӷарцәа бзиа ирбоз еицырдыруаз адемагог Клоди диҩызахеит<ref name=huzar.25 />. Аха иаарласны рымҩақәа еиҟәыгахеит. Цицерон излаиԥхьаӡо ала, уи зыхҟьаз Клоди иԥҳәыс [[Фульвия|Фульвиеи]] Марки ирыбжьалаз аизыҟазаашьақәа роуп<ref name=huzar.26>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 26.</ref>.
{{Anchor|Фадиа}}Антони ихылҵшьҭра шыҳаракызгьы, дышқәыԥшыз ихьӡ-иԥша зынӡа ибжьысхьан, убри аҟынтә иҭынхацәа аҭаацәара бзиақәа рҟынтә ҭыԥҳак ԥҳәысс дигартә еиԥш рзеиҿымкааит. Уи иахҟьаны Марк раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәхеит, [[вольноотпущенник|ахақәиҭра зауз]] малуаҩык (ахақәиҭра зауз атәы) Квинт Фади Галл иԥҳа. Аха абри аҭаацәара аԥҵара иазкны иаанхаз аинформациа маҷуп — ҳ. ҟ. 44 шықәсанӡа лара дыԥсхьазар ҟаларын. Ахақәиҭра зауз атәы иԥҳа ԥҳәысс лгара [[мезальянс|мезолиансуп]] ҳәа иԥхьаӡан, насгьы лассы-лассы уи аҩыза аизыҟазаашьақәа зыхҟьоз аԥара акәын<ref name=gs.ac.6 /><ref name=huzar.25 />.
=== Габини инапхгарала арра амаҵзура ахысра. Иудеиеи Мысреи имҩаԥгаз акампаниақәа ===
Курион аус иҽахьалаигалази, Фадиа ԥҳәысс дахьигази Антони иуалқәа рызҵаара рзымыӡбеит<ref name=huzar.24>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 24.</ref>. Анаҩс, иԥсҭазаашьа дбанкротмызшәа иахьеиҿикаауаз иаҽыԥнырҳәо иалагеит. Ахәҭакахьала, атеатр аҿы [[Закон Росция|Росци изакәан]] инақәыршәаны аҽыуаҩцәа ирзылхыз жәиԥшь цәаҳәа рахьтә акаҿы аҭыԥ ааникылеит ҳәа рҳәоит. Убри аамҭазгьы Марк аҽыуаҩцәа рыкласс уаҳа даҵанакуамызт, убри аҟынтә еиҳа зыҳаҭыр лаҟу аҭыԥқәа рҿы дтәар акәын<ref name=cic.phil.2.44>(Cic. Phil. II, XVIII, 44) Цицерон. Вторая филиппика, XVIII, 44.</ref>.
ҳ. ҟ. 58 шықәсазы Антони Рим аанрыжьны Бырзентәылаҟа дцеит. Иаалырҟьаны иаԥшьигаз аныҟәара амзызқәа иреиуоуп акредиторцәа рықәыӷәӷәара, Фульвиа лзы зымчра иацлаз Клодии иареи реисра, аҵыхәтәаны, Марк иажәаҳәаратә ҟазара аиӷьтәра азы игәазыҳәара — Римтәи Ареспубликаҿы ақәҿиара змаз аполитикатә кариера аҟаҵаразы акыр зҵазкуа аԥышәа. Ахәҭакала даныхәыҷыз иоуз аҵара бзиа, Бырзентәыла «астажировка» ахьимаз абзоурала, Марк ажәлар рҿаԥхьа ақәгыларақәа рҿы аихьӡара бзиақәа ааирԥшуа далагеит, [[Азианизм|Азиатәи (азиантәи)]] аоратортә школ атрадициақәа дрықәныҟәон, уи ахаҭарнакцәа иԥшӡоу, ихырку астиль рхы иадырхәон. Иара убасгьы идыруп, Антони иажәахәқәа рҿы архаизмқәа мыцхәы ихы ишаирхәоз — анаҩс Октавиан уи азы ахара идиҵон<ref name=plut.ant.2 /><ref name=huzar.26 />.
Уи ашықәсазы Марк Шьамтәыла аконсул [[Авл Габиний|Авл Габини]] инапхгара аҵаҟа аррамаҵура ахысра дақәшаҳаҭхеит. Аконсулра анҵәамҭазы, Габини уахь апроконсул ичын иҭаны ддәықәырҵаран иҟан, насгьы иотриадқәа рҿы Антони аҽыуаҩцәа рнаԥхгаҩыс дҟаларц идигалеит<ref name=huzar.26 />. Даҽа версиак инақәыршәаны, ахаҭарнак ҿыц Бырзентәыла далсны ипровинциахь данцоз ауп Антони днааиԥхьаз<ref name=gs.ac.7>''Goldsworthy A.'' Chapter VII. The Return of the King // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 96—105.</ref>. Габини ар рнапхгараҿы аԥышәа змамыз, еицырдыруаз «ахьтәы аҿар» рхаҭарнак дахьигаз амзызқәа иреиуоуп ажәытәан аҩ-ҭаацәарак ирыбжьаз аимадарақәагьы: Авл иаб Марк иабду инапхгара аҵаҟа Киликиа квесторс дыҟан ҳ. ҟ. 102 шықәсазы<ref name=huzar.27>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 27.</ref>. Габини раԥхьаӡа Антони еиҳа имаҷыз аҭыԥ идигалеит, аха иара еиҳа ихадоу аҽыуаҩцәа рпрефект иҭыԥ иҭаххеит (аҽыуаҩцәа рпрефект инапхгара аҵаҟа — ''praefectus equitum'' — иҟан акы ма еиҳаны аотриадқәа, рыцыԥхьаӡа 400—500 ҽыуаҩцәа еидызкылоз)<ref name=gs.ac.7 />.
Шьамтәыла Рим ахаҭарнак ҿыц иҿаԥхьа, апровинциаҿы иҟоу аусқәа реилыргара адагьы, Иудеиа Рим анырра аиҭашьақәыргыларагьы напынҵас иман: иахырҳәаз аҳ [[Аристобул II]] иԥа, Рим ирбаандаҩны ирымаз, [[Александр Яннай II|Александр Ианнаи II]] ар еизиган, Римынтә аҳыс иҟарҵаз [[Гиркан II]] дықәиҳәарц иҽазишәеит. Римаа ирҿагылаз апринц иитәыз абаа [[Александрион (Сартаба)]] ианақәла, Антони зегь раԥхьаӡа аҭӡы дхалеит, ианаршьеит «аҭӡамцтә гәыргьын» ({{lang-la|corona muralis}}) — аҳаҭыртә арратә ҳамҭа. Марк иара убасгьы дрылахәын акыр зҵазкуаз егьырҭ абаашқәа рнапахьы аагаразы имҩаԥыргоз ажәыларақәагьы - [[Махерон|Махерони]] [[Гиркания (крепость)|Гирканиеи]] ргараҿы<ref name=huzar.28>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 28.</ref>. Дук мырҵыкәа Аристобул II ихаҭа Римынтә дыбналеит. Иудеиа даннеи, аҿагылара ҿыц аԥшьигеит. Уажәы Габини аибашьра амҩаԥгара рыдиҵеит инапаҵаҟа иҟаз хҩык — Антони, Сизенна (иԥа), Сервили. Александрион азааигәара Аристобул ир нырҵәаны, иара Римҟа ддыргьежьит<ref name=gs.ac.7 /><ref name=huzar.28 />.
Иҟалап Габини [[Парфянское царство|Парфиа]] дақәларц иҽазыҟаиҵозҭгьы, уи моу ир [[Евфрат]] азааигәара еизигеит, убасҟан иара дидҵаалеит Мысрантә иқәырцаз афараон [[Птолемей XII Неос Дионис|Птолемеи XII Авлет]]. ҳ. ҟ. 59 шықәсазы, иара атриумвирцәеи хаҭала Цезари аҵарҭыша ду риҭеит имчра азхарҵарц азы (убас ала, Рим Птолемеи XI иуасиаҭ ԥаршеи инақәыршәаны Мысра мап ацәнакит) насгьы «Римтәи ажәлар рҩызеи рыдгылаҩи ҳәа изырҳәаларц азы». Аха 58 шықәсазы ҳ. ҟ. Птолемеи данахырҳәа, иара Рим ацхыраара даҳәеит. Асенаторцәа афараон мап ицәыркит, насгьы аныхаԥааҩцәа иԥшьоу [[Книги Сивилл|Сивилла лышәҟәқәа]] рҟны ирыԥшааз ацыԥҵәаха ишаҳәоз ала, Птолемеи ацхырааразы мап ицәктәуп ҳәа азгәарҭеит. Рим ианрықәымҿиа ашьҭахь, Птолемеи дышиашоу Габини иахь дцеит, аҵарҭыша ду, 10 нызқь талант идигалеит, Римтәи ар ахархәарала аҳра ирхынҳәырц азы<ref name=huzar.29et31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 29-31.</ref>.
{{Anchor|Антипатр}}Ԥыҭрак даназхәыц ашьҭахь, Авл уи дақәшаҳаҭхеит, уи мап ацәызкуаз адинытә закәан Рим ишыҭрыжьыз шидыруазгьы. Уи адагьы, азакәан излаҳәоз ала, ахаҭарнак асенат ма Жәлар Реизара ҷыдала азин ирымҭакәа апровинциа ааныжьны егьырҭ адгьылқәа дрықәлар ҟалаӡомызт. Антони ахаҭарнак дишьҭалан ддәықәлеит, егьырҭ афицарцәа аӡәырҩы азакәан иаҿагылаз аус рҽаладырхәырц мап шацәыркызгьы<ref name=huzar.31>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 31.</ref>. Уи моу, Плутарх игәы ишаанагоз ала, Антони иакәын Габини Мысратәи авантиура далазгалаз<ref name=plut.ant.3>(Plut. Ant. 3) Плутарх. Антоний, 3.</ref>. Гиркан Габини имчра ахьиихьчаз азы иҭабуп ҳәа иаҳәо, римтәи ар фатәыла еиқәиршәеит, насгьы [[Антипатр Идумеянин|Идумианинтәи Антипатр]] напхгара зиҭоз ируаа рыцны идәықәиҵеит<ref name=gs.ac.7 />.
ҳ. ҟ. 56 шықәсазы, ҭагалан мысратәи аиҳабыра ҿыц апиратцәа ирыцхраауеит, насгьы амшынтә флот ду аиқәыршәара иаҿуп, римаа амшынаҿ ирымаз амчра ашәарҭара иҭазыргыло ҳәа Габини ахара рыдиҵеит. Абри ҽыҵгас иҟаҵаны, ируаа Мысра иалеигалеит. Антони инапы ианырҵеит Александриаҟа ицоз амҩа зылсуаз, стратегиала акыр зҵазкуа аҭыԥ [[Пелузий|Пелузиа]] аанкылара. Марк напхгара зиҭоз аҽыр иаарласны Синаитәи ацәҳәырақәеи Суецктәи аӡымҩахгага аӡҭачқәеи ирылсны ицеит, анаҩс Пелузи рнапахьы иааргеит<ref name=huzar.31 />. Ақалақь агараҿы ацхыраара ду ҟаиҵеит Антипатр: қьырала Мысра амаҵ азызуаз иудеиаа, римаа агәашәқәа рзаадыртразы иргәыбзыӷит<ref name=gs.ac.7 />. Архәҭа хадақәа ицны ақалақь ахь иааз Птолемеи аҭыԥантәи ауааԥсыра рышьразы адҵа ҟаиҵеит, избанзар урҭ аҳрахь инеиз [[Береника IV|Береника]] аҳкәажә ҿыц ҳәа дазхарҵеит, аха Марк урҭ дрыдгылан, аҳ агәра ииргеит ашьрақәа мап шрыцәктәу ала. Дук мырҵыкәа, Александриа иацәыхарамкәа, Птолемеии Габиниеи Береника лыр ирабашьит. Ари аибашьра алҵшәа зыӡбаз Антони иоуп, уи римтәи аҽыр Мысраа ртыл иалеигалеит, убри алагьы аибашьра алҵшәа иӡбеит<ref name=huzar.31 />.
Александриа анырга ашьҭахь, Марк Береника лхаҵа, Мысра аҳ-аконсорт [[Архелай (царь Египта)|Архелаи]] иԥсыбаҩ иԥшааит (урҭ уаанӡагьы еибадыруан), аҳык ишихәҭоу еиԥш, ҳаҭыр ду иқәҵаны анышә дамардеит, уи алагьы Антони мысраа раҳаҭыр иоуит<ref name=gs.ac.7 />. Александриатәи аҭоурыхдырҩы [[Аппиан]] иоуп II-тәи ашәышықәсазы Габини иекспедициа аан Антони раԥхьаӡа акәны Птолемеи иԥҳа [[Клеопатра|Клеопатра]] дибеит, насгьы иаразнак лыбзиабара ирцәырҵит ҳәа алегенда зҩыз<ref name=gs.ac.7 />. Дук мырҵыкәа Габинии Антонии еиманы Мысра аанрыжьит, Иудеиа иҟалаз аҿыгылара ҿыц аанкыларазы, насгьы [[Набатейское царство|набатеиатәи]] арабцәа рқәылара иаҿыгыларц азы. Птолемеи изықәиргәыӷыз аҵарҭыша зегьы знык ала иахьизымшәаз аҟынтә, Антони мысратәи акампаниа хәарҭара изалымгазар ҟалап<ref name=huzar.32>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32.</ref>.
54 шықәсазы ҳ. ҟ. Габини Шьамтәыла инапхгара аамҭа нҵәон, убри аҟнытә апровинциа аанижьит. Ахаҭарнак уахынла Римҟа дхынҳәит, аӡәгьы дизгәамҭарц иҭахын, насгьы Иудеиеи Мысреи рҿы иигаз ааирақәа рыӡбахә ҳәа акгьы ыҟамызт. Рим иара еиуеиԥшым ахарақәа идырҵеит (азакәанқәеи адинтә закәанқәеи реилагара адагьы, Авл инапы ианырҵаз апровинциа ирҳәит). Габини ихылаԥшуаз [[Гней Помпей Великий|Помпеи]] анкьаахыс ҩызас имаз ихьчара далагеит, аха аҵыхәтәаны уи аус дарҭан, дықәрцеит. Антони аусӡбара дацәцеит. Аха асенаторцәа аӡәырҩы дырҭахымызт, убри аҟынтә 55 шықәса анҵәамҭазы, мамзаргьы 54 шықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. Марк, Цезар иааԥхьарала, [[Галлия|Галлиаҟа]] дцеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 32–33.</ref>. Иҟалап Антони Шьамтәыла даанхар илшозҭгьы, насгьы апровинциа аҟны Рим ахаҭарнак ҿыц [[Марк Лициний Красс|Марк Лицини Красс]] Парфиа даҿагыланы имҩаԥигоз акампаниа далахәхар, аха Красс аԥышәа змаз аофицарцәа рацәаҩны ицны иааит, ус анакәха аԥышәа змамыз Антони қәыԥш диҭахымзар ҟаларын<ref name=gs.ac.8>''Goldsworthy A.'' Chapter VIII. Candidate // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 105—116.</ref>.
== Цезар ихаан иҳаракхара ==
=== Галлиа амаҵзура ===
{{main|Галлтәи аибашьра}}
[[Файл:Bust_of_Gaius_Iulius_Caesar_in_Naples.jpg|thumb|left|200px|Гаи Иули Цезар. [[Траян|Траиан]] иаҳратәраан иаԥҵаз абиуст (ҳашықәсԥхьаӡара II-тәи ашәышықәса алагамҭазы).]]
Ҳ. ҟ. 54 шықәса Ҭагалан, Антони [[Галлия|Галлиа]] иҟаз [[Гаи Иулии Цезар|Гаи Иулии Цезар]] иахь дцеит, уи [[Галльская война|Галлтәи аибашьра]] ахыркәшаразы аҟыбаҩ змаз афицар қәыԥшцәа еидикылон. Цезар иалхра зыхҟьаз аԥара мариа арҳара азгәышьра акәын: зегьы ирдыруан Цезар акы дацәыԥхамшьакәа Галлиа ширҳәуаз атәы. Цезар инапхгарала имҩаԥысуаз амаҵзура иазкны еилкаау маҷуп, избан акәзар Галлтәи аибашьра иазку ахыҵхырҭа хада — Гаи ихаҭа «[[Записки о Галльской войне|Ианҵамҭақәа]]» рҿы — ар рԥыза илегатқәеи егьырҭ иафицарцәеи рылшарақәа рыӡбахә маҷны иҳәоуп. Иҟалап раԥхьа Антони легатс дыҟазҭгьы, алегион атрибунс, ма Габини иеиԥш аҽыр апрефект иакәызҭгьы<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.35>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 35.</ref>.
Ҳ. ҟ. 53 шықәсазы Цезар Антони Римҟа дишьҭит [[квестор|аквесторцәа]] ралхрақәа иҽрылаирхәырц азы, Антони ажәытәаахыс дызҭахымыз Цицерон ихьӡала ашәҟәы ицҵаны. Ари амаҵзура хәыҷы Антони иоурц азы Цицерон ԥырхага иимҭар акәзар ҟалап ицхыраара ҳәа изҿыз<ref name=gs.ac.8 /><ref name=huzar.36>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 36.</ref>. Алхрақәа ахьаанкылахаз азы, Антони Рим дыҟан ҳ. ҟ. 52 шықәсанӡа, ажьырныҳәамза азынӡа, адемагог [[Тит Анний Милон|Милон итәы]] Клоди данишьызгьы. Цицерон излеиҳәо ала, уаанӡа Антони ихаҭа Клоди дишьырц иҽазишәахьан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, 21) Цицерон. Аҩбатәи афилиппика, 21: «Публи Клоди, уара ишуҳәаз еиԥш, сара иҟасҵаз аичырчаралоуп дшыршьыз. Ажәлар ирҳәооз, уара аҳәа шьҭыхны аформ аҿы душьырц уишьҭалазҭгьы, римтәи ажәлар рыла ишабоз, насгьы уара ари аус аҵыхәтәанынӡа инаугазҭгьы, иара ашәҟәҭыжьырҭа амардуан ахь дымҩахымҵызҭгьы, умҩа даҿагыланы уааныимкылазҭгьы?»</ref><ref>(Cic. Phil. II, 49) Цицерон. Вторая филиппика, 49.</ref>, аха Марк Клоди дидгылан, ҩ-сааҭк ицоз ажәахә ҟаиҵеит, уаҟа Милон иқәыӡбатәуп ҳәа дҵаны иқәиргылон. Аквесторцәа ралхрақәа рышьҭахь, урҭ еиуеиԥшым адҵақәа рыҭаразы традициала аҵәҭаԥсарала еихыршон, аха Антони машәыршәа сышԥалрымхри ҳәа дыԥшуамызт. Уи аҭыԥан, агаллцәа зегьы [[Верцингеториг]] инапхгарала изабашьуаз Цезар иахь ддәықәлеит. Аха уи аҳҭнықалақь аҿы даанхар акәхеит: Антони дызлахәыз Милон иусӡбара мҩаԥысит мшаԥымзазы<ref name=gs.ac.8 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 37–38.</ref>. Ежи Линдерски иверсиала, Клоди иус дахьалахәыз азы, Марк ҳ. ҟ. 52 шықәсазы аквесторцәа ралхрақәа рылахәхара мап ацәикит, аха иааиуаз ашықәсазы амагистратцәа ралхрақәа дырзыԥшын, убри аҟынтә ҳ. ҟ 51 ашықәсазы квесторс дҟалеит.<ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref><ref>''Linderski J., Kaminska-Linderski A.'' The Quaestorship of Marcus Antonius // Phoenix. — 1974. — Vol. 28, № 2. — P. 223.</ref>
Марк ар рԥыза ирхәҭақәа данрыцлаз аамҭа еилкааӡам<ref name=gs.ac.8 />. [[Битва при Алезии|Алезиа ааигәара имҩаԥгаз аибашьраҿы]] Цезар Антони легатк иаҳасабала иӡбахә иҳәоит: Марк Гаи Требони дивагыланы агаллцәа раԥхьатәи ржәылараан римтәи арезервқәа напхгара рзиуан<ref>(Caes. B. G. VII, 81) Цезарь. Записки о Галльской войне, VII, 81.</ref>. ҳ. ҟ. 52—51 шықәсқәа рзы, аӡынра Цезар аӡынтәи лагерь акомендантс Антони даанижьит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 2) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 2.</ref>. Дук мырҵыкәа XII-тәи алегион напхгара азҭоз Марк, Цезар дицны, Римтәи анапхгара мап ацәызкуаз агаллцәа ирҿагыланы аҵыхәтәантәи ахьырхәратә аоперациақәа рхы рыладырхәит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 24) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 24.</ref>. Бельгика имҩаԥысуаз аоперациақәа рышьҭахь, Цезар Антони адҵа ииҭеит абелловак жәлар ахьынхоз аҭыԥ аҿы даанхарц, аҿагылара ҿыц ҟамларц азы<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 38) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 38.</ref>. ҳ. ҟ. 51—50 шықәсқәа рзы, аӡын Антони Гаи Требонии Публи Ватинии дрыцны Бельгика иҟаз аӡынтәи алагер акомендантс дыҟан, уи ԥшь-легионк еиднакылон<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 46-47) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 46-47.</ref>. Аӡын Антони ауаҩы дишьҭит, Цезар чарҳәара изызуаз [[Атребаты|атребатцәа]] рыжәлар раԥхьагыла [[Коммий|Комми]] дишьырц азы. Аха Комми иԥсы еиқәирхеит, анаҩс Антони иахь ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, инапаҵаҟа дшыҟало азы агәра ирго, убри аҟынтә диҳәон дрыцҳаишьарц азы. Марк дақәшаҳаҭхеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 48) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 48.</ref>.
=== Аграждантә еибашьра аламҭалазы ===
Ҳ. ҟ. 50 ашықәсазы Антони ажәытәтәи иҩыза Курион Цезар иганахь диасырц азы абжьаҟазара даҿызар ҟаларын, аха Иули иҟынтәи иоуз аҵарҭыша ду иполитикатә позициа аԥсахраҿы ихадоу ароль нанагӡеит<ref name=huzar.42et45>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 42–45.</ref>. Убри ашықәсазы Марк (Цезар идҵала акәхап) ҩ-маҵураҭыԥк риоуразы икандидатура ықәиргылеит — иааиуа ашықәс азы аплебеицәа (ажәлар) ртрибуни, [[Авгуры|авгури]] рҭыԥқәа рахь. Аҵыхәтәантәи аҭыԥ ахь иалхра иаанагон иԥсы ҭанаҵы аныхаԥааҩцәа рколлегиа алахәхара. Авгурцәа аԥшреи ажәҩантә дыргақәа еилкааны реиҭаҳәареи рзы аныпынҵақәа рыман, насгьы аполитикаҿы анырра ҟарҵон. Ҭыԥ заҵәык ҭацәхеит [[Квинт Гортензий Гортал|Квинт Гортензи Гортал]] иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь. Егьи акандидат — [[Луций Домиций Агенобарб (консул 54 года до н. э.)|Луци Домици Агенобарб]], еицырдыруаз аполитик, насгьы Цезар зегь раасҭа иҿагылақәаз дыруаӡәкын. Уи иахҟьаны Цезар Антони активла дидгылеит: ар рԥыза иӡбеит [[Цизальпийская Галлия (римская провинция)|Цизальптәи Галлиа]] зегь дакәшарц ааԥхьара ҟаҵо, ари апровинциаҿы инхоз ауааԥсыра (урҭ рҟынтә абжьыҭара зылшоз рим атәылауаа маҷҩымызт) алхрақәа рыҩбагьы рҿы рыбжьы Марк ирҭарц азы<ref name=gs.ac.10>''Goldsworthy A.'' Chapter X. Tribune // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 130—143.</ref>. Аха ажәлар Марк идгылеит авгур иалхрақәа рҿы, Цезар агитациа далагаанӡагьы, убри аҟынтә Гаи иаразнак атрибунқәеи, апреторцәеи, аконсулцәеи ралхрақәа рҿы икандидатцәа рыбжьы рырҭаларц ааԥхьара далагеит<ref>(Ps-Caes./Hirt. B. G. VIII, 50) Гирций (Псевдо-Цезарь). Записки о Галльской войне, VIII, 50.</ref>. Атрибунцәа ралхраҿы аицлабра маҷын, Антони уадаҩрада далырхит. Цезар идгылоз [[Квинт Кассий Лонгин (трибун)|Квинт Касси Лонгингьы]] трибунс далхын, Марк иашьа Луци квесторс далхын. Цезар идгылаз даҽаӡәгьы, [[Сервий Сульпиций Гальба (претор 54 года до н. э.)|Серви Сульпици Галба]] аконсулцәа ралхрақәа рҿы дахьаҵахаз азы, Гаи аҳҭнықалақь аҿы интересқәа рыхьчаразы аҭакԥхықәра ахәҭа дук Марк Антони идырҵеит<ref name=huzar.42et45 /><ref name=gs.ac.10 />.<!--+о ситуации. КРАТКО-->
ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза жәаба, 50 шықәса рзы<ref group="азгә.">Атрибунақәа, аконсулцәеи егьырҭ амагистратцәеи реиԥш акәымкәа, рмаҵура иалагеит ԥхынҷкәынмза 10 рзы, егьырҭ-ажьырныҳәамза 1 азы акәын.</ref> имаҵура данахагыла ашьҭахь хара имгакәа Антони асенаторцәа ԥыҭҩык Цезар инапхгара аҟынтәи ихы дақәиҭыртәырц аҽазыршәарақәа ҟарҵо иалагеит. Антонии Кассии Цезар иабџьар шьҭаиҵарц, насгьы иара аҳәынҭқарра даӷоуп ҳәа иӡбахә рыларҳәарц азы асенат иҟанаҵоз адҵарақәа авето рықәырҵеит<ref name=gs.ac.10 />. Ԥхынҷкәынмза 20 рзы Антони ажәлар реизараҿы (''contio'') дықәгылеит, Помпеи иҿагылоз ажәахә ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 47–48.</ref><ref>''Wiseman T. P.'' Caesar, Pompey and Rome // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 422.</ref>; Иажәахә аҿы ихадоу ахшыҩҵакқәа аниҵеит Цицерон<ref>(Att., VII, 8, 5) Цицерон. Письма к Аттику, VII, 8, 5.</ref>. ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 49 шықәсазы Курион Цезар иҟынтәи ашәҟәы Римҟа инаигеит, аҩганкгьы хьаҵны аҭынчразы еиқәышаҳаҭхарц азы ажәалагала ахьыҟаиҵоз. Раԥхьа Цезар иҿагылаҩцәа асенат аилатәараҿы ашәҟәы аԥхьара иаԥырхагахеит, убри аҟынтә Антонии Кассии уи иаԥхьартә аҟаҵара рылдыршеит. Официалла аҭак ҟамлаӡеит. Иааиуаз амшқәа рзы Антони иара ихьӡала Цезар анаҩстәи аконсулра аҟынӡа кьыс шимоуа ала агарантиақәа дрылацәажәон, аха иҟаиҵаз ажәалагалақәа зегьы мап рцәыркит<ref name=huzar.48et49>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 48–49.</ref>. Ажьырныҳәамза 7 рзы асенат иалшеит иҷыдоу азакәан (''senatus consultum ultimum'') адкылара, насгьы уи атрибунцәа авето ақәҵаразы рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит: шәганахь амч ҳхы иаҳархәоит ҳәа ирықәмақаруа иалагеит, Цезар атрибунцәа ирықәлеит ҳәа шиҳәозгьы<ref name=gs.ac.10 /><ref group="азгә.">Жәлар ртрибунқәа рымчра ахьынӡаҟоу кьыс рымамзароуп ҳәа иԥхьаӡан, насгьы атрибун иқәлара иԥшьоу аус аҿагылара иаҩызан.</ref>. Иҷыдоу азакәан анрыдыркыла раԥхьатәи аухаҵәҟьа Антонии Кассии атәцәа рымаҭәақәа рышәҵаны, аҳҭнықалақь аҟынтәи ибналан ицеит [[Рубикон]] аӡиас аҩадатәи агаҿа аҟны игылаз Цезар илагер ахь. Кьыс змамзар зыхәҭоу ажәлар ртрибунцәа иԥшьоу ршәарҭадара иақәмақаруа иахьалагаз Цезар ҽыҵгас иҟаҵаны Италиа дақәлеит<ref name=huzar.48et49 />.
=== ҳ. ҟ. 49—45 шш. Аграждантә еибашьра ===
==== Аграждантә еибашьра алагамҭа. Бырзентәылаҟа акампаниа ҳ. ҟ (49—48 шықәсқәа). ====
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (49—45 ҳ. ҟ.)}}
[[Файл:Bellum Civile 4945BC ab.png|thumb|left|440px|Аграждантә еибашьра арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 49—45 шш. Ацәаҳәа еиқәаҵәа ҵаӷақәа рыла Римтәи Ареспублика аҳәаақәа аарԥшуп, аҵәаӷәаԥҵәала -апровинциақәа рҳәаақәа — Цезар иусурақәа; — Цезар иҩызцәа русурқәа; — Помпеи иусурқәа;<br>{{legend|red|Цезар ииааирақәа, иара импыҵаихалаз ақалақьқәа}}{{legend|blue|Помпеи ииааирақәа}}{{legend|black|Ақалақь дуқәа}}]]
Ажәлар ртрибунцәа традициала ар напхгара рырҭар ҟаломызт, аха Цезар идгылоз афицарцәа даараӡа иҭахын, убри аҟынтә Антони [[пропретор|апропретор]] инапынҵақәа ииҭеит<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 260.</ref>. Гаи уи хә-[[когорта|когортак]] рнапхгара идиҵеит, насгьы стратегиала акыр зҵазкуа [[Кассиева дорога|Кассиантәи амҩаду]] аҿы иҟаз ақалақь Арреци (иахьатәи [[Ареццо]]) инапахьы иааигарц адҵа ииҭеит, уи Марк қәҿиарала инаигӡеит<ref>(Caes. B.C. I, 11) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 11.</ref>. Иҟалап, уи аҽныҵәҟьа адҵа нагӡахазаргьы, аха Цезар «Ианҵамҭақәа» рҿы ажәылара деиҭалагаанӡа Помпеии иареи реиҿцәажәарақәа қәҿиара рымамызт ҳәа азгәеиҭоит<ref name=cah.424>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 424.</ref>. Иули ихаҭа [[Фламиниева дорога|Фламиниантәи амҩала]] дцон, аха аҭынчратә еиҿцәажәарақәа анхыбгала ашьҭахь (даҽа версиак ала, аҭынчратә еиҿцәажәарақәа раан Цезар ир [[Пицен (область в Италии)|Пицено атәылаҿацә]] ааныркыло иалагеит<ref name=cah.424 />) насгьы Помпеи изы илоиалыз аруаа аҩада-мрагыларахь рхы дырхеит ҳәа ажәабжь аниоу, Рим днавсны урҭ дрышьҭалеит. Антони Цезар еиԥш аманиоврқәа ҟаиҵон. Жәабранмзазы [[Корфиний|Корфини]] (ҳаамҭазтәи [[Корфинио]]) ианажәла, Цезар еиликааит ақалақь Сульмон агарнизон (ҳаамҭазтәи [[Сульмона]]) рыбџьар ашьҭаҵара ишазхиоу азы, насгьы Марк Антони инапхгарала уахь хә-когортак дәықәиҵеит<ref name=huzar.50>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 50.</ref><ref>(Caes. B.C. I, 18) Цезарь. Записки о Гражданской войне, I, 18.</ref>.
Помпеи Брундизиатәи (ҳаамҭазтәи [[Бриндизи]]) Бырзентәылаҟа ӷбала данца ашьҭахь, Антони ажәлар ртрибун инапынҵақәа рынагӡара дазыхынҳәит. Антонии Лонгини иаарыԥхьаз ажәлар реизара аҟны Сулла ихаан [[Проскрипция|азакәан анҭыҵ иҟаз]] ахәыҷқәа рзинқәа реиҭашьақәыргылара иақәшаҳаҭхеит, насгьы Помпеи изакәанқәа рыла ахара здырҵаз зегьы уи ранарыжьит 52 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 258.</ref><ref name=huzar.52>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 52.</ref><ref name=uc.221>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 221.</ref> (даҽа версиак инақәыршәаны, Сулла ихаан азакәан анҭыҵ иҟаз ахәыҷқәа рзинқәа Цезар ихаҭа ирызирхынҳәит, аха уи ашықәс анҵәамҭазы иҟалеит<ref name=cah.431>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 431.</ref>). Иҟалап, абри аилатәараҿы, Цизальптәи Галлиа (Цизальптәи Галлиа аҩадатәи ахәҭа, аӡиас Пад анаҩс (По) анҭыҵ — {{lang-la|Padus}}) инхоз ауаа рим атәылауаҩра рыҭан, избан акәзар урҭ уаанӡа иԥкыз алатинтә зин акәын ирымаз<ref name=huzar.52 />. Антонии Кассии Рим анҭыҵгьы асенат асессиазы иаарыԥхьеит, Цезар апроконсул имаҵзура аанмыжьӡакәа уи далахәхарц азы, ари амаҵзура аруаа рҿы азакәантә мчра инаҭон<ref name=cah.430>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 430.</ref><ref group="азгә.">Апроконсултә напынҵақәа змаз ар рԥыза, апровинциа аҟынтәи даныхынҳә ашьҭахь, Рим иԥшьоу аҳәаақәа — апомери — еилазгаз, иаразнак инапынҵақәа ицәыӡуан.</ref>.
Испаниаҟа данца, Цезар Италиеи уа иҟаз архәҭақәеи рнапхгара Антони идиҵеит, аха аҳҭнықалақь анапхгара азиулар акәын апретор [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]]<ref name=uc.221 />. Атрибун-апропретор инапынҵақәа рахь иаҵанакуан аҳҭнықалақь чала аиқәыршәара, ицәырҵуаз аекономикатә зҵаарақәа рыӡбара, афлот аизгара, апориадок ацклаԥшра. Цезар Италиаҟа даныхынҳәуаз аамҭазы, Марк илиршеит адгьылбжьахаҿы аҭынчра ахьчара, Помпеи идгылақәоз рықәгылара аԥырҟәҟәаара, насгьы амшынтә блокада ԥжәаны Иониатәи амшын ахысра зылшоз афлот аиқәыршәара. Аха урҭ азҵаарақәа рыӡбараҿы иара илагала шаҟаз еилкааӡам: Плутарх игәы иаанагоит Марк гәацԥыҳәарала идыз анапынҵақәа рынагӡара даҿын ҳәа, Цицерон иҳәоит уи дыхәмаруа, ицәыбза [[Волумния (актриса)|Волумниеи]] длыцны иаамҭа ихигон ҳәа<ref name=gs.ac.12>''Goldsworthy A.'' Chapter XII. Civil War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 152—167.</ref><ref name=huzar.54>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 54.</ref>. Антони Лепид дицны иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа еиҿикаар акәын, Цезар азакәантә зин ирҭарц азы (Гаи аконсул имаҵзура иоуеит ҳәа агәыӷра иман). Урҭ аконсулцәа рыда рымҩаԥгара рылымшеит, урҭ Помпеи ицны ӷбала ицахьан, Лепид Антони ицхыраарала, ҷыдала алхрақәа рымҩаԥгаразы Цезар диктаторс иҟаҵара еиҿикааит<ref name=huzar.54 />. Ауаҩы адиктатор ҳәа иҷыдоу амаҵзурахьы иалхра Рим заатәи аҭоурых аҿы лассы-лассы аҭыԥ аман, аха уи апреторс иҟаҵара уаанӡа иҟамлацыз акы акәхеит<ref name=gs.ac.12 />. Аҳәынҭқарратә зҵаарақәа рыӡбара адагьы, Антони имчра амалырҳаразгьы ихы иаирхәон: Помпеи [[тускул|тускулантәи]] ивилла ааникылеит, иара убас Италиантәи ибналаз Помпеи идгылақәоз рынхарҭақәеи рмали. Анаҩс, ҳ. ҟ., 47 шықәсазы, Цезар Александриантәи изиҩит [[Марк Теренций Варрон|Марк Теренциа Варрон]] ивилла изирхынҳәырц азы<ref name=huzar.53>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 53.</ref>. Антони ихымҩаԥгашьақәа ирхырҟьаны, уаанӡа анеитралитет зкыз асенаторцәа џьоукы Италиа аанрыжьит. Марк анырра ду змаз Цицерон идгылара аиура даара иҽазишәеит, аха илымшеит — уигьы Помпеи иахь дыбналаны дцеит<ref name=huzar.55et56>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 55-56.</ref>.
ҳ. ҟ. 48 шықәсазы, ажьырныҳәамзазы Цезар Брундизинтәи Бырзентәылаҟа дцеит ир рыхәҭак иманы, Антони лшарак шааиоузҵәҟьа, иаанхаз аотриадқәа иманы [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] дырны дцарц адҵа ииҭеит. Помпеи идгылаҩцәа арсырҭа ҿыц арсра рҽазыршәеит, убри аан [[Луций Скрибоний Либон (консул 34 года до н. э.)|Луци Скрибони Либон]] Брундизи иахьазааигәаз ддәықәырҵеит. Ҩ-[[трирема|триремк]] (х-цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба бжьаратәқәа) рыла, иара убас аӷба хәыҷқәа рыла, Антони илиршеит Либон иитәыз [[Квадрирема|аквадриремақәа]] хәба (ԥшь- цәаҳәак ажәҩақәа змоу аӷба дуқәа) амшын агаҿа аҟынтә анаскьацара, Либон иӷбақәа руак ааникылеит<ref name=huzar.57et58>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 57-58.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 24) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 24.</ref>. Мшаԥымза 10 рзы Антонии [[Квинт Фуфий Кален|Квинти Фуфи Калени]], амчра хадақәа рыла Помпеи идгылаҩцәа рмацәаз ԥжәаны, ақалақь Лисс (ҳаамҭазтәи [[Лежа (город)|Лежа]]) азааигәара иӡхыҵит. Урҭ ирыцны иааит Цезар изы акыр зҵазкуаз ацхыраара — х-легионк аветеранцәа, ҿыц еибашьра иргаз легионк, аҽыуаҩцәа 800-ҩык инарзынаԥшуа<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.57et58 /><ref>(Caes. B.C. III, 29) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 29.</ref>. Цезаргьы Помпеигьы Антони иахь раԥхьа инеиуа ҳәа рҽазыршәон, аха аҭыԥантәи ауааԥсыра Марк игәы иҽанырҵеит Гнеи Помпеи дшааигәахоз азы. Дук мырҵыкәа Антони Цезар иҽимеидеит, уажәшьҭа уи имчқәа Помпеи имчқәа ираҟарахеит<ref name=huzar.59>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 59.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 232.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 30) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 30.</ref>. [[Битва при Диррахии (48 год до н. э.)|Диррахием азааигәара]] имҩаԥысуаз аманиоврқәа раан, Антони аладатәи ахырӷәӷәарҭақәа руак аҿы аус иуан, [[IX Испанский легион|IX-тәи алегион]] напхгара азиуан, аха аибашьра хада дахьынӡалахәыз атәы акгьы еилкааӡам<ref name=gs.ac.12 /><ref name=huzar.60>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 60.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 45-46) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 45-46.</ref><ref>(Caes. B.C. III, 65) Цезарь. Записки о Гражданской войне, III, 65.</ref>. Цезар аиааира ахьигаз [[Битва при Фарсале|Фарсалтәи аибашьраҿы]], Антони Цезар ир арымарахьтәи афланг напхгара азиуан; иара диҿагылан [[Луций Афраний (консул)|Луци Афрани]]<ref name=gs.ac.12 /><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 238.</ref>. Аха аибашьра алҵшәа Марк дызлахәымыз арыӷьарахьтәи афланг аҿы иӡбахеит. Аибашьра ашьҭахь дук мырҵыкәа Антони Римҟа дхынҳәит.
==== Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Аҳҭнықалақь аҿы Марк, аконсул [[Публий Сервилий Ватия Исаврик (консул 48 года до н. э.)|Публи Сервили Ватиа Исаврик]] дицны, Цезар еиҭа адиктатор имаҵураҭыԥ ахь инагара илиршеит. Аха уажәазы ари амаҵзура атехникатә ҟазшьа амамызт: Цезар ҳ. ҟ. 47 шықәсазы архәҭақәа рҿы азакәантә мчра еиқәирхар акәын. Уи азы итрадициатәыз 6 мыз мацара диктаторс дарымҭеит, шықәсык ҳәа дҟаҵан. Анапынҵа ҿыцқәа қәҿиарала иширҭаз азы ажәабжь аниоу, Цезар Марк Антони ихаҭыԥуаҩс дҟаиҵеит — аҽыр рнаԥхгаҩыс (''[[magister equitum]]'')<ref name=mrr.2.272>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 272.</ref> (аха Елеонор Хуизар лгәы иаанагоит Антонигьы ари амаҵзура иоуит ҳәа Цезар дызларҭаз адекрет иаҩызоу инақәыршәаны<ref name=huzar.64et65>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 64-65.</ref>). Еилкаауп, ԥхынҷкәынмза азы Антони имаҵура ҿыц дшахагылаз<ref name=mrr.2.272 />. Ашықәс анҵәамҭазы, адиктатор ихаҭыԥуаҩ иаҳасабала имаз анапынҵақәа аконсулцәеи апреторцәеи ртәқәа раасҭа еиҵан. Аха Цезар -аҩбатәи аконсул инапынҵақәа назыгӡоз- иааиуаз ашықәс азы амагистратцәа ралхрақәа рҿы дцәырымҵит, ианаамҭаз иалырхыз амагистратцәа еиҵбацәа — атрибунцәеи аедилцәеи ракәхеит. Убри аҟынтә, Марк Рими Италиеи рнапхгаразы имаз амчра хаҭәаан ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, Гаи Мысрантәи дхынҳәаанӡа<ref name=huzar.64et65 />.
{{Anchor|Антониеи Долабеллеи}}Еиуеиԥшым ақәҿиарақәа иманы, Антони инеитралтәызи, агәыҩбара аазырԥшуази асенаторцәа Цезар иган иадикылон<ref name=huzar.64et65 />, аха иааизакны иуҳәозар, ахара имхәыцуаз аполитика мҩаԥигон ҳәа изырҳәоит, насгьы Цицерон исалам шәҟәқәа рҿы абысҟак иуадаҩыз аамҭазы уи иԥсҭазаашьа дахашшаауан<ref name=huzar.65et67>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 65-67.</ref>. Уи адагьы, анапхгараҿы аметод ӷәӷәақәа ихы иаирхәоит, насгьы азакәанқәа рынагӡараҿы аекспроприациа ҿыцқәа ҟаиҵоит ихатәы феида дазхәыцны ҳәа ахара идырҵон. Марк ауал азҵаара аӡбашьала ихьӡ-иԥша зынӡа даалгеит. Акредиторцәа ауал зқәыз руалқәа ршәарц рыдырҵон, аха аҵыхәтәантәиқәа урҭ ршәара рылшомызт. Ажәлар ртрибун [[Публий Корнелий Долабелла (консул-суффект 44 года до н. э.)|Публи Корнели Долабелла]] ауалқәа ркассациа азҵаара анышьҭих (''tabulae novae''), [[инсула|аҩнеихагылақәа]] руадақәа раренда азы ауалқәагьы уахь иналаҵаны, Антони уи дидгылеит. Долабелла оппонентс диман [[Луций Требеллий Фид|Луци Требелли]], уи иаҩцацәамыз ажәалагалақәа ҟаиҵон (иҟалап [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]] дидгылозҭгьы<ref name=plut.ant.9>(Plut. Ant. 9) Плутарх. Антоний, 9.</ref><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 287.</ref>). Аха рим амалуаа Долабелла иҟаиҵаз ажәалагалақәа ӷәӷәала ирҿагылеит. Дук мырҵыкәа еилкаахеит Долабелла Марк иԥҳәыс Антониа дышхыихыз, убри аҟынтә урҭ рыбжьара аимак ҟалеит{{ref+|Аха Цицерон ишиҳәо ала, Антони ԥасатәи ицәыбза Фульвиа ԥҳәысыс дигарц азы заа аҽазыҟарҵарақәа дырҿын<ref>(Cic. Phil. II. XXXVIII.99) Цицерон. Вторая филиппика, XXXVIII, 99.</ref>.|group="азгә."}}. Аҵыхәтәаны еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа бџьарла рҽеибыҭаны амҩадуқәа рҿы аибашьрақәа ирылагеит. Аҭынчымра аанкыларазы, асенат Антони азин инаҭеит аҳҭнықалақь ар алагалара, аха уи маӡала асолдаҭцәа ихы иаирхәеит Требелли ицхраарц азы<ref name=huzar.65et67 />.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Аграждантә еибашьраан Антони иԥсҭазаашьа
| Содержание = «Изааигәаз ауаа рҟынтә зегь реиҳа анырра змаз дреиуан амим Сергии, насгьы Антони бзиа иибаз — убри атруппа аҟынтәи [[Киферида]] захьӡыз аԥҳәыс. <…> Римаа раҳаҭыр ланарҟәуан ахьтәы аҿақәагьы, урҭ рыманы иара ишьҭагалан, иԥшьоу аныҟәара мҩаԥыргошәа, амҩа аганқәа рҿы игылаз ашьаԥақәа, аӡиас ахықәаҿ ма абнара аҿықә аҿы иҟарҵоз ашьыжьхьафарақәа, аҽыуардынлас аҟны иҵакны ирымаз алымқәагьы, инагоу ауаа рыҩнқәа акаҳԥцәеи аҩымаа арҳәаҩцәеи рзы уадақәас иахьыҟарҵаз. Зегьы агәынамӡара аадырԥшуан, ргшәы ԥжәон, убри аамҭаз Цезар ихаҭа, Италиа анҭыҵ, адгьыл аӡа дықәиан дыцәон, аџьабаа дуқәа баны, ашәарҭарақәа дыриааины аибашьра аҵыхәтәантәи ацыԥхьқәа арцәара даҿын, аха убри аамҭазҵәҟьа егьырҭ, Цезар ириҭаз амчра рхы иархәаны, қьафура иаҿын, ртәылауаа ирхыччо».<ref name=plut.ant.9 />}}
Акыраамҭа Цезар изкны жәабжьк ахьыҟамыз азы (Клеопатреи иареи ирыбжьаз аизыҟазаашьақәа рзы Мысра даанхеит), иԥсра иазкыз уҳәан-сҳәан дәықәлеит. Ар рԥыза игәабзиара иазкны иҵабыргу адыррақәа ахьыҟамыз азы, Кампаниа иҟаз алегионерцәа рхы иақәиҭыртәразы адҵа ықәдыргылеит (урҭ рҟынтә ԥыҭҩык Галлтәи аибашьра алагамҭа инаркны арратә маҵзураҿы иҟан 58 шықәса ҳ. ҟ.) иара убас изықәдыргәыӷхьаз аԥарақәа рзыршәарц азы. Марк аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит, адиктатор идгылаз иаб иашьа [[Луций Юлий Цезарь (консул 64 года до н. э.)|Луци Иули Цезар]] ақалақь префектс дҟаҵаны (''praefectus urbi''). Антони илымшеит асолдаҭцәа имҩаԥыргоз аҿагыларақәа раанкылара, аха Рим иҟаз аҭагылазаашьа иахҟьаны иара уаҟа дҟалар акәхеит. Антони аҳҭнықалақь даналҵ, еиҿагылаз атрибунцәа рыдгылаҩцәа иара иҟамзаара рхы иархәаны (урҭ рҟынтә аӡәгьы Луци Цезар изхәыцуамызт) амҩадуқәа рҿы идырӷәӷәеит бџьарла еибыҭаз ротриадқәа. Асенат аҷыдалкаатә закәан аднакылеит, уи Антони ааԥхьара инаҭон апоридок еиҭашьақәиргыларц азы. Ақалақь архәҭа ҿыцқәа аналаигала ашьҭахь, Долабелла изакәан апроектқәа аԥсҭазаара аларҵәара игәы ишҭоу рылаҳәаны, Афорум аҿы идгылаҩцәа иманы абаррикада ҟаҵаны днатәеит. Шьыжьнаҵы Антони исолдаҭцәа Афорум иақәлеит, азакәанқәа рыдкылара ааныркылеит, 800-ҩык инарзынаԥшуа ауаа ршьит. Антони иара убасгьы Долабелла идгылаҩцәа [[Тарпейская скала|Тарпеиатәи ахра]] аҟынтәи иршәны рышьразы адҵа ҟаиҵеит (атрибун ихаҭа аханатә Антони иеиԥш кьыс ирҭар алшомызт ҳ. ҟ. 49 шықәса. Убри азы деиқәхеит)<ref name=huzar.65et67 /><ref name=cah.435>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 435.</ref>.
Ҳ. ҟ. 47 шықәса, жьҭаарамзазы Цезар Римҟа дхынҳәит, уа иҟаз ақәгыларақәа ртәы аниаҳа, раԥхьа абунт шьҭызхыз асолдаҭцәа рҿаԥхьа дықәгылан ажәахә ӷәӷәа ҟаиҵеит, уи алагьы еиқәиртәеит. Уи адагьы, аӡәырҩы дшымӷәыӷуаз, ақалақь агәаҟцәа рыбжьара еицырдыруаз Долабелла ацәгьоура ианаижьит, насгьы Антони диқәыӡбеит. Цезар ихаҭыԥуаҩ аконфискациа ззииуз амазара зегьы ахә ишәарц идиҵеит, насгьы иааиуаз ашықәс азы консулс далырхырц азы азин иимҭеит. Марк даара игәы иамыхәеит адиктатор иӡбамҭақәа: уҳәан-сҳәанны ирҳәон, уи аамҭазы Цезар ишьразы имҩаԥгаз аҽазышәара Антони еиҿикааит ҳәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 68.</ref>. Иҟалап Антони Африкеи Испаниеи рҟны имҩаԥысуаз акампаниақәа дызрылахәымыз, Цезари иареи реизыҟазаашьақәа ахьыхьшәашәахаз акәзаргьы. Абри аамҭа иаҵанакуа хҭыс заҵәык ауп инысымҩаҿы иарбоу — Антони акыр шықәса ицәыбзаз, аԥхьа Клодии Курионии ԥҳәысс ирымаз [[Фульвия|Фульвиеи]] иареи рчара ауп<ref name=huzar.70>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 70.</ref>.
==== Цезари иареи реинышәара (45—44 шықәса ҳ. ҟ.) ====
Ҳ. ҟ. 45 ашықәс алагамҭазы Цезари Антонии еинаалеит, Марк адиктатор Нарбонна диԥылеит, Испаниа имҩаԥигоз аҵыхәтәантәи икампаниа аҟынтәи даныхынҳәуаз. Ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы Марк Антони консулс дҟалеит, иашьа Гаи, Цезар иабжьгарала, преторс далхын, Луци- жәлар ртрибунс далхын. Иҟалап, уи аамҭазы, Цезар ицнагаҩцәа еицлабуа иалагазар, ахшара дызмамыз адиктатор урҭ ишьҭрамадаҩцәаны иҟаиҵарц азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 71-72.</ref>. [[Биллоуз, Ричард|Ричард Биллоус]] излаиԥхьаӡо ала, Антони адиктатор ишьҭрамадаҩ ҳәа ихы иԥхьаӡартә еиԥш алшара бзиақәа иман (Цезар азакәантә ҭаацәазаара аҟынтә ахшара димамызт), избан акәзар уи Гаи изааигәаз ицнагаҩ мацара иакәмызт, иан лганахьалагьы аиуара рыбжьан. Ахыҵхырҭақәа ишырҳәо ала, Марк даараӡа иџьеишьеит, игәгьы арҵкапит, Цезар даныршь иуасиаҭ ахьаадыртыз. Ҳ. ҟ. 45 ашықәс, цәыббрамзазы еиқәыршәаз ари адокумент ишаҳәоз ала, Иулиаа рҭаацәара аҟынтәи даҽаӡәы -Гаи Октави хылҵшьҭра хадас дҟалеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 257.</ref>.
{{Anchor|Цезари Парфиеи}}Цезар Антони ибзианы дшизыҟоу зегьы рҿаԥхьа ишааирԥшуазгьы{{ref+|Ахәҭакахьала, Плутарх иазгәеиҭоит Испаниантәи Италиаҟа даныхынҳәуаз, ивара аҽыуардынлас дшақәиртәаз, уи ҳаҭыр дуны ишыԥхьаӡаз<ref name=plut.ant.12>(Plut. Ant. 12) Плутарх. Антоний, 12.</ref>.|group="азгә."}}, Антони ихӡыргарақәа ирыхҟьаны реизыҟазаашьақәа ԥхасҭахеит. Еилкаауп, Цезар Парфиа дабашьырц иҽаназыҟаиҵоз, усҟан адиктатор акыр аамҭа Рим дзыҟаломызт аҟынтә, Антонии иаӷаз, Публи Корнели Долабелла аконсул иҭыԥ ааникыларцазы ажәалагала шыҟаиҵаз. Марк ҳ. ҟ. 44 ашықәсазы аҩбатәи аконсулс дыҟан, ари ажәалагала ӷәӷәала даҿагылеит. Уи дгәыӷуан, Цезар данцалак ашьҭахь, (''sine collega'') аӡәгьы дивагылаӡамкәа, Рими Италиеи консулк иаҳасабала анапхгара рызҭо иара ихала иакәхоит ҳәа, уи имчра аколлега дахьивагыламыз иабзоураны, адиктатортә мчра иазааигәахон. Цезар Антони иамбициақәа рынагӡара иҽазишәеит, Македониа апровинициақәа апроконсул инапынҵақәа идигалеит, уаҟа имҩаԥысуаз аварварцәа рқәыларақәа алшара ирҭон ар рԥыза ибаҩхатәра аарԥшразы, уи алагьы атриумф агара<ref name=huzar.74>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 74.</ref>. Адиктатор еиҳагьы ихы игәаирԥхарц азы, Марк Цезар ихьӡ еиҳагьы ашьҭыхразы, асенати Жәлар Реизареи аҳаҭыртә дырга ҿыцқәа рыдгалара далагеит, иԥсы ахьынӡаҭоу иԥшьоу адин-қьабзтәқәагьы уахь иналаҵаны<ref name=huzar.76et78>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 76-78.</ref>. Урҭ азакәанқәа руак инақәыршәаны, Антони нцәахәыс иалырхыз Цезар иныхаԥааҩс дҟарҵеит<ref name=cah.462et464>''Rawson E.'' Caesar: Civil War and Dictatorship // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 462—464.</ref>, аха Цезар иԥсы ҭанаҵы имаҵзура ахагылара дзахьымӡеит<ref>(Cic. Phil. II, XLIII, 110) Цицерон. Вторая филиппика, XLIII, 110.</ref><ref>''Ross Taylor L.'' The Divinity of the Roman Emperor. — Philadelphia: Porcupine Press, 1975. — P. 68.</ref>. Цезаргьы Антони игәы ҟаиҵарц, аҭакс апатрицицәа рышьҭра, еицырдыруаз аплебеитә ҭаацәарақәа рхаҭарнакцәа рыла арҭбааразы, Антониаа рҭаацәарагьы рылаирхәит<ref name=huzar.76et78 />.
ҳ. ҟ. жәабранмза 15, 44 шықәсазы Антони аныҳәа [[Луперкалии|Луперкали]] азгәаҭара далахәын. Ари аныҳәа аан, иара идгылаҩцәа иманы, ауаа ахьырацәаз иҳаракыз ҭыԥк аҿы итәаз Цезар аҳ идиадема ихаиҵеит. Уи адиктатор изныкымкәа мап ацәикит, аҵыхәтәаны адиадема Иупитер иныхабаахь иргарц адҵа ҟаиҵеит. Плутарх ишазгәеиҭаз ала, Марк иҟаиҵақәоз ауааԥсыра даара рҽынкыланы иахәаԥшуан, насгьы адиктатор уи мап ахьацәикыз шыргәаԥхаз мӡаӡакәа иаадырԥшит. Иҟоуп агәаанагара, аҳ идиадема Цезар ихы ахаҵара Марк иаԥшьгамҭа акәӡамызт ҳәа, ари азҵаара иазкны ауаажәларратә гәаанагара аилкааразы иара Цезар ихаҭа иҟаиҵаз адҵа ауп ҳәа<ref name=plut.ant.12 /><ref name=huzar.76et78 />. Луперкалии аныҳәаҿы иҟалаз аепизод иарццакит [[Марк Юний Брут|Марк Иуни Брути]] [[Гай Кассий Лонгин (заговорщик)|Гаи Касси Лонгини]] адиктатор ишьразы еидыркылоз [[Убийство Юлия Цезаря|ачарҳәаратә гәыԥқәа]] рышьақәыргылара — ацәгьахәыццәа рзы еилкаан Цезар аҳратәра архынҳәразы ауааԥсыра шазыҟаиҵоз.
[[Файл:Karl Theodor von Piloty Murder of Caesar 1865.jpg|thumb|left|300px|[[Пилоти, Карл Теодор фон|Карл Теодор Пилоти]]. [[Убийство Юлия Цезаря|Цезар ишьра]] (1865). Кимвр Цезар ихәдаҟынтә атога дахоит, Каска ишьҭахь ала аҳәызба илеиҵоит.]]
Антони Цезар зегь раасҭа изааигәаз, насгьы анырра змаз иҩызцәа дыруаӡәкны дыԥхьаӡан аҟынтә, ацәгьаршцәа иаргьы Гаи дицыршьырц гәҭакыс иҟарҵахьан<ref name=huzar.79et80>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 79-80.</ref>. Плутарх ишиҳәо ала, ацәгьаршцәа реиҳараҩык Антони дыршьырц рҭахын, аха Брут иҟаиҵаз ақәыӷәӷәара иахҟьаны иԥсы ҭаны даанрыжьырц рыӡбеит. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Брут дгәыӷуан Антони амчра бзиа иахьибоз иабзоураны дара дрыдгылоит ҳәа<ref name=plut.brut.18>(Plut. Brut. 18) Плутарх. Брут, 18.</ref>. Хыҵхырҭақәак ишазгәарҭо ала, Антони иҟалараны иҟаз ацәгьаура аӡбахә идыруан, аха мзызқәак ирыхҟьаны уи атәы Цезар изеиҭеимҳәеит<ref>''Billows R.'' Julius Caesar: The Colossus of Rome. — London; New York: Routledge, 2009. — P. 248.</ref>. Хәажәкырамза 15 рзы имҩаԥысран иҟаз аилатәара адиктатор дицны Антонигьы далахәызар акәын, аха рыгәҭакқәа рынагӡара даԥырхагамхарц азы дааныркылеит, дымнеиртә иҟарҵеит (еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, уи ҟазҵаз [[Гай Требоний|Гаи Требони]] ма [[Децим Юний Брут Альбин|Децим Иуни Брут Албин]] ракәын)<ref name=huzar.79et80 /><ref name=plut.brut.17>(Plut. Brut. 17) Плутарх. Брут, 17.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Юлий Цезарь. — М.: Мысль, 1976. — С. 331.</ref>.
== Цезар даныршь ашьҭахь Антони икариера. Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра ==
=== Антони ҳ. ҟ. 44 шықәсазы. ===
==== Хәажәкырамзатәи аидақәа рнаҩс раԥхьатәи амшқәа ====
Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа, аилатәахь изымнеиз Антони иҩныҟа дыбналан дцан, уа иҽирӷәӷәеит<ref name=huzar.81>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 81.</ref>. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсра, атираниа аҟынтә ахақәиҭтәра, ауааԥсыра зегь еигәырӷьоит ҳәа ргәы иаанагон, убри аҟнытә урҭ активтә усмҩаԥгатәқәа рҽырцәырыхьчеит. Цезар даныршь ашьҭахьҵәҟьа Рим агәҭа иҟаз [[Капитолий (холм)|Капитолиатәи ахәы]] ааныркылеит. Иара убри аамҭазы ацезарианцәа еилыркаауан ишьақәгылаз аҭагылазаашьа. Ақалақь зыхьчоз ар напхгара рзиуан [[Марк Эмилий Лепид (триумвир)|Марк Емили Лепид]], иара зыԥшрак ҟамҵаӡакәа ацәгьаршцәа аанкыланы рышьра иҭахын. Аха иара Антони дыԥшааны, анаҩс иҟарҵашаз аусқәа иабжьигартә диҳәеит. Аконсул иаразнак ашьаура алагара шаԥсамыз Лепид агәра ииргеит, насгьы дақәиршаҳаҭхеит иара дицхраарц азы, уи ацымхәрас апонтифик ду иҭыԥ шииҭо ала дақәиргәыӷит (Цезар даныԥсы ашьҭахь уи ҭацәхеит), иара убас ажәа ииҭеит иԥҳа Антониа, Лепид иԥа ԥҳәысс дышииҭо ала. Уи аухаҵәҟьа Антони Цезар иҩныҟа дцеит, адиктатор иԥҳәыс Кальпурниа лыцхыраарала, Цезар исалам шәҟәқәа зегьы игеит, маӡалатәиқәагьы уахь иналаҵаны, насгьы аҳәынҭқарра аԥарақәа 700 миллион сестерци итәитәит<ref name=huzar.82>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82.</ref><ref>''Chilver G. E. F.'' The Aftermath of Caesar // Greece & Rome. Second Series. — 1957. — Vol. 4, № 1. — P. 71.</ref>. Адырҩаҽны Антонии ацәгьаршцәеи зҳәатәы акыр ԥхылнадоу римаа рыбжьара аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгара ирылагеит, урҭ рыцхыраара роурц азы; Маркгьы ацәгьаршра иалахәыз Децим Брут иҽимеидеит<ref name=huzar.82et83>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 82-83.</ref>. Хәажәкырамза 17 азы Антони [[Теллус]] аныхабааҿы асенат аилатәаразы иааиԥхьеит, аныхабаа иҩны азааигәара игылан, аилатәараҿы аилаҩынтрақәа ҟалар, иҩны рышьҭахьҟа ахьаҵра иазырхианы иҟаҵан<ref name=huzar.82et83 />. Ацәгьаршрцәа рхаҭарнакцәа уи иалахәымызт. [[Файл:Marko Antonije nad Cezarom Bela Čikoš Sesija.JPG|thumb|left|300px|[[Чикош-Сесия, Бела|Бела Чикош-Сесиа]]. Марк Антони Цезар иԥсыбаҩ дахагылоуп (инарзынаԥшуа 1920).]]
Асенаторцәа иҟарҵаран иҟаз алкаа даара иуадаҩхеит. Ацәгьаршцәа атиран дызшьыз ҳәа рзырҳәар акәын, ус анкәха Цезар дтирануп ҳәа дыԥхьаӡахон, мамзаргьы ауаҩшьра иақәыӡбар акәын, ацәгьаршцәа ахара рыдҵаны аусӡбарахь инагатәын. Аха асенат акомпромисстә вариант алнахит. Деилкааӡам асенат аҵыхәтәантәи аӡбамҭаҿы анырра ду ҟазҵаз. Плутарх излеиҳәо ала, асенат Цезар дызшьыз ирықәыӡбар рҭахын. Аха, Цицерон иажәахә ашьҭахь, [[Пелопоннесская война|Пелопоннесстәи аибашьра]] анҵәамҭазы [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа аныргәалаиршәа: усҟан [[Тридцать тиранов (Афины)|ҩажәижәабаҩык атиранцәа]] зшьыз аҭакԥхықәра иацәынхеит, иҟалаз зегьы рхадыршҭит({{lang-grc|ἀμνηστία}} [''амнестиа''] — ахашҭра). Цицерон иныррала, асенат ацәгьаршцәа рус ранажьразы ажәалагала аднакылеит<ref name=plut.cic.42>(Plut. Cic. 42) Плутарх. Цицерон, 42.</ref>. Антони инаигӡаз арольгьы маҷмызт, избанзар асенат иалахәқәаз ԥыҭҩык ареспублика ишадгылаз идыруан, убри аҟнытә агәаҽанызаара зныԥшуаз атактика алихит. Иара зегьы раасҭа ихадоу илшарақәа иреиуахеит, адиктатор изакәанқәа рмыԥсахырц азы асенаторцәа ирыдыркылаз аӡбамҭа: ари азҵаара анықәдыргылаз, Антони иргәалаиршәеит ари аилатәараҿы иҟаз аӡәырҩы асенат аҿы рҭыԥқәа ахьроуз Цезар азакәанқәа ирылеигалаз ахарҭәаарақәа ҩба шракәыз изыбзоурахаз. Иҭахара маҷк шагыз, адиктатор иааиуа ашықәс азтәи амагистратцәа рсиақәагьы шьақәирӷәӷәеит. Ари азакәан аԥыхра алхрақәа рахь инанагон, насгьы адиктатор дахьҭадырхаз римаа зынӡагьы иахьамеиӷәырӷьоз азгәаҭаны, урҭ рылҵшәа ареспубликанеццәа рзы иманшәалахомызт. Аха аҵыхәтәантәиқәа, Цезар изакәанқәа рхашҭырц рҭахымызт: адиктатор игәы иҭеикхьан ацәгьаршцәа ԥыҭҩыки ма урҭ ирыдгылақәоз асенаторцәеи иреиҳау амаҵзурақәа рыҭара, даҽа шьоукы — анапхгаразы апровинциақәа рыҭара. Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, Цезар идҵақәа зегьы ҵабыргуп ҳәа рыԥхьаӡара адагьы, иара «игәы иҭеикыз» азакәанқәа зегьы рыдкылара рыхәҭан (ԥыҭрак ашьҭахь Антони ари ақәҵара ахәарҭа ду алигеит, избанзар адиктатор исалам шәҟәқәеи азакәанқәа рпроектқәеи зегьы иара инапаҿы иҟан). Ацәгьаршцәа рлахьынҵа ӡбамкәа иаанхеит: ацәгьаршцәа ҳаҭыр рықәҵара азы ажәалагала рыдрымкылеит. Убасала, асенат адиктатор ишьра иақәшаҳаҭымхеит, иагьақәмыӡбеит: аҩ-ажәалагалакгьы абжьықәа реиҳарак рмоуӡеит<ref name=huzar.82et83 /><ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 469—470.</ref><ref name=mash.125>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 125.</ref>. Антони ажәытәаахыс аӷас имаз Долабелла Цезар иҭыԥан консул-суффектс иҟаҵара дақәшаҳаҭхеит. Иара илиршеит ареспубликанеццәа ргәы ақәшәара, адиктатор имаҵура наӡаӡа мап ацәкразы ажәалагала ахьыҟаиҵаз ала, иара ихатәы интересқәа шимазгьы: ари азакәан анрыдыркыла ашьҭахь, Лепид, Цезар ихаан анапынҵа ҭбаақәа змаз аҽыр рнаԥхгаҩыс (адиктатор ихаҭыԥуаҩс) иҟаз, иаанхаз имчреи ихьыԥшымреи ицәыӡуан. Аконсул ҿыц Долабелла иӷәӷәоу политикны дыԥхьаӡамызт аҟынтә, Антони уажәшьҭарнахыс ацезарианеццәа рлагер аҿы аԥхьагылара иҽазишәон<ref name=ts.258>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 258.</ref>.
Аилатәара ашьҭахьҵәҟьа Антонии Лепиди ацәгьаршцәа шасыс рхәыҷқәа рыҭаны, аиҿцәажәарақәа ирылагеит<ref name=plut.brut.19>(Plut. Brut. 19) Плутарх. Брут, 19.</ref>. Раԥхьаӡа аганқәа еизыуаазшәа рхы аадырԥшуан — рнапқәа еимырдон, шьыбжьхьа еицырфон (Антони Касси Лонгин шьыбжьхьа ицифеит, Лепид- Брут ицифеит). Хәажәкырамза 18 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы иалацәажәеит Цезар анышә иамадара иазку акыр зҵазкуа азҵаара. Ацәгьаршцәа адиктатор иԥсыбаҩ Тибр иӡаарыжьларц ажәалагала ҟарҵеит, аха адиктатор иабхәа [[Луций Кальпурний Пизон Цезонин (консул 58 года до н. э.)|Калпурни Пизон]] ирабжьигеит аԥсыжра аҳәынҭқарратә ҳаҭырқәҵарыла еиҿкаахарц, адиктатор иуасиаҭ зегьы рҿаԥхьа иаԥхьарц, асенат уи ажәалагала иадгылеит<ref name=huzar.84>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 84.</ref> (Плутарх излаиҳәо ала, абжьгара Антони иҟынтәи иаауан<ref name=plut.brut.20>(Plut. Brut. 20) Плутарх. Брут, 20.</ref>). Уи аамҭазы, ацәгьаршцәа рыбжьарагьы аилибамкаара ҟалеит: Брут аҵыхәтәаны ацезарианеццәа ирҳәоз дақәшаҳаҭхеит<ref name=plut.brut.20 />. Уаанӡа, асенат апровинциақәа реихшара аус шьақәнарӷәӷәахьан, ацәгьаршцәагьы урҭ зауз рхыԥхьаӡараҿы иҟан. Аконсулцәа ираҩсит, убри аҟынтә Македониа Антони иакәымкәа, Марк Брут ирҭеит<ref name=ts.261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 261.</ref>(аха Плутарх ишиҳәо ала, Брут Крит ауп ирҭаз<ref name=plut.brut.19 />). Аԥсыжра аламҭалазы Цезар иуасиаҭ зегьы ишраҳауаз иаԥхьарц ргәы иҭан, аха иара раԥхьа Антони иҩны иаадыртит, иара иҭахрала (даҽа версиак ала, ауасиаҭ заанаҵы аартра аԥшьызгаз Луци Кальпурни Пизон иакәын<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 130.</ref>). Аӡәгьы дшымӷәыӷӡоз, Цезар ишьҭрамадаҩ [[Октавиан Август|Гаи Октави]] иакәхеит<ref name=huzar.84 />.<!--+есть разбор выше-->
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 300px
| Заголовок = Плутарх Цезар иԥсыжра иазкны
| Содержание = «Ауаа даара ргәы хыҭхыҭуа, иажәақәа шырнырыз аниба, иара [Антони] урҭ аҽхәаԥхьыӡқәа инарывкны иаагеит гәырҩала иҭәыз ибжьы, иҟалаз азы игәы шыԥжәоз аазырԥшуаз, аҵыхәтәаны, ашьа зықәҭәаз, аҳәақәа рыла иԥыжәжәаны иҟаз Цезар имаҭәақәа шьҭыхны иҟьо, уи ҟазҵаз ауаа ԥсҭыхыҩцәоуп, уаҩшьцәоуп ҳәа рзиҳәеит. Ажәлар убриаҟара ргәаԥсахы еибакит, аҟәардәқәеи аишәақәеи рыла амца еиқәҵаны, афорум аҿыҵәҟьа Цезар иԥсыбаҩ рбылит, анаҩс, абылра иаҿыз акәасҭӷақәа шьҭыхны, ацәгьауцәа рыҩнқәа рахь ижәылеит, урҭ ирыҩналарц рҽазыршәо иалагеит».<ref name=plut.ant.14>(Plut. Ant. 14) Плутарх. Антоний, 14.</ref>}}
Цезар иԥсыжра мҩаԥысит хәажәкырамза 19 ма 20 рзы<ref name=mash.125 /><ref name=huzar.85>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 85.</ref>. Адиктатор Рим ҭынха гәакьа дахьимамыз азы (Гаи Октави Бырзентәыла дыҟан), Марк Брут ақалақь апретор иаҳасабала Антони азин ииҭеит аԥсыжраҿы ажәахә аҟаҵара. Ацәгьаршцәеи ацезарианеццәеи еинышәазшәа шыҟарҵазгьы, Антони, Цезар дызшьыз рахьырхәра азы ааԥхьара ҟаҵо, амцабз иаҩызаз ажәахә иҳәеит. Ажәлар еиҳагьы ргәы шырц азы, ицәырган идирбеит адиктатор ишьа зықәҭәаз атога<ref name=huzar.85 />. Антони иажәахә ашьҭахь, ацеремониа апориадок еилагахеит: ауаа иаарыкәыршаны иҟаз адәқьанқәа рҟынтә амҿтәы маҭәахәқәа еизганы, Афорум аҿыҵәҟьа аԥсыжратә мца еиқәырҵеит, анаҩс еиханы идәықәлеит ацәгьаршцәа рыԥшаара. Плутарх иазгәеиҭоит, асенат ргәы ишаанамгаӡоз, ақалақь агәҭа аҭуџьарцәа рҟәардәқәеи реишәақәеи рхы иархәаны, ауааԥсыра аԥсыбаҩ абылра шаԥшьырзгаз атәы, дара зхьыԥшыз адемагог Клоди иҿырԥштәы ауп ҳәа, уигьы убасҵәҟьа дышьны анышә дамардеит ҳ. ҟ. 52 ашықәс азы<ref name=plut.brut.20 />. Аха [[Сайм, Рональд|Рональд Саим]] излаиԥхьаӡо ала, Антони аԥсыжраҿы иҟаиҵаз апровокациатә ҳәамҭақәа рзы аршаҳаҭгақәа ахырҟьацәоуп: абритантәи аҭоурыхдырҩы излаиҳәо ала, Антони иҭагылазаашьа ахьҭышәынтәаламыз иахҟьаны, ацәгьаршцәеи иареи реизыҟазаашьақәа еицәахар зынӡа изыфеидамызт<ref>''Syme R.'' The Roman Revolution. — Oxford: Clarendon Press, 1939. — P. 98.</ref>.
Иҟалап ацәгьаршцәа Цезар иԥсыжраҿы иҟамызҭгьы, раԥхьа игәцаракны рыҩнқәа дырӷәӷәеит. Аԥсыжра ашьҭахь хара имгакәа, урҭ ақалақь ааныжьны ибналеит — раԥхьа Анци ицеит (иахьатәи [[Анцио]]), нас аԥхынразы ирыдҵаз апровинциақәа рахь ицеит. Аха Цезар иусԥҟақәа рыла апровинциақәа реихшара азҵаара аимак шацыз иаанхеит<ref name=cah.471>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 471.</ref>. Антони Македониантәи аибашьра иазыхиаз легионқәак ааигарц иҽазишәеит (раԥхьаӡа Рим ари атәыла ахәҭа иара ирҭарц азԥхьагәаҭан), аха уи аамҭазы Рим иазааигәаз апровинциа — Цизальптәи Галлиа аиура дақәӷәыӷуан, уаҟантә алшара иоуан аҳҭнықалақь аполитика анырра ду аҭара<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 136.</ref>.
==== Мшаԥымзеи лаҵарамзеи: Амц- Мариа ибунтра, Антони изакәанқәа, Октави иаара ====
Хәажәкырамза анҵәамҭазы, мамзаргьы мшаԥымза алагамҭазы, Гаи Амаци Рим даацәырҵит ([[Валерий Максим|Валери Максим]] излеиҳәо ала, уи офтальмологын, ихьӡҵәҟьа Герофил{{ref+|Аоригинал аҿы — ''ocularius medicus''<ref>(Val. Max. 9.15.1) Facta et Dicta Memorabilia, IX, 15, 1.</ref>. Аха [[Машкин, Николай Александрович|Н.А.Машкин]] Валери Максим иажәақәа ааигоит ''equarius medicus'', даҽакала иуҳәозар, «аҽқәа рҳақьым», мамзаргьы аветеринар ҳәа<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126.</ref>.|group="азгә."}}), ар рԥыза [[Гай Марий|Гаи Мари]] имаҭа иакәызшәа, ус анакәха, Цезар изааигәаз иуацәа дыруаӡәкны ихы ааирԥшуан. Амаци римаа аҵәы рылеиҵон Брути Кассии рахьырхәразы, уи абзоурала Цезар иветеранцәеи ақалақь аҿы инхоз арыцҳацәеи аӡәырҩы еизигеит<ref>(App. B. C. III, 2) Аппиан. Гражданские войны, III, 2.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 126—127.</ref>. Аха Антони аконсул имчра ихы иархәаны, Амц -Мари дҭаикит, ашьҭахь иус мыӡбаӡакәа дишьит. Дук мырҵыкәа Амаци идгылаҩцәа еимирпит, урҭ рахьтә аӡәырҩы ишьит<ref group="цитата">(App. B. C. III, 3) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, III, 3: «Афорум рнапахьы иаарган, Антони ҿҭыӡәӡәала ихцәажәо иалагеит, амагистратцәа ирыдырҵо иалагеит Амации иҭыԥан [Цезар] аныҳәарҭа изыркырц, дара зегь раԥхьа уаҟа Цезар аԥсаҭатә изыҟарҵарц. Антони Афорум ахь инаишьҭыз асолдаҭцәа анрықәыӷәӷәа, урҭ еиҳагьы ргәынамӡара иацлеит, рыбжьқәа ҭганы иҳәҳәо, анкьа зны Цезар иҳатәарақәа ахьгылаз, аха нас иқәыргаз, аҭыԥқәа рахь рнапқәа дырххон. Урҭ аҳаҭәарақәа рсахьақәа ахьырыԥсахыз аҟазарҭа шәсыдырбоит ҳәа аӡәы ианақәирӷәыӷ, иаразнак уи ишьҭалеит, аҟазарҭа анырба, амца ацраҵеит, Антони еиҭа асолдаҭцәа наишьҭаанӡа. Шьоукы, аҽыхьчара ишаҿыз, иршьит, егьырҭ анырк икнарҳаит, атәцәа ракәзар, зхы иақәиҭыз ракәзар — ацаҟьа аҟынтәи ҵаҟа идыршәуан».</ref>. Амаци ихҭыс ашьҭахь, асенат Марк азин инаҭеит Цезар иветеранцәа рахьтә дзыхьчаша ауаа еидикыларц, аха иара еизигеит 6 нызқьҩык зегь раасҭа аԥышәа змаз, иара идгылоз асолдаҭцәа, урҭ реиҳараҩык ацентурионцәа ракәын<ref name=ts.259et261>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 259-261.</ref>.
Ааԥынразы Антони ԥыҭк азакәанқәа аԥиҵеит, урҭ рпроектқәа Цезар иусшәҟәқәа ирылазшәа рҳәоит. Актәи, ацәгьаурақәа жәпакы рзы ахара здырҵо рзы ажәлар реизарахь апеллиациа азы азакәан. Аҩбатәи, Цезар иҟаиҵаз иаҿагыланы, Антони ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла еиқәзыршәоз хы-хәҭакны иҟаз асистема ирхынҳәит, уи иабзоураны аӡбаҩцәа ахԥатәи рыхәҭа ацентурионцәа рҟынтәи иалырхуан, мамзаргьы асолдаҭцәа рҟынтәи{{ref+|Цезар ашьаустә ӡбарҭақәа аусзуҩцәа рыла реиқәыршәараҿы реформак ҟаиҵахьан (''[[quaestiones perpetuae]]''), аерартә трибунқәа ахԥатәи адекуриа аԥыхны, ҩба мацара ааныжьны — асенаторцәеи аҽыуаҩцәеи<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 476.</ref>.|group="азгә."}} (даҽа версиак ала, аӡбарҭақәа рреформа азы азакәан мҩаԥган цәыббрамзеи 2 -жьҭаарамзеи 8 рыбжьара 44 шықәса ҳ. ҟ.<ref>''Ramsey J.'' Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs // The Journal of Roman Studies. — 2005. Vol. 95. — P. 20.</ref>). Ахԥатәи, Италиа аколониақәа ҟаиҵеит, еиҳарак Цезар иветеранцәа рзы. Аԥшьбатәи, Италиа иаанхаз еиҟәымҭхаз ауаажәларратә ҭыԥқәа зегьы (''[[ager publicus]]'') аветеранцәеи аӷарцәеи рыбжьара еиҩыршарц рыӡбеит. Аҵыхәтәантәи азакәан анагӡаразы акомиссиа аԥҵан, уи иалахәхеит атрадициа ишақәымшәозгьы, уажәтәи аконсул Марк Антонии, уи иашьа, атрибун Луции. Аҵыхәтәаны Антони Шьамтәыла Рим ахаҭарнакс Долабелла иҟаҵара илиршеит, насгьы иконсулра аамҭа анҵәара дазымԥшӡакәа, иаразнак уахь ддәықәиҵеит, уи ашьҭахь Марк заҵәык иакәхеит Рим консулс иаанхаз. Брут Рим даналҵ, уи иахҟьаны, ақалақь апретор имаҵзура аҟынтәигьы дцеит (''praetor urbanus'') — Рим зегь реиҳа ихадақәаз иреиуаз — Антони ипозициақәа еиҳагьы иарӷәӷәеит, избан акәзар Брут инапынҵақәа рынагӡара далагеит Гаи Антони, Марк иашьа<ref name=ts.259et261 /><ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 319.</ref>.
Ааԥынра анҵәамҭазы, [[Октавиан Август|Гаи Октави]] Италиаҟа дхынҳәит, уи иаразнак ишьақәирӷәӷәеит Цезар ишьҭрамадара дшазыхиоу (ирааӡо ауаа рыхьӡқәа иазку римтәи аканонқәа рыла, Цезар ихьӡ ''Октавиан'' ацҵазар акәын, аха иара ари ахьӡ ацҵара иҭахымызт, избанзар уи иара дшырааӡоз атәы аанарԥшуан<ref name=cah.471 />). Иара илиршеит аветеранцәа рыхәҭаки аплебс аиҳараки рыдгылара аиура<ref name=cah.471 />. Ацезарианеццәа рыхәҭак Октавиан қәыԥш иган ахь рыиасра иацхрааит Антони иҽеимыз ихымҩаԥгашьагьы: ахәҭакахьала, ақалақь аплебс рыбжьара ихьӡ-иԥша каҳаит, имҩаԥыргоз ақәгыларақәа гәымбылџьбарала иахьыԥирҟәҟәаауаз азы<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 472.</ref>. Гаии Марки уаанӡа ишеибадыруазгьы, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы имҩаԥысыз раԥхьаӡатәи реиқәшәара лҵшәада ихыркәшахеит{{ref+|С. Л. Утченко Антони Октавии иареи раԥхьатәи реицәажәара иазку адыррақәа хыҭхәыцаауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 309.</ref>.|group="азгә."}}. Урҭ аҩыџьагьы Цезар иҭынхаз анырра агараҿы аԥхьагылара иашьҭан, аӡәгьы ахьаҵра иҭахымызт. Уи адагьы, Антони мап ацәикит Цезар иҟынтә иигаз 700 миллион сестерци Гаи иҭара. Цезар ишьҭрамадаҩ иаҳасабала ирымхыз адгьылқәеи амхурсҭақәеи рырхынҳәразы Октави иахь азыҳәарақәа адәықәҵара ианалага, Антони маӡала азыҳәаҩцәа дрыдгылеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 473.</ref>. Марк, иара убас, Цезар ԥас Октави иҟаҵара иазкыз апроцедура ирццакӡомызт<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 310.</ref>, ауаа рҿаԥхьа ииҳәоз ажәахәқәа рҿы иазгәеиҭон, адиктатор иԥаҵәҟьа Октави иакәымкәа, Клеопатра лԥа [[Цезарион]] шиакәыз атәы<ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 263.</ref>. Аха Антонии Октавии рыбжьара иҟаз аицлабра аҿиара аиур ирымуит Цезар иветеранцәа, урҭ ишьыз адиктатор ишьҭрамадаҩи иҩыза хадеи еинышәар рҭахын<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 136.</ref>. Аамҭа цацыԥхьаӡа, Октави анырра ду змаз аҩызцәа рацәаҩны иоуан, урҭ рҟынтә [[Цицерон]] еиҳарак далкаатәын. Плутарх иааигоит инханы иҟаз легендак. Уи ишаҳәо ала, шықәсқәак раԥхьа Цицерон аԥхыӡ ибеит, уаҟа [[Юпитер (мифология)|Иупитер]] ахәыҷқәа рҟынтә ҷкәынак даалхны, иаԥхьаҟа иԥеиԥшхоз иеиҳәеит, аграждантә еибашьрақәа рхыркәшареи Рим анапхгареи. Дук мырҵыкәа ԥхыӡла иибаз аҷкәын амҩан диԥылеит, уи Гаи Октави шиакәыз еилкаахеит. Уи аахыс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы агәра шаҳирго ала, Цицерон Октави ҷыдала дизҿлымҳан<ref name=plut.cic.44>(Plut. Cic. 44) Плутарх. Цицерон, 44.</ref>. Ажәытәӡатәи аамҭаз, хара имхәыцуаз Цицерон ауаҩы гьангьаш Октавиан ихатәы интересқәа рзы ихы даирхәон ҳәа агәаанагара аԥыжәара агон, аха иҟоуп даҽа гәаанагаракгьы, уи инақәыршәаны, Цицерон ихаҭа раԥхьатәи аамҭазы Октавиан ихы даирхәон ацезарианеццәа еиирсырц азы<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 338—339.</ref>.
==== Рашәарамза—цәыббрамза: асенат данышәарц аҽазышәара, Цицерони иареи реимак ====
рашәарамза 2 ма 3 рзы, Антони ажәлар реизара еизигеит, иара ихатәы интересқәа инарықәыршәаны апровинциақәа реиҳабацәа ралхра азакәантә шьаҭа аиҭеит: иашьа Гаи Македониа ахаҭарнакыс дҟаиҵеит, Цизальптәии [[Трансальпийская Галлия|Трансальптәии (Нарбонтәи) Галлиа]] иара игеит. Македониантәи иааз алегионқәа Марк инапаҵаҟа иаанхар акәын. Аха аилатәара аилагарақәа аман имҩаԥысит: акы, аилатәара амҩаԥгара азин аныҟаз амшқәа рзы еиҿкаамызт (sg.: ''dies comitialis''); ҩба, иҟалараны иҟоу аилатәара азы алаҳәарагьы ҟаҵан иахәҭоу аԥҟарақәа ирықәымныҟәаӡакәа; хԥа, азакәанԥҵаразы абжьыҭара аан агәынамӡара аазырԥшыз ауаа рыпҟеит<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 474.</ref><ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 137.</ref>. Уи аамҭазы Антони асенаторцәа рыдгылара иоурц аҽазышәарақәа ҟаиҵо далагеит, [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи]] Римтәи афлот анапхгаҩыс дҟаиҵеит — уаанӡа Гнеи Помпеи идгылаз ауаа рацәаҩны асенат аҿы иаанхон. Уи адагьы, Антони Цезар асенат еиҭа ихаирҭәаарц игәы иҭан иҳәан, идгылаҩцәа аӡәырҩы уи иалеигалеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 133.</ref>. Аха Антони анобильцәа дахьырзааигәахаз, Цезар иветеранцәеи аплебеицәеи еиҳагьы ргәы архьшәашәеит. Ацезарианеццәа аекстремистцәагьы уи ргәы иамыхәеит, урҭ Цезар «Аԥсадгьыл аб» ҳәа атитул шимаз атәы азгәарҭеит, насгьы ацәгьаршцәа «заб дызшьыз» ҳәа рықәыӡбара шахәҭоу атәы рҳәеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 145.</ref>.
Ԥхынгәымзазы Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа мҩаԥысуан (''ludi Apollinares''), уи Цезар иира амш иақәшәеит (ари амш аҽны иҷыдоу аныҳәарақәа мҩаԥыргон). Ԥхынгәымза — ԥаса квинтили — иԥсы анҭазгьы Цезар ихьӡ шахырҵахьазгьы, ареспубликанеццәа шьоукы уи квинтили ҳәа иашьҭан. Традициала, Аполлон иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа ақалақь апретор еиҿикаауан, аха уи ашықәсазы Цезар дызшьқәаз руаӡәык Марк Брут иакәын, уи ақалақь аанзыжьны дыбналахьан. Антони илиршеит аусмҩаԥгатәқәа реиҿкаара иашьа Гаи инапы ианырҵарц<ref name=cah.475>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 475.</ref>. Раԥхьа ацәгьаршцәа рԥыза аныҳәа аан атеатр аҿы [[Луций Акций|Атии]] итрагедиа «Брут» ықәдыргылар иҭахын, Римынтә иқәырцаз аҳ [[Тарквиний Гордый|Тарквини]] [[Луций Юний Брут|Луци Иуни Брут]] дҳаразкуаз. Гаи Антони абри автор иитәыз, инеитралтәу даҽа спектакльк ықәиргылеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 140.</ref>.
Нанҳәамза анҵәамҭазы Антони иаалырҟьаны ириторика иԥсахит, аусеицура дшазхиоу ала асенат агәра диргеит. Антони ихьыз аԥсахра атәы анеиликаа, Рим аанзыжьыз Цицерон аҳҭнықалақь ахь дхынҳәит<ref name=plut.cic.43>(Plut. Cic. 43) Плутарх. Цицерон, 43.</ref>. Цәыббрамза акы азы Антони асенат аҿы акрызҵазкуа алаҳәара ҟаиҵарц иҽазыҟаиҵон, насгьы Цицерон дҟалоит ҳәа дгәыӷуан. Аха аҵыхәтәантәи, сгәабзиара ҽеим ҳәа, аилатәара аҽалархәра мап ацәикит. Уи ашьҭахь, Антони, Плутарх излеиҳәо ала, уаҩы дшымгәыӷӡоз адҵа ҟаиҵеит: ''ма Цицерон даажәга, мамзаргьы иҩны жәблы'' ҳәа<ref name=plut.cic.43 />. Цицерон асенат ахь дцәырҵит цәыббрамза 2 рзы (Антони уи аҽны аизара далахәымызт), Антони диҿагыланы ажәахә ҟаиҵеит. Иажәахә «[[филиппика]]» ҳәа ахьӡ аиҭеит, иҟаз аҭагылазаашьа IV-тәи ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. [[Афины]] иҟаз аҭагылазаашьа иаҩызоуп ҳәа азгәаҭо, усҟан аоратор [[Демосфен]] [[Филипп II Македонский|Македониатәи Филипп II]] иҽахьирӷәӷәаз даҿагыланы дцәажәеит; урҭ иажәахәқәа ажәытәӡатәи аоратортә ҟазара зегь раасҭа зыҩаӡара ҳараку ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡан. Ԥыҭрак ашьҭахь, Антони асенат аҿы аҭак ҟаиҵеит, иажәахә аҟны, егьырҭқәа инарҷыданы, адиктатор иԥсраҿы Цицеронгьы ахара шиду азгәеиҭеит. Марк иара убас иргәалаиршәеит Катилина ицәгьахәыцратә усмҩаԥгатәқәа раԥырҟәҟәаара Цицерон дшалахәыз, Клоди ишьра, насгьы Помпеии Цезари рыбжьара аимак-аиҿак ацәырҵраҿы илагала шыҟоугьы. Абарҭ ахҭысқәа рышьҭахь, Цицерон иԥсҭазаара дацәшәо далагеит, Кампаниа иҟаз инхарҭахь дцеит, уаҟа аҩбатәи афилиппика аҩра далагеит, атрактатқәа «Ауалԥшьақәа ирызку», «Аиҩызара иазку»<ref>''Rawson E.'' The aftermath of the Ides // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume IX: The Last Age of the Roman Republic, 146–43 BC. — Cambridge: Cambridge University Press, 1992. — P. 477.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 336.</ref>.
==== Жьҭаарамза—ԥхынҷкәынмза: Октавиани иареи реиҿагылара, Цизальптәи Галлиа абашьра ====
Ҭагалан Антони еиликааит асенати иареи русеицура шзалымшоз, убри аҟынтә Цизальптәи Галлиа мчыла ампыҵахаларазы ар реизгара далагеит. Жьҭаарамзазы Брундизиҟа дцеит, уахь Македониантәи ԥшь-легионк ааихьан. Адемобилизациа зызуыз Цезар иветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы Италиа аладахьы инхон, аграждантә еибашьра иалагар Антони урҭ рыцхыраара дақәгәыӷуан. Аха урҭ асолдаҭцәа Октавиан иагьентцәагьы агитациа рзыҟарҵон: уи уажәшьҭа Цезар имал иара итәын, аҵарҭыша бзиа рыҭара илшон. Убас, Кампаниа иҟаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы Октавиан иара иҟны арра амаҵзура иахысларц азы досу 500 денари (2000 сестерци), иҭаны ирхынҳәит, насгьы Македониатәи алегионерцәа аӡәырҩы аҵарҭыша риҭеит. Антони урҭ 100 денарии (400 сестерци) рыдгалара акәын илшоз, уи азы асолдаҭцәа ихыччон. Марк уи изымчҳаит, [[Децимация (наказание)|адецимациа]] мҩаԥигеит, хышәҩык рҟынӡа аимак аԥшьгаҩцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит. Аха егьырҭ раанкыларазы, изықәиргәыӷыз аԥара ахыԥхьаӡара еизирҳар акәхеит<ref name=mashkin.148et150>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 148—150.</ref><ref name=huzar.100>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 100.</ref><ref>(App. B. C. III, 43) Аппиан. Гражданские войны, III, 43.</ref>.
Зықьҩыла аибашьцәа ааидкыланы, Октавиан абҵарамза 10 рзы Рим далалеит, Афорум инапахьы иааигеит(абри аамҭазы Антонигьы аҳҭнықалақь ахь ддәықәлеит, аха амҩа дықәхеит). Ажәлар рыгәра згоз атрибун азин имхны, Октавиан ажәахә ҟаиҵеит, иара Антони иабашьырц азы ааԥхьара ҟаиҵеит, Марк азакәан еилеигеит, насгьы Цезар ишьҭрамадаҩ, даҽакала иуҳәозар, иара ихаҭа дааирбуам ҳәа Антони ахара идиҵеит. Ари ажәалагала ақалақь аҿы гәацԥыҳәарала аӡәгьы дадымгылеит. Уи аҭыԥан, асолдаҭцәа Цезар ишьҭрамадаҩ даанрыжьуа иалагеит: уаанӡа урҭ Октавиан Брути Кассии рахьырхәразы еизигоз џьыршьон; ианамуӡах, асолдаҭцәа Октавиан ихьчаҩцәа ракәхоит ҳәа ргәы иаанагон. Антони чарҳәара шизыруазгьы, урҭ зынӡагьы ирҭахымызт Цезар иҩыза гәакьа иабашьра, урҭ Цезар иҭархара аҽанраалара рцәыуадаҩын. Асолдаҭцәа, иара убасгьы, Октавиан ар рнапхгаразы анапынҵақәа шимамыз еилыркаауан, уи аамҭаз консулс иҟаз Антони иакәын азин змаз. Аха асолдаҭцәа маҷҩымкәа Октавиан иҟны иаанхеит, иара аԥара иахьақәиргәыӷыз азы. Аха, Октавиан Рим ааныжьны Аррециаҟа дцеит, насгьы иагьентцәа Антони исолдаҭцәа еиҭа Гаи иганахь иарго иалагеит, Брундизи алегионерцәа рышьра згәы ԥнажәақәоз, насгьы Антони иаасҭа Октавиан еиҳа аԥара рацәаны иақәиргәыӷит(иара асолдаҭцәа ажәа риҭеит аиааира ргар дарбанзаалак хәнызқь-хәнызқь денари, мамзаргьы 20 зқьы сестери) шриҭо ала<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.100 /><ref>(App. B. C. III, 48) Аппиан. Гражданские войны, III, 48.</ref><ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 110.</ref>.
Абҵарамза 24 рзы Антони аҳҭнықалақь данаа, Октавиан аҳәынҭқарра аӷас асенат аилатәараҿы дрыԥхьаӡахарц акыр иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит. А бҵарамза 28 рзы имҩаԥысыз аилатәараҿы, аҵас ишаҳәоз ала акәымкәа, уи ахәылбыҽха еизган (анаҩс уи аилатәара амч амаӡам ҳәа ирыԥхьаӡеит), иара илиршеит апровинциақәа жәпакы ацезарианеццәа рыбжьара реихшара -Марк Емили Лепиди, [[Луций Мунаций Планк|Луци Мунаци Планки]], [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллиони]], Кальвизи Сабини - иара идгылаҩцәа ҳәа иԥхьаӡаз, апровинциақәа рыҭан, иара убас иашьа Гаигьы. Уи ашьҭахь Антони Рим ааныжьны иара ипровинциа ҳәа ииԥхьаӡоз Цизальптәи Галлиаҟа дцеит, аха уаанӡа Рим ахаҭарнакс уаҟа иҟаҵаз Децим Иуни Брут Албин уа иҽирӷәӷәахьан. Децим Мутина (ҳаамҭазтәи [[Модена]]) ааникылт, насгьы Антони апровинциа анапхгара азуразы имаз азин азхаҵара мап ацәикит. Марк ԥшь-легионк иманы ақалақь дакәшеит, насгьы иара идгылаҩцәоуп ҳәа ииԥхьаӡоз мраҭашәаратәи апровинциақәа рхаҭарнакцәа рыцхыраара дазыԥшын<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 101—102.</ref>.
ԥхынҷкәынмза 20 рзы Цицерон ахԥатәи афилиппика асенат дырзаԥхьеит, уи аҽныҵәҟьа аԥшьбатәигьы даԥхьеит — уажәшьҭа ажәлар рҿаԥхьа. Аоратор ду иаартны Антони иҿагылара азы ааԥхьара ҟаиҵеит, [[Луций Сергий Катилина|Катилинеи]], атәы [[Спартак|Спартаки]] дырҿырԥшуа<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 341—342.</ref>. Октавиан дареи еинышәароуп ҳәа иԥхьаӡон. Иара инырра абзоурала, Антони иҭаз Цизальпинтәи Галлиа асенат имнахит, аформалтә процедурақәа еилеигеит ҳәа шьаҭас иҟаҵаны. Асенаторцәа, иара убас, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза 1, 43 шықәса рзы амаҵзура аанызкылаз аконсулцәа [[Авл Гирций|Авл Гирции]] [[Гай Вибий Панса Цетрониан|Гаи Виби Пансеи]] адҵа рырҭеит Октавиан ир зықәиргәыӷыз аԥара аруаа ирырҭарц азы<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140.</ref>. Уи аамҭазы, мрагыларатәи апровинциақәа рҿы Марк Брути Касси Лонгини Антони иалихыз Рим ахаҭарнакцәа ржәыларақәа рҿагыларазы аҽазыҟарҵарақәа ирылагеит, уи аграждантә еибашьра иалагеит акәын иаанагоз<ref name=mashkin.148et150 /><ref name=huzar.101et102 />.
=== Мутина амацәаз аҭакра ===
{{main|Мутинтәи аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 44-43 BC (Mutina and Forum Gallorum) ab.png|thumb|360px|Арратә усмҩаԥгатәқәа ҳ. ҟ. 44 ашықәс анҵәамҭеи 43 ашықәс алагамҭеи ақалақьқәа ҳаамҭазтәи рыхьӡқәеи аоперациақәа рымҩаԥысра амшқәеи ахыцқәа ирҭакуп — Марк Антони иныҟәарақәа — Октавиан иныҟәарақәа — Децим Иуни Брут Албин иныҟәарақәа — Гаи Виби Панс иныҟәарақәа]]
Антони Мутина ақалақь аҟны Децим Брут даниабашьуаз, Рим иҟаз иаӷацәа Октавиан идгылеит. Ҳ. ҟ. 43 ашықәс, ажьырныҳәамза 1 азы уаанӡа Цезар идгылақәоз аконсулцәа Виби Пансеи Авл Гирци рмаҵзурақәа ааныркылеит, уажәшьҭа дара Антони иҿагылеит. Цицерон Марк аҳәынҭқарра аӷас иҟаҵаразы аҽазышәарақәа ааирԥшит, аха иара идгылаҩцәа, Антони иҭынхацәа (еиҳарак иани иԥҳәыси рыуацәа) рыцхыраарала, хара имгакәа уи аӡбамҭа адкылара иаԥырхагахеит. Аҵыхәтәаны, асенат иара иахь ацҳаражәҳәацәа нанашьҭит, Мутина ижәыларақәа ааникыларц азы, Цизальптәи Галлиа аанижьырц, Рим 200 миль (296 километра) еиҳаны дазааигәамхарц азы адҵа ҟанаҵеит. Абри адҵала, асенат ари апровинциа Антони итәуп ҳәа Ажәлар реизара иҟанаҵахьаз ақәҵара амч ацәнарӡит. Уи адагьы, Цицерон иҟаиҵаз ажәалагалала, асенат Октавиан ҭабуп ҳәа ианаҳәеит, зежә шықәса зхыҵуаз аҷкәын асенат ахь дахьаларҵаз, жәашықәса цаанӡа, заа консулс дҟалартә алшара ахьиоуз, азакәан еилаганы еизыргаз ар, апропретортә напынҵақәа рыҭарала азакәантә шьаҭақәа ахьроуз (аха апропретор инапынҵақәа иазыԥхьагәарҭон, аконсулцәа — еиҳау аҩаӡараҿы амчра змаз — рыдҵақәа наигӡалар шихәҭаз{{ref+|Аха [[Борухович, Владимир Григорьевич|В. Г. Борухович]] игәаанагарала, асенат иҷыдоу аҳаҭырқәа Октавиан изинқәа аконсултә зинқәа ираҟарартәуан<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 140—141.</ref>.|group="азгә."}}). Марк Туллигьы афилиппика ҿыцқәа рыла дықәгылон, Октавиан дырҽхәо, Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡахарц дҵаны иқәыргыло: аоратор ишиԥхьаӡоз ала, ар рԥыза иҿцәажәара акәымкәа, ӷәӷәала иабашьра акәын иаҭахыз<ref name=huzar.104et105>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 104—105.</ref>.
Антони ацҳаражәҳәаҩцәа аҭак аахжәаны ириҭеит: иара дҵаны иқәиргылеит Цезар изакәанқәа зегьы асенат иаднакыларц, иара Антони иусԥҟақәагьы, адиктатор игәы иҭеикқәаз ракәызшәа арбаны, иара убас Цезар даныршь ауха иигаз 700 миллион сестерци азакәантә ҟазшьа амоуп ҳәа иазхаҵатәын; Марк Брути Кассии мрагыларахьтәи апровинциақәа рҟынтә идырхынҳәыр акәын. Иара убас Марк иеибашьцәа зықәиргәыӷыз аԥара аҳәынҭқарратә ԥара аҟынтә ирыҭатәуп иҳәеит, адгьыл рыҭатәуп, иара [[Император (Древний Рим)|аимператор]] ититул иоуроуп<ref group="азгә.">Ареспублика аамҭазы, «аимператор» -аиааира згаз ар рԥыза итутул акәын.</ref>. Убри аан, иара дақәшаҳаҭхеит Цизальптәи Галлиа мап ацәкра, аха уи ацымхәрас 5 шықәса Трансальптәи (Нарбонтәи) Галлиеи, арратә легионқәа фбеи ирҭар акәын. Аҵыхәтәаны, ацҳаражәҳәаҩцәа амацәаз иҭакыз Мутина алалара азин рыимҭеит<ref name=huzar.104et105 />. Антони иҟаиҵаз аҭак џьбара атәы анраҳа, асенаторцәа ааизан Италиа азааигәара аибашьра иалагеит ҳәа ажәлар ирыладырҵәеит. Асенат иҷыдоу азакәан аднакылеит, насгьы «аҳәынҭқарра ааха арымҭарц » азы аконсулцәеи Октавиани ирылшо ҟарҵарц рыдырҵеит. Аха, азакәан аҿы хықәкыла аӷа ихьӡ арбаӡамызт: Антони идгылаҩцәа ирымуит Антони аҳәынҭқарра аӷас дыԥхьаӡазарц. Аконсулцәа ажәылара рҽазырхио ар реизгара иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 106.</ref>. Антони иҭагылазаашьа уадаҩын, иара Цизальптәи Галлиа х-қалақьк ракәын идгылоз: апровинциа ауааԥсыра, Цезар ирзыҟаиҵахьаз ацхыраақәа хьаас имкаӡакәа, ареспубликанеццәа ирыдгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 103.</ref>.
Жәабранмзазы асенат ицаз ашықәс азы Антони идикылаз азакәанқәа реиҳарак апроцессуалтә еилагарақәа рзы иаԥнахит. Уи аамҭазы Марк Иуни Брут [[Иллирик (римская провинция)|Иллирик]], Бырзентәыла, Македониа инапахьы иааигеит, Гаи Антони дитҟәеит, асенат ацәгьаршра анапхгаҩы идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107.</ref>. Ацәгьаршцәа ақәҿиарақәа анырга ашьҭахь (убри аамҭазы дара ахақәиҭра аазгаз — ''liberatores'' — ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит), Антони Абалканқәа рҿы ацезарианеццәа реидкылара далагеит, иҿагылаз акоалициа еиԥирҟәҟәаарц азы (Октавиан Брути Кассии рҽахьдырӷәӷәоз дақәшаҳаҭмызт). Марк иаарту асаламшәҟәқәа дәықәиҵеит ауааԥсыра ирзаԥхьарц азы, урҭ рҿы ишиҩуаз ала, иара заҵәык иакәын Цезар ишьоура зҽазызшәоз. Аха уи аамҭазы Гирци амацәаз иҭакыз Мутинаҟа ацхырааразы днеихьан, Пансеи Октавиани арбџьармчқәа реиқәыршәара ахыркәшара иаҿын<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 107—108.</ref>. Уи аԥхьа, Антони идгылаҩцәа руаӡәк, [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]], Цезар иветеранцәа ҩ-легионк Кампаниа еизигеит, Рим ихьчамкәа иҟаз аладатәи аган ала джәыло далагеит, аха Антони изааигәахара илымшеит, убри аҟнытә [[Пицен (область в Италии)|Пицен]] иҽирӷәӷәеит<ref>(App. B. C. III, 66) Аппиан. Гражданские войны, III, 66.</ref>.
Мшаԥымза агәҭаны Панса иҟаз ԥшь-легионк Мутина изааигәахо ианалага, Галлиатәи афорум (ҳаамҭазтәи [[Кастельфранко-Эмилия|Кастельфранко Емилиа]]) азааигәара, аӡҭачқәа ахьыҟаз Антони ирхәҭақәа иманы амҩа ҭшәараҿы ирыжәлеит. Аконсул ир аҵахеит, иара ихаҭагьы дук мырҵыкәа иоуз ахәрақәа ирыхҟьаны иԥсҭазаара далҵит. Амала, Антони иеибашьцәа иргаз аиааира азгәаҭара ианалага, Мутина азааигәара арезервқәа зманы итәаз Гирци дрыжәлеит. Зымчқәа ҿыцыз Гирци Марк ирхәҭақәа акыр ианскьеицеит, аха зынӡа иԥыхха ирзықәымҵеит илашьцо иахьалагаз азы. Рим Антони иахьииааииз азгәарҭон. Аха Марк Мутина ажәлара даҟәымҵӡеит (Галлиатәи афорум аҟны ицоз аибашьраан уи Луци Антони иациҵон), насгьы Децим Брут ир ирымаз афатә анҵәара иаҿын. Мшаԥымза 27 рзы Гирции Октавиани Антони дахьтәаз аҭыԥ иажәлеит, аиааирагьы ргеит, аибашьраан аконсул Гирци дышҭахазгьы. Дук мырҵыкәа Антони иаанхаз ирхәҭа маҷ иманы Нарбонтәи Галлиаҟа дыбналеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 108—109.</ref>. Иаӷацәа ишьҭамлеит: Мутина иҟаз Децим Брут ируаа акыр иааԥсаны иҟан, насгьы Октавиан ацәгьаршцәа руаӡәык аус ицура иҭахымхеит<ref name=autogenerated3>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 110.</ref>.
=== Аҩбатәи атриумвират ашьаҭаркра. Апроскрипциақәа ===
{{main|Аҩбатәи атриумвират}}
Марк Мутинантәи даныбнал ашьҭахь, асенат адгылаҩцәа Антони иахьииааиз заанаҵы иазгәарҭо иалагеит. Ацәгьаршцәа ирыдгылоз асенаторцәа, аха Октавиан рган ахь диаргарц азы Цицерон иазааигаз, уажәшьҭа идгылара мап ацәыкырц рыӡбеит. Аконсулцәа рҩыџьагьы ахьҭахаз азы, аконсулцәа-суффектцәа алырхыр ахәҭан. Урҭ рыҩбагь рахь Октавиан далырхырц азы, Цицерон дашьҭаларц идигалеит. Гаи иқәра ахьмаҷыз азы мап ицәыркит. Октавиан иааигаз аиааирақәа рзы атриумфгьы изыҟамҵаӡеит, аха [[Овация (Древний Рим)|аовациа]] — атриумф маҷ — амҩаԥгаразы азин иоуит. Уи аамҭазы, мызла Мутина итәаз Децим Брут атриумф амҩаԥгара азин ирҭеит. Асенаторцәа Антони изакәанқәа реиҭахәаԥшразы акомиссиа аԥырҵеит, аветеранцәа рыбжьара адгьыл ашарагьы уахь иналаҵаны. Адгьыл азҵаареи аԥаратә ҳамҭақәа рыҭареи ицәырыргаз агәыҩбара иахҟьаны Италиа иаанхаз Цезар иветеранцәа аӡәырҩы ринтересқәа рыхьчарц азы Октавиан идгылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—113.</ref><ref name=plut.cic.45>(Plut. Cic. 45) Плутарх. Цицерон, 45.</ref><ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 54.</ref>.
Октавиан ихаҭа Рим иҟалаз аԥсахрақәа агәҭынчымра изцәырыргон, убри азы Децим Брут аус ицура зынӡа даҟәыҵит. Аҵыхәтәантәи ар рԥыза қәыԥш иахь игәынамӡара ааирԥшуа далагеит<ref>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 55-56.</ref>. Иара убасгьы идыруп Брут идҵа Октавиан имӡаӡакәа асаботаж шазиуз — уи Публи Вентиди Басс архәҭақәа иманы Антони изы ацхыраара анеира азин ииҭеит<ref name=app.3.80>(App. B. C. III, 80) Аппиан. Гражданские войны, III, 80.</ref>. Гаи исолдаҭцәа ԥасеиԥш агәынамӡара аадырԥшуан Цезар акыр шықәса идгылақәаз рҿагылараҿы рхы иахьадырхәоз, насгьы уи ишьоуразы ажәа рырҭахьан<ref name=autogenerated3 />. Октавиан итҟәаны ирымаз Антони исолдаҭцәеи иафицарцәеи рхы рақәиҭтәра далагеит, Марк уи аинышәара ашьаҿоуп ҳәа дахәаԥшуеит ҳәа дгәыӷуа<ref name=app.3.80 />. Хара имгакәа Брут Антони дишьҭалеит, иара игәы ишаанагоз ала, уи ируаа рхыԥхьаӡарагь маҷын, рыгәгьы каҳан иҟан. Убри аамҭазы Антони ихаҭа Вентиди Басс еизигаз архәҭақәа еидкыланы, рхыԥхьаӡара аа-легионк рҟынӡа инаигеит. Антони Нарбонтәи Галлиа ахаҭарнак, бжь-легионк змаз Лепид диҿцәажәо далагеит. Дук мырҵыкәа Лепид, Рим егьи ахаҭарнак Планки рыруааи аӡиас Аргентеи (ҳаамҭазтәи ахьӡ — [[Аржанс (река)|Аржанс]]) ахықәаҿ рыҽдырӷәӷәеит, урҭ рҿаԥхьа Антони илагерь иргылеит. Лепид исолдаҭцәа, урҭ рҟынтәи аӡәырҩы Цезар ихаан аррамаҵура иахысхьан, Антони иганахь аиасра иалагеит, Антони иҭархаз адиктатор ишьа ҳуеит ҳәа ажәа риҭеит. Урҭ ркомандаҟаҵаҩ уи аус даԥырхагамызт, хара имгакәа иара ихаҭагьы Марк иганахь диасит (ажәытәтәи авторцәа изларҳәо ала, акампаниа алагамҭа инаркны Антонии иареи маӡала аимадара рыбжьан). Хыԥхьаӡарала еиҳаз Антони ирбџьармчқәа аникәша, Планкгьы ир иманы иара иганахь диасыр акәхеит. Ԥыҭрак ашьҭахь, [[Азиний Поллион|Азини Поллионгьы]] Антони иганахь диасит. Убасала, ҩымчыбжьа рыла Марк 23 легион ар еидикылеит, урҭ рыбжьара аԥышәа змаз аветеранцәа рацәаҩын. Уи аамҭазы Децим Брут Альпқәа дырхысхьан, аха Антони имчқәа иара имчқәа раасҭа акырӡа ишеиҳаз аниба, дхьаҵырц иҽазишәеит, аха Антони идҵала агаллцәа дыршьит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 111—112.</ref>.
Децим Брут даныбнала ашьҭахь, Италиеи мраҭашәаратәи апровинциақәеи рҿы архәҭа дуқәаны иаанхаз Октавиани Антони рырхәҭақәа ракәхеит. Ар рԥызацәа аҩыџьагьы аусеицура иақәшаҳаҭхеит, нанҳәамзазы Октавиан (исолдаҭцәа ус рҳәазшәа<ref>''Парфёнов В. Н.'' Начало военно-политической карьеры Октавиана // Античный мир и археология. — Вып. 4. — Саратов, 1979. — С. 120.</ref>) ир Римҟа идәықәигалеит, ҿагылара имоуӡакәа: асенат анапаҵаҟа иаанхаз алегионқәа зегьы иара идгылеит. Аҳҭнықалақь аҿы Гаи асенат мчыла иадиҵеит идгылоз [[Квинт Педий|Квинт Педии]] иареи консулцәас иалырхырц азы. Аҳәынҭқарра анапхгара аниоу, иара Цезар ишьҭрамадаҩыс иҟазаара, [[Куриатные комиции|акуриаттә комициақәа]] рааԥхьарала, иахьынӡахәҭаз азакәан ԥшра аҭан иҟаиҵеит. Иара убас, Цезар дызшьыз зегьы, «ахақәиҭра аазгаз» ирыдгылаз Секст Помпеигьы уахь дналаҵаны, ашьра рықәызҵо азакәан аԥиҵеит. Убри аамҭазы Антонигьы 17 легион иманы Апеннинтәи адгьылбжьахахь дхынҳәит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 112—114.</ref>.
Ҭагалан Антонии, Октавиани, Лепиди еиқәшәеит Бонониа азааигәара (ҳаамҭазтәи [[Болонья|Болоние]]) Цизальпиатәи Галлиеи Италиеи рҳәаа азааигәара, еиқәышаҳаҭхеит [[Второй триумвират|аҩбатәи атриумвират]] аԥҵаразы, уи алахәылацәа азакәантә мчра рымазар акәын (Цезари, Помпеии, Красси [[первый триумвират|раԥхьатәи ртриумвират]] формалтәымызт). Ҳ. ҟ. абҵарамза 27, 43 ашықәс азы атрибун [[Публий Тиций|Публи Тици]] иаԥшьгарала, хҩык рыла ишьақәгылоу аколлегиа аԥҵаразы азакәан рыдыркылеит, «аҳәынҭқарра арҽеиразы» (''triumviri rei publicae constituendae''{{ref+|Даҽа хыҵхырҭақәак рҿы — ''tresviri''<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 147.</ref>.|group="азгә."}})<ref name=shifman.60et61>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 60-61.</ref>. Раԥхьа атриумвират аҿы ихадаз ароль Антони итәын: Елеонора Хиузар ишылыԥхьаӡо ала, Октавиан Рим анапхгара шаиҭозгьы, уи атриумвират зегь раасҭа иӷәӷәаз ахаҭарнак иакәмызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117.</ref>.
Атриумвирцәа дара-дара еиқәшаҳаҭны, иааиуа ашықәсқәа рзы ихадоу амагистратурақәа рыдгылаҩцәа рыбжьара иршеит. Дара рыбжьара апровинциақәагьы еихыршеит: Испаниақәа рыҩбагьы, Нарбонтәи Галлиеи Лепид иоуит; Галлиа иаанхаз ахәҭақәа, Нарбонтәи ада, Антони иахь ииасит, Октавиан Африкеи, Сицилиеи, Сардиниеи иоуит. Уи аамҭазы [[Секст Помпей Магн|Секст Помпеи Магн]] Сицилиеи Сардинии рҿы иҽырӷәӷәаны дтәан, насгьы Антони илоиалны изыҟаз акомандаҟаҵаҩ Африка аус иуан. Атриумвирцәа Италиа ақалақь дуқәа рыдгьылқәа ргеит, рветеранцәа ирызшарц азы. Ар ду аныҟәгареи ауалафахәы бзиа ашәареи рзы миллионла аденариқәа аҭахын (ирықәыз ауал мацара 200 миллион денари инарзынаԥшуа иҟан, мамзаргьы 800 миллион сестерци), насгьы мрагыларатәи апровинциа беиақәа Брути Кассии рнапхгара аҵаҟа иахьыҟаз азы, атриумвирцәа ашәахтә политика радикалла еиҭахәаԥшит. Ахәҭакахьала, ҳ. ҟ. 167 шықәса инаркны раԥхьаӡа акәны Рим атәылауаа ишиашоу ашәахтәқәа рықәырҵеит, амалуаа аӡәырҩы рмазара рымырхуа иалагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 117—118.</ref>.
[[Файл:Svedomsky-Fulvia.jpg|thumb|300px|[[Сведомский, Павел Александрович|Павел Сведомски]]. Фульвиа Цицерон ихы кны (XIX-тәи ашәышықәса ахырқәшамҭа)]]
Аҵыхәтәаны, атриумвирцәа ирыӡбеит [[Проскрипция|апроскрипциақәа]] рымҩаԥгара( рмазара рымхны ашьра зқәырҵаз ауаа рсиақәа ркьыԥхьра), [[Луций Корнелий Сулла|Луци Корнели Сулла]] имҩаԥигоз иреиԥшыз, урҭ реиԥш иҟаз аусмҩаԥгатәқәа Цезар дрыцәхьаҵырц иҽазишәон. Хыԥхьаӡара рацәала ашьра зқәырҵоз ауаа иреиуан атриумвирцәа рполитикатә оппонентцәа, ус баша амал змазгьы. Апроскрипциатә сиақәа рышьақәыргылараан атриумвирцәа зны-зынла ажәытәтәи раӷацәагьы рлахьынҵа рыӡбон, убри аан аиуареи аиҩызаратә уалԥшьеи зынӡа хырҩа рырҭон: Лепид иашьа ари асиа даниҵеит, Антони -иаб иашьа Луци Цезар. Цицерон апроскрипциатә сиа иалаҵара азҵаарагьы ӷәӷәала иқәгылан: Антони иҽазҵәылхны аоратор ишьра дашьҭан, Октавиан уи мап ацәикуан, аха ахԥатәи амш аҽны диҿамгылеит. Сулла иҟаиҵаз апроскрипциақәа реиԥш акәымкәа, аҩбатәи атриумвират ашьрақәҵарақәа рзы активла асолдаҭцәа рыцхыраара рхы иадырхәон, аха зхатә гәаԥхарала ацәгьа зҳәақәоз рроль даараӡа иҳаракын. Аха атриумвират, Сулла ихаан ишыҟаз еиԥш, иршьыз имазара абжа ашьра ҟазҵаз ирҭомызт. Уи аҭыԥан, атриумвирцәа ахара здырҵоз рмал зегьы рымырхуан, убри аан анагӡаҩцәа рзы еиԥшу атарифқәа шьақәдыргылеит — асиа ианыз ҭазырхоз зхы ихақәиҭны ииз ашьцәа - 100 нызқь сестерци, атәцәа-ашьцәа рзы — ахақәиҭреи, 40 нызқь сестерции. Убас еиԥш иҟоу аҳамҭа рзыԥшын апроскрипциа зықәшәаз дахьыҟаз аҭыԥ иазку адырра ҟазҵоз аинформаторцәагьы. Иааидкыланы асиақәа ирнылеит 300-ҩык инареиҳаны асенаторцәа, 2 нызқьҩык аҽыуаа. Аӡәырҩы Бырзентәыла иҟаз Брути Кассии рахь ибналан ицеит, мамзаргьы Сицилиа иҟаз Секст Помпеи иахь<ref name=shifman.60et61 /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 118—121.</ref><ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 350—351.</ref>.
Цицеронгьы апроскрипциақәа рыцәцара иҽазишәеит, аха ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 7,43 ашықәс азы Антони исолдаҭцәа дрыԥшааит. Урҭ аоратор ду ихыи инапи (егьырҭ ахыҵхырҭақәа рыла, инапқәа рыҩбагьы<ref name=plut.cic.48>(Plut. Cic. 48) Плутарх. Цицерон, 48.</ref>) Антони изааргеит, иара ажәлар реизара аҿы ажәахә аниҳәоз аамҭазы. Марк уи даара деигәырӷьеит, насгьы анагӡаҩцәа зықәгәыӷуаз аасҭа жәантә еиҳаз аҳамҭа риҭеит. Аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа инарықәыршәаны, раԥхьа Цицерон ихы акрыфарҭа аишәа иқәиргылеит, иԥҳәыс Фульвиа Цицерон ибыз агәырӷәа алалҵон, нас Цицерон ицәеижь ахәҭақәа [[ростра|аростралтә]] трибуна азааигәара ажәлар иахьырбаша иқәдыргылеит — уантәи аоратор лассы-лассы римаа рахь ажәахә ҟаиҵон, аха уаҟа, иара убас, арратә трофеиқәагьы ықәдыргылон<ref>''Утченко С. Л.'' Цицерон и его время. — М.: Мысль, 1972. — С. 352.</ref>.
=== Бырзентәылатәи акампаниа. Филиппы азааигәара имҩаԥгаз аибашьра ===
{{main|Ажәытәӡатәи Рим Аграждантә еибашьра (44—42 ҳ. ҟ.)|Филиппы азааигәара аибашьра}}
Лепид Италиа дааныжьны, Антонии Октавиани Бырзентәылаҟа ицеит, ареспубликанеццәа ирабашьырц азы. Уи аамҭазы Брут Балкантәи адгьылбжьахаҿы, насгьы Азиа Маҷ аҿы иҟаз римтәи атәыла-хәҭақәа зегьы инапахьы иааигеит, Касси Шьамтәыла импыҵаихалеит. Ареспубликанеццәа мрагыларатәи апровинциақәа рҿы иааиуаз жәашықәса ирызхашаз ашәахтәқәа еизыргеит, уи аԥарала 19 легион змаз ар дуи, амч ду змаз амшынтә флоти еиҿыркааит. Асолдаҭцәа рыбжьара апатриотцәа ӷәӷәақәеи атираниа иаҿагылози маҷын, аха Брути Кассии аруаа меигӡарахда аԥара рзыршәон. Раԥхьа урҭ амшын аҿы ирымаз аԥыжәара рхы иархәаны, аӷа амшын иӡхыҵра иаԥырхагахо иалагеит, аха атриумвирцәа рҩыџьагьы рырхәҭақәа уеизгьы Бырзентәыла аӡхыҵра рылдыршеит. Аха уи ашьҭахьгьы, ареспубликанеццәа иҟаҵаны ирымаз аблокада рмырԥсыҽӡеит, уи Антонии Октавиани рырхәҭа дуқәа фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩра ӷәӷәақәа рзаанагеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 121—125.</ref>.
Антони [[Эгнатиева дорога|Егнати имҩала]] ирлас ԥхьаҟа дцо далагеит идуумыз авангард дашьҭаланы, Октавиан ирхәҭақәа шьҭахьҟа иаанхеит. Плутарх излеиҳәо ала, Антони ирхәҭақәа [[Филиппы]] ақалақь азааигәара иҟаз аӡҭачқәа акырӡа ирласны ирзааигәахеит, Брути Кассии илегионқәа рааигәара ишааиз азы ажәабжь раԥхьа агәра рзымгеит<ref name=plut.brut.38>(Plut. Brut. 38) Плутарх. Брут, 38.</ref>. Октавиан данааи ашьҭахь, амчқәа еиҟарахеит — ганцыԥхьаӡа 19 легион (100 нызқьҩык аруаа инарзынаԥшуа) еизган. Акомандаҟаҵаҩцәа зегьы рҭыԥқәа рырӷәӷәара иалагеит, Антони ирхәҭақәа Кассии илегионқәа рҿаԥхьа еизигеит, Октавиан иотриадқәа Брут иҿаԥхьа. Антонии Октавиани аӡырыжәтә азы ауадаҩрақәа рызцәырҵуан, убри аҟнытә мчыла аибашьра ду мҩаԥыргарц рҽазыршәеит, аха Брути Кассии раӷацәа рыуадаҩрақәа ртәы рдыруан, убри аҟнытә аӷа амлакрала ддырԥсыҽырц рҽазыршәон. Аҵыхәтәаны, жьҭаарамзазы, Антони иаӷа дахьтәаз арымарахьтәи (аладатәи) аган ала, аӡҭачқәа рҿы маӡала ахырӷәӷәарҭақәа рыргылара иҽаназишәа, аиҿагылара ду ахь инанагеит, анаҩс [[битва при Филиппах|Филиппы иҟалаз актәи аибашьра]] ҳәа зыхьӡырҵаз. Касси иперпендикулиартәу ахырӷәӷәарҭақәа аниргыла, имчқәа ҵнашәааит. Антони Касси итәарҭа ҭыԥ иажәларц азы архәҭақәа дәықәиҵеит. Убри аамҭазы, Брут исолдаҭцәа, егьи аган аҟны аибашьра ишалагаз анырба, адҵа роуаанӡа Октавиан илагер иажәлеит. Антони илегионқәагьы қәҿиарала Касси илагер иалалеит<ref name=huzar.126>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 126.</ref>. [[Аппиан]] ишааицҳауа ала, асолдаҭцәа егьи аган аҿы имҩаԥысуаз ажәылара алҵшәақәа рыздыруамызт, Брут Кассии илагер шыргаз азы ажәабжь аниаҳа, Антони иакәзар Брут Октавиан илагер дшақәлаз аниаҳа ашьҭахь, раԥхьатәи рпозициақәа рахь ихынҳәит<ref name=autogenerated2>(App. B. C. IV. 112) Аппиан. Гражданские войны, IV, 112.</ref>. Ахәқәа рахь ибналаз Касси Брут илагер аҿы архәҭақәа шеиҭанеиааиуаз аниба, арымарахьтәи афланг аҟны атриумвирцәа аиааира ргоит ҳәа иӡбеит, уи ашьҭахь иҽишьит<ref name=huzar.126 /><ref name=cah.2.10.8>''Pelling C.'' The triumviral period // Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 8.</ref>{{ref+|Плутарх, ар рԥыза «адҵа иимҭаӡакәа» атәы Пиндар ихала Касси дишьит ҳәа ажәытәӡан иҟаз аверсиа атәы далацәажәоит<ref name=plut.brut.43>(Plut. Brut. 43) Плутарх. Брут, 43.</ref>.|group="азгә."}} (Плутарх излеиҳәо ала, Касси агха ихьит, избанзар илақәа цқьа ирбомызт<ref name=plut.brut.43 />). Актәи аибашьраҿы иҭахеит 8 нызқьҩык рҟынӡа ареспубликанеццәа, 16 нызқьҩык рҟынӡа атриумвирцәа рыруаа<ref name=autogenerated2 />.
Аҟыбаҩ змаз ар рԥыза Касси иҽанишь ашьҭахь, ареспублика архәҭақәа рнапхгара Брут иахь ииасит, уи аԥышәа змаз арратә напхгаҩымызт. Аха, иара иҭагылазаашьа ииашоу ахәшьара аиҭеит, насгьы дааԥшырц иӡбеит: акы, [[Ионическое море|Иониатәи амшын]] аҿы Филипптәи аибашьра актәи амш аҽны, ареспубликанеццәа рфлот Октавиани Антони рырхәҭақәа раӷьырак ӡаадырҟәрылеит ма итҟәаны иргеит<ref>(App. B. C. IV. 115—116) Аппиан. Гражданские войны, IV, 115—116.</ref>, ҩба, амшқәа ирласӡаны еицәахо ицон (Плутарх излеиҳәо ала, раԥхьа ақәа леит, нас аҵаара иалагеит). Насгьы, атриумвирцәа рыр уаанӡа еиԥш, фатәыла реиқәыршәараҿы ауадаҩрақәа ыҟан<ref name=plut.brut.47>(Plut. Brut. 47) Плутарх. Брут, 47.</ref>. Брут Антонии Октавиани аибашьра алагаразы иҟарҵоз аҽазышәарақәа мап рцәикуан, убри аҟнытә атриумвирцәа ирыӡбеит ареспубликанеццәа аӡҭачқәа ахьыҟаз аладатәи афланг иахықәшаны, раӷа итыл рнапахьы иааргарц, убри алагьы фатәыла рырхәҭақәа еиқәдыршәарц. Брутгьы аӷа амацәаз дҭаимкырц азы ашьаҿақәа ҟаиҵеит. Аҵыхәтәаны, ҩымчыбжьа изҿыз аманиоврқәа рнаҩс, Брут иҩызцәеи исолдаҭцәеи агәра идыргеит аибашьра аҽалархәра шаҭаху азы<ref>(App. B. C. IV. 124) Аппиан. Гражданские войны, IV, 124.</ref>. Еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, аҩынтәраан еибашьит жьҭаарамза анҵәамҭазы, мамзаргьы абҵарамза агәҭаны.
Аибашьра ӷәӷәаҿы атриумвират архәҭақәа ареспубликанеццәа ириааит, Афилиппқәа рҿы аҩганкгьы 50 нызқьҩык раҟара ауаа рцәыӡит. Антони аиааира агараҿы ихадоу алагала ҟаиҵеит: актәи аибашьра аламҭалазы, Октавиан иҩызцәа рылабжьарала алагер аанижьит{{ref+|Светони Октавиан актәи ажәылара дшалахәыз атәы иҩуеит, аха уеизгьы иазгәеиҭоит, аибашьра адәаҿы иара дшалкаамхаз: «''иара, иԥсыҽреи ичымазареи рышьҭахьгьы, Филипптәи аибашьра ҩ-жәыларак рыла ихиркәшеит; убри аамҭазы актәи ажәылараан илагер аҟынтә дықәцан, аарла иԥсы еиқәирхеит, егьи аганахь, Антони дахьыҟаз дыбналан данца''»<ref name=suet.aug.13>(Suet. Aug. 13) Светоний. Божественный Август, 13.</ref>.|group="азгә."}}, аҩбатәи аибашьра аламҭалазы ӷәӷәала дычмазаҩхеит{{ref+|Плутарх ишыҩуа ала, ажәылара ашьҭахьҵәҟьа «[Октавиан] ичымазара акырӡа аҽарӷәӷәеит, имшқәа ԥхьаӡазшәа ргәы иаанагон»<ref>(Plut. Ant. 23) Плутарх. Антоний, 23.</ref>.|group="азгә."}}, убри аҟынтә Марк иоуп ииашаҵәҟьаны архәҭақәа зегьы напхгара рзызуаз. Аибашьра ашьҭахь Брут иҽишьит, Антони иԥсыбаҩ аниԥшаа, ҳаҭыр шиқәиҵоз аарԥшуа, аҟаԥшьеиқәа ԥшшәы змаз аплашь ақәиршәит{{ref+|Брут ихы хызҵәаз Октавиан иоуп, ихы Римҟа идәықәиҵеит, Цезар иҳатәара ашьапаҿы икарыжьырц, аха ахы зҭаз аӷба амшын иӡааҟәрылеит<ref name=suet.aug.13 />.|group="азгә."}}. Зыԥсы ҭаны иаанхаз ареспубликанеццәа рҟынтә џьоукы Антони рыҽирҭеит (Брут исолдаҭцәа аӡәырҩы иара иахь ииасит, избанзар иара ажәа риҭеит анаҩсангьы аԥара шырзишәало ала), егьырҭ Секст Помпеи иахь ибналан ицеит<ref name=cah.2.10.8 /><ref name=huzar.127>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 127.</ref>. Аибашьра ашьҭахь Октавиан Римҟа дхынҳәит, Антони Мрагылара даанхеит, ф- легионки, аҽыуаҩцәа ротриад дуи иманы<ref name=huzar.129et130>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 129—130.</ref>. Цезар формалла ишьа шырузгьы, атриумвирцәа, еиқәшаҳаҭны, иҷыдоу рнапынҵақәа мап рцәырымкит.
== Антони Мрагылара ==
=== Антони Бырзентәыла, Азиа, Мысра. Перузиатәи аибашьра (ҳ. ҟ 41—40 шықәсқәа.) ===
{{main|Перузиатәи аибашьра}}
[[Файл:Natoire Marc-Antoine-Ephèse.jpg|thumb|300px|[[Натуар, Шарль-Жозеф|Шарль-Жозеф Натуар]]. Марк Антони Ефесҟа иаара (1741)]]
Ҳ. ҟ. 42—41 шықәсқәа аӡын Антони Бырзентәыла ихигеит, илегионқәа рыхәҭак оуижьит, аха аибашьра иазыхиаз архәҭақәа ааникылеит. Иҟалап Антони Парфиа аибашьра аҽазыҟаҵара далагазар, уи азы аԥара иҭаххеит. Ареспубликанеццәа рырхәҭақәа рныҟәгаразы, ирхысыз ҩышықәса ирылагӡаны азиатәи апровинциақәа рҟынтә жәашықәса ирылыргашаз ашәахтә заанаҵы еизыргеит, аха Антони иааиуа ашықәс иалагӡаны, имҩаԥигараны иҟаз акампаниазы, еиҭа убриаҟа аԥара иҭаххеит<ref group="цитата">(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Аграждантә еибашьрақәа, IV, 5: «Шәара шәзы [Азиа инхо ауаа], шәыдгьыл шәықәрымцарц[италиаа реиԥш], шәықалақьқәа, шәыҩнқәа, шәныхабаашқәа, шәнышәынҭрақәа шәымрымхырц азы, ҳара аԥара ашәара шәыдаҳҵеит, зегьы ракәым — уи шәара ишәылшомызт — аха урҭ рыхәҭак, зегь реиҳа имаҷу ахәҭа; ари шәара шәгәы иахәароуп ҳәа сыԥхьаӡоит. Ҩышықәса рыла ҳаӷацәа ирышәҭаз — шәара жәашықәса ишәшәашаз ашәахтә рышәҭеит — ҳара иҳазхоит, аха ҳара уи шықәсык иалагӡаны иҳауар акәхоит: ҳҭахрақәа уи рҭахуп».</ref>. Антони мрагыларатәи ақалақьқәеи, идгылаз аҳрақәеи рҟынтә 150 нызқь талант инарзынаԥшуа ишиҭаххазгьы, ианаамҭаз 20 нызқь талант иреиҳаны аизигара илымшеит. Марк хара имгакәа иҭахрақәа ирмаҷыр акәхеит — ҩышықәса ирылагӡаны 9 шықәса рзтәи ашәахтә дыршәара аҟынӡа<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 10.</ref>. Убри аамҭазы, иара ареспубликанеццәа ирҿагылаз атерриториақәа дрыдгылон ([[Ликия|Ликиеи]] [[Родос|Родоси]] ашәахтә ашәаразы рхы иақәиҭитәит), иара убасгьы ажәытәӡатәи аҭоурых змоу ақалақьқәа дрыдгылеит (ахәҭакахьала, Афины анапхгара аҵаҟа иҟаз аҭыԥ ирҭбааит). Урҭ аусқәа аеллинцәа рмонархцәа рполитика иацырҵон, уи инақәыршәаны ақалақьқәеи аҳәынҭқаррақәеи анкьатәи рылшамҭақәа рзы ацхыраара рырҭон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 11.</ref>. Антони, иара убас, [[Антипатр Идумеянин|Антипатр]] иԥа [[Ирод I Великий|Ирод]] Иудеиа, Идумеиа, Переи аҳыс дриҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 161—162.</ref>, Марк Габини Мысра имҩаԥигоз акампаниа далахәын (шәахәаԥш аҟәша «Габини инапаҵаҟа амаҵзура. Иудеиеи Мысреи рҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа»).
[[Файл:Kleopatra-VII.-Altes-Museum-Berlin1.jpg|thumb|left|235px|Клеопатра. ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса, амармалташь. Берлин, [[Старый музей|Ажәытәтәи амузеи]]]]
Киликиа даныҟаз, Антони Мысратәи аҳкәажә [[Клеопатра|Клеопатра]] дааиԥхьеит, иҟалап урҭ Мысратәи аекспедициа аан еибабазар. Плутарх излеиҳәо ала, Марк аҳкәажә лҟынтәи ареспубликанеццәа дышыцхраауаз атәы иаҳарц иҭахын. Анаҩс, абырзен ҭоурыхҭҵааҩы излеиҳәо ала, Клеопатра иреиӷьыз лхьымаҭәақәа еизганы, лмаҵуцәа зегьы лыманы [[Тарс|Тарсҟа]] дцеит, уаҟа Антони дигәаԥхартә иҟалҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 25-27) Плутарх. Антони, 25-27: [Клеопатра] «…[[Кидн]] аӡиас дӡысо дхын, зыӷбаҵыхәа хьтәыз, иҟаԥшьеиқәоу аԥрақәеи, араӡын зхьыршаз ажәҩақәеи змаз ашхәа дақәтәаны, уи афлеитеи, аҿырпынқәеи, акифарақәеи рыбжьқәа аҽрықәыршәаны иӡсаны ицон <…> Антони Мысратәи аԥҳәыс дидикылеит, насгьы илшоз зегьы ҟаиҵеит маллеи хыркрылеи дылиааирц азы, аха аҩбагьы рҿы дышаҵахаз аниба, иара зегь раԥхьагьы ичаражәра иацыз аӷарреи агьама амаҷреи дахыччо далагеит. Антони илафқәа рыла ааӡара згыз солдаҭны дшыҟаз анеилылкаа, Клеопатрагьы лхаҭа убас еиԥшала дцәажәо далагеит — дымшәаӡақәа, ԥхашьарак аамырԥшӡакәа».</ref>.
Антони Мрагылара дыҟанаҵ, Октавиан Италиаҟа дхынҳәит, избанзар адемобилизациа зызуыз аруаа аԥареи адгьыли рыҭара зыхәҭаз иара иакәын. Шықәсы рацәалатәи аграждантә еибашьрақәа Италиа иазааргаз аԥхасҭақәа ирыхҟьаны, иара убасгьы адгьылбжьахахь афатә анагара амҩақәа зкыз Секст Помпеи ихҟьаны, архәҭақәа зықәдыргәыӷыз анагӡара уадаҩхеит<ref name=huzar.129et130 />. Аруаа рҿаԥхьа иду ауалԥшьа анагӡаразы (зегьы ааидкыланы 170 нызқьҩык аветеранцәа анхарҭа ҭыԥқәа риҭар ихәҭан), Гаи Италиа еиуеиԥшым аҭыԥқәа рҿы инхоз ауаа рыдгьылқәа рымхра иқәшәеит: Аппиан излеиҳәо ала, Октавиан ''Италиа ахырҵәара'' иқәшәеит<ref>(App. B. C. IV. 5) Аппиан. Гражданские войны, IV, 5.</ref>. Октавиан аԥара ахьизымхоз азы, адгьылқәа аџьармыкьатә ахәԥсақәа раасҭа акырӡа еиҵаны мчыла иддырҭииуан изтәқәаз. Уи аполитика ақыҭанхамҩа аиҵахарахь инанагеит, избан акәзар аветеранцәа рҟынтәи аӡәырҩы арахә рымамызт, излаарыхуаз рхатәы техникагьы. Уи адагьы, атәцәа рацәаҩны (ақыҭанхамҩаҿы аус зуазгьы уахь иналаҵаны) Секст Помпеи иахь ибналеит, насгьы урҭ иара иҟны амаҵзура иалалар, ахақәиҭра шриҭо атәы раиҳәахьан. Имҩаԥысуаз аграждантә еибашьрақәа ирыхҟьаны анапҟазареи ахәаахәҭреи ахьеиҿкаамыз, аекономикатә ҭагылазаашьа еицәахеит<ref name=bor.115etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 115—120.</ref>. Антони аҳҭнықалақь аҿы имаз аинтересқәа рыхьчара даҿын иашьа Луци (Марк уи аконсулс иалхра илиршеит) уи инаҩс иԥҳәыс Фульвиа. Ҳ. ҟ. 41 ашықәс азы Октавиан ауаа дахьырҭахымыз рхы иархәаны, агәынамӡара аазырԥшуаз абџьар рыҭара иалагеит. Луци Гаи иполитика иаартны данаҿагыла, ируаа иманы ԥыҭраамҭак Рим ааникылеит, усҟан адгьылқәа рымхра иаҟәыҵырц азы ааԥхьара аныҟаиҵа, аӡәырҩы иара идгылеит. Аха Луции Фульвиеи асалам шәыҟәқәа ззырыҩуаз Марк Антони аҭагылазаашьа аҿиашьа зынӡагьы иҽалаимырхәӡеит. Аамҭа ахьцаз иахҟьаны, Октавиан ар еизигеит, Перузиа (ҳаамҭазтәи [[Перуджа|Перуџьиа]]) итәаз Луци дижәлан дииааит. Аҿагылаҩцәа здызкылаз ақалақь амца ацраҵаразы адҵа ҟаиҵеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 131—133.</ref>.
Антони Италиа иҟаз ахҭысқәа хырҩа ахьриимҭоз зыхҟьаз Мрагыларатәи атәылақәа рҿы ихымԥадатәиу аусқәа дахьырҿыз акәын, зегь раԥхьаӡа иргыланы Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵарақәа дахьырҿыз (хыхь шәаҳәаԥш). Марк ахҭысқәа иҽахьрылаимырхәуаз даҽа мзызкгьы аман, уи Луци имҩаԥигоз ихьыԥшым аполитика акәын: иажәахәқәа рҿы иҳәон — иҟалап иашьа уи азҵааразы димацәажәаӡакәа — атриумвирцәа рнапынҵақәа шьҭарҵоит ҳәа<ref>(App. B. C. IV. 30) Аппиан. Гражданские войны, IV, 30.</ref><ref name=huzar.133et135>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 133—135.</ref>. Ажәытәтәи авторцәа ахԥатәи амзызгьы аӡбахә рҳәоит — урҭ ргәаанагарала, Антони Мысратәи аҳкәажә лахь имаз абзиабара зынӡа ихы ҭнаҟьеит, насгьы лара длышьҭаланы [[Александрия|Александриаҟа]] дахьцаз азы аамҭа рацәаны ицәыӡит<ref name=plut.ant.28>(Plut. Ant. 28) Плутарх. Антоний, 28.</ref>. Перузиа агара иадҳәалаз ажәабжь аниаҳа ашьҭахь ауп Антони Италиаҟа дцарц аниӡбаз. Аха ҳ. ҟ. 40 ашықәс, аԥхынразы Рим мрагыларатәи ахәҭақәа парфиатәи ар ақәлеит, уи напхгара азыруан аҳ иԥа [[Пакор I|Пакори]] римтәи [[Квинт Лабиен|Квинт Лабиени]]<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 108.</ref>. Антони ажәылара шыҟалоз идыруан, аха иаразнак ажәылара аԥырҟәҟәаара иҭахымхеит, аметрополиахь имҩа иациҵеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 111.</ref>. Италиаҟа даныхынҳә, Марк Брундизи дажәлеит, иара аметрополиеи мрагыларатәи апровинциақәеи еидызкылоз астратегиатә ҵакы змаз баӷәазан. Афлотилиа дуқәа напхгара рзызуаз Гнеи Домици [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Агенобарби]], Секст Помпеии Марк аус ицыруа иалагеит<ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 72—74.</ref><ref name=cah.2.10.17et20>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 17—20.</ref>.
=== Октавиани Секст Помпеии рнышәара (ҳ. ҟ 40—38 шықәсқәа.) ===
[[Файл:Antony with Octavian aureus.jpg|thumb|300px|[[Аурей|Ауреи]] (ауреус) Антони ипортреҭқәа(арымарахь) Октавиан (арыӷьарахь) ҳ. ҟ.41 ашықәс.]]
Октавиан ирхәҭақәа Антони иабашьра рҭахымызт, уи ргәалаҟазаара канажьуан. Убри аҟынтә, Октавиан Италиа ахәҭақәа реиҳарак инапаҿы ишыҟазгьы, аҭагылазаашьа уадаҩын. Асолдаҭцәа роуп ҩыџьа атриумвирцәа реиныршәара аԥшьызгаз, уи ҟалеит ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы, ҭагалан (Лепид уи аамҭазы амчра имырххьан). Уи аҭынчра ашьақәыргылара иацхрааит. Октавиан имҩаԥигоз ахара инаԥшуаз аполитикагьы, иара иҿагылаз Луци Антонии Фульвиеи ишаҭеит. Аиқәышаҳаҭра ҿыц инақәыршәаны, Антони амрагыларахьтәи апровинциақәа зегьы ирҭеит, Октавиан -мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы, уаанӡа Антони иитәыз Галлиатәи апровинциақәагьы уахь иналаҵаны. Лепид Африка заҵәык иоуит, Секст Помпеи интересқәа Марки Гаии хырҩа рырымҭеит, убри азы иара ҩаԥхьа Италиа амшынтә блокада азыҟаиҵо далагеит. Уи адагьы, хара имгакәа Фульвиа лыԥсҭазаара далҵит, Антонии Октавиани аизааигәахаразы алшара ҿыц роуит, Марк ԥҳәысс дигеит ааигәа иԥҳәысеибахаз Октавиан иаҳәшьа [[Октавия Младшая|Октавиа]]<ref name=bor.115etc /><ref name=huzar.133et135 /><ref name=shifman.72et74 /><ref name=cah.2.10.17et20 />.
Аха Секст Помпеи Италиа ҿыц амшынтә блокада ахьыҟаиҵаз азы, атриумвирцәа рыгәҭакқәа рыԥсахыр акәхеит, избанзар ача ахьмаҷхаз Октавиани, аҳҭнықалақь аҿы иаанхаз Антонии рхыԥша иаԥырхагахеит. Ҳ. ҟ. 39 ашықәс азы Антонии, Октавиани, Помпеии Кампаниа имҩаԥысуаз аиҿцәажәарақәа рҿы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит. Атриумвирцәа Сицилиа, Сардиниа, Корсика хәышықәса ҳәа Секст иширҭо ала ажәа рҳәеит, иара убас Пелопоннесгьы уахь ишацырҵо ([[Ахея (римская провинция)|Ахеиа апровинциа]]) азгәарҭеит, аха иахәҭоу азакәантә напынҵақәа иҭаны атриумвирцәа рхыԥхьаӡара иалахәхара мап ацәыркит. Уи аҭыԥан, Секст ҳ. ҟ 33 шықәса рзы консулс дшыҟарҵо ала ажәа ирҭеит. Ацымҳәрас Секст аблокада аԥихыр, Италиа фатәыла еиқәиршәар, Адгьылбжьаратәи амшын апиратцәа рҟынтә ирыцқьар, насгьы ҿыц ибналаз атәцәа идимыкылар акәын. Атриумвирцәа Секст иахь ибналан ицаз зегьы ршаҭара иақәшаҳаҭхеит, ирҳәҭақәа рыҟны еибашьуаз атәцәа зегьы ахақәиҭра рырҭеит, иара убасгьы ирҳәҭақәа ирылахәыз ахақәиҭра змоу асолдаҭцәа Октавиани Марки рлегионерцәа реиԥш аԥаратә ҳамҭақәа рацәаны ирықәдыргәыӷит<ref name=shifman.75et75>''Шифман И. Ш.'' Цезарь Август. — {{Л.}}: Наука, 1990. — С. 74—75.</ref><ref name=cah.2.10.20et21>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 20—21.</ref>. Аиқәшаҳаҭра ахьрыдыркылаз Секст ажәҩа рацәа змоу инышь ду аҿы аныҳәа ҟаҵаны иазгәарҭеит ҳәа алегенда ыҟоуп, насгьы Помпеи иҩыза [[Менодор]] Антонии Октавиани ршьырц идигалеит, напхгаҩ ҿыцс дҟаларц азы, аха иалымҵит<ref>(App. B. C. V. 73) Аппиан. Гражданские войны, V, 73.</ref>. 39 ашықәс ҳ. ҟ. Жьҭаарамзазы, Антони Рим ааныжьны Азиаҟа ддәықәлеит Парфиа иабашьразы, аха уеизгьы аӡын Афины ихигеит. Аха уи аибашьра иалахәхара уажәшьҭа иаҭахымызт: иҩыза [[Публий Вентидий Басс|Публи Вентиди Басс]] Азиа Маҷ аҿы Лабиен ирҳәҭақәа дыриааит, насгьы Парфиа анапахьы иаанагахьаз Римтәи апровинциақәа реиҳарак ахақәиҭра риҭеит<ref name=shifman.75et75 /><ref name=cah.2.10.20et21 />.
Басс ақәҿиарақәа шимазгьы, Рим аӷацәа [[Малая Азия|Азиа Маҷ]] ашьхаратә ҭыԥқәак рнапаҿы иҟан, убри аҟынтә Антони уаҟа апориадок ҟаиҵар акәхеит. Аха Марк имчқәа рыла апровинциақәеи ирзааигәаз аҳәынҭқаррақәеи рҿы аҭынчра ашьақәыргылара даламгеит, уи идгылаз анапхгаҩцәа ирыдиҵеит. Уи азы аҭыԥантәи адинастиақәа рымчра ирӷәӷәар акәхеит, уи ари арегион аҿы уаанӡатәи Римтәи аполитика адоктрина иаҿагылон (иаҳҳәап, [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]] [[Третья Митридатова война|Ахԥатәи Митридаттәи аибашьраан]] ахәаахәҭратә қалақьқәа дрықәгәыӷуан, убри аан аҭыԥантәи анапхгаҩцәа ирԥсыҽуан). Ахәҭакахьала, Антони [[Митридат VI|Митридат Евпатор]] имаҭа [[Дарий Понтийский|Дари]] Понттәи аҳыс дҟаиҵеит. Киликиеи Кипреи рыхәҭак Антони Клеопатра илиҭеит: иҟалап, абнақәа рыла ибеиоу арҭ адгьылқәа Мысра афлот аргыларазы рхы иадырхәарц рҭахызҭгьы. Дук мырҵыкәа Антони Азиа имаз иусқәа аанкыланы Брундизиҟа дхынҳәит, уахь Октавиан дааиԥхьеит атриумвират аԥеиԥш иазкны аиҿцәажәарақәа рымҩаԥгаразы — урҭ рнапынҵақәа раамҭа нҵәон ҳ. ҟ ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы. Аха Гаи уахь дымнеит, Секст Помпеи иабашьра дахьахнагаз мзызс иҟаҵаны, Маркгьы Шьамтәылаҟа дцеит. Аха уа даннеи аамҭазы, Вентиди Басс апровинциаҿы римтәи амчра еиҭашьақәирӷәӷәахьан. Ар рԥыза [[Коммагена|Коммаген]] еибашьрала алалара иҽахьикӡеит, Парфиатәи асолдаҭцәа рыҭара дахьақәшаҳаҭмыз ҽыҵгас иҟаҵаны. Антони аҳра аҳҭнықалақь [[Самосата]] амацәаз аҭакразы аоперациа напхгара аиҭон, аха ақалақь зтәыз гәымшәарыла ирыхьчон. Убри аҟынтә Антонии Коммаген анапхгаҩи аҭынчразы еиқәшаҳаҭхеит: Марк 300 талант аконтрибуциа иоуа иалагеит, раԥхьа зқьы дшазыԥшызгьы. Парфиа ауааԥсыра рхырҵәара хыркәшахахьан, аха Парфиа ақәлара макьана иахьазыхиамыз азы, Вентиди Римҟа дхынҳәын, дзыԥсаз атриумф азгәеиҭеит, Антони Мрагылара даанхеит. Еилкаауп, Маркгьы атриумф азгәеиҭар шилшоз, аха иҽникыларц иӡбеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 21—24.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 115—116.</ref>.
Акампаниақәа рыбжьара Антони иаамҭа Клеопатра лҟны, Александриа ихигон, уаҟа иҩызцәеи иареи ачара дуқәа мҩаԥыргон<ref name=plut.ant.28 />. Алегенда излаҳәо ала, шамахамзар есыуаха атриумвири аҳкәажәи атәцәа реиԥш рҽеилаҳәаны, еицны ақалақь иалан<ref group="цитата">(Plut. Ant. 29) Плутарх. Антони, 29: «Лара [Клеопатра] дицны абаҩқәа рыла дыхәмаруан, еицрыжәуан, еицышәарыцон, абџьарқәа рыла иҽаназыҟаиҵоз ахәаԥшцәа дрылахәын; уахынла, атәы имаҭәа ишәҵаны, ақалақь даналаз, аҩнқәа рышәқәеи рԥенџьырқәеи рҿы даанкыланы, аԥшәмацәа — малла иаҩцамыз ауаа— дзышьццылахьаз алаф рылихуа даналагоз, Клеопатрагьы иара иеиԥш лҽеилаҳәаны, Антони дицын. Лассы-лассы иара ихаҭагьы ҭакс ахыччара бааԥсқәа иаҳауан, Александриаа рнапҟьаҟьақәа рыла дҟәаҟәаны аҩныҟа даныхынҳәуазгьы ыҟан, урҭ реиҳараҩык иара дазусҭаз шеилыркаауазгьы. Аха уеизгьы Антони ихәмаррақәа ақалақьуаа ргәы иақәшәон, дара ирҭахны, гьамала ари ахәмарра рхы аладырхәуан, насгьы римаа рзы иара атрагедиатә маска ихаиҵоит, ҳара ҳзы акәзар — акомедиатә » ҳәа азгәарҭон.</ref>. Ҳ. ҟ. 40 ашықәс ианазынаԥшуаз Клеопатра Антони иҟынтә ҩыџьа ахшара лхылҵит — [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]].
=== Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (Ҳ. ҟ. 37—36 шықәсқәа) ===
{{main|Марк Антони Парфиатәи икампаниа}}
[[Файл:Mark Antony's campaign in Parthia, 36 BC ab.png|thumb|350px|Антони Парфиатәи икампаниа. - римаа русқәа (ҵәаӷәаԥҵәала иаарԥшуп излахьаҵуаз амҩа) — апарфианцәа русқәа<br>{{legend|yellow|Рим атәыла иаҵанакуаз}}{{legend|orange|Римаа рыдгылаҩцәа}}{{legend|#55dd55|Парфиа}}{{legend|#77aaff|Апарфиаа рыдгылаҩцәеи рвассалцәеи}}]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 38 ашықәс азы Аҩбатәи атриумвират аусқәа официалла ихыркәшахеит, аха Октавиан Секст Помпеи иабашьра даҿын, Антонигьы Парфиа абашьра иҽазыҟаиҵон, насгьы урҭ азакәантә напынҵақәа даҽа ԥыҭраамҭак раанкылара ринтересқәа ирықәшәон. Атриумвирцәа аҩыџьагьы ирылымшеит имҩасуаз ашықәс анаҩстәи аусуратә план аиқәыршәара, убри аҟнытә еицәажәеит ҳ. ҟ 37 ашықәс азы, аԥхынразы еиқәшәарц. Раԥхьаӡа Антони Брундизи дыӡхыҵырц игәы иҭеикит — Македониантәи иаауаз амҩа иазааигәаӡаз абаӷәаза — аха ақалақь аҿы иҟаз Октавиан идгылаҩцәа абаӷәаза аҭалара азин ирымҭеит, ақалақь агара игәы иҭоуп ҳәа гәҩарас иҟаҵаны. Уи иахҟьаны, Тарент (ҳаамҭазтәи [[Таранто]]) аиҿцәажәарақәа мҩаԥысит, уаҟа Антонии Октавиани атриумвират аамҭа даҽа хәышықәса иацырҵарц азы еиқәышаҳаҭхеит. Аӡәи-аӡәи еицхыраарц азы, архәҭақәа реиҭныԥсахразы еицәажәеит: аршьаҟауаа реинтерес змаз Антони ԥшь-легионқ иоур акәын, урҭ рцымхәрас иӷәӷәоу афлот зҭахыз Октавиан аибашьыга ӷбақәа 120 цыра ииҭон. Атриумвирцәа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аҟынӡа аконсулцәа рсиақәа шьақәдырӷәӷәеит<ref name=cah.2.10.25et26>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 25-26.</ref><ref name=huzar.142et143>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 142—143.</ref>. Анаҩстәи аҭоурыхтә традициа аизыҟазаашьақәа реиҭашьақәыргылараҿы Октавиа акыр зҵазкуа ароль лыднаҵон, аха ари аверсиа уажәтәи ҳаамҭазы агәыҩбара цәырнагоит<ref name=cah.2.10.25et26 />.
Ҳ. ҟ. 37 ашықәс азы Антони, иааиуаз ашықәс азы иазԥхьагәаҭаз Парфиа абашьразы аҽазыҟаҵара ӷәӷәақәа дрылагеит. Антони ихыдҵақәа нагӡаны Октавиан 120 ӷба шииҭазгьы, Гаи дзықәиргәыӷыз ԥшь-легионк изааимышьҭит<ref name=cah.2.10.25et26 /><ref name=huzar.142et143 />. Аха, ҳ. ҟ. 36 ашықәс ааԥынразы Марк илшеит 16 легион инарзынаԥшуа реизгара (60 нызқьҩык аруаа раҟара){{ref+|Антони илегионқәа рхыԥхьаӡара иазкны еиуеиԥшым ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирҳәо еиқәшәаӡом- еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, урҭ раԥхьаӡа 13<ref>(Vell. Pat. II. 82) Веллей Патеркул. Римская история, II, 82.</ref>, 15<ref>(Aur. Vict. De vir. ill. 85.4) Аврелий Виктор. О знаменитых мужах, 85.</ref> мамзаргьы 18<ref>(Liv. Ep. CXXX) Тит Ливий. Эпитомы, 130.</ref>,16 легион ыҟан — Плутарх игәаанагарала<ref name=autogenerated4>(Plut. Ant. 37) Плутарх. Антоний, 37.</ref>, уи иоуп еиҳа инарҭбааны уи аиҿагылара иахацәажәо, иара убасгьы Иустини Флори<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120.</ref>.|group="азгә."}}, 10 нызқьҩык аҽыр (еиҳарак испаниатәии галлиатәии апровинциақәа рҟынтәи), насгьы ацхырааразы 30 нызқьҩык раҟара ар<ref name=huzar.176>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 176.</ref>. Ажәыларазы аамҭа бзиа алхын: аигәа заб дхәаҽны дызшьыз [[Фраат IV]] Парфиа анапхгарахьы днеит. Анапхгаҩ ҿыц иаразнак иашьцәа рышьразы адҵа ҟаиҵеит, насгьы аристократцәа аӡәырҩы рҭархаразы адҵа ҟаиҵеит. Аҳ ҿыц ицәыбналаны унеишь-уааишь ҳәа зарҳәоз парфиаа Марк Антони иахь ицеит, Фраат диҿагыларц азы иацәажәо иалагеит. Антони Парфиа иҟаз аҩнуҵҟатәи аиҿагыларақәа ихы иархәаны, иаразнак ажәылара шаҭахыз азы арҭ ахҭысқәа агәра идыргеит<ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 117—118.</ref>.
Иҟалап Антони ихы иаирхәазар Цезар ақәылара азы иҟаиҵаз инагӡамыз агәҭакқәа: Светони иааицҳауеит, Цезар [[Великая Армения|Ермантәыла]] ала Парфиа дақәларц иҭахызшәа<ref>(Suet. Iul. 44) Светоний. Божественный Юлий, 44.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 119.</ref>. Аибашьра рҽаназыҟарҵоз, иҟалап [[Парфянский поход Красса|Красс Парфиа дшеибашьуаз]] аԥышәа бааԥсы иазхәыцзаргьы. Иҟалап, Антони аханатә [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] ала акәымкәа, Ермантәыла ала Парфиа агәҭаҵәҟьа далаларц иӡбазар. Римаа аҩадахьала ажәылара иахьалагаз мзыз хадас иамаз, ахәқәеи ашьхақәеи змаз арельеф рхы иархәаны Парфиатәи аҽыр рнырҵәара акәын, аҽыр адәкаршәрақәа рҿы акәын еиҳарак иманшәалан иахьеибашьуаз. Ермантәыла далсырц азы, Марк Ермантәыла анапхгаҩы [[Артавазд II]] диацәажәеит, уигьы ацхырааразы аруаа рацәаҩны Антони ииҭеит, аҽыргьы уахь иналаҵаны. Ермантәылантәи Антони Ермантәыла иаӷаз даҽа [[Артавазд I (царь Атропатены)|Артаваздгьы]] дызхагылаз [[Атропатена|Мидиа-Атропатена]] атерриториа далаларц азы агәыӷра иман. Аибашьра алагаразы аҽыҵга аҟаҵаразы, Антони Парфиа аҳ Фраат адҵа ииҭеит [[Битва при Каррах|Карра аибашьраҿы]] иигаз атрофеиқәа ииҭарц азы<ref name=cah.2.10.31et32>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 31-32.</ref>. Апарфиаа рҳәынҭқар мап икит.
Раԥхьаӡа римтәи архәҭақәа Карр азааигәара [[Евфрат]] иаԥныз [[Зевгма (Коммагена)|Зевгма]] ақалақь аҿы еизаны иҟан. Аха Фраат Месопотамиа аибашьцәа реизгара даналага, Антони аҩадахьала, Евфрат даваланы Ермантәыла далалеит (Зевгма ақалақь аҟны дгылан, Евфрат аӡхыҵырҭа ду ахьыҟаз, уи парфиаа еиланарҩашьар акәын). Антони аибашьра ихьшәаны далагеит, аха аӡынразы иара идгылаз Ермантәыла ирхәҭақәа рааныжьра ацымхәрас, аибашьра иациҵеит. Анаҩс, иара изы ацәгьа зҭахыз ауаа Александриа Клеопатра лҿы даанхеит ҳәа ахара идырҵеит<ref name=cah.2.10.31et32 /><ref>''Циркин Ю. Б.'' Гражданские войны в Риме. Побеждённые. — СПб.: СПбГУ, 2006. — С. 285.</ref>; аха Плутарх игәы ишаанаго ала, Антони, уи аҭыԥан, иаанхаз ашықәс зегьы аҳкәажә лҿы иихигарц азы, аӡын алагаанӡа акампаниа ахыркәшара дахыццакуан<ref name=autogenerated4 />. Марк Ермантәылантәи Атропатена далалеит, уи ақалақь хада Фрааспа (даҽа транскрипциак аҿы Фраата) дакәшан дгылеит, уи ахьыҟаз аҭыԥҵәҟьа еилкааӡам (версиак инақәыршәаны, ари ақалақь аҭыԥ аҿы [[Тахт-е Солейман|Тахт-е Солеиман]] ахыжәжәарақәа ыҟоуп). Аха, Марк дахьыццакуаз иахҟьаны, ақалақь амацәаз аҭакразы иалихыз атехника акырӡа иԥсыҽхеит. Фрааспа ажәыларақәа ҵыхәаԥҵәарада ицон, Антони иҭагылазаашьа еиҳа-еиҳа иуадаҩхон, Парфиатәи архәҭақәа ацхыраара иахьааз иахҟьаны. Апарфиаа ажәыларазы иахәҭаз амыругақәа змаз римтәи ар ргәыԥи, уи иацыз ҩ-легионки ԥыхха ишьҭарҵеит. Абри аибашьра ашьҭахь Ермантәыла аҳ Артавазд Атропатенантәи ир ықәигарц иӡбеит{{ref+|Дион Касси далацәажәоит (уи ҵабыргны иҟамзаргьы) аерман Артавазд Октавиан идҵала Антони чарҳәара изиуит ҳәа зҳәо ахыҵхырҭа<ref>(Dio Cass. xlix.14.6) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 14.</ref>.|group="азгә."}}. Аҽыр иреиҳаз рыхәҭакгьы иара ицны иахьцаз азы, римаа парфиатәи ар ишыриааиуа азы агәыӷра рцәыӡит. Архәҭақәа ргәы шьҭихырц азы, Марк шьҭахьҟа ихьаҵуаз агәыԥқәа руак аҟны адецимациа мҩаԥигар акәхеит. Парфиаа Антони ир ирыкәшеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит, аха 27 мшы рыла акомандаҟаҵаҩ илшеит аблокада ԥжәаны Ермантәылаҟа ахынҳәра, парфиатәи аҽыр ржәыларақәа иааиԥмырҟьаӡакәа қәҿиарала дырҿагыло, убрантәи Римтәи атәылахь дхынҳәит, аҵыхәтәаны -Мысраҟа. Акампаниа қәҿиарада ишымҩаԥысызгьы, Антони уеизгьы иааирԥшит илаз ар рԥыза иҟыбаҩ, зынӡа дҟәыбаса дықәырҵартә иҟаимҵеит<ref name=cah.2.10.33et34>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 33-34.</ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 108—116.</ref><ref>(Plut. Ant. 37-51) Плутарх. Антоний, 37-51.</ref><ref>''Дибвойз Н.'' Политическая история Парфии. — {{СПб}}: СПбГУ, 2008. — С. 120—124.</ref>. Акампаниа аан Антони ицәыӡқәа зегьы ааидкыланы акырӡа иҳаракуп ҳәа ахәшьара арҭеит ажәытәӡатәи авторцәа — еиуеиԥшым аверсиақәа рыла, архәҭақәа раԥхьатәи рхыԥхьаӡара аҟынтә аԥшьбатәи ахәҭа инаркны (25 нызқьҩык аруаа)<ref>(Vell. Pat. II.82)</ref> 42 нызқьҩык рҟынӡа<ref>(Plut. Ant. 50-51) Плутарх. Антоний, 50-51.</ref>.
=== Ермантәылаҟа аныҟәара. Октавиан иабашьра аҽазыҟаҵара ( ҳ. ҟ. 35—33 шықәса) ===
[[Файл:Marcus Antonius - Cleopatra 32 BC 90020163.jpg|thumb|300px|[[Денарий|Денари]], Ермантәыла имҩаԥысуаз акампаниа аҳаҭыр азы иҭрыжьит. Арымарахь -Клеопатра, арыӷьарахь -Антони, аҩыра «Antoni Armenia devicta»]]
Антони Парфиатәи аибашьра хьӡыда ианыхиркәша, Октавиан Секст Помпеи дииааит, насгьы Италиа имчра арӷәӷәара далагеит. Помпеи Италиантәи Антони инапаҵаҟа иҟаз [[Митилини|Митиленыҟа]] абналара илшеит. Марк Фрааспа азааигәара ишиқәымҿиаз аниаҳа, иара ақәгылара еиҿикааит. Ҳ. ҟ. 35 шықәса алагамҭазы Секст Помпеи афлот ҿыц еизиган, Азиеи Вифиниеи рыԥшаҳәа иаԥныз ақалақьқәа рҿы ақәыларақәа ҟаиҵо далагеит, иара убасгьы парфиаа иҽрымадара иҽазишәеит. Секст иӷбақәа анаҵаха ашьҭахь, [[Марк Тиций|Марк Тици]] дишьит, аха уи ишьразы адҵа, ҳәарада, Антони ихаҭа иоуп иҟазҵаз<ref name=huzar.145>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 145.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 37-38.</ref><ref>(App. B. C. V, 133—143) Аппиан. Гражданские войны, V, 133—143.</ref>{{ref+|А. Г. Бокшьанин Секст Помпеи Антони диҿагыланы данықәгылаз Ермантәылаҟа аекспедициа анымҩаԥыргаз иашьҭанеиуаз ашықәсазы ауп ҳәа иԥхьаӡоит<ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 119—121.</ref>.|group="азгә."}}.
Ҳ. ҟ. 35 ашықәс азы Атропатена аҳ [[Артавазд I (правитель Атропатены)|Артавазд]] иҟынтәи ацҳаражәҳәарҭа Антони дахьыҟаз Александриаҟа иааит. Уи Марк ажәалагала изыҟаиҵеит, рҩыџьагьы рҽеибыҭаны ажәытәтәи иаӷа [[Артавазд II|Ермантәылатәи Артавазд]] иҿагыларц азы. Уи аамҭазы Атропатена анапхгаҩи парфиааи аимак роухьан, убри аҟынтә Антони раԥхьатәи иаӷа дицхраауеит ҳәа ахара идырҵар ҳәа дшәомызт. Марк ҿыц ар еизганы Шьамтәыла далалеит (Парфиа ҿыц абашьра азы ҳәа акәызшәа), ҳ. ҟ. 34 шықәса алагамҭазы еиҭа аҩада Ермантәыла аганахь ихы ирхеит. Амҩан, аерманцәа раҳ Артавазди иахь ацҳаражәҳәаҩцәа дәықәиҵеит, адинастиатә ҭаацәазаара азы ажәалагалақәа рыманы (Антони, Артавазд иԥҳа Клеопатра лҟынтәи иара иԥа Александр Гелиос ԥҳәысс дииҭарц иҭахушәа иҳәон), иара убас, Парфиа иаҿагыланы ахеилак ҿыц аиҿкааразы. Ермантәыла аҳәынҭқар аҩ-ажәалагалакгьы мап шырцәикызгьы, Антони иаҳҭнықалақь [[Арташат]] даназааигәаха, хаҭалатәи аиԥылара дақәшаҳаҭхеит. Аха римаа аҳ дытҟәаны дыргеит, хара имгакәа Ермантәыла зегьы рнапахьы иааргеит. Шамахамзар шьакаҭәарада имҩаԥысыз аибашьра ашьҭахь, Антони атрофеи дуқәа иманы Александриаҟа дхынҳәит, Рим акәымкәа, иара убраҟа [[триумф|атриумф]] азгәеиҭеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 180—182.</ref><ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 38-40.</ref>. Ермантәыла аиааира ачарҳәарақәа ирыбзоураны ишигазгьы, Антони уи даара дазгәдуун, уи моу аиааира аӡбахә аԥара ҿырпқәа ирнырҵарц адҵа ҟаиҵеит<ref name=bokschanin.120et121>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 120—121.</ref>.
Секст Помпеи ианииааи ашьҭахь, Октавиан ауаажәларра Антонии Клеопатреи рабашьразы разыҟаҵара далагеит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 35-36.</ref>, хара имгакәа Марк уи аҭак ҟаиҵеит. Аамҭақәак апропагандатә еибашьра официалла имҩаԥысуамызт; убри аан, Антонигьы Октавиангьы атриумвирати ареспубликеи ирыдгылан ицәажәон. Аха, ҳ. ҟ. ажьырныҳәамза акы, 33 ашықәс азы Гаи аконсул имаҵзура аанкылеит, уи ашьҭахь Марк иаахтны диҿагылеит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 200.</ref>. Аоппонентцәа иаарту ашәҟәқәа, апамфлетқәа, аинвективқәа ркьыԥхьра иалагеит, еиуеиԥшым ауҳәан-сҳәанқәа рыладырҵәон. Убас, Рим ишеиҭарҳәоз ала, Антони ауаа рҿаԥхьа Клеопатра лшьапқәа ахәша рхьишьуан<ref name=plut.ant.58>(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антоний, 58.</ref>, насгьы уи идгылаҩ [[Луций Мунаций Планк|Планк]], жәҩангәыԥштәыла иҽышәны, иҽырҟьантазны дкәашон, амшын анцәахәы [[Главк Морской|Главк]] ихаҿсахьа аарԥшуа<ref>(Vell. Pat. II. 83) Веллей Патеркул. Римская история, II, 83.</ref>. Антони ихаҭа Мысратәи аҳкәажә линтересқәа рыхьчара далагеит, Рим аинтересқәа аԥхасҭа риҭеит ҳәа ахара идырҵеит. Октавиан ишьақәырӷәӷәаны иҳәон, Антони Ермантәыла дахьаиааиз азы итриумф Мысра аҳҭнықалақь Александриа иахьымҩаԥигаз, уахь аҳҭнықалақь аиагара игәы ишҭоу аанарԥшуеит ҳәа. Антони Рим Мысра иапровинцианы аҟаҵара игәы иҭазшәа Октавиан ақалақьуаа иршәон<ref name=bor.128etc>''Борухович В. Г.'' Последний период гражданских войн (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 6. — Саратов, 1986. — С. 128—130.</ref>. Антони иакәзар, иазгәеиҭон Октавиан Филиппы аибашьра шамахамзар ихы шалаимырхәыз, ауаа ириҭоз ажәа изныкымкәа ишеилеигахьаз, исолдаҭцәа рымацара адгьылқәа шриҭоз, аҵыхәтәаны атриумвир Лепид амчра шимихыз атәы. Римтәи аполитикатә памфлетқәа ртрадициақәа ирықәныҟәаны, Марк иаӷа ихатә ԥсҭазаара атемагьы далацәажәеит: Гаии аконсулцәа рыҳәсақәеи азакәан еилазго аизыҟазаашьақәа рыбжьалон ҳәа, насгьы иԥҳа аварвар, [[Геты|агетцәа]] раԥхьагылаҩ ԥҳәысс дииҭарц ажәа ииҭеит ҳәа. Аҵыхәтәаны, Антони, Цезар ишьҭрамадаҩҵәҟьа ҳәа иԥхьаӡатәу азы азҵаара шьҭихит: иара инаҵшьны иазгәеиҭеит Цезарион Цезар иԥа шиакәыз, Октавиан ԥас дшыҟаиҵаз<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 42-44.</ref>. Атриумвирцәа рҩыџьагьы еиуеиԥшым аҳәынҭқарра ауааԥсыра рыхәҭақәа ирықәгәыӷуан. Антони, Иули Цезар еиԥш, алатинизациа ззырымуаз апровинициақәа руааԥсыра Римтәи Ареспублика анапхгара ралархәра иҽазишәон, насгьы иара икәша-мыкәша еснагь «аварварцәа» рацәаҩын. Уи аҭыԥан, Октавиан хықәкыла иазгәеиҭон итрадициатәу римтәи аҵасқәа дышрықәныҟәоз, насгьы римаа рмилаҭтә цәаныррақәа ихы иархәаны еснагь «аварварцәа» ирыҿирԥшуан<ref name=huzar.186>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 186.</ref><ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 154.</ref>. Марк, еллинтәи анапхгаҩцәа аӡәырҩы реиԥш, имчра анцәа иҟәырҷаха аҭара иҽазишәон, иара ихы анцәахәқәа ирыдикылон (аха атриумвир дыԥшьазшәа иаарԥшразы раԥхьатәи ашьаҿақәа абырзенцәа рхаҭақәа рҟынтә иҟаҵан, ҳ. ҟ. 41—40 шықәсқәа рзы, аӡын Ефес инхоз ауааԥсыра [[Дионис]] ҿыц иоуп ҳәа изырҳәеит). Клеопатра анцәахәқәа дахьрыдыркылоз деигәырӷьон, еиуеиԥшым амифқәа рҿы Дионис ицәыбза [[Афродита]] лроль дыхәмаруа ауаа рҿаԥхьа дцәырҵуан. Мысра инхоз ауаа Марк [[Осирис|Озирис]] дидырҳәалон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 195—196.</ref>. Аха римааи италиааи рахьтә Антони идгылақәоз аӡәырҩы, Антони Мрагыларатәи аԥсҭазаашьа ахьидикылоз, насгьы иполитика Клеопатра анырра ду ахьалҭоз азы ашьшьы-шьшьыҳәа иԥырҵуа иалагеит<ref name=huzar.186 />. Ҳ. ҟ. 34 ашықәс иназынаԥшуа Антони Цезарион Клеопатра лыцнапхгаҩыс дҟаиҵеит, насгьы аҳкәажә лҟынтәи ихәыҷқәа рыбжьара Мрагыларатәи аҳрақәа еихишеит, макьана импыҵахаламызгьы уахь иналаҵаны: Александр Гелиос атәылақәа Ермантәыла, Мидиа, Парфиа аҳыс дроур акәын, Птолемеи — Финикиа, Шьамтәыла, Киликиа (уаанӡа Антони Финикиа Клеопатра илиҭахьан, Шьамтәыла акәзар уажәгьы Рим иапровинцианы иаанхон), Клеопатра Селена — [[Киренаика]] аҳкәажәс<ref name=plut.ant.54>(Plut. Ant. 54) Плутарх. Антоний, 54.</ref>.
Ҳ. ҟ. 33 ашықәс азы Антони ҩаԥхьа Парфиа дақәларц игәы иҭеикит, насгьы жәаф легион Ермантәыла еизигахьан, аха Римынтәи иааз агәҭынчымра узҭоз ажәабжьқәа дааныркылеит. Убри аҟнытә, мрагыларахь акампаниа ҿыц ацымхәрас, Марк Атропатентәи Артавазд диԥылан, Ермантәыла ахәҭаки ируаа ԥыҭҩыки инапы ианиҵеит. [[Дион Кассий|Дион Касси]] ишаҳаҭрала, Антони иҟаларан иҟаз Октавиани иареи реибашьраҿы ацхыраара ииҭарц азы еиҭа Артавазд диҳәеит, аха Атропатена анапхгаҩы мап икит<ref>(Dio Cass. XLIX, 44) Дион Кассий. Римская история, XLIX, 44.<!--+check--></ref><ref>''Бокщанин А. Г.'' Парфия и Рим. Часть 2: Система политического дуализма в Передней Азии. — М.: МГУ, 1966. — С. 121.</ref>.
Антони аметрополис аҿы иҟаз аҭагылазаашьа напхгара шизамҭозгьы, уа макьана инырра ду аанханы иҟан. Гаи Рим иҟаиҵоз иажәахәқәа рҿы ақәҿиарақәа шимазгьы, Антони ԥасеиԥш асенаторцәа аӡәырҩы идгылан, избанзар урҭ иаанхаз ареспубликатә хақәиҭра зынӡа иқәызхыз, ашьоура иашьҭаз Октавиан иаҵкыс, Антони еиҳа деиӷьны дрыԥхьаӡон. Марк иган ахь ииасит уаанӡа иаӷацәаз аӡәырҩы ҳ. ҟ. — 49—45 шықәсқәа рзтәи аграждантә еибашьраан Гнеи Помпеи идгылаҩцәеи Секст Помпеи идгылаҩцәеи, иара убасгьы еиқәхаз ареспубликанеццәа аӡәырҩы. Октавиан 100 нызқьҩык аветеранцәа Италиа ианынирха, иара шә-нызқьҩыла адгьыл ақәаарыхҩцәа рхатәы дгьылқәа ирықәицар акәхеит, урҭгьы нарыцлеит иполитика згәамԥхоз рхыԥхьаӡара. Даҽа ганкахьалагьы, адгьыл зауз аветеранцәа Октавиан идгылеит, избанзар Антони амчрахь даар, рмазара рымихыр ҳәа ишәон. Аветеранцәа рҭахрақәа анхарҭәааха, Октавиан ԥыҭраамҭак ашәахтәқәа рырмаҷра алыршахоит ҳәа иԥхьаӡеит, насгьы аусурҭа ҭыԥқәа рыла реиқәыршәаразы (зыдгьылқәа зцәыӡыз анхацәа рҟынтәи аӡәырҩы аусура рзыԥшаауамызт) Рими, мраҭашәаратәи апровинциақәа рықалақьқәеи рҿы мҽхакы ҭбаала аргыларақәа дрылагеит. Асенаторцәа иара иганахь рҽынкыланы иахьыҟаз азы, Октавиан абаҩхатәра змаз идгылаҩцәа ҳараикуа далагеит — [[Марк Випсаний Агриппа|Агриппа]], [[Гай Цильний Меценат|Меценат]] уҳәа егьырҭгьы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 201—205.</ref>. Гаи идгылеит Рим амалуаа аӡәырҩгьы. Аха Октавиан ир рыцхрааразы ашәахтә ҿыцқәа анышьақәиргыла (ахәҭакахьала, ахақәиҭра змаз ауаа зегьы рзы 25% ашәахтә, зныктәи ашәахтә 12,5% ахақәиҭра зауз, ибеиахаз атәцәа рмазара аҟынтә), абунтқәа ирылагеит, урҭ ар рымчала иԥдырҟәҟәаауан<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209—211.</ref>.
== Акции азааигәара иҟалаз аибашьреи аҭахареи ==
=== Октавиани иареи реиԥырҵра. Бырзентәыла архәҭақәа реизгара (ҳ. ҟ 32 ашықәс) ===
{{main|Римтәи Ареспублика аҵыхәтәантәи аибашьра}}
[[Файл:Octavian and Antony denarius (obverse).jpg|мини|Марк Антони ихаҿсахьа зну [[Денарий|аденари]]]]
Ҳ. ҟ. ԥхынҷкәынмза 31, 33 ашықәс азы атриумвирцәа рмаҵзура аамҭа нҵәон, убри аҟынтә Октавиан ирылеиҳәеит аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара игәы ишҭам. Антони асенат ахь ашәҟәы ишьҭит, уа аԥхьаҟа атриумвир имчра ахархәара мап ацәкра дшақәшаҳаҭхо атәы иҳәон, амала аграждантә еибашьрақәа раԥхьа иҟаз аконституциатә еиҿкаара еиҭашьақәыргылахар ауп ҳәа азгәеиҭон. Аха, аус аҿы, иара инапынҵақәа шьҭеимҵаӡеит. Ҳ. ҟ. 32 ашықәс азы консулцәас иҟалеит Антони идгылаҩцәа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года до н. э.)|Гнеи Домици Агенобарби]] [[Гай Сосий (консул)|Гаи Сосии]]. Урҭ Антони иҟаиҵаз адҵақәа зегьы азакәантә мчра рырҭарц азы азҵаара ықәдыргылеит, мрагыларатәи апровинциақәа (Цезариони Антони ихәыҷқәеи) рҿы амчра рыҭарагьы уахь иналаҵаны. Сосии иаартны Октавиан иҿагылара иҽаназишәа, Октавиан ир асенат иакәшан иргылеит, Антони иқәыӡбарц дҵаны рҿаԥхьа иқәиргылеит. Октавиан иаартны данырҿагыла, аконсулцәа аҩыџьагьи хышә- ҩык асенаторцәеи Марк иахь ибналан ицеит, иаарласны «ихҵәаз асенат» аилатәара Александриа еиҿыркааит. Ари аилатәара аиуристтә статус еилкаамызт, аха аконсулцәа рыбналара Октавиан анаҩстәи иусқәа зегьы азакәантә шьаҭа шрымаз агәыҩбара цәырнагон. Аха Гаи иҩызцәа аконсулцәа- суффектцәас иҟаиҵеит (убас ала, иара Агенобарби Сосии рымчра дшақәшаҳаҭымхо ааирԥшит). ҳ. ҟ. 32 ашықәс, аԥхынразы Антони Октавиа длылҵит. Аҭаацәазаара закәанла иахьхыркәшахаз (иашаҵәҟьаны, Антони Клеопатра длыцынхоижьҭеи акыр ҵуан, Октавиа Рим дыҟан) иаанарԥшуан Антони, Октавиани иареи изакәзаалак компромисск рыбжьаларц шиҭахымыз атәы. Аха Антони идгылаз аӡәырҩы ари аӡбамҭа Клеопатра лыгьангьашра иабзороуп ҳәа рыԥхьаӡон, убри аҟынтә урҭ рахьтә ԥыҭҩык Римҟа ихынҳәуа иалагеит. Убас [[Марк Тиций|Тиции]] [[Луций Мунаций Планк|Планки]] Октавиан изеиҭарҳәеит Антони иуасиаҭ ишану Гаи ипропагандатә кампаниаҿы ицхыраашаз аӡбамҭақәа. Октавиан [[Весталки|авесталкацәа]] ауасиаҭ рымихын, икьыԥхьит, азакәанԥҵаратә ԥкрақәа рыдагьы, иԥшьоу азакәанқәагьы еилаганы. Ари ашәҟәы инақәыршәаны, Антони Александриа анышә дамардар акәын, Октавиан иҭыԥан Цезарион Цезар ишьҭрамадаҩыс дыԥхьаӡатәын, насгьы Антони имазара аиҳарак, азакәан еилаганы, Клеопатреи, уи Антони иҟынтә илымаз лыхшареи рахь ииасуан{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}. Ажәлар рҿы Мысра иаҿагылаша агәалаҟазаарақәа рцәыргара анрылша, ҳ. ҟ 32 ашықәс ахыркәшамҭаз Октавиан Клеопатра дышлабашьуаз атәы рылеиҳәеит. Антони инапынҵақәа имхын, иара убас хәышықәса раԥхьа ишьақәырӷәӷәаз Марк ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы аконсул имаҵура иоуразы азингьы<ref>''Broughton T. R. S.'' The Magistrates of the Roman Republic. — Vol. II. — N. Y.: American Philological Association, 1952. — P. 417—418.</ref><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 206—208.</ref><ref group="цитата">(Plut. Ant. 58) Плутарх. Антони, 58: «[Октавиан] дааны [ауасиаҭшәҟәы] игеит, раԥхьа иара ихаҭа дахәаԥшит, ахара идҵаразы иаҭаху аҭыԥқәа зегьы алкаауа, анаҩс асенат аилатәараҿы ирылеиҳәеит — аилатәараҿы иҟаз реиҳараҩык уи иақәшаҳаҭымхеит: дара ухахьы иузаамго закәанеилагароуп ҳәа рыԥхьаӡеит, иуасиаҭ инақәыршәаны, даныԥслак ашьҭахь иҟаларан иҟоу азы, уажәы зыԥсы ҭоу ауаҩы иахьырхәра. Цезар еиҳараӡакгьы дырҿагылеит аԥсыжра иазкыз адҵақәа. Антони уасиаҭс иҟаиҵахьан, Рим дыԥсыр, аԥсыжратә ныҟәара аан иԥсыбаҩ афорум иалган иргарц, нас Александриаҟа, Клеопатра лахь, идәықәырҵарц».</ref>. Аха версиак инақәыршәаны, уи ауасиаҭ Октавиан ихаҭа еиқәирҽаҽазар ауан, мамзаргьы ихатә риашарақәа алаигалазар алшон<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 52.</ref>. Дук мырҵыкәа, архәҭақәа рнаԥхгаразы азин изҭоз маҵзурак змамыз Октавиан, мраҭашәаратәи апровинциақәа зегьы руааԥсыра шидгыло азы мчыла ҭоуба дируит, аруаа ркомандаҟаҵаҩ иҿы иҟарҵоз аҭоуба еиԥшны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 209.</ref>.
Антони уи аамҭазы илегионқәеи, Клеопатра лырхәҭақәеи, идгылаз анапхгаҩцәа рыри Бырзентәылаҟа рдәықәҵара далагеит. Ар рхыԥхьаӡарала, Октавиан иаӷа иаасҭа маҷк деиҵан: Марк 100 нызқьҩык раҟара аршьаҟауаа иман, Октавиан — 80 нызқьҩык; аҽыр рганахьала еиҿагылаз рырхәҭақәа рхыԥхьаӡара шамахамзар еиҟаран. Антони ифлот, Клеопатра лыӷбақәа рыцхыраарала акыр еиҳан, иара иеибашьыга ӷбақәа Октавиан иӷбақәа раасҭагьы идуқәан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 55.</ref>. Аха Плутарх ишазгәеиҭо ала, Марк иӷбақәа рҿы ажәҩаҵшьҩцәа рызхомызт, убри аҟынтә аӷбақәа ирымаз алшарақәа инагӡаны рхы ирзархәомызт<ref group="цитата">(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антони, 62: «Аха иара [Антони] ибеит аӷбақәа рҿы ауаа шырзымхоз, насгьы атриерақәа реиҳабацәа «агәаҟрақәа зхызгахьаз» Бырзентәыла амҩақәа ирну ауаа шааныркылоз, аҽадақәа рныҟәцаҩцәа, аҽаҩра ҭагалаҩцәа, зԥаҵа маац аҷкәынцәа уҳәа, аха усгьы ирызхаша ауаа шырзеизымгоз…»</ref>. Уи аамҭазы, Марк иршьаҟауаа рхыԥхьаӡара еиҳагьы ирацәахар алшон, Октавиан 20 нызқьҩык асолдаҭцәа атриумвират ала ҩызас имаз ииҭарц азы Тарент ииҳәаз иажәа наигӡазҭгьы (шәахәаԥш аҟәша «Атриумвирцәа рнапынҵақәа рыцҵара. Парфиатәи аекспедициа (ҳ. ҟ 37—36 шықәсқәа.)»). Иажәа анагӡара аҭыԥан, Октавиан Иллириа дақәлеит, убри хҿыхгас иҟаиҵеит Антони аибашьцәа ахьиимҭаз аус аҟны<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 203.</ref>. Антони имаҷымкәа аруаа изаарышьҭит идгылоз атәылақәа рнапхгаҩцәа — [[Полемон I|Полемон Понттәи]], [[Митридат II (царь Коммагены)|Митридат Коммагентәи]], Котизон Дакиатәи. Иудеиатәи [[Ирод I Великий|Ирод]] Антони ицхыраарц азы аотриад изиишьҭырц иҭахын, аха Антони иусқәа зыҽрылазырхәуаз Клеопатра лыцәгьаршрақәа ирыхҟьаны, даҟәыҵит. Аха Клеопатра лхаҭа Антони афлот ду илҭеит, насгьы ирхәҭақәа фатәылеи ԥареи еиқәлыршәон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 213.</ref>. Антони ир дуӡӡа ашьшьыҳәа акәын ԥхьаҟа ишцоз.(Марк ихаҭа лассы-лассы шьҭахьҟа даанхон, иара иаҳаҭыр азы имҩаԥыргоз аныҳәақәеи афестивальқәеи иҽрылаирхәырц азы<ref name=autogenerated1>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 214.</ref>), убри аҟынтә ар Иониатәи аԥшаҳәаҿы нанҳәамза азы ауп рҽанеизыргаз. Убри аамҭа зегьы Клеопатра Антони дицын, иҩызцәа аӡәырҩы аҳкәажә Мысраҟа дирхынҳәырц шиабжьыргозгьы: лара арра анапхгара лҽахьалалгалоз адагьы, мысратәи аҳкәажә ар рҿы лыҟазаара Марк Италиа имаз адгылара иаԥырхагахар алшон<ref name=autogenerated1 /><ref name=cah.2.10.45et52>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 48-52.</ref>. Антони уи ашықәсан аибашьра алагара изымгәаӷьит еиуеиԥшым амзызқәа рзы: акы- ҭагалан анҵәамҭеи аӡынреи мшынла аныҟәара азы иманшәалам аамҭаны иԥхьаӡан, ҩба-, иара ифлот (800 ӷба, урҭ рахьтә 300 атранспорттә ӷбақәа) ирхәҭақәа зегьы знык ала Италиаҟа риагаразы зынӡагьы иалшомызт, ахԥатәи, Октавиан Бырзентәыла аԥшаҳәа иазааигәаз абаӷәазақәа Брундизиеи Тарентеи ибзиаӡаны ирӷәӷәаны иман, адесант ду аӡхыҵразы иманшәалаз егьырҭ абаӷәазақәа акырӡа ихараны иҟан<ref name=cah.2.10.45et52 />. Убри аҟнытә Антони раԥхьатәи аамҭаз Италиа аӡхыҵра ахирԥеит, анаҩс Бырзентәыла иҽирӷәӷәарц иӡбеит, Октавиан наҟ иӡхыҵра уаҟа дазыԥшырц иҭаххеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Антони истратегиа аԥсахра Клеопатра илыбзоуроуп ҳәа ишақәыӡбозгьы<ref>(Plut. Ant. 62) Плутарх. Антоний, 62.</ref>, ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа уи ахара инаԥшуаз ӡбамҭан ҳәа рыԥхьаӡоит<ref name=gs.ac.28>''Goldsworthy A.'' Chapter XXVIII: War // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 349—356.</ref>. Ахыхьчаратә стратегиа аԥыжәарақәа аман: Антони еиԥш акәымкәа, Октавиан исолдаҭцәа ауалафахәы рызшәара даара ицәыхьанҭан, насгьы амшын дыӡхыҵны дцар, мшынла изнаргоз афатә аалых аиура ауадаҩрақәа цәырнагон<ref name=gs.ac.28 />. Иҟалап, аӡынтәи аҭыԥқәеи ахыхьчареи реиҿкаараан, Антони Помпеи иԥышәа хшыҩзышьҭра азиузар, уи ҳ. ҟ. 48 ашықәс азы аиааира агаразы маҷӡак ауп игхаз. Аха иҟаиҵаз амшынтә блокада аанагӡареи аԥшаҳәа ахьчареи рзы Марк ирхәҭақәеи ифлоти хәҭа-хәҭала еихишар акәхеит. Антони иӷбақәа реиҳарак [[Акций (мыс)|Акции]] ахықә азааигәара иҟоу [[Артский залив|Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы]] аӡынра рхыргон, иаанхаз аӷбақәа ԥсаҟьаны, Бырзентәыла агаҿа мраҭашәаратәи ахәҭаҟны иҟаз абаӷәазақәа рҿы амшын ихгылан<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 54-55.</ref>.
=== Бырзентәылеи Мысреи рабашьрақәа. Антони иҽшьра. Ареспублика аҵыхәтәа (ҳ. ҟ.)31—30 шықәсқәа ===
{{main|Акции иҟалаз аибашьра}}
[[Файл:Civil War in Roman Republic 31 BC (before Actium) ab.png|thumb|300px|Акцииатәи аибашьра ҟалаанӡа Бырзентәыла имҩаԥысуаз акампаниа ҳ. ҟ. 31 ашықәс аԥырсал ҟаԥшьқәа Антони ифлот аӡынра ахьахнагоз аҭыԥ хадақәа адырбоит. — Антони иусқәа — Октавиани Агриппеи русқәа]]
Аӡын анҵәамҭазы — ааԥынра алагамҭазы ҳ. ҟ. 31 ашықәс азы [[Марк Випсаний Агриппа|Марк Випсани Агриппа]] иаалырҟьаны аладатәи Антони ихырӷәӷәарҭақәа руак инапахьы иааигеит — [[Пелопоннес]] иҟоу [[Метони (Месиния)|Метони]]. Иҟалап Марк аҩадантә ажәылара дазыԥшызҭгьы, иаалырҟьаны иҟалаз ажәылара игәҭакқәа еиланарҩашьеит. Аха нас, Агриппа иӷбақәа Бырзентәыла мраҭашәаратәи агаҿа иаҵанакуаз ақалақьқәа зегьы ирыжәло иалагеит, Октавиан аҩадахьы, Панорм дыӡхыҵит. Октавиан Агриппа ицхыраарала ирхәҭа хадақәа Антони иӷбақәа аӡынра ахьырхыргоз аҭыԥ ахь инаигеит, Амбракиатәи аӡыбжьахалеи Иониатәи амшыни еидызкылоз аҳаракыра инапахьы иааигеит. Марк ир реиҳараҩык аӡыбжьахала аладатәи аган аҟынӡа иганы, уантә аҩадатәи агаҿахь дырит, уаҟа алагер еиҿикааит. Октавиан Антони аибашьра алагаразы иҟаиҵоз аҽазышәарақәа зегьы мап рцәикуан, аӡырыжәтә ахьынтәааргоз аӡыхь ахь инеиларц азы Антони ирхәҭақәа рабашьра ишаҿызгьы. Октавиан ипозициа даара иманшәалан: ирхәҭақәа аҳаракыра аҟны итәан, амшыни аӡы цқьеи рахь анеиразы алшара рыман, Антони аӡҭачқәа ахьыҟаз аҭыԥ аҿы алагер еиҿикаар акәхеит, уи иахҟьаны иаарласны ачымазарақәа рылаҵәо иалагеит. Гаии Марки адгьыл ҭшәараҿы еибашьуанаҵы, Агриппа Антони ибаза хадақәа ԥыҭк инапахьы иааигеит, уи алагьы Антони Мысрантәи иааргоз афатәи амшын аҟны имаз аԥыжәареи ицәыӡит, иара убасгьы Антони иӷбақәа раӷьырак ахьыҟаз Амбракиатәи аӡыбжьахала амацәаз иҭаикит<ref name=gs.ac.28 />.
Антонии идгылаз анапхгаҩцәа Октавиан иахь ииасуа иалагеит, анаҩс римаагьы уахь ихьаҵуа иалагеит. Антонии Клеопатреи аҵыхәтәантәи ргәыӷра амшынтә еибашьра иадҳәалан, уи мҩаԥысит Октавиани Агриппеи рыр хыԥхьаӡарала акыр ианреиҳахахьаз: урҭ 400 ӷба раҟара рыман, Антонии Клеопатреи 200—250 раҟара. [[Битва при Акциуме|Аибашьра хада]] Акци азааигәара имҩаԥысит ҳ. ҟ. 31 ашықәс, цәыббрамза 2 рзы. Аибашьра алагамҭазы, ажәылара хада ҟалеит аӡыбжьахала аҩадатәи ахәҭаҿы. Убри иабзоураны, агәҭаны иҟаз аӷбақәа напхгара рызҭоз Антонии Клеопатреи аӷа ицәцара рылшеит. Урҭ Октавиани Агриппеи атыл ала ирыжәымлеит, афлот аиҳарак Амбракиатәи аӡыбжьахалаҿы иҭакны иаанхеит<ref name=cah.56et59>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 56—59.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, Клеопатра лыбналара Антони дазыԥшӡамызт, анаҩс иара длышьҭалеит. Амшын аҿы имҩаԥысуаз аибашьра алҵшәа шеилкаамызгьы, ифлот зегьы кажьны ддәықәлеит<ref>(Plut. Ant. 66) Плутарх. Антоний, 66.</ref>. Аха аҩада имҩаԥыргоз аманиоврқәеи, аибашьра агәҭа иҟаз аӷа иӷбақәа ҭарханы иахьцази, Антонии Клеопатреи раԥхьатәи рыгәҭакы иахәҭакзар алшон. Аибашьра алҵшәа аҩ-ганкгьы досу ишырзыфеидаз иахцәажәон: Антонии Клеопатреи аблокада ԥыржәеит, аха рфлот аиҳарак рцәыӡит, насгьы Бырзентәыла иҟаз рырхәҭақәеи дареи аимадара рцәыӡит (иҭахаз рхыԥхьаӡара рацәамызт, аӷа иганахь ииасыз рхыԥхьаӡара ахьырацәаз иахҟьаны). Антони Азиа иаанхаз ируаа иҽрымеидарц аниҭахха, урҭ асолдаҭцәа Октавиан иахь ииасхьан, убри аҟынтә Марк Александриаҟа ахынҳәра иқәшәеит<ref name=cah.56et59 />.
[[Файл:LA MORT D'ANTOINE.jpg|thumb|left|300px|Анисе Лемоние. Антони иԥсра (1780-тәи ашықәсқәа)]]
Октавиан Италиа имаз иусқәа дааныркылеит, аха иааиуаз ашықәс азы Мысра дақәлеит. Антони ахеиқәырхаразы имаз агәыӷра ицәыӡырц агьигмызт, убри аан иаамҭа зегьы Клеопатра диман ихигон. Аха иара Октавиан ижәылара аанкылара иҽазишәеит (Гаи ихаҭа мрагыларахьынтә джәылон, ир даҽа хәҭак мраҭашәарахьынтә, Киренаикантә Мысра иажәлеит), уи моу жәыларак аҿы аиааира игеит. Антони қәҿиарақәак шимазгьы, нанҳәамза 1 рзы, Александриатәи абаӷәазаҿы иӷбақәа аӷа иганахь ииасит, насгьы имаз идгьылмҩатә ар ажәылара иаҵахеит. Дук мырҵыкәа Александриа аӷа инапахьы иааигеит. Аҳцәа рынхарҭа ҭыԥ аҿы иҟаз Антони аҭагылазаашьа ахьынӡауадыҩыз издыруамызт. Иаалырҟьаны, Клеопатра лҽылшьит ҳәа ажәабжьқәа иаҳауа иалагеит (Плутарх иҩуеит, урҭ ажәабжьқәа аҳкәажә лхаҭа ирылалырҵәон) ҳәа. Плутарх ахҭысқәа рымҩаԥысшьа иҵегь инҭкааны, адраматизациа рзуны дрылацәажәоит<ref>Cambridge Ancient History. — 2nd ed. — Volume X: The Augustan Empire, 43 BC – AD 69. — Cambridge: Cambridge University Press, 1996. — P. 63.</ref>. Ахәҭакахьала, абырзен ҭоурыхҭҵааҩ иҩуеит Антони тәыс имаз Ерот адҵа анииҭа иаԥшәма дишьырц азы, атәы уи ҟамҵаӡакәа иҽшьыишьыз атәы. Уи ашьҭахь Антони аҳәа илеиҵеит иҽишьырц азы, аха ахәра аҟынтәи ашьа ӷәӷәаны иаауамызт, убри азы Марк даҽа сааҭқәак иԥсы ҭан<ref name=q>(Plut. Ant. 74—77) Плутарх. Антоний, 74—77.</ref>. Плутарх излеиҳәо ала, ахәра зауз Антони иаарласны еиликааит аҳкәажә лыԥсы шҭаз. Иара аҳҭынрахьы дыргеит, ашахақәа рыла дышьҭыхны, зуадақәа зҽыҩнакны итәаз Клеопатра лахь днаргеит. Абраҟа иара аҳкәажә дшылгәыдкылаз иԥсҭазаара далҵит ҳ. ҟ. нанҳәамза 1, 30 шықәса ахәылбыҽхан<ref name=q /><ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 226.</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахь, Октавиан Римҟа иигарц ииҭахыз аиааиратә процессиа алахәхара мап ацәкны, Клеопатрагьы лҽылшьит, Октавиан Мысра Римтәи атәыла ахәҭақәа ирыдиҵеит. Гаи идҵала Антони иԥеиҳабы Марк Антони Антилла дыршьит, анаҩс дыршьит Цезарионгьы. Антони егьырҭ ихәыҷқәа Октавиа илааӡеит ([[#Ахатә ԥсҭазаара|уахәаԥш аҟәша «Ахатә ԥсҭазаара»]]). Октавиан, Римҟа даныхынҳә ашьҭахь, амчра зегьы инапахьы иааигеит, иара 44 шықәса анапхгараҿ дыҟан. Ҳ. ҟ. 31-еи 27 шықәсқәеи рыбжьара иҟалаз ахҭысқәа Римтәи ареспублика аилыбгареи Римтәи аимпериа алагареи ираамҭоуп ҳәа традициала иԥхьаӡоуп, насгьы Октавиан ихаҭа раԥхьатәи [[Список римских императоров|Римтәи императорны]] дыԥхьаӡоуп, ҳамҭазтәи аҵакы аҭан ҳахәаԥшуазар.
Дион Касси иаанижьыз аҳашаҭгала, Антонии Клеопатреи Мысратәи аҵас инақәыршәаны ихәшәдыркит, насгьы ԥсыжырҭак аҿы иеицыржит<ref>(Dio Cass. LI, 15) Дион Кассий. Римская история, LI, 15.</ref>. 2009 шықәсазы мысратәи археологцәа ргәыԥ Александриа мраҭашәаратәи аганахь ала иҟаз абаашқәа ркомплекс азааигәара Антонии Клеопатреи инықәырԥшшәа рыԥсыжырҭа аҭыԥ рыԥшаазшәа адырра ҟарҵеит<ref>{{cite web|url=http://www.bbc.co.uk/russian/science/2009/04/090416_cleopatra_grave.shtml|title=Раскопки помогут найти могилу Клеопатры|date=2009-04-16|publisher=[[BBC]]|accessdate=2014-09-11}}</ref>.
== Ахаҭара ==
=== Аҭеиҭыԥш. Азеиԥш ҷыдарақәа ===
Плутарх излеиҳәо ала, Антони «''… иҭеиҭԥш ԥшӡан, ихатәран. Ижакьа аформа бзиа аман, илахь ҭбаан, иԥынҵа маҷк иаалгәыгәны иҟан, аха уи Антони илаз ахаҵара еиҳагьы иаҵнашьуан, Геракл акала диеиԥшны дҟанаҵон, асахьаҭыхҩцәеи аскульпторцәеи дшаадырԥшуа еиԥш''»<ref name=plut.ant.4 />. Аԥара ҿырпқәа ирныз ипортреҭқәа иаҳдырбоит атриумвир ацламҳәа хьанҭеи ахәда ҟәази шимаз<ref>''Борухович В. Г.'' После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) // Античный мир и археология. — Вып. 5. — Саратов, 1983. — С. 127.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Марк напхгара ззиуаз асолдаҭцәа ргәы аҟаҵашьа дшақәшәоз атәы<ref name=plut.ant.4 />.
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
Антони раԥхьатәи иԥҳәыс [[Фадия|Фадиа]] лакәын, лара амал змаз ахақәиҭра зауз атәы диԥҳан, насгьы Марк иҟалап убри дазхәыцны акәзар аҭаацәара дшалалаз ([[#Аҿара|шәахәаԥш аҟәша «Аҿара»]]). Фадиа лыӡбахә зҳәо Цицерон заҵәык иоуп. Урҭ рҭаацәазаара аҟынтәи ахшарагьы рыӡбахә иҳәоит<ref group="цитата">(Cic. Phil. II.II.3) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, II (3): «Аха уара ари азҵаара уалацәажәеит, сара сгәанала, ауаа ӷарқәа рхаҭарнакцәа ргәы узцарц азы, избан акәзар ахақәиҭра зауз зегьы иргәалашәон уара ушрымаҳәыз, ухәыҷқәагьы ахақәиҭра зауз Квинт Фади имаҭацәа шракәыз».</ref>. Иҟалап, ҳ. ҟ. 44 ашықәс азы, Фадиа лыӡбахә аҵыхәтәаны ианырҳәоз, лареи лхәыҷқәа зегьи ԥсхьазҭгьы<ref name=huzar.25 />. Антони инысымҩа зыҩуаз Плутарх Фадиа лыӡбахә издырӡом, иара иааизакны Марк хҩык иҳәса рҟынтә быжьҩык ахәыҷқәа иԥхьаӡеит, Клеопатрагьы уахь дналаҵаны<ref name=plut.ant.87>(Plut. Ant. 87) Плутарх. Антоний, 87.</ref>. Еиқәымшәо ахыҵхырҭақәа реилыргаразы, Елеонор Хуизар аҭаацәазаара закәантә формала ишьақәырӷәӷәамызт ҳәа агәаанагара аалырԥшуеит, аха Марк Фадиеи иареи рыхшара идикылеит<ref name=huzar.25 />.
[[Файл:Fulvia Antonia.jpg|thumb|250px|Фульвиа [[Фригия|Фригиатәи]] аԥараҿырпы аҟны ҳ. ҟ.41—40 шықәсқәа]]
ҳ. ҟ. 55 ашықәс ашьҭахь Антони аҩынтәран аҭаацәара далалеит. Ԥҳәысс дигеит иаб иашьа иԥҳа [[Антония Гибрида Младшая|Антониа Гибрида]], [[Гай Антоний Гибрида|Гаи Антони Гибрида]] иԥҳа. Ҳ. ҟ. 54 ш инаркны 49 шықәсанӡа аԥҳа [[Антония (жена Пифодора)|Антониа]] дырхылҵит. Ҳ. ҟ. 47 ашықәс азы Долабелла дицныҟәон ҳәа Марк иԥҳәыс длылҵит ([[#Италиа анапхгара. Ацәымӷра (48—45 шықәса ҳ. ҟ.)|шәахәаԥш аҟәша «Италиа анапхгара. Ацәымӷра»]]). 44 ашықәс азы ҳ. ҟ. Лепид иареи еиқәшаҳаҭхеит иԥҳаи Лепид иԥеи ианрызҳалак рыԥсҭазаара еиларҵарц азы. Аха ҳ. ҟ. 34ашықәс азы Марк аизҳәаразы ирымаз аиқәшаҳаҭра еилеигеит, ахьымӡӷ згаз Лепид диҭахымхеит, иԥҳагьы Тралл (ҳаамҭазтәи [[Айдын|Аидын]]) инхоз абырзен беиа Питодор дииҭеит<ref name=huzar.25 />. Урҭ [[Пифодорида|рыԥҳа]] лхылҵшьҭрақәа ԥыҭра аамҭак мрагыларатәи аҳрақәа рҿы напхгара ҟарҵон, насгьы IV-тәи ашәышықәсанӡа [[Боспорское царство|Боспортәи аҳра]] напхгара арҭон.
ҳ. ҟ. 47 шықәсазы, Антониа данлылҵ ашьҭахь, Марк акыр шықәса цәыбзас имаз [[Фульвия|Фульвиа]] дигеит. Уаанӡатәи лхацәа Марк иҩызцәа ракәын — [[Публий Клодий Пульхр|Клодии]] [[Гай Скрибоний Курион (претор 49 года до н. э.)|Курини]]<ref name=huzar.26 />. Ахаҵеи ԥҳәыси ҩыџьа ахәыҷқәа рыман — [[Марк Антоний Антилл|Марк Антони Антилл]], [[Юл Антоний|Иул Антони]]<ref name=huzar.70 />. Римаа рзы иџьашьатәыз ахьӡ, аҵыхәтәантәи иршьыз Иули Цезар иаҳаҭыр азы ирҭеит. Ажәытәӡатәи авторцәа Марк иԥҳәыс ҿыц агәаӷь ӷәӷәа змаз, зхацәа зегьы зхы иазырхәоз ԥҳәысны илыхцәажәон<ref name=huzar.70 />.
[[Файл:8106 - Roma - Ara Pacis - Ottavia Minore - Foto Giovanni Dall'Orto - 30-Mar-2008.jpg|thumb|left|200px|[[Октавия Младшая|Октавиа Аиҵбы]]]]
Ҳ. ҟ. 40 ашықәс азы [[Перузинская война|Перузиатәи аибашьра]] ашьҭахь Италиа иқәырцаз Фульвиа [[Пелопоннес]] иҟоу [[Сикион]] дыԥсит. Октавиан уи аҭагылазаашьа ихы иархәаны, [[Октавия Младшая|иаҳәшьа]] Марк ԥҳәысс диҭаны, Антони иареи аиқәшаҳаҭра ҿыц рыбжьарҵартә иҟаиҵеит<ref group="цитата">(Plut. Ant. 31) Плутарх. Антони, 31: «…зегьы Антонии Октавиеи реибагара иацхраауан, абри аԥҳәыс Антони дигар, лыԥшӡара џьашьахәы, насгьы лыҳаҭыри лҟәыӷареи ирыбзоруаны ицәырҵуа абзиабара аҳәынҭқарра еиднакылоит, аизҳазыӷьара азаанагоит ҳәа агәыӷра рыман. Аҩ-ганк ақәышаҳаҭра анаадырԥш, зегьы Рим еизаны ачара руит, аԥҳәыс еиба лхаҵа даныԥсы ашьҭахь жәамз ҵаанӡа ҿыц аҭаацәара алалара азакәан мап шацәнакуазаргьы; аснат иҷыдоу ақәҵарала Октавиа лзы уи аамҭа аркьаҿит».</ref>. Октавиеи Антонии ҩыџьа аԥҳацәа рхылҵит. Марк иаамҭа аиҳарак лара лҿы акәымкәа (Октавиа еиҳарак Рим даанхон, Антони ҳ. ҟ. 39 ашықәс ашьҭахь аҳҭнықалақь ахь дцәырҵӡомызт), [[Клеопатра|Клеопатра]] лҿы ихигон. Убри аҟнытә, ҳ. ҟ. 30-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, Марк аҭаацәаратә ҿаҭахьа еилеигеит ҳәа Гаи имаҳә ахара идҵара даналага, Октавиа лашьа диҳәеит иполитикатә хәмарраҿы хәмаргас дҟаимҵарц азы<ref name=plut.ant.54 />. Аха Антони уи данлылҵ, Плутарх излеиҳәо ала, римаа иҟарҵо-ирҳәо иақәымшәо иаанхеит, избанзар Клеопатра «''Октавиа лаҵкыс дыԥшӡамызт, дқәыԥшмызт''»<ref>(Plut. Ant. 57) Плутарх. Антоний, 57.</ref>. Абырзен ҭоурыхҭҵааҩы, иара убас, иҳәоит Мысратәи аҳкәажә ишакәхалак Антони длыдылҳәаларц даҿын, убри аан Октавиа лцәа лхыхуа ҳәа<ref>(Plut. Ant. 53) Плутарх. Антоний, 53.</ref>.
Антони иҽанишь ашьҭахь зыԥсы ҭаны иаанхаз ихәыҷқәа зегьы Октавиа илааӡеит. Римтәи аимператор дахьизааигәаз лхы иархәаны, Антони иԥҳацәа ԥыҭҩык Октавиан еицырдыруаз идгылаҩцәеи, ирыдгылаз аҳратәрақәа рнапхгаҩцәеи ирылҭеит. Друз Еиҳаби [[Антония Младшая|Антониа Аиҵбыи]] рыҭаацәазаара аҟынтәи иит [[Германик|Германики]] [[Клавдий|Клавдиеи]], урҭ рахьтә Клавди 41 ашықәс азы императорс дҟалеит. Германик ихшара иреиуоуп аимператор [[Калигула]], [[Агриппина Младшая|Агриппина Аиҵбы]]. Аҵыхәтәантәи [[Антония Старшая|Антониа Аиҳабы]] лԥа [[Гней Домиций Агенобарб (консул 32 года)|Гнеи Домици Агенобарб]] дигеит. Дук мырҵыкәа Агриппина Клавди диццеит, раԥхьатәи лҭаацәазаара аҟынтәи лыҷкәын ԥас дҟаиҵартә аусқәа еиҿылкааит. 54 ашықәс азы [[Нерон]] ҳәа ирдыруа лԥа, Римтәи императорс дҟалеит<ref name=plut.ant.87 />.
Аполитикатә оппонентцәа Антони агомосексуалтә хымҩаԥгашьа иман ҳәа ахара идырҵон. Ари азҵаара ахыҵхырҭа хада -Цицерон -аҩбатәи афилиппикаҿ Антони акаҳԥра даҿуп ҳәа изиҳәеит, насгьы уи иклиент хада иҩыза Курион иоуп ҳәа изиҳәеит аоратор, насгьы Антони ихаҭа аԥҳәысгьы, «''ақьафурақәа рзы иаахәаз атәгьы''» дрыҿирԥшуан<ref group="цитата">(Cic. Phil. II, XVIII, 44-45) Цицерон. Аҩбатәи Филиппика, XVIII, 44-45: «Нас уара [Антони] ахаҵа итога ушәуҵеит, аха иаразнак уи аԥҳәыс лтәала иуԥсахит. Раԥхьа уара укаҳԥын, зегьы еимдырҟьоз; ухьымӡӷ ахә ҳәаақәҵаны иҟан, иагьмаҷмызт; аха дук мырҵыкәа Курион даацәырҵын, акаҳԥра азанааҭ уааҟәыхны — астола [аҳәса рымаҭәа] ушәиҵазшәа — иӷәӷәаҟацаӡа иҟоу аҭаацәара уалеиҵеит. Ақьафуразы иаархәоз дарбан хәыҷызаалак иаҳ убасҟак дихьыԥшымызт, уара Курион шаҟа уихьыԥшу аҟара. Шаҟантә иаб иҩны удәылицахьааз! Шаҟантә ахьчаҩцәа иргылахьааз, иҩны ашәхымс узахымсырц азы, аха уара уеизгьы, алашьцара уҽалакны, ақьафура уашьҭаланы, иуырҭо аԥара уазхәыцуа, аҩны ахыб ала улбаауан!»</ref>. Убри аамҭазы, Цицерон дызқәыӡбо агомосексуалтә еимадарақәа ракәӡам, аха урҭ рҿы апассивтә роль ахьынаигӡоз ауп. Римаа, «иҭалоу» ароль назыгӡоу ахымҩаԥгашьа ахаҵа изы иԥхашьарам ҳәа рыԥхьаӡон, апартниор дхаҵоу-дыԥҳәысу хьаас имкӡакәа. Убри аан, ахаҵа ипассивтә роль наигӡозар, уи лахь арҭон<ref>''Williams C. A.'' Roman Homosexuality. — Second Edition. — Oxford University Press, 2010. — P. 247.</ref>. Плутарх иазгәеиҭоит, Антони ихатә ԥсҭазаара иазкны ирҳәоз зегьы ҭынч идикылон ҳәа<ref name=plut.ant.4 />, Цезар иакәзар, уи аҳ Никомедии иареи реизыҟазаашьақәа рыӡбахә анцәырыргоз, игәаԥсахы еибакуан ҳәа. Аха, урҭ Цицерон мыцхәы ихы иаирхәоз, аҳаҭыр лазырҟәуаз ахарадҵақәа ракәын, убри иахҟьаны рнырра рцәыӡуан<ref>''Southern P.'' Antony and Cleopatra. — Amberley Publishing Limited, 2009. — P. 22.</ref>. Урҭ ажәақәа реиҳарак Цицерон игәы иҭаз агәаӷ иалҵшәоуп, афактқәа шьаҭас измоу ажәақәа иреиԥшмызт.
Уи шиашам аанарԥшуеит, урҭ ауҳәан-сҳәанқәа 16 шықәса рышьҭахь, хықәкылатәи аполитикатә ҭагылазаашьа аан иахьцәырҵызгьы, насгьы уаанӡа Антони убас еиԥш ихы мҩаԥгоит ҳәа гәҩаракгьы ыҟамызт; уи адагьы, арҭ ауҳәан-сҳәанқәа уаҳа даҽа хыҵхырҭақәак ишьақәдырӷәӷәаӡом, убри азы римтәи ауаажәларраҿы аҭыԥ рмоуит<ref>''De Ruggiero P.'' Mark Antony: A Plain Blunt Man. — Pen and Sword, 2014. — P. 35.</ref>.
=== Антонии Клеопатреи ===
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema - The Meeting of Antony and Cleopatra.jpg|thumb|200px|[[Встреча Антония и Клеопатры в 41 году до н. э.|Антонии Клеопатреи реиԥылара]] 41 ашықәс ҳ. ҟ. ''1883, ахатәы коллекциа'']]
Антонии Клеопатреи реизыҟазаашьақәа рҭоурых ажәытәӡан иаԥырҵаз аромантикатә детальқәа рыла иҭәуп, аха уи шьаҭас иамоуп иҟалаҵәҟьаз ахҭысқәа. Адриан Голдсуорси ишазгәеиҭо ала, ажәлар рыхдырраҿы Клеопатра дшыҟаҵәҟьаз аасҭа еиҳа ихадоу персонажны дрыԥхьаӡо иалагеит, Антони иакәзар, уи ашәшьыра дыҵаркит, насгьы иара еиҳарак еицырдыруа аҳкәажә длыдҳәаланы ауп дшыргәаладыршәо<ref name=gs.ac.conclusion>''Goldsworthy A.'' Conclusion: History and the Great Romance // Antony and Cleopatra. — New Haven; London: Yale University Press, 2010. — P. 386—396.</ref>.
Клеопатреи Антонии хҩык ахәыҷқәа рхылҵит — еицииз [[Александр Гелиос|Александр Гелиоси]] [[Клеопатра Селена II|Клеопатра Селенеи]] ([[Гелиос]] ажәытәӡатәи абырзенцәа Амра анцәахәыс ирымаз, [[Селена]] Амза- анцәарҭыԥҳа). Уи ашьҭахь, Марк иҟынтә ахԥатәи ахшара длоуит — [[Птолемей Филадельф (сын Клеопатры)|Птолемеи Филадельф]]<ref name=plut.ant.54 />. 32 шықәсазы ҳ. ҟ. Октавиеи иареи анеилыҵ ашьҭахь, Антони Мысратәи аҳкәажә дахьлыцынхоз азакәантә ԥшра аиҭеит<ref name=bor.128etc />, аха римтәи агәаанагарала уи инагӡоу азакәантә ҟазшьа амамызт{{ref+|Римтәи азакәан инақәыршәаны, Клеопатра, тәымтәылауаҩык лаҳасабала, ''ius conubii'' — закәанла аҭаацәара алалара азин лымамызт. Убри аҟынтә, Антони иҟынтәи илхылҵыз ахшара атәымтәылауаа ирыдыркылон, урҭ Римтәи атәылауаҩ Марк иҭынха ргар азин рымамызт<ref name=autogenerated6 /><ref name="multiple" />.|group="азгә."}}.
== Антони ихаҿсахьа акультуреи, аҟазареи, аҭоурыхҭҵаареи рҿы ==
=== Аимператорцәа раамҭазы Антони игәаларшәара ===
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 320px
| Заголовок = Акции аибашьра иазку [[Вергили|Вергили]] иҩымҭа «Енеида» ацыԥҵәаха
| Содержание = <poem>Аварварцәа рымчалеи аԥштәы рацәа змоу иабџьарқәа рылеи дыӷәӷәоуп Антони.
Ашәаԥшь ҟаԥшь аԥшаҳәақәеи ихароу ажәларқәеи рыҟны аиааира згаз:
Уи аибашьрахь инаигеит Мысреи, Мрагылареи, адунеи аҵыхәа инаркны
Абактраа; иара дицны ӷбала дааит — о, арыцҳара! — мысратәи иԥҳәыс.
<…>
Аҳкәажә мысратәи асистрала ар адырра рылҭоит.
Ишьҭахь иҟоу ашҳам змоу амаҭқәагьы ибаӡом.
Ацәыршәага- нцәахәқәа аауеит, ала ахы зхагылоу Анубисгьы абџьар иманы
Нептуни Венереи ирҿагыланы ажәыларахь, Минерва илҿагыланы.
<…>
Хыхьынтәи ажәылара данахәаԥшуа, Актиитәи Аполлон ирхәоит
ихыц, Мысра уи иацәшәаны ибналоит,
Ирышьҭаланы аиндцәа бналоит, насгьы Саватәи аҳра аҟынтә арабцәа<ref>(Verg. Aen. 685—706)</ref>.</poem>}}
Антони иҽанишь ашьҭахь, Октавиан аполитикатә ҿагылаҩцәа имамкәа даанхеит, насгьы «ареспублика аиҭашьақәыргылаҩ» ҳәа ихьӡ аҳаракра, аларҵәаразы аџьабаа рацәаны ибеит. Аамҭа цацыԥхьаӡа, дзааӡаз иаб иҿагылаҩцәа рацәаҩны рреабилитациа иалагеит — [[Марк Порций Катон Младший|Катон Аиҵбы]], [[Гней Помпей Великий|Гнеи Помпеи]], Цицерон, уимоу Брутгьы. Аха, Антони уаанӡеиԥш дышиаӷаз даанхеит, иара иҟазаара ашьҭақәа зегьы арӡра иалагеит:, изыркхьаз, уи моу аофициалтә ҩырақәа зегьы рҟынтә ихьӡ анырхуа иалагеит(ахәҭакахьала, аконсултә фастқәа рҟынтә), уаанӡа иҟаиҵаз аҳаҭырқәа рышьҭақәа зегьы ықәырхуа иалагеит, Клеопатра зышьаҭа лкыз Антони иаҳаҭыр азы аныхабаа андыргыла ашьҭахь Октавиан ихьӡ ахырҵеит. Марк иҽшьра инамаданы Октавиан аҳаҭыр ҿыцқәа иҭара иазку аусԥҟаҿы Антони ихьӡ зныкгьы иарбамызт. Иара даниз амш официалла ашәиԥхьыӡ зцу ҳәа ирыԥхьаӡо иалагеит, Антониаа рышьҭра иалҵыз ахацәа зегьы закәанла азин рымырхит [[преномен|апреномен]] азы — ахатәы (раԥхьатәи) хьӡы — Марк рыхьӡырҵар ҟаломызт<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 228; P. 237.</ref><ref>(Dio Cass. LI, 19) Дион Кассий. Римская история, LI, 19.</ref>. Антони дахьаҵахаз азы рим ауааԥсыра ирымаз агәаанагара иазкны иаҳдыруа рацәам. [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]] «[[Сатурналии (Макробий)|Асатурналиақәа]]» рҿы ииҩыз аҭоурых иаанарԥшуеит урҭ ҳ. ҟ. 31 шықәсазтәи акампаниа алҵшәа зеиԥшразаалакгьы ишазыхиаз. Римтәи автор излаиҳәо ала, Акции иҟалаз аибашьра ашьҭахь, аиааира згаз имҵахырхәарц азы, уи ала аҳамҭа дуқәа роуеит ҳәа игәыӷуаз ауаа, Октавиан ирҭо иалагеит ихьӡала аҽхәаԥхьыӡқәа зҳәоз аԥсаатәқәа. Аха, ишеилкаахаз ала, аҳамҭақәа ҟазҵоз руаӡәык заанаҵы даҽа ԥсаатәкгьы азыҟаиҵеит- «Иԥсы ҭазааит Цезар, аиааира згаз, аимператор!» ацымхәрас, уи иаҳәон: «Иԥсы ҭазааит аиааира згаз аимператор Антони!»<ref name="auto.x1">Макробий. Сатурналии, II, 29-30.</ref><ref name="auto.x1" />
Антони инысымҩазы ахыҵхырҭа хадақәа рҩит абырзенцәа — [[Плутарх]] (иара ииҩыз Антони инысымҩа зегьы раасҭа идууп «[[Сравнительные жизнеописания|Аиҿырԥшратә ԥсҭазаара ахцәажәарақәа]]» зегь рахьтә; уи адагьы, Антони ихааныз ауаа рнысымҩақәа рҿы акыр зҵазкуа аршаҳаҭгақәа рацәоуп), [[Аппиан]] ииҩыз (иара «Играждантә еибашьрақәа» 35 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа инаган, уи иашьҭанеиуаз ашәҟәқәа еиқәымхаӡеит), [[Дион Кассий|Дион Касси]] ииҩыз<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—252.</ref>. Ҳаамҭазы Антони инысымҩа ҭызҵаауа Елеонор Хуизар, Антони изку алитературатә шьаҳаҭгақәа х-гәыԥкны еихылшеит, авторцәа рполитикатә позициа инақәыршәаны — Марк иаӷацәаз ареспубликанеццәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа (аиашаз, урҭ рҟынтә џьоукы Филипптәи аибашьра ашьҭахь Антони иган ахь ииасит), Октавиан идгылаҩцәа иаанрыжьыз адыррақәеи, Антони идгылаҩцәа рышаҳаҭгақәеи<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 238.</ref>. Авторцәа -ареспубликанеццәа иаанражьыз адыррақәа рҟынтә зегь реиҳа ихадоуп Цицерон информациа. Даара акрызҵазкуа хыҵхырҭоуп, дахьиҭахымыз аҟынтә аобиективра шицәмаҷызгьы, Антони диҿагыланы ииҩыз, иахьанӡа иаанхаз «афилиппикқәа» жәиԥшь. Антони Цицерон иахь ииҩыз ҩ-саламшәҟәыкгьы еиқәхеит (49 шықәсеи 44 шықәсеи ҳ. ҟ.) насгьы Цицерон Антони иахь иишьҭыз асаламшәҟәы (44 шықәса ҳ. ҟ.). Убри аамҭазгьы, еинышәашьа змамыз ҩыџьа аиӷацәа ирыбжьаз асалам шәҟәқәа ҩын ҳаҭырқәҵарала<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 1. — М.: Греко-латинский кабинет Ю. А. Шичалина, 2003. — С. 565.</ref>. Антони иҿагылаз авторцәа рҟынтәи ашаҳаҭгақәа рыхәҭақәак еиқәырханы иҟоуп. Октавиан ихатәнысымҩаҿы Антони ихьӡ иҳәаӡом, абстракттә оппонентк иӡбахә иҳәоит мацара ауп. Аграждантә еибашьрақәа раан иҟалаз ахҭысқәа рзы инарҭбааны официалтә гәаанагара аазырԥшуаз Октавиан ихаҭәаау имемуарқәа иахьа уажәраанӡа иааӡаз афрагментқәа мацара роуп. Урҭ рҿы ԥхьаҟа императорхаран иҟаз дреспубликанецны даарԥшуп. Октавиан дзырҽхәоз аусумҭақәа рацәаны иаԥырҵеит аимператор изааигәаз алитераторцәа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242.</ref>. Август иаамҭазтәи авторцәа ркритика лассы-лассы Клеопатра илзыркуан, Антони иахь илымаз анырра ду инаҵшьны иазгәарҭон<ref>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 220—221.</ref>. Ахәҭакахьала, [[Вергили|Вергили]] «Енеида» аҟны Акции аибашьра римтәи анцәахәқәеи атәым нцәахәқәеи ирыбжьаз аибашьра иаҿирԥшуеит<ref>''Машкин Н. А.'' Принципат Августа. — М.; Л.: Изд-во АН СССР, 1949. — С. 572.</ref> (уахәаԥш арӷьарахьтәи арамка). Идыру Антони идгылаҩцәа рацәаҩым. Урҭ аҩымҭақәа рахьынтә акагьы иахьанӡа еиқәымхаӡеит, ажәытәӡа аамҭазы ирыԥхьақәоз ԥыҭк шыҟазгьы. Иҟалап Марк ихьӡ бзиан иаазырԥшуаз алитература аиҳарак, Октавиани Тиберии рыдҵала иқәгазҭгьы (ахәҭакахьала, [[Кассий Север|Касси Север]], [[Тит Лабиен]], [[Тимаген Александрийский|Александриатәи Тимаген]] русумҭақәа ықәгахон). Октавиан иганахь ицаз Антони идгылаҩцәа рҩымҭақәа еиқәханы иҟоуп, урҭ рҟынтә еиҳа далкаауп аҭоурыхдырҩы [[Гай Азиний Поллион|Гаи Азини Поллион]]. Иусумҭа еиқәымхазаргьы, ажәытәтәи авторцәа рыхцәажәарақәа рыла, еиҭашьақәыргылоуп уи иҩымҭа Цицерон иахь имаз ацәымӷра шаанарԥшуа, иара убас Антони ихымҩаԥгашьазы инеитралтәу ахҳәаа. Анаҩс, Поллион иусумҭа акыр зҵазкуа хыҵхырҭаны иҟалеит аграждантә еибашьрақәа рзы иҟаз официаллтә гәаанагара акәымкәа, даҽакы здырырц зҭахыз авторцәа зегьы рзы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 242—245.</ref>.
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 250px
| Заголовок = [[Луций Анней Сенека|Сенека]] Антони изкны
| Содержание = <poem>Дҭазырхазеи Марк Антони, аҟазшьа бзиақәа змаз ауаҩ ду, атәым ҟазшьақәеи рим иатәым агра бааԥсқәеи рахь дназгазеи, арыжәтә ажәреи, Клеопатра лахь абзиабареи реиԥш иҟаз? Уи аҳәынҭқарра аӷас дҟанаҵеит, уи адагьы, иаӷацәа раасҭа дарԥсыҽит, игәымбылџьбарара еиҳагьы иарӷәӷәеит, Рим ираԥхьагылаз ахацәа рыхқәа хҵәаны икрыфараан ианизааргоз, хкы рацәала аишәа иқәыз ачысқәеи, амали, аԥшӡареи ирылбааны асиақәа инарықәыршәаны иршьыз ауаа рхаҿқәеи рнапқәеи рдырра иҽаназишәоз, аҩы иҽаршьны ашьа даназыхьуаз<ref>Сенека. Нравственные письма к Луцилию, LXXXIII, 25.</ref>.</poem>}}
[[Валерий Максим|Валери Максим]], [[Гай Веллей Патеркул|Веллеи Патеркул]] русумҭақәа шамахамзар зегьы еиқәханы иҟоуп, урҭ Антони адемонцәа дрыдкыланы, Октавиан дырҽхәаны иҟаз аофициалтә знеишьала иҩуп(ахәҭакахьала, Веллеи Патеркул Октавиан апроскрипциақәа реиқәыршәара иалахәзаара мап ацәикуан, ахара зегьы Антонии Лепиди ирыдҵаны<ref>''Альбрехт М.'' История римской литературы. Т. 2. — Москва: Греко-латинский кабинет, 2004. — С. 1165.</ref>). ҳ. ҟ. I-тәи ашәышықәса аҵыхәтәаны иҟалаз ахҭысқәа зныԥшуа, [[Тит Ливий|Тит Ливи]] ишәҟәқәа «Аҭоурыхқәа» рҟынтә иахьанӡа иаанхаз икьаҿу рыхәҭақәа мацара роуп, аха аусумҭа ахьӡ ахьрылаҵәаз иахҟьаны, ибжьаӡыз ашәҟәқәа рҵакы иазкны еиуеиԥшым иԥкаау адырраҭарақәа ыҟоуп. Ливи деицырдыруан апринципат ахь имаз аҽынкыларатә знеишьала, аха Антонии Клеопатреи ракәӡамызт иара ирҽхәоз, Помпеии, Кассии, Брути ракәын. Марк Антони аӷа еиԥш дизыҟан, абри азҵаараҿы иара аҳҭынратә ҭоурыхыҩра дадгылон<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 244—245.</ref>. Октавиан Антони дшииааиз атәы зҳәо [[Гай Рабирий (поэт)|Рабири]] иусумҭа ацыԥҵәахақәак еиқәханы иҟоуп, иара убасгьы [[Корнелий Север|Корнели Север]] иҭоурыхтә поема афрагмент, Антони Цицерон апроскрипциатә сиа дахьаниҵаз азы дахьиқәыӡбо<ref>История римской литературы. — Под ред. С. И. Соболевского, М. Е. Грабарь-Пассек, Ф. А. Петровского. — Т. 1. — М.: Изд-во АН СССР, 1959. — С. 464—465.</ref>.
Антони ихылҵшьҭрақәа — аимператорцәа [[Калигула|Калигулеи]] [[Клавдий|Клавдии]] раамҭазы инхоз ауаа рҿаԥхьа Марк ихаҿсахьа еиҳа идырԥшӡарц рҽазыршәон. Урҭ ирылымшеит рҭынха ихьӡ-иԥша инагӡаны аиҭашьақәыргылара, [[Сенека]] Антони амчраҿы иҟаз арыжәтә зҽадызцалоз уаҩны диԥхьаӡон. Иулиаа-Клавдиаа рдинастиа аҵыхәтәа аныԥҵәа ашьҭахь, Октавиани Антонии ирызкны ихьыԥшым агәаанагарақәа раарԥшра алыршахеит. Ахәҭакахьала, Антони инысымҩа Плутарх иҩымҭа убри аамҭа иаҵанакуеит — Марк иԥсҭазаара иазку зегь реиҳа ихадоу ахыҵхырҭа. Зегьы ирылаҵәан иҟаз аматериалқәа рхархәара адагьы, Плутарх Антони изы иманшәалаз абырзенқәеи-мысрааи ртрадициа иаҵанакуаз аҩырақәа ахархәара рзиуит, иара убасгьы иабдуи иабду иаби рҟынтәи иаҳахьаз адыррақәа ихы иаирхәон. Абырзен автор хықәкыс иман зыӡбахә иҳәоз аперсонажцәа рҟазшьақәа раарԥшра, Антони изкны иҟаиҵаз ахәшьараҿы аиҿагыларақәагьы ыҟан. Уи даара ахә ҳаракны ишьон Антони игәыҭбаара, иҟыбаҩ. Уи иабзоураны аҩада ахалара илшеит. Абырзен Плутарх иара убас изеилкаауам, усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа амч ду змақәаз аҳәынҭқарцәа иреиуаз Клеопатра дахьигаз, Антони ҽԥныҳәас изирҭоз. Убри аамҭазгьы, иара Марк ахара идиҵоит «''Римтәи ажәлар тәцәас рыҟаҵара''» гәҭакыс иахьимаз азы, ақьаф уа иԥсҭазаара ахьихыигоз, насгьы Клеопатра илхырҟьаны аҳәынҭқарратә, арратә усқәа дахьырхамыҵгылоз азы<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 245—247.</ref><ref>(Plut. Comp. Ant. 1-6 = Plut. Ant. 88-93) Плутарх. Сопоставление Деметрия и Антония, 1-6 (88-93).</ref>. Цезари Октавиани рнысымҩа зҩыз [[Светоний|Светони]] Антони иусқәа иааркьаҿны дрылацәажәоит, аха иара иҟаиҵаз ашаҳаҭгақәа рҿы акры зҵазкуа адокументқәа ихы иахьаирхәаз азы, акырӡа иаҵахеит. II-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәа Аппиани Дион Кассии ахыҵхырҭа беиа рхы иархәаны, ихьыԥшым ахәшьарақәа ҟарҵеит. Шьҭрала иалександриатәыз Аппиан изы Антони даӷаӡам; аха уи зыбзоуроу Азини Поллион иоуп, избанзар уи хыҵхырҭа хадас ихы даирхәеит. Дион Касси Марк диқәыӡбоит, аха Октавиан ихаан иҟарҵоз ахарадҵарақәа ҩаԥхьа дрылацәажәаӡом. Ливи ииҩыз хыҵхырҭас измаз аҭоурыхҭҵааҩ [[Луций Анней Флор|Флор]] зегь рыла актәи аимператор дидгылоит<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 248—250.</ref>.
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа, Аамҭа Ҿыц, иахьатәи аамҭа ===
[[Файл:Marlon Brando in Julius Caesar trailer.jpg|thumb|[[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]] Марк Антони ироль наигӡоит 1953 шықәсатәи афильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҟны]]
Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы Антони изкны ирдыруаз маҷын, избанзар Плутарх ииҩыз инысымҩеи, иара убас Аппиани Дион Кассии русумҭақәеи Мраҭашәаратәи Европа ирдыруаз алаҭын бызшәахьы еиҭагамызт. Ахәҭакахьала, Данте «Анцәатә комедиа» аҟны иӡбахә иҳәаӡом, Брути Кассии, Клеопатреи («агәнаҳаҟаҵаҩ акаҳԥы») шидыруагьы. XV-тәи ашәышықәса агәҭаны Плутарх ииҩыз анысымҩа анеиҭарга ашьҭахь, ари афырхаҵа иахь аинтерес акырӡа еизҳаит. XVI—XVII ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, аромантикатә ҭоурых изныкымкәа асценатә спектакльқәа рзы рхы иадырхәеит. Антони дызлахәу еицырдыруа адраматә усумҭақәа иреиуоуп [[Гарнье, Робер|Робер Гарние]] итрагедиа «Марк Антони» (1578), [[Шеқспир, Уильиам|Уильиам Шекспир]] итрагедиақәа «Иули Цезар», иара убас «Антонии Клеопатреи», [[Драйден, Джон|Џьон Драиден]] ифырхаҵаратә драма «Абзиабаразы зегьы» (1677). Убри аамҭазы, урҭ ажәытәӡатәи ахыҵхырҭақәа ирықәныҟәон: ахәҭакахьала, Шекспир активла ихы иаирхәон Плутарх инысымҩа<ref>''Huzar E.'' Mark Antony: A Biography. — Minneapolis: University of Minnesota Press, 1978. — P. 246.</ref>.
=== Акино аҿы ===
Акинематограф анаԥырҵа ашьҭахь хара имгакәа, Антонии Клеопатреи рыбзиабаратә ҭоурых раԥхьатәи акиноадаптациақәа цәырҵит, насгьы афильмқәа рсценариқәа Шекспир ипиеса «Антонии Клеопатреи» шьаҭас ирыман. 1912 шықәсазы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы иҭыхын афильм «Клеопатра», арежиссиор [[Чарльз Л. Гэскилл|Чарльз Гескилл]] (Марк Антони ироль наигӡон [[Чарльз Синделар]]). Анаҩстәи ашықәс азы Италиа [[Гуаццони, Энрико|Енрико Гуаццони]] «Марк Антонии Клеопатреи» захьӡыз афильм ҭихит. Аклассикатә сиужет шамоузгьы, афильм аҿы Ливиа азы ааигәа ихыркәшахаз [[Итало-турецкая война|италиа-ҭырқәтәылатәи аибашьра]] иазку аилиузиақәа рацәаны иаман. [[Клеопатра (фильм, 1917)|1917]] – [[Клеопатра (фильм, 1934)|1934]] шш рзы Еиду Америкатәи Аштатқәа рҿы «Клеопатра» ҳәа хьӡыс измаз ҩ-фильмк ҭырхит. Аҵыхәтәантәи ([[Звуковое кино|абжьы зхарҵаз]] раԥхьатәи фильмқәа иреиуоуп), режиссиорс даман [[Де Милль, Сесиль Блаунт|Сесиль де Милле]], Антони ироль наигӡон [[Вилкоксон, Генри|Генри Вилкоксон]]. Уи Марки Мысратәи аҳкәажәи реизыҟазаашьақәа ирызку усҟантәи аамҭа иақәшәо аштампқәа рацәаны аекран аҿы иаанарԥшит. Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь «[[Пеплум (жанр)|апеплум]]» аамҭа анааи, Антони ироль лассы-лассы еицырдыруаз актиорцәа инарыгӡон: иқәыԥшыз [[Чарлтон Хестон]] 1950 шықәсазы, Шекспир даҽа ипьесак аҿгьы «Иули Цезар» аекранизаициаҿы дыхәмарит, 1953 шықәсазы [[Манкевич, Джозеф Лео|Џьозеф Манкевич]] ифильм «[[Юлий Цезарь (фильм, 1953)|Иули Цезар]]» аҿы Антони ироль наигӡеит [[Брандо, Марлон|Марлон Брандо]], [[Бёртон, Ричард (актёр)|Ричард Биортон]] 1963 шықәсатәи «[[Клеопатра (фильм, 1963)|Клеопатра]]» аҿы [[Тейлор, Элизабет|Елизабет Теилор]] длыцыхәмарит — усҟантәи аамҭазы зегь реиҳа збиуџьет ҳаракыз афильм. Аҵыхәтәантәи афильм, ахәҭакахьала, Антони ихаҭара иҿыцны уазнархәыцуан: уа Марк дааҟәымҵӡакәа еснагь Цезар имҩа даныланы дцаларц азы аҽазышәарақәа ҟазҵо, зегь рыла изқәымҿио аӡә иакәны даарԥшуп<ref name=chig>''Чиглинцев Е. А.'' Рецепция античности в культуре конца XIX — начала XXI вв. — Казань: Издательство Казанского государственного университета, 2009. — С. 233—236.</ref>. «Клеопатра» аҭыхрақәа ирықәдырӡыз ахәԥса ахьрызмырхынҳәыз азы, Антони дызлахәыз афильм ҿыцқәа акыр аамҭа иҟамызт. 1999 шықәсазы ателефильм «Клеопатра» ҭырхит, Антони ироль наигӡон [[Зейн, Билли|Билли Зеин]], насгьы 2005—2007 шықәсқәа рзы, ҳ. ҟ. 50—30 шықәсқәа рзтәи ахҭысқәа ртәы зҳәоз, «[[Рим (телесериал)|Рим]]» захьӡыз ателесериал ҩ-сезонк ҭырхит. Асериал аҿы зегь реиҳа ихадоу Марк Антони ироль наигӡеит [[Пьюрфой, Джеймс|Джеимс Пиурфои]].
== Азгәаҭақәа ==
'''Акомментариқәа'''
{{Reflist|group="азгә."|2}}
'''Ацитатақәа'''
{{Reflist|group="цитата"|2}}
'''Ахыҵхырҭақәа'''
{{Reflist|3}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{статья|автор=Белкин М. В.|заглавие=Цицерон и Марк Антоний: истоки конфликта|ссылка=http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|издание=Исследования и публикации по истории античного мира / Под ред. Э. Д. Фролова|место=СПб.|год=2002|страницы=133—162|archiveurl=https://web.archive.org/web/20060307095330/http://centant.pu.ru/centrum/publik/kafsbor/mnemon/2002/belkin1.htm|archivedate=2006-03-07}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=После мартовских ид 44 г. до н. э. (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 5 |место=Саратов |год=1983 |страницы= 24—35}}
* {{статья|автор=Борухович В. Г. |заглавие=Последний период гражданских войн (исторический очерк) |издание=Античный мир и археология |выпуск= 6 |место=Саратов |год=1986 |страницы= 115—134}}
* {{книга|автор=Машкин Н. А. |заглавие=Принципат Августа |место=М.; {{Л.}} |издательство= Изд-во АН СССР |год=1949 |страниц= 608 }}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Марк Антоний и политика clementia Caesaris |издание=Античный мир и археология |выпуск= 7 |место=Саратов |год=1990 |страницы= 56—65}}
* {{статья|автор=Смыков Е. В. |заглавие=Парфянский поход Марка Антония |издание=Проблемы отечественной и всеобщей истории |место=Саратов |год=1987 |страницы= 111—120}}
* {{книга|автор=Утченко С. Л. |заглавие=Цицерон и его время |место=М. |издательство=Мысль |год=1972 |страниц= 370 }}
* {{книга|автор=Broughton T. R. S. |заглавие=The Magistrates of the Roman Republic. Vol. 2 |место=New York |издательство= American Philological Association |год= 1952 |allpages= 649 }}
* {{статья|автор=Charlesworth M. P. |заглавие=Some Fragments of the Propaganda of Mark Anthony |издание=The Classical Quarterly |год= 1933. Vol. 27, № 3/4 |pages= 172—177}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Legal Point about Mark Antony’s Will |издание=The Journal of Roman Studies |год= 1957 |volume= 47 |номер= 1/2 |pages=36—38}}
* {{статья|автор=Crook J. |заглавие=A Negative Point about Mark Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1989 |том= 58 |pages= 221—223}}
* {{книга|автор=De Ruggiero P. |заглавие=Mark Antony: A Plain Blunt Man |издательство= Pen and Sword |год= 2014 |allpages= 300}}
* {{книга|автор=Goldsworthy A. |заглавие=Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/antonycleopatra0000gold |место= New Haven; London |издательство= Yale University Press |год= 2010 |allpages= 470 p |isbn= 978-0-300-16534-0}}
* {{статья|автор=Greuel M. |заглавие=Coin with Portraits of Cleopatra and Mark Anony |издание=Art Institute of Chicago Museum Studies |год= 2009 |volume= 35 |номер= 2 |pages= 34—35}}
* {{книга|автор=Gruen E. |заглавие=The Last Generation of the Roman Republic |ссылка=https://archive.org/details/lastgenerationof0000grue |место=Berkeley |издательство= University of California Press |год= 1975 |allpages= 596 |isbn= 0-520-20153-1}}
* {{книга|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Antony: A Biography |ссылка=https://archive.org/details/markantonybiogra00huza_0 |место=Minneapolis |издательство= University of Minnesota Press |год= 1978 |allpages= 350 |isbn= 0-8166-0863-6}}
* {{статья|автор=Huzar E. |заглавие=Mark Anthony: Marriages vs. Careers |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-journal_december-january-1985-1986_81_2/page/97 |издание=The Classical Journal |год= 1985/1986. |volume= 81 |номер= 2 |pages= 97—111}}
* {{статья|автор=Johnson J. R. |заглавие=The Authenticity and Validity of Antony’s Will |издание=L’Aniquité Classique |год= 1978 |том= 47, Fasc. 2 |pages= 494—503}}
* {{статья|автор=Lange C. H. |заглавие=The Battle of Actium: a Reconsideration |издание=The Classical Quarterly. New Series |год= 2011, December |volume= 61 |номер= 2 |pages= 608—623}}
* {{книга|автор=Lindsay J. |заглавие=Marc Antony, His World and His Contemporaries |место= London |издательство= George Routledge |год= 1936 |allpages= 329 }}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Did Mark Antony Contemplate an Alliance with His Political Enemies in July 44 BCE? |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-philology_2001-07_96_3/page/253 |издание=Classical Philology |год= 2001 |volume= 96 |номер= 3 |pages=253—268}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=Mark Antony’s Judiciary Reform and Its Revival under the Triumvirs |издание=The Journal of Roman Studies |год= 2005 |volume= 95 |pages= 20—37}}
* {{статья|автор=Ramsey J. |заглавие=The Senate, Mark Antony, and Caesar’s Legislative Legacy |ссылка=https://archive.org/details/sim_classical-quarterly_1994_44_1/page/130 |издание=The Classical Quarterly |год= 1994 |volume= 44 |номер= 1 |pages= 130—145}}
* {{статья|автор=Scott K. |заглавие=The Political Propaganda of 44-30 BC |издание=Memoirs of the American Academy in Rome |год= 1933 |volume= 11 |pages= 7—49}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Antony and Cleopatra |издательство= Amberley Publishing Limited|год= 2009 |allpages= 189}}
* {{книга|автор=Southern P. |заглавие=Mark Antony: A Life |издательство= Amberley Publishing Limited |год= 2012 |allpages= 288 |isbn= 1445609266}}
* {{книга|автор=Syme R. |заглавие=The Roman Revolution |ссылка=https://archive.org/details/bwb_C0-AVR-868 |место= Oxford |издательство= Clarendon Press |год= 1939 |allpages= 590 }}
* {{книга|автор=Tarn W. W., Charlesworth M. P. |заглавие=Octavian, Antony and Cleopatra |ссылка=https://archive.org/details/octavianantonycl0000tarn_h4j1 |место= Cambridge |издательство= Cambridge University Press |год= 1965 |allpages= 168 }}
* {{книга|автор=Weigall A. |заглавие=The Life and Times of Marc Anthony |ссылка=https://archive.org/details/lifetimesofmarca0000weig_z6i4 |место= New York |издательство= G.P. Putnam & Sons |год= 1931 |allpages= 475}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Антоний, Марк}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.markantony.org Марк Антоний]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20200106112309/http://www.markantony.org/ |date=2020-01-06 }} на ''MarkAntony.org''
* {{статья |заглавие=Cleopatra in Pompeii |издание=Papers of the British School at Rome |том=76 |страницы=35—46, 345—8 |ссылка=https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/S0068246200000404 |doi=10.1017/S0068246200000404 |язык= |автор=Walker, Susan |год=2008}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:Антони, Марк}}
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 83 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 30 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 1 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ажәытә Рим ар реиҳабцәа]]
[[Акатегориа:Галлтәи аибашьра иалахәыз римаа]]
[[Акатегориа:Жәлар ртрибунцәа]]
[[Акатегориа:Авгурцәа]]
[[Акатегориа:Антониаа]]
[[Акатегориа:Аконсул-десигнатцәа]]
[[Акатегориа:Аҳәа зылаҵаны зҽызшьыз]]
dba75flqsf59uhawovf10tpy3rnxpml
Гомер
0
55375
172642
171995
2026-08-24T13:30:40Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Гомер]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171995
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ашәҟәыҩҩы
| ахьӡ = Гомер
| ахатәы хьӡы = Ὅμηρος
| афото = Homeros MFA Munich 51.jpg
| ахҵара = Гомер ибиуст [[Музей копий классической скульптуры|аклассикатә скульптура акопиақәа рмузеи]] аҟны, [[Мюнхен|Миунхен]]
| аира аҭыԥ = ''иӡбам'': [[Саламин|Саламин]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Смирна|Смирна]], [[Афины|Афины]], [[Аргос|Аргос]], [[Родос|Родос]], иара убас [[Иос|Иос]].
| аԥсра аҭыԥ = [[Иос|Иос]] адгьылбжьаха
| аусура = апоет, иныҟәаҩу ашәаҳәаҩ-аед, ааӡаҩ.
| апериод =
| magnum_opus = «Илиада», «Одиссеиа»
| ажанр = [[героический эпос|Афырхаҵаратә епос]]
| абызшәақәа = [[Древнегреческий язык|Ажәытәбырзен бызшәа]]
| атәылауаҩра =
}}
'''Гомер''' ({{lang-grc|Ὅμηρος}}) — еицырдыруа [[Древняя Греция|ажәытәбырзен]] [[Апоет|поет]]-[[Сказительство|ажәабжьҳәаҩы]], [[Аепос|аепикатә]] поемақәа «[[Илиада]]» (европатәи алитература реиҳа ижәытәӡоу абаҟа<ref>{{книга |заглавие=Le monde d'Homère |издательство=Perrin |год=2000 |страницы=19 |язык= |автор=Vidal-Naquet, Pierre}}</ref>) иара убас «[[Одиссея|Одиссеиа]]» раԥҵаҩы. Иԥсҭазаара [[VIII век до н. э.|ҳ. ҟ. VIII—VII-тәи ашәышықәсақәа]] рахь иаҵанакуеит (зны-зынла [[IX в. до н. э.|ҳ.ҟ. IX-тәи ашәышықәсахь]]<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |title=Homer {{!}} Biography, Poems, & Facts {{!}} Britannica<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-06-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220616140944/https://www.britannica.com/biography/Homer-Greek-poet |url-status=live }}</ref>)<ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |title=ГОМЕР {{!}} Энциклопедия Кругосвет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2022-06-16 |archive-date=2022-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220328202707/https://www.krugosvet.ru/enc/kultura_i_obrazovanie/religiya/GOMER.html |url-status=live }}</ref>, аха иара иҭоурыхтә ҟазшьа уажәгьы ҩашьарада иҟам<ref name="автоссылка1" /><ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|статья=ГОМЕР <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=378-379|архив=https://web.archive.org/web/20220615152745/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-06-15}}</ref>.
Иҟалап уи [[аэд|даедызҭгьы]] (аклассикатә [[Бырзентәыла|Бырзентәыла]] [[Эпос (род литературы)|аепикатә]] [[Поэма|поемақәа]] рынагӡаҩы).
Иԥшааз ажәытә бырзентә литературатә [[Апапирус|папирусқәа]] рызбжак раҟара Гомер иҩымҭақәа рцыԥҵәахақәа роуп<ref>{{книга |заглавие=The World of Odysseus |ссылка=https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8 |издательство=[[The New York Review of Books]] |место=New York |год=2002 |страницы=[https://archive.org/details/worldofodysseus0000finl_x7g8/page/11 11]—2 |isbn=978-1-59017-017-5 |язык= |автор=Finley, Moses}}; Finley’s figures are based upon the corpus of literary papyri published before 1963.</ref>. [[Платон|Платон]] Гомер [[Эллины|аеллинцәа]] раԥхьатәи рааӡаҩ ҳәа изиҳәон<ref>{{БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/world_history/text/2378423|статья=ГРЕЦИЯ ДРЕВНЯЯ <!-- Заголовок добавлен ботом -->|том=7|страницы=705-729|архив=https://web.archive.org/web/20220404163744/https://bigenc.ru/world_history/text/2378423|архив дата=2022-04-04}}</ref>.
== Анысымҩа ==
[[Файл:Martynov Dacha Stroganova Homer Tomb 1812.jpg|thumb|300px|[[Санкт-Петербург|Санкт-Петербург]], [[Строгановская дача|Строганов идача]] абаҳчаҿы иҟоу «Гомер ижырҭа». [[Мартынов, Андрей Ефимович|А. Е. Мартынов]], 1813 шықәса]]
Гомер иԥсҭазаареи ихаҭареи ирызкны ҩашьарада акгьы еилкаам<ref name="автоссылка2" /><ref name="autogenerated1">{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |title=Введенский Б. А. . Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163345/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=22&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>.
Аха еилкаауп, «[[Илиада|Илиадеи]]» «[[Одиссея|Одиссеиеи]]» рҿы зыӡбахә ҳәоу ахҭысқәа акырӡа рышьҭахь ишаԥҵаз, аха урҭ рыҟазаара ииашаны иананҵаз [[VI век до н. э.|ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсанӡа]]. Иахьатәи аҭҵаарадырра Гомер иԥсҭазаара аҭыԥ ахьанаҭо ахронологиатә аамҭа ҳ. ҟ. VIII-тәи ашәышықәса ауп. Егьырҭ ажәытә хыҵхырҭақәа ирҳәоит уи [[Троянская война|Троиатәи аибашьраан]] дынхон ҳәа<ref>{{статья |заглавие=The Invention of Homer |место=[[Кембридж|Cambridge]] |страницы=98—101 |язык= |автор=Graziosi, Barbara |год=2002}}</ref>. Иахьазы иҟоуп аира арыцхәқәеи урҭ рзы ашьақәырӷәӷәарақәеи (иаҳҳәап, [[Мартин Личфилд Уэст|Мартин Личфилд Уест]] ари арыцхә шәышықәсабжак ала еиҵеитәуан — ҳ.ҟ. аабатәи ашәышықәса анҵәамҭантәи абыжьбатәи ашәышықәса аҟынӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |title=Search Icon<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-05-18 |archive-date=2023-05-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230518132021/https://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/11753589/Professor-Martin-West-OM.html |url-status=live }}</ref>).
Гомер дахьиз аҭыԥ еилкаам. [[Авл Геллий|Гелли]] иепиграмма инақәыршәаны, антикатәи атрадициаҿы быжь-қалақьк иԥсадгьыл ҳәа ахьӡҵара азин иазықәԥон: [[Смирна|Смирна]], [[Хиос (город)|Хиос]], [[Колофон (город)|Колофон]], [[Саламин|Саламин]], [[Родос (город)|Родос]], [[Аргос (город)|Аргос]], [[Афины|Афины]], насгьы ари епиграмма авариациақәа [[Кима|Кима]], [[Пилос|Пилос]], [[Итака|Итака]] ахьӡқәагьы рҳәоит<ref name=rskd/><ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 63. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref><ref name=autogenerated1 />. [[Геродот|Псеудо-Геродот]] ашәҟәы аҿы, [[Павсаний (географ)|Павсани]] «Еллада ахҳәаа» ҳәа зыӡбахә ҳәоу ашәҟәы аҿы ишырҳәаз ала, Гомер дыԥсит [[Киклады|Кикладтәи]] архипелаг аҿы иҟоу адгьылбжьаха [[Иос|Иос]] аҟны (уажәы дим [[Бырзентәыла|Абырзен Ремпублика]] аперифериатә еилазаара иаҵанакуеит). Иҟалап, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҩызҭгьы Бырзентәыла азиахәыҷтәи аԥшаҳәаҿы, [[ионийцы|Иониатәи ажәларқәа]] ахьынхоз, мамзаргьы ааигәа иҟаз адгьылбжьахақәа руак аҟны. Аха Гомер идиалект ииашоу адыррақәа аанагаӡом, избанзар уи ажәытә бырзен бызшәа иониатәии еолиатәии адиалектқәа реилаҵа ауп. Иҟоуп агәаанагара, иара идиалект Гомер диаанӡагьы акыршықәса раԥхьа ишьақәгылахьаз апоетикатә [[койнэ|коине]] аформақәа ируакуп ҳәа. Аҭҵааҩы Андреи Александр-иԥа Пустогаров игәаанагарала, «Илиада» зҩыз троиатәи ауаҩы иоуп. Уаҟа Троиа аҳра ҭынхас иамаз [[Гектор|Гектор]] иеибашьрақәеи иԥсреи рыӡбахә атәы ҳәоуп. Ашәҟәы алагоит Гектор дызлахәыз аибашьра аҽазыҟаҵарала, насгьы иԥсреи иԥсыжреи рыла ихыркәшоуп. Ахеиаа рыӡбахә лассы-лассы аирониа аҵоуп, троиаа ракәзар — ифырхацәа ҳаракқәоуп. Троиатәи аибашьра егьырҭ ахҭысқәа зегьы хыркәшарада иаанхоит<ref>{{Cite web |url=https://www.peremeny.ru/blog/25632 |title=Андрей Пустогаров. «Илиаду» написал троянец, или Краткая история греков. |archive-date=2025-11-11 |access-date=2026-01-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251111173228/https://www.peremeny.ru/blog/25632 |url-status=live }}</ref>.
Ишаԥу еиԥш Гомер [[Слепой|длашәны]] даадырԥшуеит. Еиҳаракгьы иҟалап ари ахшыҩҵак иԥсҭазааратә фактқәа ирхылҿиаауа акәымкәа, антикатәи анысымҩа ажанр азы иҟазшьарбагоу реконструкциазар<ref name=autogenerated1 />. Ахьӡ «Гомер», уи аԥхьара версиак ала, ҵакыс иамоуп «илашәу» (ὁ μῆ ὁρῶν) ҳәа<ref name=rskd/>. Аԥааимбаражәатәи апоетикатәи абаҩхатәрақәа еидызкылоз антикатә логика инақәыршәаны, Гомер илашәра иазку агәаанагара аҵабырг цәгьала иазааигәаны уаҩ илахь иааиуан. Уи адагьы, ашәаҳәаҩ [[Демодок|Демодок]] «Одиссеиаҿы» даниз инаркны длашәуп<ref>Одиссея VIII, 63 сл.</ref>, уигьы [[автобиография|автобиографиатә]] ҟазшьа амоуп ҳәа угәы иаанагар алшоит.
Иҟоуп Гомери [[Гесиод|Гесиоди]] рыбжьара иҟалаз апоезиатә еицлабра иазку алегенда, уи зыӡбахә ҳәоу аусумҭа «Гомери Гесиоди реицлабра» [[III век до н. э.|III-тәи ашәышықәса ҳ. ҟ.]] аасҭа еиҳа ихьшәаны акәымкәа, аҭҵааҩцәа аӡәырҩы излазгәарҭо ала — акырӡа заагьы иаԥҵан<ref>Тронский И. М. История античной литературы М., 1983. С. 66.</ref>. Апоетцәа [[Эвбея|Евбеи]] адгьылбжьахаҿы иԥсыз Амфидем иаҳаҭыр азы ахәмаррақәа рҿы еиқәшәеит ҳәа рҳәоит, насгьы доусы иреиӷьыз ражәеинраалақәа ирыԥхьон. Аицлабраҿы ӡбаҩыс иҟаз аҳ Панед аиааира Гесиод ииҭеит, избанзар иара аибашьреи ашьрақәеи рахь акәымкәа, ақәаарыхреи аҭынчреи рахь ааԥхьара ҟаиҵоит. Убри аамҭазы, ауаа Гомер еиҳа идгылоит.
Илиадеи Одиссеии рыдагьы, аԥҵамҭақәа жәпакы Гомер идырҳәалоит, ҳәарада, аамҭала кырӡа уи ашьҭахь иаԥҵаз: «[[гомеровы гимны|Гомер ихьыӡрашәақәа]]» (ҳ.ҟ. VII—V-тәи ашәышықәсақәа, Гомер иҩымҭақәа реиԥш абырзен поезиа ижәытәӡоу ҿырԥштәқәаны иԥхьаӡоуп), акомиктә поема «Маргит» уҳәа убас иҵегьы.<ref name="rskd">Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».</ref> Византиаа ҩажәаҟа поема ([[Киклики|ациклтәқәагьы]] уахь иналаҵаны) равторра Гомер идырҳәалоит, уи атәы ҳҳәар ҳалшоит, иаҳҳәап, [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] иҟаиҵаз Илиада апоетикатә еиҭаҟаҵара ҳахәаԥшны<ref>{{Книга|ссылка=https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/9/7/5/metadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498|автор=Constantin Hermoniacos|заглавие=La guerre de Troie|ответственный=ed. Émile Legrand|год=1890|место=Paris|издательство=J. Maisonneuve, libraire-editeur|страницы=|страниц=|isbn=|archive-date=2021-08-19|archive-url=https://web.archive.org/web/20210819000023/https://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=%2Fmetadata%2F9%2F7%2F5%2Fmetadata-314-0000000.tkl&do=146452_05.pdf&lang=en&pageno=1&pagestart=1&width=406.32%20pts&height=654.72%20pts&maxpage=498}}</ref>.
Ахьӡ «Гомер» аҵакы (раԥхьаӡакәны иуԥылоит ҳ.ҟ. VII-тәи ашәышықәсазы, [[Каллин|Ефестәи Каллин]] «[[Фиваида (эпос)|Фиваида]]» зҩыз ҳәа ихьӡ аниҳәо) антикатә аамҭахгьы аилыркаара рҽазыршәахьан, иҟан аҵакы авариантқәа «абаандаҩы» (Гесихи), «иашьҭанеиуа» ([[Аристотель|Аристотель]]) мамзаргьы «алашә»<ref name=rskd/><ref>P. Chantraine, ''Dictionnaire étymologique de la langue grecque,'' Klincksieck, Paris, 1968, vol. 2 (3-4) p. 797 ''ad loc.''</ref><ref>H.G. Liddell, R. Scott, ''A Greek-English Lexicon'', rev. ed. Sir Henry Stuart-Jones, Clarendon Press, Oxford, 1968 ''ad loc''.</ref><ref>Pseudo-Herodotus, ''Vita Homeri''1.3 in Thomas W. Allen, ''Homeri Opera'', Tomus V,(1912) 1946 p. 194. Cf. [[Lycophron]], ''Alexandra,'' l.422</ref> ([[Эфор Кимский|Кимтәи Ефор]]), «аха абарҭ авариантқәа зегьы, иахьатәи ажәалагалақәа — уи „аиқәыршәаҩ“ мамзаргьы „аккомпаниатор“ ҳәа аҵакы аҭара — реиԥш, рыгәра угартә иҟам. <…> Ари ажәа Иониатәи аформаҿы Ομηρος — шамахамзар ииашаҵәҟьаны хатәы хьӡуп»<ref name=autogenerated1 /><ref>Боура С. М. Героическая поэзия / пер. с англ. — М.: Новое литературное обозрение, 2002. — С. 547.</ref>.
«Гомер иҳаҭгәын» Санкт-Петербургҟа иааигеит аурыс флот афцар М. Домашнев, уи 1770 шықәсазы Егеиатәи архипелаг адгьылбжьахақәа руак аҿы имҩаԥысуаз, [[Русско-турецкая война (1768—1774)|1768—1774 шықәсқәа рзтәи Аурыс-Ҭырқәа еибашьра]] аан аграф [[Орлов, Алексей Григорьевич|Алексеи Григори-иԥа Орлов-Чесменски]] инапхгара аҵаҟа имҩаԥысуаз [[Первая Архипелагская экспедиция|Актәи архипелагтә експедициа]] аан иԥшааит. Асаркофаг аграф [[Строганов, Александр Сергеевич|Александр Сергеи-иԥа Строганов]] итәхеит, [[Строгановская дача|Строганов идача]] апарк аҿы иқәыргылахеит. Анаҩс аграф даара игәы иахәеит Гомер иҳаҭгәын иазку алегенда Санкт-Петербург иахьалаҵәаз<ref>{{Cite web |url=https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |title=Петербургские мифы о саркофаге Гомера. |access-date=2025-01-19 |archive-date=2025-01-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20250119114056/https://www.ntv.ru/novosti/122128/ |url-status=live }}</ref>. Иахьазы уи [[Ермитаж|Аҳәынҭқарратә Ермитаж]] аколлекциаҿы иҟоуп. Строганов исаркофаг аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иану асахьақәа шамахамзар зегьы [[Мирмекийский саркофаг|Мирмекиатәи асаркофаг]] аԥхьатәи аҭӡамц аҿы иҟоу арелиеф ацәынхақәа ирышьашәалоит.
== Гомер изҵаара ==
{{main|Гомер изҵаара}}
«Илиадеи» «Одиссеиеи» равторра, урҭ рхылҵшьҭреи рԥеиԥши рҭаҩра аамҭа аҟынӡа ирызку апроблемақәа реизга «[[гомеровский вопрос|Гомер изҵаара]]» ҳәа хьӡыс иаиуит<ref>Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С. Античная литература. Ч. I: Греция. — СПб.: Филологический факультет СПбГУ, 2004. — Т. I. — С. 64. — ISBN 5-8465-0191-5.</ref>.
Уи антикатә аамҭазгьы ицәырҵхьан<ref>{{Cite web |url=http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |title=Введенский Б. А. Большая советская энциклопедия Том 12 — Большая Советская Энциклопедия Второе издание |access-date=2014-03-19 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140319163328/http://bse2.ru/book_view.jsp?idn=030278&page=23&format=djvu |archive-date=2014-03-19 |url-status=dead }}</ref>, убас, иаҳҳәап, усҟан иҟалеит аҳәамҭақәа, Гомер иепос Троиатәи аибашьра аамҭазтәи апоетесса [[Фантасия|Фантасиа]] лпоемақәа рышьаҭала иаԥиҵеит ҳәа.
=== «Аналитикцәеи» «аунитаристцәеи» ===
[[Файл:William-Adolphe Bouguereau (1825-1905) - Homer and his Guide (1874).jpg|мини|327x327пкс|Гомери имҩақәҵаҩи (1874) [[Бугро, Вильям|Уилиам-Адольф Бугеро]]]]
[[XVIII век|XVIII-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭанӡа европатәи аҭҵаарадырраҿы аԥыжәара аман агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» зҩыз Гомер иоуп, насгьы урҭ еиқәырханы иҟоуп иара ишаԥиҵаз еиԥшҵәҟьа ҳәа (аха, аббат [[Обиньяк, Франсуа Эделен|Франсуа Еделин д'Обиниак]] [[1664|1664 шықәсазы]] иҩымҭа «''Conjectures académiques''» аҟны иҳәеит «Илиадеи» «Одиссеиеи» [[VIII век до н. э.|ҳ.ҟ. VIII-тәи ашәышықәсазы]] [[Ликург Спартанский|Ликург]] Спарта еизигаз хазы игоу ашәақәа реизгақәа роуп ҳәа). Аха, [[1788|1788 шықәсазы]] Ж. Б. Вилуазон иҭижьит акодекс Venetus A аҟынтәи Илиадазы [[схолии|асхолиақәа]], урҭ ҿыгҳарала апоема ахаҭа акырӡа иеиҳан, насгьы антикатә филологцәа (еиҳарак [[Зенодот Эфесский|Ефестәи Зенодот]], [[Аристофан Византийский|Византиатәи Аристофан]], [[Аристарх Самофракийский|Самофракиатәи Аристарх]]) иртәыз шәкыла авариантқәа агәылан. Ари ашәҟәы анҭыҵ ашьҭахь еилкаахеит Александриатәи афилологцәа Гомер ипоемақәа рцәаҳәақәа шәкыла гәҩарас ишрымаз, мамзаргьы ииашамкәа ишырыԥхьаӡоз; урҭ анапылаҩырақәа рҟынтәи ианырхуамызт, аха иҷыдоу адыргала иалыркаауан. Асхолиақәа рыԥхьарагьы иҳамоу Гомер итекст апоет иԥсҭазаараҿы ҳәа иԥхьаӡоу аамҭа акәымкәа аеллинтә аамҭа иаҵанакуеит ҳәа алкаахьы ҳнанагоит. Абарҭ афактқәеи егьырҭ ахшыҩзышьҭрақәеи шьаҭас иҟаҵаны (уи гәаанагарала Гомер иаамҭазы [[Бесписьменные языки|аҩыра ыҟамызт]], убри аҟнытә апоет илшомызт абас еиԥш идуу апоема аԥҵара), [[Вольф, Фридрих Август|Фридрих Август Вольф]] ишәҟәы «Пролегомены к Гомеру»<ref>Wolf F.A. Prolegomena ad Homerum. Halle, 1795</ref> аҿы апоемақәа рыҩбагьы рыҟазаараан даараӡа шьаҭанкыла рҽырыԥсахуан ҳәа агәаанагара шьҭихит. Абасала, Вольф излеиҳәо ала, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» авторк итәуп ҳәа аҳәара залшом.
Вольф Илиада атекст (цәгьам-бзиам иахьатәи аформала) ашьақәгылара аамҭа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәса иаҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡоит. Аиашазы, антикатә авторцәа ԥыҭҩык ([[Цицерон|Цицерон]]гьы уахь дналаҵаны) излаарыцҳауа ала, Гомер ипоемақәа раԥхьаӡакәны еизганы иҩын Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] мамзаргьы иԥа [[Гиппарх (тиран)|Гиппарх]] рыдҵала. Ари «Писистраттәи аҭыжьымҭа» ҳәа изышьҭоу аҭахын [[Панафинеи|Панафинеиаҿы]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» рықәыргылара еиҳа арманшәаларазы. Аналитикатә знеишьа шьақәнарӷәӷәеит апоемақәа ртекстқәа рҿы иҟоу аиҿагыларақәа, урҭ рҿы аамҭарацәатә шьаҭақәа рыҟазаара, асиужет хада аҟынтәи инарҭбааны ацәхьаҵрақәа.
Аналитикцәа Гомер ипоемақәа шышьақәгылаз азы еиуеиԥшым агәаанагарақәа ҟарҵеит. [[Лахман, Карл Конрад Фридрих|Карл Лахман]] агәра ганы дыҟан «Илиада» ашәа хәыҷқәа рыла иаԥҵан ҳәа («ашәа хәыҷқәа ртеориа» ҳәа изышьҭоу). [[Герман, Готфрид|Готфрид Герман]], уи аҭыԥан, агәра ганы дыҟан, апоемақәа зегьы ашәа маҷ хәыҷы-хәыҷла аҽарҭбаарала ицәырҵит ҳәа, уи еиҳа-еиҳа аматериал ҿыц ацлон («раԥхьатәи агәыцә атеориа» ҳәа изышьҭоу).
Вольф иҿагылаҩцәа («аунитарицәа» ҳәа изышьҭоу) еиуеиԥшым аҿагыларатә аргументқәа ықәдыргылеит. Актәи, «писистраттәи аҭыжьымҭа» аверсиа агәра ганы иҟамызт, избанзар уи иазку адыррақәа зегьы акырӡа игәиантәуп. Ари ажәабжь аеллинтә аамҭазы иҟалар алшон усҟантәи аҳцәа русқәа ирҿырԥшны, урҭ еиуеиԥшым анапылаҩырақәа рыԥшаара иазгәышьуан (шәахәаԥш [[Александрийская библиотека|Александриатәи абиблиотека]]). Иҩбахаз, аиқәымшәарақәеи ацәхьаҵрақәеи авторцәа рацәаны ишыҟоу аанарԥшӡом, избан акәзар урҭ хымԥада аҩымҭа дуқәа рҿы иуԥылоит. «Аунитарицәа» апоемақәа зегьы равтор иакзаара шьақәдырӷәӷәон, «Иллиадеи» «Одиссеиеи» рҟны ахшыҩҵак аиашара, акомпозициа аԥшӡареи асимметриеи иаҵшьны.
=== «Аҿаԥыцтә теориеи» «анеоаналитикцәеи» ===
Гомер ипоемақәа ҿырҳәала еиҭаҵуан ҳәа агәаанагара, автор аҩырадатә аамҭазы дынхон азы, ажәытәанӡагьы иаарԥшын; избан акәзар иҟан адыррақәа ҳ.ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы Афинатәи атиран [[Писистрат|Писистрат]] Гомер ипоемақәа ртекст официалла аԥҵаразы анапынҵа шииҭаз ала.
1930-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи апрофессор [[Пэрри, Милмэн|Милман Перри]] ҩ-експедициак еиҿикааит, ари атрадициа Гомер итекстқәа рҿырԥшра хықәкыс иҟаҵаны, аладаславиантәи аепос аҭҵааразы. Ари амҽхак ду змоу аҭҵаара иалҵшәаны «ҿырҳәалатәи атеориа» еиқәыршәан, уи «[[Теория Пэрри-Лорда|Перри-Лорд итеориа]]» ҳәагьы иашьҭоуп ([[Лорд, Альберт|Альберт Лорд]] — изаамҭанымкәа иԥсыз М. Перри иус анагӡаҩы). Аҿаԥыцтә теориа инақәыршәаны, Гомер ипоемақәа рҿы иуԥылоит ҩашьара зқәым аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара аҷыдарақәа, урҭ рахьтә зегь реиҳа ихадароу апоезиатә формулақәа рсистема ауп. Ҿырҳәалатәи ажәабжьҳәаҩ еснагь ашәа ҿыцны иаԥиҵоит, аха нагӡаҩыс мацара ихы иԥхьаӡоит. Сиужетк змоу ҩ-ашәак, ҩаӡаралеи ажәала рцәажәашьалеи зынӡа еиԥшымзаргьы, ажәабжьҳәаҩ иганахьала ашәакуп, еиԥшымкәа «инарыгӡоу». Ажәабжьҳәаҩцәа аԥхьара-аҩра рыздырӡом, избан акәзар ишьақәыргылоу атекст аидеиа аимпровизациатә техника иазеицәоуп.
Абасала, ажәалатәи атеориа аҟынтәи иаабоит, «Илиадеи» «Одиссеиеи» ртекстқәа равтор ду ма равторцәа (Гомер иоуп) рыԥсы ахьынӡаҭаз ишьақәырӷәӷәо аформа шроуз. Аҿаԥыцтә теориа аклассикатә вариант урҭ апоемақәа диқтантла рҭаҩра аанагоит, избан акәзар урҭ аимпровизациатә традициа аҳәаақәа ирҭагӡаны ҿырҳәала ирыладырҵәозҭгьы, даҽазны рынагӡараан ртекст шьаҭанкыла аҽаԥсахуан. Аха иҟоуп даҽа еилыркаарақәакгьы. Апоемақәа рыҩбагьы авторк иакәу, ҩыџьа ракәу иаԥызҵаз, атеориа иҳаилнаркааӡом.
Уи адагьы, ажәалатәи атеориа ишьақәнарӷәӷәоит «Гомер иаԥхьа апоетцәа рацәаҩын» ҳәа иҟаз ажәытәтәи агәаанагарақәа. Иҵабыргыҵәҟьаны, аҿаԥыцтә епикатә жәабжьҳәара атехника акыр шәышықәсалатәи аҿиара иахылҵшьҭроуп, апоемақәа равтор ихаҭаратә ҟазшьақәа аанарԥшӡом.
Анеоаналитикцәа аналитика ҳаамҭазтәи ахаҭарнакцәа ракәӡам. Анеоанализ — [[гомероведение|Гомер иҭҵаарақәа]] рҿы автор ихы иаирхәоз раԥхьатәи апоетикатә шьаҭақәа ралкаара иазку хырхарҭоуп. «Илиадеи» «Одиссеиеи» рыҿдырԥшуеит еиҭаҳәаралеи цыԥҵәахалеи ҳаамҭанӡа иааз [[Киклики|ациклтә]] поемақәа. Абасала, анеоаналитикатә знеишьа аԥыжәара змоу аҿаԥыцтә теориа иаҿагылом. Иахьатәи аамҭазы зегь реиҳа иналукааша неоаналитикс дыҟоуп анемец ҭҵааҩы [[Кульманн, Вольфганг|Вольфганг Кулман]], амонографиа «Илиада ахыҵхырҭақәа» автор<ref>Kullmann W. «Die Quellen der Ilias». Wiesbaden, 1960</ref>.
== Асахьаркыратә ҷыдарақәа ==
[[Файл:Homeros MFA Munich 272.jpg|thumb|Гомер искульптуроу ихы (460 ҳ. ҟ. раҟара)]]
«Илиада» зегь реиҳа ихадоу акомпозициатә ҷыдарақәа иреиуоуп [[Зелинский, Фаддей Францевич|Фаддеи Франци-иԥа Зелински]] ишьақәиргылаз «ахронологиатә еиқәымшәара азакәан». Уи злаҟоу ала, «Гомер иҟны ажәабжь ахаангьы иахьалагаз аҭыԥ ахь ихынҳәӡом. Ус анакәха, Гомер иҟны апараллельтә усқәа раарԥшра залшом; Гомер ипоетикатә техника иадыруа ҩбатәи, аԥшькәакьтә еизшәара акәымкәа, иаабац, ацәаҳәатә еизшәара мацара ауп»<ref>Зелинский Ф. Ф. «Закон хронологической несовместимости и композиция Илиады» (в сб. Χαριστήρια. СПб., 1897, стр. 106).</ref>. Абасала, зны-зынла апараллельтә хҭысқәа еишьҭаргыланы иаарԥшуп, зны-зынла урҭ рахьтә акы мацара аӡбахә ҳәоуп, мамзаргьы иҵәахуп. Уи ауп апоема атекст аҿы иҟоу еиқәымшәарақәак ҳаилзыркаауа.
Аҭҵааҩцәа иазгәарҭоит арҿиамҭақәа [[Когезия (лингвистика)|реимадара]], ахҭысқәа реишьҭагыла аҿиара, афырхацәа хадақәа рхаҿсахьақәа реизакра. Гомер иажәалатәи аҟазареи уи аамҭазтәи аҿыханҵатә ҟазареи еиҿырԥшуа, лассы-лассы ирҳәоит апоемақәа ргеометриатә стиль аӡбахә<ref>См. напр. [[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]] Гомер. М., 1960, с. 130 слл.).</ref>. Аха аналитикатә доуҳала еиҿагылоу агәаанагарақәа аарԥшуп «Илиадеи» «Одиссеиеи» ркомпозициа акзаара иазкынгьы<ref>См. напр. [[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] Анатомия «Илиады». СПб., 1998, стр. 10).</ref>.
Апоемақәа рыҩбагьы рыстиль формулатәуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Убри аан, аформула [[Клише (искусство)|аклишеқәа]] реизга еиԥш еилкааӡам, аха ацәаҳәаҿы иалкаау аметрикатә ҭыԥк иадҳәалоу (иԥсаххо) аҳәоуқәа рсистема аҳасабала. Убасала, аформула ҳалацәажәар ҳалшоит, ажәеицааирак атекст аҿы знызаҵәык ианаҳԥылогьы, аха уи асистема ишахәҭакыз ааҳарԥшыр ҳалшоит. Аформулақәа рыдагьы, иҟоуп цәаҳәақәак рҟынтәи еиҭаҟало ацыԥҵәахақәагьы. Иаҳҳәап, персонажк даҽаӡәы иажәақәа анеиҭеиҳәо, атекст зегьы еиҭаҳәазар ауеит, мамзаргьы шамахамзар ажәа-ажәала.
Гомер еилоу аепитетқәа иҟазшьарбагоуп («ашьапыццак», «агәил нацәа змоу», «адыдрҵысҩы»); абарҭқәеи егьырҭ аепитетқәеи рҵакы ҭагылазаашьала акәымкәа, атрадициатә формулатә система аҳәаақәа ирҭагӡаны ахәаԥшра ахәҭоуп. Убас, ахеиаа «[[Поножи|шьапҟәазқәоуп]]», урҭ абџьар рҟәынҵаны рыӡбахә ҳәамзаргьы, Ахиллес аԥсшьараангьы «дшьапыласуп».
Абжьарашәышықәсазтәиқәеи иахьатәиқәеи ажәабжьҳәаҩцәа рпоетика ҭызҵаауа иахьатәи абызшәадырҩцәа, иаҳҳәап, Абжьаратәи Азиатәи, амҽхак ду змоу аепикатә ҿаԥыцтә жәабжьқәа ирҷыдароу аҟазшьақәа алыркаауеит, урҭ еиԥмырҟьаӡакәа еиҭарҳәарц азы сааҭрацәала ашәаҳәара аҭахуп. Убас, ажәабжьҳәаҩцәа архәҭақәа рышьақәгылашьа ақалақьқәеи ажәларқәеи рыла еиқәырыԥхьаӡоит, насгьы урҭ рыԥхьаӡарақәа рҿы ахаангьы агха ҟарҵаӡом, уи Гомер иҩымҭа «Илиадаҿгьы» иааԥшуеит, уа Троиаҟа идәықәырҵаз аӷбақәа рхыԥхьаӡара ақалақьқәа рсиа ҟаҵоуп, насгьы урҭ афлотилиақәа рнапхгаҩцәа ртәгьы ануп. Ари ажәлар рҿаԥыцтә гәынкылара иаҷыдароуп. Афырхацәа реилазаашьа, урҭ реибашьрақәеи рфырхаҵарақәеи рсиа реишьҭагылара ԥсахрада иаанхоит, уигьы «Илиада» азы иҟазшьарбагоуп. Аха иалкаау асиужет аҟазаареи афырхацәа хадақәа рнысымҩа еилкаамкәа иахьыҟоуи анаҩстәи атекстқәа рлитературатә усадулара иазааигәоуп, иҟалап, ҳ. ҟ. VI-тәи ашәышықәсазы [[Писистрат|Писистрат]] ихаан акәзаргьы. Убри аамҭазы, еиҳа ижәытәӡатәиу, архаикатә «Одиссеиа», амифтә цәыршәахәқәеи, аҟәыдырԥаҩ [[Цирцея|Цирцеиеи]], [[циклопы|аблазаҵәқәеи]], адоумбеи-[[лестригоны|лестригонқәеи]], аԥша анцәахәы [[Эол|Еол]] иеихатә ӷбеи ахьыҟоу, атәцәеи ажәлар ирылҵыз ауааи рзы агәрыцҳашьара аныԥшуеит, уи «Илиадаҿы» зынӡа ыҟаӡам; ҭҵааҩцәақәак ргәаанагарала, уи иаанарԥшуеит даҽа авторрак, мамзаргьы «Одиссеиа» даҽа социалтә ҩаӡарак аҟны ишыҟоу. Ари апоема еиҳа ижәытәӡатәиу ахылҵшьҭра иақәҿнаҭуазар алшоит, апроф. Г. А. Бокшчанин игәаанагарала, Пенелопа лыԥҳәысҳәаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥсқәеи, Одиссеи урҭ шахьирхәыз аҟазшьеи, архаикаԥхьатәи абшьҭратә закәан аҟазшьа змоу. Убри аамҭазгьы, «Илиадаҿы» анашанатә џьашьахәқәеи алакәтә персонажқәеи ртәы ҳәа акгьы ыҟам, аха [[Архаическая Греция|архаикатә]] ҟазшьа змоу аҳцәеи анапхгаҩцәеи рырратә фырхаҵара азышәаҳәара аҭыԥ амоуп.
== Гомер ипоемақәа рҭоурыхтә шьаҭа ==
XIX ашәышықәса азбжазы аҭҵаарадырраҿы иҟан агәаанагара «Илиадеи» «Одиссеиеи» ҭоурыхтәым ҳәа. Аха [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Гиссарлык|Гиссарлыктәи]] ахәаҟны, иара убас [[Микены|Микена]] имҩаԥигоз ажрақәа уи шиашам аадырԥшит. Анаҩс иаартын хетттәии мысратәии адокументқәа, урҭ Троиатәи аибашьраан иҟалаз ахҭысқәа реиԥшзаара рныԥшуеит. Микентәи ацыратә ҩыра ([[Линейное письмо Б|Ацәаҳәаҩыра Б]]) аилкаара «Илиадеи» «Одиссеиеи» раамҭазы иҟаз аԥсҭазаара иазкны адыррақәа рацәаны иаҳнаҭеит, ари аҩырала литературатә цыԥҵәахақәак шыԥшаамхазгьы. Иага ус иҟазаргьы, Гомер ипоемақәа рҟынтәи адыррақәа иҟоу археологиатәи адокументалтәи хыҵхырҭақәа иуадаҩны ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә урҭ критикада рхархәара ҟалом: «ҿырҳәалатәи атеориа» аҟынтәи адыррақәа шаҳаҭра рзыруеит аҭоурыхтә дыррақәа рҿы ас еиԥш иҟоу атрадициақәа рҿы ицәырҵыр акәу аилагара дуқәа.
Уажәы еилкаахеит Гомер ипоемақәа рдунеи ажәытә бырзенцәа «[[Тёмные века (Древняя Греция)|ршәышықәса лашьцақәа]]» раан иҟаз аԥсҭазаара ииашоу асахьа шаанарԥшуа<ref>Феномен полиса в современной зарубежной историографии: Реф. сб. / РАН. ИНИОН. Центр социал. науч.-информ. исслед. Отд. истории; Отв. ред. Медовичев А. Е. — М., 2011. — 152 с. — (Сер.: Всеобщая история). С. 6.</ref>.
== Гомер адунеитә культураҿы ==
[[Файл:AmbrosianIliadPict47Achilles.jpg|thumb|Абжьарашәышықәсазтәи «Илиада» азы асахьа]]
Гомер ипоемақәа «Илиада», «Одиссеиа» ажәытә бырзенцәа ирырҭаз анырра [[евреи|ауриақәа]] [[Тора|Тора]] шырнырыз иаҿдырԥшуеит<ref>{{Cite web |url=http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |title=2. ФОРМЫ ГРЕЧЕСКОЙ ЖИЗНИ, ПОДГОТОВИВШИЕ РОЖДЕНИЕ ФИЛОСОФИИ 2.1. Поэмы<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2016-02-08 |archive-date=2016-02-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160214223159/http://scibook.net/filosofiya-nauki-knigi/formyi-grecheskoy-jizni-podgotovivshie-18898.html |url-status=live }}</ref>.
Ажәытә Бырзентәыла [[Классическая Греция|аклассикатә епоха]] аҵыхәтәантәи аамҭазы иҟалаз аҵаратә система Гомер ипоемақәа рҵарала ишьақәгылан. Урҭ хәҭак, мамзаргьы зегьы гәынкыланы ирҵон, уи атемақәа рыла аԥхьарақәа еиҿыркаауан, уҳәа убас иҵегьы. Ари асистема [[Древний Рим|Рим]] иаҿнаҵааит, уаҟа [[I век|ҳера I-тәи ашәышықәса]] инаркны Гомер иҭыԥ [[Вергили|Вергили]] иааникылеит.
[[Финкельберг, Маргалит|Маргалит Финкельберг]] ишазгәалҭо ала, аиааира ззымгаз [[троя|Троиаа]] рышьҭрақәа реиԥш зхы зыԥхьаӡоз римаа Гомер ипоемақәа мап рцәыркит, уи иахҟьаны, абырзен бызшәала ицәажәоз Мрагылара аканонтә статус хьчо, Аиҭарҿиара ҟалаанӡа лаҭынтәи Мраҭашәара иацәыӡит<ref>{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2008/93/te41.html |title=Журнальный зал {{!}} НЛО, 2008 N93 {{!}} Т. Ф. ТЕПЕРИК, В. БУЯКОВА, АЛИНА БОДРОВА — Гаспаровские чтения √ 2008<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-05-14 |archive-date=2014-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140514223623/http://magazines.russ.ru/nlo/2008/93/te41.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Sir Lawrence Alma-Tadema, English (born Netherlands) - A Reading from Homer - Google Art Project.jpg|thumb|right|[[Альма-Тадема, Лоуренс|Лоуренс Альма-Ҭадема]]. «Гомер иԥхьара», 1885 шықәса]]
Аклассика ашьҭахьтәи аамҭазы агекзаметриатә поема дуқәа Гомер идиалект ала иаԥырҵон, мамзаргьы «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирҿыԥшны, мамзаргьы [[агон|ирацлабуа]]. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Аполлоний Родосский|Родостәи Аполлони]] иҩымҭа «[[Аргонавтика (Аполлоний Родосский)|Аргонавтика]]», [[Квинт Смирнский|Смирнатәи Квинт]] иҩымҭа «Пост-Гомертәи ахҭысқәа», насгьы [[Нонн Панополитанский|Панополитантәи Нонн]] иҩымҭа «Дионис ихҭысқәа». Егьырҭ аеллинтә поетцәа, Гомер ихаҭабзиарақәа ирықәшаҳаҭхозаргьы, аепикатә форма ду рҽацәырыхьчон, «аӡиас дуқәа рҿы аӡы хәашьуп» ҳәа ([[Каллимах из Кирены|Каллимах]]<ref>Гимн 2, 108—109.</ref>) — аусумҭа хәыҷы аҿы мацара ауп валашьа змам ахаҭабхзиара аҟынӡа анаӡара ахьалшо ҳәа агәра ганы.
[[Римская литература|Ажәытәтәи Рим алитератураҿы]] еиқәхаз раԥхьаӡатәи (аԥҵәаха) аусумҭа абырзен [[Ливий Андроник|Ливиус Андроник]] иҟаиҵаз аҩымҭа «Одиссеиа» аиҭага ауп. Римтәи алитература аусумҭа хада — [[Вергили|Вергили]] ифырхаҵаратә епос «[[Энеида|Енеида]]», «Одиссеиеи» (раԥхьатәи ашәҟәқәа 6) «Илиадеи» (аҵыхәтәантәи ашәҟәқәа 6) рҿыԥшра ауп. Гомер ипоемақәа иҟарҵаз анырра антикатә литературатә ҩымҭақәа шамахамзар зегьы рҿы иубарҭоуп.
Гомер [[Средневековая литература|Мраҭашәаратәи абжьарашәышықәсақәа]] рзы дрыздыруамызт избан акәзар Византиеи иареи реизыҟазаашьақәа ԥсыҽын, ажәытә бырзен бызшәа издыруамызт, аха агекзаметриатә фырхаҵаратә епос Вергили ибзоурала акультураҿы аҵакы ду ааннакылоит.
[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] Гомер ибзианы дырдыруан, насгьы ибзианы дҭырҵаауан. Иахьа уажәраанӡагьы еиқәханы иҟоуп жәабала инагӡоу Гомер ипоемақәа зну Византиатәи анапылаҩырақәа, уи антикатә литературатә ҩымҭақәа рзы зеиԥшыҟам усуп. Уи адагьы, Византиатәи аҵарауаа Гомер изку [[схолии|асхолиақәеи]] ахҳәаақәеи рыҩуан, еизыргон, насгьы иаԥырҵон. Иахьатәи акритикатә ҭыжьымҭаҿы архиепископ [[Евстафий Солунский|Евстафи]] «Илиадеи» «Одиссеиеи» ирызку ихцәажәара быжь-томк амҽханакуеит. Византиатәи аимпериа аҵыхәтәантәи аамҭазы, насгьы уи [[Падение Константинополя (1453)|анхыбгала]] ашьҭахь, абырзен напылаҩырақәеи аҵарауааи Мраҭашәараҟа амҩа рыԥшаауеит, насгьы [[эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара]] аамҭазы Гомер ҿыц изааҭгылоит.
[[Данте Алигьери|Данте Алигьери]] Гомер џьаҳаным [[Ад (Божественная комедия)|актәи агьежь]] аҿы дҟаиҵоит, иқьырсианым, аха зусқәа бзиоу уаҩык иаҳасабала.
Иҟалап «Илиада» зегь раасҭа инаӡоу ахҩылаақәа руак Урыстәылаҟа иаазҭгьы [[Иван III Васильевич|Иуан III]] иԥҳәыс [[Софья Палеолог|Софиа Палеолог]] лбиблиотека иацны XV-тәи ашәышықәсазы. Ари «академиатә сиа» Византиатәи аклассикатә қьаадырша асахьа змоу еиҭеигеит [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]]. Ақьаадырша аҩбатәи азбжак ԥыҭрак ашьҭахь гәымбылџьбарала игәылаԥиҟазар ҟалап Санкт-Петербург аус зуаз [[Шлёцер, Август Людвиг|Август Лиудвиг Шлиоцер]], насгьы XVIII-тәи ашәышықәсазы Германиа иҭиит, уаҟа уи ԥыҭрак ашьҭахь иагьыԥшаахеит. Раԥхьатәи аурыс бызшәахьы еиҭагоу апоезиатә еиҭага ду (Александриатәи ажәеинраалала «Илиада» ашәҟәқәа фба) [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] итәуп (1787).
1829 шықәсазы [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] инаигӡеит «Илиада» аиҭагара. [[Белинский, Виссарион Григорьевич|Виссарион Григори-иԥа Белински]] ирецензиақәа изларҳәо ала, аоригинал аҟынтәи аиҭагара ҷыдала еиҷаҳаны, баҩхатәра дула иҟаҵан. [[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|Александр Сергеи-иԥа Пушкин]]гьы Гомер иеиҭагара атәы акьыԥхь аҿы ҩынтә далацәажәеит: «Гомер иҩымҭа Илиада, Гнедич еиҭеигаз...» ҳәа зыӡбахә ҳәоу азгәаҭа ацны («Литературная газета», 1830, № 2; шәахә ат. 6) насгьы акуплет «Илиада аиҭагара иазкны»:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Сара исаҳауеит зыбжьы мгоу анцәатә еллинтә ажәа абжьы;
Аҭаҳмада ду игага сныруеит игәаҭеиуа ԥсыла.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Ари ажәеинраала аԥхьа мызкы шабжьаз, Пушкин иԥсабаратәу алаф ҳаҭыр ақәҵаны «Илиада аиҭагахь» ҳәа аепиграмма иҩит, уи зыхҟьаз аҭагылазаашьақәа реиқәшәара ауп (Гомер длашәын, Гнедич дыхәан):
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Гнедич дпоет хәахәан, алашә Гомер иеиҭагаҩ,
Уи аиҭагагьы аганкахьала аҿырԥштәы еиԥшуп.
</poem>
{{Ацитата алгара}}
Анапылаҩыратә епиграмма Пушкин игәцаракны ицәаӷәеит.
Иара убас Гомер деиҭаргон [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]], [[Вересаев, Викентий Викентьевич|Викенти Викенти-иԥа Вересаев]], [[Шуйский, Павел Александрович|Павел Александр-иԥа Шуиски]] («Одиссеиа», 1948 ш., Уралтәи Ауниверситет Ашәҟәҭыжьырҭа, атираж 900 екземплиар). Адунеи аҭоурых аҿы зегь реиҳа идуу Гомер иҭыжьымҭа ҳәа иԥхьаӡатәуп «Московски Рабочии» ашәҟәҭыжьырҭа иҭнажьыз, ацәа жәпа змаз, ҩ-томкны иҭыҵыз «Илиадеи», «Одиссеиеи», 1982 шықәса — атираж 150 нызқь екземплиар.
XXI-тәи ашәышықәсазы Гомер иеиҭагара иацырҵоит: [[Амелин, Максим Альбертович|Максим Альберт-иԥа Амелин]]<ref>Гомер. [http://magazines.gorky.media/novyi_mi/2013/2/g9.html Одиссея. Песнь первая] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130829050517/http://magazines.russ.ru/novyi_mi/2013/2/g9.html |date=2013-08-29 }}. Перевод с древнегреческого и предисловие Максима Амелина. [[Новый мир (журнал)|Новый мир]]. 2013, № 2.</ref> («Одиссеиа» актәи ашәа, 2013 ш.); [[Сальников, Александр Аркадьевич|Александр Аркади-иԥа Сальников]] иахьатәи аурыс бызшәахьы еиҭеигеит «Илиада» (2011), «Одиссеиа» (2014—2015).
== Аиҭагақәеи аиҭаҳәақәеи, аҭыжьымҭақәеи ==
[[Файл:Page from the first printed edition of collected works by Homer.jpg|thumb|[[Флоренция|Флоренциа]] 1488—1489 шықәсқәа рзы икьыԥхьыз Гомер ишәҟәы аҟынтәи даҟьак. Ашәҟәы ҵәахуп [[Национальная библиотека Франции|Франциа Амилаҭтә библиотекаҿы]] ]]
* [[Ливий Андроник|Ливи Андроник]] (ҳ.ҟ. 280 шықәсазшәа — ҳ.ҟ. 200. шықәсазшәа) «Одиссеиа» алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит.
* 1165 шықәсазы [[Сент-Мор, Бенуа де|Бенуа де Сент-Мор]] [[Старофранцузский язык|ажәытә францыз бызшәала]] «Троиа иазку ароман» ииҩит, 30000 цәаҳәа инареиҳаны зҵазкуа, уи Аквитаниатәи аҳкәажә [[Алиенора Аквитанская|Алиенора]] илзикит. Ианииҩуаз ихы иаирхәон Гомер ипоемақәа лаҭын бызшәала реиҭаҳәара, иара убас [[Дарет Фригийский|Фригиатәи Дарет]] иҩымҭа «Троиа аилаҳара аҭоурых», [[Диктис Критский|Криттәи Диктис]] иҩымҭа «Троиатәи аибашьра амшынҵа», [[Овидий|Овиди]] иҩымҭа «[[Метаморфозы (Овидий)|Аметаморфозақәа]]».
* [[Гермониак Константин|Константин Гермониак]] [[Эпирское царство|Епиртәи адеспот]] [[Иоанн II Орсини|Иоанн II Орсини]] (1323—1335) иԥҳәыс [[Анна Палеолог (регент Эпира)|Анна Палеолог]]и (1335—1337 рзы Епиртәи адеспотина) раҳҭынратә поет иакәын. Урҭ рыдҵала, иара Гомер иҩымҭа «Илиада» аус адулара мҩаԥигеит, зегьы еилыркаауа абызшәала ҿыц иҩны. «Илиада» аверсиа ҿыц аҿы 8799 ажәеинраала 24 рапсодиатә ашәақәа рахь еизгоуп.
* [[Пилатос, Леонтиос|Леонтиос Пилатос]] (?—1366) [[Франческо Петрарка|Франческо Петрарка]] изы алаҭын бызшәахьы апрозатә еиҭагара 1359 шықәсеи 1362 шықәсеи рыбжьара инаигӡеит.
* [[Полициано, Анджело|Анџьело Полициано]] (1454—1494) 1470 шықәсазы «Илиада» аҩбатәии ахԥатәии ашәақәа гекзаметрла алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит, убри алагьы «Гомер қәыԥш» ҳәа ахьӡшьара даԥсахеит.
* 1488-1489 шықәсқәа рзы [[Флоренция|Флоренциа]] ақалақь аҿы хылҵшьҭрала абырзен [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны бырзен бызшәала «Илиадеи» «Одиссеиеи» икьыԥхьит. «Илиада» аҭыжьра ианазыҟеиҵоз иара ихы иаирхәеит 1468 шықәсазы Константинопольтәи алаҭын патриарх [[Виссарион Никейский|Никеиатәи Виссарион]] иара иаԥиҵаз Венециатәи [[Библиотека Марчиана|Марк ихьӡ зху ашәҟәыҵәахырҭа (Марчиантәи ашәҟәыҵәахырҭа)]] иаиҭаз аманускрипт Venetus A.
* Андреас Дивус 1537 шықәсазы [[Уанаҿа|Венециа]] ақалақь аҿы икьыԥхьит «Илиадеи» «Одиссеиеи» алаҭын бызшәахьы реиҭагақәа.
* [[Чапмен, Джордж|Џьорџь Чапмен]] (1559 шықәсазшәа — 1634) «Иллиадеи» «Одиссеиеи» раԥхьаӡатәи англыз бызшәахьы реиҭагақәа ҟаиҵеит.
* [[Кондратович, Кирьяк Андреевич|Кириак Андреи-иԥа Кондратович]] (1703—1788) 1758—1759 шықәсқәа рзы раԥхьаӡакәны «Илиада» прозала аурысшәахь еиҭеигеит. Аиҭага ҭыжьӡам, ишеиқәхазгьы.
* [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Васили-иԥа Ломоносов]] (1711—1765) — раԥхьаӡа иҭыҵыз «Илиада» аҟынтәи ацыԥҵәахақәа реиҭагақәа дравторуп.
* [[Екимов, Пётр Екимович|Пиотр Еким-иԥа Екимов]] (1735 раҟара — 1795 ашьҭахь) 1776—1778 шықәсқәа рзы «Илиада» апрозатә еиҭага икьыԥхьит, 1779 шықәсазы аҭауад [[Потёмкин, Григорий Александрович|Григори Александр-иԥа Потиомкин]] «Одиссеиа» апрозатә еиҭага изыҟеиҵеит.
* [[Костров, Ермил Иванович|Ермил Иуан-иԥа Костров]] (1755—1796) 1778—1811 шықәсқәа рзы Александриатәи ажәеинраалала икьыԥхьит «Илиада» аиҭага.
* [[Гнедич, Николай Иванович|Николаи Иуан-иԥа Гнедич]] (1784—1833) 1829 шықәсазы «Илиада» гекзаметрла (аоригинал ажәеинраалатә шәагаа) аиҭага ҭижьит.
* [[Жуковский, Василий Андреевич|Васили Андреи-иԥа Жуковски]] (1783—1852) 1849 шықәсазы иҭижьит «Одиссеиа» аиҭага гекзаметрла (аоригинал апоезиатә шәагаа).
== Агәалашәара анаӡаӡатәра ==
* 1976 шықәсазы, [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] [[Меркурий (планета)|Меркури]] аҟны 320 километр аҭбаара змоу [[Гомер (кратер)|акратер]] Гомер ихьӡ ахнаҵеит.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
=== Атекстқәеи аиҭагақәеи ===
: ''Инарҭбаау адыррақәа шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
: ''шәахәаԥш иара убас: Гомер иҩымҭақәа англыз бызшәахьы реиҭагақәа''
* [[книгопечатание|Акьыԥхьра]] анцәыр, [[1488 год|1488]] шықәсазы Флоренциа [[Димитрий Халкокондил|Димитри Халкокондил]] раԥхьаӡакәны иҭижьит «Илиадеи» «Одиссеиеи».
* ''Аурыс прозатә еиҭага'': Полное собрание творений Гомера. / Пер. Г. Янчевецкого. Ревель, 1895. 482 стр. (приложение к журналу «Гимназия»)
* Асериа «[[Loeb classical library]]» аҟны аусумҭақәа хә-томкны иҭыҵит (№ 170—171 — Илиада, № 104—105 — Одиссеиа); насгьы № 496 — Гомер ихьыӡрашәақәа, Гомертәи аапокрифқәа, Гомер иԥсҭазаара иазку.
* Асериа «[[Collection Budé]]» аҟны аусумҭақәа жәба-томкны иҭыҵит: «Илиада» (алагалеи 4 томи), «Одиссеиа» (3 том) насгьы ахьыӡрашәақәа.
* ''Краузе В. М.'' Гомеровский словарь (к Илиаде и Одиссее). Со 130 рис. в тексте и картою Трои. СПб., А. С. Суворин. 1880. 532 стб. (''ареволиуциаԥхьатәи ашкол ҭыжьымҭа аҿырԥштәы'')
* {{книга
|автор=Анпеткова-Шарова Г. Г., Дуров В. С.
|часть=Часть I. Греция
|заглавие=Античная литература
|место=СПб
|издательство=Филологический факультет СПбГУ
|том=I
|год=2004
|isbn=5-8465-0191-5
|ref=Анпектова-Шарова & Дуров}}
=== Гомер изку амонографиақәа ===
: ''абиблиографиа иара убас шәахәаԥш астатиақәа [[Илиада|Илиада]], [[Одиссея|Одиссеиа]] рҟны''
* ''Авдеенко Е.А.'' Гомер. "Илиада": Мировоззрение эпоса. Москва: Классис, 2017. 420 с. -(Серия "Классическая гимназия"). 500 экз. ISBN 978-5-9908708-4-0 Одобрено издательским советом Русской Православной Церкви
* ''Альтман М. С.'' Пережитки родового строя в собственных именах у Гомера. (Известия ГАИМК. Вып. 124). М.-Л.: ОГИЗ, 1936. 164 стр. 1000 экз.
* ''Гордезиани Р. В.'' [https://web.archive.org/web/20071113192455/http://annals.xlegio.ru/greece/gordez/index.htm#pge ''Проблемы гомеровского эпоса''.] Тб.: Изд-во Тбил. ун-та, 1978. 394 стр. 2000 экз.
* [[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов, А. Н.]] Гомер в русских переводах XVIII—XIX веков. М.; Л.: Наука, 1964; переиздание М.: Индрик, 2001.
* ''Зелинский Ф. Ф.'' Гомеровская психология. Пг., Изд-во АН, 1920.
* ''Котенёва А. В.'' Психология в эпических поэмах Гомера. Понятия, феномены и механизмы. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. ISBN 978-3-659-95960-8
* Лорд А. ''Сказитель''. М., 1994.
* ''[[Лосев, Алексей Фёдорович|Лосев А. Ф.]]'' [https://web.archive.org/web/20071101045452/http://annals.xlegio.ru/greece/losev/index.htm#homer ''Гомер''.] М.: ГУПИ, 1960. 352 стр. 9 т.э.
** 2-е изд. (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]»). М.: Мол. гв., 1996=2006. 400 стр.
* ''Панченко Д. В.'' [http://eupress.ru/books/index/item/id/259 Гомер. «Илиада». Троя.] СПб., [[Европейский университет в Санкт-Петербурге|Издательство Европейского университета в Санкт-Петербурге]]. 2016.
* ''Петрушевский Д. М.'' Общество и государство у Гомера. М., 1913.
* ''Сахарный Н. Л.'' Гомеровский эпос. М.: ХЛ, 1976. 397 стр. 10000 экз.
* ''[[Суриков, Игорь Евгеньевич|Суриков И. Е.]]'' Гомер — М.: Молодая гвардия, 2017. — 320 с. — (Серия «[[Жизнь замечательных людей]]») — ISBN 978-5-235-03989-6.
* ''[[Таруашвили, Леонид Иосифович|Таруашвили Л. И.]]'' Гомер в зеркале новоевропейских переводов: Пластико-тектонический аспект. — М.: [[Памятники исторической мысли (издательство)|Памятники исторической мысли]], 2013. — 176 с. — ISBN 978-5-88451-313-6
* ''Толстой И. И.'' Аэды: Античные творцы и носители древнего эпоса. М.: Наука, 1958. 63 стр.
* ''Фрейденберг О. М.'' Миф и литература древности. М.: Вост. лит. 1978. 2-е изд., доп. М., 2000.
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]], Котенёва А. В.'' Очерки по истории мировой культуры: боги и герои античной мифологии. М.: [[Московский государственный горный университет |МГГУ]], 2013. 351 с. 100 экз. ISBN 978-5-91615-032-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Античный космос и его обитатели. — Saarbrücken: [[LAP LAMBERT Academic Publishing]], 2016. — 154 с. ISBN 978-3-659-96641-5
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Герои Троянской войны. Пособие. М.: Эдитус, 2017. 28 с. ISBN 978-5-000-604-4
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: духовно-нравственные основания истории. Пособие. М.: Эдитус, 2024. 64 с. ISBN 978-5-00217-251-1
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Хроники Илиона: Троянская война и конец рода героев. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 66 с. ISBN 978-5-00217-478-2
* ''[[Челышев, Павел Валентинович|Челышев П. В.]]'' Очерки по истории культуры: феномен героического в античной мифологии. Пособие. М.: Эдитус, 2025. 72 с. ISBN 978-5-00217-477-5
* ''Шталь И. В.'' Художественный мир гомеровского эпоса. М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1983. 296 стр. 6900 экз.
* ''Ярхо В. Н.'' Вина и ответственность в гомеровском эпосе. ''[[Вестник древней истории]]'', 1962, № 2, с. 4-26.
* G. Autenrieth, R. Keep. [https://archive.org/details/homericdictionar00auterich/page/n8 A Homeric Dictionary]. New York, 1880.
* Cunliffe R. J. ''A lexicon of the homeric dialect''. L., 1924.
* Leumann M. ''Homerische Würter.'' Basel, 1950.
* Michalopoulos, Dimitri, ''L'''Odyssée ''d’Homère au-delà des mythes'', Le Pirée: Institut d’Histoire Maritime Hellène, 2016, ISBN 978-618-80599-2-4
* Treu M. ''Von Homer zur Lyrik''. München, 1955.
* Whitman C.H. ''Homer and the heroic tradition.'' Oxford, 1958.
Гомер ирецепциа:
* ''[[Егунов, Андрей Николаевич|Егунов А. Н.]]'' Гомер в русских переводах XVIII—XIX вв. М.-Л., 1964. (2-е изд.) М.: Индрик, 2001.
=== Астатиақәа ===
'''аурыс бызшәала'''
* {{БРЭ |статья=Гомер |автор= |том=7 |страницы= 378—379|ref=БРЭ|ссылка=https://old.bigenc.ru/literature/text/2368659|архив=https://web.archive.org/web/20221202153724/https://bigenc.ru/literature/text/2368659|архив дата=2022-12-02}}
* [http://www.varvar.ru/arhiv/texts/akimova2.html Гомеровский эпос: миф и ритуал.] // Акимова Л. И. Искусство Древней Греции: Геометрика и архаика. — СПб.: [[Азбука-классика]], 2007.
* {{ВТ-ЭСБЕ|Гомер|[[Мищенко, Фёдор Герасимович|Мищенко Ф. Г.]]}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Реальный словарь классических древностей / под ред. Ф. Любкера. — СПб., 1885. — Ст. «Homerus».
=== Гомер ихьыӡрашәақәа рбиблиографиа ===
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Перевод гимнов Ивлин-Уайта] (англ.)
* В серии «[[Collection Budé]]»: ''Homere''. Hymnes. Texte établi et traduit par J. Humbert. 8e tirage 2003. 354 p.
Аурыс еиҭагақәа:
* ахьыӡрашәақәа хазы-хазы еиҭеигеит С. П. Шестаков.
* Гомеровы гимны. / Пер. [[Вересаев, Викентий|В. Вересаева]]. М.: Недра, 1926. 96 стр.
** переизд.: Античные гимны. М.: Изд-во МГУ. 1988. С. 57-140 и комм.
* Гомеровы гимны. / Пер. и комм. Е. Г. Рабинович. М.: Carte blanche, [[1995]].
Аҭҵаарақәа:
* ''Деревицкий А. Н.'' Гомерические гимны. Анализ памятника в связи с историей его изучения. Харьков, 1889. 176 стр.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.philology.ru/literature3/vakhrushev-97.htm Гомер]. Зарубежные писатели. Биобиблиографический словарь
* [http://fantlab.ru/autor10407 Афантастика алабораториа]
* [https://web.archive.org/web/20070930015304/http://all-art.org/literature/odissea/index.html Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея» с комментариями, приложениями и иллюстрациями]
* [http://www.perseus.tufts.edu/hopper/collection?collection=Perseus:collection:Greco-Roman Греческие тексты поэм]
* [http://omhpos.narod.ru/ Гомер «Одиссея» в переводе Шуйского, с комментариями]
* [https://www.anews.com/p/130536769-poeht-gomer-biografiya-i-tvorchestvo-poehmy-gomera-iliada-i-odisseya/ Поэт Гомер: биография и творчество. Поэмы Гомера «Илиада» и «Одиссея». Большая статья на Anews.com]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Гомер| ]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. I-тәи азқьышықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Ажәытәбырзен поетцәа]]
[[Акатегориа:Ажәытә Бырзентәыла апоетцәа]]
[[Акатегориа:Ҳ. ҟ. 8-тәи ашәышықәсазтәи апоетцәа]]
[[Акатегориа:Абырзенцәа рмифқәа еиҭазҳәоз амифографцәа| ]]
[[Акатегориа:Апоетцәа лашәқәа]]
[[Акатегориа:«Анцәатә комедиа» аперсонажқәа]]
[[Акатегориа:Зусумҭақәа ҳаамҭанӡа иааз антикатәи ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Абырзен анцәақәа]]
[[Акатегориа:Ажәабжьҳәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Амифографиа]]
[[Акатегориа:Бырзентәылатәи афантастика ашәҟәыҩҩцәа]]
[[Акатегориа:Нцәахәыс иҟаҵаз ахацәа]]
pawch1ya2xmvfwpy5s4jy45n1raepco
Акультура
0
55378
172627
171994
2026-08-24T13:30:15Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Акультура]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
171994
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Marco Porcio Caton Major.jpg|мини|[[Марк Порций Катон Старший|Маркус Порциус Като Аиҳабы]]<br>(234-149 ш. ҳ. ҟ.). Ажәа ''cultura'' раԥхьаӡа акәны иуԥылоит ақәаарыхра иазку итрактат ''[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]'' аҟны (160 ш. ҳ. ҟ. иназынаԥшуа).]]
'''Акультура''' ({{lang-la|cultura}} — «адгьыл сықәаарыхуеит, аус адызулоит»<ref>Этимологический словарь русского языка Семёнова А. В., статья «Культура»</ref>, шәахә. [[агрокультура|агрокультура]]<ref>Этимологический словарь школьника, Успенский Л. В., статья «Культ»</ref>, colere аҟынтәи — «ақәаарыхра, ахылаԥшра»<ref name="автоссылка1">Этимологический словарь русского языка Шанского Н. М., статья «Культ»</ref>, иазааигәоу — «[[культ|акульт]]»<ref name="автоссылка1" />) — [[люди|ауаа]] рҿы ишьақәгылаз [[ценность|ахәшьарақәа]], [[Норма (правило)|анормақәа]], [[Обычай|аҵасқәа]], [[Адин|адинхаҵарақәеи]] [[обряд|ақьабзқәеи]], [[Знание|адыррақәеи]] [[Умение|аҟазареи]], атехникеи атехнологиақәеи, [[Мышление|ахәыцшьа]], аусура, аинырра, акоммуникациа рзы азнеишьақәа<ref name="БРЭсult">{{БРЭ|статья=Культура|id=|автор=Межуев Вадим Михайлович, Константинов Андрей Викторович|ссылка=https://bigenc.ru/c/kul-tura-26efdd}}</ref>. [[Афилософиа|Афилософиа]], [[Культурология|акультурологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Социология|асоциологиа]], [[Искусствознание|аҟазараҭҵаара]], [[Лингвистика|абызшәадыра]] ([[Этнолингвистика|аетнолингвистика]]), [[Политология|аполитологиа]], [[Этнология|аетнологиа]], [[Психология|апсихологиа]], [[Экономика|аекономика]], [[Педагогика|апедагогика]] рыҭҵаара амаҭәар.
Акультура ахылҵшьҭрас иԥхьаӡоуп ауаҩытәыҩсатә усура, [[познание|адырра]], [[творчество|арҿиара]].
== Акультура еиуеиԥшым аилкаарақәа ==
Адунеи аҿы иҟоу акультура, афилософиатәи аҭҵаарадырратәи [[Определение (логика)|ҳәаақәҵақәа]] рыхкырацәара, ари аилкаара акультуратә обиекти амаҭәари еиҳа иубарҭоу дыргак аҳасабала азхьаԥшра алнаршом, уи еиҳа еилккоу, иҭшәоу ахықәкылатәра аҭахуп<ref>{{книга |заглавие=Культурология. XX век. Энциклопедия в двух томах |ссылка=http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm |ответственный=Главный редактор и составитель С.Я.Левит |место=СПб. |издательство=Университетская книга |год=1998 |страниц=640 |isbn=5-7914-0022-5 |тираж=10000 экз. |archive-date=2009-05-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090531144259/http://psylib.org.ua/books/levit01/txt061.htm }}</ref>: Акультура еилкаахоит абас …
* «Акультура азеиԥшуаҩытәыҩсатәи адоуҳатәи [[Ценности|беиарақәа]] практикала рынагӡара ауп»<ref>Выжлецов Г. П. Аксиология культуры. — СПб.: [[СПбГУ]]. — С.66</ref>;
* «Ҭоурыхла иалкаау ауаажәларреи ауаҩи рыҿиара аҩаӡара, ауаа рыԥсҭазаареи русуреи аиҿкаара ахкқәеи аформақәеи рыла иаарԥшу, иара убас урҭ иаԥырҵо аматериалтәи адоуҳатәи беиарақәа рыла иарбоу» ([[БСЭ|АЕД]]);
* «Ауаҩы ихымҩаԥгашьа аганахьала [[Генетика|генетикала]] ихылҵшьҭратәым адырраҭара аизакра» ([[Лотман, Юрий Михайлович|Иу. М. Лотман]]);
* «Ауаҩы ибиологиатәым цәырҵрақәа реизак зегьы»<ref>{{книга |автор=[[Пелипенко, Андрей Анатольевич|Пелипенко А. А.]], [[Яковенко, Игорь Григорьевич|Яковенко И. Г.]] |заглавие=Культура как система |ссылка=http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx |место=М. |издательство=[[Языки русской культуры]] |год=1998 |archive-date=2011-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110426005146/http://apelipenko.ru/%D0%9D%D0%B0%D1%83%D0%BA%D0%B0/%D0%9C%D0%BE%D0%BD%D0%BE%D0%B3%D1%80%D0%B0%D1%84%D0%B8%D0%B8/%D0%9A%D1%83%D0%BB%D1%8C%D1%82%D1%83%D1%80%D0%B0%D0%BA%D0%B0%D0%BA%D1%81%D0%B8%D1%81%D1%82%D0%B5%D0%BC%D0%B0.aspx }}</ref>;
* «Акультура, аритуалтәи адинхаҵаратәи маҵзурақәа раҳасабала еиҳа ишьахәу, узыршанхо ацәырҵрақәагьы уахь иналаҵаны, анызаара ахышәарақәа рышьклаԥшразы ахархәагақәа риерархиатә система аҳасабала еилкаахар алшоит» (Ҳ. О. Уилсон);
* «Ҭоурыхла ишьақәгылаз ахымҩаԥгашьеи аусуреи рнормақәа рсистема». Ари асистемаҿы аиндивид азеиԥш норма иакзаҵәыку«зегьы еицырзеиԥшу» «аныԥшра» акәны аилыркаароуп. (Ҳ.Ильенков, Афилософиеи акультуреи).
[[Антропологиа|Антропологиаҿы]] акультура ҳәа еилыркаауеит «ауаажәларра азырбо ахымҩаԥгашьеи артефактқәеи рҿы иааԥшуа еицрыдыркылахьоу агәаанагарақәа. ...Акультура, абасала, абстракциоуп, даҽакала иуҳәозар, ауаажәларра еиуеиԥшым алахәылацәа уск, ма обиектк иарҭо аҵакқәа зымпыҵаку ҿырԥштәуп. ...Иара убасгьы, „акультура“ ауаажәларра алахәылацәа еицҿакны ҳәоуеиқшәарала рхымҩаԥгашьа акзаара аҩаӡара иеиԥшаҳтәыр ҳалшоит.» (Роберт Редфилд, 1941<ref>{{Акьыԥхьра |книга |язык=en |автор линк=:en:Robert Redfield |автор имя=Robert |автор=Redfield |заглавие=The Folk Culture of Youcatan |место=Chicago |издательство=University of Chicago Press |год=1941 |pages=132 }}</ref>; цит. по: Беккер, 2018<ref name="Беккер, 2018">{{Акьыԥхьра |книга |автор линк=Беккер, Говард |автор имя=Г. |автор=Беккер |заглавие=Аутсайдеры |место=М. |издательство=Элементарные формы |год=2018 |ответственный=Пер. с англ. Н. Г. Фархатдинова; под ред. А. М. Корбута |страниц=272 |страницы=99–100 |ббк=60.54 |isbn=978-5-9500244-2-9 }}</ref>).
=== Ажәытәӡара ===
Ажәытә Бырзентәыла атермин «акультура» иазааигәан [[пайдейя|паидеиа]], уи иаанарԥшуан аилкаара «аҩныҵҟатәи акультура», мамзаргьы, даҽакала иуҳәозар, «аԥсы акультура».
Алатын хыҵхырҭақәа рҿы раԥхьаӡа акәны ажәа уԥылоит [[Марк Порций Катон Старший|Марк Порциа Катон Аиҳабы]] адгьылқәаарыхра иазку итрактат «[[De Agri Cultura|De Agri Cultura]]» (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 160 шықәса инарзынаԥшуа) — алатын проза зегь реиҳа изаатәу абаҟаҿы.
Ари атрактат баша адгьыл аус адулара акәымкәа, адәы ахылаԥшра иазкуп, адгьыл ақәаарыхра адагьы, ҷыдала гәыла-ԥсыла азыҟазаашьагьы азԥхьагәанаҭоит. Иаагозар, Катон адгьыл ҭыԥ аахәаразы абри аҩыза алабжьара ҟаиҵоит: умаашьакәа иааухәо адгьыл ҭыԥ акырынтә уакәшароуп; аҭыԥ бзиазар, шаҟа лассы-лассы игәоуҭало аҟара иугәаԥхоит. Абри «иугәаԥхо» хымԥада иҟазароуп. Уи ҟамлар, ахылаԥшра бзиагьы ҟалаӡом, мамзаргьы, акультура ҟалаӡом.
[[Файл:M-T-Cicero.jpg|thumb|left|Марк Туллиус Цицерон]]
Алатын бызшәаҿы ажәа аҵакырацәара амоуп:
* ақәаарыхра, аус адулара, ахылаԥшра (agri Lcr, C etc.); ааӡара (vitis C);
* адгьылқәаарыхра, [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] Vr, Q, H;
* ааӡара, аҵара, аҿиара (animi C; culturae patientem commodare aurem H);
* амҵахырхәара, аҳаҭырқәҵара (potentis amici H)<ref>[http://lingvo.yandex.ru/la?text=cultura&lang=la&search_type=lingvo&st_translate=on «cultura» в переводных словарях]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Аурымқәа рхы иадырхәон ажәа «акультура» иарбанзаалк обиектк аизыҟаратә еиҭарс аҿы, даҽакала иуҳәозар, изцааиуаз аиӷьтәра ҳәа ҵакыс измаз ажәеицааирақәа рҟны мацара: «culture juries» — ахымҩаԥгашьатә ԥҟарақәа раԥҵара, «culture lingual» — абызшәа аиӷьтәра уҳәа уб.иҵ.
Римтәи ацәажәаҩ, афилософ [[Марк Туллий Цицерон|Марк Тулли Цицерон]] (ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа 106-43 шықәсақәа) «Тускулантәи аиҿцәажәарақәа» рҿы ажәа «акультура» аҵакы еиҭарсны ихы иаирхәеит, афилософиа «аԥсы акультура» («cultura animae») ҳәа ахиҳәааит, мамзар, афилософиа знапы алаку ауаҩы адоуҳаи ахшыҩи ркультура имоуп ҳәа иԥхьаӡон.
=== Европа XVII—XVIII ашәышықәсақәа рзы ===
[[Файл:Johann Gottfried von Herder by Johann Ludwig Strecker, 1775.jpg|thumb|Иоханн Готфрид Гердер]]
Зхатәы ҵакы змоу еилкаараны «акультура» цәырҵит анемец зиндырҩы, аҭоурыхҭҵааҩ [[Пуфендорф, Самуэль фон|Самуель Пуфендорф]] иусумҭақәа рҿы (1632-1694). Иара ари атермин ихы иаирхәеит [[общество|ауаажәларраҿы]] [[воспитание|иааӡоу]] «иԥсабаратәым ауаҩы» идҳәаланы, [[образование|аҵара змам]] ауаҩы диҿырԥшны.
Афилософиатә, анаҩс аҭҵаарадырратәи есҽнытәи ахархәарахь ажәа «акультура» раԥхьа иалеигалеит 1782 шықәсазы «Ауаҩытәыҩсатә жәла акультура аҭоурых аԥышәа» ҳәа ашәҟәы ҭзыжьыз анемец рккаҩы [[Аделунг, Иоганн Кристоф|И. К. Аделунг]].
1780-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара азҭоз [[Гердер, Иоганн Готфрид|И. Г. Гердер]] (1744-1803) иаахтны уи алатын хылҵшьҭреи ажәа «адгьылқәаарыхра» аетимологиатә еимадареи иақәирԥшуан. Иусумҭа аабатәи ашәҟәы «Ауаатәыҩса рҭоурых афилософиахь аидеиақәа» (1784-1791) аҟны иара «ауаҩытәыҩсатә жәла ааӡара» «агенетикатә процессгьы аорганикатә процессгьы» роуп ҳәа аарԥшуа иҩуан<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:ГАСК, 2000. — с. 39—53.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара иҳалшоит, ишакәхалак, ари ауаҩы игенезис аҩбатәи аҵакы аҭаны, акультура мамзаргьы, адгьыл ақәаарыхра ауп ҳҳәар ҟалоит, алашара ҳгәаларшәаны, [[просвещение|аҵаралашара]] ҳәа азаҳҳәар ҳалшоит, усҟан акультуреи алашареи реибаркыра адгьыл аҵыхәанӡа аҽеиҵнахуеит.
{{Ацитата алгара}}
[[Кант, Иммануил|И.Кант]], иаагозар, алшара акультура ааӡара акультура иаҿаиргылон. «Адәныҟатәи, „атехникатә“ культура ахкы ацивилизациа ҳәа азиҳәоит, — ҳәа азгәеиҭоит А.В. Гулыга. — Кант ацивилизациа ӷәӷәала аҿиара ибоит, агәҭынчымра аарԥшуа иазгәеиҭоит акультура ацәхьаҵра, аҵыхәтәантәигьы ԥхьаҟа ицоит, аха акырӡа ишьшьылаҳаны. Ари аишьашәаладара ауаатәыҩса ррыцҳарақәа жәпакы ирыхҟьоит»<ref>Гулыга А. В. Кант сегодня // И. Кант. Трактаты и письма. М.: Наука, 1980. С. 26.</ref>.
=== Урыстәылан XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы ===
XVIII ашәышықәсеи XIX актәи аԥшьбараки рзы аурыс бызшәа аилазаараҿы алексема «акультура» ыҟамызт, уи ус шакәу, иаагозар, [[Яновский, Николай Максимович|Н. М.Иановски]] еиқәиршәаз «Алфавитла иҟоу ажәеилыркааҩ ҿыц» иарҵабыргуеит (СПб., 1804. II ахәҭа. К инаркны Н аҟынӡа. Ад. 454). Ҩ-бызшәак рыла ишьақәгылаз ажәарқәа ажәа аурысшәахь аиҭагаразы ахархәара зылшо авариантқәа рыдыргалон. [[Гердер, Иоганн Готфрид|Гердер]], аилкаара ҿыц аарԥшразы, синонимқәаны ирыдигалаз анемец ажәақәа ҩба, аурыс бызшәаҿы ирықәшәоз акы заҵәык акәын — [[просвещение|аҵаралашара]].
Ажәа «акультура» аурыс лексикон ианалалаз 1830-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭа инаркны ауп. Иарбоу ажәа, аурыс лексикон аҿы аҟазаара азгәанаҭеит [[Ренофанц И. И.|И.И. Ренофан]] 1837 шықәсазы иҭижьыз «Аурыс шәҟәқәеи, агазеҭқәеи, ажурналқәеи рыԥхьара бзиа избо изы аџьыбаҭаҵа шәҟәы»<ref>Ренофанц И. Карманная книжка для любителя чтения русских книг, газет и журналов. СПб., 1837. С. 139.</ref>. Зыхьӡ ҳәоу ажәар иалнакаауан алексема аҵакқәа ҩба: актәи, «ачаарыхра, адгьылқәаарыхра»; аҩбатәи, «аҵарамазаара»<ref>Черных П. Я. Историко-этимологический словарь современного русского языка. М., 1993. Т. I. С. 453.</ref>.
Зҳәаақәҵақәа рҟынтәи ажәа «акультура» ҭҵаарадырратә терминк, философиатә категориак аҳасабала ауаажәларра рыхдырра ишаламлацыз аазырԥшуа Ренофанц ижәар адунеи ақәлара шықәсык шагыз, Урыстәыла ицәырҵит аусумҭа, иара автор аилкаара «акультура» ахь ааԥхьара адагьы, инеиҵыху аилыркаареи атеориатә ҵаҵӷәи аиҭеит. Зыӡбахә ҳәоу Санкт-петербургтәи Аимператортә медико-хирургиатә академиа академик, зҽаԥсазтәыз апрофессор [[Велланский, Данило Михайлович|Д.М. Веллански]] (1774-1847) иҩымҭа «Ахатәы физиологиа азеиԥш хәанга хадақәеи мамзаргьы аорганикатә физика адунеии» ауп. Аҵарауаҩ-медик, афилософ-шеллингшьҭаныҟәа, иарбоу иԥсабарафилософиатәу иусумҭаҟынтәи ауп атермин «акультура» аҭҵаарадырратә хархәара алагалара адагьы, Урыстәыла ииашаны акультура-философиатә идеиақәа рышьақәгыларагьы аԥхьаӡара шымҩаԥгатәу.
{{Ацитата алагара}}
Аԥсабара — ауаҩытәыҩса идоуҳла иаарыху, убри ауп Акультура, Амаҭәар иашьашәалоу аилкаара еиԥш, Ацәаҩа иақәшәо. Акультура амаҭәар шьақәзыргыло зеиӷьыҟам амаҭәарқәа роуп, Ацәаҩа амаҭәар акәзар, аҵакы иҟаҵәҟьоу еилкаарақәоуп. Акультураҿы арҿиарақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларала, Ацәаҩаҿы аԥҵамҭақәа мҩаԥысуеит еидҳәаларада. Убри аҟнытә, Акультура зеиӷьыҟам ҟазшьоуп, Ацәаҩа ахаҭабзиараҵәҟьа амоуп. — Аҩбагьы, ҵакыла, еицтәароуп; Ацәаҩа аҳрақәа ахԥагьы: адгьыл иҵоу, аҵиаатә, аԥстәы, Акультура ахкқәа ирыднакыло амаҭәарқәа Аҟазареи, Аҭҵаарадыррақәеи, Ацәаҩашәатә Ҵареи ирықәшәоит<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 196—197.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
{{Ацитата алагара}}
Ацәаҩа амаҭәартә мыругақәа ирықәшәоит Акультура зеиӷьыҟам аилкаарақәа, урҭ рдыррақәа рылаа, рцәеижьтә ҟазшьеи рыҳалал ҟазшьеи рҵакоуп. Аобиективтә еилкаарақәа афизикатә маҭәарқәа рыҭҵаара иаҵанакуеит, асубиективтә еилкаарақәа ауаҩытәыҩсатә доуҳаи уи аестетикатә рҿиамҭақәеи рыхҭысқәа ирызкуп<ref>Велланский Д. М. Основные начертания общей и частной физиологии или физики органического мира. СПб., 1836. С. 209.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
=== Урыстәылан XIX—XX ашәышықәсақәа рзы ===
Аԥсабареи акультуреи реиҿагылара- еиҿырԥшра Веллански иусумҭаҿы аԥсабареи «аҩбатәи аԥсабареи» (инапылаҟаҵароу) классикала реиҿагылара акәӡам, аха илабҿабатәу адунеии уи зеиӷьыҟам ахаҿсахьеи реихьырԥшра ауп. Акультура — ари доуҳатә лагамҭоуп, Адунеитә Доуҳа аныԥшра, цәала-жьыла иарбазар зылшо, зеиӷьыҟам ала иаарԥшу — иахыгоу аилкаарақәа рҿы (аобиективтәи асубиективтәи, адырра ззынархоу амаҭәар зеиԥшроу ала)<ref>Сугай Л. А. Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.</ref>.
[[Бердяев, Николай Александрович|Н. А. Бердиаев]] иазиԥхьаӡон:
{{Ацитата алагара}}
Акультура акульт иадҳәалоуп, уи адинхаҵаратә культ аҟынтәи иҿиауеит, акульт аихшара, аҵакы еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҭара иалҵшәоуп ҳәа. Афилософиатә хәыцра, аҭҵаарадырратә дырра, архитектура, аҿыханҵа, аскульптура, амузыка, апоезиа, амораль — зегьы ԥсабарала еизыршәаны ауахәаматә культ иалоуп, макьана инеиҵыхым, аихшара змам аформала. Акультурақәа рахьтә ижәытәӡатәиу — Египет Акультура ауахәамаҿы иалагеит, уи раԥхьатәи арҿиаҩцәа аныхаԥааҩцәа ракәын. Акультура абшьҭрақәа ркульт, аҳәамҭеи атрадициеи ирыдҳәалоуп. Уи иԥшьоу символикала иҭәуп, уаҟа даҽа доуҳатә ҵабыргык адыргақәеи аиԥшрақәеи рыҭоуп. Иарбан Культуразаалак (аматериалтә Культурагьы) адоуҳа Акультура ауп, иарбан Культуразаалак адоуҳатә шьаҭа амоуп — уи аԥсабаратә рыцҳарақәа риааиразы адоуҳа арҿиаратә усура иалҵшәоуп<ref>Бердяев Н. А. Смысл истории. М., 1990 °C. 166.</ref>.
{{Ацитата алгара}}
== Акультура аҭоурых аамҭеихшара ==
Европатәи акультура аҭоурых азы, иахьатәи акультурологиаҿы иадкылоуп анаҩстәи аамҭеихшара:
* Аԥхьаӡатәи акультура (4 азқь. ҳ. ҟ.);
* [[Древний мир|Ажәытәтәи адунеи]] акультура (4 азқь — V ашә. ҳ. ҟ.), уаҟа [[Древний Восток|Ажәытәтәи Мрагылара]] акультуреи [[Античность|Ажәытӡатәи аамҭа]] акультуреи алыркаауеит;
* [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] ркультура (V-XIV ашә.);
* [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара]] акультура мамзаргьы Аренессанс (XIV-XVI ашә.);
* [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] акультура (XVI-XIX ашә.).
*
Акультура аҭоурых аамҭеихшара, [[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аепоха]] иаҵанакуа акультура, зхала иҟоу аамҭаны алкаара ҷыдара хадас иамоуп, аҭоурыхтә ҭҵаарадырраҿы ари аепоха ихьшәоу Абжьарашәышықәса, мамзаргьы заатәи Аамҭа ҿыц ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Акультуреи аԥсабареи ==
Акультуреи [[Природа|аԥсабареи]] реимадара акультураҭҵаара апроблемақәа ируакуп.
[[Марк Порций Катон Старший|Марк Порци Катон Аиҳабы]] акультура аилкаара алеигалеит, адгьыл аус адулара иадкыло, ақәаарыхра, аиӷьтәра, аҳаҭырқәҵара ҳәа иҳәаақәиҵон. Ари аилкаараҿы, акультура ауаҩи [[природа|аԥсабареи]] русеицура, наҟ-ааҟтәи ахәарҭа иазырхоу акакәны ицәырҵуеит. Ас еиԥш аусеицураан, ауаҩы аԥсабара амаҭәарратә хәҭақәа идикылоит, игәҭакқәа алихуеит, иҵоит, аҭакс иџьабаа арҿиарала аԥсабара рбеиауа, аԥсы ахаҵо. Аԥсабара аиларбгара иазырхоу аусқәа ракәзар, иану [[Человечество|ауаатәыҩса]]гьы ирԥырхагамхарц залшом. Абас иҟоу ахымҩаԥгашьа иреиҳаӡоу ахдырратә усура иалҵшәаханы изыҟалаӡом, иара аазырԥшуагьы акультура ауп.
К.Ф. Завершински<ref>{{Книга|автор=Завершинский, К. Ф.|заглавие=Культура и культурология в жизни общества|ответственный=|издание=учебное пособие|место=Великий Новгород|издательство=НовГУ имени Ярослава Мудрого|год=2000|страницы=92|страниц=|isbn=|isbn2=}}</ref> излашьақәирӷәӷәо ала, акультура иазку агәаанагарақәа анышьақәгыло, Аиҭарҿиара аепоха аан ауп, «аԥсабаратәи анцәахаҵаратәи иреиԥшым иҷыдоу уаҩытәыҩсатә гәаанагарак аҳасабала». Ԥыҭрак ашьҭахь, «аԥсабаратә», «ацивилизациатә», «акультуратә» реиԥшымзаарақәа реилкаара мҩаԥысуеит Аамҭа Ҿыц аепоха аан, уи Иоганн Готфрид Гердер, Иммануил Кант русумҭақәа иузырҟәымҭхо ирыдҳәалоуп. Арҭ ахәыцыҩцәа ридеологиа ашьаҭаҿы, акультура ахшыҩ змоу зхы иақәиҭу рҿиараны иаарԥшуп, иара ахархәарала ауаҩы аԥсабара инапаҿы иааигоит, иҭахрақәа наигӡоит, убри аҟнытә аусура апроцесс аан, ауаҩытәыҩсатә ԥсабара акультура аиӷьтәра мҩаԥысуеит<ref>{{Cite web|url=https://lektsii.org/7-32179.html|title=Формирование духовной личности как части её духовной культуры|author=Аскалонова С.Б.|first=|website=Лекции|date=|pages=15|publisher=|access-date=2018-10-31|archive-date=2018-10-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20181031174026/https://lektsii.org/7-32179.html|url-status=live}}</ref>.
Иахьатәи, имаҷымкәа иуԥыло акультуреи аԥсабареи реиҿагылара алшоит, ауаҩытәыҩса иҟазаара аԥсабара иаҟәыҭханы, акультуреи ақалақьтә ԥсҭазаареи, [[Ацивилизациа|ацивилизациеи]] реиԥштәра азхәыцра алыршараан. Иуадаҩым ақалақьтә ԥсҭазаара иаҵанакуа ацәырҵрақәа рҿырԥштәқәа рыԥшаара, акультура ахкы иузахымԥхьаӡало, уимоу акультура аилаҳареи уи аҟамзаареи ирҿырԥшыганы изыҟамло. Арҭ реиԥш агәаанагарақәа ԥшаахар алшоит [[И. Г. Гердер|И. Г.Гердер]], [[Н. А. Бердяев|Н. А. Бердиаев]] русумҭақәа рҿы.
Агәрагара уадаҩӡам, ауаҩы дзырҿио аԥсабареи иареи хшыҩла русеицура апринципқәа раҟәыҭхара, еизгоу акультуратә мазара аилаҳарахь ишнанаго, анаҩс иара [[Ацивилизациа|ацивилизациатә]] ԥсҭазаара ахаҭагьы шеиланажьуа. Ҿырԥштәыс иҟалар алшоит ажәытә дунеи аҳәынҭқарра ҽиақәа жәпакы реилаҳареи иахьатәи ақалақь дуқәа рыԥсҭазаараҿы хыԥхьаӡара рацәала акультура акризис ацәырҵрақәеи.
== Акультура иахьатәи аилкаара ==
[[Антропологиа|Антропологиатә]] культура — аусура аганахьала — аԥсабареи, ауаажәларреи, ауаҩы ихаҭеи реиҭакразы, амаҭәарратәи адоуҳатәи аалыхқәа рыла иаарԥшу ауаҩытәыҩса иԥсҭазааратә мҩоуп.
[[Аксиологическая концепция культуры|Аксиологиатә культура]] («аксиос» — иаԥсоу) — иаԥсоу ахәшьара — иҟоуп ауаҩытәыҩсатә усура арҿиамҭақәа реизак, урҭ зыԥсоу иалкаау асоциалтә системақәа рыҩныҵҟа еицазхарҵахьоу, ари аизакыра иарбоу асоциалтә еиҿкаара доуҳатә шьаҭаны, дырганы иазыҟоуп.
Адырраҭара-семиотикатә культура — абиԥарала еимырдо, аҵакдурақәеи, анормақәеи, аҵакқәеи, адыргақәеи (асимволқәеи) рыла иаарԥшу асоциалтә ҵакы змоу [[информация|дырраҭароуп]].
== Акультуреи ацивилизациеи ==
{{Ацитата алагара}}
Акультура ахьԥсуа, ацивилизациа цәырҵуеит.
{{Ацитата алгара|источник=[[Освальд Шпенглер]]}}
Цивилизациак аҳасабала иахьатәи аилкаара «акультура» аиҳарак ишьақәгылеит XVIII — XIX ашәышықәсақәа рылагамҭазы [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]]. Уинахыс ари аилкаара, ганкахьала, иаҵанакуа иалагеит Европа ахаҭа еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа реиԥшымзаарақәа, даҽа ганкахьала — адунеи ахьынӡанаӡааӡо [[метрополия|аметрополиақәеи]] урҭ [[колония|рколониақәеи]] реиԥшымзаарақәа. Убри аҟнытәи уажәазы аилкаара «акультура» «[[Ацивилизациа|ацивилизациа]]» иаҟароуп, даҽакала иуҳәозар, аилкаара «[[природа|аԥсабара]]» иантиподуп. Ас еиԥш иҟоу аҳәаақәҵа ахархәара аҭо, хаз игоу ауааи атәылақәеи ацивилизациа аҩаӡарала имарианы реихшара алшоит. Хаз игоу авторцәа акультурагьы «адунеи аҿы зегьы иреиӷьу, иаԥҵаз, иҳәаз» ([[Арнольд, Мэтью|Метиу Арнольд]]) ҳәа ишьақәдыргылоит, уи аҳәаақәҵа иаднамкыло зегьы [[хаос|хыла-гәылоуп]], [[анархия|анархиоуп]]. Ари агәаанагарала, акультура ауаажәларраҿы асоциалтә ҿиареи апрогресси ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Арнольд иааиԥмырҟьаӡакәа иҳәаақәҵа ихы иаирхәоит: «... акультура, ҳара иҳадҳәалоу, зегьы ирызку адыррақәа раиура иахылҿиаауа, еиԥҟьара змам аиӷьтәра иалҵшәоуп, иара еибанаркуеит иреиӷьӡоу, иҳәази игәҭакызи» (Арнольд, [[1882|1882]]).
Апрактикаҿы, акультура аилкаара иреиӷьу аалыҵқәеи ахымҩаԥгашьеи зегьы рахь иаҵанакуеит, [[Аҟазара|аҟазареи]] [[классическая музыка|аклассикатә музыкеи]] уахь иналаҵаны. Абри агәаанагарала, аилкаара «акультуратә» ишакәхалак арҭ ахырхарҭақәа ирыдҳәалоу ауаа аднакылоит. Убри аан ауаа, аклассикатә музыка иадҳәалоу, еилкаарала иҳараку аҩаӡараҿы иҟоуп, аусуратә ҳаблақәа рҟынтәи [[рэп|ареп]] абзиабаҩцәа, мамзаргьы иаԥу аԥсҭазаашьа змоу [[Австралиа|Австралиа]] [[абориген|ашьагәыҭуаа]] раасҭа.
Амала, ас еиԥш иҟоу адунеихәаԥшышьа аҳәаақәа ирҭагӡаны, иҟоуп ахатәы цашьа — иаҳа имаҷны «акультура злоу» ауаа, аиҳарак, «иԥсабаратәу» ҳәа иахьрыхәаԥшуа, «иҳараку» акультура «ауаҩытәыҩсатә ԥсабара» ахәаҽра ахьадырҵо. Ари аҩыза агәаанагара уԥылоит XVIII ашәышықәса инаркны авторцәа аӡәырҩы русумҭақәа рҿы. Урҭ, иаагозар, инаҵшьны иазгәарҭоит [[народная музыка|жәлар рмузыка]] (анхацәа иаԥырҵаз акакәны) иԥсабаратәу аԥсҭазаашьа иаҳа ԥсыцқьарала ишаанарԥшуа, убри аан аклассикатә музыка хыхь-хыхьлатәины, [[декаданс|игәкажьганы]] иааԥшуеит. Ари аҩыза агәаанагара иқәныҟәаны, «мраҭашәаратәи ацивилизациа» анҭыҵ иҟоу ауаа — Мраҭашәара [[капитализм|акапитализм]] иԥхасҭанамтәыз «абнауаа аамсҭашәақәа» роуп.
Иахьа аҭҵааҩцәа реиҳараҩык ахырҟьацәарақәа рыҩбагьы мап рцәыркуеит. Урҭ ирыдыркылаӡом «ииашоу» акультура аконцепциа еиԥш, аԥсабара инагӡаны аҿаргыларагьы. Ара ирыдыркылоит «илыԥшаахым» акультура ҳаракы амазар шалшо «илыԥшааху» еиԥш, «имраҭашәаратәым» ауааԥсыра убасҵәҟьа культуратә уааԥсыраны иҟалар шалшо, амала ркультура даҽа знеишьақәак рыла ишаарԥшу. Иарбоу аконцепциаҿы «иҳараку» акультура алыԥшаахқәа ркультура ҳәа иԥхьаӡоуи, абаша уаа рҭахрақәа ирзырхоу атауарқәеи аԥҵамҭақәеи ирыҵаркуа «[[массовая культура|амассатә]]» культуреи реиԥшымзаара аарԥшуп. Иара убас усумҭақәак рҿы акультура ахкқәа рыҩбагьы, «иҳараку», «илаҟәу» еиуеиԥшым «[[субкультура|асубкультурақәа]]» рахь иаҵанакуеит.
[[философия жизни|Аԥсҭазаара афилософиа]] анемец хаҭарнак [[Освальд Шпенглер|Освальд Шпенглер]] игәаанагара акультура зхала иҟоу ацәеижь рацәа (еиуеиԥшым ажәларқәа), акыр шәышықәсақәа ицо зхатә еволиуциатә цикл иахысуа, ианыԥсуагьы, иаҿагыло ахь ииасны аиҭира ахҭысуеит — [[Ацивилизациа|ацивилизациахь]]. Ацивилизациа акультура иаҿадыргылоит уи зыԥсахуа аҿиара аетап аҳасабала, уаҟа хазы игоу ахаҭара арҿиаратә лшарақәа аҭахӡам, хадара зуа иԥсхьоу, ауаҩра злам агәаҵәажәпара ауп. Аглобализациа аамҭазы, аҵарауаа акультура аҭҵааразы аметодологиатә знеишьа хадақәа ирыхәаԥшуеит, уи аҵакы, аклассификациа азҵаарақәа, акультуреи ацивилизациеи реилкаарақәа реизыҟазаашьа адиалектика акатегориақәа «азеиԥш», «иҷыдоу», «иакзаҵәыку» рыла<ref>{{Статья|автор=Ажыбекова К. А.,Тогусаков О. А., Брусиловский Д. А.|заглавие=Коррелятивная взаимосвязь культуры и цивилизации (методологические аспекты)|ссылка=http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf|язык=|издание=Общество: философия, история, культура|тип=|год=|месяц=|число=|том=|выпуск=3|номер=|страницы=9–16|issn=2221-2787|doi=10.24158/fik.2017.3.1|archive-date=2017-05-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20170517081536/http://dom-hors.ru/rus/files/arhiv_zhurnala/fik/2017/3/philosophy/azhybekova-togusakov-brusilovskiy.pdf }}</ref>.
Ҳаамҭазтәи [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырраҿы]] аҳра ауеит аилкаарақәа «акультуреи» «ацивилизациеи» еиԥшымзаарақәак аадырԥшуеит ҳәа агәаанагара, аха убри инаваргыланы урҭ иалкаау акзаарагьы аԥырҵоит, «медалк» аҩганк ракәны. Атерминқәа рыбжьара абсолиуттә еинаалара ыҟаӡам, зынӡа еинымаалара нагӡагьы ыҟаӡам<ref>{{Книга|ссылка=https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html|автор=В. М. Строгецкий|заглавие=Основы культурологии|год=2014|место=[[Москва]], [[Берлин]]|издательство=Директ-Медиа|isbn=978-5-4475-2596-5|archive-date=2022-04-06|archive-url=https://web.archive.org/web/20220406231132/https://iknigi.net/avtor-vladimir-strogeckiy/101388-osnovy-kulturologii-vladimir-strogeckiy/read/page-7.html}}</ref>.
=== Акультура дунеихәаԥшышьак аҳасабала ===
[[Романтизм|Аромантизм]] аепоха аан, хазы иҟаз аҳрақәа тәыланы реидкылара иазку амилаҭтә ҵысрақәеи, иара убас Австро-Венгриатәи аимпериа иаҿагыланы амилаҭтә маҷқәа рҵысрақәеи еиҳарак ирызҿлымҳаз [[Германиа|Германиа]] аҵарауаа, акультура «адунеихәаԥшышьа» ҳәа аилкаара шьақәдыргылеит. Ас еиԥш иҟоу агәаанагарақәа рсистемаҿы еиуеиԥшым, иузеидымкыло адунеихәаԥшышьақәа аетникатә гәыԥқәа реиԥшымзаара хадақәа ракәны иҟоуп. Уаанӡатәи агәаанагарақәа ирҿырԥшны аԥхьагылара шамазгьы, ари аҩыза азнеишьа макьанагьы «ацивилизациатә» культуреи «ипримитивтәу», мамзаргьы «ахылҵшьҭратә» культуреи реиԥшымзаарақәа еиқәнархон.
XIX ашәышықәса анҵәамҭазы [[антрополог|антропологцәа]], иаҳа еиуеиԥшым аилазаарақәа аҵанакуа иҟалартәы, акультура аилкаара дырҭбааит. [[эволюция|Аеволиуциатә]] теориа шьаҭас иҟаҵаны, дара ауаа еиԥшны иҿиалароуп, шьҭа ауаа акультура ахьрымоу афакт ахаҭа ауаҩытәыҩсатә ҿиара апроцесс аҳәаақәҵара ахаҭа аҟынтәи иаауеит ҳәа ргәы иаанагон. Убри аан, амала, иалкаау акультурақәа реиԥшымзаарақәа раарбаразы абиологиатә еволиуциа азхьаԥшра шырҭахымыз рныԥшуан — анаҩс [[расизм|арасизм]] еиуеиԥшым аформақәа шьҭызхыз азнеишьа. Дара агәра ргон, абиологиатә еволиуциа иаҳа ихарҭәааны акультура аилкаара ахаҭа шаанарԥшуа, аилкаара, аҩыра змам ауаажәларрақәа, измоугьы — инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа, иҭыԥынтәалтәоу ажәларқәа рзы антропологцәа рхы иадырхәар рылшоз. Дара уи, ауаҩы иҿиараан адыррақәа роуреи рхархәареи рзы иаку асистема ахьаԥиҵаз, иара убас [[абстракция|абстракттә]] [[символ|символқәа]] раҳасабала урҭ егьырҭ ауаа рыҭара ахьилиршаз ала ишьақәдырӷәӷәон. Ауаҩытәыҩсатә индивидуумқәа ас еиԥш иҟоу асимволтә системақәа анырдыр, ианҭырҵаа, асистемақәа абиологиатә еволиуциа иахьԥшымкәа аҿиара иалагеит (даҽакала иуҳәозар, аӡәы даҽаӡәы идыррақәа иоур илшоит, урҭ аҩыџьагьы биологиала зынӡа еидҳәаламзаргьы). Ас еиԥш асимволқәа рхархәареи асоциалтә ԥышәа аиуреи алшара «ауаҩытәыҩсатә ԥсабареи» «ааӡареи» реимак аҿы ажәытә аргументқәа еиланаԥсоит. Абасала, Клиффорд Гиртзи егьырҭи ишьақәдырӷәӷәон ауаҩытәыҩсатә физиологиеи ахәыцреи раԥхьатәи акультуратә усурақәа ирылҵшәаны иҿиауан ҳәа, Миддлтон, ауаҩытәыҩсатә «инстинктқәа акультура ишышьақәнаргылаз» ала алкаа ҟаиҵон.
Хазы инхо ауаа ргәыԥқәа еиуеиԥшым акультурақәа аԥырҵоит, амала зыбжьара, хәҭа-хәҭалатәи аиҭныԥсахлара ҟалар алшо. Акультура есааира аҽаԥсахуеит, ауаа уи ҭырҵаар рылшоит, ари апроцесс зҽызыԥсахуа адәахьтәи аҭагылазаашьақәа [[Адаптация (биология)|рыҽрықәыршәара]] зегь реиҳа имариоу форманы иҟарҵоит. Иахьа антропологцәа акультура баша абиологиатә еволиуциа иалҵшәаны акәымкәа, уи иузаҟәымҭхо хәҭаны, [[Ауаҩы|ауаҩы]] анҭыҵтәи адунеи иашьцылара иамеханизм хаданы иахәаԥшуеит.
Арҭ агәаанагарақәа инарықәыршәаны акультура, ҭыԥк аҟынтәи даҽа ҭыԥк ахь аҽеиҭакра зылшо, [[антрополог|антропологцәа]] [[миф|амифқәеи]] [[обряд|аритуалқәеи]] иалкаау рформақәа, [[инструмент|амыругақәа]], анхарҭақәа рформақәа, ақыҭақәа реиҿкаашьа апринципқәа рыла иарбоу аиԥшымзаарақәа рыҭҵаара рылнаршо, ашьцылара афункциа змоу асимволқәа рсистема аҳасабала иааԥшуеит. Абасала, антропологцәа «аматериалтә культуреи» «асимволтә культуреи» реиԥшымзаара алыркаауеит, арҭ аилкаарақәа ауаҩы ирҿиара еиуеиԥшым аусхкқәа ахьадырбо мацарагьы акәымкәа, дара анализ азураан, еиуеиԥшым азнеишьақәа зҭаху, еиуеиԥшым ахалагаратә дыррақәа ахьрымоу азы.
Адунеитә еибашьрақәа ҩба рыбжьара аԥыжәара зауз акультура ас еиԥш ахәаԥшра иаҳәоит культурацыԥхьаӡа ахатәы ҳәаақәа шамоу, ахатәы ҭагылазаашьақәа рхархәарала акны ишахәаԥшлатәу. Уи иалҵшәаны ицәырҵит аилкаара «акультуратә [[релятивизм|релиативизм]]», аӡәы икультура аилкаарақәа ихы иархәаны даҽаӡәы ихымҩаԥгашьа идикылар илшоит ҳәа агәаанагарақәа, икультура аелементқәа ([[обряд|ақьабзқәа]] уҳәа уб. иҵ.) — урҭ ирыхәҭаку асимволқәа рсистема аилкаарала.
Абасала, акультура асимволтә [[код|кодқәеи]] урҭ аӡәы иҟынтәи даҽаӡәы иҭашьа азнеишьақәеи алоуп ҳәа агәаанагара иаанагоит акультура, иԥкызаргьы, есааира аҽшаԥсахуа. Акультуратә ҽыԥсахрақәа, амаҭәар ҿыцқәа раԥҵара иалҵшәахар шалшо еиԥш, даҽа культурак ианадҳәалоу аамҭазы имҩаԥысыр ҟалоит. Аҭынч ҳәаақәа ирҭагӡаны ианаанхо, акультурақәа реимадара иахылҿиаауеит еиуеиԥшым аелементқәа рымԥсахра (рыҭҵаарала), даҽакала иуҳәозар, акультурақәа реигәныҩра. Аиҿагылара, ма аполитикатә еиҟарамра аамҭазы, культурак ауаа, ҳәарада, ирылшоит даҽа еилазаарак акультуратә беиарақәа рымпыҵахалара, мамзаргьы рҵакдура адгалара («акультуратәра»).
Ацивилизациа ыҟанаҵы, аилазаарақәа зегьы ркультура аларҵәареи, аилибакаареи, адҵареи рпроцессқәа ирылахәын, убри аҟнытә иахьа культурацыԥхьаӡа рхатәы ҳәаақәа рыҩныҵҟа мацара иахәаԥшуа антропологцәа маҷҩуп. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа иазырыԥхьаӡоит акультура аелемент ахатәы ҳәаақәа рыла мацара ахәаԥшра ҟалом ҳәа, уи аҟаҵара алшоит еиуеиԥшым акультурақәа инарҭбаау реизыҟазаашьаҿы мацарала.
Иарбоу апроцессқәа рыдагьы, [[Миграция населения|ауаа реиҭаҵра]] акультура аелементқәа анырра ӷәӷәа рнаҭоит. Аколониалтә [[экспансия|мпыҵахалара]], иара убас амассатә миграциа реиԥш иҟоу афеномен, [[рабство|атәцәа рыҭирагьы]] уахь иналаҵаны, еиуеиԥшым акультурақәа анырра рызҭо, аҵакы змоу факторны иҟалеит. Уи иахҟьаны еилазаарақәак аижәлантәымра ду роуит. Антропологцәақәак ишьақәдырӷәӷәоит ас еиԥш иҟоу агәыԥқәа азеиԥш культурала рҽеидыркылоит ҳәа, уи ԥыжәарас иамоуп еижәлантәым аелементқәа [[субкультура|субкультурақәаны]] рыҭҵаара алыршара. Егьырҭ ракәзар, иаку акультура аҟазаара залшом, еижәлантәым аелементқәа амультикультуратә еилазаара шьақәдыргылоит ҳәа ишьақәдырӷәӷәоит. Амультикультура адоктрина аларҵәара, асоциалтә гәыԥқәа ркультуратә адаздамра азхаҵара зҭаху, ахеиԥштәразы аҵысрақәа рышьҭыҵра иақәшәеит.
Асоциобиологцәа иара убасгьы ишьақәдырӷәӷәоит акультура иахәаԥшызар алшоит акультуратә еиҭныԥсахлара ахьымҩаԥысуа аелементартә елементқәа рганахьала ҳәа. Ас еиԥш иҟоу аелементқәа, мамзаргьы «[[мем|амемқәа]]» ({{lang-en|meme}}), [[Докинз, Ричард|Ричард Докинз]] ишәҟәы «[[Эгоистичный ген|Зхы мацара иазхәыцуа аген]]» аҟны ишрыхьӡырҵаз еиԥш ({{lang-en|The Selfish Gene}}), 1976 шықәсазы икьыԥхьыз абиологиаҿы агенқәа реилкаара иеиԥшуп. Ари аҩыза агәаанагара, ахьӡ-аԥша маҷк шаиузгьы, академиатә ҵарауаа реиҳараҩык зынӡа мап ацәыркуеит.
=== Акультура ахымҩаԥгашьа анормақәа раҳасабала ===
Анаҩстәи, инарҭбааны ахархәара змоу акультура аилкаара, х-хәҭакны еибаркуп:
* Аԥсҭазааратә ҵакдура;
* Ахымҩаԥгара анормақәа;
* [[Артефакт (археология)|Артефактқәа]] (аматериалтә ԥҵамҭақәа).
Аԥсҭазааратә ҵакдурақәа аԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадоу ахшыҩҵакқәа адырбоит. Урҭ роуп акультура шьаҭас иамоу.
Ахымҩаԥгашьа анормақәа аилкаарақәа [[Ахшыҩырҵара|Ахшыҩрҵареи]] [[Нравственность|Ацәаҩашәеи]] ирныԥшуеит. Урҭ иадырбоит ауаа еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан рхы шымҩаԥыргаша. [[государство|Аҳәынҭқарраҿы]], формалла ишьақәырӷәӷәоу аԥҟарақәа, [[Закон (право)|Азакәанқәа]] ҳәа ирышьҭоуп.
Артефактқәа, мамзаргьы аматериалтә культура аԥҵамҭақәа, шамхамзар раԥхьатәи аҩ-хәҭак ирхылҿиааз роуп.
[[археолог|Археологцәа]] аматериалтә культура аелементқәа аус рыдырулоит, асоциалтә [[антрополог|антропологцәа]] [[символ|асимволтә]] культура рхы азырышьҭуеит ҳәа азнеишьа ԥҟарахеит, аҵарауаа ргәыԥқәа аҩбагьы, ҳәарада, аинформациа шеимырдогьы. Уи адагьы, антропологцәа «акультура» аобиектқәа, ма атауарқәа реизга аҳасабала адагьы, арҭ атауарқәа аԥызҵо, акыр иаԥсаны иҟазҵо процессқәаны, иара убас арҭ аобиектқәа рхы иахьадырхәо социалтә еизыҟазаашьақәаны еилыркаауеит.
Голландиатәи антрополог [[Крамер, Итске|Итске Крамер]] игәаанагарала, акультура иааннакыло аҭыԥ амаҭәарқәеи ахымҩаԥгашьеи иалкаау реишьҭагылашьа аиқәырхара ауп, уи аарԥшуп ажәақәа «ҳара ҳҿы ус иаԥуп» рыла<ref>Браун Д., Крамер И. Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера. — М.: Альпина Паблишер, 2020. — С. 61. — ISBN 978-5-9614-2640-3.</ref>.
== Акультураҿы аҽыԥсахрақәа ==
Акультураҿы аҿиареи, аиҭакрақәеи, апрогресси шамахамзар адинамика иаҟароуп, иара зеиԥш еилкаарак аҳасабала иқәгылоит. Адинамика — иалкаау аамҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны ишьҭыху, ҵҩа змам хырхарҭарацәала еиҿкаау апроцессқәеи атрансформациақәеи акультураҿы ҵҩа рымам<ref>[[Гавров, Сергей Назипович|Гавров С. Н.]], Ашер Т. Кризис глобализирующегося мира и переход к планетарной культуре // Новая цивилизация: междисциплинарный научно-практический сборник. Предисл. С. Н. Гавров / [[Лайтман, Михаэль|М. Лайтман]], С. Н. Гавров, [[Марков, Борис Васильевич|Б. В. Марков]], [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|А. Д. Сахаров]], [[Флиер, Андрей Яковлевич|А. Я. Флиер]] и др. — [[Самара]]: [[Самарский научный центр РАН]], 2007. — С.170-194.</ref>.
Аксиомақәа:
* акультураҿы иҟоу аԥсахрақәа афактор рацәа ирыхҟьаны амзыз-ҳәааҭагӡара рымоуп;
* иарбанзаалак акультура аҿиара аинновациа аҳәаа ахьԥшра (акультура иҭышәынтәалоу аелементқәеи аԥышәара хкқәеи реизыҟазаашьа).
Афакторқәа:
* аԥсабаратә аагарҭақәа;
* аимадаратә;
* акультуратә еилаҵәара (акультуратә ҟазшьақәеи акомплексқәеи уаажәларрак аҟынтәи даҽа уаажәларрак ахь реилалара (акультуратә контакт));
* анхамҩатә технологиақәа;
* асоциалтә институтқәеи аиҿкаарақәеи;
* ахәшьара-ҵакытә;
* арационал-дырратә.
== Акультурақәа реиуеиԥшымра ==
Еиуеиԥшым акультурақәа, хыхь-хыхьлатәи рдырра акәзаргьы, аиԥшымзаарақәа рацәаны ианарбоит. Иаагозар, уаажәларрак аҿы [[многожёнство|аҳәса рацәа раагара]] нормоуп, даҽа уаажәларрак аҿы уи иақәыӡбоит. Еилазаарак аҿы [[галлюцинации|алаԥшҵашәарақәа]] [[психическое заболевание|аԥсихикатә чымазара]] иазҳәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, даҽа уаажәларрак аҿы урҭ ахдырра иреиҳаӡоу форманы, «амистикатә лаԥшҵашәарақәа», аҿаҳәатәқәа раҳасабала иахәаԥшуеит.
Аха иҟоуп, ауаажәларрақәа зегьы ирзеиԥшу, [[культурные универсалии|акультуратә дырраҭбаарақәа]] ҳәа изышьҭоу<ref name=ReferenceA>{{Cite web |url=http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |title=КАТЕГОРИЯ «КУЛЬТУРА» В СОЦИОЛОГИИ |access-date=2013-02-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130613031524/http://www.ido.rudn.ru/ffec/soc/soc12.html |archive-date=2013-06-13 |url-status=dead }}</ref>.
== Иарбанзаалак ауаажәларрақәа ркультура аижәлантәымра ==
Иарбан уаажәларразаалак аҿы иалукаар алшоит [[Элитарная культура|иҳараку (илыԥшааху) акультуреи]] жәлар ркультуреи ([[Афольклор|афольклор]]). Уи адагьы, иҟоуп аҵактәи асахьаркыратәи ган ала ирмариоу, зегьы ирзыманшәалоу [[массовая культура|амассатә культура]]. Уи иалшоит, иҳараку акультура еиԥш, жәлар ркультурагьы ақәцара.
Иара убасгьы ауаажәларраҿы еиуеиԥшым асоциалтә гәыԥқәа [[субкультура|рсубкультурақәа]] рацәоуп<ref name=ReferenceA />.
== Акультура аҭҵаара ==
Акультура академиатә маҭәарқәа жәпакы рҳәаа иҭагӡаны аҭҵаареи арефлексиеи ирмаҭәарны иқәгылоит. Ихадоу рхыԥхьаӡараҿы — [[культурология|акультурологиа]], [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]], [[культурная антропология|акультуратә антропологиа]], [[философия культуры|акультура афилософиа]], [[социология культуры|акультура асоциологиа]] уҳәа егьырҭгьы. Урыстәыла акультура иазку ҭҵаарадырра хаданы иԥхьаӡоуп акультурологиа, мраҭашәаратәи, еиҳарак англыз бызшәала ицәажәо атәылақәа рҿы акәзар, атермин акультурологиа иаҳа иҭшәоу аҵакала, акультура аҭҵаара культуратә системак аҳасабала еилкаахоит<ref>White, Leslie «The Evolution of Culture: The Development of Civilization to the Fall of Rome». McGraw-Hill, New York (1959)</ref><ref>White, Leslie, (1975) "The Concept of Cultural Systems: A Key to Understanding Tribes and Nations, Columbia University, New York</ref>. Арҭ атәылақәа рҿы акультуратә процессқәа рыҭҵаара азеиԥш маҭәартә хырхарҭаны иқәгылоит [[культурные исследования|акультуратә ҭҵаарақәа]] ({{lang-en|cultural studies}})<ref>Усманова А. Р. «Культурные исследования» // Постмодернизм: Энциклопедия / Мн.: Интерпрессервис; Книжный Дом, 2001. — 1040 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Культурная антропология|Акультуратә антропологиа]], ауаҩытәыҩсатә культуреи ауаажәларреи рыхкырацәара аҭҵаара иаҿуп, ахықәкы хадақәа ируакуп ари ахкырацәара аҟазаара зыхҟьаз аилыркаара. Акультуреи уи афеноменқәеи асоциологиа аметодологиатә хархәагақәа рыцхыраарала рыҭҵаареи, акультуреи ауаажәларреи рхьыԥшрақәа рышьақәыргылареи иаҿуп [[социология культуры|акультура асоциологиа]]<ref>[[Абушенко, Владимир Леонидович|Абушенко В. Л.]] Социология культуры // Социология: Энциклопедия / Сост. [[Грицанов, Александр Алексеевич|А. А. Грицанов]], [[Абушенко, Владимир Леонидович|В. Л. Абушенко]], Г. М. Евелькин, Г. Н. Соколова, О. В. Терещенко. — Мн.: Книжный Дом, 2003. — 1312 с. — (Мир энциклопедий)</ref>. [[Философия культуры|Акультура афилософиа]], ари акультура аҵаки астатуси рҷыда-философиатә ҭҵаара ауп<ref>[[Давыдов, Юрий Николаевич|Давыдов Ю. Н.]] Философия культуры // [[Большая советская энциклопедия]]</ref>.
== Акультура аларҵәара амҩақәа ==
Акультура аларҵәаразы ҵҩа змам амҩақәа ыҟоуп.
Акультура аларҵәара мҩаԥысуеит атехникатә хархәагақәеи асоциалтә институтқәеи рыла. [[Амассатә информациа ахархәагақәа|АИХ]], аҭҵаарадырра, аҟазара социалтә институтк аҳасабала, аҵара, [[семья|аҭаацәа]], еиуеиԥшым [[Общественное объединение|ауаажәларратә хеидкылақәа]], [[государство|аҳәынҭқарра]] уҳәа акультура аларҵәара аканалқәа ракәны иҟалар алшоит. Еиуеиԥшым агәырӷьарақәа, атрадициатәи аритуалтәи актқәа ([[Венчание|агәыргьынхаҵарақәа]], [[поминки|аԥсхәрақәа]] уҳәа) убас егьырҭгьы, иара убас акультуратә беиарақәа рыларҵәареи рыдкылареи рзы хархәагақәаны, мҩақәаны иқәгылар алшоит<ref name=":0">{{Книга|автор=|заглавие=Культурология: Учебное пособие|ответственный=|издание=Под ред. проф. Г. В. Драча.|место=Москва|издательство=Альфа-М|год=2003|страницы=67|страниц=432|isbn=}}</ref>.
Иалыркаауеит акультуратә инновациақәа рыҿиара абас еиԥш иҟоу аспектқәа: атиражҟаҵара, асублимациа, апроекциа, аидентификациа, урҭ иаадырԥшуеит акультура аиагара, уи адкылара, ашьҭкаара, аларҵәара рсоциал-ԥсихологиатә механизмқәа<ref name=":0" />.
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Всемирный день культурного разнообразия во имя диалога и развития|Адиалоги аҿиареи рзы акультуратә еиуеиԥшымра Адунеизегьтәи Амш]]
* [[Семиотика культуры|Акультура асемиотика]]
* [[Тартуско-московская семиотическая школа|Тарту-Москватәи асемиотикатә школ]]
* [[Традиционная культура|Атрадициатә культура]]
* [[Субкультура|Асубкультура]]
* [[Контркультура|Аконтркультура]]
* [[Доминирующая культура|Аԥыжәара змоу культура]]
* [[Массовая культура|Амассатә культура]]
* [[Философия культуры|Акультура афилософиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
'''аурыс бызшәала'''
* Асоян Ю., Малафеев А. [http://ec-dejavu.ru/c/Culture_1.html Историография концепта «cultura» (Античность — Ренессанс — Новое время)] // Асоян Ю., Малафеев А. Открытие идеи культуры. Опыт русской культурологии середины XIX — начала XX веков. М. 2000, с. 29-61.
* Беляев, И. А. [https://elibrary.ru/item.asp?id=29072057 Концепция культуры Д. В. Пивоварова] / И. А. Беляев // Интеллект. Инновации. Инвестиции. — 2016. — № 10. — С. 14-17.
* Беляев, И. А. [http://culturolog.ru/index.php?option=com_content&task=view&id=2051&Itemid=6 Культура, субкультура, контркультура] / И. А. Беляев, Н. А. Беляева // Духовность и государственность. Сборник научных статей. Выпуск 3; под ред. И. А. Беляева. — Оренбург: Филиал [[УрАГС]] в г. Оренбурге, 2002. — С. 5-18.
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=2319050 Институциональный механизм этнокультурных заимствований (институционального механизма этно-культурное влияние). Вопросы культурологии. 2012, № 12 (декабрь), стр. 5-10.]
* [[Барбашин, Максим Юрьевич|Барбашин М. Ю.]] [http://www.evrazia.org/article/2064 Теоретические аспекты трансформации культур. 2012]
* Вавилин Е. А., Фофанов В. П. [http://filosof10.narod.ru/lib/Filosofia/fofanov_culture.doc Исторический материализм и категория культуры: Теоретико-методологический аспект.]{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=August 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Новосибирск, 1993.
* [[Зенкин, Сергей Николаевич|Зенкин С. Н.]] [http://ec-dejavu.ru/c-2/Cultural_relativity.html Культурный релятивизм: К истории идеи] // Зенкин С. Н. Французский романтизм и идея культуры. М.: [[РГГУ]], 2001, с. 21-31.
* [http://www.countries.ru/library/theory/culthist.htm История слова «культура».] // [[Ионин, Леонид Григорьевич|Ионин Л. Г.]] Социология культуры. -М.: Логос, 1998. — с.9-12.
* {{статья |автор=[[Келле, Владислав Жанович|Келле В. Ж.]] |заглавие=Процессы глобализации и динамика культуры |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_1/Kelle/9.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=1 |страницы=69—70 |ref=Келле }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Kolin/13.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=2 |страницы=104—111 |ref=Колин }}
* {{статья |автор=[[Колин, Константин Константинович|Колин К. К.]] |заглавие=Неоглобализм и культура: новые угрозы для национальной безопасности (окончание) |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Kolin/10.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=80—87 |ref=Колин }}
* ''[[Коротаев, Андрей Витальевич|Коротаев А. В.]], Малков А. С., Халтурина Д. А.'' [http://edurss.ru/cgi-bin/db.pl?cp=&page=Book&id=49742&lang=Ru&blang=ru&list=Found Законы истории. Математическое моделирование развития Мир-Системы. Демография, экономика, культура.] 2-е изд. М.: [[УРСС]], 2007.
* Лич Эдмунд. [https://web.archive.org/web/20111125121810/http://www.etnograf.ru/node/46 Культура и коммуникация: логика взаимосвязи символов. К использованию структурного анализа в антропологии.] Пер. с англ. — М.: «[[Восточная литература (издательство)|Восточная литература]]», 2001. — 142 с.
* {{книга|автор= [[Луков, Владимир Андреевич|Луков Вл. А.]]|заглавие= История культуры Европы XVIII–XIX веков|оригинал= |ссылка= http://www.mosgu.ru/nauchnaya/publications/2011/monographs/The_History_of_European_Culture.pdf|ответственный = |издание= |место= [[Москва|М.]]|издательство= [[ГИТР]] |год= 2011|том= |страницы= |страниц= 80|серия= |isbn = 978-5-94237-038-1|тираж= 100}}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2008/4/Lukov_MV/ |автор издания= |издание=«[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2008 |том= |номер=4 — [[Культурология]] |страницы= |ref=Луков М. В. }}
* {{статья |автор=[[Луков, Михаил Владимирович|Луков М. В.]] |заглавие=Обыденная культура и культура повседневности |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Lukov_MV/28.pdf |автор издания= |издание=[[Знание. Понимание. Умение]] |тип= |место= |год=2005 |том= |номер=3 |страницы=199—203 |ref=Луков М. В. }}
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Очерки истории культуры. — Ереван: Изд. АрмССР, 1968.
* [[Маркарян, Эдуард Саркисович|Маркарян Э. С.]] Теория культуры и современная наука. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1983.
* {{Источник/НФЭ|Культура|[[Стёпин, Вячеслав Семёнович|Стёпин В. С.]]|url=http://iph.ras.ru/elib/1574.html}}
* [[Сугай, Лариса Анатольевна|Сугай Л. А.]] [http://www.countries.ru/library/theory/cultsug.htm#m10 Термины «культура», «цивилизация» и «просвещение» в России XIX — начала XX века] // Труды ГАСК. Выпуск II. Мир культуры. — М.:[[Государственная академия славянской культуры|ГАСК]], 2000.-с.39-53.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] История культуры как смена доминантных типов идентичности // [[Личность. Культура. Общество]]. 2012. Том 14. Вып. 1 (69-70). С. 108—122.
* [[Флиер, Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] Вектор культурной эволюции // [[Обсерватория культуры]]. 2011. № 5. С. 4-16.
* {{статья |автор=[[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] |заглавие=Современная культура как тенденция |оригинал= |ссылка=http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ |автор издания= |издание=Информационный гуманитарный портал «[[Знание. Понимание. Умение]]» |тип= |место= |год=2012 |том= |номер=1 (январь — февраль) ([http://www.zpu-journal.ru/e-zpu/2012/1/Flier_Contemporary-Culture/ Архивировано WebCite®]) |ref=Флиер |страницы= }}
* [[Флиер Андрей Яковлевич|Флиер А. Я.]] [http://cult-cult.ru/teoriya-kulitury-kak-filosofiya-istorii/ Теория культуры как философия истории] // Культура культуры — 2014 — № 1
* [[Чучин-Русов, Александр Евгеньевич|Чучин-Русов А. Е.]] [http://www.countries.ru/library/theory/chuchcult.htm Конвергенция культур.] — М.:Магистр, 1997.
* [[Шендрик, Анатолий Иванович|Шендрик А. И.]] Теория культуры. — М.: Издательство политической литературы «Единство», 2002. — 519 с.
* {{статья |автор=[[Шохин, Владимир Кириллович|Шохин В. К.]]|заглавие=Античное понятие культуры и протокультурфилософия: специфика и компаративные параллели |оригинал= |ссылка=http://vphil.ru/index.php?id=285&option=com_content&task=view |автор издания= |издание=[[Вопросы философии]] |тип= |место= |издательство= |год=2011|том= |выпуск= |номер=3 |страницы=51—61 |isbn= |issn= |doi= |bibcode= |arxiv= |pmid= |язык= |ref=Шохин|archive-url= |archive-date=}}
'''егьырҭ абызшәақәа рыла'''
* Arnold Groh, ''Theories of Culture'', Лондон 2019, ISBN 978-1-138-66865-2.
* Georg Schwarz, ''Kulturexperimente im Altertum'', Berlin 2010.
* {{книга | автор= Даниэль Браун, Итске Крамер |заглавие= Как управлять корпоративным племенем: Прикладная антропология для топ-менеджера| оригинал= Danielle Braun, (Jitske Kramer). Building Tribes - Travel Guide for Organizations | издательство= Альпина Паблишер |год=2020|место = М.|allpages= 406|isbn= 978-5-9614-2640-3|ref= Браун, Крамер}}.
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ec-dejavu.ru/main.html Энциклопедия культур Deja Vu]
* [https://www.youtube.com/watch?v=75n-r97rIGU Культура в СССР = субкультура российской интеллигенции]
* [http://www.hischool.ru/ Ассоциация культурологических кафедр и научных центров]
* [http://intencia.ru/News-view-6.html Историческое развитие понятия «культура»]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:культура}}
[[Акатегориа:Акультура| ]]
[[Акатегориа:Акультура асоциологиа]]
[[Акатегориа:Асоциалтә конструкционизм]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә концепциақәа]]
trnc9ehxcw5zvhpzgcy9id2nlin40wt
Акбар I Ду
0
55439
172644
172279
2026-08-24T13:30:45Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Акбар I Ду]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172279
wikitext
text/x-wiki
{{Аиҭархара|Акбар}}
{{Акарточка аполитик
| ахьӡ = Акбар I Ду
| даҽа ахьӡ = {{lang-ar|جلال الدين أبو الفتح محمد أكبر}}<br>{{lang-hi|जलालुद्दीन मुहम्मद अकबर}}
| афото = Emperor Akbar, Los Angeles County Museum of Art.jpg
| ширина =
| ахҵара =
| амаҵура = [[Империя Великих Моголов|Амогол дуқәа римпериа]]<br>[[Падишах|ападишах]]
| абираҟ = Fictional flag of the Mughal Empire.svg
| инаркны = [[Ажьырныҳәамза 27]], [[1556]]
| рҟынӡа = [[Жьҭаарамза 17]], [[1605]]
| аԥхьа иҟаз = [[Хумаюн|Хәмаиун]]
| аҭынха = [[Джахангир|Џьаҳангир]]
| аира арыцхә = {{date|14|10|1542}}
| аира аҭыԥ =
| аԥсра арыцхә = {{date|17|10|1605}}
| аԥсра аҭыԥ =
| аԥҳәыс = 36-ҩык аҳәса
| ажәла = [[Бабуриды|Абабуридцәа]]
| ахәыҷқәа = [[Джахангир|Џьаҳангир]],<br> [[Султан Мурад-мирза|Асулҭан Мурад-мирза]],<br> [[Султан Даниал-мирза|Асулҭан Даниал-мирза]],<br> 6-ҩык аԥҳацәа
| аԥсыжра аҭыԥ = [[Гробница Акбара Великого|Сикандра иҟоу Акбар имавзолеи]]
| адин = [[ислам|Аԥсылманра]] ([[суннизм]])<br>[[дин-и иллахи]]
| ани аби = [[Хумаюн|Хәмаиун]]
| мать =
| анашьамҭақәа =
}}
'''Абуль-Фатх Џьалалуддин Мухаммад Акбар''' ({{lang-ur|جلال الدین اکبر}}, {{lang-ar|جلال الدين أبو الفتح محمد أكبر}}, {{lang-hi|जलालुद्दीन मुहम्मद अकबर}}), '''Акбар Ду''' ҳәа еицырдыруа ({{date|14|10|1542}}, [[Умеркот]] — {{date|17|10|1605}}, [[Фатехпур-Сикри]])<ref name="TENNYSON'S">{{cite web|access-date=2011-05-18|url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/tennyson/akbarsnotes.html|title=Akbar|publisher=TENNYSON'S OWN NOTES TO AKBAR'S DREAM|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWCxNXHk?url=http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00generallinks/tennyson/akbarsnotes.html|archive-date=2013-05-10}}</ref><ref name="date">[http://www.oriold.uzh.ch/static/hegira.html Conversion of Islamic and Christian dates (Dual)] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090801034114/http://www.oriold.uzh.ch/static/hegira.html |date=2009-08-01 }} As per the date converter Baadshah Akbar’s birth date, as per ''Humayun nama'', of 04 [[Rajab]], 949 AH, corresponds to 15 October 1542.</ref> — аҳәынҭқарратә усзуҩ, Амогол дуцәа римпериа ахԥатәи аимператор ([[Падишахи Империи Великих Моголов|ападишах]]), [[Бабуриды|Амогол дуцәа]] рдинастиа Индиа ашьаҭа зкыз [[Бабур]] имоҭа. Акбар [[Бабуриды|Моголтәи адинастиа]] ирӷәӷәеит, ампыҵахаларақәа ирыбзоураны аҳәынҭқарра аҳәаақәа акыр ирҭбааит. Иаҳра анҵәамҭазы, 1605 шықәсазы, Аҩадатәии Агәҭатәии Индиа ахәҭақәа рӷьырак Моголтәи аимпериа иаҵанакуан. Аҳәынҭқарратә, арратә, адинтә реформа дуқәа мҩаԥигеит. Акбар Ду ихаан Индиа акультуреи аҟазареи еизҳаит.
== Заатәи ашықәсқәа ==
Акбар диит [[Жьҭаарамза 14|жьҭаарамза 14]], [[1542]] шықәсазы ([[раджаб|раџаб]] 4, 949 [[г. х.|х. ш.]]) [[Раджпуты|Раџьпуттәи]] абааш [[Умеркот]] ақ. [[Синд]] (уажәы [[Пакисҭан|Пакистан]] апровинциа). Иаб ападишах [[Хумаюн|Хәмаиун]] иакәын, иан — [[Мухаммед|аԥааимбар Мухаммад]] идгылаҩ араб хылҵшьҭра иатәыз, шииттәи ашеих Али Акбар Џьами иԥҳа [[Хамида Бану Бегум|Ҳамида Бану Бегум]] лакәын. Хәмаиун Кабул анига ашьҭахь, Акбар ахьӡ ҿыц ихҵан: Џьалалуддин Мухаммад Хәмаиун.
[[Шер-шах]] Чауси (1539) Канауджеи (1540) рзааигәара аиааира анига ашьҭахь, Хәмаиун Дели ааныжьны [[Сефевиды|сефевидтәи]] ашах иаҳҭынрахьы дыбналеит. Абҵарамза 1551 шықәсазы Акбар [[Джаландхар|Џьаландхар]] ақалақь аҟны иаб иашьа иԥҳа [[Рукийя Султан бегим|Рукиа Султан Бегум]] дигеит<ref>{{книга |заглавие=Emperors of the Peacock Throne : the Saga of the Great Mughals |ссылка=https://archive.org/details/emperorspeacockt00eral |год=2000 |издательство=[[Penguin Books|Penguin books]] |isbn=9780141001432 |страницы=[https://archive.org/details/emperorspeacockt00eral/page/123 123] |язык=en |автор=Eraly, Abraham}}</ref>. Апринцесса Рукиа иаб иашьа [[Абу Насир Мухаммад Хиндал-мирза|Мухаммад Хиндал-мирза]] иԥҳа заҵә лакәын, насгьы лара раԥхьатәи иԥҳәыс хадас дҟалеит<ref>{{книга |заглавие=The Tūzuk-i-Jahāngīrī: or, Memoirs of Jāhāngīr, Volumes 1-2 |год=1968 |издательство=[[Munshiram Manoharlal]] |страницы=48 |автор=[[Джахангир|Jahangir]] |ответственный=Henry Beveridge }}</ref>.
Шер-шах иԥа [[Ислам-шах]] иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Хәмаиун џьамтәылатәи ашах ицхыраарала ар еизганы, [[1555]] шықәсазы Дели архынҳәра илшеит<ref name="D i T">Аксельрод Алан. Филлипс Чарльз. Диктаторы и тираны. В 2-х тт.;т.1/Пер. с англ. — Смоленск: Русич.1998 — 480 с. ил. ISBN 5-88590-604-1</ref>. Мызқәак рышьҭахь, Хәмаиун иԥсҭазаара далҵит, Акбар ихылаԥшҩы [[Байрам-хан|Баирам-хан]], Акбар аҳрахь инагара аҽазыҟаҵаразы, ападишах иԥсра иҵәахыр акәхеит. Жәабранмза 14, 1556 шықәсазы 13 шықәса зхыҵуаз Акбар [[шахиншах]] (аџьам бызшәала «Аҳцәа раҳ») ҳәа дшьақәырӷәӷәан<ref>{{cite web|access-date=2008-05-30|url=http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF|title=Gurdas|publisher=[[Government of Punjab (India)|Government of Punjab]]|archive-url=https://web.archive.org/web/20080527210721/http://punjabgovt.nic.in/government/gurdas1.GIF|archive-date=2008-05-27|url-status=dead}}</ref><ref>[http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history History] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180722190021/http://gurdaspur.nic.in/html/profile.htm#history |date=2018-07-22 }} [[Gurdaspur district]] website.</ref>. Акбар иқәра наӡаанӡа, аҳра напхгара азиуан [[регент|арегент]] Баирам-хан<ref name="hemu">Chandra, Satish. History of Medieval India: 800—1700. — New Delhi: Orient Longman, 2007. — P. 226.</ref><ref>Smith, Vincent A. The Oxford History of India. — Oxford University Press, 2002. — P. 337.</ref>.
== Анапхгара алагамҭа ==
[[Файл:Mogulreich Akbar.png|thumb|300px|Акбар I ихаан Моголтәи аимпериа]]
Акбар [[1556]] шықәсазы аҳра данахагыла, ԥшьышықәса рышьҭахь [[Байрам-хан|Баирам-хан]] дықәицеит, насгьы акымкәа ақәгыларақәа ихәаҽит (убас, Мальва иҟаз [[Баз Бахадур]] иқәгылара), [[1579]] шықәсазы иашьа Хаким дызлахәызгьы уахь иналаҵаны. Абҵарамза 1556 шықәсазы индуисттәи ападишах [[Хему|Хем]] [[Битва при Панипате (1556)|аҩбатәи панипаттәи аидыслараҿы]] даҵаирхеит<ref name="AknamaVolII">{{книга |заглавие=Akbarnama Volume II |автор=Fazl, Abul }}</ref><ref name="avasthy">{{книга |заглавие=The life and times of Humayun |год=1970 |ссылка=https://scholar.google.com/scholar?q=Ishwari%20Prasad%20life%20and%20times%20of%20humayun&hl=en&lr=&oi=scholart |автор=Prasad, Ishwari |archive-date=2015-05-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150514102034/http://scholar.google.com/scholar?q=Ishwari%20Prasad%20life%20and%20times%20of%20humayun&hl=en&lr=&oi=scholart }}</ref>. Акбар ҩажәа шықәса инарзынаԥшуа иҭаххеит имчра арӷәӷәареи, насгьы Аҩадатәии Агәҭатәии Индиа ([[Раджпутана|Раџьпутана]], [[Гуджарат|Гуџарат]], [[Бенгалия|Бенгалиа]], [[Кашмир]]) аҳцәа инапаҿы раагареи рзы. Акбар иҭыԥ ирӷәӷәарц азы [[Раджпуты|раџьпутаа]] рпринцесса ԥҳәысс дигеит<ref name="AknamaVolII" /><ref>{{cite web|access-date=2008-05-30 |url=http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Akbar.html |title=Akbar |publisher=[[Columbia Encyclopedia]] |date=2008 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080512032633/http://www.encyclopedia.com/doc/1E1-Akbar.html |archive-date=2008-05-12 }}</ref>. Раџьпутаа аҭыԥантәи автономиа аиҿкаара азин риҭеит, уи азы есышықәса ашәахтә ашәареи, насгьы арразы ауаа раашьҭреи аҭахын. Абасала, Акбар раџьпутаа рыгәрагара аиқәырхара илшеит, насгьы урҭ рыруаа ампыҵахаларақәа раан ихы иаирхәар ҟалон<ref name="D i T" />.
Акбар аҳазеи ашәахтәқәеи реизгара еиҿикааит, насгьы иабду [[Бабур]] иеиԥш, ахәаахәҭра аҿиара дацхраауан. [[1574]] шықәсазы, аҳәынҭқарра аҵакырадгьылтә еиҿкаара шьақәыргыланы, Акбар аҩныҵҟатәи [[реформа|ареформақәа]] рымҩаԥгара далагеит.
== Ареформақәа ==
Ареформақәа хықәкы хадас ирыман уа иқәынхо ажәларқәа зегьы еиҟараны, ииашаны рызнеира шьаҭас измоу еизаку аҳәынҭқарра аԥҵара. Зегь раԥхьаӡа иргыланы, ачынқәа рсистема (''мансабаа'') алагаланы арра рхылаԥшра ирӷәӷәеит, аҳәынҭқарра административтә еихшара ҿыц имҩаԥигеит, иаку ашәахтәқәҵаратә система шьақәиргылеит (ԥарала, ашьаратә хашәалахә формала акәымкәа)<ref>{{книга|заглавие=Правление Акбара. Всемирная история: в 6 томах. Том 3: Мир в раннее Новое время|website=ВикиЧтение}}</ref>. Ашәахтә реформа шьаҭас иаман ӷәӷәалатәи аҳасаббара, уи ачынуаа ашәахтәқәа рыхәҭа рыҵәахреи рӷьычреи рзы алшара рнаҭомызт. Убри аангьы, аҽаҩра аныҟамлоз, амлакра аныҟаз, ашәахтәқәа еизыргомызт, ажәлар ԥарала, ма рыцла арԥсах рырҭон. Акбар иԥсылманамыз рзы ашәахтәқәа ([[Джизья|џьизиу]]) аҟәихит, иара убас аиндусцәа лазырҟәуаз хыцыԥхьаӡатәи аҳаза. Аимпериа ахьынӡанаӡааӡоз иаку ашәагазагатә система алагалан, иара убас [[Улугбек]] иҭаӡҩыратә дыррақәа рыла ишьақәгылаз амратә мзар. Ападишах ахәаахәҭра аҿиара аҵак ду аиҭон, уи илшеит аеврпопауааи иареи акоммерциатә еимадарақәа рыбжьаҵара. Индиа Моголтәи аимпериа амчра ирҭбаарц, насгьы аиндуисттә уаажәларра иара ишҟа радыԥхьаларазы, Акбар активла аҳәынҭқарреи арреи рҿы акыр зҵазкуаз амаҵуратә ҭыԥқәа аиндуисттә [[Раджа|раџьацәа]] ирыдигалон.
=== Акультуреи аҟазареи ===
[[Файл:AbulFazlPresentingAkbarnama.jpg|thumb|300px|right|Абу-л Фазл ападишах Акбар ашәҟәы «[[Акбар-наме|Акбарнаме]]» ҳамҭас ииҭоит. Аминиатиура. «Акбарнаме», 1596—1597 шш. Честер Битти ибиблиотека, Дублин]]
Акбар аҭҵаарадырреи, аҟазареи, архитектуреи рхылаԥшҩы иаҳасабала ихы ааирԥшит<ref name="Art">{{статья |заглавие=Mughal Painting under Akbar the Great |издание=The Metropolitan Museum of Art Bulletin |том=12 |номер=2 |страницы=46—51 |jstor=3257529 |автор=Maurice S. Dimand |год=1953 }}</ref>. Адинеибачҳара апринцип дықәныҟәаны, иааигәа-сигәа еизигеит еиуеиԥшым адинқәа ныҟәызгоз иреиӷьыз аҵарауаа, апоетцәа, амузыкантцәа, асахьаҭыхыҩцәа. Акбар иаҳратәра аамҭазы еиҿкаан аҿыханҵатә школ, уи ахан аҩныҵҟатәи аҭӡамцқәа афрескақәа рыла ирԥшӡан. Иара ибзоурала еизган 24 нызқь том инареиҳаны изҵазкуаз абиблиотека беиа. [[1569]] шықәсазы [[Агра]] азааигәара аҳҭнықалақь ҿыц [[Фатехпур-Сикри]], «Аиааира ақалақь» аргылара иалагеит.
Акбар иаҳа изааигәаз аҟыбаҩ бзиеи аҵареи змаз [[визирь|авизирцәа]] ракәын: еиуеиԥшым абызшәақәа рыла ицәажәоз, насгьы ападишах иаҳратәра иазкыз аҭоурыхтә нҵамҭақәа «[[Акбар-наме|Акбарнаме]]» аанзыжьыз аԥсылман [[Абу-л Фазл]] (1551—1602), иара убасгьы индиатәи афольклор иахәҭаку, ажәлар рлафқәа реизгаҿы аамсҭашәалатәи зхымҩаԥгашьақәеи зафоризмқәеи арбоу аиндус-[[брахманы|брахман]] [[Бирбал]] (1528—1586).
Акбар ихаҭа иакәзар, аџьам бызшәа аҟынтәи асанскрит бызшәахьы, насгьы асанскрит бызшәа аҟынтәи аџьам бызшәахьы усумҭақәак еиҭеигеит.
=== Адин ===
Акбар иаҳратәра раԥхьатәи ашықәсқәа раан аиндуизми егьырҭ адинқәеи рахь азымчҳара ааирԥшуан. Аха анаҩс иаҳа ачҳара ааирԥшуа далагеит, ашариаттә ԥҟарақәак аԥихит, насгьы адинқәа зегьы хақәиҭрала рықәныҟәара азин риҭеит<ref name="habib">Habib, Irfan. Akbar and His India. — Oxford University Press, 1997. — P. 84.</ref><ref name="abdullah">{{книга |год=2005 |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]] |isbn=978-0-19-566866-7 |заглавие=Mughals and Franks |ссылка=https://archive.org/details/mughalsfranks0000subr |страницы=[https://archive.org/details/mughalsfranks0000subr/page/55 55] |язык=en |автор=[[Санджай Субраманьям|Subrahmanyam, Sanjay]] }}</ref><ref name="religion4">Habib, Irfan. Akbar and His India. — Oxford University Press, 1997. — P. 85.</ref>. Акбар адинқәа рахь азҿлымҳара ду ааирԥшуан, [[Ақьырсианра|ақьырсианрагьы]] уахь иналаҵаны, уи атәы изеиҭарҳәон Родольфо Аквавива, [[Антони де Монсеррат]], иара убас егьырҭ [[католичество|акатоликтә]] [[миссионер|миссионерцәагьы]]. Акбар адгьылқәеи аԥаратә хархәагақәеи азоуижьуан аџьаамқәа рзы мацара акәымкәа, Аҩадатәии Агәҭатәии Индиа аиндуисттә ныхабаақәа, иара убас Гоа ақьырсианттә уахәамақәа рыргыларазгьы.
[[1582]] шықәса инаркны, [[дин-и иллахи]] («анцәахаҵаратә дин») ҳәа ахьӡ зиҭаз, амистикатә дин ҿыц аԥҵара иҽазикит, уи еиҿкаан [[Абу-л Фазл Аллами|Абу-л Фазл]] ицхыраарала, иагьышьақәгылан [[индуизм|аиндуизм]], [[зороастризм|азороастризм]], [[ислам|аԥсылманра]], ақьырсианра рыхәҭақәа реилаҵарала. Акбар иҳәон: ''«Ахшыҩ иаднакыло ауп иҵабыргу адинхаҵара»'', насгьы ''«Атрадициа амҵахырхаҩцәа, абзамыҟәцәа аӡәырҩы рабацәа рҵас ахшыҩ аҭахрақәа ракәны иахәаԥшуеит, убри ала наӡаӡа рхы ахьымӡӷ адыргоит»''.
[[1580]]—[[1582]] шықәсқәа рзы Акбар имҩаԥигоз адинтә реформақәа ирҿагыланы [[феодал|афеодалцәа]] дуқәа рықәгылара мҩаԥысит. Аиҿагылара аихшьала аҳасабала Акбар иажәақәа рыбжьы гоит: ''«Насыԥ сымоуп, избанзар иԥшьоу Аҵара аԥсҭазаара алагалара сылшон, ажәлар амшхәыбзазара рыҭара сылшон, насгьы аӷацәа дуқәа рыла сыхьӡ ҳаракхон»''. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа аҳҭынратә ацәгьаршрақәеи иԥа Салим ичарҳәаратә усқәеи рыла иҭәын. Акбар иԥсҭазаара далҵит [[1605]] шықәсазы, иаҳра иҭынхеит Салим [[Джахангир|Џьаҳангир]] ҳәа ахьӡ шьҭыхны.
=== Амзар ===
Акбар Фазли ҳәа захьӡыз аера аԥиҵеит — Индиа аҵыхәтәантәи аерақәа иреиуоуп. Уи рхы иадырхәон аофициалтә документқәа рҿы мацара. Аера алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп цәыббрамза 10, 1550 шықәса<ref>{{Cite web |url=http://proznania.ru/?page_id=243 |title=Календари Индии |access-date=2026-08-19 |archive-date=2018-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180420010402/http://proznania.ru/?page_id=243 |url-status=bot: unknown }}</ref>.
=== Арратә реформақәа ===
Акбар аҟыбаҩ бзиа злоу ар рԥызаҩны дыҟан, уи азы Александр Македонски диҿдырԥшуан<ref name="Esposito">{{книга
|издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]
|страницы=809
|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=9HUDXkJIE3EC&pg=PT809
|isbn=978-0199880416
|заглавие=The Oxford History of Islam
|год=1999
|язык=en
|автор=Esposito, John L.
}}</ref>. Аидысларақәа рҟны иахьизымаиааиуаз азы «Аду» ҳәа ахьӡ ихҵан<ref name="Lal">{{книга
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|страницы=140
|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=B8NJ41GiXvsC&pg=PA140
|isbn=978-0521850223
|заглавие=Domesticity and Power in the Early Mughal World
|год=2005
|язык=en
|автор=Lal, Ruby
}}</ref>. Акбар иалеигалаз ачынқәа рсистема (''мансабаа'') арра ахылаԥшра арӷәӷәеит, насгьы ԥсахрақәак алагаланы аимпериа ахьынӡаҟаз еиқәырхан<ref name="Kulke">{{книга
|издательство=[[Routledge]]
|страницы=205
|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=V73N8js5ZgAC&pg=PA205
|isbn=978-0415329200
|заглавие=A history of India
|год=2004
|автор=Kulke, Hermann
}}</ref>. Моголтәи арраҿы рхы иадырхәо иалагеит абзарбзанқәа, ахырӷәӷәарҭатә ргыларақәа, насгьы [[боевые слоны|аибашьыгатә асланқәа]]<ref name="Lal"/>. Акбар амушкетқәа дрызҿлымҳан, ахархәарагьы риҭон еиуеиԥшым аидысларақәа раан. Иҭҟьо абџьари артиллериеи раиуразы, Османтәи асулҭанцәеи аевропауааи, еиҳарак апортугалцәеи италиааи рахь ацхыраара даҳәон<ref name="Schimmel">{{книга
|издательство=Reaktion Books
|страницы=88
|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=N7sewQQzOHUC&pg=PA88
|isbn=978-1861891853
|заглавие=The Empire of the Great Mughals: History, Art, and Culture
|год=2004
|язык=en
|автор=Schimmel, Annemarie
}}</ref>. Акбар ир ирымаз абџьар хыԥхьаӡарала иааигәа иҟаз аҳәынҭқаррақәа рабџьар иреиҳан<ref name="Richards">{{книга
|издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]
|страницы=288
|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=HHyVh29gy4QC&pg=PA288
|isbn=978-0521566032
|заглавие=The Mughal Empire
|год=1996
|автор=[[Ричардс, Джон (историк)|Richards, John F.]]
}}</ref>, убри аҟнытә атермин «Иҭҟьо абџьартә аимпериа» аҵарауааи аҭоурыхҭҵааҩцәеи рхы иадырхәоит Индиа иҟаз Амогол дуцәа римпериа азы<ref name="Gommans">{{книга
|издательство=[[Routledge]]
|страницы=134
|ссылка=https://books.google.co.uk/books?id=HSWlKB1nylkC&pg=PA134
|isbn=978-0415239882
|заглавие=Mughal Warfare: Indian Frontiers and High Roads to Empire, 1500-1700
|год=2002
|язык=en
|автор=Gommans, Jos
}}</ref>.
=== Административтә реформақәа ===
Акбар [[Делийский султанат|Делитәи асултанат]] аан иҟаз анапхгара ахадаратә система ирҿыцит.
Афинанстә ҟәша напхгара азиуан ''авазир'', уи адгьылқәа рнапхгарагьы инапы ианын.
Иреиҳаӡоу арратә напхгаҩы ''мир бахши'' ҳәа ишьҭан, уи изааигәаз аемирцәа рҟынтәи далихуан.
''Мир саман'' ҳәа изышьҭаз аимператортә ҳҭынреи ауадалықьқәеи напхгара рзиуан, иара убас аҳҭынра аусуреи аҳратә хьчаҩцәеи дырхылаԥшуан.
Аӡбаратә мчра хазы иҟаз усбарҭан, еиҳабысгьы даман «кази», иара убас уи адинхаҵарақәеи аҵасқәеи дырхылаԥшуан.
=== Ашәахтәқәҵара ареформақәа ===
Акбар иаҳра раԥхьатәи ашықәсқәа рзы ашәахтәқәҵара ареформа мҩаԥигеит, анхаҩцәа рзы аҽаҩра ахԥатәи ахәҭа иаҟараз ашәахтә ахышәара шьақәиргылеит, насгьы аҿыхҩцәа рмаҵурақәа аҟәихит. Уажәшьҭа анхаҩцәа ашәахтә ишиашоу аҳәынҭқарра иазыршәон. Убри аангьы, адгьылҭыԥ зегьы аҟынтәи акәымкәа, иахьықәаарыхуаз аҭыԥ мацара аҟынтәи ашәахтә ршәон. Аҳәынҭқарра агәҭатәи ахәҭаҟны Акбар анхаҩцәа ашьаратә шәахтә аҟынтәи аԥаратә ахь ииаигеит, аха уи иахҟьаны анхаҩцәа рҭагылазаашьа еиҳа еицәахеит, избанзар афатә ахә лаҟәын, убри азы анхаҩцәа наӡынла аԥара зҭиуа ирыҳәар акәхон.
1582 шықәсазы [[Тодар Мал]] имҩаԥигаз ашәахтә реформақәа рышьҭахь, Моголтәи аимпериаҿы иҟан ихадаз ашәахтә хкқәа хԥа: галлебахш, [[забти]], насак.
=== Аԥаратә реформа ===
[[Файл:Silver Rupee Akbar.jpg|thumb|300px|Акбар иараӡынтә ԥараҿырп [[Шахада|ашахада]] ацны]]
Акбар аԥараҿырп аҭыжьратә традициа иԥсахит, уи ала Индиатәи анумизматикаҿы ахы ҿыц аатит. Акбар иԥараҿырпқәа ашәҭқәеи аԥшьбӷьыцқәеи рсахьақәа рыла иҩычаны, ихырҷаны иҟаҵан. Урҭ ирыман игьежьу, насгьы иҷыдоу аромб еиԥшыз аформақәа (мехраб). Апортрет еиԥшу Акбар ихьтәы ԥараҿырп (Мохур) еиҳарак ақәгылара еиҿызкааз иԥа, апринц Салим (анаҩс аимператор Џьаҳангир) итәыртәуан, анаҩс аинышәаразы Акбар исахьа зныз ахьтәы ԥараҿырп амохурқәа изаҷны ҳамҭас иаб ииҭеит.
== Ампыҵахаларақәа ==
Акбар иаҳра алагамҭазы, Моголтәи аҳәынҭқарра Агреи Делии рыкәша-мыкәшеи, Пенџьаб мрагыларатәи ахәҭеи, Афганистан иҟоу Кабул аҳаблеи ракәын иаҵанакуаз. XVII-тәи ашәышықәса алагамҭазы урҭ ирыҵаркуан Индиа аҩадатәи ахәҭеи егьырҭ аобластқәаки. Амԥыҵахаларақәа реиҳарак Акбар иаҳратәра актәи азыбжазы ауп ианымҩаԥысуаз. Мальвеи Гуџьарати рсултанатқәеи, Бенгалиа, Синд, Кашмир иҟаз аԥсылмантә ҳәынҭқаррақәеи инапаҿы иааигеит. Раџьпуттәи аҳрақәагьы иимпериа иадҵахеит, иара убасгьы урҭ раҳцәеи ҭауади-аамсҭеи Акбар имаҵурахь ааԥхьара рыҭаны, рвассалтә хьаԥшра ирӷәӷәеит. Аџьамцәа ирабашьны Кандагар рымхын, убри аҟнытә Мрагыларатәи Афганистан зегьы амоголцәа рымчра аҵаҟа иҟалеит. Акбар декантәи асултанат Ахмаднагар адгьылқәа аҩадатәи рыхәҭа инапаҿы иааигеит, убри ала, агеографиатә еиҟәыҭхара иабзоураны, еиԥмырҟьаӡакәа 1500 шықәса Орисса иҟаз аҳәынҭқарра ахьыԥшымра аҵыхәа ԥиҵәеит. Аҵак ду аман Бенгалиа иҟаз ибеиаз, иҿиоу анаплакыра змаз, амшынтә хәаахәҭра знапы алакыз Гуџьаратәи асултанат областқәа рымпыҵахалара<ref>История стран Азии и Африки в средние века. Часть 2. М., 1987. С. 182—183</ref>.
== Адәныҟатәи аполитика ==
;Португалиа
Акбар иаҳратәра алагамҭазы, апортугалцәа Индиатәи асубконтинент мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы абаашқәеи азауадқәеи дыргылеит. Урҭ ари арегион аҿы амшынтә навигациеи ахәаахәҭреи ирхылаԥшуан. Убри аҟынтә ахәаахәҭра Португалиа иадҳәалахеит, уи аҳцәеи ахәаахәҭыҩцәеи агәынамӡара рызцәырнагон<ref>Habib, Irfan. Akbar and His India. — Oxford University Press, 1997. — P. 256.</ref>.
1572 шықәсазы Амогол дуцәа римпериа амшын ахь анеирҭа рыԥшааит. Акбар, апортугалцәа рҟынтәи ашәарҭара шыҟаз аниба, Џьамтәылатәи аӡыбжьаха ахызааразы а[[картаз]] (азин) аиура игәы иахәеит<ref>Habib, Irfan. Akbar and His India. — Oxford University Press, 1997. — P. 256—257.</ref>. 1572 шықәсазы Сурат амацәаз ианҭакыз, апортугалцәа Амогол дуцәа рыр рымч анырба, адипломатиатә знеишьақәа рхы иадырхәарц рыӡбеит. Акбар иҟаиҵаз аҳәарала, аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рышьақәыргыларазы ицҳаражәҳәаҩ ддәықәҵан<ref>Habib, Irfan. Akbar and His India. — Oxford University Press, 1997. — P. 259.</ref>. Акбар апортугалцәа рыртиллериатә бџьарқәа ахьизаамхәаз иахҟьаны, ифлот ишахәҭоу еиԥш бџьарла аиқәыршәара илымшеит<ref>[http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_16.html part2/1] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140223011013/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_16.html |date=2014-02-23 }} columbia.edu</ref>.
Акбар Индиатәи Аокеан аҿы апортугалцәа рымч азхеиҵар акәхеит, убри аҟнытә абаӷәаза аҟынтәи аӷба адәықәларазы, насгьы Меккаҟа [[хадж|ҳаџьрацаразы]] урҭ рҟынтә азин даҳәар акәын<ref>[http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_19.html part2/19] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20120306002641/http://www.columbia.edu/itc/mealac/pritchett/00islamlinks/ikram/part2_19.html |date=2012-03-06 }} columbia.edu</ref>.
;Османтәи аимпериа
1555 шықәсазы, Акбар даныхәыҷыз, Османтәи адмирал [[Сейди Али-реис]] Амогол дуцәа римпериа даҭааит. Ԥыҭрак ашьҭахь 1569 шықәсазы егьи Османтәи адмирал Куртоглу Хизир-реис Амогол дуцәа римпериа аԥшаҳәақәа дырҭааит. Арҭ адмиралцәа Индиатәи аокеан аҿы Португалиатәи аимпериа аҳра аҵыхәаԥҵәара иашьҭан. Акбар иаҳратәраан, асулҭан [[Шәлиман I|Сулеиман Аблахкыга]] иахь ф-шәҟәык ишьҭит<ref>''Naimur Rahman Farooqi'' [http://jis.oxfordjournals.org/content/7/1/32.extract Six Ottoman Documents On Mughal-Ottoman Relations During The Reign Of Akba] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140103004050/http://jis.oxfordjournals.org/content/7/1/32.extract |date=2014-01-03 }} jis.oxfordjournals.org</ref><ref>[http://ier.sagepub.com/content/31/2/249.extract Mughal-Ottoman Relations] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20221129120233/http://ier.sagepub.com/content/31/2/249.extract |date=2022-11-29 }} ier.sagepub.com</ref>.
1576 шықәсазы Акбар Иахьиа Салех [[амир аль-хадж|напхгара зиҭоз]] аҳаџьрацаҩцәа ргәыԥ ду 600 000 ахьтәи араӡынтәи аԥараҿырпқәа, 12 000 акафтанқәа, абрынџь ахәҭа ду рыҭаны идәықәиҵеит<ref>''Naimur Rahman Farooqi'' [https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ&q=akbar#search_anchor Mughal-Ottoman relations] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160503093046/https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ&q=akbar#search_anchor |date=2016-05-03 }} books.google.com</ref>. Жьҭаарамза 1576 шықәсазы Акбар иҭаацәара злаз Меккаҟа аделегациа дәықәиҵеит. Суратнтәи аҳаџьрацаҩцәа зҭаз ҩ-ӷбак 1577 шықәсазы [[Джидда|Джиддатәи]] абаӷәазаҿы инеит<ref>Moosvi, Shireen. People, Taxation and Trade in Mughal India. — Oxford University Press, 2008. — P. 246.</ref>. 1577-тәи 1580-тәи ашықәсқәа ирҭагӡаны Меккеи Мединеи рнапхгаҩцәа рзы ԥшь-караванк аҳамҭа лыԥшаахқәа ацҵаны ишьҭын<ref>{{книга |заглавие=Muhimme Defterleri, Vol. 32 f 292 firman 740, Shaban 986 |год=1578 |автор=Ottoman court chroniclers }}</ref><ref>{{книга |заглавие=Akbar and his age |ссылка=https://archive.org/details/akbarhisage0000unse/page/218 |издательство=Northern Book Centre |год=1999 |isbn=978-81-7211-108-3 |страницы=218 |автор=Khan, Iqtidar Alam }}</ref>.
Амоголцәа ԥшьышықәса ирылагӡаны Хиџьаз иаанхахьан, насгьы ԥшьынтә аҳаџьра рхы аладырхәхьан. Уи адагьы, Акбар суфиттәи атарикат [[Кадырия|Кадыриа]] иаҵанакуаз иӷараз аԥсылманцәа-адервишцәа рҳаџьра амҩаԥгаразы аԥара азоуижьуан<ref name="google1">{{книга |ссылка=https://books.google.com.pk/books?id=Fy-C2gHkpecC&pg=PA180&lpg=PA180&dq=Evliya+%C3%87elebi+and+native+americans#v=onepage&q=indians&f=false |заглавие=The Ottoman Empire And the World Around It - Suraiya Faroqhi |издательство=Google Books.pk |язык=en}}</ref>. Джидда иҟаз Османтәи паша, амоголцәа Суратҟа рыхынҳәраҿы, ацхыраара риҭон<ref>''Naimur Rahman Farooqi'' [https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ&q=Jidda&cad=6%3C Mughal-Ottoman relations] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160611013513/https://books.google.com/books?id=uB1uAAAAMAAJ&q=Jidda&cad=6%3C |date=2016-06-11 }}</ref>. Хиџьаз аҟны амоголцәа рыҟазаара ашьақәыргыларазы Акбар иҟаиҵаз аҽазышәарақәа ирыбзоураны, аҭыԥантәи ашерифцәа Амогол дуцәа римпериа аҟынтәи аԥаратә цхыраара шроуа агәра рго иалагеит, насгьы Османтәи Аимпериа аҟынтәи ахьыԥшра дырԥсыҽыр шрылшоз<ref name="google1"/>.
;Сефевидаа рҳәынҭқарра
[[Файл:Abbas II of Persia and the Mughal ambassador.jpeg|thumb|300px|[[Аббас II (шах Ирана)|Аббас II]] Моголтәи аимпериа аҟынтәи ацҳаражәҳәаҩцәа дырԥылоит]]
Сефевидааи амоголцәеи рдипломатиатә еизыҟазаашьақәа аҭоурых ду аман. Хәмаиун Шер-шах ижәылара иахҟьаны Индиа данықәҵа, Сефевидтәи аҳ [[Тахмасп I]] аҽыҵәахырҭа ииҭеит. XVI-тәии XVII-тәии ашәышықәсақәа рзы сефевидааи османааи Азиа амчразы еибашьуан. Сефевидаа ашииттә ԥсылманра адинхаҵара иқәныҟәон, амоголцәеи османааи — асунниттә<ref>Athar Ali, M. Mughal India: Studies in Polity, Ideas, Society and Culture. — Oxford University Press, 2006. — P. 94.</ref>. Сефевидааи амоголцәеи [[Гиндукуш]] иҟоу [[Кандагар]] ақалақь анапхгаразы еибашьуан<ref name="Majumdar 153">Majumdar, Ramesh Chandra. The History and Culture of the Indian People. Volume 7: The Mughal Empire. — Bharatiya Vidya Bhavan, 1984. — P. 153.</ref>. Гиндукуш ҩ-империак рҳәааҿы иҟан, насгьы ихадоу астратегиатә роль нанагӡон<ref>Athar Ali, M. Mughal India: Studies in Polity, Ideas, Society and Culture. — Oxford University Press, 2006. — P. 327—328.</ref>. Акбар иаҳратәра раԥхьатәи ҩажәа шықәса ирылагӡаны, аҩ-империак реизыҟазаашьақәа бзиан, аха 1576 шықәсазы Тахмасп иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Сефевидаа римпериаҿы атәылауаҩратә еибашьра иалагеит, уи иахҟьаны аҩ-империак рыбжьара адипломатиатә еизыҟазаашьақәа аанкылан. Жәашықәса рышьҭахь, Шах Аббас аҳра данахагыла, аҳәынҭқаррақәа реизыҟазаашьақәа еиҭашьақәыргылан<ref>Majumdar, Ramesh Chandra. The History and Culture of the Indian People. Volume 7: The Mughal Empire. — Bharatiya Vidya Bhavan, 1984. — P. 154—155.</ref>. Уи ашьҭахь, Акбар Кабул игеит, насгьы аимпериа аҩада-мраҭашәаратәи аҳәаақәа рырӷәӷәаразы, Кандагарҟа ар дәықәиҵеит. Мшаԥымза 18, 1595 шықәсазы Кандагар еибашьрада аҽанаҭеит, уи аҳ Музаффар Хусеин Акбар иаҳҭынрахьы диасит<ref>Majumdar, Ramesh Chandra. The History and Culture of the Indian People. Volume 7: The Mughal Empire. — Bharatiya Vidya Bhavan, 1984. — P. 153—154.</ref>. 1646 шықәсазы Шах-Джахан Кандагар импыҵеихалаанӡа, ажәашықәсақәак ирылагӡаны Амогол дуцәа рҳәынҭқарра анапхгара аҵаҟа иҟан<ref>Athar Ali, M. Mughal India: Studies in Polity, Ideas, Society and Culture. — Oxford University Press, 2006. — P. 327.</ref>. Сефевидааи амоголцәеи рыбжьара адипломаттә еизыҟазаашьақәа Акбар иаҳра анҵәамҭанӡа иҟан<ref>Majumdar, Ramesh Chandra. The History and Culture of the Indian People. Volume 7: The Mughal Empire. — Bharatiya Vidya Bhavan, 1984. — P. 155.</ref>.
[[Файл:Jodhbai.jpg|thumb|300px|[[Мариам уз-Замани|Мариам уз-Замани-бегум Сахиба]] — Акбар иҳәса руаӡәк, ападишах [[Джахангир|Џьаҳангир]] иан]]
== Иҳәсеи ихәыҷқәеи ==
30-ҩык аҳәсеи ауадалықцәеи рҟынтә, ападишах Акбар фҩык аԥацәеи фҩык аԥҳацәеи иман, урҭ рыбжаҩык ишыԥшқаз, ма ишыхәыҷыз рыԥсҭазаара иалҵит<ref>Раздел написан по материалам [http://www.royalark.net/India4/delhi4.htm The Timurid Dynasty// www.royalark.net] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180108232525/http://www.royalark.net/India4/delhi4.htm |date=2018-01-08 }}</ref>:
* (1552 инаркны) '''''Шахзади [[Рукийя Султан бегим|Рукиа Султан-бегум Сахиба]]''''' (1542—1626), ападишах иԥҳәыс хада, [[шахзаде]] [[Абу Насир Мухаммад Хиндал-мирза|Мухаммад Хиндал-мирза]] иԥҳа;
* “ауадалық Биби Арам Бахш”;
** [[шахзаде]] Хасан-мирза (1564—1564);
** [[шахзаде]] Хусаин-мирза (1564—1564);
* (1562 инаркны) ''[[Мариам уз-Замани|Мариам уз-Замани-бегум Сахиба]]'' (лыԥсҭазаара далҵит 1623), лыӡӷабжәла Раджкумари Хира Кунвари Сахиба (Харша Баи), раџьа [[Дхундхар]] [[Бхармал]] иԥҳа, ападишах иԥҳәыс хада;
** [[падишах|ападишах]] '''[[Джахангир|Нурад-дин Мухаммад Џьаҳангир]]''' (1569—1627);
** [[шахзаде]] [[Султан Даниал-мирза]] (1572—1604), [[субадар Берара]] (1599—1604), иара убас [[Хандеш|Хандеша]] (1601—1604), [[Алкогольный делирий|арыжәтә заара]] иахҟьаны иԥсҭазаара далҵит;
* «иԥҳәыс Биби Салима Султан» (лыԥсҭазаара далҵит 1599);
** [[шахзаде]] [[Султан Мурад-мирза]] (1570—1599), [[субадар Берара]] (1596—1599), арыжәтә дагеит;
* ?
** [[шахзаде]] Султан Хушру-мирза.
== Ихаҭара ==
Акбар иаҳра атәы ашәҟәы «[[Акбар-наме]]» иануп, уи аҳҭынратә ҭоурыхҿиарадырҩы [[Абу-л Фазл Аллами|Абу-л Фазл]] иоуп изҩыз. Акбар ар рԥызаҩи аҳи раҳасабала дырдыруан, бзиа ибон иара ихала иибжьаз иаҳраҟны иҭакыз [[Гепарды|агепардқәа]] рыла ашәарыцара.
Акбар дкьаҿын, аха дыӷәӷәан, даара дласын. Иазгәаҭан аидысларақәа раан афырхаҵара шааирԥшуаз, аха агәымбылџьбара шааимырԥшуаз.
== Иԥсра ==
[[Файл:Akbars Tomb.jpg|thumb|300px|Сикандра иҟоу [[Гробница Акбара Великого|Акбар имавзолеи]] ([[Агра]])]]
[[Жьҭаарамза 3]], [[1605]] шықәсазы Акбар ихьыз [[Дизентерия|адизентериа]] ачымазара ахәшәтәра залымшакәа, иԥсҭазаара далҵит [[Жьҭаарамза 26|жьҭаарамза 26]], 1605 шықәсазы. Иԥсыбаҩ [[Сикандра]] (ақалақь [[Агра]]) иҟоу [[Гробница Акбара Великого|амавзолеи]] ахь инаган.
Акбар Ду иԥсҭазаара даналҵ 70 шықәса рышьҭахь, [[1691]] шықәсазы, амогол дуцәа ирҿагылаз [[Джат (этнос)|аџьатцәа]] амавзолеи рбганы, инышәынҭра дырҳәит. Иаанхаз Акбар иԥсыбаҩ блын<ref>[http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Aurangzeb Aurangzeb] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130509103614/http://www.newworldencyclopedia.org/entry/Aurangzeb |date=2013-05-09 }} newworldencyclopedia.org</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.com.pk/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=PA108&lpg=PA108&dq=akbar%27s+tomb+desecrated+by+jats&source=bl&ots=bc9eUsyFCE&sig=6O8i0VKCaLHB4QUV8guvrWIJ0zs&hl=en&sa=X&ei=hxm5UIm7NsGFhQfZn4GAAw&redir_esc=y#v=onepage&q=akbar's%20tomb%20desecrated%20by%20jats&f=false |title=books.google.com.pk |access-date=2017-10-02 |archive-date=2016-09-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160918185307/https://books.google.com.pk/books?id=3ctLNvx68hIC&pg=PA108&lpg=PA108&dq=akbar%27s+tomb+desecrated+by+jats&source=bl&ots=bc9eUsyFCE&sig=6O8i0VKCaLHB4QUV8guvrWIJ0zs&hl=en&sa=X&ei=hxm5UIm7NsGFhQfZn4GAAw&redir_esc=y#v=onepage&q=akbar's%20tomb%20desecrated%20by%20jats&f=false |url-status=live }}</ref>.
== Иҭынха ==
Акбар Амогол дуцәа римпериеи [[Индийский субконтинент|Индиатәи асубконтиненти]] рзы ибеиоу аҭынха аанижьит. Индиеи уи аҳәаанырцәи рҟны Амогол дуцәа римпериа аҳаҭыри арратәи адипломатиатәи ԥыжәареи ирӷәӷәеит. Иара иаҳраан аҳәынҭқарра акультуратә интеграциа шьаҭас иҟаҵаны, идинтәым алибералтә ҟазшьақәа аиуит. Иара убасгьы, асоциалтә реформақәакгьы мҩаԥигеит, иаҳҳәап, [[Сати (ритуал)|сати]] аҟәыхра, аҳәсеибақәа ҿыц аҭаацәара ралалара азакәантәра, аҭаацәара алаларазы ақәра ашьҭыхра.
Ажурнал «[[Time (журнал)|Time]]» иара ихьӡ «Иреиӷьу 25-ҩык адунеитә напхгаҩцәа» рсиа дахырԥхьаӡалеит<ref>{{cite web|url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2046303,00.html|title=Top 25 Political Icons. Akbar the Great|author=Ishaan Tharoor|date=2011-02-04|publisher=[[Time (журнал)|Time]]|lang=en|access-date=2012-03-08|archive-url=https://www.webcitation.org/6838bDHv0?url=http://www.time.com/time/specials/packages/article/0,28804,2046285_2045996_2046303,00.html|archive-date=2012-05-30}}</ref>.
== Акбар акультураҿы ==
=== Алитератураҿы ===
* Смолл, Б. Дикарка Жасмин: ароман / Бертрис Смолл; [еиҭаг. англ. бызшәа аҟынтәи: А. Соколов, С. Соколова].- М.: АСТ, 1998.- 525, [3] даҟьа: аорнаментқәа.- (Шарм).- ISBN 5-237-01334-1
* [[Салман Рушди]] «[[Флорентийская чародейка|Флоренциатәи ахыхҩы]]» / «The Enchantress of Florence» ([[2008]], аурыс бызшәала аиҭага [[2009]]ISBN 978-5-367-01063-3)
* Алекс Ратфорд «Адунеи аҳ» / «Ruler of the World» (2011)
* [[Гербер, Денис|Гербер]] Денис «[[Ангел, стоящий на солнце|Амраҿы игылоу амаалықь]]» (ISBN 978-5-4483-3385-9)
* [[Шри Чинмой|Шри Чинмои]] «Моголтәи аимператорцәа» / [[Шри Чинмой|Sri Chinmoy]] «The Moghul Emperors», ([[2000]]), ISBN 978-966-427-044-8) ([http://srichinmoyworks.org/p62/index.html аурыс бызшәала аиҭага]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20171125230736/http://srichinmoyworks.org/p62/index.html |date=2017-11-25 }}.)
=== Акино аҟны ===
* [[Великий Могол (фильм)|Амогол Ду]] ([[1960]])
* [[Джодха и Акбар|Джодхеи Акбари]] ([[2008]])
* [[Джодха и Акбар: История Великой любви (сериал)|Джодхеи Акбари: Абзиабара ду аҭоурых (асериал)]] ([[2013]])
=== Акомпиутертә хәмаррақәа рҿы ===
* [[Age of Empires III: The Asian Dynasties]] аҟны Акбар Индиа ахәмарратә цивилизациа аԥхьагыла иаҳасабала даарԥшуп
* [[Sid Meier’s Civilization V]] аҟны уи агенерал дуцәа дыруаӡәкны даарԥшуп
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|27em}}
== Алитература ==
* {{книга
|автор = [[Алаев, Леонид Борисович|Алаев Л. Б.]]
|заглавие = Средневековая Индия
|место = СПб
|издательство = Алетейя
|год = 2003
|страницы =
|страниц = 304
|серия = «Востоковедение: учебные пособия и материалы»
|isbn = 5-89329-590-0
|тираж =
}}
* ''[[Антонова, Кока Александровна|Антонова К. А.]]'' Очерки общественных отношений и политического строя Могольской Индии времён Акбара (1556—1605), М., 1952.
* ''Б. Гаскойн.'' Великие моголы. М., 2003.
* Smith V. А., ''Akbar, the Great Mogul'', Oxford, 1917.
* {{книга |автор=Athar Ali, M |часть= |ссылка часть= |заглавие=Mughal India: Studies in Polity, Ideas, Society and Culture |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место= |издательство=[[Oxford University Press]] |год=2006 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=406 |серия= |isbn=978-0-19-569661-5 |тираж= |ref=Athar Ali |язык= en}}
* {{книга |автор=Chandra,Satish |часть= |ссылка часть= |заглавие=History of Medieval India: 800-1700 |оригинал= |ссылка= |ответственный= |издание= |место=New Delhi |издательство=Orient Longman |год=2007 |volume= |pages= |columns= |allpages=418 |серия= |isbn=978-81-250-3226-7 |тираж= |ref=Chandra}}
* {{книга |автор=[[Хабиб, Ирфан|Habib, Irfan]] |часть= |ссылка часть= |заглавие=Akbar and His India |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/akbarhisindia0000unse|ответственный= |издание= |место= |издательство=Oxford University Press |год=1997 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=315 |серия= |isbn=978-0-19-563791-5 |тираж= |ref=Habib |язык= en}}
* {{книга |заглавие=The History and Culture of the Indian People |том=Volume 7: The Mughal Empire |издательство=Bharatiya Vidya Bhavan |год=1984 |ref=Majumdar |язык=en |автор=Majumdar, Ramesh Chandra|ссылка том=https://books.google.com/books?id=0Q5uAAAAMAAJ }}
* {{книга |автор=Moosvi, Shireen |часть= |ссылка часть= |заглавие=People, Taxation and Trade in Mughal India |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/peopletaxationtr0000moos|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Oxford University Press |год=2008 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=304 |серия= |isbn= 9780195693157 |тираж= |ref=Moosvi |язык= en}}
* {{книга |автор=Smith, Vincent A. |часть= |ссылка часть= |заглавие=The Oxford History of India |оригинал= |ссылка=https://archive.org/details/oxfordhistoryofi00smit|викитека= |ответственный= |издание= |место= |издательство=Oxford University Press |год=2002 |том= |страницы= |столбцы= |страниц=964 |серия= |isbn=978-0195612974 |тираж= |ref=Smith |язык= en}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Allami/index1.phtml?id=1426 Абу-л-Фазл Аллами. Акбар-наме]{{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190915023455/http://www.vostlit.info/Texts/rus15/Allami/index1.phtml?id=1426 |date=2019-09-15 }}
* {{БСЭ3|заглавие=Акбар Джелаль-ад-дин|автор=К. А. Антонова}}
* {{ВТ-ЭСБЕ|Акбар}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1542 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 14 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1605 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Жьҭаарамза 17 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ападишахцәа Амогол дуцәа]]
[[Акатегориа:16-тәи ашәышықәсазтәи Азиа иҟаз амонархцәа]]
[[Акатегориа:17-тәи ашәышықәсазтәи Азиа иҟаз амонархцәа]]
[[Акатегориа:Ахәыҷтәы монархцәа]]
[[Акатегориа:Адизентериа иахҟьаны зыԥсҭазаара иалҵыз]]
aqf11guaub1qh35sdjuyh6wek2ed3aw
Чарли Чаплин
0
55442
172645
172292
2026-08-24T13:30:46Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Чарли Чаплин]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172292
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка акинематографист
| ахьӡ = Чарли Чаплин
| даҽа ахьӡ = {{lang-en|Charlie Chaplin}}
| афото = Charlie Chaplin.jpg
| афото ашәагаа = 250px
| ахатәы хьӡы = Чарльз Спенсер Чаплин-аиҵбы
| аира аҭыԥ = Уолворт, {{МР|Саутуарк}}, [[Лондон]], [[Британиаду]]
| аԥсра аҭыԥ = {{МС|Корсие-сур-Вевеи}}, [[Во (акантон)|Во]], [[Швеицариа]]
| азанааҭ = {{Актёр|ЕАА бжьы зхам акино|Ихәыҷраан ахьӡ-аԥша зауз Британиаду|XIX ашәышықәса|XX ашәышықәса}}, {{Кинорежиссёр|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Сценарист|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Кинопродюсер|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Кинокомпозитор|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}, {{Монтажёр|Британиаду|ЕАА|XX ашәышықәса}}
| активтә шықәсқәа =
* 1894—1913 <small>(атеатралтә кариера)</small>
* 1914—1975 <small>(акинокариера)</small>
| анашьамҭақәа = {{ряд-л|{{Орден Британской империи|атәылауаҩратә|KBE}}|{{Великий офицер Ордена За заслуги перед Итальянской Республикой}}|{{Командор ордена Почётного легиона}}}}
{{ubl|{{Оскар}} (1929, 1972, 1973)|«[[Золотой лев за карьеру|Акариера азы ахьтәы лым]]» (1972)|{{BAFTA}} (1977)}}
}}
'''Чарльз Спенсер Чаплин — аиҵбы''' ({{lang-en|Charles Spencer Chaplin Jr}}.; {{date|16|4|1889}}, Уолворт, [[Британиаду|Британиа Ду]] — {{date|25|12|1977}} [[Корсие-сиур-Веве]]) — [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|америкатәи]] [[Британиаду|британиатәи]] [[Актёрское искусство|актиор]]<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/c/chaplin-charli-a59ac8 |title=Чаплин Чарли |website=Большая российская энциклопедия |access-date=2023-09-19 |archive-date=2023-04-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230408041552/https://bigenc.ru/c/chaplin-charli-a59ac8 |url-status=live}}</ref>, [[кинорежиссёр|акинорежиссиор]], [[сценарист|асценарист]], [[композитор|акомпозитор]], [[Кинопродюсер|апродиусер]], [[Монтаж медиаконтента|амонтажиор]]. Актиор [[Чаплин, Сидни|Сидни Чаплин]] иашьа еиҵбы.
Чаплин акино ауниверсалтә азҟазоуп, адунеизегьтәи акино аҿы зегь реиҳа еицырдыруа ахаҿсахьақәа руак — [[Бродяга (персонаж)|аныҟәаҩ Чарли]] ихаҿсахьа аԥҵаҩы; уи дцәырҵит 1910-тәи ашықәсқәа рзы акиностудиа «[[Keystone Studios|Кистоун]]» аҿы еиҵыхны иҭрыжьуаз акомедиа кьаҿқәа рҿы<ref>{{книга |заглавие=The 1910s |язык=en |ссылка=https://archive.org/details/1910s0000blan |издание=illustrated |серия=American popular culture through history |год=2002 |издательство=[[Greenwood Publishing Group]] |место=Westport, CT |isbn=0313312516 |страницы=[https://archive.org/details/1910s0000blan/page/226 226] |автор=Blanke, David}}</ref>. Чаплин активла ихы иаирхәон [[пантомима|апантомимеи]] [[буффонада|абуффонадеи]] рҟазшьақәа, аха 1920-тәи ашықәсқәа инадыркны иусумҭақәа рҿы акино кьаҿ аамҭазы аасҭа акырӡа еиҳа иҵаулоу асоциалтә темақәа мҩаԥысуа иалагеит. 1914 шықәса мшаԥымза инаркны Чаплин ихаҭа дызлахәыз афильмқәа реиҳарак дыррежиссиорны, рысценари давторны дцәырҵуа далагеит; 1916 шықәса инаркны афильмқәа продиусерра рзиуан, 1918 шықәса инаркны — амузыкагьы рзиҩуан.
[[Мэри Пикфорд|Мери Пикфорд]], [[Фэрбенкс, Дуглас|Дуглас Фербенкс]], [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид Гриффит]] илархәны Чарли Чаплин 1919 шықәсазы акиностудиа [[United Artists]] аԥиҵеит<ref>{{книга |заглавие=The Entertainment Industry |язык=en |ссылка=https://archive.org/details/entertainmentind0000haup |год=2006 |издательство=[[Greenwood Publishing Group]] |место=Westport, CT |isbn=0313321736 |страницы=[https://archive.org/details/entertainmentind0000haup/page/242 242] |автор=Haupert, Michael}}</ref>.
1973 шықәсазтәи [[Оскар (кинопремия)|Америкатәи акиноакадемиа апремиа]] занашьаз афильм азы [[Премия «Оскар» за лучшую музыку к фильму|иреиӷьу амузыка]] азы, ҩынтәгьы [[Премия «Оскар» за выдающиеся заслуги в кинематографе|аҳаҭыртә «Оскар»]] занашьаз — 1929, иара убас 1972 шықәсқәа рзы (иҷыдоу илшамҭақәа абас еиԥш ирыхцәажәан: «афильм „[[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]]“ аҟны актиортә хәмарра, аҩра, арежиссиорра, апродиусерра рҿы ауниверсалреи агениреи рзы», насгьы «ари ашәышықәсазы акинематограф ҟазарахарц азы хәы змам алагалазы»)<ref name=chrono1>[http://www.history.com/this-day-in-history/charlie-chaplin-prepares-for-return-to-united-states-after-two-decades Charlie Chaplin prepares for return to United States after two decades]. {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140311113905/http://www.history.com/this-day-in-history/charlie-chaplin-prepares-for-return-to-united-states-after-two-decades |date=2014-03-11 }}.</ref>. Аҳаҭыртә «Оскар» раԥхьаӡа изанашьахаз.
Чарли Чаплин абжьы зхам акино аамҭазы зегь реиҳа арҿиара злаз, анырра змаз ауаа дыруаӡәкын. Ирҿиара анырра ду аиҭеит афранцыз комик, акиноактиор [[Макс Линдер]] — Чаплин уи изикит ифильмқәа руак<ref>{{книга |заглавие=Aviators in Early Hollywood |язык=en |издание=illustrated |год=2008 |издательство=[[Arcadia Publishing]] |место=Mount Pleasant, SC |isbn=0738559024 |страницы=16 |автор=Kelly, Shawna}}</ref>.
Икариера алагеит [[викторианская эпоха|викториантәи аамҭазы]] — Чарли хәыҷы раԥхьаӡакәны Британиа Ду амиузик-холл асценахь данцәырҵ инаркны, — насгьы уи амҩа даҽа 75 шықәса иагьынаӡеит — 88 шықәса анихыҵуаз иԥсҭазаара иалҵра аҟынӡа. [[Голливуд]] аҟны ақәҿиара дуӡӡақәа аниоу ашьҭахь, Чаплин ЕАА аанижьыр акәхеит — еицырдыруаз аимакқәа, ихатә ԥсҭазаара иазкыз аартрақәа, насгьы 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭазтәи [[маккартизм|амаккартизм]] аамҭазы [[коммунизм|акоммунизм]] аидеиақәа дрыдгылоит ҳәа [[Список Оруэлла|ахарадҵарақәа]] рықәыӷәӷәара иахҟьаны.
1999 шықәсазы [[Американский институт киноискусства|Америкатәи акиноинститут]] Чарли Чаплин [[100 величайших звёзд кино за 100 лет по версии AFI|шәышықәса рыҩнуҵҟа иреиӷьыз акино аеҵәахәқәа]] ахацәа рсиаҿы 10-тәи аҭыԥ аҿы даргылеит<ref>{{cite web |url=http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx |archive-url=https://web.archive.org/web/20080822055357/http://www.afi.com/tvevents/100years/stars.aspx |archive-date=2008-08-22 |title=AFI's 100 YEARS...100 STARS |lang=en |date=1999-06-16 |publisher=American Film Institute |access-date=2010-06-04}}</ref>. 2008 шықәсазы Мартин Сифф, ашәҟәы «[[Чаплин: жизнь (книга)|Чаплин: аԥсҭазаара]]» иазкны иҟаиҵаз ахҳәааҿы иҩит: «Чаплин дуаҩ дуны мацара дыҟамызт — иара дгигантын. 1915 шықәсазы, [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеитә еибашьраан]] зегьы ԥыхаа ианцоз аамҭазы, акомедиеи, аччареи ацхыраареи рзы илаз абаҩхатәра иманы ԥсыгагак еиԥш адунеи далалеит, насгьы анаҩстәи 25 шықәса рзы арҿиара даҿын — [[Великая депрессия|Адепрессиа Ду]] аангьы, [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] ихаангьы». [[Шоу, Джордж Бернард|Џьорџь Бернард Шоу]] Чаплин «акиноиндустриа иалҵыз агени заҵәы» ҳәа изиҳәон<ref>{{cite news |url=https://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |title=The Big Question: Does Charlie Chaplin merit a museum in his honour, and what is his legacy? |lang=en |website=The Independent |date=2009-11-25 |access-date=2010-04-21 |first=John |last=Walsh |archive-date=2010-04-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100418074456/http://www.independent.co.uk/news/people/news/the-big-question-does-charlie-chaplin-merit-a-museum-in-his-honour-and-what-is-his-legacy-1826871.html |url-status=live }}</ref>.
== Анысымҩа ==
=== Ахәыҷрашықәсқәа Англиа (1889—1909) ===
[[Афаил:Charlie Chaplin in unknown year.jpg|thumb|Чарли Чаплин (1907—1910)]]
Чарльз Спенсер Чаплин-аиҵбы диит 1889 шықәса мшаԥымза 16 рзы [[Лондон]], ахәылбыҽха асааҭ 8 рзы, Ист-стрит амҩаҿы, Уолворт араион аҟны, [[мюзик-холл|амиузик-холл]] артистцәа рҭаацәараҿы. Иара даниз ашьҭахь дук хара имгакәа аҭаацәара Сент-Џьорџь-роуд ала, Лемберт аҟны иҟоу Уест-сквер ахь ииасит. Иани иаби — Чарльз Спенсер Чаплин-аиҳаби Ҳанна Чаплини (сценатә хьӡыла Лили Герли) — естрадатә актиорцәан. Иан ашәақәеи акәашарақәеи ықәлыргон еиуеиԥшым атеатрқәа рҿы — еицырдыруа акомпозиторцәа, аопереттақәа равторцәа [[Гилберт и Салливан|Гилберти Салливани]] рантреприза уахь иналаҵаны. Чаплин-аиҳаби лареи рчара маҷк шагыз, Ҳанна длыхшеит [[Чаплин, Сидни|Сидни Хилл]] — Чарли иашьа — Ҳоукс ҳәа зыжәлаз уриак иҟынтәи. Насшәа Сидни Чаплин ажәла шьҭихит — иашьеи, иабԥсеи иани реиԥш<ref>{{cite web |url=http://www.jewornotjew.com/profile.jsp?ID=2 |title=Charlie Chaplin - Jew or Not Jew |year=2006 |work=jewornotjew.com |access-date=2010-10-10 |archive-date=2010-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101126102637/http://jewornotjew.com/profile.jsp?ID=2 |url-status=live }}</ref>.
Чарльз Чаплин-аиҳабы, абаритон хаа змаз, 1880-тәи ашықәсқәа рызбжазы Лондонтәи амиузик-холлқәа рҿы даара деицырдыруан. Изныкымкәа Европа агастрольқәа рахь дцон, [[Ниу-Иорк|Ниу-Иорк]]гьы дықәгылахьан. Ирепертуар иалан иара ихаҭа иаԥиҵаз ашәақәагьы. Чарльз Спенсер Чаплин-аиҳабы исценатә кариера рыцҳарала ихыркәшахеит: арыжәтә ижәуа далагеит, 1901 шықәса лаҵарамза 9 рзы Лондонтәи Аԥшьа Фома ихьӡ зху ахәышәтәырҭаҿы дыԥсит 37 шықәса шихыҵуаз<ref>{{книга |заглавие=Chaplin, the mirror of opinion |ссылка=https://archive.org/details/chaplinmirrorofo0000robi |издание=illustrated |год=1983 |издательство=[[Indiana University Press]] |isbn=0253211603 |страницы=6 |автор=Robinson, David}}</ref>. Иаб иганахьа ианду — Чарли 6 шықәса ихыҵаанӡа дыԥсхьаз — Смитаа рҭаацәара дрылҵит, урҭ [[цыгане|ацыганцәа]] ирҭынхан; уи актиор ихаҭа даара дазгәдуун, инысымҩаҿы «аҭаацәаратә шкаф аҿы иҵәаху аԥсыбаҩ» (мамзаргьы «даара ишәарҭоу амаӡа») ҳәа шазиҳәазгьы<ref>Charles Chaplin, Jr., with N. and M. Rau, My Father, Charlie Chaplin, Random House: New York, (1960), pages 7-8. Quoted in {{cite web|url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin|year=2005|work=Adherents.com|archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|archive-date=2011-08-25|access-date=2010-10-10|url-status=live}}</ref><ref>Charlie Chaplin, My Autobiography, page 19. Quoted in {{cite web|url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|title=The Religious Affiliation of Charlie Chaplin|year=2005|work=Adherents.com|archive-url=https://www.webcitation.org/61CFyz04a?url=http://www.adherents.com/people/pc/Charlie_Chaplin.html|archive-date=2011-08-25|access-date=2010-10-10|url-status=live}}</ref>.
Чарли раԥхьаӡакәны асценахь дцәырҵит 1894 шықәсазы, хәышықәса анихыҵуаз — амиузик-холл апрограммаҿы иан дыԥсахны. [[гортань|Лыхәлымшәа]] ауадаҩрақәа ирыхҟьаны насшәа лара ашәаҳәаратә усуразы иаҭахыз абжьы зынӡагьы илцәыӡит. Чарли хәыҷы ахәаԥшцәа рнапеинҟьара ду иоуит — урҭ аԥара хәыҷқәеи ақьаад ԥарақәеи асценахь издыршәуан. Ахәыҷтәы иашарыла ақәгылара иалагӡаны урҭ аԥарақәа еизиго даналага — ахәаԥшцәа еиҳагьы иргәаԥхеит; нас асценахь дхынҳәын, иан лрепертуар аҟынтәи ашәа хиркәшеит. Ҳанна уаҳа асценахь дцәырымҵӡеит.
1896 шықәсазы Ҳанна ӷәӷәала дычмазаҩхеит, [[Психическое расстройство|лыхдырра лцәыӡит]], нас апсихиатриатә хәышәтәырҭахь дышьҭарҵеит. Аамҭаказы иԥа гәакьеи иԥаԥсеи (Сидни) идикылеит Чарльз Чаплин-аиҳабы — уи усҟан аԥҳәыс ҿыци аԥеи иман; уи аԥа иашьа Чарли 4 шықәса рыла диеиҵбын. Нас Сиди Чарлии (ран дрыцны) [[Ламбет (боро Лондона)|Лемберт]] аҟны [[Работный дом|аусуратә ҩнахьы]] инанагеит, анаҩс аиба хәыҷқәеи иӷару ахәыҷқәеи рзы ашкол иарҭеит. Урҭ рхала рхы зланыҟәырго дырҳалар акәхеит.
1898 шықәса анҵәамҭазы Чаплин ахәыҷтәы кәашаратә гәыԥ «Ланкаширтәи аҷкәынцәа ааҩык» зыхьӡыз далалеит<ref>{{cite web|url=http://www.charliechaplininmusichall.com/photopages.html|title=PHOTO PAGES from CHAPLIN STAGE BY STAGE|publisher=www.charliechaplininmusichall.com|access-date=2010-10-10|archive-url=https://www.webcitation.org/5uKhYH2OP?url=http://www.charliechaplininmusichall.com/photopages.html|archive-date=2010-11-18|url-status=dead}}</ref>. Анаҩс акритикцәа Чаплин ифильмқәа «афильм-балет» ҳәа ирыхьӡырҵон. 1900 шықәса Қьырсаныҳәазы «Ланкаширтәи аҷкәынцәа» апантомима «Ҷышәшәына» иалахәын; Чаплин, ацгәы иеиԥш иҽеилаҳәаны, раԥхьаӡакәны ахәаԥшцәа ирччартә алшара иоуит. 1901 шықәса ааԥынразы Чаплин «Ланкаширтәи аҷкәынцәа» дрылҵуеит. Чарли ашкол ӷәӷәала ибжьаижьуан, агазеҭҭиҩыс, аҳақьым ицхырааҩыс, атипографиаҿы уҳәа аус иухьан, аха иқәра маҷ иахҟьаны акыраамҭа џьаргьы даанхомызт.
1903 шықәсазы иара (14 шықәса шихыҵуаз) атеатр аҿы аусура наӡа иоуит, насгьы Уилиам Џьиллетт ипиеса «[[Шерлок Холмс (пьеса)|Шерлок Холмс]]» аҿы [[Мальчик-слуга (Конан Дойл)|адҵамҩангаҩ Билли]] иролгьы. Уи аамҭазы Чаплин шамахамзар аԥхьара-аҩра издыруамызт. Ароль атекст анирҭа, абзацқәак ибжьы рдуны дрыԥхьарц иҳәар ҳәа дшәон. Ароль аҵараҿы иашьа Сидни дицхрааит. Ҩышықәса рышьҭахь уи афырхаҵа ироль наигӡеит Џьиллетт ипародиатә спектакль «Шерлок Холмс аҭагылазаашьа цәгьаҿы» аҟны. Шықәсқәак рыҩныҵҟа Чарли [[Мюзик-холл|аварьете]] аҿы актиорс дыҟан. 16 шықәса инаркны еиԥмырҟьаӡакәа есыҽны сааҭ рацәала [[скрипка|аскрипка]] аирҳәон<ref>{{Cite web |url=https://www.svoboda.org/a/28928921.html |title=Музыка композитора Чаплина |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-10-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20201030190347/https://www.svoboda.org/a/28928921.html |url-status=live }}</ref><ref name="автоссылка2">{{Cite web |url=https://www.pravmir.ru/charli-chaplin-vospevshij-malenkogo-cheloveka/ |title=Чарли Чаплин: Воспевший «маленького человека» {{!}} Православие и мир |access-date=2020-04-21 |archive-date=2020-09-25 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200925075303/https://www.pravmir.ru/charli-chaplin-vospevshij-malenkogo-cheloveka/ |url-status=live }}</ref>, атеатртә дирижиор<ref name="автоссылка2" /> ма иара иидыруаз рҟны аҵара иҵон.
Чаплин иԥсҭазаара аазырҳәыз хҭысны иҟалеит 1908 шықәса жәабранмза 21 азы [[Фред Карно]] итеатртә наплакаҿы актиор иҭыԥ аиура — уи анаплакы амиузик-холлқәа жәпакы рзы ихиоу аскетчқәеи апантомимақәеи еиқәнаршәон. Иаарласны аспектакльқәа жәпакы рҿы ихадоу актиорцәа дыруаӡәкхеит (урҭ рҟынтәи ирацәаны анаҩс акиноекранахь ииаигеит).
=== ЕАА рҟны раԥхьатәи ашықәсқәа ===
Чаплин Карно игәыԥ ицны ЕАА агастрольқәа рҿы дыҟан 1910 шықәса цәыббрамза инаркны 1912 шықәса рашәарамзанӡа. 1912 шықәсазы хәымз ҳәа Англиаҟа дхынҳәит, жьҭаарамза 2 азгьы Карно игәыԥ дрыцны ҩаԥхьа ЕАА рахь дааит — уажәазы ари атәылаҿы даанхарц агьииӡбеит. Чаплини Артур Стенли Џьефферсони уадак аҟны еицынхон — уи нас [[Стэн Лорел|Стен Лорел]] ҳәа ахьыӡшьара ала деицырдыруа дҟалеит.
Иқәгыларақәа руак аан Чаплин акинопродиусер [[Мак Сеннет|Мак Сеннетт]] дгәеиҭеит. Мак Чарли ихәмарра игәаԥхеит, убри аҟнытә артист истудиа «Кистоун» ашҟа аусурахь дааиԥхьеит. 1913 шықәса цәыббрамза 23 рзы Чаплин «Кистоун» аконтракт инапы аҵеиҩит — мчыбжьык ахь 150 [[Америкатәи адоллар|доллар]] ауалфахәы иоууа<ref>{{книга|автор=Chaplin, Charles|заглавие=My Autobiography|издательство=Penguin|год=1964|страницы=137—139|isbn=978-0-14-101147-9}}</ref>.
Аханатә актиор қәыԥш иара изы иҿыцыз [[кинематограф|акинематограф]] аҭахрақәа рыршьцылара ицәыуадаҩын. [[Зарабатывая на жизнь|Актәи афильм]] ашьҭахь Сеннетт Чаплин агәыԥ иалархәра гхан ҳәагьы иҳәеит<ref>{{книга|автор=Chaplin, Charles|заглавие=My Autobiography|издательство=Penguin|год=1964|страницы=149|isbn=978-0-14-101147-9}}</ref>. Аҭоурыхҭҵааҩцәеи абиографцәеи аӡәырҩы еицҿакны ирҳәоит: Сеннетт Чарли даҽа лшарак ииҭарц азы иҟаиҵаз ашьаҿа [[Норманд, Мэйбл|Меибл Норманд]] анырра ду шалҭаз — усҟантәи аамҭазы астудиа аеҵәахә хадақәа ируаӡәкыз<ref>{{книга|автор=Fussell, Betty|заглавие=Mabel: Hollywood's First I Don't Care Girl|издательство=Limelight Edition|год=1982|страницы=70—71|isbn=978-0-87910-158-9}}</ref>.
Мак Сеннетт, иииулакгьы, аха уеизгьы Чаплин аҭыхрақәа рыцҵаразы алшара ииҭеит. Нас, хәыҷы-хәыҷлла, актиор қәыԥш дызлахәыз акартинақәа ахашәалахәы аарго иалагеит, Чаплингьы акиностудиа аеҵәахәқәа дыруаӡәкхеит. Чаплин Норманд — [[Сценарий|сценаристси]] [[режиссёр|режиссиорси]] иаҳасабала иҟаз — лнапаҵаҟа дҟалеит, аха Чарли ихатә фильмқәа ихала иҟаиҵаларц иҭахын. Аҭыхратә ҭыԥ аҟны урҭ лассы-лассы аимак рыбжьалон, аӡәи-аӡәи ргәаанагарақәа ирықәшаҳаҭхомызт. Аха уи реизыҟазаашьақәа ԥхасҭанамтәит. Чаплини Норманди еиҩызцәаны иаанхеит: аеҵәахә ҿыц ихала акиноҭыхра алшара аниоу ашьҭахьгьы, «Кистоун» даналҵ ашьҭахьгьы<ref>{{книга|автор=Chaplin, Charles|заглавие=My Autobiography|издательство=Penguin|год=1964|страницы=149—150|isbn=978-0-14-101147-9}}</ref>.
=== Аҟьала ихаҿсахьа ацәырҵра, азхаҵара аизҳара (1914—1918) ===
[[Афаил:Chaplin The Kid.jpg|thumb|Чарли Чаплини [[Куган, Джеки|Џьеки Кугани]] афильм «[[Малыш (фильм, 1921)|Амаалықь]]» аҟны]]
Раԥхьа Чаплин Сеннетт иекспромт-комедиақәа иџьбароу рыстиль аҿыԥшра иҽазишәон, аха ақәҿиара изаазгаз уи астиль ацәхьаҵра ауп. Иаарласны еицырдыруа киноактиорны дҟалеит, иекрантә хаҿсахьагьы ашьақәыргылареи аиӷьтәреи далагеит. Раԥхьа иперсонаж Чез (аҭыхратә «[[Хлопушка-нумератор|хлопушкақәа]]» рҿы, еиқәхаз аусуратә дубльқәа рҿы Chas Chaplin ҳәа дарбан; [[Авенариус, Георгий Александрович|Авенариус]] «Чеис» ҳәа ихьӡиҵоит) еилҟьоу аӷьыч хәыҷи аҳәса рыбзиабаҩи диеиԥшын, аха хәыҷы-хәыҷла иара иҿы еиҳа-еиҳа иааԥшуа иалагеит ахәаԥшҩы «Аҟьала Хәыҷы» ихаҿсахьа иадиҳәалоз ауаҩытәыҩсатә ԥхарреи алиризми.
Аҟьала раԥхьаӡакәны дцәырҵит акомедиа «[[Детские автомобильные гонки|Ахәыҷтәы автомобилтә еицлабрақәа]]» аҟны — заԥхьаӡыргара 1914 шықәса жәабранмза 7 рзы имҩаԥысыз. Убри аангьы Чаплин аҟьала ишәҵатәы иӡбеит афильм «[[Необыкновенно затруднительное положение Мэйбл|Меибл лҭагылазаашьа уадаҩӡа]]» азы — уи мышқәак заа иҭыхын, аха нас, жәабранмза 9 рзы иҭыҵит. Мак Сеннетт Чаплин диҳәеит дцаны [[Грим|агрим]] ҟаиҵарц; Чаплин инысымҩаҿы игәалашәарақәа рыла, уи абас иҟалеит<ref>{{книга|автор=Чаплин, Чарльз|часть=Перевод: З. Гинзбург|заглавие=Моя биография|место=Москва|издательство=Вагриус|год=2000|страниц=343|isbn=5-264-00127-8}}</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Сара агрим шыҟасҵашаз сыздыруамызт. Репортиорк иаҳасабала сҭеиҭыԥш сгәаԥхомызт. Акостиумқәа ахьыршәырҵо ауадахь сышнеиуаз, иаразнак исыӡбеит асакь еиԥш исықәшоз аиҟәа ҭбаақәа, даара идуу аимаақәа сышьасҵарц, [[Котелок (головной убор)|акотелок]] схасҵарц, снапаҿгьы [[трость|алабашьа хәыҷы]] ааныскыларц. Сара исҭахын скостиум аҿы зегьы еиҿагыланы иҟазарц: асакь еиқәеи мыцхәы иҭшәаз [[Визитка (одежда)|авизиткеи]], сара исыцәхәыҷыз акотелоки аимаа дуӡӡақәеи. Иаразнакӡа исзымыӡбеит сажәхарызу сқәыԥшхарызу, аха Сеннетт сқәыԥшцәоуп ҳәа сшиԥхьаӡоз анысгәалашәа, аԥаҵа хәыҷқәа сқьышә иадсырҷаблеит — сгәанала, урҭ сықәра иацырҵон, аха убри аангьы схы-сҿы аарԥшрақәа рҵәахуамызт.
Аҽеилаҳәараан макьана сазымхәыцызт абри аҭеиҭыԥш аҵаҟа иарбан ҟазшьоу иҵәахтәыз, аха сшыхиахазҵәҟьа, акостиуми агрими ахаҿсахьа сыҵарҳәеит. Уи сныруан, насгьы апавильон ахь саныхынҳә, схаҿсахьа диихьан.
{{Ацитата алгара}}
«Аҟьала» даара еиуеиԥшым, еиҿагылоугьы хаҿсахьаны далҵит — ихьӡ исоциалтә статус иақәшәозгьы, иара иаамсҭашәарақәа ссирқәоуп, аџьентльмен имаҭәеи ипатуи имоуп. Чаплин ихаҿсахьа иазкны инысымҩаҿы иҩуан:
{{Ацитата алагара}}
…Иара даара зегь рыла дҟазоуп — дҟьалоуп, дџьентльменуп, дпоетуп, деилаҳаҩуп; иааизакны — абзиабара ԥшӡеи ахҭысқәеи иреиԥхыӡуа изаҵәуп хаҭароуп. Иара иҭахуп агәра жәгарц дышҵарауаҩу, ма дышмузыкаԥҵаҩу, ма дышгерцогу, мамзаргьы аполо ахәмарҩы шиакәу. Убри аамҭазгьы дазыхиоуп адгьыл аҟынтәи аҭаҭын ацыблааха ашьҭыхра, ма ахәыҷы акамфеҭ имхра. Насгьы, ҳәарада, иақәнагоу аҭагылазаашьаҿы илшоит аԥҳәыс апаӷәыр лаархара, — аха агәаара ӷәӷәа анырра аҵаҟа мацара.
{{Ацитата алгара}}
Чаплин «аҿасратә комедиа» ([[слэпстик|аслепстик]]) — уи аамҭазтәи акомедиақәа зегьы злаҭырхуаз ажанр — ацәхьаҵра дашьҭан. Афильм «[[Ссудная касса (фильм)|Аломбард]]» аҟны Аҟьала, аусура данамырхуаз асценаҿы, жестла иааирԥшит ԥыҭҩык ахәыҷқәа шимаз — урҭ акрырҿаҵатәын. Чаплин игәеиҭеит аҭыхратә ҭыԥ аҟны иҟаз ахәаԥшцәа рылабжышқәа шыдрыцқьоз. Абри ашьҭахь Аҟьала ихаҿсахьа алирикатәи атрагедиатәи ҷыдарақәа аиуа иалагеит.
Аҟьала Хәыҷы XX ашәышықәсазы амассатә культураҿы зегь реиҳа иаларҵәаз ахаҿсахьақәа дыруаӡәкхеит. Аҟьала ихаҿсахьа иҿыԥшуан [[Капур, Радж|Раџь Капур]] афильм «[[Господин 420 (фильм)|Ҳаҭыр зқәу 420]]» аҟны, асоветтә клоунада [[Карандаш (клоун)|Карандаш]] аклассик, [[Калягин, Александр Александрович|Александр Калиагин]] афильм «[[Здравствуйте, я ваша тётя!|Салам, сара шәабиаҳәшьа соуп!]]» аҟны, уҳәа убас егьырҭгьы.
Хаз-хазы ахаҿсахьа аелементқәа реиҳарак Чаплин иаԥхьагьы егьырҭ акомикцәа рхы иадырхәахьан. Еицырдыруа агылашьа — алабашьа хәыҷ иҽанҵаны — Чаплин иаб иҟынтәи иааигеит: уи иҭаацәаратә фотосахьақәа руак аҿы ибахьан. [[Арбакл, Роско|«Аҟәаз» Арбакл]] акино аҿы иааирԥшхьан иабԥса ихылԥеи иара ихаҿсахьа иақәшәоз аиқәа дуқәеи. [[Конклин, Честер|Честер Конклин]] акомедиатә фильмқәа рҿы [[фрак|афрак]] ихы иаирхәон, [[Форд Стерлинг]] аҭыхрақәа рзы 47-тәи ашәагаа<ref>Американский 14-й размер.</ref> змаз аимаа дуқәа ишьеиҵон. Аԥаҵа хәыҷқәа рхархәарагьы ҿыцмызт — Чаплин иаԥхьа урҭ [[Суэйн, Мак|Мак Суеин]] иныҟәигахьан. Аха урҭ аелементқәа зегьы еицны, иара убас ацҵа хәыҷқәа (иаҳҳәап, Чаплин иӡбеит аимаақәа реиҭныԥсахра — армарахьтәи ашьапаҿы арӷьа емаа, арӷьарахьтәи ашьапаҿы армарахьтәи ахацлакы ишьеиҵеит; иара убас раԥхьаӡакәны [[ротанг|аротангтә]] лабашьа ихы иаирхәеит), зеиԥшыҟам Аҟьала ихаҿсахьа аԥҵара алдыршеит.
Чаплин иеицдырра еиҳагьы иарӷәӷәон иара иеиԥшқәа рзы аицлабрақәа мҩаԥызгоз акинотеатрқәа. 1915 шықәсазы Сан-Франциско акинотеатрқәа руак аҿы абри аҩыза аицлабра Чаплин ихаҭа ианҽалаирхә, афинал аҟынӡа данзынамӡа, Chicago Herald агазеҭ арепортиор иҿцәажәараан иҳәеит: «Чаплин иныҟәашьа азы аурокқәа рыҭара сҭаххоит — арыцҳашьара ацәанырразы, иара убас уи иашаны ишыҟарҵо сбар ахьысҭаху иахҟьангьы»<ref>Milton, Joyce. TRAMP. — HarperCollins, 1996. — P. 92—93.</ref>.
Хәыҷы-хәыҷла акиноҭыхра аган ҿыцқәа шьҭкаауа, Чаплин актиортә усура мацара аҽалагӡара даҟәыҵит, насгьы Сеннетт дазааигоит афильмқәа ихала рыҟаҵара азин ииҭарц. Иаарласны Чаплин Сеннетт иҿы аусура ирҿиаратә лшарақәа ԥнакуеит ҳәа иӡбан, «Кистоун» далҵит.
{{Врезка
|Выравнивание = right
|Ширина = 20em
|Содержание = Уи адунеи аҿы зегь реиҳа еицырдыруа уаҩуп... иара Жанна д’Арк, Людовик XIV, Клемансо рыхьӡ-рыԥша иаԥигоит. Хьыӡла-ԥшала иацлабыр зылшоз Қьырсеи Наполеони рымацара роуп.
|Подпись = [[Деллюк, Луи|Луи Деллиук]], 1917 шықәса
}}
1914 шықәсазы Чаплин ихала иҭихит раԥхьатәи ифильм («[[Застигнутый дождём|Ақәа зыхьӡаз]]») — уаҟа иара актиорси, режиссиорси, сценаристси дыҟан.
Чаплин иаагарҭа ирласны иазҳауан: 1914 шықәсазы «Кистоун» аҿы мчыбжьык ахь 150 доллар иоууазҭгьы, 1915 шықәсазы астудиа «[[Essanay Studios|Ессанеи Филм]]» (Essanay Film) аҿы — мчыбжьык ахь 1250, аконтракт азы 10 000 абонус ацҵаны; 1916—1917 шықәсқәа рзгьы, «Миучуел Филм» (Mutual Film) аҿы — мчыбжьык ахь 10 000, аконтракт азгьы 150 000 ацҵаны. 1917 шықәсазы Чаплин астудиа «[[First National Pictures|Фиорст Нешнл]]» (First National Pictures) аҟны 1 миллион долларк ртәы аконтракт инапы аҵеиҩит — усҟантәи аамҭала аҭоурых аҿы зегь раасҭа зыхә ҳараку актиорс дагьыҟалеит.
Урҭ ашықәсқәа рзы иааиԥмырҟьаӡакәа «Чаплин иактиорцәа» ргәыԥ еизоит, лассы-лассы ифильмқәа ирылаирхәуаз. Уи иалан:
* [[Пёрвиэнс, Эдна|Една Пиорвиенс]] — ахаҿсахьа хада бзиа иибо;
* [[Кэмпбелл, Эрик|Ерик Кемпбелл]], [[Джемисон, Бад|Бад Џьемисон]], [[Рэнд, Джон|Џьон Ренд]] — афырхаҵа хада иацлабҩы;
* [[Бергман, Генри|Генри Бергман]] — апылтыҟса гәыҭбаа;
* [[Остин, Альберт|Альберт Остин]] — акомик;
* [[Келли, Джеймс (актёр)|Џьеимс Т. Келли]] — зықәрахь инеихьоу ауаҩы;
* [[Уайт, Лео|Лео Уаит]] — аманерақәа змоу аџьентльмен пашә-машә;
* егьырҭгьы.
=== United Artists аҟны аусура (1919—1939) ===
[[Афаил:Charles Chaplin star on Hollywood Blvd IMG 6635 copy 2.jpg|thumb|220px|right|Чарли Чаплин иеҵәахә [[Голливудская «Аллея славы»|Голливудтәи «Ахьӡ-аԥша амҩаҿы»]]]]
Аамҭа цацыԥхьаӡа Чаплин иӡбеит арҿиаратә хьыԥшымра аиура, насгьы 1919 шықәсазы [[Мэри Пикфорд|Мери Пикфорд]], [[Фэрбенкс, Дуглас|Дуглас Феирбенкс]], [[Гриффит, Дэвид Уорк|Девид У. Гриффит]] дрыцны астудиа «[[United Artists|Иунаитед Артистс]]» еиҿикааит. Урҭ Голливудтәи астудиақәа рҿы акинопрокатҟаҵаҩцәеи афинансистцәеи изызҳауаз рнырра иацәцарц рҽазыршәон. Ари ашьаҿа Чаплин ихьыԥшым ихатә фильмқәа раԥҵараҿы инапқәа зынӡаск иԥнартит. Уи «Иунаитед Артистс» аҿы аус иуан 1950-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы Америка далҵаанӡа.
Чаплин «[[United Artists|Иунаитед Артистс]]» акиностудиаҿы иҭихыз афильмқәа зегьы аметраж наӡа змаз ракәын. Актәи асахьа «[[Парижанка (фильм, 1923)|Парижтәи аԥҳәызба]]» (1923) акәхеит — Чаплин иаԥҵамҭақәа ирҷыдаҟазшьам апсихологиатә драма; уаҟа арежиссиор ихаҭа [[камео]] ироль мацара ала дцәырҵит. «Парижтәи аԥҳәызба» америкатәи ахәаԥшцәа хьшәашәарыла ирыдыркылеит. Аҟьала ихаҿсахьа абзиабаҩцәа ауаажәларратә драмақәа ртематика иацәыхаран. Убри аан асахьа акритикцәеи акинематографистцәеи иргәаԥхеит. Ари афильм арҿиаратә интеллигенциа агәра днаргеит Чаплин зегь раԥхьаӡа иргыланы дышавтору<ref>{{cite web|url=http://www.iaclub.ru/index.php?mod=articles&op=viewarticle&article_id=178|title=Великий художник экрана Чарльз Чаплин|author=[[Ежи Тёплиц]]|date=2007-01-07|publisher=iaclub.ru|lang=ru|access-date=2012-02-09|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20121017054541/http://www.iaclub.ru/index.php?mod=articles&op=viewarticle&article_id=178|archive-date=2012-10-17}}</ref>.
Нас ицәырҵит аклассикатә усумҭақәа «[[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы лихорадка]]» (1925), насгьы «[[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]]» (1928).
1921 шықәсазы Чаплин Европаҟа дцеит алаинер «[[Олимпик (судно)|Олимпик]]» — «[[Титаник]]» аиашьа ӷба дақәтәаны<ref>{{Cite web |url=http://www.thegreatoceanliners.com/olympic.html |title=TGOL — Olympic |access-date=2010-05-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160413123227/http://www.thegreatoceanliners.com/olympic.html |archive-date=2016-04-13 |url-status=dead }}</ref>. [[Лондон|Лондони]] [[Париж|Парижи]] иара данцәырҵлак ауаа рацәаӡа еизон. Лондон раԥхьатәи хымш рыҩныҵҟа Чаплин 73 000 асаламшәҟәы иоуит. [[Берлин]] аӡәгьы диздыруамызт — [[Веймарская республика|аибашьра ашьҭахьтәи Германиа]] Чаплин ифильмқәа адырбаӡомызт. Аҩынтә раан Чаплин Европа даҭааит 1931 шықәсазы — афильм «[[Огни большого города|Ақалақь ду алашарақәа]]» апремиера аан. Ахынтә раан Чаплин Европа дыҟан 1936 шықәсазы, афильм «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]» арбараан.
1922 шықәсанӡа Чаплин ихатә ҩны имамызт — қьырала иигоз аҩнқәа, асасааирҭақәа, аклубқәа рҿы дынхон. 1922 шықәсазы Чаплин [[Беверли-Хиллс]] аҩны иргылеит. Ҩынҩажәа уада змаз аҩнаҿы акинозали [[Орган (музыкальный инструмент)|ауарӷани]] ыҟан.
Чаплин диҩызан еицырдыруаз, идагәаз апеизажҭыхҩы [[Редмонд, Гренвилль|Гренвилль Редмонд]] — уи Чарли [[Пантомима|апантомима]] иирҵон. Уи аҭакс, Чаплин Гренвилль астудиа изеиҿикааит, ифильмқәа рҿгьы дҭихуан<ref name="jm">{{cite web|url=http://californiapleinairpaintings.wordpress.com/2011/05/18/the-silence-and-solitude-of-granville-redmond/|title=The Silence and Solitude of Granville Redmond|author=Jeffrey Morseburg|quote=Redmond developed a friendship with the famous actor, Charlie Chaplin, who learned pantomime routines from the deaf painter, and used Redmond in some of his films. In addition, Chaplin gave Redmond a studio in which to paint that was located on the movie studio lot.|date=2011-05-18|lang=en|access-date=2013-05-07|archive-url=https://www.webcitation.org/6GWIJYEpN?url=http://californiapleinairpaintings.wordpress.com/2011/05/18/the-silence-and-solitude-of-granville-redmond/|archive-date=2013-05-10|url-status=live}}</ref>.
[[немое кино|Абжьы змам акино]] Чаплин ахьӡ-аԥша изаанагеит, насгьы, абжьы афильмқәа рҿы 1927 шықәсазы ицәырҵзаргьы, Чарли даҽа жәашықәса инарзынаԥшуа ажәытә кинотехника дизиашаны даанхеит. Чаплин раԥхьатәи зынӡаск абжьы змаз исахьа «[[Великий диктатор|Адиктатор Ду]]» — [[Антифашизм|Гитлер иҿагылаз]], 1940 шықәсазы иҭыхыз афильм — акәхеит. Убри акәхеит аҟьала-Чарли ихаҿсахьа ахархәара ахьаҭаз аҵыхәтәантәи афильмгьы.
=== ЕАА ашьҭашәарыцарақәа ралагара ===
[[маккартизм|Амаккартизм]] аамҭазы ЕАА рҟны Чаплин [[Комиссия по расследованию антиамериканской деятельности|Америка иаҿагыло усуразы]] ахара идырҵо иалагеит, маӡала [[Коммунизм|дкоммуниступ]] ҳәагьы гәҩарас дышьҭырхит. ФБР ахада [[Гувер, Джон Эдгар|Едгар Гувер]] адҵа ҟаиҵеит 1930-тәи ашықәсқәа рзы излагахьаз Чаплин идосье ҭбаа аизгара арццакразы, актиор атәыла иалцарагьы иҽазишәон. [[ФБР]] Чаплин ишьҭашәарыцара еиҳа иӷәӷәахеит 1942 шықәсазы [[Второй фронт (Вторая мировая война)|аҩбатәи афронт]] аартра адгыларазы акампаниа анымҩаԥига ашьҭахь, насгьы 1940-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы акритикатә ҩаӡара аҟынӡа инаӡеит — [[конгрессмен|аконгрессменцәа]] аконгресс аӡырҩрақәа рҿы шаҳаҭс дшааԥхьахо ала ианиқәымчуаз<ref>''[[Симонов, Константин Михайлович|Симонов К. М.]]'' Сегодня и давно. Статьи. Воспоминания. Литературные заметки. О собственной работе. — М., Советский писатель, 1978. — Тираж 75000 экз. — с. 114—136</ref>. Аха ус иҟамлеит — иҟалап, Чаплин ишьҭашәарыцаҩцәа ирызкны асатира ихәыцыр ҳәа иацәшәазаргьы<ref name = "fjnruu">Whitfield, Stephen J., ''The Culture of the Cold War'', page 187—192</ref>.
1952 шықәсазы Чаплин афильм «[[Огни рампы|Арампа алашарақәа]]» аԥиҵоит — арҿиарауаҩ иԥеиԥши иааизакны арҿиареи ирызку ажәабжь. 1952 шықәса цәыббрамза 17 рзы Чаплин [[Лондон]]ҟа дцоит «Арампа алашарақәа» адунеитә премиерахь, адырҩаҽынгьы аиммиграциатә усбарҭақәа актиор атәылахь ахынҳәразы азин ирымҭеит<ref>Political Crime // Clinard and Quinney's Criminal Behavior Systems: A Revised Edition. / A. Javier Treviño. Routledge, 2019. ISBN 0429676182.</ref>.
Чаплин [[Швеицариа|Швеицариа]], [[Веве|Вевеи]] ақалақь аҿы анхара далагеит.
=== Аҵыхәтәантәи аусумҭақәа ===
[[Афаил:Chaplin oscar.JPG|300px|thumb|right|Аҳаҭыртә «Оскар» Чаплин ииҭоит [[Леммон, Джек|Џьек Леммон]] (1972 ш.)]]
Швеицариа Чаплин бжьы змам ифильмқәа рзы амузыка иҩуеит, афильм «[[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы шоура]]» абжьы ахеиҵоит.
1948 шықәсазы Чаплин иҩит аповест «Footlights» («Арампа») — уи афильм «[[Огни рампы|Арампа алашарақәа]]» ашьаҭас иазыҟалеит.
Актиор 1954 шықәсазы [[Международная премия Мира|Жәларбжьаратәи Аҭынчра апремиа]] ианашьахеит.
Ифильм «[[Король в Нью-Йорке|Аҳ Ниу-Иорк аҟны]]» (1957) аҿы Чаплин ихаҭа ароль хада наигӡоит.
1964 шықәсазы Чаплин имемуарқәа ҭижьит — урҭ шьаҭас иаиуит анысымҩатә сахьаркыратә фильм «[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]» (1992).
1965 шықәсазы Чаплин [[Премия Эразма|Еразм ипремиа]] далауреатхеит.
Аҵыхәтәантәи афильм «[[Графиня из Гонконга (фильм)|Гонконгтәи аграфиниа]]» Чаплин ихатә сценариала 1967 шықәсазы иқәиргылоит; афильм аҿы ароль хадақәа нарыгӡеит [[Софи Лорен|Софи Лорени]] [[Брандо, Марлон|Марлон Брандои]]. Афильм аус адулара даналга ашьҭахь, Чаплин аҵыхәтәантәи ипроект аус адулара далагеит — афильм «[[Каприз природы|Аԥсабара агәаԥхара]]» (''The Freak''), уаҟа ароль хада налыгӡараны дыҟан иԥҳа Викториа. Аха арежиссиор игәабзиара ахьеицәахази, Викториа лҭаацәа рҟынтәи лыбзиабаҩ иахь лыбналара ашьҭахьи, апроект аҵыхәанӡа ихыркәшамхеит<ref>Робинсон, Дэвид. Чарли Чаплин. Жизнь и творчество. — М.: Радуга, 1990. — С. 584—585.</ref><ref>{{Cite web|url=https://zn.ua/CULTURE/opublikovali-stsenarij-nezavershennoho-posledneho-filma-charli-chaplina-chudak.html|title=Опубликовали сценарий незавершенного последнего фильма Чарли Чаплина "Чудак"|lang=ru|author=Нарижна, Виктория|website=Зеркало недели|access-date=2025-10-12|archive-date=2025-10-12|archive-url=https://web.archive.org/web/20251012082338/https://zn.ua/CULTURE/opublikovali-stsenarij-nezavershennoho-posledneho-filma-charli-chaplina-chudak.html|url-status=live}}</ref>.
=== Азхаҵареи аԥсҭазаара алҵреи ===
1952 шықәсазы Чаплин [[Орден «За заслуги перед Итальянской Республикой»|аорден «Италиатәи Ареспублика аҿаԥхьа аџьабаақәа рзы»]] дофицер дуны дҟалеит<ref>[http://www.quirinale.it/elementi/DettaglioOnorificenze.aspx?decorato=263567 Grande Ufficiale Ordine al Merito della Repubblica Italiana Chares Spencer Chaplin]</ref>, 1971 шықәсазгьы — [[Орден Почётного легиона|Аҳаҭыртә легион аорден]] акомандорс<ref>{{Cite web |url=https://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/charlie-chaplin/762 |title=Portraits de décorés — Charlie Chaplin |access-date=2020-05-16 |archive-date=2020-08-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200809081925/https://www.legiondhonneur.fr/fr/decores/charlie-chaplin/762 |url-status=dead }}</ref>.
1972 шықәсазы иара аҩынтә раан аҳаҭыртә «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» ианашьан. Уи азы аамҭа кьаҿк азы ЕАА рахь дааит — иԥку авиза мацара ирҭеит. 1975 шықәса хәажәкыра 4 рзы аҳкәажә [[Елизавета II]] Чаплин [[Британская система наград|рыцарс]] дҟалҵеит.
Чарльз Спенсер Чаплин дшыцәаз иԥсҭазаара далҵит 1977 шықәса ԥхынҷкәынмза 25 рзы, 89 шықәса дшырҭагылаз, Корсие-сиур-Веве (Швеицариа) иҩнаҿы. Аҭыԥантәи анышәынҭрақәа рҟны анышә дамадоуп.
=== Ахә аҵхразы Чаплин иԥсыбаҩ аӷьычра ===
1978 шықәса хәажәкыра 1 азы Чаплин иԥсыбаҩ зҭаз акәыба [[Эксгумация|ыҵхны]] [[Похищение трупов|ирӷьычит]], [[выкуп|ахә]] рырҭарц азы, ҩыџьа аусура змамыз аиммигрантцәа — аполиак Роман Вардаси аболгар Ганчо Ганеви<ref>Источники: [http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_2605000/2605339.stm 25 лет назад скончался Чарли Чаплин] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090123034018/http://news.bbc.co.uk/hi/russian/entertainment/newsid_2605000/2605339.stm |date=2009-01-23 }}, [http://gazeta.aif.ru/online/superstar/18/17_01 Чарли Чаплин: Большая любовь маленького человека] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20130404193844/http://gazeta.aif.ru/online/superstar/18/17_01 |date=2013-04-04 }}</ref>. Лаҵарамзазы аполициа ацәгьауцәа ааннакылт; Чаплин иԥсыбаҩ зҭаз акәыба ааигәа иҟаз Новиль ақыҭа иацәыхарамкәа адәаҿы анышә иамардахьан. 1978 шықәса лаҵарамза 17 рзы актиор иԥсыбаҩ уаанӡатәи аҭыԥ аҿы анышә еиҭамардеит — 1,8 м аихабетон аҵаҟа.
Чарли Чаплин игәалашәара иазкны абаҟа ргылоуп [[Женевское озеро|Женеватәи аӡиа]] аԥшаҳәаҿы, [[Веве]] ақалақь аҟны<ref>{{Cite web|url=https://www.myswitzerland.com/en-us/experiences/charlie-chaplin/|title=Charlie Chaplin statue|archive-date=2025-06-01|access-date=2025-06-01|archive-url=https://web.archive.org/web/20250601230613/https://www.myswitzerland.com/en-us/experiences/charlie-chaplin/|url-status=live}}</ref>.
== Ахатә ԥсҭазаара ==
Чаплин ԥшьынтә дҭаацәарахахьан, 12-ҩык ахшара иман. Урҭ рҟынтәи шьоукгьы актиортә ҟазараҿы рыҽԥыршәахьан, аха еицырдыруа иҟалаз акиноактриса [[Чаплин, Джеральдина|Џьеральдина Чаплин]] заҵәык лоуп. Чарльз иԥа [[Чаплин, Сидни Эрл|Сидни Чаплин]] еицырдыруа театртә актиорс дҟалеит. Уи адагьы, еицырдыруа иҟалеит артист имаҭацәагьы — испаниатәи актриса [[Чаплин, Уна|Уна Чаплини]] швеицариатәи актиор, арежиссиор, акробат [[Тьерре, Джеймс|Џьеимс Тьерреи]].
=== Абра азхаҵара иазку аусӡбара ===
1943 шықәсазы актриса Џьоан Берри [[Калифорния|Калифорниа]] аӡбарҭашҟа ашшыԥхьыӡ налышьҭит — Чаплин лхәыҷы иаб ҳәа дазхаҵахарц азы. Ашьа аҭҵаара еилыкка иаанарԥшит Чаплин дшабымыз. Аха афедералтә мчрақәа уеизгьы Чаплин ахара идырҵеит акаҳԥра аҿагыларазы ирыдыркылахьаз Манн изакәан аилагаразы. Акаҳԥ ҩнқәа раанкылара ашьҭахь азакәан ажәхьан, аха афедералтә мчрақәа уи рхы иадырхәон аполитикатә ҿагылаҩцәа рахьырхәразы. Ашьа аҭҵаара алҵшәақәа анрыларҳәа ашьҭахьгьы аусеилыргара аанкыламхеит.
Инысымҩаҿы Чаплин иҩуан: анацисттә еиҿкаарақәа Џьоан Берри иара иахьырхәразы рхы дшадырхәоз ала адыррақәа идыргалахьан, аха Чаплин идукат иазыҳәарала урҭ афактқәа аӡбарҭаҿы ирыламцәажәаӡеит.
1944 шықәсазы аӡбарҭала Чаплин аганқәа зегь рыла хара имам ҳәа дрыԥхьаӡеит.
Уи ашьҭахь абра [[Установление отцовства|азхаҵара]] иазку аҩбатәи ашшыԥхьыӡ ҟаҵан — уи алыршахеит ахәыҷы ихылаԥшра аӡбарҭа ахахьы иахьагаз абзоурала, апроцесс алагаразгьы Џьоан Берри лҽалархәра уаҳа иаҭахны иҟамызт. Актәи аӡырҩра лҵшәада ихыркәшахеит (аӡбаҩцәа аиқәшаҳаҭрахь изааибамгеит). Аҩбатәи аӡырҩра ашьҭахь — ашьа аҭҵаара Чаплин Џьоан Берри лхәыҷы иаб иакәны ҟалашьа шымам шышьақәнарӷәӷәозгьы — Чаплин изы иманшәаламыз аӡбара рыдыркылеит: уи ала ахәыҷы иқәра наӡаанӡа аныҟәгаԥса ишәалар акәын.
Аусӡбара иахҟьаны Чаплин «[[Месье Верду|Месие Верду]]» афильм асценари аус адулара ҩышықәса раҟара дадхалеит, афильи аҭыхра акәзар — хымз мацара ақәирӡит.
=== Ахатә ԥсҭазаара ===
==== Хетти Келли ====
Хетти Келли — акәашаҩ, Чаплин раԥхьатәи ибзиабара. Урҭ [[Лондон]] еибадырит, Чаплин 19 шықәса ихыҵуан, Хетти — 14. Хә-еиԥылак рышьҭахь дара еиԥырҵит. Нас Хетти Келли хаҵа дцеит; Чаплин уи лашьа знык-ҩынтә мацара дибақәахьан. Хетти Келли лыԥсҭазаара далҵит 1918 шықәсазы, «[[Испанский грипп|аиспанка]]» [[Пандемия|апандемиа]] аан. Чаплин абри атәы анеиликаа 1921 шықәсазы ауп.
[[Афаил:Still From A Jitney Elopement.jpg|thumb|left|250px|Една Пиорвиенс афильм «Амашьынаҿ абналара» аҟны, 1915 шықәса мшаԥымза 1]]
==== Една Пиорвиенс ====
[[Пёрвиэнс, Эдна|Една Пиорвиенси]] Чаплини еибадырит 1915 шықәсазы [[Лос-Анџьелес|Лос-Анџьелес]] — астудиа «Ессанеи» азы Чаплин аҩбатәи ифильм анҭырхуаз. Една Пиорвиенси Чаплини агәаԥхеибашьара рыбжьан астудиақәа Essanay-и Mutual Films-и рҿы аус анеицыруаз аамҭазы, 1916—1918 шықәсқәа рзы. 1918 шықәсазы Една акомпаниа «Парамаунт» актиор Томми Меиган диԥыло далагеит. Една Чаплин ифильмқәа рҿы актриса хадас дыҟан 1923 шықәсанӡа. Чаплин есымчыбжьа ауалафахәы лиҭон 1958 шықәсазы лыԥсҭазаара далҵаанӡа.
[[Афаил:MildredPrivatecolletion2.jpg|thumb|upright|Милдред Харрис, 1918—1920 шықәсқәа реиԥшшәа]]
==== Милдред Харрис ====
[[Харрис, Милдред|Милдред Харрис]] (1901—1944) — Чаплин раԥхьатәи иԥшәмаԥҳәыс. Ачара мҩаԥысит 1918 шықәса жьҭаарамза 23 рзы. Чаплин 29 шықәса ихыҵуан, Харрис — 16. Чаплин Харрис дигеит лцәалтәымкәа дахьыҟалаз азы. Анаҩс еилкаахеит уи шымцыз. 1919 шықәса ԥхынгәы 7 рзы урҭ аԥа дроуит — Норман Спенсер Чаплин. Ахәыҷы хымш мацара роуп иниҵыз<ref name=":0">{{Cite news|title=Скандальные браки Чарли Чаплина: почему он бежал из США ради свадьбы|url=https://ria.ru/20250315/chaplin-2005066485.html|website=РИА Новости|date=2025-03-15|access-date=2025-05-14|archive-date=2025-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20251004190407/https://ria.ru/20250315/chaplin-2005066485.html|url-status=live}}</ref>.
1920 шықәсазы, афильм «[[Малыш (фильм, 1921)|Асаби]]» амонтаж аан, аилыҵратә процедура иалагеит. Харрис лдукатцәа афильм аанкылара рҽазыршәон. Чаплин 140 нызқь метра инарзынаԥшуа апленка (2000 инареиҳаны дубль) даҽа штатк ахь игар акәхеит. Афильм амонтаж мҩаԥысуан [[Солт-Лейк-Сити|Солт-Леик-Сити]] асасааирҭа ауадаҿы.
Аилыҵра иацын ахараеибадҵарақәа. Анаҩс Чаплин ари аҭаацәалалара иазкны инысымҩаҿы иҩуан:
{{Ацитата алагара}}
Милдред дыцәгьамызт, аха гәыӷрада дыԥстәыркуп. Сара ахаангьы лыԥсаҭыҩранӡа анеира сылымшеит — уи маҭәажәлеи гаӡарылеи иҭәын.
{{Ацитата алгара}}
[[Афаил:May Collins - July 1921 Photoplay.jpg|thumb|upright|left|Меи Коллинс, 1921 шықәса]]
==== Меи Коллинс ====
1921 шықәсазы аамҭак иалагӡаны [[Коллинз, Мэй|Меи Коллинз]] дҳәаны дизтәан<ref>{{книга |заглавие=Hollywood's Silent Closet |издательство=Blood Moon Productions, Ltd. |isbn=0966803027 |страницы=464 |ссылка=https://books.google.com/books?id=03EnBNNsR88C&pg=PA464&lpg=PA464&dq=chaplin+%22my+autobiography%22+%22may+collins%22&source=bl&ots=Va9loGxqaD&sig=0ATyQ34It2IgBbWwYR2s45puna4&hl=en&sa=X&ved=0ahUKEwjG2ovHjKHJAhXB4CYKHboMBO8Q6AEIHDAA#v=onepage&q=chaplin%20%22my%20autobiography%22%20%22may%20collins%22&f=false |автор=Porter, Darwin |год=2001}}</ref><ref>{{книга |заглавие=TRAMP |ссылка=https://archive.org/details/tramplifeofcharl0000milt |издательство=[[HarperCollins]] |isbn=0-06-017052-2 |страницы=[https://archive.org/details/tramplifeofcharl0000milt/page/184 184] |автор=Milton, Joyce |год=1996}}</ref>, аха дук хара имгакәа Чаплин реизыҟазаашьақәа рҵыхәа ԥиҵәеит.
[[Афаил:Lita Grey.jpg|thumb|upright|Лита Греи — Чаплини лареи реилыҵра аимак ду цәырнагаз]]
==== Лита Греи ====
[[Лита Грей|Лита Греи]] (1908—1995) — Чаплин аҩбатәи иԥшәмаԥҳәыс. Ачара мҩаԥысит 1924 шықәса абҵара 26 рзы — усҟан Лита 16 шықәса заҵәык ракәын илхыҵуаз. Уи инамаданы, ЕАА рзакәанԥҵара апроблемақәа рҽацәыхьчаразы, Чаплин Лита Греи ЕАА рынҭыҵ — Мексика — дигеит. Лара дыхәмарит афильмқәа «[[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы шоура]]», «[[Праздный класс|Акласс ус змам]]», «[[Малыш (фильм, 1921)|Асаби]]» рҿы. Урҭ ҩыџьа аԥацәа рыман: Чарльз Чаплин (аиҵбы) (1925—1968), насгьы [[Чаплин, Сидни Эрл|Сидни Ерл Чаплин]] (1926—2009). Еилыҵит 1928 шықәсазы, афильм «[[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]]» аҭыхраан. Чаплин Лита илиҭеит 825 000 $ (даҽа дыррақәак рыла — 700 000 $) — усҟантәи аамҭазы арекордтә ԥара; уи ашәахтәтә усбарҭақәа рыҭҵаара мзызс иазыҟалеит<ref name=":0" />. Чаплин ибиограф Џьоис Милтон илыҩуан, Чаплини Лита Греи реизыҟазаашьақәа [[Набоков, Владимир Владимирович|Набоков]] ироман «[[Лолита (роман)|Лолита]]» шьаҭас иазыҟалеит ҳәа<ref>{{Cite web|url=https://regnum.ru/article/2263717|title=Трагедия и комедия Чарли Чаплина|lang=ru|author=Инга Слажинскайте|website=ИА Регнум|date=2017-04-16|access-date=2025-05-14|archive-date=2025-01-31|archive-url=https://web.archive.org/web/20250131050526/https://regnum.ru/article/2263717|url-status=live}}</ref>.
[[Афаил:Goddard-Modern-Times.jpg|thumb|upright|left|Афильм «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]» (1936) аӡыргаразы астудиатә портрет — уаҟа Годдар раԥхьатәи лкинороль ду лоуит]]
==== Полетт Годдар ====
Актриса [[Годдар, Полетт|Полетт Годдари]] (1910—1990) Чаплини еизааигәан 1932 инаркны 1940 шықәсанӡа. Уи аамҭа аиҳарак Полетт Чаплин иҩны дынхон. Ароль хадақәа налыгӡон афильмқәа «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]», «[[Великий диктатор (фильм)|Адиктатор Ду]]» рҟны. 1940 шықәсазы реизыҟазаашьақәа анхыбгала ашьҭахь, урҭ идырзеит 1936 шықәсазы маӡала аҭаацәара шаԥырҵаз. Лыԥсҭазаара ахыркәшамҭазы Полеттгьы [[Швеицариа|Швеицариа]]ҟа диасит. Лара диццеит ашәҟәыҩҩы [[Ремарк, Эрих Мария|Ерих Мариа Ремарк]].
[[Афаил:Oona O'Neill - 1943.jpg|thumb|upright|Уна О’Нил 1943 шықәсазы]]
==== Уна О’Нил ====
[[О'Нил, Уна|Уна О’Нил]] (1925, лаҵара 14 — 1991, цәыббра 27) — [[О’Нил, Юджин|Иуџьин О’Нил]] иԥҳа. Чаплин аԥшьбатәи иԥҳәыс; 36 шықәса рыла диеиҵбын. Еибадырит Чаплин апьеса «Аԥсыгагеи аҵабырги» аекранизациазы актриса даниԥшаауаз; афильм ҭыхмызт. Уна илҳәеит актриса лкариера шылҭахым, аҭаацәара лхы азылкырц шылҭаху. Ачара мҩаԥысит 1943 шықәса рашәарамза 16 рзы — Џьоан Берри лхәыҷы иабра азхаҵара апроцесс анымҩаԥысуаз аамҭазы. Чаплин даницца ашьҭахь, Уна лаб лацәажәара даҟәыҵит.
[[Афаил:Chaplin family 1961.jpg|thumb|Чаплинаа рҭаацәара (1961) рхәыҷқәа рыцны: Џьеральдина, Иуџьин, Викториа, Анна-Емилиа, Џьозефина, Маикл]]
1952 шықәсазы ЕАА дрылҵаанӡа, Чаплин Уна ибанктә счиот анапхгаразы агәрагаратә шәҟәы лиҭеит. Чаплин ЕАА рахь ахынҳәра азин анирымҭа ашьҭахь, Уна Чаплин имазара ЕАА ирылылгеит. Нас лара ЕАА атәылауаҩра мап ацәылкит.
О’Нили Чаплини хҩык аԥацәа рыман — Кристофер, Иуџьин, Маикл, насгьы хәҩык аԥҳацәа — [[Чаплин, Джеральдина|Џьеральдина]], [[Чаплин, Джозефина|Џьозефина]], Џьоана, Викториа, Анна-Емилиа. Аҵыхәтәантәи ахәыҷы Уна длыхшеит лхаҵа 73 шықәса анихыҵуаз.
== Ашьҭанеицәеи анырреи ==
{{Ацитата алагара}}
Чаплин дыҟан. [[Райкин, Аркадий Исаакович|Раикин]] дыҟан. Тәылацыԥхьаӡа аӡәаӡәа. Рҩыџьагьы — адунеи зегьы азы.
{{Ацитата алгара|источник=[[Жванецкий, Михаил Михайлович|Михаил Жванецки]]<ref>{{cite web |url=http://www.itar-tass.com/c17/254381.html |title=Сто лет назад родился король смеха, Народный артист СССР Аркадий Райкин |author=Ольга Свистунова |date=2011-10-24 |publisher=ИТАР-ТАСС |access-date=2012-12-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/6DR9AOKsK?url=http://www.itar-tass.com/c17/254381.html |archive-date=2013-01-05 |url-status=live}}</ref>}}
Чаплин иекрантә хаҿсахьа аларҵәара дуӡӡа аиуит, убри иахҟьаны иперсонаж аҿыԥшра аҽазышәарақәа цәырҵит. Иаҳҳәап, афильм ''The Candy Kid'' (1917) аҟны Чаплин ихаҿсахьеи ихәмарратә ҟазшьеи ааирԥшит акомик [[Билли Уэст (актёр)|Билли Уест]]<ref>{{Cite web |url=https://www.youtube.com/watch?v=aqzNI3SV3g0 |title=Фильм «The Candy Kid» на YouTube. |access-date=2017-10-01 |archive-date=2019-02-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190226100512/https://www.youtube.com/watch?v=aqzNI3SV3g0 |url-status=live }}</ref>. Абарҭ аҿыԥшрақәак аилибамкаарақәа рзы мзызс иҟалалон — иаҳҳәап, «чаплинтәи» ҳәа изышьҭаз афильм «Апропеллер иақәтәоу ауаҩы», 1922 шықәсазы Москва идырбаз, апрессаҿы ахҳәаа азиуит [[Ган, Алексей Михайлович|Алексеи Ган]]<ref>ГАН. «Человек на пропеллере» — «Зрелища», 1922, № 3. — С. 17.</ref>.
Хазы иазгәаҭатәуп Чаплини иара иаԥиҵаз Аҟьала ихаҿсахьеи XX ашәышықәса актәи азбжа авангардтә ҟазаратә хырхарҭақәа рҿы иҟарҵаз анырра. Ҷыдала, еицырдыруа роуп [[Фишер, Мелхиор|Мелхиор Фишер]] ипьеса «Чаплин, ф-сахьактәи атрагигротеск» (1924)<ref>Vischer Melchior. «Chaplin. Tragigroteske in Sechs Bildern». — Potsdam: Gustav Kiepenheuer Verlag, 1924.</ref>, [[Иван Голль]] и-«кино-поема ахаҿқәа рыла» «Чаплиниада» (1920)<ref>Иван Голль. «Чаплиниада. Кино-поэма» (Перевод Рюрика Рока) — «Современный запад», 1923, № 3.</ref>
Чаплин [[Маяковский, Владимир Владимирович|Владимир Маиаковски]] иажәеинраала «Киноповетрие» (1923) афырхаҵас дҟалеит:
{{Ацитата алагара}}
<poem>
Ҿыумҭын, Европа, агаӡацқьа!
Еихашәк иауазар шәҿы.
Шәа шәакәым, издыруеит —
Шәа шәакәым, издыруеит —
Шәара дышәхыччоит аҩыза Шарло
</poem>
{{Ацитата алгара|источник=Владимир Маиаковски<ref>Владимир Маяковский. Полное собрание сочинений. Том 5. — М.: 1957. — С. 99.</ref>}}
Чаплин Иҟьала ихаҿсахьа аныԥшит еицырдыруа асахьаҭыхҩцәа русумҭақәа — урҭ рхыԥхьаӡараҿы [[Леже, Фернан|Фернан Лежеи]] [[Шагал, Марк Захарович|Марк Шагали]]<ref name="tsyv">{{Cite web |url=http://magazines.gorky.media/nlo/2006/81/ci7.html |author=Юрий Цивьян |title=О Чаплине в русском авангарде и о законах случайного в искусстве |work=«НЛО», № 81 |date=2006 |access-date=2011-10-18 |archive-date=2010-01-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100114092313/http://magazines.russ.ru/nlo/2006/81/ci7.html |url-status=dead }}</ref>. Шагал иара убас Чаплин иӡбахә иҳәеит 1927 шықәсазтәи иҿцәажәараҿы — усҟантәи акультура зегь реиҳа акрызҵазкуа аихьӡарақәа дреиуаны<ref>''Benjamin Harshav''. Marc Chagall and His Times. — Stanford: Stanford University Press, 2004. Р. 323—324.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Сара сгәы иахәеит Германиа аекспрессионизм аихьӡара, Франциа асиурреалисттә ҵысра ацәырҵра, иара убас аекран аҿы Чарли Чаплин ицәырҵра. Чаплин акино аҿы инаигӡарц иҽазишәоит сара сҭыхымҭақәа рҿы зынагӡара сҽазысшәо. Иахьазы иара, иҟалап, сахьаҭыхҩы заҵәызар, ажәада зеилкаара сылшарыз.
{{Ацитата алгара}}
[[Эренбург, Илья Григорьевич|Илиа Еренбург]]гьы Чаплин ирҿиара аҵакы даара ахә ҳаракны ишьон<ref>Илья Эренбург. А всё-таки она вертится. — М.; Берлин, 1922. — С. 127.</ref>:
{{Ацитата алагара}}
Ҳара ҳ-Шарло, даҽакала иуҳәозар — иҿыцу, иарымоу, АФУТУРИСТ. Аха иара раԥхьаӡа напхгара риҭеит адырра змаз, иҟәышыз ауаа ргәыԥқәа ракәымкәа — ажәларқәа. <…> Ҳара иаҳбоит Шарло агәалаҟазаарақәа рартист шиакәым, доуҳала иҭәу акомик шиакәым — иара иџьбароу КОНСТРУКТОРуп, абжьарашәышықәсатәи ажонглиор иеиԥш, аиҭаҵрақәа рысхема гәцаракрала иҭызҵаауа. Уи уирччоит ҟазарада иеҭаҵрала акәымкәа, ииашоу АФОРМУЛА ахархәарала.
{{Ацитата алгара}}
Уи аамҭазтәи аҟазаратә хшыҩҵак Чаплини иусуреи ирыдҳәалоз ахаҿсахьақәа еиҳа инарҭбаау ранализ ҳаԥшаар ҳалшоит [[Цивьян, Юрий Гаврилович|Иури Цивиан]] иусумҭа «О Чаплине в русском авангарде и о законах случайного в искусстве» (2006) аҟны<ref name="tsyv" />.
Абжьы зхам акино абжьы змоу акино ала ишыԥсаххазгьы, Чаплин иактиортәи ирежиссиортәи техника акомиктә актиорцәа аӡәырҩы анырра ду рынаҭеит. Ари анырра еиҳа иубарҭоуп афранцыз актиори режиссиори [[Жак Тати|Жак Тати]] иҟазараҿы — уи абжьы змоу афильмқәа ҭихуан, абжьы змам акино амаанақәа қәҿиара дула ихы иархәаны (иаҳҳәап, «[[Каникулы господина Юло|Ҳаҭыр зқәу Иуло иԥсшьарамшқәа]]»)<ref>{{Книга|заглавие=Искусство кино|ссылка=https://books.google.ru/books?id=ucUvAQAAIAAJ&q=%C2%AB%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%AE%D0%BB%D0%BE%C2%BB+%D0%B8+%D1%87%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BD&dq=%C2%AB%D0%9A%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D1%83%D0%BB%D1%8B+%D0%B3%D0%BE%D1%81%D0%BF%D0%BE%D0%B4%D0%B8%D0%BD%D0%B0+%D0%AE%D0%BB%D0%BE%C2%BB+%D0%B8+%D1%87%D0%B0%D0%BF%D0%BB%D0%B8%D0%BD&hl=ru&sa=X&ved=0ahUKEwiqu-jwm_3WAhWnHpoKHadFDUgQ6AEIJTAA|издательство=Изд. Союза работников кинематографии СССР|год=1965|страниц=752}}</ref>. Чарли ихаҿсахьа уԥылоит асоветтә клоун [[Карандаш (клоун)|Карандаш]] ирҿиараҿгьы.
Гонконгтәи актиори аисратә ҟазарақәа рҟазеи [[Чан, Джеки|Џьеки Чан]]гьы Чаплин ишьҭанеиҩцәа дреиуоуп ҳәа дҳаԥхьаӡар ҳалшоит — уи атриуктә техника акомедиатә ҭагылазаашьақәа ркаскадқәа раԥҵаразы ихы иаирхәон.
Афильм «[[Бенни и Джун|Беннии Џьуни]]» аҟны ахаҿсахьа хадақәа руаӡәы, Сем, Чарли Чаплин диеиԥшуп имаҭәа астили иныҟәашьеи рыла. Уи афильм аҿы Сем ачарӡқәа рыцкәашара наигӡоит.
Афильм «[[Здравствуйте, я ваша тётя!|Салам, сара шәабиаҳәшьа соуп!]]» (СССР, [[Экран (творческое объединение)|арҿиаратә еилазаара «Екран»]], 1975) алагамҭеи анҵәамҭеи рҟны иҟоу авидеоеишьҭагылақәа Чаплин ифильмқәа рыстиль ала иҭыхуп. Афильм аҿы иара убас ахархәара роуит Чаплин ифильм «[[Вечер в мюзик-холле|Амиузик-холл аҿы ахәылԥаз]]» аҟынтәи ацыԥҵәахеи Чаплин ифильмқәа рҟынтәи ҩ-[[регтайм|регтаим]]ки.
1987 шықәсазы акиностудиа «[[Ленфильм]]» Чаплин имузыкала афильм-балет «[[Чаплиниана]]» ҭнахит — уаҟа Аклоуни Адиктатори ррольқәа наигӡеит [[Абайдулов, Гали Мягазович|Гали Абаидулов]].
== Аполитикатә шьҭаҩазарақәа ==
[[Афаил:Chaplin and Gandhi 1931.jpg|thumb|right|Чаплини [[Ганди, Мохандас Карамчанд|Гандии]], [[Лондон]], 1931 ш.]]
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеитә еибашьраан]] Чаплин, ЕАА реиҳабыра рыҳәарала, аҳәынҭқарратә облигациақәа раларҵәара далахәын. Чаплин [[Мэри Пикфорд|Мери Пикфорди]] [[Фэрбенкс, Дуглас|Дуглас Феирбенкси]] дрыцны иҷыдоу аизарақәа рҿы дықәгылон.
[[Федеральное бюро расследований|ФБР]] Чаплин изкны аҭҵаара иалагеит 1930-тәи ашықәсқәа инадыркны — афильм «[[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]]» ашьҭахь.
Афильм «[[Великий диктатор|Адиктатор Ду]]» аҭыхраан Чаплин афильм ацензура аганахьала ауадаҩрақәа шазцәырҵуа игәиҽанырҵон. Чаплин иҳәон афильм аҭыхра мап ацәикырц — уи [[Англызтәыла|Англиа]]гьы ЕАА рҿгьы ахаангьы ишадмырбо иарҳәон. [[Нацистская Германия|Германиа]] [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] ианақәла ашьҭахь, хыхьынтәи ақәыӷәӷәара аангылеит, аха ахәаԥшцәа рҟынтәи ақәымчрақәа зныз асаламшәҟәқәа аауа иалагеит. Џьара-џьара «Адиктатор» ахьадырбо акинотеатрқәа узхәаҽуа арчы зҭоу абомбақәа рықәыжьхоит, аекрангьы иеихсхоит ҳәа рыҩуан. Чаплин акинотеатрқәа рыхьчаразы абаӷәазатәи аидараныҟәгаҩцәа рыпрофеидгыла ахада иқәшаҳаҭхара иҽазишәон.
«Адиктатор» аекранқәа рахь ианҭыҵ ашьҭахь, [[Ниу-Иорк|ниу-иорктәи]] агазеҭ «Деили ниус» аҟны «Чаплин ахәаԥшцәа „акоммунисттә нацәа“ рылаиркьакьоит» ҳәа рыҩуан. Анацисттә пропаганда Чаплин ауриа ҳа изҳәара иалагеит. [[Комиссия по расследованию неамериканской деятельности|Иамерикатәым аусура аҭҵаара акомиссиа]] Чаплин иусура аҭҵаара иалагеит — аҭҵаара ахәҭаҷқәа ируакын иара имилаҭра.
Афильм «[[Месье Верду|Месие Верду]]» амонтаж аан Чаплин [[Вашингтон]]ҟа иԥхьеит Америка иаҿагыло усура аҭҵаара акомиссиа аӡырҩрақәа рахь, аха насшәа ааԥхьара аԥырхит. Усҟан Голливудынтәи 19-ҩык ааԥхьан. Урҭ рҟынтәи зтәылауаҩратә зинқәа рыхьчара зҽазнызкылоз, акомиссиа пату ахьақәрымҵаз азы шықәсык абахҭа иҭаркит. Версиак ала — Чаплин ажурналистцәа рацәажәараан ииҳәаз — иара игәы иҭан акомиссиа ахыччаразы аӡырҩрақәа рахь Аҟьала икостиум ишәҵаны днеирц; убри азгьы акомиссиа ааԥхьара аԥнахит<ref>[[Кукаркин, Александр Викторович|Кукаркин А. В.]] Чарлз Чаплин и его фильмы. {{М}}: [[Наука (издательство)|Наука]], 1967. С. 191</ref>.
Чаплин ахаангьы ЕАА дыртәылауаҩӡамызт. Афильм «Месие Верду» аҭыҵразы ацензура азин ҟанамҵеит<ref>В 1930-х годах для «укрепления моральных стандартов» был принят «Кодекс производства» (или [[Кодекс Хейса]]), который зачастую применялся для борьбы с конкурентами и нежелательными авторами фильмов. Например, среди длинного списка претензий к фильму цензоры требовали не показывать унитаз.</ref>. Ацҵа-монтаж ашьҭахь ацензорцәа уеизгьы-уеизгьы афильм апрокат азин арҭеит. «Месие Верду» арбара ЕАА рҟны агәамҵрақәа ацын. Агазеҭқәа рҿы Чаплин ишьҭашәарыцара иалагеит. Акоммунистцәа дрыдгылоуп ҳәа ахарадҵарақәа<ref>[https://web.archive.org/web/20070613043139/http://www.washprofile.org/ru/node/5581 В конце 1930-х — в 1940-е годы Чаплин активно занимался пропагандой в интересах СССР. Он никогда не был членом компартии, но сотрудничал с ней и давал ей деньги (Головской)].</ref> ирыцлеит ЕАА ртәылауаҩра ахьимоуз азы ахарадҵарагьы.
«[[Национальный легион приличия|Акатоликатә легион]]» афильм абоикот азнауит, акинотеатрқәагьы «Месие Верду» арбара мап ацәыркуа иалагеит. Агазеҭқәа рҿы иркьыԥхьуан «Акатоликатә легион» апикетқәа рфотосахьақәа — аплакатқәа рыцны: ''«Чаплин — аҟаԥшьқәа рымҩаныза!», «Атәым ҳтәыла дналыжәга!», «Чаплин мыцхәы кыраамҭа ҳа ҳҿы дсасны дыҟоуп!», «Чаплин — ҭабуп ҳәа зымҳәо уаҩуп! Иара акоммунистцәа рҵыхәа иоуп!», «Чаплин Урыстәылаҟа дшәышьҭы!»''. Ус шакәызгьы, афильм «[[Оскар (кинопремия)|Оскар]]» апремиа аноминациа аиуит акатегориа «Иреиӷьу асценари» аҟны.
1952 шықәсазы Чаплин аамҭа кьаҿк азы Англиаҟа дцарц иҭаххеит, убри аҟнытә ЕАА аиммиграциатә маҵзурақәа рҟны ахынҳәратә виза даҳәеит. ЕАА аиммиграциатә маҵзурақәа рхатә ҭҵаара иалагеит, уи мызқәак ицон, нас Чаплин аҭаларатә виза ирҭеит. Европаҟа амҩа данықәыз, Чаплин иарҳәеит ЕАА рахь аҭалара дшақәиҭым, авиза аиуразы аиммиграциатә департамент акомиссиа аҭак риҭар шакәу аполитикатә ҟазшьа змаз ахарадҵарақәеи аморалтә ҟазшьа бааԥс азы ахарадҵареи рыла.
Чаплин ЕАА ааныжьны данца ашьҭахь хышықәса анҵы, ЕАА ршәахтәтә департамент Чаплин Европаҿы афильм «[[Огни рампы|Арампа алашарақәа]]» апрокат аҟынтәи 1955 шықәсанӡа иоуз ахашәалахәы ашәахтә ақәнаҵеит. ЕАА ршәахтәтә департамент иара ЕАА иааиԥмырҟьаӡакәа ирықәынхо иакәны даԥхьаӡон. Чаплин иинтересқәа рыхьчаразы америкатәи аӡбарҭа аҟынтәи абӷа имоуит.
== Афильмографиа ==
=== Аметр наӡа змоу афильмқәа ===
* 1914— [[Прерванный роман Тилли|Тилли еиԥҟьаз лроман]] (Tillie’s Punctured Romance, егьырҭ ахьӡқәа — For the Love of Tillie / Marie’s Millions / Tillie’s Big Romance / Tillie’s Nightmare; актиор; аҭоурых аҿы раԥхьатәи аметр наӡа змаз акинокомедиа)
* 1921— [[Малыш (фильм, 1921)|Амаалықь]] (The Kid; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор)
* 1923— [[Парижанка (фильм, 1923)|Парижтәи аԥҳәызба]] (A Woman of Paris; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор ([[камео]]), амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор)
* 1925— [[Золотая лихорадка (фильм)|Ахьтәы шоура]] (The Gold Rush; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор)
* 1926— [[Женщина моря|Амшын аԥҳәыс]] (A Woman of the Sea; апродиусер)
* 1928— [[Цирк (фильм, 1928)|Ацирк]] (The Circus; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор)
* 1931— [[Огни большого города|Ақалақь ду алашарақәа]] (City Lights; даҽа хьӡык — City Lights: A Comedy Romance in Pantomime; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, амонтажҟаҵаҩ, акомпозитор)
* 1936— [[Новые времена (фильм)|Аамҭа ҿыцқәа]] (Modern Times; даҽа хьӡык — The Masses; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор)
* 1940— [[Великий диктатор (фильм)|Адиктатор Ду]] (The Great Dictator; даҽа хьӡык — The Dictator; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор)
* 1947— [[Месье Верду|Месие Верду]] (Monsieur Verdoux; егьырҭ ахьӡқәа — A Comedy of Murders / The Ladykiller; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор)
* 1952— [[Огни рампы|Арампа алашарақәа]] (Limelight; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор)
* 1957— [[Король в Нью-Йорке|Аҳ Ниу-Иорк аҟны]] (A King in New York; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор, акомпозитор)
* 1967— [[Графиня из Гонконга|Гонконгтәи аграфԥҳәыс]] (A Countess From Hong Kong; апродиусер, арежиссиор, асценарист, актиор ([[камео]]), акомпозитор)
Азгәаҭа: Чаплин лассы-лассы, ифильмқәа рҿы аепизодтә роль ([[камео]]) нагӡо, атитрқәа рҿы данымызт, маӡала дцәырҵуан — аха дырдыруан. Афильм «[[Парижанка (фильм, 1923)|Парижтәи аԥҳәызба]]» аҟны иара алагамҭаҿыҵәҟьа атитрқәа рҿы ахәаԥшцәа ргәырҽаниҵоит ихаҭа афильм аҿы дшыҟамло. Афильм «[[Графиня из Гонконга|Гонконгтәи аграфԥҳәыс]]» аҟны зықәрахь инеихьоу стиуардк иаҳасабала дцәырҵуеит.
=== Афильм кьаҿқәа ===
Афильмқәа рҭыҵра ахронологиа ала еишьҭаргылоуп. Урыстәылатәи ахьӡқәа еиҳарак А. Г. Авенариус еизигаз афильмографиа ала иҟоуп. Урыстәылеи СССР-и акино аларҵәараҿы, урҭ акиносахьа еиуеиԥшым ахьӡқәа рыла иҭрыжьуан.
==== Астудиа «Keystone» афильмқәа ====
Афильмқәа зегьы 1914 шықәсазы иҭыҵит:
{| class="wikitable collapsible"
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|№
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Апремиера
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Ахьӡ
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Аоригинал
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Егьырҭ ахьӡқәа
|-
| 1||жәабранмза 2||[[Зарабатывая на жизнь|Ахныҟәгара]]||Making a Living||A Busted Johnny; Troubles; Doing His Best; Take My Picture
|-
| 2||Жәабранмза 7||[[Детские автомобильные гонки|Ахәыҷтәы автомобилтә еицлабрақәа]]||Kid Auto Races at Venice||The Children’s Automobile Race; Kid’s Auto Race; The Pest
|-
| 3||Жәабранмза 8||[[Необыкновенно затруднительное положение Мэйбл|Меибл лҭагылазаашьа уадаҩӡа]]||Mabel’s Strange Predicament||Hotel Mixup; Pajamas
|-
| 4||Жәабранмза 28||[[Между двумя ливнями|Ҩ-қәаршаҩык рыбжьара]]||Between Showers||Charlie and the Umbrella; The Flirts; Between Shaves; In Wrong Thunder and Ligh
|-
| 5||Хәажәкырамза 2||[[Джонни в кино|Џьони акино аҟны]]||A Film Johnnie||Charlie at the Studio; Charlie the Actor; Film Johnny; Million Dollar Job; Movie Nut
|-
| 6||Хәажәкырамза 9||[[Танго-путаница|Атанго-еилаҩашьара]]||Tango Tangles||Charlie’s Recreation; Music Hall
|-
| 7||Хәажәкырамза 16||[[Его любимое времяпрепровождение|Бзиа иибоз аамҭахгашьа]]||His Favorite Pastime||The Bonehead; Charlie Is Thirsty; Charlie’s Reckless Fling; The
|-
| 8||Хәажәкырамза 26||[[Жестокая, жестокая любовь|Абзиабара џьбара, абзиабара џьбара]]||Cruel, Cruel Love||Lord Helpus
|-
| 9||мшаԥымза 4||[[Лучший жилец|Иреиӷьу ақьыранхаҩ]]||The Star Boarder||The Fatal Lantern; The Hash-House Hero; In Love with His Landlady; The Landlady’s Pet
|-
| 10||мшаԥымза 18||[[Мейбл за рулём|Меибл аԥсҟы кны]]||Mabel at the Wheel||His Daredevil Queen; A Hot Finish
|-
| 11||мшаԥымза 20||[[Двадцать минут любви|Ҩажәа минуҭк абзиабара]]||Twenty Minutes of Love||Cops and Watches; He Loves Her So; Love-Friend
|-
| 12||мшаԥымза 27||[[Настигнутый в кабаре|Акабаре аҟны изыхьӡаз]]||Caught in a Cabaret||Charlie the Waiter; Faking with Society; Jazz Waiter; Prime Minister Charl
|-
| 13||Лаҵарамза 4||[[Застигнутый дождём (фильм, 1914)|Ақәа зыхьӡаз]]||Caught in the Rain||At It Again; In the Park; Who Got Stung?
|-
| 14||Лаҵарамза 7||[[Деловой день|Аусуратә мшы]]||A Busy Day||Busy as Can Be; Lady Charlie; Militant Suffragette
|-
| 15||Рашәарамза 1||[[Роковой молоток|Алахьынҵатә жьаҳәа]]||The Fatal Mallet||Hit Him Again; The Pile Driver; The Rival Suitors
|-
| 16||Рашәарамза 4||[[Её друг — бандит|Лҩыза дқәылаҩуп]]<ref>Единственный утерянный фильм, где Чарли Чаплин играет главную роль.</ref>||Her Friend the Bandit||Mabel’s Flirtation; A Thief Catcher
|-
| 17||Рашәарамза 11||[[Нокаут (фильм, 1914)|Анокаут]]||The Knockout||Counted Out; The Pugilist
|-
| 18||Рашәарамза 13||[[Деловой день Мэйбл|Меибл лусуратә мшы]]||Mabel’s Busy Day||Charlie and the Sausages; Hot Dog Charlie; Hot Dogs; Love and Lunch
|-
| 19||Рашәарамза 20||[[Семейная жизнь Мейбл|Меибл лҭаацәаратә ԥсҭазаара]]||Mabel’s Married Life||The Squarehead; When You’re Married
|-
| 20||ԥхынгәымза 9||[[Веселящий газ (фильм)|Арччагатә рчы]]||Laughing Gas||Busy Little Dentist; The Dentist; Down and Out; Laffing Gas; Tuning His Ivories
|-
| 21||Нанҳәамза 1||[[Реквизитор (фильм)|Ареквизитқәа рҟаза]]||The Property Man||Charlie on the Boards; Getting His Goat; Props; The Rustabout; Vamping Venus
|-
| 22||Нанҳәамза 10||[[Лицо на полу бара|Абар адашьмаҿы ахаҿсахьа]]||The Face on the Bar Room Floor||The Ham Actor; The Ham Artist
|-
| 23||Нанҳәамза 13||[[Отпуск (фильм)|Аԥсшьара]]||Recreation||Spring Fever
|-
| 24||Нанҳәамза 27||[[Маскарадная маска|Амаскарадтә сабрада]]||The Masquerader||The Female Impersonator; The Female; The Perfumed Lady; The Picnic; Putting One
|-
| 25||Нанҳәамза 30||[[Его новая профессия|Изанааҭ ҿыц]]||His New Profession||The Good for Nothing; Helping Himself
|-
| 26||Цәыббрамза 7||[[Транжиры|Ахарџь ҟазҵо]]||The Rounders||Going Down; The Love Thief; Oh, What a Night; Revelry; Tip, Tap, Toe; Two of a Kind
|-
| 27||Цәыббрамза 24||[[Новый привратник|Агәашәхьчаҩ ҿыц]]||The New Janitor||The Blundering Boob; The New Porter; The Porter
|-
| 28||Жьҭаарамза 10||[[Эти муки любви|Арҭ абзиабаратә хьаақәа]]||Those Love Pangs||Busted Hearts; Oh, You Girls; The Rival Mashers
|-
| 29||Жьҭаарамза 26||[[Тесто и динамит|Амажәеи артҟәацгеи]]||Dough and Dynamite||The Cook; The Doughnut Designer; The New Cook
|-
| 30||Жьҭаарамза 29||[[Нахальный джентльмен|Аџьентльмен леишәацәгьа]]||Gentlemen of Nerve||Charlie at the Races; Some Nerve
|-
| 31||Абҵарамза 7||[[Его музыкальная карьера|Имузыкатә кариера]]||His Musical Career||Charlie as a Piano Mover; Musical Tramps; The Piano Movers
|-
| 32||Абҵарамза 9||[[Его место для свиданий|Иеиԥыларҭа ҭыԥ]]||His Trysting Place||Family Home; Family House; The Henpecked Spouse; His Trysting Places
|-
| 33||Абҵарамза 14||[[Прерванный роман Тилли|Тилли еиԥҟьаз лроман]]||Tillie’s Punctured Romance||
|-
| 34||ԥхынҷкәынмза 5||[[Состоявшееся знакомство|Иҟалаз аибадырра]]||Getting Acquainted||Exchange Is No Robbery; A Fair Exchange; Hello Everybody
|-
| 35||ԥхынҷкәынмза 7||[[Его доисторическое прошлое|Аҭоурыхԥхьатәи аамҭа]]||His Prehistoric Past||The Caveman; A Dream; The Hula-Hula Dance; King Charlie
|}
==== Астудиа «Essanay» афильмқәа ====
{| class="wikitable collapsible"
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|№
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Апремиера
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Ахьӡ
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Аоригинал
! align="center" style="background:#f0f0f0;"|Егьырҭ ахьӡқәа
|-
| 1||1915, жәабранмза 1 ||[[Его новая работа|Иусура ҿыц]] ||His New Job||Charlie’s New Job
|-
| 2||1915, жәабранмза 15 ||[[Ночь напролёт|Ҵхынаҟьа]] ||A Night Out||Champagne Charlie; Charlie’s Drunken Daze; Charlie’s Night Out; His Night Out
|-
| 3||1915, хәажәкырамза 11 ||[[Чемпион (фильм, 1915)|Ачемпион]] ||The Champion||Battling Charlie; Champion Charlie; Charlie the Champion
|-
| 4||1915, хәажәкырамза 18 ||[[В парке (фильм, 1915)|Апарк аҟны]] ||In the Park||Charlie in the Park; Charlie on the Spree
|-
| 5||1915, мшаԥымза 1 ||[[Бегство в автомобиле|Амашьынаҟны абналара]] ||A Jitney Elopement||Charlie’s Elopement; Married in Haste
|-
| 6||1915, мшаԥымза 16 ||[[Бродяга (фильм, 1915)|Аҟьала]] ||The Tramp||Charlie on the Farm; Charlie the Hobo; Charlie the Tramp
|-
| 7||1915, мшаԥымза 29 ||[[У моря (фильм, 1915)|Амшын аҿықәан]] ||By the Sea||Charlie by the Sea; Charlie’s Day Out
|-
| 8||1915, рашәарамза 21 ||[[Работа (фильм)|Аусура]] ||Work||Charlie at Work; Charlie the Decorator; Only a Working Man; The Paperhanger; The Plumber
|-
| 9||1915, ԥхынгәымза 12 ||[[Женщина (фильм, 1915)|Аԥҳәыс]] ||A Woman||Charlie the Perfect Lady; The Perfect Lady
|-
| 10||1915, нанҳәамза 9 ||[[Банк (фильм, 1915)|Абанк]] ||The Bank||Charlie Detective; Charlie at the Bank; Charlie in the Bank
|-
| 11||1915, жьҭаарамза 4 ||[[Зашанхаенный|Ишанхаитәыз]] ||Shanghaied||Charlie Shanghaied; Charlie on the Ocean; Charlie the Sailor
|-
| 12||1915, абҵарамза 20 ||[[Вечер в мюзик-холле|Амиузик-холл аҿы ахәылԥаз]] ||A Night in the Show||Charlie at the Show; A Night at the Show
|-
| 13||1915, ԥхынҷкәынмза 18 ||[[Кармен (фильм Чаплина)|Кармен]]<ref>Вдвое расширенная версия фильма, доснятая и смонтированная [[Уайт, Лео|Лео Уайтом]] без ведома Чаплина, была выпущена на экраны 22 апреля [[1916 год в кино|1916 года]].</ref>||Charlie Chaplin’s Burlesque on Carmen||Burlesque on Carmen
|-
| 14||1916, хәажәкырамза 27 ||[[Полиция (фильм, 1916)|Аполициа]] ||Police||Charlie in the Police; Charlie the Burglar; Housebreaker
|-
| 15||1916, жьҭаарамза 21 ||[[Обозрение творчества Чаплина в «Эссеней»|Чаплин «Ессанеи» аҟны иусура ахҳәааҭара]]<ref>Альманах из фильмов «[[Бродяга (фильм, 1915)|Бродяга]]», «[[Его новая работа]]» и «[[Ночь напролёт (фильм, 1915)|Ночь напролёт]]»; фильм смонтирован студией уже после того, как контракт «Essanay» и Чаплина закончился.</ref>||The Essanay-Chaplin Revue of 1916||The Chaplin Revue of 1916
|-
| 16||1918, 11 нанҳәамза ||[[Тройная неприятность|Хынтәтәи ауадаҩра]]<ref>Фильм смонтирован студией из рабочих материалов других фильмов Чаплина уже после того, как контракт «Essanay» и Чаплина закончился. Отдельные сцены досняты Лео Уайтом.</ref>||Triple Trouble||Charlie’s Triple Trouble
|}
==== Астудиа «Mutual» афильмқәа ====
{| class="wikitable"
|-
! № !! Апремиера !! Ахьӡ !! Аоригинал !! Егьырҭ ахьӡқәа
|-
| 1 || [[1916 год в кино|1916]], лаҵарамза 15 || [[Контролёр универмага|Адәқьан ду ахылаԥшҩы]] || The Floorwalker || Shop; The Store
|-
| 2 || 1916, рашәарамза 12 || [[Пожарный (фильм)|Амцарцәаҩы]] || The Fireman || The Fiery Circle; A Gallant Fireman
|-
| 3 || 1916, ԥхынгәымза 10 || [[Скиталец (фильм)|Адунеиныҟәаҩ]] || The Vagabond || Gipsy Life
|-
| 4 || 1916, нанҳәамза 7 || [[В час ночи|Уахынла асааҭ аказы]] || One A.M. || Solo
|-
| 5 || 1916, цәыббрамза 4 || [[Граф (фильм, 1916)|Аграф]] || The Count || Almost a Gentleman
|-
| 6 || 1916, жьҭаарамза 2 || [[Лавка ростовщика|Аԥараҭиҩ идәқьан]] || The Pawnshop || At the Sign of the Dollar; High and Low Finance
|-
| 7 || 1916, абҵарамза 13 || [[За экраном|Аекран анҭыҵ]] || Behind the Screen || The Pride of Hollywood
|-
| 8 || 1916, ԥхынҷкәынмза 4 || [[Скетинг-ринг (фильм)|Аскетинг-ринг]] || The Rink || Rolling Around; Waiter
|-
| 9 || [[1917 год в кино|1917]], ажьырныҳәамза 22 || [[Тихая улица (фильм, 1917)|Иҭынчу амҩаду]] || Easy Street ||
|-
| 10 || 1917, мшаԥымза 16 || [[Лечение (фильм, 1917)|Ахәшәтәра]] || The Cure || The Water Cure
|-
| 11 || 1917, рашәарамза 17 || [[Иммигрант (фильм, 1917)|Аиммигрант]] || The Immigrant || Broke; Hello U.S.A.; A Modern Columbus; The New World
|-
| 12 || 1917, жьҭаарамза 23 || [[Искатель приключений|Ахҭысқәа рыԥшааҩы]] || The Adventurer ||
|}
==== Астудиа «First National» афильмқәа ====
{| class="wikitable"
|-
! № !! Апремиера !! Ахьӡ !! Аоригинал !! Егьырҭ ахьӡқәа
|-
| 1 || [[1918 год в кино|1918]], мшаԥымза 14 || [[Собачья жизнь (фильм, 1918)|Ала аԥсҭазаара]] || A Dog’s Life ||
|-
| 2 || 1918, цәыббрамза 28 || [[Облигация (фильм, 1918)|Аоблигациа]] || The Bond || Charlie Chaplin in a Liberty Loan Appeal
|-
| 3 || 1918, жьҭаарамза 20 || [[На плечо!|Ажәҩахырахь!]] || Shoulder Arms ||
|-
| 4 || [[1919 год в кино|1919]], рашәарамза 22 || [[Солнечная сторона|Амра аган]] || Sunnyside ||
|-
| 5 || 1919, ԥхынҷкәынмза 7 || [[Удовольствия дня|Амш агәахәарақәа]] || A Day’s Pleasure || A Ford Story
|-
| 6 || [[1921 год в кино|1921]], цәыббрамза 25 || [[Праздный класс|Аус змам акласс]] || The Idle Class || Vanity Fair
|-
| 7 || [[1922 год в кино|1922]], мшаԥымза 2 || [[День получки|Аԥараиура амш]] || Pay Day ||
|-
| 8 || [[1923 год в кино|1923]], жәабранмза 25 || [[Пилигрим (фильм, 1923)|Апилигрим]] || The Pilgrim ||
|}
=== Егьырҭ афильмқәа рҿы ацыԥҵәахатә цәырҵрақәа ===
* 1914— [[Охотник за грабителями|Аӷьычцәа рышьҭашәарыцаҩ]] (A Thief Catcher, аепизод аҟны аполициауаҩ)<ref>Фильм считался утерянным, был найден в 2010 году.</ref>
* 1915— [[Его выздоровление|Игәы абзиахара]] (His Regeneration, аепизод аҟны аҭааҩ)
* 1921— [[Чудак (фильм, 1921)|Ауаҩ ҷыда]] (The Nut, аепизод аҟны амҩасҩы)<ref>Участие Чаплина в этом фильме оспаривается многими киноведами, которые считают, что это просто имитатор Чаплина, одетый в костюм Бродяги.</ref>
* 1923— [[Души на продажу|Аԥсқәа аҭиразы]] (Souls For Sale, ихаҭа ироль аҟны)
* 1923— [[Голливуд (фильм, 1923)|Голливуд]] (Hollywood, ихаҭа ироль аҟны)<ref>Фильм утерян.</ref>
* 1928— [[Люди искусства|Аҟазара ауаа]] (Show People, ихаҭа ироль аҟны)
== Ахәшьарақәа ==
[[Урыстәылатәи аимпериа|Ареволиуциа ҟалаанӡатәи Урыстәыла]] Чаплин ифильмқәа қәҿиара дук рымамызт. 1916 шықәсазы ажурнал «Проектор» аҟны ирыҩуан: «…Чаплин хараӡа дкомиктә актиорым. Иара баша қьачақьҩуп — зӡамҩа апҟаца ыҵдырго. <…> Ҳара ҳҟны Урыстәыла Чаплин ас еиԥш ақәҿиара ду зиоуӡом: иара мыцхәы дыџьбароуп, мыцхәы дмариоуп. <…> [[Макс Линдер]], Пренс, [[Паташон]], [[Дид, Андре|Андре Дид]] реиԥш иҟоу акомикцәа ҳара еиҳа иаҳзааигәоуп, еиҳагьы еилаҳкаауеит»<ref>О. Б. «Из сказок жизни. Карьера Чарли Чаплина». — «Проектор», 1916, № 10, с. 10.</ref>.
== Агәаларшәара ==
* Асовет астроном [[Карачкина, Людмила Георгиевна|Л. Г. Карачкина]] 1981 шықәсазы иаалыртыз астероид [[(3623) Чаплин]], Чарли Чаплин ихьӡ ахҵоуп.
* Ахореограф [[Бежар, Морис|Морис Бежар]] Чарли Чаплин изикит абалет ''Mr. C''. Апремиера мҩаԥысит [[Ла Фениче]] атеатр аҿы (Венециа) 1993 шықәсазы — Чаплин иԥҳа Анна-Емилиа далахәны.
=== Чаплин изку афильмқәа ===
* 1992— «[[Чаплин (фильм)|Чаплин]]», арежиссиор [[Аттенборо, Ричард|Ричард Аттенборо]] исахьаркыратә фильм; Чарли Чаплин ироль наигӡоит [[Дауни, Роберт (младший)|Роберт Дауни — аиҵбы]], иан Ҳанна лроль налыгӡоит лара лмоҭа — Чарли иԥҳа [[Джеральдина Чаплин|Џьеральдина Чаплин]].
* 1983— «[[Неизвестный Чаплин (фильм)|Идырым Чаплин]]» (''Unknown Chaplin''), х-сериак змоу британтәи адокументалтә фильм — уи иалагалоуп Чаплин ифильмқәа рҟынтәи еиқәхаз аусуратә материалқәа, имаҷны иуԥыло иҩнтәи адокументалтәи ҭыхымҭақәа, насгьы ифильмқәа рмонтаж аҵыхәтәантәи аверсиақәа ирыламлаз ацыԥҵәахақәа.
* 2003— «[[Чарли: Жизнь и искусство Чарли Чаплина|Чарли: Чарльз Чаплин иԥсҭазаареи иҟазареи]]» (''Charlie: The Life and Art of Charles Chaplin''), Ричард Шикел идокументалтә фильм, Чаплин инысымҩеи ирҿиареи ирызку.
* 2011 — «[[Chaplin & Co|Чаплини акомпаниеи]]» (''Chaplin & Co''), акомедиатә [[CGI (графика)|CGI]]-мультсериал — Аҟьала Чарли иахьатәи амегаполис аҿы дзынио ахҭысқәа ирызку.
{{-}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{Книга|ref=Фильмы Чаплина|заглавие=Фильмы Чаплина. Сценарии и записи по фильмам|ответственный=Сост. и вступ. статья А. Кукаркина|год=1972|место=М.|издательство=Искусство|страниц=767}}
* {{книга
|заглавие = Чарли Чаплин: История великого комика немого кино
|оригинал = Chaplin: A Life
|автор = [[Вейсман, Стефен]].
|ссылка =
|isbn = 978-5-699-40883-2
|страницы = 352
|год = 2010
|издание =
|место = М.
|издательство = [[Эксмо|ЭКСМО]]
|ref=Вейсман
}}
* {{книга
|заглавие = Моя жизнь с Чаплином: Интимные воспоминания
|оригинал = My Life With Chaplin
|автор = [[Лита Грей|Лита Грей Чаплин]].
|ссылка = https://archive.org/details/moiazhiznschapli0000chap
|isbn = 978-5-9167-1037-3
|страницы = [https://archive.org/details/moiazhiznschapli0000chap/page/411 411]
|год = 2009
|издание =
|место = М.
|издательство = «[[Альпина нон-фикшн]]»
}}
* {{Книга|ref=Кукаркин|автор=[[Кукаркин, Александр Викторович|Кукаркин А. В.]]|заглавие=Чарли Чаплин|год=1988|место=М.|издательство=Искусство|страниц=287}}
* {{Книга|ref=Робинсон|автор=Робинсон, Дэвид.|заглавие=Чарли Чаплин. Жизнь и творчество|ответственный=Пер. с англ. Н. Трауберг, Д. Ханова, Г. Либергала, А. Ракина, В. Скороденко. Предисл. Э. Рязанова|год=1990|место=М.|издательство=Радуга|страниц=671}}
* {{книга |автор=[[Садуль, Жорж]].|заглавие=Жизнь Чарли |оригинал= |язык= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание=изд. второе, дополненное |место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1965 |страницы= |страниц=318|тираж= |ref=Садуль}}
* {{Книга|ref=Чаплин|автор=Чаплин, Чарли|заглавие=О себе и своём творчестве|ответственный=Пер. с англ. 3. Гинзбург; Под ред. А. Кукаркина|год=1990|место=М.|издательство=Искусство|страниц=352|isbn=5-210-00455-4}}
* {{Книга|ref=Чаплин|автор=Чаплин, Чарли|заглавие=О себе и своём творчестве|год=1991|место=М.|издательство=Искусство|том=2. Работы разных лет|страниц=349|isbn=5-210-00454-6}}
* {{Книга|ref=Чаплин, Робинсон|автор=Чаплин, Чарли; Робинсон, Дэвид |заглавие=Огни рампы. Мир «Огней рампы»|ответственный=Пер. с англ. Т. Азаркович|год=2017|оригинал=Footlights with The World of Limelight|место=М.|издательство=Corpus|страниц=352|isbn=978-5-17-101677-7|серия=Corpus.}}
* {{книга |автор=[[Claire Bloom|Bloom, Claire]] |заглавие=Limelight and After |язык=en |год=1982 |издательство=[[Weidenfeld & Nicolson]] |место=London |isbn=978-0-297-78051-9 |ref=Bloom}}
* {{книга |автор=Brownlow, Kevin |заглавие=The Search for Charlie Chaplin |язык=en |год=2010 |издательство=UKA Press |место=London |isbn=978-1-905796-24-3 |ref=Brownlow}}
* {{книга |автор=Cardullo, Bert |заглавие=Vittorio De Sica: Actor, Director, Auteur |язык=en |год=2009 |издательство=Cambridge Scholars Publishing |место=Cambridge |isbn=978-1-4438-1531-4 |ref=Cardullo}}
* {{книга |автор=Canemaker, John |заглавие=Felix: The Twisted Tale of the World's Most Famous Cat |язык=en |ссылка=https://archive.org/details/felixtwistedtale0000cane |год=1996 |издательство=[[Da Capo Press]] |место=Cambridge, MA |isbn=978-0-306-80731-2 |ref=Canemaker}}
* {{книга |автор=Joyce Milton |заглавие=Tramp : The Life of Charlie Chaplin |язык=en |ответственный= |ссылка=https://archive.org/details/tramp-the-life-of-charlie-chaplin/mode/2up?view=theater |место=New York |издательство=HarperCollins |год=1996 |страниц=578 |isbn=0-06-017052-2 |ref=Milton}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.charliechaplin.com Чарли Чаплин иофициалтә саит]
* [https://web.archive.org/web/20081001101202/http://chaplin.rudyyoungblood.ru/ О Чарли Чаплине] на ''chaplin.rudyyoungblood.ru''
* [https://web.archive.org/web/20091017130814/http://www.mirobretshikh.narod.ru/ot/charlie_chaplin.htm Чарли Чаплин. Моя биография]
* [https://web.archive.org/web/20051031080435/http://www.kinomag.ru/author-auz1686.html Биография, фильмография режиссёра — Чарлз Спенсер Чаплин]
* [http://old-picture.ru/news/charli_chaplin/2012-11-09-296 Чарли Чаплин на фотографиях] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20190731215524/http://old-picture.ru/news/charli_chaplin/2012-11-09-296 |date=2019-07-31 }}
* {{статья |заглавие=Charles Chaplin, Entrepreneur: A United Artist |издание=Journal of the University Film Association |том=31 |номер=1 |страницы=11—21 |ref= |автор=Balio, Tino |год=1979}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1889 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 16 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1977 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 25 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Америкатәи акиноактиорцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи акиноактиорцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи акомикцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи акомикцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи амимцәа]]
[[Акатегориа:Бжьы змам акино арежиссиорцәа]]
[[Акатегориа:BAFTA апремиа алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Жәларбжьаратәи Аҭынчра апремиа алауреатцәа]]
[[Акатегориа:«Оскар» апремиа алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Аҳаҭыртә «Оскар» апремиа алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Еразм ипремиа алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Акариера азы «Ахьтәы лым» апремиа алауреатцәа]]
[[Акатегориа:Оксфордтәи ауниверситет Аҳаҭыртә докторцәа]]
[[Акатегориа:Арыцартә хьӡы занашьаз акомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:ЕАА рҟынтәи Швеицариаҟа ииасыз аиммигрантцәа]]
[[Акатегориа:Ахшыбаҩҩнуҵҟатәи ашьацара иахҟьаны иԥсыз]]
[[Акатегориа:Аԥсыжырҭантәи зыццышә ҭыгаз ауаа]]
[[Акатегориа:Ҿыцла анышә еиҭамадоу]]
[[Акатегориа:19-тәи ашәышықәсазтәи актиорцәа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи акинопродиусерцәа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи акинорежиссиорцәа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи актиорцәа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи амонтажиорцәа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи асценаристцәа]]
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи акинокомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:Акинопродиусерцәа алфавитла]]
[[Акатегориа:Акинорежиссиорцәа алфавитла]]
[[Акатегориа:Аорден «Италиатәи Ареспублика аҿаԥхьа аџьабаақәа рзы» аофицер дуқәа]]
[[Акатегориа:Аҳаҭыртә легион Аорден Акомандорцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи акинокомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи акинопродиусерцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи акинорежиссиорцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи амонтажиорцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи асценаристцәа]]
[[Акатегориа:Британиатәи аимпериа аорден арыцар-командорцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи акинопродиусерцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи акинорежиссиорцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи амонтажиорцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи асценаристцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи бжьы змам акино актиорцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи ркинокомпозиторцәа]]
[[Акатегориа:Рхәыҷраан еицырдыруа иҟалаз Британиаду актиорцәа]]
[[Акатегориа:Чаплин| ]]
[[Акатегориа:Чаплинаа (актиортә династиа)|Чарли]]
lkwjgc0z9z5ktmhd0x87n2ecv8vvd17
Археологиа
0
55447
172647
172075
2026-08-24T13:30:50Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Археологиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172075
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Фанагория1.jpg|мини|255x255пкс|Ажәытәӡатәи абырзенцәа рколониа [[Фанагория|Фанагориа]] археологиатә жрақәа]]
{{Врезка
| Выравнивание = right
| Ширина = 237px
| Содержание = Археолог — мамзаргьы абзиабаҩ, мамзаргьы апоет
| Подпись = ''А. Блок «инҵаратә шәҟәқәа» рҟынтә''
}}
'''Археологиа''' ({{lang-grc|ἀρχαῖος}} "ажәытә" + {{lang-grc2|λόγος}} "ажәа, аҵара") — амаҭәартә [[исторические источники|хыҵхырҭақәа]] рхархәарала ауаҩытәыҩса рҭоурыхтә ԥсҭазаара ҭызҵаауа [[Аҭоурых|аҭоурыхтә дисциплина]] ауп<ref name="БРЭ-315">{{БРЭ |статья=Археология |ссылка=https://old.bigenc.ru/archeology/text/1832970 |автор=Л. И. Авилова, И. О. Гавритухин, А. Р. Канторович, С. В. Кузьминых |том=2 |страницы=315 |год=2005}}</ref><ref name="БСЭ3">{{БСЭ3|Археология|2|286 — 289|автор = [[Арциховский, Артемий Владимирович|Арциховский А. В.]]}}</ref>. Археологиа асоциалтә наука еиԥш, агуманитартә наука аҟәша ҳәангьы иуԥхьаӡар алшоит<ref name="Renfrew_Bahn1991">Renfrew C., Bahn P. G. [https://archive.org/details/archaeologytheor00renf_0 Archaeology: Theories, Methods, and Practice]. — London: Thames and Hudson Ltd., 1991. — ISBN 978-0-500-27867-3.</ref><ref>Sinclair A. The Intellectual Base of Archaeological Research 2004–2013: a visualisation and analysis of its disciplinary links, networks of authors and conceptual language // Internet Archaeology. — 2016. — № 42. — doi:10.11141/ia.42.8.</ref>. Европаҿы уи лассы-лассы ахатә зин змоу дисциплинак, мамзаргьы егьырҭ адисциплинақәа ирыхәҭакны иԥхьаӡоуп ҳәа иахәаԥшуеит, аха Аҩадатәи Америкаҿы археологиа антропологиа иахәҭакуп<ref>Haviland W. A., Prins H. E. L., McBride B., Walrath D. Cultural Anthropology: The Human Challenge. — 13th ed. — Cengage Learning, 2010. — ISBN 978-0-495-81082-7.</ref>. Аҭҵааҩцәа џьоукы ирыԥхьаӡоит археологиа аметодологиатә ҟазшьала [[Криминалистика|акриминалистика]] еиԥшу [[Источниковедение|ахыҵхырҭадырратә]] дисциплина ауп ҳәа<ref>{{Книга|автор=Клейн Л. С.|заглавие=Предмет археологии // Археология Южной Сибири : сборник научных трудов. Вып. 9.|год=1977|место=Кемерово|издательство=Издательство Кемеровского университета|страницы=3—14}}</ref>.
== Ахҳәаа ==
Археологцәа ауаҩытәыҩса иҭоурых аҭҵаара иалагоит 3,3 миллион шықәса раԥхьа Мрагыларатәи Африка [[Ломекви]] иҟаз раԥхьаӡатәи ахаҳәтә мыругақәа рус адулара инаркны аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рҟынӡа<ref>{{статья |заглавие=3.3-million-year-old stone tools from Lomekwi 3, West Turkana, Kenya |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_nature_2015-05-21_521_7552/page/310 |издание=Nature |том=521 |номер=7552 |страницы=310—315 |doi=10.1038/nature14464 |issn=1476-4687 |язык=en |тип=journal |автор=Roche, Hélène; Kent, Dennis V.; Kirwa, Christopher; Lokorodi, Sammy; Wright, James D.; Mortlock, Richard A.; Leakey, Louise; Brugal, Jean-Philip; Daver, Guillaume |месяц=5 |год=2015}}</ref>. Аха археологиеи [[ископаемые остатки|ажәытә ԥсыбаҩқәа]] ҭызҵаауа [[палеонтология|апалеонтологиеи]] аиԥшымзаара рымоуп. Уи еиҳараӡа ихадоуп атҵааразы аҩыратә қьаадқәа ахьыҟам ажәытәӡатәи ауаажәларрақәа рыҭҵааразы. [[Первобытное общество|Аԥхьабзазаратә ауаажәларра]] аҭоурых апалеолит инаркны адунеи ахьынӡа-наӡааӡо ауаажәларрақәа рҿы апхьара-аҩра ацәырҵраанӡа иаднакылоит 99% инареиҳаны ауаҩытәыҩса иҭоурых<ref name="Renfrew_Bahn1991"/>. Археологиа еиуеиԥшым ахықәкқәа амоуп, урҭ рҽеиҭанаркуеит акультура аҭоурых аилкаара инаркны, қьаадла ашьақәырӷәӷәара, насгьы аамҭа аҩныҵҟа ауаҩытәыҩсатә уаажәларра аԥсахра аилыркаара ажәытә амҩа ашьақәыргыларанӡа<ref>{{Cite web |url=https://www.livescience.com/44448-what-is-archaeology.html |title=What Is Archaeology? Archaeology Definition |work=Live Science |access-date=2017-08-25 |archive-date=2019-12-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191221143606/https://www.livescience.com/44448-what-is-archaeology.html}}</ref>.
Археологиа ихадоу апринцип — иарбанзаалак ауаҩы иусура ашьҭра ааннажьуеит<ref name="Новиков">''Василий Новиков''. [https://www.youtube.com/watch?v=e0-k7pFbvUY&t=3m30s Древних цивилизаций не было?] : лекция — Научно-просветительский Форум «Ученые против мифов-11» — Москва: 2019. — 19 октября</ref>.
Адисциплина иаднакылоит аҭыхрақәа, ажрақәа, иара убас аҵыхәтәантәи алҵшәа, иҳаҩсыз аамҭа иадҳәалоу еиҳаны адыррақәа аиуразы еидкылоу адыррақәа анализ рзоура. Инарҭбааны иуҳәозар, археологиа адисциплинабжьаратә ҭҵаарақәа ирықәныҟәоит. Уи шьаҭас иамоуп [[Антропологиа|антропологиа]], [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Этнология|аетнологиа]], [[География|агеографиа]], [[Геология|агеологиа]], [[Лингвистика|абызшәадырра]], [[Семиотика|асемиотика]], [[Социология|асоциологиа]], [[Текстология|атекстҭҵаара]], [[Физика|афизика]], [[Информатика|аинформатика]], [[Химия|ахимиа]], [[Статистика|астатистика]], [[Палеоэкология|апалеоекологиа]], [[Палеография|апалеографиа]], [[Палеонтология|апалеонтологиа]], [[Палеозоология|апалеозоологиеи]] [[Палеоботаника|апалеоботаникеи]] уҳәа убас иҵегьы.
Археологиа XIX ашәышықәсазы Европаҿы [[антикварианизм]] аҟынтәи аҿиара аиуит, уи нахысгьы адунеи зегьы аҿы ахархәара змоу дисциплинаны иҟалеит. Археологиа амилаҭтә ҳәынҭқаррақәа рҿы рхы иадырхәон ииасыз аамҭа иазку иҷыдоу аилкаарақәа раԥҵаразы<ref>Christina Bueno, ''The Pursuit of Ruins: Archeology, History, and the Making of Modern Mexico''. Albuquerque: University of New Mexico Press 2016.</ref>. Иара раԥхьатәи аҿиара инаркны, еиуеиԥшым археологиа адисциплинақәа аԥҵан, урҭ рахь иаҵанакуан [[морская археология|амшынтә археологиа]], афеминисттә археологиа, [[археоастрономия|археоастрономиа]], иара убасгьы археологиатә ҭҵаарақәа ацхырааразы иаԥҵан хыԥхьаӡара рацәала еиуеиԥшым аҵаратә методқәа. Ус акәзаргьы, иахьа археологцәа ирԥылоит ауадаҩрақәа рацәаны, уи амцархеологиа, [[Артефакт (археология)|артефактқәа]] рӷьычра<ref>{{Cite web |url=http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/ |title=A Special Issue of Open Archaeology on Non-Professional Metal-Detecting |author=Markin P. |work=OpenScience |date=2017-04-10 |access-date=2017-04-11 |archive-date=2019-10-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191028212253/http://openscience.com/a-special-issue-of-open-archaeology-on-non-professional-metal-detecting/}}</ref>, ауаажәларратә зәлымҳара маҷреи, насгьы ауаҩы иԥсыбаҩ ажра аҿагылареи.
== Аҵакы ==
[[Афаил:Под одним солнцем.jpg|мини|[[Челябинская область|Челиабинсктәи атәылаҿацә]] аҿы ахысҩы инышәынҭра ажрақәа]]
[[Артефакт (археология)|Амаҭәартә хыҵхырҭақәа]] — ааглыхратә мыругақәеи урҭ рыцхыраарала иаԥҵоу аматериалтә амаҭәахәқәеи роуп: аҩнқәа, [[оружие|абџьарқәа]], [[украшения|аԥшӡагақәа]], [[посуда|асаанқәа]], [[Произведение искусства|аҟазаратә усумҭақәа]] — [[Трудовая деятельность|ауаҩы иџьабаа]] иалҵшәоу зегьы. Амаҭәартә хыҵхырҭақәа аҩыратә хыҵхырҭақәа иреиԥшӡам, урҭ [[Аҭоурых|аҭоурыхтә хҭысқәа]] иазку ажәабжьқәа рҿы ишиашоу аҵакы арбаӡам, насгьы уи шьаҭас иҟоу аҭоурыхтә лкаақәа анаукатә реконструкциа лҵшәаны иҟалоит. Археологиатә баҟақәа [[раскопки|ажрақәа]] мҩаԥызго, иҭызҵаауа, ажрақәа аԥшаахқәеи, алҵшәақәеи зкьыԥхьуа, нас уи адыррақәа рыла ауаҩытәыҩса иҭоурых еиҭашьақәзыргыло археологцәа-аспециалистцәа ирызцәырҵит крызҵазкуа зхатәҷыдара змоу амаҭәартә хыҵхырҭақәа ихымԥадатәины рыҭҵаара. Археологиа ихадоу аҷыдара ииуит аҩыра макьана зынӡа иахьыҟамызи, мамзаргьы ажәларқәа аҭоурыхашьҭахьтәи аамҭаангьы аҩыра змамызи аепохақәа рыҭҵаара аан.
Археологиа зеиԥшыҟам ала аҭоурых аҭыԥантәи аамҭатәи агоризонт арҭбааит. [[Письменность|Аҩыра]] ыҟоуижьҭеи 5000 шықәса раҟара ҵуеит, насгьы [[Адунеизегьтәи аҭоурых|ауаҩытәыҩса иҭоурых]] иаԥхьанеиуаз аамҭа зегьы (иаҟароуп, иҵыхәтәантәи адыррақәа рыла, 2 миллион шықәса раҟара) археологиа арҿиара иабзоураны мацара ауп еицырдыруаны ианыҟала. Насгьы аҩыратә хыҵхырҭақәа раԥхьатәи 2 зқьышықәсақәа рыҩныҵҟа рыҟазаарала ([[египетские иероглифы|Мысратәи аиероглифқәа]], ацәаҳәатә бырзен ҩыра, [[вавилон|Вавилонтәи]] [[клинопись|асалҩыра]]) анаука азы археологцәа рыла иаартын. Археологиа акырӡа аҵакы амоуп аҩыра аныҟаз аамҭақәа рзы, ажәытәтәии абжьаратәи аамҭақәа рҭоурых аҭҵааразы, избанзар амаҭәартә хыҵхырҭақәа рыҭҵаара аҟынтәи иаагоу адыррақәа аҩыратә хыҵхырҭақәа рдыррақәа акырӡа иханарҭәаауеит<ref name="БСЭ3"/>.
== Археологиа аҭоурых ==
Археологиа аӡбахә [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] рыбжьара еицердыруан. [[Платон]] «археологиа» аилкаара ажәытәра зегьы иадикылон.
[[Аиҭарҿиара]] аепоха аамҭазы, ари атермин лассы-лассы еилкахон [[Древний Рим|Ажәытәтәи Аурымтәи]] [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәеи]] рҭоурых ҳәа. Лассы-лассы Урыстәыланҭыҵ атермин “археологиа” ауаҩы изку аҭҵаарадырра — [[Антропологиа|антропологиа]] ҳәа ахархәара аиуеит<ref>''Мартынов А. И.'' Археология. — М.: Высшая школа, 2002. — С. 8</ref>. XV ашәышықәсазы раԥхьатәи археологиатә коллекциақәа рахь иаҵанакуан [[Капитолийские музеи|Капитолтәи Амузеии]] [[Римская академия|Римтәи Академиеи]] реизара. [[Кириак Анконский|Анконатәи Кириак]] (1391 — 1449 ашьҭахь) археологиа ашьаҭаркҩцәа дыруаӡәкуп ҳәа иԥхьаӡоуп («археологиа аб»), избан акәзар иара мрагыларатәи Адгьылбжьарамшын атәылақәа зегьы рҿы ажәытә ҭыԥқәа еизигон, рсахьақәа ҟаиҵон. Иара убас, еиқәырханы иҟоуп уи иҟаиҵаз абаҟақәа рсахьақәа, уахь иаҵанакуеит [[колонна Юстиниана|Иустиниан иколонна]], [[египетские пирамиды|Мысратәи апирамидақәа]], насгьы [[Парфенон]].
[[Афаил:Heinrich Schliemann in Troja 19 Jahrhundert.jpg|thumb|left|[[Шлиман, Генрих|Шлиман]] имҩаԥигоз Троиантәи ажрақәа рсахьа, XIX ашәышықәсазы иҟаз агравиура]]
XVIII ашәышықәсазы [[Геркуланум|Геркулануми]] [[Помпеи|Помпеии]] рҿы имҩаԥгаз ажрақәа иаадырԥшит еиуеиԥшым аамҭақәа рзы иҟаз ажәытә ҭынхақәа рахь иҟаз азҿлымҳара. XIX ашәышықәсеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы акыр зҵазкуа археологиатә аартрақәа мҩаԥган Абжьаратәи амшыни Мрагылара Ааигәеи рҿы: [[Троя|Трои]] [[Микены|Микен]] [[Шлиман, Генрих|Г. Шлиман]] 1870-тәи шықәса инаркны рыжрақәа, XX ашәышықәса алагамҭазы [[Эванс, Артур|А. Еванс]] [[Кносс]] [[Крит]] имҩаԥигоз ажрақәа, насгьы [[Винклер, Гуго|Г. Винклер]] [[хетты|хеттцәа]] раҳҭнықалақь [[Хаттуса|Ҳаттуса]] аҟны имҩаԥигоз ажрақәа, иара убас егьырҭ аӡәырҩы.
XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, археологиатә наука апрактика аҿиара аиуит, уи еиҳарак [[артефакт (археология)|артефактқәа]] реизгареи урҭ ибзианы рыхәҭақәа реихшареи рыла ишьақәгылан. Уи адагьы, адәахьтәи аҷыдарақәа рыла еиԥшу артефактқәа еидҳәалан, уи реиҿырԥшрала иалкаахеит [[археологическая культура|археологиатә культура]], уи аларҵәара аӡбара атәы уҳәар алшон артефактқәа атәтәра аларҵәара атәы ала. Аха 1960-тәи ашықәсқәа рзы, аҵарауаа рыбжьара аилкаара цәырҵит, артефактқәа реизгареи урҭ рыхәҭаатәра адагьы, археологиа акультурақәа рныҟәарақәеи урҭ реиҭакрақәеи ззыҟалаз ҳәа азҵаара аҭак ҟанаҵалароуп. Археологиахь абри аҩыза азнеишьа «[[новая археология|археологиа ҿыц]]» ҳәа иашьҭан (ԥыҭрак ашьҭахь «[[процессуальная археология|апроцессуалтә археологиа]]»), уаанӡатәи зегьы «ажәытә» археологиа [[Культурно-историческая археология|акультуратә, мамзаргьы акультуратә-ҭоурыхтә]] ҳәа рышьҭаҵара иалагеит.
Аха, акритикцәа аӡәырҩы ргәаанагарала, апроцессуалтә археологиа мыцхәы [[естественные науки|аԥсабаратә ҭҵаарақәа]] ирыдҳәалоуп, убри аҟнытә ауаҩытәыҩсатә культурақәа рҟны акыр зҵазкуа аспектқәа, иаҳҳәап, [[символ|асимвол]], [[Адин|адин]], уҳәа ԥсыхәазмам азхьамԥшра аанарԥшуеит<ref>{{статья | автор= Bentley R.A., Lipo C., Maschner H.D.G., Marler B.| заглавие= Darwinian Archaeologies| оригинал= | ссылка=https://archive.org/details/handbookofarchae0000unse_g8z9/page/109| автор издания= Bently R.A., Maschner H.D.G., Chippindale C.| издание= Handbook of Archaeological Theories| тип= | место= New York| издательство= Rowman & Littlefield Publishers| год= 2008|выпуск= |том= |номер= | страницы= 109—132| isbn= 0-7591-0032-2}}</ref>. Аха, 1980-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз [[пост-процессуальная археология|апост-процессуалтә археологиа]], апроцессуалтә археологиа апроблемақәа рыӡбаразы ирхаз, ихарҭәаам атеоретикатә ус адуларазы акритика азун<ref>{{статья | автор= Michael Shanks| заглавие= Post-processual Archaeology and After| оригинал= | ссылка=https://archive.org/details/handbookofarchae0000unse_g8z9/page/133| автор издания= Bently R.A., Maschner H.D.G., Chippindale C.| издание= Handbook of Archaeological Theories| тип= | место= New York| издательство= Rowman & Littlefield Publishers| год= 2008|выпуск= |том= |номер= | страницы= 133—146| isbn= 0-7591-0032-2}}</ref>.
=== Урыстәыла археологиа аҿиара аетапқәа ===
Урыстәыла, XIX ашәышықәса инаркны, иахьа уажәраанӡагьы иҟоуп агәаанагара, археологиа — [[Аҭоурых|аҭоурыхтә наука]] иахәҭакуп, инарҵауланы ажәыттәи [[средневековье|абжьарашәышықәсатәи]] ирыҵаркуа ауаҩы иусура иадҳәалоу еиҳараӡа иҵырхуа аматериалқәа ҭнаҵаауеит. {{date|13|2|1718}} инаркны аусԥҟа ишаҳәо ала, [[Пиотр I дуӡӡа|Пиотр Ду]] [[Кунсткамера]] рықәыргыларазы Урыстәыла ажәытә артефактқәа реизгара далагеит:
{{Ацитата алагара}}...иара убас, аӡәы адгьыл аҿы ма аӡаҿы ажәытә маҭәахәқәак иԥшаазар, урҭ рахь иаҵанакуеит: иаабац еиԥшым ахаҳәқәа, ауаҩы ма аԥстәы абаҩқәа, аԥсыӡ ма аҵыс абаҩқәа, уажәы иҳамоу еиԥшымкәа, ма убас еиԥш иҟоу акы, аха иаабац абаҩқәа ирыҿырԥшны даара идуу ма ихәыҷу; Иара убас, иарбан жәытә ҩырақәоу ахаҳәқәа рҿы, аиха, мамзаргьы аџьаз, мамзаргьы иарбан жәытәу, иаабац еиԥшым ашәақь, асаанқәа, егьырҭ ажәытәӡатәи, иаабац еиԥшым амаҭәахәқәа — урҭ ирзааргоз, урҭ рзы ихаҭәаау ахәшәара ҟалоит, уи ахәҭа иабзоураны, уи умбакәа ахә ақәҵара залшом...<ref name="автоссылка1">{{ВТ-ЭСБЕ|Археология}}</ref>{{Ацитата алгара}}
* XVIII ашәышықәса — XIX ашәышықәса алагамҭа. Ацәырҵра, раԥхьатәи аетап; Абаҟақәа жәпакы рыжрақәа ирылагоит.
* XIX ашәышықәса абжьара — 1930-қәа рыбжьара. Археологиа наукацыԥхьаӡа ҳәа аҿиара иалагоит, еиҿкаахоит археологиатә уаажәларра, амузеиқәа. Ишьақәгылоит аурыс археологиа, уи ихадоу ахырхарҭақәа еиҿкаахоит<ref>''Мартынов А. И.'' Археология. — М.: Высшая школа, 2002. — С. 9</ref>.
* 1930-тәиқәа рыбжьара — 1960-тәиқәа рынҵәамҭа. Аҭҵаарадырраҿы “[[Лысенковщина|Лисенкоизм]]” аамҭа, Асовет напхгара археологиаҿы акоммунисттә хәаԥшышьақәа рышьақәыргыларазы аҽазышәара. Уи адагьы, абри аамҭазы ауп археологиатә ҭҵаарақәа рзы арегионалтә центрқәа рышьақәгылара ианалагаз, насгьы СССР адгьылҵакыраҿы имҩаԥгахоит зымҽхак ҭбаау амассатә усурақәа. Амонографиатә усурақәа 1950—1960-шш. рзы иҩыз, иарбоу апериод азы рхатәлкаа ҟанаҵеит, иагьыҟалеит археологиа иреиҳау ахырхарҭақәа рҿы аклассикатә ҭҵаарақәаны, иагьазгәаҭатәуп зегь раԥхьаӡа акәны арегионқәеи, акультуратә акзаареи, еиуеиԥшым апериодқәеи рҿы атеоретикатә лкаа аманы идуу азеиԥштәра аԥышәақәаны ишыҟалаз.
* 1960-тәиқәа рынҵәамҭа — иахьатәи аамҭа. Уи аҭҵаарадырра [[Децентрализация|адецентрализациа]] ала иалкаауп (археологиа аҵара арегионқәа рахь аларҵәара; уаанӡа уи ҭҵаахон Академиатә центрқәа рҿы, [[МГУ|Москватәи Аҳәынҭқарратә Университет]], [[СПбГУ|Санкт-Петербургтәи Аҳәынҭқарратә Университет]], [[КГУ]] уҳәа убас егьырҭгьы). [[Поволжье|Волгатәи атәылаҿацә]], [[Урал]], [[Сибирь|Сибра]], [[Дальний Восток|Мрагылара харатәи]] ауниверситетқәа рҿы аҟәшақәа аԥҵахоит<ref>''Мартынов А. И.'' Археология. — М.: Высшая школа, 2002. — С. 7—10.</ref><ref>''[[Аскаров, Ахмадали Аскарович|Аскаров А. А.]], Буряков Ю. Ф., Квиркелия О. Р., Радилиловский В. В.'' Теоретические и методологические проблемы исследования в археологии. — Ташкент: Фан, 1988.</ref>.
=== Археологиа аҭоурых аҿы ихадоу ахҭысқәа ===
* 1722 — Аԥҵара иаҿыз [[Петербургская академия наук|Урыстәылатәи Анаукақәа Ракадемиахь]] дааԥхьан анемец ҵарауаҩ [[Мессершмидт, Даниэль Готлиб|Даниил Готлиб Мессершмидт]], уи имҩаԥигеит раԥхьаӡатәи археологиатә наукатә жрақәа [[Минусинская котловина|Минусинсктәи акотловина]] (Красноиартәи атәылаҽацә) Тагартәи адгьылбжьахалаҿы.
* 1748 — Ажәытәтәи ақалақь [[Помпеи]] ажрақәа
* 1799 — [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] [[Мсыр|Мысра]]ҟа иныҟәара аан афранцыз еибашьцәа [[Розеттский камень|Розеттәи ахаҳә]] рыԥшаара
* 1802 — Ажәытәӡатәи аџьамцәа [[клинопись|рсалҩыра]] аҵакы аилкаара
* 1820 — Абырзен нхаҩы амхурсҭаҿы [[Венера Милосская|Венера Милосстәи]] диԥшаауеит
* 1824 — Мысратәи [[иероглиф|аиероглифқәа]] рҵакы аилыркаара
* 1830 — [[Керчь|Керч]] азааигәара [[Куль-Оба (курган)|Кул-Оба]] ахәҳәыгәра ажрақәа: [[Скифы|скифтәи]] археологиа алагамҭа
* 1836 — [[Копенҳаген|Копенгагентәи]] Амилаҭтә Музеи акуратор [[Томсен, Кристиан Юргенсен|К. Томсен]] “х-шәышықәсатәи асистема” (ахаҳә, аџьаз, аиха) ҳәа аконцепциала дықәгылеит, аҵыхәтәаны апопулиаризациа азиуит уи иҵаҩы [[Ворсо, Йенс Асмуссен|И. Я. Ворсо]], уи аамҭан ирҿиаз, уажәраанӡагьы иадкыло<ref>{{Cite web |url=http://kronk.spb.ru/library/bochkariov-vs-2009.htm |title=В. С. Бочкарёв, 2009 |access-date=2015-01-11 |archive-date=2013-10-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131015032944/http://kronk.spb.ru/library/bochkariov-vs-2009.htm |url-status=live }}</ref>
* 1849 — [[Библиотека Ашшурбанипала|Ашурбанипалтәи абиблиотека]] аартра
* 1856 — [[Дюссельдорф|Диссельдорф]] азааигәара [[неандерталец|анеандерталец]] ихыбаҩ аԥшаара
* 1861 — Франциатәи аныҟәаҩ [[Анри Муо]] [[Камбоџа|Камбоџьатәи]] аџьунгли аҿы [[Ангкор-Ват]] ҳәа изышьҭоу аныҳәарҭа ду ааиртит.
* 1871 — [[Шлиман, Генрих|Генрих Шлиман]] [[Троя|Трои]] ажрақәа мҩаԥигоит
* 1876 — Генрих Шлиман [[Микены|Микена]] ҭиҵаауеит
* 1879 — [[Альтамира (пещера)|Альтамира]] аҳаԥы аҿы аҳаԥытә сахьақәа раартра
* 1900 — [[Эванс, Артур|Сер Артур Еванс]] [[Крит]] [[Минойская цивилизация|миноитәи ацивилизациа]] ааиртит.
* 1906 — [[Богазкёйский архив|Богазгеитәи архив]] аартра
* 1911 — [[Мачу Пикчу|Мачу-Пикчу]] аԥшаара, ажәытәтәи [[инки|Инкацәа]] рықалақь
* 1922 — [[Картер, Говард|Хоуард Картер]] [[Тутанхамон]] иԥсыжырҭа иԥшааит
* 1947 — [[Кумранские рукописи|Кумрантәи ақьаадрҳәы]] аартра
* 1951 — Еиқәырхаз [[Берестяные грамоты|аҵааҵлацәатә дырԥса]] аартра
* 1991 — [[Австриа]] аҵааршәыраҿы еиқәырхаз [[Эци|ажәытә уаҩы иԥсыбаҩ]] аԥшаамҭа
* 1993 — [[Урыстәыла]], [[Укок|хьӡык змоу ашьхаҟьаҟьара]] [[Алтайские горы|Алтаи]] аҿы [[Принцесса Укока|аҳкәажә Укок]] лмумиа аԥшаамҭа
== Археологцәа русура ==
[[Афаил:Dolina-Pano-3.jpg|thumb|174px|Археологиатә жрақәа ''Гран Долина'' ([[Атапуэрка (стоянки)|Атапуерка]], [[Испаниа]])]]
Археологцәа рхатә методқәа рыла [[археологический источник|археологиатә хыҵхырҭақәа]] ҭырҵаауеит, урҭ анализ рзуны, зеиԥш ҭоурыхтә ҭҵаарадырратә багаж афактқәеи агәаанагарақәеи рыла еиздырҳауеит. Археологиатә ҭҵаара иаднакылоит акабинеттә, мамзаргьы атеориатә хәҭа (адокументқәеи [[Артефакт (археология)|артефактқәеи]] аус рыдулара), насгьы '''адәахьтәи археологиа''', даҽакала иуҳәозар, апрактикатә ҭҵаара, уахь иаҵанакуеит иара убас [[подводная археология|аӡаҵатәи археологиа]].
Ажрақәа рыхкқәа иреиуоуп “ашәарҭадаратә жрақәа”, урҭ азакәантә ҭахрақәа инарықәыршәаны, ахыбрақәа рыргылара аламҭалазы имҩаԥысуеит, избанакәзар, ус анакәымха, аргыларақәа рҭыԥаҿ иҟоу археологиатә баҟақәа наӡаӡа иӡырц алшоит<ref>{{Cite web |url=http://www.archaeolog.ru/?id=48 |title=Отдел охранных раскопок |access-date=2013-03-02 |archive-date=2015-06-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150610210205/http://www.archaeolog.ru/?id=48 |url-status=live }}</ref>.
Иҟоуп иара убас [[экспериментальная археология|аексперименталтә археологиа]], уи ажәытәтәи атехникатә ҟаҵашьақәа, амыругақәа, аҩнтәи маҭәахәқәа, абџьарқәа реиҭашьақәыргылара, урҭ рлыҵшәара аҭцаара уҳә.уб.егь. Зны-зынла ажәытәтәи ауаажәларра рыԥсҭазаашьа зегьы асахьа аиҭарҿиара мҩаԥысуеит.
Иарбанзаалак иԥшаау аобиект аконтекст анҭыҵ, аҭыԥ, аҭагылазаашьа, ацәырҵра аҵаулара, ааигәара иԥшаау аобиект уҳәа убас иҵегьы рҟынтәи еиҟәыҭханы иԥхьаӡатәӡам.
Аобиект аԥҵара ма ахархәара [[Датирование|аамҭа ашьақәыргыларазы]] [[Археометрия|еиуеиԥшым аметодқәа рхы иадырхәоит]]: астратиграфиатә метод (иазгәаҭатәуп иарбан ҿыгхароу иахьышьҭаз, иарбанзаалак адгьыл аҿыгхара иалкаау аамҭатә период иашьашҿалазароуп), аиҿырԥшратә типологиатә, [[радиоуглеродное датирование|радиорацәатә]], [[дендрохронология|дендрохронологиатә]] уҳәа убас иҵегьы аметодқәа.
Археологцәа лассы-лассы рхы здыркуа арегионқәеи аҭоурыхтә аамҭақәеи роуп.
== Атермин «археологиа» аҭоурых ==
{{Ацитата алагара}}Ацәҳәыраҿы, абнатә хықәқәа рыбжьара, иарбанзаалак ацивилизациа иацәыхараны, ауаҩы игәымшәара зцәыӡыр зылшо аҳауатә ҭагылазаашьа хьанҭақәа рҿы аус зуа археолог иаҵкыс еиҳа илахьеиқәҵагоу занааҭк узыԥшаауам... Урҭ ари зегьы сенсацианы иҟарҵом — урҭ археологцәа. Урҭ русуратә ҭагылазаашьақәа зегьы еиԥшны ирыдыркыло акы акәызшәа аусура иаҿуп. Избанакәзар, урҭ рзы адунеи зегь аҿы иалырхыз занааҭ еиҳа аинтерес зҵоу занааҭ ыҟаӡам. Урҭ блала иаартым амаӡа ашәарҭарақәа рыҩныҵҟа инхоит. Иахьа акәым, уаҵәы акәым уи ааԥшыр алшоит, нас адунеитә пресса урҭ рыхьӡқәа рҳәоит. {{Ацитата алгара|источник=Е. Церен анемец ҭоурыхҭҵааҩ ицитата}}
Ажәа «археологиа» ({{lang-el|ἀρχαιολογία}}) раԥхьаӡа акәны [[Платон]] ихы иаирхәеит «иҳаҩсыз аамҭақәа рҭоурых» ааҵакы аҿы. Платон инаҩс, ажәа «археологиа» еицырдыруа ажәытәтәи аҭоурыхҭҵааҩ [[Дионисий Галикарнасский|Дионисиус Галикарнастәи]] иусумҭақәа руак ({{lang-el2|Ῥωμαϊκὴ Ἀρχαιολογία}}) ахьӡ аҿы ихы иаирхәеит. Уи аԥхьажәаҿы Дионисиус Археологиа аусқәеи атемақәеи абас еиԥш еиҭеиҳәоит: «Сара сҭоурых салагоит саԥхьагылаҩцәа ибжьарыжьыз ажәыттәи аҳәамҭақәа рыла, ибжьарыжьуан избанзар урҭ аԥшаара рзыуадаҩын. Сара сҳәамҭа мҩаԥысуеит раԥхьаӡатәи [[Пуническая война|Пунитәи аибашьра]] алагамҭазнӡа, уи ҟалеит 128 [[олимпиада (хронология)|аолимпиада]] ахԥатәи ашықәс аан. Сара еиԥшны еиҭасҳәоит аурымтәи ажәлар имҩаԥыргоз аибашьрақәеи аиҿагыларақәеи зегьы ирызкны. Иара убас сара иаасыцҳауеит [[государство|аҳәынҭқарра]] аҳцәа раани [[монархия|амонархиа]] ақәхра аани иамаз аҳәынҭқарратә аиҿкаареи анапхгареи аформақәа зегьы. Сара иаазгоит иҭбаау аҵасқәеи ақьабзқәеи, еицырдыруа азакәанқәеи реизга, насгьы иажәу аҳәынҭқарратә ԥсҭазаара зегьы иааркьаҿу алаԥшхгара ҟаҵаны иадызгылоит»<ref name="автоссылка1" />.
Дионисиус иусумҭа [[Иосиф Флавий|Иосиф Флавии]] изы ҿырԥшыгас иҟалеит, уи [[Евреи|аиудеиаа]] рҭоурых {{lang-el2|Ἰουδαϊκὴ Ἀρχαιολογία}} ҳәа ахьӡ аманы иҩит. Арҿиамҭақәа рыҩбагьы усҟантәи аҭоурыхтә ҳәамҭақәа иреиԥшым, археологиатә материалқәагьы рылаӡам.
Ҳаамҭазтәи археологцәа ажәытәӡатәи археологцәа рҟынтәи ирымԥсахуеит ахы мацара. Аурымцәа ажәытәтәи аҭоурых азгәаҭаразы ажәа ҿыцк рыԥшааит: «Antiquitates» (Cic. Acad. I, 2: Plin. H. N. I, 19; Gell. V, 13; XI, 1). [[Марк Теренций Варрон|Теренс Варро]] иусумҭа “De rebus humanis et divinis” ҳәа ари ажәа ҿыц ала ахьӡ аиҭеит.
Ақьырсиантә авторцәа рҟынтә «Antiquitates» еиԥшу аҵакы ала рхы иадырхәоит [[блаженный Августин|Аԥшьаҩы Августин]] (De Civit. Dei. VI. 3), иара убас [[блаженный Иероним|Аԥшьаҩы Иероним]] (adv. Iovin. II. 13). [[XVI]] ашәышықәса инаркны, аҩ-ажәақәакгьы еиҳа иҷыдоу ҵакык роуеит, насгьы усҟантәи аамҭа аусқәа ҭызҵаауа аҭоурых еиԥшымкәа, иҳаҩсыз аамҭа аԥсҭазаареи аҭагылазаашьеи раарԥшразы рхы иадырхәоит.
== Аларҵәара ==
Урыстәыла апорталқәа АРХЭ, [[Антропогенез.ру]], иара убас археологцәа Иван Семиан, Васили Новиков уҳәа убас егьырҭгьы археологиа [[популяризация науки|аларҵәара]] иаҿуп.
== Ауааԥсыра рыхдырраҿы ==
Иахьатәи [[постмодерн|апостмодернтә]] уаажәларраҿы археологиатә ҭҵаарадырра лассы-лассы «асенсациақәа аагаҩ» ароль нанагӡоит, урҭ рҭҵаарадырратә хырхарҭа иамыхәаԥшӡакәа. Археологцәа рылҵшәақәа раарԥшраан ари амедиа-центртә хырхарҭа иқәныҟәозар, зегь реиҳа ихадоу рзанааҭтә уалԥшьа дырбгоит. Ари атема аганахьала иҷыдоу адырра/компетенциа змам ауаҩы, еиҳарак, абас еиԥш иҟоу аинтерпретациақәа аҭҵаарадыррақәа рыла изеҩдырааӡом, еиҳаракгьы аҭҵааҩы аинтерпретациақәа анаукатә аппарати академтә регалиақәа рыла ианзакәаныртәу<ref>{{Статья |ссылка=https://ac1e3a6f-914c-4de9-ab23-1dac1208aaf7.usrfiles.com/ugd/2fab34_08af206f7469415e9c7cc07a3310416e.pdf#page=90 |ref=Селин |автор=Селин А. А. |заглавие=Образ Рюрика в современном пространстве Северо-Запада России |год=2016 |издание=Историческая экспертиза |номер=4 |страницы=90 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220318215221/https://ac1e3a6f-914c-4de9-ab23-1dac1208aaf7.usrfiles.com/ugd/2fab34_08af206f7469415e9c7cc07a3310416e.pdf#page=90 |archive-date=2022-03-18}}</ref>.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Археологическая терминология|Археологиатә терминологиа]]
* [[Археологическая культура|Археологиатә культура]]
* [[Археологический памятник|Археологиатә баҟа]]
* [[Балтийская археологическая экспедиция|Балтикатәи археологиатә експедициа]]
* [[Дендрохронология|Адендрохронологиа]]
* [[Подводная археология|Аӡаҵатәи археологиа]]
* [[Археология конфликтов|Аиҿагыларатә археологиа]]
* [[Радиоуглеродный анализ|Арадиоарацәаҭә анализ]]
* [[Чёрные копатели|Ажҩы еиқәаҵәақәа]]
* [[Археология данных|Адыррақәа рархеологиа]]
* [[Археология медиа|Амедиа археологиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{БРЭ |статья=Археология |ссылка=https://old.bigenc.ru/archeology/text/1832970 |автор=Л. И. Авилова, И. О. Гавритухин, [[Канторович, Анатолий Робертович|А. Р. Канторович]], [[Кузьминых, Сергей Владимирович|С. В. Кузьминых]] |том=2 |страницы=315—322 |год=2005 |ref=Археология — БРЭ}}
* {{БСЭ3|статья=[https://archive.org/details/B-001-032-735-ALL/page/286/mode/2up Археология]|том=2|страницы=286—289|ref=Арциховский|автор=[[Арциховский, Артемий Владимирович|А. В. Арциховский]]}}
* ''А. Л. Монгайт.'' [https://runivers.ru/bookreader/book10460/#page/425/mode/1up Археология] // Советская историческая энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия, 1961. — Т. 1. — Стб. 824—835.
* {{Книга |ссылка=https://archive.org/details/Archeology_Textbook_Yanin_Moscow_State_University_2006/mode/1up |заглавие=Археология |ответственный=под ред. [[Янин, Валентин Лаврентьевич|В. Л. Янина]] |год=2006 |место=М. |издательство=[[Издательство Московского университета|Изд-во МГУ]] |страниц=608}}
* {{Книга |ref=Авдусин |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/arheologiya_sssr/djvu/view |автор=[[Авдусин, Даниил Антонович|Авдусин Д. А.]] |заглавие=Археология СССР |год=1977 |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |страниц=272}}
* {{Книга |ref=Авдусин |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/arheologicheskie_razvedki_i_raskopki/djvu/view |автор=[[Авдусин, Даниил Антонович|Авдусин Д. А.]] |заглавие=Археологические разведки и раскопки |год=1959 |место=М. |издательство=[[Издательство Московского университета|Изд-во МГУ]] |страниц=314}}
* {{Книга |ref=Авдусин |ссылка=http://archaeology.ru/Download/Avdusin/Avdusin_1980_Polevaya_arkheologia.pdf |автор=[[Авдусин, Даниил Антонович|Авдусин Д. А.]] |заглавие=Полевая археология СССР |год=1980 |издание=2-е изд., перераб. и доп |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |страниц=335}}
* {{Книга |ref=Авдусин |ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/avdusin_osnovy_arkheologii/avdusin_osnovy_arkheologii.pdf |автор=[[Авдусин, Даниил Антонович|Авдусин Д. А.]] |заглавие=Основы археологии |год=1989 |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |страниц=335}}
* {{Книга |ref=Амальрик, Монгайт |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/ischeznuvshie_civilizacii_amalrik/djvu/view |автор=[[Амальрик, Алексей Сергеевич|Амальрик А. С.]], [[Монгайт, Александр Львович|Монгайт А. Л.]] |заглавие=В поисках исчезнувших цивилизаций |год=1966 |издание=2-е изд., доп |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=280}}
* {{Книга |ссылка=https://vk.com/doc225306680_515222066?hash=c63TEC8LJsx2NBZnlGDbusVbSFao1i9gSKPZumouI1P&api=1&no_preview=1 |автор=[[Амальрик, Алексей Сергеевич|Амальрик А. С.]], [[Монгайт, Александр Львович|Монгайт А. Л.]] |заглавие=Что такое археология |год=1966 |издание=3-е изд., испр. и доп |место=М. |издательство=[[Просвещение (издательство)|Просвещение]] |страниц=250}}
* {{Книга |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/antichnaya_polevaya_arkheologiya/pdf/ |автор=[[Блаватский, Владимир Дмитриевич|Блаватский В. Д.]] |заглавие=Античная полевая археология |год=1967 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=208 |серия=Материалы и исследования по археологии СССР. — № 146}}
* {{Книга |ссылка=https://archaeolog.ru/media/books_1980s/Blavatsky_1985.pdf |автор=[[Блаватский, Владимир Дмитриевич|Блаватский В. Д.]] |заглавие=Античная археология и история |год=1985 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=279}}
* {{Книга |ref=Брей, Трамп |ссылка=https://vk.com/doc8173324_596298448?hash=yXwtcpYp446qImJ1zS6jpUrb5gG08yGsM4aKx1tdMzo&api=1&no_preview=1 |автор=Брей У., [[Трамп, Дэвид|Трамп Д.]] |заглавие=Археологический словарь |год=1990 |место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |страниц=368}}
* {{Книга |ref=Гарден |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/theoretical_archaeology/pdf/ |автор=Гарден Ж.-К. |заглавие=Теоретическая археология |год=1983 |место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |страниц=295 |серия=Общественные науки за рубежом: история}}
* {{Книга |ref=Добровольская, Можайский |ссылка=https://archaeolog.ru/media/books_2012/dobrovolskaya_2012.pdf |автор=[[Добровольская, Мария Всеволодовна|Добровольская М. В.]], Можайский А. Ю. |заглавие=Археология |год=2012 |место=М. |издательство=[[Московский педагогический государственный университет|МПГУ]] |страниц=116}}
* {{Книга |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/flying_into_past/pdf/ |автор=Дойель Л. |заглавие=Полет в прошлое |год=1979 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] : [[Восточная литература (издательство)|ГРВЛ]] |страниц=296 |серия=[[По следам исчезнувших культур Востока]]}}
* {{Книга |ссылка=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/5/51/Введение_в_археологию._Часть_1_%28Жебелёв%2C_1923%29.pdf |автор=[[Жебелёв, Сергей Александрович|Жебелёв С. А.]] |заглавие=История археологического знания |год=1923 |место=Пг. |издательство=Наука и школа |страниц=199 |серия=Введение в археологию. — Ч. I}}
* {{Книга |ссылка=https://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/0/00/Введение_в_археологию._Часть_2_%28Жебелёв%2C_1923%29.pdf |автор=[[Жебелёв, Сергей Александрович|Жебелёв С. А.]] |заглавие=Теория и практика археологического знания |год=1923 |место=Пг. |издательство=Наука и школа |страниц=172 |серия=Введение в археологию. — Ч. II}}
* {{Книга |ссылка=https://archaeolog.ru/media/books_2013/Kamenetski-redu.pdf |автор=[[Каменецкий, Игорь Сергеевич|Каменецкий И. С.]], [[Маршак, Борис Ильич|Маршак Б. И.]], [[Шер, Яков Абрамович|Шер Я. А.]] |заглавие=Анализ археологических источников: возможности формализованного подхода |год=2013 |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Институт археологии РАН|ИА РАН]] |страниц=182}}
* {{Книга |ref=Клейн |ссылка=http://www.sno.pro1.ru/lib/klein_arkheologicheskie_istochniki/klein_arkheologicheskie_istochniki.pdf |автор=[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] |заглавие=Археологические источники |год=1978 |место=Л. |издательство=[[Издательство ЛГУ|Изд-во ЛГУ]] |страниц=120}}
* {{Книга |ссылка=http://www.archaeology.ru/Download/Klejn/Klejn_2001_Printsypy_arkheologii.pdf |автор=[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]] |заглавие=Принципы археологии |год=2001 |место=СПб. |издательство=Бельведер |страниц=151}}
* ''[[Клейн, Лев Самуилович|Клейн Л. С.]]'' [https://vk.com/wall-23433303_11772 История археологической мысли]: в 2 т. — {{СПб}}: [[Издательство СПбГУ|Изд-во СПбГУ]], 2011. — ISBN 978-5-288-05165-4; ISBN 978-5-288-05166-1 (Т. 1); ISBN 978-5-288-05167-8 (Т. 2).
* {{Книга |ссылка=https://archaeolog.ru/media/books_1980s/kruglikova_1984.djvu |автор=[[Кругликова, Ирина Тимофеевна|Кругликова И. Т.]] |заглавие=Античная археология |год=1984 |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |страниц=216}}
* {{Книга |ссылка=http://kronk.spb.ru/library/lebedev-gs-1992.htm |автор=[[Лебедев, Глеб Сергеевич|Лебедев Г. С.]] |заглавие=История отечественной археологии: 1700—1917 гг. |год=1992 |место=СПб. |издательство=[[Издательство СПбГУ|Изд-во СПбГУ]] |страниц=464}}
* {{Книга |автор=[[Мартынов, Анатолий Иванович (археолог)|Мартынов А. И.]] |заглавие=Археология |год=2005 |издание=5-е изд., перераб |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |страниц=448 |isbn=5-06-005131-5}}
* {{Книга |ref=Мартынов, Шер |ссылка=https://www-old.knu.kg/ru/images/lii_documenta/martynov_metody_arh_issled.pdf |автор=[[Мартынов, Анатолий Иванович (археолог)|Мартынов А. И.]], [[Шер, Яков Абрамович|Шер Я. А]] |заглавие=Методы археологического исследования |год=1989 |место=М. |издательство=[[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]] |страниц=223}}
* {{Книга |ссылка=https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/14044/file.pdf |автор=[[Миллер, Михаил Александрович|Миллер М. А.]] |заглавие=Археология в СССР |год=1954 |место=Мюнхен |страниц=159 |серия=[[Институт по изучению истории и культуры СССР]]. Исследования и материалы. — Серия 1-я, № 12 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221128033847/https://diasporiana.org.ua/wp-content/uploads/books/14044/file.pdf |archive-date=2022-11-28}}
* {{Книга |ссылка=https://archaeolog.ru/media/books_1970s/mongait_1973.pdf |автор=[[Монгайт, Александр Львович|Монгайт А. Л.]] |заглавие=Археология Западной Европы: каменный век |год=1973 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=355}}
* {{Книга |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/arheologiya_zap_evropy_bronz_i_zhel_veka/djvu/view |автор=[[Монгайт, Александр Львович|Монгайт А. Л.]] |заглавие=Археология Западной Европы: бронзовый и железный века |год=1973 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=408}}
* {{Книга |автор=[[Фейган, Брайан|Фаган Б.]], ДеКорс К. |заглавие=Археология: в начале |год=2007 |место=М. |издательство=Техносфера |страниц=592 |isbn=978-5-94836-119-2}}
* {{Книга |ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/stranicy_istorii_russkoj_arheologii/pdf/ |автор=[[Формозов, Александр Александрович|Формозов А. А.]] |заглавие=Страницы истории русской археологии |год=1986 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=240}}
* {{Книга|ссылка=https://www.phantastike.com/archaeology/chelovek_i_nauka/djvu/view/|автор=[[Формозов, Александр Александрович|Формозов А. А.]]|заглавие=Человек и наука: из записей археолога|год=2005|место=М.|издательство=Знак|страниц=224}}
* {{Книга|ссылка=https://www.phantastike.com/history/russkie_arheologi_v_period_totalitarizma/djvu/view/|автор=[[Формозов, Александр Александрович|Формозов А. А.]]|заглавие=Русские археологи в период тоталитаризма: историографические очерки|год=2006|издание=2-е изд., доп|место=М.|издательство=Знак|страниц=344}}
* {{Книга|ссылка=https://открытаяархеология.рф/sites/default/files/Щукин_Машина%20времени%20и%20лопата.pdf|автор=[[Щукин, Марк Борисович|Щукин М. Б.]]|заглавие=Машина времени и лопата|год=1991|место=Кишинёв|издательство=Штиинца|страниц=247}}
* {{Книга |ссылка=https://archive.org/details/in.gov.ignca.17783 |автор=Bradford J. |заглавие=Ancient landscapes: Studies in Field Archaeology |год=1957 |язык=en |место=L. |издательство=G. Bell and Sons |страниц=297}}
* {{Книга |автор=[[Кларк, Дэвид (археолог)|Clarke D. L.]] |заглавие=Analytical Archaeology |год=1968 |язык=en |место=London |издательство=Methuen |страниц=526}}
* {{Книга |ссылка=http://archaeology.ru/Download/Drewett/Drewett_1999_Field_Archaeology.pdf |автор=Drewett P. L. |заглавие=Field Archaeology: An Introduction |год=1999 |язык=en |место=L. |издательство=UCL Press |страниц=196}}
* {{Книга |ссылка=https://archive.org/details/ArchaeologyTheoriesMethodsAndPracticeTheoriesMethodsAndPractice |автор=[[Ренфрю, Колин|Renfrew C.]], [[Бан, Пол|Bahn P.]] |заглавие=Archaeology: Theories, Methods and Practice |год=2012 |язык=en |издание=6th ed |место=L. |издательство=Thames and Hudson |страниц=656}}
* {{Книга |ссылка=https://archive.org/details/airphotographyar0000rile |автор=Riley D. N. |заглавие=Air Photography and Archaeology |год=1987 |язык=en |место=L. |издательство=Duckworth |страниц=151}}
* {{Книга |автор=Williams B. |заглавие=Breakthrough: Women In Archaeology |год=1981 |язык=en |место=New York |издательство=Walker and Company |страниц=174}}
* {{Книга |ссылка=https://archive.org/details/airphotointerpre0000wils |автор=Wilson D. R. |заглавие=Air Photo Interpretation for Archaeologists |год=1982 |язык=en |место=New York |издательство=[[St. Martin’s Press|St. Martin's Press]] |страниц=212}}
== Азхьарԥшқәа ==
{{dmoz|World/Russian/Наука/Общественные_науки/Археология/}}
{{Наука}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Археологиа| ]]
[[Акатегориа:Антропологиа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых ахәҭақәа]]
bdrog4wzeyjygslqpm49bhpdekhnka9
Астероид
0
55556
172650
172281
2026-08-24T13:30:53Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Астероид]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172281
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Asteroidsscale.jpg|мини|300пкс|Астероидқәа рсахьа еилаҵа (масштабла) иҳараку хаҭабзиарала иҭыху. Иреиҳау инаркны иреиҵоу рҟынӡа: [[(4) Веста]], [[(21) Лютеция|(21) Лиутециа]], [[(253) Матильда]], [[(243) Ида]], уи амҩаныза [[(243) Ида#Спутник Дактиль|Дактиль]], [[(433) Эрос|(433) Ерос]], [[(951) Гаспра]], [[(2867) Штейнс|(2867) Штеинс]], [[(25143) Итокава]]]]
[[Файл:4 Vesta 1 Ceres Moon at 20 km per px.png|frame|Астероид [[(4) Веста|Веста]], [[Карликовая планета|аҵантә планета]] [[Церера]], иара убас [[Амза|Амза]] реиҿырԥшратә шәагаақәа. Ахаҭабзиара 20 км пиксельк азы]]
'''Астероид''' (2006 шықәсанӡа хархәара змаз асиноним — '''[[малая планета|апланета хәыҷы]]''') — [[Амратә система|Амратә система]]ҿы иҟоу [[небесное тело|ажәҩантә цәеижь]] хәыҷы ауп, аорбитала [[Амра|Амра]] иакәшоит. Астероидқәа капанлеи шәагаалеи [[планета|апланетақәа]] раасҭа акырӡа ихәыҷуп, рформа иашам,[[атмосфера]] рымаӡам, аха урҭ [[Спутник астероида|амҩанызақәа]] рымазаргьы ҟалоит. Урҭ [[Малые тела Солнечной системы|Амратә система ацәеижь хәыҷқәа]] ркатегориа иаҵанакуеит.
== Ашьақәырӷәӷәагақәа ==
Атермин «астероид» ({{lang-grc|ἀστεροειδής}} — «аеҵәа еиԥшу», {{lang-grc2|ἀστήρ}} аҟынтә — «аеҵәа», иара убас {{lang-grc2|εἶδος}} — «аҭеиҭыԥш, ахәаԥшышьа, ахаҭабзиара») акомпозитор [[Бёрни, Чарлз|Чарлз Берни]] иаԥиҵеит<ref>{{Cite web|url=https://nauka.vesti.ru/article/1039045|title=Установлено истинное происхождение термина "астероид" - Вести.Наука|publisher=Вести.Наука|accessdate=2019-11-17|archive-date=2019-11-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20191117114759/https://nauka.vesti.ru/article/1039045|url-status=live}}</ref>, [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] иагьалаигалеит, избанзар абарҭ аобиектқәа [[телескоп|ателескоп]] ала ианрыхәаԥшуаз, [[звезда|аеҵәақәа]] иреиԥшыз кәаԥ хәыҷқәаны иубарҭан — апланетақәа реиԥш акәымкәа, урҭ ателескоп ала ианрыхәаԥшуаз адискқәа иреиԥшын. Атермин «астероид» ииашаӡоу аҵакы макьана ишьақәыргылам. [[XXVI Ассамблея Международного астрономического союза|2006 шықәсанӡа]] астероидқәа [[малая планета|апланета хәыҷқәа]] ҳәагьы ирышьҭан.
Аихшаразы ахархәара змоу апараметр хада ацәеижь ашәагаа ауп. Астероидқәас 30 м еиҳаны адиаметр змоу ацәеижьқәа ԥхьаӡоуп; еиҳа ихәыҷу ацәеижьқәа [[метеороид|аметеороидқәа]] ҳәа ирышьҭоуп<ref>{{книга|автор=Шустова Б. М., Рыхловой Л. В.|часть=Рис. 1.1|заглавие=Астероидно-кометная опасность: вчера, сегодня, завтра|ответственный=Под ред. Шустова Б. М., Рыхловой Л. В.|место=М.|издательство=Физматлит|год=2010|страниц=384|isbn=978-5-9221-1241-3}}</ref>.
2006 шықәсазы [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи Астрономтә Еидгыла]] астероидқәа реиҳарак [[Малые тела Солнечной системы|Амратә системаҿы иҟоу ацәеижь хәыҷқәа]] ҳәа иахәаԥшит<ref name="mac0603">{{Cite web|url=http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/|title=News Release — IAU0603: IAU 2006 General Assembly: Result of the IAU Resolution votes (пресс-релиз Международного астрономического союза, 24 августа 2006)|accessdate=2018-01-05|lang=en|archive-date=2008-09-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20080913172129/http://www.iau.org/public_press/news/release/iau0603/|url-status=live}}</ref>.
== Амратә системаҿы астероидқәа ==
[[Файл:InnerSolarSystem ab.svg|thumb|left|[[пояс астероидов|Астероидтә маҟа хада]] (ашкәакәа) иара убас [[троянские астероиды Юпитера|Иупитер атроиатә астероидқәа]] (ашьацԥшшәы)]]
Амратә системаҿы шә-нызқьла астероидқәа аарԥшуп. [[Центр малых планет|Апланета хәыҷқәа Рцентр]] излаанацҳауа ала мшаԥымза 1, 2017 шықәсазы иаартын 729 626 планета хәыҷы, насгьы 2016 шықәса иалагӡаны иаарԥшын 47 034 цәеижь хәыҷы<ref>{{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.net/about|title=IAU Minor Planet Center|publisher=Minor Planet Center|accessdate=2017-04-01|archive-date=2019-03-05|archive-url=https://web.archive.org/web/20190305034946/https://minorplanetcenter.net/about|url-status=live}}</ref>. Цәыббрамза 11, 2017 шықәсазы адыррақәа рышьаҭаҿы иҟан {{s|739 062}} аобиектқәа, урҭ рҟынтәи {{s|496 915}} рорбитақәа ииашаны иалкаан, официалтә номер рыҭан<ref>{{Cite web|url=https://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count|title=How Many Solar System Bodies|accessdate=2018-01-05|lang=en|archive-date=2017-07-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20170703094608/https://ssd.jpl.nasa.gov/?body_count|url-status=live}}</ref>; урҭ рҟынтәи {{s|19 000}} еиҳаны официалла ирыдыркылаз ахьӡқәагьы рыман<ref>{{cite web|title=MPC Archive Statistics|accessdate=2013-01-11|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/64v3pjrov?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/ArchiveStatistics.html|archivedate=2012-01-24}}</ref><ref>{{cite web|title=Minor Planet Names|accessdate=2013-01-11|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPNames.html|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uhFuGdW?url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPNames.html|archivedate=2012-07-04}}</ref>. Иҟоуп агәаанагара, Амратә системаҿы иҟазар шалшо 1,1 инаркны 1,9 миллион аобиект рҟынӡа, зышәагаа 1 км еиҳау<ref>{{cite web|title=New study reveals twice as many asteroids as previously believed|accessdate=2006-03-28|url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7925|archiveurl=https://www.webcitation.org/68uhGOYcp?url=http://www.spaceref.com/news/viewpr.html?pid=7925|archivedate=2012-07-04}}</ref>.
Иахьазы еицырдыруа астероидқәа реиҳарак [[Марс]]и [[Иупитер|Иупитер]]и рорбитақәа рыбжьара иҟоу [[пояс астероидов|астероидтә маҟа]] аҩнуҵҟа еизгоуп.
[[Церера]] Амратә системаҿы иреиҳау астероидны иԥхьаӡан, зышәагаақәа 975×909 км рҟынӡа иҟаз, аха нанҳәамза 24, 2006 шықәсазы [[карликовая планета|аҵантә планета]] астатус аиуит. Егьырҭ ҩ-астероид дуқәак [[(2) Паллада|(2) Паллас]], [[(4) Веста]] рдиаметр ~500 км ауп. (4) Веста заҵәык ауп астероидтә маҟаҿы блала иубарҭоу аобиект. Даҽа орбитақәак рҿы иныҟәо астероидқәа Адгьыл азааигәара ианцогьы блала иубарҭоуп (иаҳҳәап, [[(99942) Апофис]]).
Амаҟа хада астероидқәа зегьы рыкапан еизакны 3,0—3,6{{e|21}} кг ыҟоуп<ref>{{статья |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K |заглавие=Hidden Mass in the Asteroid Belt |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=158 |номер=1 |страницы=98—105 |doi=10.1006/icar.2002.6837 |язык=en |автор=Krasinsky, G. A.; Pitjeva, E. V.; Vasilyev, M. V.; Yagudina, E. I. |месяц=7 |год=2002 |издательство=[[Elsevier]] |archivedate=2018-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181026005311/http://adsabs.harvard.edu/abs/2002Icar..158...98K }}</ref>, уи [[Амза|Амза]] акапан аҟынтә 4 % мацара ауп. Церера акапан 9,5{{e|20}} кг, ус анакәха 32 % зегьы рҟынтәи, насгьы иреиҳау х-астероидк (4) Веста (9 %), (2) Паллас (7 %), [[(10) Гигея|(10) Гигеиа]] (3 %) ирыцны — 51 %, даҽакала иуҳәозар, астероидқәа реиҳарак астрономтә стандартқәа рыла рыкапан маҷӡоуп.
== Астероидқәа рыҭҵаара ==
Астероидқәа рыҭҵаара иалагеит [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] 1781 шықәсазы апланета [[Уран|Уран]] анааирт ашьҭахь. Уи агелиоцентртә бжьаӡара [[правило Тициуса — Боде|Титиус-Боде иԥҟара]] ишашьашәало еилкаахеит.
XVIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭаз [[Цах, Франц Ксавер фон|Франц Ксавер]] 24-ҩык астрономцәа злахәыз агәыԥ еиҿикааит. 1789 шықәса инаркны ари агәыԥ Титиус-Боде иԥҟара инақәыршәаны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 2,8 [[астрономическая единица|астрономиатә цыра]]к рыбжьаӡараҿы — Марси Иупитери рорбитақәа рыбжьара — иҟазар акәу апланета аԥшаара иаҿуп. Дҵас иҟаз [[зодиакальные созвездия|азодиактә еҵәаџьаа]] рҭыԥ аҿы [[звезда|аеҵәақәа]] зегьы ркоординатқәа рыхцәажәара акәын. Анаҩстәи аҵхқәа рзы акоординатқәа гәарҭеит, насгьы еиҳа хара ицоз аобиектқәа алыркааит. Зыӡбахә ҳәоу апланета аҭыԥԥсахра сааҭк ахь 30 [[угловая секунда|арксекунд]] рҟынӡа иҟалон, уи агәаҭара мариазар акәын.
Цас иауазшәа, раԥхьатәи астероид, [[Церера]], машәырла игәеиҭеит ари апроект иалахәымыз аиталиауаҩ [[Пьяцци, Джузеппе|Џьузеппе Пиацци]], 1801 шықәсазы, ашәышықәса актәи аҵх азы. Егьырҭ хԥа — [[(2) Паллада]], [[(3) Юнона|(3) Иунона]], [[(4) Веста]] — ааԥшит анаҩстәи ашықәсқәа рзы — аҵыхәтәантәи, Веста, 1807 шықәсазы. Даҽа 8 шықәса рыҩныҵҟа лҵшәа змам аԥшаарақәа рышьҭахь, астрономцәа реиҳараҩык уаҟа уаҳа акгьы ыҟам ҳәа рыӡбан, аԥшаарақәа ирҟәаҵит.
Аха [[Карл Людвиг Хенке|Карл Лиудвиг Хенке]] ачҳара ааирԥшит, 1830 шықәсазы астероид ҿыцқәа рыԥшаара деиҭалагеит. Жәохә шықәса рышьҭахь, иара иԥшааит [[(5) Астрея|Астрея]], 38 шықәса раахыс раԥхьатәи астероид ҿыц. Иара убасгьы ҩышықәса мҵыцкәа [[(6) Геба|Геба]]гьы иԥшааит. Уи ашьҭахь егьырҭ астрономцәагьы аԥшаара рҽаладырхәит, анаҩс шықәсыкахь астероид ҿыцк иадамзаргьы ирыԥшаауан (1945 шықәсазы ада).
1891 шықәсазы [[Вольф, Максимилиан Франц Йозеф Корнелиус|Макс Вольф]] раԥхьаӡакәны астероидқәа рыԥшааразы [[астрофотография|астрофотографиа]] аметод ихы иаирхәеит, уаҟа астероидқәа афотосахьақәа рҿы алашара ацәаҳәа кьаҿқәа аанрыжьуан. Ари аметод астероид ҿыцқәа раартра акырӡа иарццакит, уаанӡа рхы иадырхәоз лабҿабатәи ахылаԥшратә методқәа ирҿырԥшны иуҳәозар: Макс Вольф ихала игәеиҭеит 248 астероид, [[(323) Брюсия|(323) Бриусиа]] инаркны, иара иаԥхьа 300 цыра маҷк инареиҳаны роуп иаарԥшыз. {{Comment|Уажәы|{{date|16|1|2014}}}}, шәышықәса рышьҭахь, 385 нызқь астероид аофициалтә номер рымоуп, насгьы урҭ рҟынтәи 18 нызқь цыра — ахьӡқәагьы рымоуп.
2010 шықәсазы [[США|Еиду Америкатәи аштатқәа]], [[Испаниа|Испаниа]], [[Бразилиа|Бразилиа]] рҟынтәи астрономцәа рыла ишьақәгылоу еихьыԥшым ҩ-гәыԥк алаҳәара ҟарҵеит амаҟа хада иаҵанакуа иреиҳау астероидқәа руакы — [[Фемида (астероид)|Фемида]] — аҿы аӡытә [[лёд|ҵаа]] аамҭак азы ишеицырыԥшааз. Ари аартра Адгьыл аҿы аӡы хыҵхырҭас иамоу аилкааразы иҳацхраауеит. Адгьыл аҟазаара алагамҭазы иақәнагоу ахыԥхьаӡарала аӡы азнымкыло мыцхәы ишын. Ари ахәҭаҷ ԥыҭрак ашьҭахь иааир акәын. [[комета|Акометақәа]] Адгьыл ахь аӡы ааргар рылшон ҳәа агәаанагара ыҟан, аха адгьылтә ӡи акометақәа рҿы иҟоу аӡи р[[изотоп]]тә еилазаара еиқәшәом. Убри аҟнытә, иҳәатәуп аӡы Адгьыл ахь иаанаанагаз астероидқәа ианырҿасыз аамҭазы ауп ҳәа. Аҵарауаа Фемидаҿы иара убас иуадаҩу [[углеводород|агидрокарбонқәа]] рыԥшааит, аԥсҭазаара иаԥхьанеицәоу амолекулақәагьы уахь иналаҵаны<ref>{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/3998 |title=Впервые найден водяной лёд на астероиде |access-date=2013-03-04 |archive-date=2013-08-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130820075656/http://www.membrana.ru/particle/3998 |url-status=dead }}</ref>. 66 астероидқәа рыспектроскопиатә ҭҵаарақәа мҩаԥызгаз Иапониатәи аинфраҟаԥшьтә мҩаныза [[Akari]] ишьақәнарӷәӷәеит 22 С-класстәи астероидқәа рҟынтәи 17 рҿы ииашаҵәҟьаны еиуеиԥшым апропорциақәа рыла игидраттәу аминералқәа реиԥш аӡы ашьҭақәа шыҟоу, ԥыҭк рҿы акәзар аӡытә ҵааи [[аммиак|аммиаки]] шыҟоу. Аӡы ашьҭақәа рыԥшааит S-класстәи асиликаттә астероидқәа рҿгьы, урҭ зынӡа иӡыдоу ҳәа иԥхьаӡан. S-класс астероидқәа рҿы иҟоу аӡы еиҳарак аекзогентә хылҵшьҭра амазар ҟалоит. Иҟалап, уи рҳахазар аӡы зҭаз астероидқәа рҿасраан. Иара убасгьы излеилкаахаз ала, амратә ԥша анырра аан, егьырҭ ажәҩантә цәеижьқәа реиҿасра, мамзаргьы иаанхаз аԥхарра аужьра аан, астероидқәа хәыҷы-хәыҷла аӡы рцәыӡуеит<ref>''Fumihiko Usui'' et al. [https://academic.oup.com/pasj/advance-article/doi/10.1093/pasj/psy125/5238131 AKARI/IRC near-infrared asteroid spectroscopic survey: AcuA-spec] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181223213400/https://academic.oup.com/pasj/advance-article/doi/10.1093/pasj/psy125/5238131 |date=2018-12-23 }}, 17 December 2018</ref><ref>[https://www.sciencedaily.com/releases/2018/12/181218100407.htm Space telescope detects water in a number of asteroids] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20181223211522/https://www.sciencedaily.com/releases/2018/12/181218100407.htm |date=2018-12-23 }}, December 18, 2018</ref>.
Цәыббрамза 8, 2016 шықәсазы астероид [[(101955) Бенну]] аҟынтәи [[грунт|адгьыл]] аҿырԥштәқәа раагара иазкыз америкатәи апланетабжьаратә станциа [[OSIRIS-REx]] акосмосахь идәықәҵан. Ԥхынҷкәынмза 31, 2018 шықәсазы аппарат астероидахь инеит, насгьы жьҭаарамза 20, 2020 шықәсазы адгьыл аҿырԥштәқәа еизнагеит, урҭгьы цәыббрамза 24, 2023 шықәсазы қәҿиарала Адгьыл ахь иаанагеит<ref>{{Cite web|url=https://www.bfm.ru/news/534539|title=Капсула с образцами грунта астероида Бенну успешно приземлилась в американском штате Юта|lang=ru|website=BFM.ru|date=2023-09-25|access-date=2024-02-22|archive-date=2023-09-28|archive-url=https://web.archive.org/web/20230928175911/https://www.bfm.ru/news/534539|url-status=live}}</ref>.
== Астероид аформеи ашәагаақәеи реилкаара ==
[[Файл:951 Gaspra.jpg|мини|Астероид [[(951) Гаспра]]. Акосмостә ӷба аҟынтәи иаагоу астероид раԥхьатәи асахьақәа руак. «[[Галилео (КА)|Галилео]]» акосмостә зонд 1991 шықәсазы Гаспра ианахыԥраауаз аамҭазы иҭнахыз (аԥштәқәа рӷәӷәоуп)]]
Раԥхьаӡа акәны астероидқәа рдиаметрқәа ршәара рҽазыршәеит ииашаҵәҟьаны иубарҭоу адискқәа ршәара аметод ахархәарала, [[Нитяной микрометр|арахәыцтә микрометр]] ала [[Гершель, Уильям|Уилиам Гершель]] 1802 шықәсазы, [[Шрётер, Иоганн Иероним|Иоганн Шриотер]] 1805 шықәсазы. Урҭ рышьҭахь, егьырҭ [[астроном|астрономцәа]] XIX-тәи ашәышықәсазы убасҵәҟьа иршәеит зегь раасҭа илашо астероидқәа. Ари аметод зегь реиҳа иазымхоз алҵшәақәа рҟны иҟалоз аиқәымшәара дуқәа ракәын (иаҳҳәап, еиуеиԥшым аҵарауаа ироуз [[Церера]] иреиҵаӡоуи иреиҳаӡоуи ршәагаақәа жәантә еиԥшымызт).
Астероидқәа ршәагаа аилкааразы ҳаамҭазтәи аметодқәа ирылоуп [[поляриметрия|аполиариметриатә]], [[Радиолокационная астрономия|арадиолокациатә]], [[Спекл-интерферометрия|аспеклинтерферометриатә]], [[покрытие звёзд астероидом|атранзиттә]], аԥхарратә радиометриа<ref name="iau160_2">{{Cite web|url=https://books.google.com/books?id=MNR3gStGevUC&pg=PA55|title=E. Tedesco. Asteroid Albedos and Diameters // Proceedings of the 160th International Astronomical Union. — Belgirate, Italy: Kluwer Academic Publishers, 1993. — P. 55—57|accessdate=2011-08-08|lang=en|archive-date=2014-09-16|archive-url=https://web.archive.org/web/20140916160108/https://books.google.com/books?id=MNR3gStGevUC&pg=PA55|url-status=dead}}</ref>.
Зегьы раасҭа имариоу, зхаҭабзиара ҳараку атранзиттә метод ауп. Астероид Адгьыл иаҿырԥшны аныҟәараан, зны-зынла харатәи аеҵәа афон аҿы иаҩсуеит, ари ацәырҵра [[покрытие звёзд астероидом|аеҵәақәа астероидқәа рыла рыхҟьара]] ҳәа иашьҭоуп. Иарбоу аеҵәа ашәахәа анмаҷхо аамҭа шәаны, астероид ахьынӡаҟоу абжьаӡара удыруазар, уи ашәагаа ииашаны аилкаара алшоит. Ари аметод иалнаршоит Паллас еиԥш иҟоу астероид дуқәа ршәагаа ииашаны аилкаара<ref name="Lang 2003">{{книга |заглавие=The Cambridge Guide to the Solar System |год=2003 |publication=Cambridge University Press |isbn=978-0521813068 |язык=en |capítulo=13. Asteroids and meteorites |страницы=390—391 |ссылка=https://books.google.com/books?id=RdCUsMy3l7EC&pg=PA384 |автор=Lang, Kenneth R.}}</ref>.
Аполиариметриа аметод астероид ашәахәа инақәыршәаны ашәагаа аилкаара ауп иаанаго. Астероид шаҟа идуу аҟара, убри аҟара амра ашәахәа еиҳаны ианыԥшуеит. Аха, астероид ашәахәа ӷәӷәала астероид аҿықәан иҟоу [[альбедо]] иадҳәалоуп, уигьы еидызкыло ахрақәа реилазаара иахьыԥшуп. Иаҳҳәап, астероид Веста аҿықәан иҟоу альбедо ҳарак инамаданы, Церера аасҭа 4-нтә еиҳаны алашара аныԥшуеит, насгьы ажәҩан аҿы зегь реиҳа иубарҭоу астероидуп, зны-зынла блалагьы иубарҭоуп.
Аха альбедо ахаҭагьы имарианы алкаара ауеит. Иҟоу убри ауп, астероид ашәахәа шаҟа илаҟәу аҟара, даҽакала иубарҭоу аҭыԥ аҿы амра ашәахәақәа шаҟа имаҷны ианырԥшуа аҟара, убри аҟара еиҳа илбаанадоит, насгьы аԥхараан аинфраҟаԥшьтә ҭыԥ аҿы аԥхарра еиԥш иҭнажьуеит.
Аполиариметриа аметод ахархәара алшоит астероид аформа аилкааразы, аҵәираан ашәахәа аҽаԥсахрақәа рҭаҩрала, иара убасгьы уи аҵәира аамҭа аилкааразы, иара убасгьы аҿықәан иҟоу аиҿартәышьа дуқәа ралкааразы<ref name="Lang 2003" />. Уи адагьы, [[Инфракрасный телескоп|аинфраҟаԥшьтә телескопқәа]] рҟынтәи алҵшәақәа рхы иадырхәоит аԥхарратә радиометриа ахархәарала ашәагаақәа рышьақәыргыларазы<ref name="iau160_2"/>.
== Астероидқәа рыклассификациа ==
Астероидқәа рзеиԥш классификациа шьаҭас иамоуп урҭ рорбитақәа рҟазшьақәеи рыхҟьа ианыԥшуа амра ашәахәа аспектр ахҳәааи.
=== Аорбитатә гәыԥқәеи аҭаацәарақәеи ===
Астероидқәа рорбитақәа рҟазшьақәа инарықәыршәаны агәыԥқәеи [[семейство астероидов|аҭаацәарақәеи]] рыла рҽеидыркылоит. Абжьааԥны агәыԥ ахьӡ ахҵоуп иалкаау аорбитаҿы иаарԥшыз раԥхьатәи астероид ахьӡала. Агәыԥқәа ракәзар, еиҳа зыхиақәиҭу шьақәгылашьақәоуп, аҭаацәарақәа ракәзар, еиҳа еилаӷәӷәаны иҟоуп, анкьаӡа астероид дуқәа егьырҭ аобиектқәа ианырҿасуаз аамҭазы иҟалеит.
[[Атиры|Атира]] аҭаацәара иаҵанакуа [[Астероиды, сближающиеся с Землёй|Адгьыл азааигәара иҟоу астероидқәа]] ргәыԥ иаҵанакуеит зорбитақәа зегьы Адгьыл аорбита аҩныҵҟа иҟоу ацәеижь хәыҷқәа (урҭ афели аҟны Амра аҟынтәи рыбжьаӡара Адгьыл аорбита аперигели аасҭа еиҵоуп). Астероид 2021 PH27 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 114 мшы ыҟоуп — уи еицырдыруа астероидқәа рорбитатә аамҭақәа зегьы раасҭа икьаҿуп, насгьы Меркури ашьҭахь Амратә система аобиектқәа зегьы рҟнытә аҩбатәи аҭыԥ ааннакылоит (аперигели — 0,1331 а.ц.)<ref>{{Cite web |url=https://carnegiescience.edu/node/2816 |title=Solar System’s fastest-orbiting asteroid discovered |access-date=2021-08-30 |archive-date=2021-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210828014941/https://carnegiescience.edu/node/2816 |url-status=live }}</ref>. 2021 шықәса аҟынӡа 2021 PH27 зегь реиҳа ихәыҷу аҵәҩанбжа ду азы арекорд аман (0,4617 а.ц.), 2019 LF6 (0,5554 а.ц., 151,2 мшы) насгьы [[(594913) ꞌAylóꞌchaxnim]] (0,555 а.ц., 145,65 мшы) рҭыԥ ааннкыланы. Аиҿырԥшразы, Меркури аҵәҩанбжа ду 0,39 а.ц. ауп, аперигели — 0,30749951 а.ц., насгьы аорбитатә аамҭа — 88 мшы. Астероид 2025 GN1 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 113 мшы ыҟоуп, аҵәҩанбжа ду — 0,4619717 а.ц.<ref>[https://doi.org/10.3847%2F2041-8213%2Fade3da Colors and Dynamics of a Near-Sun Orbital Asteroid Family: 2021 PH27 and 2025 GN1], 2025</ref> Астероид 2025 SC79 Амра иакәшаны аныҟәара аамҭа 128 мшы ыҟоуп<ref>{{Cite web |url=https://rg.ru/2025/10/24/asteroid-vnutri-orbity-venery.html |title=Открыт астероид внутри орбиты Венеры, поражающий размерами и скоростью |archive-date=2025-11-05 |access-date=2025-11-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251105023714/https://rg.ru/2025/10/24/asteroid-vnutri-orbity-venery.html |url-status=live }}</ref> (аҵәҩанбжа ду 0,4957697 а.ц., аексцентриситет 0,4499108)<ref>{{Cite web |url=https://carnegiescience.edu/news/fast-moving-asteroid-found-suns-glare |title=Fast-moving asteroid found in Sun’s glare |archive-date=2025-10-21 |access-date=2025-10-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20251021230219/https://carnegiescience.edu/news/fast-moving-asteroid-found-suns-glare |url-status=live }}</ref>.
=== Аспектралтә классқәа ===
1975 шықәсазы [[Фонд B612|Кларк Р. Чапмен]], Девид Моррисон, [[Целлнер, Бенджамин|Бенџьамин Целлнер]] еиҿыркааит астероидқәа [[цвет|рыԥштәы]], [[альбедо|ральбедо]], насгьы амра ашәахәа [[спектр|аспектр]] аҟазшьақәа рыла реихшара асистема<ref>{{статья |заглавие=Surface properties of asteroids: A synthesis of polarimetry, radiometry, and spectrophotometry |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=25 |страницы=104—130 |язык=en |тип=journal |автор=Chapman, C. R., Morrison, D., & Zellner, B. |год=1975 |издательство=[[Elsevier]]}}</ref>. Аханатә ари аклассификациа астероидқәа хы-хкык мацара алнакаауан<ref>{{книга |заглавие=Meteorites and Their Parent Planets |id=0-521-58751-4 |ref=McSween Jr., Harry Y. |автор=McSween Jr., Harry Y. }}</ref>:
* '''[[Астероид класса C|С акласс]]''' — [[углерод|арацәаритәқәа]], еицырдыруа астероидқәа рҟынтәи 75%.
* '''[[Астероид класса S|S акласс]]''' — [[Силикаты (минералы)|асиликаттәқәа]], еицырдыруа астероидқәа рҟынтәи 17%.
* '''[[Астероид класса M|M акласс]]''' — [[Металлы|аметаллтәқәа]], егьырҭ реиҳарак.
Ари асиа насшәа ирҭбаахеит, насгьы астероидқәа еиҳа-еиҳа инҭыршәшәааны иҭҵаахацыԥхьаӡа ахкқәа рхыԥхьаӡарагьы ацлара иаҿуп:
* '''[[Астероид класса A|A акласс]]''' — [[альбедо]] ҳаракы (0,17, 0,35и рыбжьара) насгьы аспектр иубаратәы иҟоу ахәҭаҿы аԥштәы ҟаԥшь амоуп.
* '''[[Астероид класса B|B акласс]]''' — иааизакны [[Астероид класса C|С акласс]] астероидқәа рахь иаҵанакуеит, аха 0,5 мкм еиҵоу ацәқәырԥақәа лбаардаӡом, рыспектргьы маҷк ижәҩанԥштәуп. [[Альбедо|Аальбедо]] егьырҭ арацәаритә астероидқәа раасҭа еиҳауп.
* '''[[Астероид класса D|D акласс]]''' — [[альбедо]] лаҟәӡоуп (0,02−0,05) насгьы еилыкка иҟоу [[Спектральная линия поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] змам [[спектр|аспектр]] ҟаԥшь аҟазшьарбагоуп.
* '''[[Астероид класса E|E акласс]]''' — арҭ астероидқәа рыхҟьаҿы [[энстатит|аенстатит]] еиԥш иҟоу [[минерал|аминерал]] ыҟоуп, насгьы [[ахондрит|ахондритқәа]] реиԥшзаарақәагьы аиур ауеит.
* '''[[Астероид класса F|F акласс]]''' — B акласс астероидқәа иреиԥшуп, аха «аӡы» ашьҭақәа ыҟам.
* '''[[Астероид класса G|G акласс]]''' — [[альбедо]] лаҟәуп, насгьы иубаратә диапазон аҿы еиҟараны (ԥштәы змам) насгьы иубарҭоу аспектр аҟны анырра ҟьаԥс амоуп, уи шаҳаҭра азнауеит иӷәӷәоу [[Ультрафиолетовое излучение|аультрафиолеттә]] лбаадара.
* '''[[Астероид класса P|P акласс]]''' — D акласс астероидқәа реиԥш, р[[альбедо]] лаҟәуп, (0,02−0,07) насгьы еилыкка иҟоу [[Спектральная линия поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] змам [[спектр|аспектр]] ҟаԥшь амоуп.
* '''[[Астероид класса Q|Q акласс]]''' — 1 мкм ацәқәырԥа аураҿы, абарҭ астероидқәа [[спектр|рыспектр]] аҿы иҟоуп [[оливин|оливини]] [[Пироксены|пироксени]] иҭбаау рцәаҳәа лашақәа, уи адагьы, [[Металлы|аметалл]] аҟазаара аазырԥшуа аҷыдарақәа.
* '''[[Астероид класса R|R акласс]]''' — еиҳа иҳараку [[альбедо|альбедои]] 0,7 мкм аура аҟны анырратә [[спектр]] ҟаԥшьи рыла иалкаауп.
* '''[[Астероид класса T|T акласс]]''' — [[альбедо]] лаҟәи [[спектр|аспектр]] цәыҟаԥшьи рыла иалкаауп (ацәқәырԥа аура 0,85 мкм аҟны ибжьаратәу албаадара змоу), уи [[Астероид класса P|P]], [[Астероид класса D|D]] акласс астероидқәа [[спектр|рыспектр]] еиԥшуп, аха анаарала абжьаратәи аҩаӡара амоуп.
* '''[[Астероид класса V|V акласс]]''' — ари акласс иаҵанакуа астероидқәа абжьаратәи алашара рымоуп, насгьы еиҳа иааизакны [[Астероид класса S|S акласс]] иазааигәоуп, урҭгьы еиҳарак [[Камень|ахаҳәқәа]], [[Силикаты (минералы)|асиликатқәа]], [[Железо|аиха]] ([[Хондриты|ахондритқәа]]) рыла ишьақәгылоуп, аха урҭ еиҳа [[Пироксены|апироксен]] амазаарала иалкаауп.
* '''[[Астероид класса J|J акласс]]''' — астероидқәа ирыклассуп, Веста аҩныҵҟантәи ахәҭақәа рыла ишьақәгылаз ҳәа иԥхьаӡоуп. Урҭ [[спектр|рыспектрқәа]] [[Астероид класса V|V акласс астероидқәа]] ирзааигәоуп, аха урҭ еиҩырдыраауеит ҷыдала иӷәӷәоу [[Спектральная линия поглощения|албаадаратә цәаҳәақәа]] рыла, ацәқәырԥа аура 1 мкм аҟны.
Иазгәаҭатәуп, еицырдыруа астероидқәа рхыԥхьаӡара, иарбанзаалак хкык иахыԥхьаӡалоу, хымԥада аҵабырг ишақәымшәо. Иҟоуп зышьақәыргылара даара иуадаҩу ахкқәа, насгьы иалкаау астероид ахкык еиҳа игәцаракны аҭҵаараан аҽаԥсахыр алшоит.
==== Аспектралтә классификациа ауадаҩрақәа ====
Аханатә, аспектралтә классификациа шьаҭас иамаз хы-хкык аматериалқәа ракәын, астероидқәа шьақәзыргылоу:
* '''[[Астероид класса C|С акласс]]''' — [[углерод|арацәари]] ([[карбонаты|акарбонатқәа]]).
* '''[[Астероид класса S|S акласс]]''' — [[кремний|ашьанҵа]] ([[силикаты (минералы)|асиликатқәа]]).
* '''[[Астероид класса M|M акласс]]''' — [[металл|аметалл]].
Аха, агәыҩбара ыҟоуп, ари аҩыза аихшара еилыкка астероид аилазаашьа ашьақәыргылара шалнаршо ала. Астероидқәа рыспектралтә классқәа еиуеиԥшым реилазаара шаадырԥшуагьы, еиԥшу аспектралтә класс иаҵанакуа астероидқәа еиԥшу аматериалқәа рыла ишышьақәгылоу азы шьақәырӷәӷәара ҳәа акгьы ыҟам. Убри аҟнытә аҵарауаа асистема ҿыц рыдрымкылаӡеит, аспектралтә классификациа алагаларагьы аанкылахеит.
=== Ашәагаақәа рыла аихшара ===
Астероидқәа рхыԥхьаӡара ршәагаа еизҳацыԥхьаӡа игәоуҭартә имаҷхоит. Ари [[Степенная функция|амчратә закәан]] иақәныҟәозаргьы, 5 км, 100 км рҟны ақәцәақәа ыҟоуп, [[логарифмическое распределение|алогарифматә еихшара]] иаҳәо аҵкыс еиҳаны астероидқәа ыҟоуп<ref>[http://www.astro.washington.edu/users/ivezic/Astr598/lecture4.pdf Davis 2002, «Asteroids III», cited by Željko Ivezić] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110720111753/http://www.astro.washington.edu/users/ivezic/Astr598/lecture4.pdf|date=2011-07-20}}</ref>.
{| class="wikitable" style="margin:auto;"
|+ Здиаметр D аасҭа еиҳау N астероидқәа рхыԥхьаӡара инықәырԥшны
|-
!D
|100 м || 300 м || 500 м || 1 км || 3 км || 5 км || 10 км || 30 км || 50 км || 100 км || 200 км || 300 км || 500 км || 900 км
|-
!N
| 25 000 000 || 4 000 000 || 2 000 000 || 750 000 || 200 000 || 90 000 || 10 000 || 1100 || 600 || 200 || 30 || 5 || 3 || 1
|}
== Астероидқәа ахьӡқәа рыҭара ==
Аханатә астероидқәа [[Древнеримская религия|римтәии]] [[Ажәытәӡатәи Еллынтәыла амифологиа|абырзентәии амифологиа]] афырхацәа рыхьӡқәа рырҭон; ԥыҭрак ашьҭахь аартҩцәа азин роуит урҭ ирҭахыз ахьӡқәа рыхҵаразы, иаҳҳәап, рхатәы хьыӡқәа. Раԥхьа астероидқәа еиҳарак аҳәса рыхьӡқәа рырҭон; иаабац еиԥшым [[орбита|аорбитақәа]] змоу астероидқәа рымацара роуп (иаҳҳәап, [[(1566) Икар|Икар]], [[Меркури|Меркури]] аасҭа [[Амра|Амра]] иазааигәахо) ахацәа рыхьӡқәа зырҭоз. Ашьҭахь ари аԥҟара уаҳа иқәныҟәомызт.
Уажәазы, астероидқәа ахьӡқәа рыҭоит [[Комитет по номенклатуре малых планет|Апланета хәыҷқәа рноменклатура азы Ахеилак]]<ref name=IAU>{{cite web|title=Naming of Astronomical Objects|publisher=Международный астрономический союз|url=https://www.iau.org/public/themes/naming/|access-date=2019-06-28|archive-date=2013-11-04|archive-url=https://www.webcitation.org/6KsdAv7UX?url=https://www.iau.org/public/themes/naming/|url-status=live}}</ref>. Иарбанзаалак астероид ахьӡ аиура алшом, зорбита ииашаны иԥхьаӡоу астероидқәа мацара роуп. Иҟан ахҭысқәа, астероид аартра ашьҭахь жәашықәсақәа анҵуаз ахьӡ анарҭоз. Аорбита ԥхьаӡахаанӡа, астероид [[временное обозначение астероида|аамҭалатәи ахьӡ]] ахҵахоит, уи аартра амш аазырԥшуа, иаҳҳәап, {{nobr|1950 DA}}. Аԥхьаӡацқәа иаадырԥшуеит ашықәс, актәи анбан — астероид анырԥшааз ашықәсазы амзабжа аԥхьаӡац ауп (иагоу аҿырԥштәаҿы, жәабранмза аҩбатәи азбжа ауп). Аҩбатәи анбан иаанарԥшуеит иарбоу амзабжаҿы иҟоу астероид аишьҭагыларатә номер; ҳҿырԥштәы аҿы раԥхьаӡа астероид аартын. Амзабжақәа 24 ыҟоуп, насгьы англыз нбанқәа — 26 ыҟоуп аҟнытә, ҩ-нбанк рхы иадырхәом: I (акы иахьеиԥшу азы) иара убас Z. Амзабжа аамҭазы иаартхаз астероидқәа рхыԥхьаӡара 24 еиҳахар, дырҩеигь алфавит алагамҭахь ихынҳәуеит, аҩбатәи анбан аиндекс 2 адыргыланы, анаҩстәи ахынҳәраан — 3, {{nobr|уҳәа убас иҵегьы}}. Астероид аорбита шьақәыргыланы ианыҟалалак, астероид еснагьтәи аномер аиууеит, насгьы аԥхьаартҩы азин иоууеит жәашықәса рыҩныҵҟа Апланета хәыҷқәа рноменклатура азы Акомитет астероид ахьӡ адгаларазы. Акомитет зықәшаҳаҭхаз астероид ахьӡ, ахҳәаа ацны, [[Циркуляр малых планет|Апланета хәыҷқәа Рциркулиар]] аҿы иркьыԥхьуеит, насгьы уи акьыԥхьра ашьҭахь астероид аофициалтә хьӡыс иазыҟалоит<ref name=IAU/>.
Ахьӡҵара ашьҭахь астероид аофициалтә хьӡы шьақәгылоуп аԥхьаӡаци (аишьҭагыларатә номер) ахьӡи рыла — [[Церера|(1) Церера]], [[(8) Флора]] уҳәа уб. иҵ.
== Астероид ашьақәгылара ==
Иҟоуп агәаанагара, [[Пояс астероидов|астероидтә маҟа]]ҿы иҟоу [[планетезималь|апланетезимальқәа]] амратә наҟәыра егьырҭ аҭыԥқәа рҿы еиԥшҵәҟьа ишыҟалаз, [[Иупитер|Иупитер]] уажәтәи акапан аҟынӡа инаӡаанӡа, уи аамҭазы 99 % инареиҳаны апланетезимальқәа амаҟа аҟынтәи иҭцахеит Иупитери иареи [[орбитальный резонанс|рорбитатә резонансқәа]] ирыхҟьаны. Амодельҟаҵареи аҵәира амҽхакқәеи аспектралтә ҟазшьақәа реихшареи иаадырԥшуеит 120 км еиҳаны адиаметр змоу астероидқәа ари зааӡатәи аамҭазы [[аккреция|аккрециала]] ишышьақәгылаз, еиҵоу ацәеижьқәа ракәзар, раԥхьатәи амаҟа Иупитер агравитациала аԥсаҟьара аан ма ашьҭахь астероидқәа реиҿаҳарақәа рҟынтәи аԥҽыхақәа роуп<ref>{{статья |заглавие=The fossilized size distribution of the main asteroid belt |ссылка=http://astro.mff.cuni.cz/davok/papers/fossil05.pdf |издание=[[Icarus (журнал)|Icarus]] |том=175 |страницы=111 |bibcode=2005Icar..175..111B |doi=10.1016/j.icarus.2004.10.026 |язык=en |тип=journal |автор=Bottke, Durda; Nesvorny, Jedicke; Morbidelli, Vokrouhlicky; Levison |год=2005 |издательство=[[Elsevier]] |archivedate=2009-03-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090324222435/http://astro.mff.cuni.cz/davok/papers/fossil05.pdf }}</ref>. Церереи Вестеи агравитациатә дифференциациазы иахьынӡахәҭаз ашәагаа дуқәа шьҭырхит, уи аан аметалл хьанҭақәа агәыцәахь иӡааҟәрылеит, насгьы еиҳа иласу ахрақәа рҟынтәи ацәа шьақәгылеит<ref name=ACM>{{книга |заглавие=Asteroids, Comets, and Meteors |ссылка=https://archive.org/details/asteroidscometsm00robi |год=2000 |издательство=Lerner Publications Co. |isbn=0585317631 |автор=Kerrod, Robin }}</ref>.
[[модель Ниццы|Ниццатәи амодель]] аҿы, [[пояс Койпера|Коипер имаҟа]] аобиектқәа рацәаны адәахьтәи астероидтә маҟаҿы ишьақәгылеит, 2,6 [[Астрономическая единица|а.ц.]] еиҳаны абжьаӡараҿы. Урҭ реиҳарак анаҩс Иупитер агравитациа иахҟьаны иҭцахеит, аха иаанхаз [[астероид класса D|D-класс астероидқәа]] ракәзар ҟалоит, иҟалап, Церерагьы уахь иналаҵаны<ref>William B. McKinnon, 2008, [http://adsabs.harvard.edu/abs/2008DPS....40.3803M «On The Possibility Of Large KBOs Being Injected Into The Outer Asteroid Belt».] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20160415180421/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008DPS....40.3803M |date=2016-04-15 }} ''American Astronomical Society,'' DPS meeting #40, #38.03</ref>.
== Астероид ашәарҭара ==
[[Адгьыл|Адгьыл]] еицырдыруа астероидқәа зегьы раасҭа акырӡа ишдуугьы, 3 км еиҳау ацәеижь аҿасра ацивилизациа ақәыхра ахылҿиаар алшоит. Еиҳа ихәыҷу ацәеижь (здиаметр 50 метра еиҳау) аҿасра ирацәаны аԥсыҭбареи аекономикатә ԥхасҭа дуқәеи аанагар алшоит.
Астероид шаҟа идуу, ихьанҭоу аҟара, убри аҟара ашәарҭара ду ацуп, аха ари аҭагылазаашьаҿы уи аԥшаара еиҳа имариоуп. Иахьазы зегь реиҳа ишәарҭоу астероид ҳәа иԥхьаӡоуп [[(99942) Апофис|Апофис]], здиаметр 300 м рҟынӡа ыҟоу, уи аиҿасра атәыла зегьы шеибаку иқәнахыр алшоит.
: {| class="wikitable" style="text-align: right"
|+ Астероидқәа ркаҳара ахылҟьа-ҿылҟьа ахәшьарақәа<ref>{{Статья |автор=И. В. Ломакин, М. Б. Мартынов, В. Г. Поль, А. В. Симонов |заглавие=К вопросу реализации программы исследования малых тел Солнечной системы |ссылка=http://vestnik.laspace.ru/archives/04-2013/ |язык=ru |издание=[[НПО имени С. А. Лавочкина]] |тип=журнал |место= |год=2013 |месяц= |число= |том= |номер=4 (20) |страницы=[http://www.laspace.ru/upload/iblock/e62/e6220f025a18af17b2f38af342912921.pdf 12] |issn=2075-6941 |archivedate=2017-01-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170101191113/http://vestnik.laspace.ru/archives/04-2013 }}</ref>
|-
! Аобиект<br> адиаметр, м
! Аҿасра амчхара,<br> [[Тротиловый эквивалент|Мт ТНТ]]
! Акратер<br> адиаметр, км
! Аеффектқәеи аиҿырԥшратә хҭысқәеи
|-
| — || 0,015 || — ||style="text-align:left"| [[Атомные бомбардировки Хиросимы и Нагасаки|Хиросима]] ахыхь атомтә бомба аԥжәара
|-
| 30 || 2 || — ||style="text-align:left"| аболид, ашоктә цәқәырԥа, аԥхасҭа маҷ
|-
| 50 || 10 || ≤1 ||style="text-align:left"| [[Тунгусский метеорит|Тунгускатәи ахҭыс]] иаҟароу аԥжәара, акратер хәыҷы
|-
| 100 || 80 || 2 ||style="text-align:left"| аӡритә бомба аԥжәара [[Царь-бомба|50 Мт]] (СССР, 1962 ш.)
|-
| 200 || 600 || 4 ||style="text-align:left"| Аҳәынҭқаррақәа рымҽхак змоу аахақәа
|-
| 500 || 10 000 || 10 ||style="text-align:left"| Аконтинентқәа рмасштаб змоу аахақәа
|-
| 1 000 || 80 000 || 20 ||style="text-align:left"| миллионла, миллиардла аԥсыҭбаара
|-
| 5 000 || 10 000 000 || 100 ||style="text-align:left"| миллиардла аԥсыҭбара, адунеизегьтәи аҳауаҟәандара аԥсахра
|-
| ≥10 000 || ≥80 000 000 || ≥200 ||style="text-align:left"| Ауаҩытәыҩсатә цивилизациа аҭашәара
|}
Рашәарамза 1, 2013 шықәсазы астероид 1998 QE2 Адгьыл зегь реиҳа иазааигәахеит аҵыхәтәантәи 200 шықәса ирылагӡаны. Абжьаӡара 5,8 миллион километра ыҟан, уи Амза аасҭа 15-нтә еиҳа ихароуп<ref>{{cite web|url=http://runews24.ru/society/asteroid-1998-qe2-near-earth|title=В ночь на 1 июня большой астероид пролетит рядом над Землёй|publisher=RuNews24|date=2013-05-31|accessdate=2016-12-12|archive-date=2016-12-21|archive-url=https://web.archive.org/web/20161221094132/http://runews24.ru/society/asteroid-1998-qe2-near-earth|url-status=live}}</ref>.
2016 шықәса инаркны, АЗТ-33 ВМ ателескоп Урыстәыла аус ауеит ашәарҭара зҵоу ажәҩантә цәеижьқәа ргәаҭаразы. Уи иалшоит 50 метра ашәагаа змоу ишәарҭоу астероид 150 миллион километра рҟынӡа абжьаӡараҿы 30 секунд рыла аилкаара. Уи абзоурала, Тунгусстәи аметеорит еиԥшу, апланета азы ишәарҭоу ажәҩантә цәеижьқәа заанаҵ (мызкы шагу иадамзаргьы) ргәаҭара алыршахоит<ref>{{cite web|author=Иван Чеберко|url=http://izvestia.ru/news/618004|title=В России заработал первый телескоп для обнаружения опасных астероидов|publisher=Известия|date=2016-06-15|accessdate=2016-12-12|archive-date=2017-01-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20170104061431/http://izvestia.ru/news/618004|url-status=live}}</ref>.
== Раԥхьатәи 30 астероид ==
# ''[[Церера]]'' (уажәы [[карликовая планета|аҵантә планета]] астатус амоуп)
# [[(2) Паллада|Паллада]]
# [[(3) Юнона|Иунона]]
# [[(4) Веста|Веста]]
# [[(5) Астрея|Астреиа]]
# [[(6) Геба|Геба]]
# [[(7) Ирида|Ирида]]
# [[(8) Флора|Флора]]
# [[(9) Метида|Метида]]
# [[(10) Гигея|Гигеиа]]
# [[(11) Парфенопа|Парфенопа]]
# [[(12) Виктория|Викториа]]
# [[(13) Эгерия|Егериа]]
# [[(14) Ирена|Ирена]]
# [[(15) Эвномия|Евномиа]]
# [[(16) Психея|Психеиа]]
# [[(17) Фетида|Фетида]]
# [[(18) Мельпомена|Мельпомена]]
# [[(19) Фортуна|Фортуна]]
# [[(20) Массалия|Массалиа]]
# [[(21) Лютеция|Лиутециа]]
# [[(22) Каллиопа|Каллиопа]]
# [[(23) Талия|Талиа]]
# [[(24) Фемида|Фемида]]
# [[(25) Фокея|Фокеиа]]
# [[(26) Прозерпина|Прозерпина]]
# [[(27) Эвтерпа|Евтерпа]]
# [[(28) Беллона|Беллона]]
# [[(29) Амфитрита|Амфитрита]]
# [[(30) Урания|Ураниа]]
=== Асимволқәа ===
Раԥхьатәи 37 астероид [[астрономические символы|астрономиатә символқәа]] рымоуп. Урҭ аиҵаҩраҿы иаагоуп.
{| class="wikitable"
|-
! Астероид || Асимволқәа
|-
| [[(1) Церера]] || ⚳ [[Файл:Ceres symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Ceres symbol (reversed).svg|24px]] [[Файл:Ceres 'C' symbol.svg|24px]]
|-
| [[(2) Паллада]] || ⚴ [[Файл:Pallas symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Sulphur symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(3) Юнона|(3) Иунона]] || ⚵ [[Файл:Juno symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:3 Juno symbol (orb).svg|24px]]
|-
| [[(4) Веста]] || ⚶ [[Файл:Vesta symbol (original, fixed width).svg|24px]] [[Файл:Vesta symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Vesta symbol (old elaborate 2).svg|24px]] [[Файл:Vesta symbol (Koch).svg|24px]]
|-
| [[(5) Астрея|(5) Астреиа]] || [[Файл:Astraea symbol (scales, fixed width).svg|24px]] [[Файл:Astraea symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(6) Геба]] || [[Файл:Hebe symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(7) Ирида]] || [[Файл:Iris symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(8) Флора]] || [[Файл:Flora symbol (fixed width).svg|24px]][[Файл:Flora symbol (simple, fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(9) Метида]] || [[Файл:Metis symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(10) Гигея|(10) Гигеиа]] || [[Файл:Hygiea symbol (original, fixed width).svg|24px]] [[Файл:Hygiea symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(11) Парфенопа]] || [[Файл:Parthenope symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Lyra symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(12) Виктория|(12) Викториа]] || [[Файл:Victoria symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(13) Эгерия|(13) Егериа]] || [[Файл:Egeria symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(14) Ирена]] || [[Файл:Irene symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(15) Эвномия|(15) Евномиа]] || [[Файл:Eunomia symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(16) Психея|(16) Психеиа]] || [[Файл:Psyche symbol (fixed width).svg|24px]] [[Файл:Psyche symbol (elaborate, fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(17) Фетида]] || [[Файл:Thetis symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(18) Мельпомена]] || [[Файл:Melpomene symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(19) Фортуна]] || [[Файл:Fortuna symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(26) Прозерпина]] || [[Файл:Proserpina symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(28) Беллона]] || [[Файл:Bellona symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(29) Амфитрита]] || [[Файл:Amphitrite symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(35) Левкофея|(35) Левкофеиа]] || [[Файл:Leukothea symbol (fixed width).svg|24px]]
|-
| [[(37) Фидес]] || [[Файл:Fides symbol (fixed width).svg|24px]]
|}
== Шәахә. иара уб. ==
* [[Эффект Ярковского|Иарковски иеффект]]
* [[Рейтинг первооткрывателей малых планет|Апланета хәыҷқәа раԥхьаартҩцәа рреитинг]]
* [[Промышленное освоение астероидов|Астероидқәа мҽхакыҭбаала анапахьаагара]]
* [[Колонизация астероидов|Астероидқәа рколонизациа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{ВТ-ЭСБЕ|Астероиды}}
* {{Статья|автор=[[Бурба, Георгий Александрович|Бурба Г.]] |заглавие=Космические лилипуты |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/588/ |язык=ru |издание=[[Вокруг света]] |тип=журнал |место= |год=2003 |месяц=10 |число= |том= |номер= |страницы= |issn=0321-0669 |издательство= }}
* ''Симоненко А. Н.'' Астероиды или тернистые пути исследований. — М.: Наука, 1985. — 208 с.
* {{Cite web|url=http://neo.jpl.nasa.gov/|title=Near-Earth Object Program|accessdate=2018-01-05|lang=en}}
* {{Cite web|author=Уильям Нейпьер|url=https://www.scribd.com/doc/9726345/-|title=Опасность комет и астероидов|accessdate=2018-01-05}}
* {{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/NumberedMPs.html|title=Список всех астероидов с номерами|accessdate=2018-01-05|lang=en}}
* {{Cite web|url=http://www.minorplanetcenter.org/iau/lists/MPNames.html|title=Имена астероидов в алфавитном порядке|accessdate=2018-01-05|lang=en}}
* {{Cite web|url=http://smallbodies.ru/|title=Каталог орбитальной эволюции малых тел Солнечной системы|accessdate=2018-01-05}}
* {{Cite web|url=http://tvroscosmos.ru/frm/vestidata/2012/vesti03_03_12_2.php|title=Астероиды — траектория катастрофы (видео телестудии Роскосмоса)|accessdate=2018-01-05|date=2012}}
* [https://www.youtube.com/watch?v=dhjXFWdgqDg «Астероидно-кометная опасность: мифы и реальность»], Шустов Б. М. — лекция в [[Московский планетарий|Московском планетарии]], 19.12.2012
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Астероидқәа| ]]
[[Акатегориа:Амратә система]]
[[Акатегориа:Ажәҩантә цәеижьқәа рыхкқәа]]
[[Акатегориа:Ихәыҷу апланетақәа]]
76wc7ic56nlr67sifb4wzv8b0wplczk
Аҭҵаарадырра аҭоурых
0
55559
172635
172282
2026-08-24T13:30:28Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аҭҵаарадырра аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172282
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка акомплекстә ҭҵаарадырра
| егьырҭ ахьӡқәа = Аҭҵаарадыррақәа рҭоурыхҭҵаара
| атема = Аҭоурых; Аҭҵаарадыррақәа
| аҭҵаара амаҭәар = Аҭҵаарадыррақәа
| ахыҵхырҭа аамҭа = XVIII ашәышықәса
| ахырхарҭа хадақәа =
| ацхыраагӡатә дисциплинақәа = Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рҭоурых, агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рҭоурых, аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа рҭоурых
| аҭҵааратә центрқәа =
| аҵак ду змоу аҵарауаа =
}}
'''Аҭҵаарадырра аҭоурых''' ҳәа ҳзышьҭо еиуеиԥшым [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадыррақәа]] рыҿиароуп, мамзаргьы ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырратә дунеихәаԥшышьа аҭоурых ауп: аҭҵаарадырра иазгәанаҭо аҭҵаарадырратә ҵарақәеи, афактқәеи, ацәырҵрақәеи, аметодологиақәеи, агәаанагарақәеи, адунеихәаԥшышьақәеи, апроцессқәеи апроблемақәеи рҭоурыхтә ҿиара асахьа, урҭ рнырра аамҭа ианыԥшыр шалшо<ref>{{Статья|автор=Вернадский В. И.|заглавие=Очерки по истории современного научного мировоззрения: о научном мировоззрении|издание=Труды по истории науки|место=М.|издательство=Наука|год=2002|страницы=47—49}}</ref>.
[[Аҭҵаарадырра|Аҭҵаарадырра]], ҷыдала, аҭҵаарадырратә еилазаара ирынаҭаз адунеи иазку [[Эмпирическая закономерность|аемпирикатә]], [[Теория|атеориатә]], [[Ноу-хау|апрактикатә]] дыррақәа рыла ишьақәгылоуп. Ганкахьала аҭҵаарадырра аобиективтә дырра аанарԥшуеит, даҽа ганкахьала урҭ адыррақәа роуреи ауаа рхы ишадырхәо апроцесси аанарԥшуеит, аҭҵаарадырра ламыслатәи [[историография|аҭоурыхҭҵаара]] хшыҩзышьҭра анаҭозароуп [[Интеллектуальная история|ахәыцра аҭоурых]] анаҩсангьы, иааизакны [[Аҭоурых|ауаажәларра аҿиара аҭоурых]]гьы.
Иахьатәи аҭҵаарадырра аҭоурых шьаҭас иамоуп хыԥхьаӡара рацәала еиқәханы иҟоу аоригиналтә, ма ҿыц икьыԥхьу атекстқәа. Аха ажәақәа «аҭҵаарадырра», «[[учёный|аҵарауаҩ]]» рхаҭақәа рхархәара ианалагаз XVIII—XX ашәышықәсақәа раан ауп, уи аԥхьа аԥсабараҭҵааҩцәа русумҭақәа «аԥсабаратә философиа» ҳәа иашьҭан.
[[Эмпиризм|Аемпирикатә]] ҭҵаарақәа [[Древняя Греция|антикатәи аамҭақәа]] раахысгьы еицырдыруан (иаҳҳәап, [[Аристотель]]и [[Теофраст]]и русумҭақәа), [[научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] аԥҵан [[Средние века|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рзы (иаҳҳәап, [[Ибн аль-Хайсам|Ибн аль-Ҳаисаам]], [[Аль-Бируни]], ма [[Бэкон, Роджер|Роџьер Бекон]]), иахьатәи аҭҵаарадырра алагамҭа [[Новое время|Аамҭа ҿыц]] идаҳәалоуп — XVI—XVII ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европа имҩаԥысыз «аҭҵаарадырратә револиуциа» ҳәа изышьҭоу апериод.
Аҭҵаарадырратә метод ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырразы ихадоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, убри аҟнытә аӡәырҩы аҵарауааи афилософцәеи аҭҵаарадырратә револиуциа аламҭалазы иаԥҵаз аусумҭақәа «аҭҵаарадырра аԥхьатәи» ҳәа ирыԥхьаӡоит. Убри аҟнытә, аҭҵаарадырра аҭоурыхҭҵааҩцәа рыҭҵаарақәа [[Наука в Древней Греции|Антикатә аамҭеи]] [[Наука Средневековья|Абжьаратәи ашәышықәсақәеи]] рпериод иадырҳәаларц азы лассы-лассы аҭҵаарадырра ҳаамҭазы иҟоу аҵкыс еиҳа иҭбаау аҵакы арҭоит<ref>См. например:
* Dampier Wetham W. C. Science // Encyclopædia Britannica.— 11th ed.— New York: Encyclopedia Britannica, Inc, 1911.
* ''Clagett M.'' Greek Science in Antiquity.— New York: Collier Books, 1955.
* ''[[Пингри, Дэвид|Pingree D.]]'' Hellenophilia versus the History of Science // Isis, 1982.— 83, 559
* ''[[:en:Pat Munday|Munday P.]]'' History of Science // New Dictionary of the History of Ideas.— Charles Scribner’s Sons, 2005.</ref>.
== Аҭҵаарадырра аҭоурых аҭҵаара ==
Аҭҵаарадырра аҭоурых адисциплина, егьырҭ аҭоурыхтә дисциплинақәа реиԥш, ашьаҭа акии XVIII, XIX ашәышықәсақәа рзы<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/religiya-i-menyayuschayasya-istoriografiya-nauchnoy-revolyutsii |title=Источник |access-date=2023-09-07 |archive-date=2023-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907082758/https://cyberleninka.ru/article/n/religiya-i-menyayuschayasya-istoriografiya-nauchnoy-revolyutsii |url-status=live }}</ref>. Дени Дидрои (1713—1784) Жан Лерон д'Аламбер (1717—1783) рҩымҭа «Аенциклопедиа, мамзаргьы аҭҵаарадыррақәеи, аҟазареи, анапҟазареи ирызку аилыркаагатә жәар» (1751—1780) аҿы, XVII ашәышықәса ахәыцҩцәа — Френсис Бекон (1561—1626), Рене Декарт (1596—1650), Исаак Ниутон (1642—1727), Џьон Локк (1632—1704) — русумҭақәа ахә ҳаракны иршьоит, урҭ русумҭақәа рҟынтәи асхоластика, «ажәытәӡатәи аамҭа лашьца абзиабара», егьырҭ «ацәахыхрақәа» ахьаадмырԥшыз азы.
[[Джордж Сартон|Џьорџь Сартон]] (1884—1956), аҭҵаарадырра аҭоурых иазку актәи ажурнал, [[Isis (журнал)|Isis]] (1912) аредактор, иҳәеит: «Огиуст Конт иоуп аҭҵаарадырра аҭоурых ашьаҭаркҩы ҳәа иԥхьаӡатәу, еилыкка, иҷыдоу, ихаҭәаамзаргьы, уи иазкны агәаанагара змаз раԥхьаӡатәи уаҩны»<ref name="автоссылка1" />. [[Секорд, Джеймс|Џьим Секорд]] иазгәеиҭеит аҭҵаарадырра аҭоурых дисциплинак аҳасабала XIX ашәышықәса анҵәамҭазы Европеи Аҩадатәи Америкеи ишыҿиаз, европатәи амчра аҵаҟа ҳаамҭазтәи адунеи шцәырҵыз аарԥшразы<ref>[https://www.thebritishacademy.ac.uk/blog/what-is-the-history-of-science/ What is the history of science? | The British Academy<!-- Заголовок добавлен ботом -->]</ref> (шәахәаԥш [[Европоцентризм|Евроцентризм]]).
[[Мах, Эрнст|Мах]] аҭҵаарадырра аҭоурых дазхәыцуан, аҭҵаарадырра аметафизикеи адини раҟәыҭхара апроцесск аҳасабала, апрофессор [[:en:Margaret J. Osler|Маргарет Ослер]] XX ашәышықәсазы аҭҵаарадырра аҭоурых академиатә дисциплинак аҳасабала ашьақәгылараҿы анырра ду алҭеит<ref name="автоссылка1" />.
=== Урыстәыла ===
1921 шықәсазы [[Вернадский, Владимир Иванович|В. И. Вернадски]] иҟаиҵаз ажәалагалала [[Российская академия наук (1917—1925)|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]ҿы [[s:Записка о необходимости создания Комиссии по изучению истории науки, философии и техники (Вернадский, 1921)|аҭҵаарадырреи, афилософиеи, атехникеи рҭоурых аҭҵааразы Акомиссиа]] аԥҵан<ref>''Вернадский В. И.'' [[s:Записка о необходимости создания Комиссии по изучению истории науки, философии и техники (Вернадский, 1921)|Записка о необходимости создания Комиссии по изучению истории науки, философии и техники]] (Протокол от 14 мая 1921 г.) // Известия Российской Академии Наук. Серия VI. 1921. Том 15. Извлечения из протоколов заседаний Академии. С. 10-12.</ref>. 1922 шықәсазы уи ахьӡ ԥсахын СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа иатәу Адыррақәа рҭоурых азы Акомиссиа (КИЗ) ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=GBHVCwAAQBAJ&pg=PA10 |title=История техники и технологий - Вениамин Федюкин, Геннадий Зайцев, Светлана Атрошенко - Google Books<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2023-09-07 |archive-date=2023-09-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230907090221/https://books.google.com/books?id=GBHVCwAAQBAJ&pg=PA10 |url-status=live }}</ref>. Уи хантәаҩыс дыҟан В. И. Вернадски.
1932 шықәсазы Адыррақәа рҭоурых азы Акомиссиа ашьаҭала СССР Аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа [[Институт истории науки и техники|аҭҵаарадырреи атехникеи рҭоурыхтә Институт]] шьақәгылеит (1938 шықәсанӡа). 1944 шықәса инаркны аус ауеит С. И. Вавилов ихьӡ зху Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа [[Институт истории естествознания и техники имени С. И. Вавилова РАН|аԥсабараҭҵаареи атехникеи рҭоурыхтә Институт]].
Аҭҵаарадырра аҭоурых иазкны иаиԥмырҟьаӡакәа аҭҵаарадырратә конференциақәа еиҿыркаауеит:
* 1995 шықәса инаркны — [[Годичная конференция ИИЕТ РАН|Урыстәылатәи аҭҵаарадыррақәа Ракадемиа аԥсабараҭҵаареи атехникеи рҭоурыхтә Институт есышықәсатәи аконференциа]]<ref>{{Cite web |url=http://ihst.ru/publications/iiet-annual-conference/ |title=Годичная конференция ИИЕТ РАН |access-date=2023-05-27 |archive-date=2023-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527085307/http://ihst.ru/publications/iiet-annual-conference/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://ihst.ru/publications/iiet-annual-conference/ |title=Годичная конференция ИИЕТ РАН |access-date=2023-05-27 |archive-date=2023-05-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230527085307/http://ihst.ru/publications/iiet-annual-conference/ |url-status=live }}</ref>
* 2014 инаркны — [[История науки: Источники, памятники, наследие|Аҭҵаарадырра аҭоурых: Ахыҵхырҭақәа, абаҟақәа, аҭынха]]<ref>[https://www.arran.ru/files_/progconf2.pdf История науки: Источники, памятники, наследие] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20230706151605/https://www.arran.ru/files_/progconf2.pdf |date=2023-07-06 }}, Вторые чтения по историографии и источниковедению
истории науки и техники, 2016</ref><ref>{{статья|автор=Балакин Виктор Сергеевич, Запарий Владимир Васильевич|заглавие=Конференция "История науки: источники, памятники, наследие" в Москве|издание=Вестник Южно-Уральского государственного университета. Серия: Социально-гуманитарные науки|год=2020|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/konferentsiya-istoriya-nauki-istochniki-pamyatniki-nasledie-v-moskve|номер=1|archive-date=2023-05-27|archive-url=https://web.archive.org/web/20230527085306/https://cyberleninka.ru/article/n/konferentsiya-istoriya-nauki-istochniki-pamyatniki-nasledie-v-moskve}}</ref>.
== Аҭҵаарадырра аҿиара аҭоурых ==
Аҭҵаарадырра аҭоурых аҭҵаараҿы иҟоу апроблемақәа иреиуоуп апериодизациа апроблема<ref>{{Cite web|url=http://omdp.narod.ru/gip/nipn.htm|title=Наука и протонаука|author=Гурштейн А. А.|access-date=2018-06-05|archive-date=2018-02-14|archive-url=https://web.archive.org/web/20180214121451/http://omdp.narod.ru/gip/nipn.htm|url-status=live}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://philosophy2008.wikidot.com/1-7|title=Проблема периодизации истории науки: проблема различия классической, неклассической и постнеклассической науки|website=Философия 2008|access-date=2018-06-05|archive-date=2018-05-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20180522114458/http://philosophy2008.wikidot.com/1-7|url-status=live}}</ref>.
Еиҳарак иалыркаауеит анаҩстәи аҭҵаарадырра аҿиара апериодқәа:
* '''[[Пранаука|Аҭҵаарадырраԥхьатәи]]''' — Ажәытәтәи Мрагылара ацивилизациақәа рҿы аҭҵаарадырра ахацыркра: [[Астрология|астрологиа]], Евклид иаԥхьатәи [[геометрия|агеометриа]], [[Грамота|аԥхьаҩыра]], [[Нумерология|анумерологиа]].
* '''Антикатә ҭҵаарадырра''' — [[Античность|Антикатә аамҭазы]] раԥхьатәи аҭҵаарадырратә теориақәа рышьақәгылареи ([[атомизм]]) раԥхьатәи аҭҵаарадырратә трактатқәа рышьақәыргылареи: [[Клавдий Птолемей|Птолеми]] [[Астрономиа|иастрономиа]], [[Теофраст]] [[Аботаника|иботаника]], [[Евклид]] [[геометрия|игеометриа]], [[физика Аристотеля|Аристотель ифизика]], иара убасгьы аҭҵаарадырраԥхьатәи еилазаарақәа рцәырҵра [[Платоновская Академия|Академиа]] ашьаҭала.
* '''[[Наука Средневековья|Абжьаратәи ашәышықәсақәа рыҭҵаарадырра]]''' — [[Джабир ибн Хайян|Џьабир ибн Хаиан]] [[Алхимия|иалхимиа]] аҿырԥштәы ахархәарала [[Научный метод|аҭҵаарадырратә методи]] [[Эксперимент|аексперименталтә ҭҵаарадырреи]] рышьақәгылара.
* '''[[Научная революция|Аҭҵаарадырратә револиуциеи]] аклассикатә ҭҵаарадырреи''' — [[Галилей, Галилео|Галилео]], [[Исаак Ньютон|Ниутон]], [[Карл Линней|Линнеи]] русумҭақәа рҿы аҭҵаарадырра иахьа иамоу аҵакала ашьақәгылара.
* '''Иклассикатәым (аклассикаԥхьатәи) аҭҵаарадырра''' — аклассикатә рационализм акризис аамҭазтәи аҭҵаарадырра: [[Дарвин, Чарлз Роберт|Дарвин]] [[теория эволюции|иеволиуциатә теориа]], [[Эйнштейн|Еинштеин]] [[теория относительности|иазхьыԥшра (относительность) атеориа]], [[Гейзенберг, Вернер Карл|Геизенберг]] [[принцип неопределённости|игәыҩбаратә принцип]], [[Большой Взрыв|Аԥжәара Ду атеориа]], Рене Том [[теория катастроф|амашәырцәгьа иазку итеориа]], [[Мандельброт]] [[фрактал|ифракталтә геометриа]].
Апериодқәа рыла даҽа еихшарак ҟалар алшоит:
* '''Аклассикаԥхьатәи''' (заатәи [[античность|антикатә]], абсолиуттә ҵабырг аԥшаара, ашьклаԥшрем азхәыцреи, аиҿырԥшрақәа рметод).
* '''Аклассикатә''' (XVI—XVII ашәышықәсақәа, аԥышәарақәа рыпланҟаҵара цәырҵуеит, [[Детерминизм|адетерминизм апринцип]] алагалахоит, аҭҵаарадырра аҵакы еизҳауеит).
* '''Иклассикатәым''' (XIX ашәышықәса анҵәамҭаз ицәырҵуеит амч ду змоу аҭҵаарадырратә теориақәа, иаҳҳәап, [[теория относительности|азхьыԥшра атеориа]], азхьыԥшратә ҵабырг аԥшаара, еилкаахоит адетерминизм апринцип еснагь ахархәара шамам, насгьы аԥышәа мҩаԥызго иакәзар иҭҵаара анырра шаиҭо).
[[Файл:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|[[Аристотель]]]]
=== Ажәытәӡатәи аамҭақәа рзы аҭҵаарадырра ===
Адыррақәа реизгара иалагеит ацивилизациеи аҩыреи анцәырҵ ашьҭахь; ажәытәтәи ацивилизациақәа (Мысратәи, [[Древняя Месопотамия|Месопотамиатәи]], уҳәа убас иҵегьы) астрономиа, аматематика, амедицина, уҳәа рҿы иҟарҵаз аихьӡарақәа еицырдыруеит. Аха [[мифология|амифологиатәи]] [[Рационализм (философия)|арационалԥхьатәи]] ахдырра аҳра анауаз, урҭ ақәҿиарақәа аемпирикатәи апрактикатәи хырхарҭа изҭымҵит. Иаҳҳәап, [[Древний Египет|Мысра еицырдыруан]] агеометриа ала; аха Мысратәи агеометриазы арҵага шәҟәы угазар, усҟа иубарҭоу адгьылҭҵааҩы изы апрактикатә абжьгарақәа роуп, догматикала иаагоу («абри уоур уҭахызар, абри ҟаҵа, абас иҟаҵа»); [[теорема|атеорема]], [[аксиома]], [[Математическое доказательство|ашьақәырӷәӷәара]] ҳәа изышьҭоу адыррақәа ари асистема зынӡа иацәтәымын. Аиашазы, арҵаҩы иҟынтәи аҵаҩы иахь авторитарла адырра аиагара ахьыҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы «ашьақәырӷәӷәарақәа» ахыччара акәушәа убоит.
Аклассикатә ҭҵаарадырра ашьаҭаҵәҟьа шьҭаҵан ҳәа иԥхьаӡатәуп [[Древняя Греция|Ажәытә Бырзентәыла]], VI ашәышықәсазы ҳашықәсԥхьаӡара ҟалаанӡа инаркны, усҟан раԥхьаӡ акәны [[мифология|амифологиатә хәыцра]] [[Рационализм (философия)|арационалтә хәыцрахь]] ииасит. Абырзенцәа мысрааи вавилонааи [[Опытное знание|аемпириа]] рымарыԥсахит, уи аҭҵаарадырратә методологиа ацҵоуп: [[логика|алогикатә]] хшыҩҵак аԥҟарақәа шьақәдыргылоит, [[гипотеза|агипотеза]] аилкаара аларгалоит уҳәа убас иҵегьы, алахтырақәа цәырҵуеит, иаҳҳәап, [[атомизм|атомизм атеориа]] еиԥш иҟоу. Аметодқәеи адыррақәеи рыҿиареи асистематизациа рзуреи рҿы ҷыдала акыр зҵазкуа аҭыԥ ааникылеит [[Аристотель]].
=== Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы аҭҵаарадырра ===
;Исламтәи Мрагылара
VII ашәышықәсазы, Арабтәылаҿы Арабтә империа ҿыц шьақәгылеит, уи VIII ашәышықәса абжанӡа аибашьрақәа раан иагоз аиааирақәа ирыбзоураны феодалтә мчра дуны иҟалеит — [[Арабский халифат|Арабтә халифат]]. Уи аилазаара иаҵанакуан [[Џьамтәыла]], [[Афӷанисҭан]], [[Средняя Азия|Абжьаратәи Азиа]] ахәҭак, Индиа Аҩада-Мраҭашәаратәи ахәҭак, Аҩадатәи Африка атәылақәа, [[Закавказье|Кавказхыҵтәи атәылақәа]], насгьы [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахабжа]] ахәҭа ду ([[Андалусия|Андалусиа]]) (Арабтә Мрагылара атәылақәа алаӡам). Убас, рҳәынҭқарра аҳәаақәа рырҭбаарала, арабцәа ажәытә дунеи акультура — абырзен-еллинтә, аурымтә, мысратә, арамеиатә, ирантә, [[Культура Индии|индиатә]], [[Культура Китая|китаитә]] — ҟазарала ирыдыркылеит, изиааиз, мамзаргьы ааигәа иҟаз ажәларқәеи рҟынтә иргеит, урҭ ирхьыԥшыз ажәларқәа — [[Тюрки|аҭырқәцәа]], [[Сирийцы|ашьамтәылауаа]], [[Аџьамцәа|аџьамцәа]], [[Хорезмийцы|ахорезмцәа]] (уажә — [[узбеки|аузбекцәеи]] [[туркмены|атуркменцәеи]]), [[Таджики|атаџьикцәа]], [[Берберы|аберберцәа]], [[Испанцы|аиспанцәа]] (андалусцәа) уҳәа убас егьырҭгьы — рылахәхарала. Абарҭ акультурақәа зегьы еицырзеиԥшыз адәахьтәи ҷыдаҟазшьаны иҟан [[Араб бызшәа|араб бызшәа]]. Арабцәа адунеизегьтәи [[Ацивилизациа|ацивилизациа]] аҿиараҿы акыр зҵазкуа ашьаҿа ҟарҵеит. [[исламская наука|Араб ԥсылмантә ҭҵаарадырра]] аҭоурых алагамҭазы иҿиеит [[Наука в Древней Греции|ажәытә бырзентә ҭҵаарадырра]] ианырны, насгьы уи аамҭазтәи [[Закавказье|Кавказнхыҵтәи]], [[Персия|Персиатәи]], [[Шьамтәыла|Сириатәи]], [[Мсыр|Мысратәи]], [[Индиа|Индиатәи]], [[Средняя Азия|Абжьаратәи Азиатәи]] ажәларқәа рҭҵаарадырра ҳаракы анырреи аимадареи ирыбзоураны.
Арабтә ҭҵаарадырра анаҩстәи аҿиара шьаҭас иамаз ааглыхреи [[Военное дело|арратә усқәеи]] рҭахрақәа ракәын, урҭ арабтәи мпыҵахалаҩцәа аҵак ду рырҭон. Арабтә ҭҵаарадырра, иааизакны [[арабская культура|арабтә культура]] еиԥш, уи аамҭазы аҵаратә усбарҭақәа рҟны еизган. Ашколтә ҵара шьақәгылеит Арабцәа рымпыҵахаларақәа рышьҭахь, [[Араб бызшәа|араб бызшәа]] анапхгареи [[Адин|адинхаҵареи]] ирбызшәаны ианрылаҵәаз ашьҭахь. [[мечеть|Аџьамааақәа]] рҿы VIII ашәышықәса инаркны аԥхьатәи ашколқәа ([[мектеб|амектабқәа]] ма акиуттабқәа) ыҟан.
Афилологиатәи аԥсабаратәи ҭҵаарадыррақәа рыҿиара абзоурала, Багдаттәи ахалифат аҿы, анаҩс егьырҭ Арабтә ҳәынҭқаррақәа рҿы аҭҵаарадырратә-аҵаратә центрқәа цәырҵит: VIII ашәышықәса инаркны [[Басра]], [[Эль-Куфа|Куфа]], [[Багдад]] рҟны аграмматикатә школқәа аартын. 830 шықәсазы Багдад ақалақь аҿы еиҿкаан «Дар аль-улюм» («Аҭҵаарадыррақәа Рыҩны») академиа. 972 шықәсазы [[Каир]] ақалақь аҿы [[университет аль-Азхар|аль-Азхартәи ауниверситет]] еиҿкаан. Араб-пиренеитәи адгьылқәа рҿы аҵара аҿиара ҳаракы аиуит. X ашәышықәсазы [[Кордова (Испания)|Кордова]] мацара 27 [[медресе|медрес]] ыҟан, уаҟа [[медицина|амедицина]], [[Аматематика|аматематика]], [[Астрономиа|астрономиа]], [[Афилософиа|афилософиа]] ддырҵон<ref>{{Статья|автор=Большаков О. Г.|заглавие=Средневековый арабский город|издание=Очерки истории арабской культуры (V—XV вв.)|место=М.|издательство=Главная редакция восточной литературы издательства «Наука»|год=1982}}</ref>.
Арабцәа иҟарҵаз ҭоурыхтә лшамҭас иԥхьаӡоуп, [[античность|антикатәи аҭҵаарадырра]] аихьӡарақәа анрыдыркыла, еихарҳаит, анаҩс Мраҭашәаратәи ажәларқәа ирыладырҵәеит, убри ала антикатә аамҭеи иахьатәи ацивилизациеи рыбжьара цҳаны иҟалеит. [[Евклид]], [[Архимед]], [[Клавдий Птолемей|Птолемеи]] русумҭақәа [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа ажәларқәа]] еицырдырит XII ашәышықәсазы [[латинские переводы XII века|арабцәа алаҭын бызшәахьы иҟарҵаз аиҭагақәа]] ирыбзоураны. Птолеми иусумҭа «Мегале синтаксис» («Аргылара ду») Мраҭашәаратәи Европа араб бызшәала еиҭагоу «Альмагест» ҳәа еицырдыруеит. Арабцәа [[Адгьыл|адгьыл шыгьежьу]] азы адыррақәа рыман, убри инақәыршәаны урҭ 827 шықәсазы [[Сирийская пустыня|Сириатәи ацәҳәыраҿы]] [[меридиан|америдиан]] архәа ршәеит, адунеи ашәагаа рдырырц азы, астрологиатә ҭаӡҩырақәа дыриашеит, ирыцырҵеит, аеҵәақәа жәпакы ахьӡқәа рырҭеит ([[Вега]], [[Альдебаран]], [[Альтаир]]). [[Обсерватория|Багдад, Самарканд, Дамаск ақалақьқәа рҿы иҟан аобсерваториеқәа]]. Индиатәи ахыԥхьаӡаратә система рхы иархәаны, арабтәи аҵарауаа ахыԥхьаӡара дуқәа рыла аус рыдулара иалагеит, урҭ рҟынтәи иааит раԥхьаӡа узбектәи аматематик [[Аль-Хорезми]] (780—847) ихы иаирхәаз [[алгебра|«алгебра»]] ҳәа аилкаара. Аматематика аҟны, [[Ал-Баттани]] (850—929) [[тригонометрические функции|атригонометриатә функциақәа]] (асинус, атангенс, акотангенс) аԥиҵеит, [[Абу-л-Вафа]] (940—997) [[геометрия|агеометриеи]] [[Астрономиа|астрономиеи]] рҿы иналукааша аартрақәа ҟаиҵеит. [[Гален]]и [[Гиппократ]]и русумҭақәа рхы иархәаны, арабтәи аҵарауаа [[медицина|амедицина дырҿиеит]], еиуеиԥшым [[минерал|аминералқәеи]] [[Аҵиаақәа|аҵиаақәеи]] рыхәшәтәратә ҟазшьақәа ҭырҵааит. [[Ибн аль-Байтар|Ибн ал-Баитар]] 2600 инареиҳаны [[порох|ахәшә]]қәеи ахәшәтәыгатәи егьырҭи аҵиаақәеи [[Лексикографический порядок|алфавитла]] еишьҭаиргылеит, дрыхцәажәеит, урҭ ирылан 300 раҟара иҿыцу аҵиаақәа. Арабцәа рмедицинатә дыррақәа еидикылеит Багдадтәи [[Шерсть (материал)|ахәы]]шәтәырҭа аԥҟаҩы [[Ар-Рази, Абу Бакр Мухаммад|Муҳаммад ал-Рази]] (865—925) [[Ибн Сина|ибн Сина Абу Али]] (Авиценна; 980—1037) иҩымҭа «Амедицина аԥҟараԥҵәа» XII—XVII ашәышықәсақәа рзы Мраҭашәаратәи Европатәи ахәышәтәҩцәа рзы лассы-лассы рхы иадырхәоз шәҟәны иҟалеит. [[офтальмология|Арабтә офтальмологиа]] [[глаз|абла]] аилазаашьа иазкны иамаз адыррақәа иахьатәиқәа ирзаагәан. Афармакологиатә химиаҿы еиуеиԥшым аԥшаарақәа ҟаиҵеит алхимик [[Джабир ибн Хайян|Џьабир ибн Ҳаиан]] (721—815). Арабцәа еиуеиԥшым атәылақәа рыжәларқәа, Мраҭашәаратәи Европагьы уахь иналаҵаны, [[железо|аиха]], [[Сталь|аџыр]], [[Кожа|ацәа]], ахәы, уҳәа рыла иҟаҵаз иҿыцу аалыҵқәа рӡыргара рҽазыршәеит, Китаиаа ирымарыԥсахит [[компас|акомпас]], ахәшә, [[Бумага|ақьаад]], Мраҭашәаратәи Европаҟа иаларгалеит [[Конопля|амарихуана]], [[рис|абанҭ]], аџьынџь, [[Тутовый шелкопряд|амжәатә ҟанҷ]], [[индиго]] ашәыга; [[хлопчатник|абамба]] акультура [[Китаи|Китаинтәи]] ирымаԥсахны Мраҭашәараҟа хараӡа ирыладырҵәеит; раԥхьаӡа акәны урҭ [[Сахароза|аҟарымш шьақар]] аарыхра иалагеит, насгьы хыԥхьаӡара рацәала [[Садоводство|абаҳчатәи]] [[Сельскохозяйственные культуры|ақыҭанхамҩатәи ҵиаақәа]] акклиматизациа рзыруит.
Аҭоурыхтәи агеографиатәи ҭҵаарадыррақәа рыҿиараҿы акырӡа аиӷьтәрақәа ҟаҵоуп. [[Аль-Вакиди]] (747—823), [[Аль-Балазури]] (820—892) ирыҩит арабцәа раԥхьатәи риааирақәа рҭоурых, [[Мухаммад ат-Табари|Муҳаммад ал-Табари]] (838—923), [[Аль-Масуди]] (дыԥсит 956 шықәсазы), [[Ибн Кутайба|Ибн Кьутаибеи]] (IX ашәышықәсазы) азеиԥш ҭоурых иазку адыррақәеи еиуеиԥшым ажәларқәа рыԥсҭазаара иазку акрызҵазкуа адыррақәеи еизыргеит. Арабтә ҵарауааи, аныҟәаҩцәеи, аҭиҩцәеи [[Мсыр|Мысра]], [[Џьамтәыла]], [[Индиа|Индиа]], [[Цейлон|Цеилон]], [[Индонезиа|Индонезиа]], [[Китаи|Китаи]], [[Западная Европа|Мраҭашәаратәии]] [[Восточная Европа|Мрагыларатәии]] Европа атәылақәа рахь рныҟәарақәа раан аинтерес зҵоу аинформациа аанрыжьит, урҭ рҿы, ҷыдала, Мрагыларатәи аславианцәа ([[Русь (народ)|аурысцәа]]) есыҽнытәи рыԥсҭазаара иазку акрызҵазкуа адыррақәа ыҟан. Абарҭ аусумҭақәа рҿы еиҭаҳәоуп аславиантә ҳәынҭқаррақәа [[Куябия|Куиабиа]] (Киев), [[Славия|Славиа]] (Новгород), [[Арсания|Артаниа]]; Аль-Масуди аӡбахә иҳәоит Саклаик напхгара ззиуаз Астарбрантәи аҳра, Дулеба напхгара ззиуаз Ванџь-Слава аҳра; урҭ аӡбахә рҳәоит славиантәи ажәларқәа зхьыԥшыз [[Маджак|Маџьак]] напхгара ззиуаз [[Волыняне|Волыниан]] (Волын) аҳра аӡбахә. [[Ибн Фадлан]], [[Ибн Русте|Ибн Руст]] (Ибн-Даста) аславянцәа рыԥсҭазаареи, рҵасқәеи, рымаҭәеи, русқәеи ирызкны анҵамҭақәа ҟарҵеит. [[Ибн Хордадбех]] аславианцәа [[Средняя Азия|Абжьаратәи Азиеи]] [[Багдад|Багдади]] рҟынӡа излацоз амҩақәа адырбеит. [[Ибрагим ибн Якуб|Ибн Иақәыб]] далацәажәеит Мрагыларатәи аславианцәеи егьырҭ ажәларқәеи ирыбжьаз ахәаахәҭра. Арабтәи авторцәа аславианцәа, иаҳҳәап, [[Святослав|Свиатослав]], [[Хазары|аҳазарцәеи]] [[Булгары|абулгарцәеи]] рахь ржәыларақәа ирызку адыррақәа аадырԥшуеит. Арабцәа [[Киев|Киев рдыруан]] Куиаба ма Куиава ҳәа. 1150-1153 шықәсазы Киев(«gurud Küjaw») хынтә даҭааит аҭиҩы Абу Ҳамид, уи Урыстәылатәи аҭитә маҭәахәқәа, абанкнотақәа ([[Белка|аеш цәақәа]]), уҳәа убас иҵегьы ртәы далацәажәоит. Аҭуџьарцәеи аныҟәаҩцәеи рдыррақәа шьаҭас иҟаҵаны араб ҵарауаа ишьақәдыргылеит ирдыруаз адунеи ахсаала. Ииашоу адыррақәа инарываргыланы араб ҵарауаа русумҭақәа рҿы иуԥылоит имаҷымкәа афантастикатә хыҭҳәаақәа<ref>{{БСЭ3|статья=Арабская культура}} // [[Большая советская энциклопедия]].— М.: Советская энциклопедия. 1969—1978.</ref>.
;Византиа
;[[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериаҿы]] ажәытәтәи аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи рыҿиара иалагеит IX ашәышықәса агәҭаны аепископ [[Лев Математик]] ихаан. Уаҟа [[Магнавра|Магнавра аҳҭынраҿы]] иаадыртит [[Константинопольский университет|иреиҳау ашкол]], уи арҵаҩцәа аберҭыԥқәа рҿы иҵәахыз ажәытә шәҟәқәа реизгара иалагеит. Аҳҭынраҿтәи аграмматикцәа антикатә напылаҩырақәа рыла иҭәыз абиблиотека ду еизыргеит, насгьы азакәан, аҭоурых, агрономиа ирызку аусумҭақәа аԥырҵеит, еиҭаргеит. Убас, ауаа ҿыцны ирдырит Платон, Аристотель, Евклид, уимоу Адгьыл шыгьежьу атәгьы<ref name="gavryushin1983">Гаврюшин, 1983.</ref>.
;
==== Алаҭын Мраҭашәара ====
[[Файл:Tycho Brahe in his laboratory.png|thumb|Тихо Браге]]Ари апериод азы аҵаратә центрқәас иҟаз аберҭыԥтә школқәа ракәын. Аха урҭ зегь раԥхьаӡа иргыланы амонахцәа рзы иҟан, насгьы аҵаратә программа зегьы рзы аԥхьашьеи Абиблиа аҵареи ракәын изызкыз. Аха иҟан ҷыдалатәи аҭагылазаашьақәа: иуахәаматәым аҭҵаарадыррақәа ҭырҵаауан Ирландиа аберҭыԥқәак рҿы, иара убасгьы еицырдыруа Вивариум аҿы (Иониатәи амшын аԥшаҳәаҿы иҟаз аберҭыԥ), уи аристократ ауриа [[Кассиодор]] VI ашәышықәса ҳара ҳеразы иаԥиҵеит.
[[Файл:Diagrammatic T-O world map - 12th century.jpg|thumb|[[Карта Т-О|Адунеи ахсаала Т-О ахсаала]]]]
Ауахәама аиҳабыра иуахәаматәым аҭҵаарадыррақәа рыгәра ргомызт. Убас, Римтәи апап [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] (инықәырԥшны 550—604 ашықәсақәа) Венатәи аепископ изиҩуан:
<blockquote>
Ҳара иҳаҳаит ԥхашьарада ҳаззымхәыцуа ажәабжь, аӡәы аграмматика иурҵоит ҳәа. Ҳара даараӡа иаҳцәымӷу ари ажәабжь даара ибааԥсу анырра ҳанаҭеит<ref name="svasyan200273">Свасьян, 2002, c. 73.</ref>.</blockquote>
Аха, абжьаратәи аамҭақәа раан, Европа раԥхьаӡа аҭҵаарадырратә дыррақәа рылазырҵәоз ауахәама анапхгаҩцәа ракәын. Убас, Испаниатәи аепископ [[Исидор Севильский|Исидор Севильиатәи]] (инықәчрԥшны 560—636 ашықәсқәа) еидикылаз антикатә аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа ренциклопедиақәа — [[Этимологии|«Аетимологиақәа»]], «Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны» — даараӡа ауаа ирылаҵәеит. Аха урҭ аусумҭақәа рыҩаӡара лаҟәын; убас, Адгьыл шыгьежьу азы аҭҵаарадырратә гәаанагара далацәажәо, Исидор иаҳа дадгылоит [[Плоская Земля|Адгьыл ҟьаҟьоуп ҳәа иҟоу архаикатә концепциа]]<ref name="mccready1996">McCready, 1996.</ref>.
Ԥыҭрак ашьҭахь Британиатәи амонах [[Беда Достопочтенный|Ҳаҭыр ӡқәу Беда (Достопочтенныи)]] (инықәырԥшны 672—735 ашықәсқәа) ииҩыз «Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны» атрактат аҩаӡара акырӡа еиҳан. Аԥҵамҭа «Аамҭа аԥхьаӡара иазкны» аҿы Беда еилыкка иаирԥшуеит Адгьыл шыгьежьу аконцепциа, уи ахархәарала иҳаилнаркаауеит аҵх алашьцареи амш алашареи реиҟарамра<ref name="north1995228">North, 1995, p. 228.</ref>. Беда астрономиа бзианы издыруаз иаҳасабалеи [[Амшаԥ|Амшаԥы амш]] ашьақәыргылара иадҳәалоу иуадаҩыз амзартә проблемазы аспециалистк иаҳасабалеи дырдыруан.
;Каролингтәи аамҭа (IX—XI ашәышықәсақәа)
Европатәи аҵарадырраҿы аԥсахра ду ҟалеит VIII ашәышықәса анҵәамҭазы, Аимператор [[Карл Великий|Карл Ду]] ихаан. Иара иҭижьыз аусԥҟала, аныхабаақәеи аберҭыԥқәеи рҿы ашколқәа реиҿкааразы адҵа ҟаҵан, уаҟа адоуҳатә дыррақәа инарываргыланы ироуан иуахәаматәым адыррақәагьы. Аиҭакрақәа драԥшьгаҩын британтәи амонах [[Алкуин]], Карл адҵа ҟаиҵеит [[Ахен|Аахен]] иҟоу иҳҭынраҿы аимпериатә ҭаацәара алахәылацәа рзы ашкол («академиа») аԥиҵарц, уаҟа зхы иақәиҭу [[семь свободных искусств|быжь-ҟазарак]] рҵон: аграмматика, алогика, ариторика, астрономиа, арифметика, агеометриа, амузыка.
Раԥхьаӡа, Карл Ду иҵаратә реформа аамсҭцәа ракәын изызкыз: иааикәыршаны иҟаз ақыҭақәа рҟынтәи ахәыҷқәа аҵара ахьырҵоз аберҭыԥтә школқәа рӷьырак аркын<ref name="legoff20039">Ле Гофф, 2003, c. 9.</ref>. Ус шакәызгьы, Карл Ду иаԥиҵаз апроцессқәа ирыбзоураны ақалақьуаа рыбжьара аҵарадырра еизҳаит. Аберҭыԥтә школқәа ирыҿырԥшны, IX—XI ашәышықәсақәа рзы ақалақьтә школқәа (еиҳарак [[Собор (храм)|акафедралтә ныхабаақәа]] рҿы аус зуаз) еиҳа иҭбааз аҵаратә программақәа рыман: адинҭҵаара анаҩсангьы, зхы иақәиҭу аҟазареи иуахәамамтәым алитературеи ддырҵон. Уи абзоурала аҭҵаарадыррахь азҿлымҳара еизҳаит<ref name="eastwood2007">Eastwood, 2007.</ref>.
Европа ауааԥсыра рҭҵаарадыррақәа хыҵхырҭас ирыман ажәытә аурымтә авторцәа [[Плиний Старший|Плини]], [[Марциан Капелла|Маркиан Капелла]], [[Амвросий Феодосий Макробий|Макроби]], [[Халкидий|Халкидиа]] ренциклопедиатәи рахцәажәаратәи усумҭақәа<ref name="eastwood1997">Eastwood, 1997.</ref>. Убри аамҭазы, ари апериод аҿы иҩуаз ашәҟәыҩҩцәа ԥыҭҩык шьаҭас иргон еиуеиԥшым иаҭҵаарадырратәым, афантастикатә хыҵхырҭақәа; убас, [[Павел Диакон|Павел Диакони]], [[Ноткер Заика|Ноткер Заикеи]], егьырҭ авторцәа ԥыҭҩыки еиуеиԥшым ихыҭҳәаау аԥстәқәа шыҟоу рҳәеит, иаҳҳәап, [[Кинокефалы|ала рхы змоу ауаа]], [[минотавр|аминотаврқәа]], [[василиск|аваслискқәа]], ахы змам, шьапык змоу, блак змоу ауаа, уҳәа убас иҵегьы (арҭ ахаҵарақәа XIII ашәышықәсанӡа иҟан)<ref>{{Cite web |url=http://www.intelros.ru/2007/02/12/print:page,1,igor_fomenko_karta_mira_jeskhatologicheskijj_landshaft_srednevekovja.html |title=Фоменко И. Карта мира: Эсхатологический ландшафт Средневековья |access-date=2013-04-30 |archive-date=2007-12-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071214210718/http://www.intelros.ru/2007/02/12/print:page,1,igor_fomenko_karta_mira_jeskhatologicheskijj_landshaft_srednevekovja.html |url-status=live }}</ref>.
[[Файл:Raban-Maur Alcuin Otgar.jpg|thumb|[[Рабан Мавр]] (армарахь) [[Алкуин|Алкуини]] (агәҭаны) [[Отгар (архиепископ Майнца)|Маинцтәи аепископ Отгар]] рышәҟәқәа ирҭоит]]
Ари апериод аҿы акыр зҵазкуа хҭысны иҟалеит 847 шықәсазы анемец динҭҵааҩы, аббат [[Рабан Мавр]] ([[Алкуин]] иҵаҩы) ииҩыз 22 том змаз аенциклопедиа «Амаҭәарқәа рыԥсабара иазкны». Абжьаратәи ашәышықәсақәа рдоуҳа аныԥшит Рабан обиективла «ажәақәа рҟазшьақәеи амаҭәарқәа рыԥсабареи» рнаҩсангьы, урҭ рмистикатә еилкаара ақьырсианра иашьашәаланы иҩит. Рабан иенциклопедиа 22 том асимволтә ҵакы амоуп, Ажәытәтә Уасиаҭгьы 22 шәҟәқәы роуп иҟоу, уи алагьы иақәҿнаҭуеит, насгьы Ауасиаҭ Ҿыц [[Пропедевтика|аларҵәаратә жәалагалак]] аҳасабала иахәаԥшуеит.
Ари апериод аан имаҷыз апрофессионалтә ҵарауаа дреиуоуп, иаҳҳәар ауеит иара заҵәык иакәын иҟаз ҳәа, афранцыз монах Герберт Орилиаксктәи (инықәырԥшны 946—1003), иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы [[Сильвестр II]] ҳәа ахьӡ иҭаны Римтәи папас дҟаҵан. Герберт Испаниаҟа иныҟәараан арабтәи аҵарауаа ирҿиҵаауан астрономиеи аматематикеи. [[Реймсский собор|Реимстәи акафедралтә ныхабаа]] аҟны иҟаз ақалақьтә школ аҿы рҵаҩыс аус иуан, иара ихы иаирхәон ихаҭа иаԥиҵаз, насгьы зхаҭабзиара еиӷьитәыз астрономиатә мыругақәа. Герберт [[абак|абака]] ахархәара еиҭеиҭеит, [[арабские цифры|арабтә цифрақәеи]] (Испаниа даныҟаз ииҵаз) насгьы [[десятичная система счисления|жәаба-жәабалатәи ахыԥхьаӡаратә асистемеи]] аматематикатә ԥхьаӡаарақәа рпрактикаҿы ахархәара аиҭеит.
Ари апериод азы [[схоластика|асхоластика]] ӷәӷәала аҿиара иалагеит, уи [[Откровение|Аатра]] мацара акәымкәа, логикала ахшыҩҵакқәа шьаҭас измоу динҭҵааран. Ари ахырхарҭа ахаҭарнакцәа рахь иаҵанакуеит [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериуген]] (инықәырԥшны 810—878), [[Ансельм Кентерберийский|Ансель Кентербериисктәи]] (1033—1109), [[Беренгар Турский|Беренгар Турсктәи]] (инықәырԥшны 1000—1088), [[Иоанн Росцелин]] (инықәырԥшны 1050—1122).
Аха уи аамҭазы аҭҵаарадырреи иуахәаматәым афилософиеи рҿагылара ӷәӷәақәа ыҟан. Ари аиҿкаара напхгаҩыс даман XI ашәышықәсазы анырра ду змаз Италиатәи адинхаҵаратә усзуҩы, акардинал [[Пётр Дамиани|Петр Дамиани]] (1006/1007—1072). Иара иҳәеит:
<blockquote>
Избан ақьырсианцәа аҭҵаарадырра зырҭаху? Амра рбарц азы арлашага адыркуама<ref name="svasyan20027374">Свасьян, 2002, c. 73-74.</ref>? ...[[Платон]] аԥсабара амаӡақәа ҭиҵаауеит, апланетақәа рорбитақәа шьақәиргылоит, аеҵәақәа рныҟәарақәа иԥхьаӡоит — сара абарҭ зегьы мап рцәыскуеит. [[Пифагор]] Адгьыл асфераҿы апараллельқәа ааирԥшуеит — сара уи ҳаҭыр ақәысҵом... [[Евклид]] игеометриатә фигурақәа ирызку ауадаҩрақәа дыриааирц даҿуп — сара уигьы мап ицәыскуеит<ref name="zhilson2010178179">Жильсон, 2010, c. 178-179.</ref>.
</blockquote>
Логикала ишьақәырӷәӷәамшәа убозаргьы Дамиани итрактат «Анцәа зегьы зымчу» аҿы иҳәоит Анцәа иҭахызҭгьы ииасхьоу аамҭагьы иԥсахыр илшоит ҳәа. Аҭҵаарадырра аҿиареи уи аҟазаареи логикада иахьзыҟамло азы, ари атезис аҭҵаарадырреи иааизакны арационалтә дырреи рыҿиара аанкылара алнаршоит.
;XII ашәышықәса Аренессанс
XII ашәышықәсазы акультура еиҳа иуахәаматәым аҟазшьа аиуит, уи аԥхьатәи аамҭазы аасҭа. Ари апериод азы Европатәи акультуратә ԥсҭазаараҿы акыр зҵазкуа аԥсахрақәа ҟалеит: [[Ваганты|авагантцәа рпоезиа]] ацәырҵра, [[Король Артур|аҳ Артур ицикл]], [[Тристан и Изольда|Тристани Изольдеи рлегенда]] реиԥш иҟоу еицырдыруа алитературатә усумҭақәа раԥҵара, архитектураҿы астиль ҿыц — [[Готика|аготика]] аҿиара. Асхоластика еиҳа-еиҳа аҿиара аиуит, еиҳарак [[Пьер Абеляр|Пьер Абеларди]] [[Гильберт Порретанский|Гильберт Порретантәии]] реиԥш иҟоу ахьӡқәа рыла. Афилософцәа антикатә ҭынхахьы рхы дырхеит. XII ашәышықәса алагамҭазы инхоз афранцыз хәыцҩы [[Бернар Шартрский|Бернар Шартртәи]] ишиҳәаз ала,
<blockquote>
Ҳара адауцәа рыжәҩахырқәа ирықәлаз аҵанаа ҳауп. Ҳара урҭ раасҭа еиҳаны ихараны иаҳбоит, ус изаҳбо ҳаблақәа еиҳа иҵаруп, ҳара ҳхаҭа ҳҳаракуп азы акәӡам, урҭ ҳашьҭыхны рыҩаӡара дуқәа рҟынӡа ҳахьхаргалаз азы ауп<ref name="legoff200313">Ле Гофф, 2003, c. 13.</ref>.</blockquote>
Аиҭакра бзиақәа аҭҵаарадыррагьы ианырит.
XII ашәышықәса аламҭалазы Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәала]] аҭҵаарадырратә литература ыҟамызт ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аха, X—XI ашәышықәсақәа рзы европаа џьоукы адыррақәа рырҳаразы ныҟәара Испаниаҟа ицеит, уаҟа Арабтә дунеи аҭҵаарадырратә центр дуқәа ыҟан (ҿырԥштәыс иаагозар, [[Сильвестр II|Герберт Орильяксктәи — анаҩс Римтәи апапа Сильвестр II]]). Урҭ рыҩныҟа ихынҳәит зыхә ҳараку араб бызшәала иҩыз ашәҟәқәа рыманы, урҭ иаразнак алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит. Ажәытә бырзен ҵарауаа русумҭақәагьы налаҵаны, арабтә аҭҵаарадырратә литература аиҭагаратә процесс ӷәӷәа XII ашәышықәсазы иалагеит. Ари аиҿкаараҿы зегь реиҳа активра аазырԥшуаз [[Толедо]] аус зуаз Италиатәи [[Герард Кремонский|Герардо Кремонсктәи]] (инықәырԥшны 1114—1187) иакәын, уи аматематика, астрономиа, аоптика, афилософиа, амедицина ирызку ашәҟәқәа 70 инареиҳаны араб бызшәа аҟынтәи алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит. Урҭ рҟны иҟан [[Птолемей, Клавдий|Птолемеи иҩымҭа]] [[Альмагест|«Альмагест»]], Евклид иҩымҭа [[Начала Евклида|«Алагамҭа», Аристотель]] иҩымҭақәа [[Физика (Аристотель)|«Афизика»]], «Ажәҩан иазкны», насгьы егьырҭ аԥсабараҭҵааратә трактатқәа, [[Архимед]] иҩымҭа «Агьежь ашәара иазкны», [[Гиппократ|Гиппократи]] [[Гален|Галени]] рмедицинатә трактатқәа, иара убас аԥсылман ҵарауаа [[Сабит Ибн Курра|Сабит ибн Корра]], [[Аль-Кинди|ал-Кинди]], [[Ибн Сина|Авиценна]], [[ибн ал-Хайсам|ал-Хаисам]], [[ал-Фараби|ал-Фараб]], [[Ар-Рази, Абу Бакр Мухаммад|ар-Раз]] русумҭақәа.
[[Файл:Woman teaching geometry.jpg|thumb|Аделард алаҭын бызшәахьы еиҭеигаз [[Начала Евклида|Евклид иҩымҭа «Алагамҭа»]] [[Фронтиспис|афронтиспис]]]]
Араб бызшәа аҟынтә алаҭын бызшәахьы еиҭазгоз иналукааша аӡә иакәын англыз философ, аныҟәаҩҩ [[Аделард Батский|Баттәи Аделард]] (инықәырԥшны 1080—1160). Иара араб бызшәа аҟынтәи алаҭын бызшәахьы еиҭеигеит [[Евклид]] иҩымҭа «Алагамҭа» насгьы [[ал-Хорезми]] иҩымҭа «Зидж» (астрономиатә ҭаӡҩырақәа астрономиа атеориатә хәҭа иацны), раԥхьаӡа акәны Европа ауааԥсыра [[Тригонометрия|атригонометриа]] иабаирдырит. [[Сицилия|Сицилиагьы]] аус ауан аиҭагаҩцәа рышкол.
XI ашәышықәсазы асхоластика ашьаҭаркҩцәа руаӡәк [[Ансельм Кентерберийский|Ансель Кентербериисктәи]] иҳәеит Анцәа иҟазшьа бзиақәа ирылҵшәаны ишьақәиргылаз аԥсабара аиҿкаара шимԥсахуа ала ажәа шьҭеиҵеит, убри алагьы хатәгәаԥхарала ихатәы мчра аԥкра азиуит ҳәа. Анаҩс [[Пьер Абеляр|Пьер Абеларгьы]] уи аҩыза агәаанагара дадгылон: адунеи анишаз, Анцәа аԥсабара иаҭахыз зегь аиҭеит, убри аҟынтә уажәы уи аҟазааразы Ҳазшаз иҟынтә анырра аҭахӡам<ref name="dales1980536">Dales, 1980, p. 536.</ref>. XII ашәышықәса алагамҭазы афилософиатә концепциа ҭбаахеит, уи инақәыршәаны адунеи, Анцәа ишишазгьы, анаҩс иара ахатә (Анцәа иаиҭаз) азакәанқәа рышьаҭала аҿиара аиуит; Анцәа ихаҿсахьала, иеиԥшны иишаз ауаҩы ахшыҩ иоуеит, уи абзоурала урҭ азакәанқәа рдырра илшоит, насгьы рационалла зеилыркаара алымшо аҭагылазаашьақәа раан Анцәа ииашаҵәҟьаны иҽалаирхәит ҳәа еилкаатәуп. Ари ахырхарҭаҿы зегьы раасҭа улаԥш иҵашәо ахаҭарнакцәа дыруаӡәкуп [[Аделард Батский|Баттәи Аделард]], уи иусумҭа «Аԥсабаратә зҵаарақәа» аҿы иааирԥшит<ref name="grant20016972">Grant, 2001, p. 69—72.</ref>. Ари ахәаԥшышьа еилыкка иааԥшит [[Шартрская школа|Шартртәи ашкол]] аԥсабаратә философцәа русумҭақәа рҿы<ref name="stiefel1977">Stiefel, 1977.</ref><ref name="legoff20034445">Ле Гофф, 2003, c. 44-45.</ref> — [[Гильом Конхезий|Конштәи Гильом]], [[Тьерри из Шартра|Шартртәи Тьерри]], [[Бернард Сильвестр|Сильвестртәи Бернар]]. Шартртәи ахәыцҩцәа адунеи аҿиара ииашаҵәҟьаны анцәа иҽалаирхәуам ҳәа [[Натурализм (философия)|аԥсабаратә концепциақәа]] шьақәдыргылеит.
[[Пьер Абеляр|Абеларди]], [[Аделард Батский|Аделарди]], [[Шартрская школа|Шартртәи ашкол]] аԥсабаратә философцәеи ррационалисттәи рнатуралисттәи хәаԥшышьақәа аконсервативтә динхаҵаратә усзуҩцәа ӷәӷәала ирықәыӡбон. [[Гильом Конхезий|Конштәи Гильом]] урҭ рыӡбахә иҳәоит иусумҭа «Адунеи афилософиа» аҟны:
<blockquote>
Урҭ рхаҭақәа аԥсабара амчқәа рыздырӡом, насгьы ауаа зегьы урҭ реиԥш амчқәа рзымдыруазар рҭахуп; урҭ ирҭахӡам аӡәы аҭҵаарақәа мҩаԥигарц, аха еиӷьыршьоит анхацәа реиԥш рыгәра ҳгалар, зегьы зыхҟьо аԥсабаратә мзызқәа ҳарзымҵаарц. Аха, ҳара иаҳҳәоит, зегьы зыхҟьо ҭҵаатәуп ҳәа... Аха абарҭ ауаа... аӡәы аҭҵаара иҽалаирхәуеит ҳәа рдыруазар, деретикуп ҳәа рыладырҵәоит<ref name="grant200174">Grant, 2001, p. 74.</ref><ref name="lindberg1992200">Lindberg, 1992, p. 200.</ref>.</blockquote>
Аортодоксцәа рнапхгаҩы иакәын абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы зегь реиҳа анырра змаз адинхаҵаратә усзуҩцәа ируаӡәкыз аббат [[Бернард Клервоский|Бернар Клервосктәи]]. Бернар ӷәӷәала дақәыӡбон адырра ахаҭазы аԥсабара адырра, иара убасгьы ахшыҩ ацхыраарала адин ахаҭа аҵакы аилкаара аҽазышәарақәа зегьы. Иара иоуп ихьыԥшым ахәыцра аазырԥшуаз афилософцәа ([[Пьер Абеляр|Пьер Абелиари]] [[Гильберт Порретанский|Гильберт Порретансктәи]]) ирҿагыланы еиуеиԥшым аинквизициатә процессқәа аԥызҵаз, уи акатоликра аҳәаақәа ирҭагӡазаргьы<ref name="sokolov1979184185">Соколов, 1979, c. 184-185.</ref>. Бернар иҩызцәа руаӡәк [[Гильом Конхезий|Конштәи Гииом]] аересиа дахаҭарнакуп ҳәа ахара идиҵеит.
;Асхоластика
Атеологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аҟаҵаразы, асхоластцәа аҭҵаарадырра закәу иазку азҵаара анаҩсангьы, уи ыҟазар захәҭоу азҵаара ықәдыргылеит. Адырраҿы уи аҵаки аусуреи реиҩдыраара аҭахуп ҳәа иазнеиуан асхоластцәа. Урҭ рзы уи аиԥшымра ԥсахшьа амамызт, избан акәзар уи аҩыза азнеишьа рыԥшааит ахаҵараҿы, уаҟа аобиективтәи асубиективтәи аганқәа еиларҩашьатәым. Ақьырсиан динхаҵара аҵакы узыԥсахуам, аха ишхарҵои уи аҵакы аилкааратә шьақәгылашьақәеи ахаҵаҩцәа реиуеиԥшымра инақәыршәаны рҽырыԥсахуеит.
Асхоластцәа излазгәарҭо ала, аҭҵаарадырра маҭәарс ирыԥхьаӡо амаҭәарқәа рхаҭақәа ракәӡам, амаҭәарқәа рҿы иҟоу изеиԥштәиу, ихымԥадатәиу амаҭәарқәа роуп. Адырра, ацәанырратә еилкаарала ишҳанаҭо ала, аҵакы ахала акәымкәа, апрактикатә ҭахрақәа рҵакы мацароуп иамоу. Ари аилкаара аҟынтәи даҽа дыррак ҳауеит, аҭҵаарадырра хырхарҭас иамоуп азеиԥш еилкаара, аха аобиектс ирымоу азеиԥш еилкаара акәӡам, урҭ рыла изызхәыцуа амаҭәарқәа роуп: алогика уахь иаламҵакәа. Арҭ реиԥш иҟоу аилкаарақәа аҭҵаарадырра ииашоу аҵакы анаҭоит. Аха, ари ззаҳҳәар ҳалшо абжьаратәи аамҭақәа рзы иҟаз ахәыцра - [[Реализм (философия)|ареализм]] захьӡу ахырхарҭа мацаразы ауп: асхоластикатә реализм ииашаҵәҟьаны амаҭәарқәа рҿы иҟоу азеиԥш еилнакаауеит, егьи, иаҿагылоу ахырхарҭа — [[номинализм|аноминализм]] — аилкаареи, ажәақәеи, ахьӡқәеи мацара роуп адырра аҵакы ҳәа иаԥхьаӡоит. Ахԥатәи алҵшәа — аҭҵаарадыррақәа рацәоуп, урҭ робиектқәа ракәны иҟалар зылшо ахьырацәо азы. Аҭҵаарадырра асхоластика иахәҭакны агәаԥхашәатә ҵакы арҭон, уи алагьы аҭҵаарадырра зыҟалар акузеи ҳәа иқәгылаз азҵаара аҭак ҟарҵон.
;Аиҭарҿиара
[[Эпоха Возрождения|Аиҭарҿиара аамҭа]], еиуеиԥшым аганқәа рыла VI ашәышықәса ҳера ҟалаанӡа иҟалаз ареволиуциа иаҿурԥшыр алшоит, аемпирикатәи адогматика аҟынтәи зхы иақәиҭу арационалисттә ҭҵаарақәеи рахь аиасра ҟалеит. Уи азы ацхыраара ҟанаҵеит [[Изобретение (право)|акьыԥхьра аԥҵара]] (XV ашәышықәса азбжазы), ԥхьаҟатәи аҭҵаарадыррақәа рзы ашьаҭа ӷәӷәала иарҭбааит. Зегь раԥхьаӡа иргыланы, агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рышьақәгылара, мамзаргьы studia humana (атеологиа иаҿырԥшны — studia divina ҳәа изышьҭаз); XV ашәышықәса азбжазы [[Валла, Лоренцо|Лоренцо Валла]] иҭижьуеит атрактат [[О подложности Константинова дара|«Константин иҳамҭа аԥаршеира иазкны»]], убас ала атекстқәа рыҭҵаарадырратә сахьа ашьаҭа шьақәиргылоит; шәышықәса рышьҭахь, [[Скалигер, Иосиф Юстус|Скалигер]] [[хронология|аҭҵаарадырратә еишьҭагылашьа]] ашьаҭа шьақәиргылеит.
Убри аан, ирласны аемпирикатә дырра ҿыцқәа реизгара мҩаԥысуеит (еиҳарак аиспанцәа Америка анаадыртыз ашьҭахьи, насгьы [[Великие географические открытия|апортугалцәа ргеографиатә аартрақәа дуқәа репоха]] алагамҭеи), аклассикатә традициа иааннажьыз адунеи асахьа даҽа блалак ала уахәазырԥшуаз. [[Коперник]] итеориагьы уи ӷәӷәала иаԥырхагоуп. [[История биологии#Возрождение|Абиологиеи]] ахимиеи рахь азҿлымҳара еиҭаҿиоит<ref>''[[:en:Allen Debus|Debus A.]]'' Man and Nature in the Renaissance. Cambridge: Cambridge Univ. Pr., 1978.</ref>.
=== Иахьатәи аҭҵаарадырра аира ===
[[Файл:1543, Andreas Vesalius' Fabrica, Base Of The Brain.jpg|thumb|[[Везалий, Андреас|Везали]] анатомиа еиҭеирҿиеит]]
Иахьатәи [[эксперимент|аексперименталтә]] [[естествознание|ԥсабаратә ҭҵаарадырра]] ианалага XVI ашәышықәса анҵәамҭазы ауп. Уи ацәырҵра шьаҭас иаиоуит [[Реформация|апротестанттә реформациеи]] [[Контрреформация|акатоликтә контрреформациеи]], абжьаратәи аамҭақәа рзы адунеихәаԥшышьа ашьаҭақәа ахьынӡаиашоу азҵаара шьҭыхын. [[Лютер|Лутери]] [[Кальвин|Кальвини]] адинхаҵаратә доктрина шырыԥсахыз еиԥш, [[Коперник|Коперники]] [[Галилей, Галилео|Галилеои]] русумҭақәа [[Птолемей|Птолемеи иастрономиа]] мап ацәнакит, [[Везалий, Андреас|Везалии]] ишьҭанеицәеи русумҭақәа ахәшәтәраҿы акырӡа аԥсахрақәа аланагалеит<ref>Precise titles of these landmark books can be found in the collections of the [[Library of Congress]]. A list of these titles can be found in [[Leonard C. Bruno]] (1989), ''The Landmarks of Science''. ISBN 0-8160-2137-6</ref>. Абарҭ ахҭысқәа ирыбзоураны иалагеит иахьа [[научная революция|аҭҵаарадырратә револиуциа]] ҳәа изышьҭоу апроцесс.
[[Файл:GodfreyKneller-IsaacNewton-1689.jpg|thumb|[[Ньютон, Исаак|Ниутон, Исаак]]]]
Аҭҵааратә методологиа ҿыц атеориатә ҵаҵӷәы [[Бэкон, Фрэнсис|Франсис Бекон]] итәуп, уи иҩымҭа [[Новый органон|«Органон ҿыц»]] аҿы атрадициатә [[дедукция|дедуктивтә знеишьа]] ацәхьаҵра шьақәирӷәӷәеит (азеиԥш — гәынхәҵысҭалатәи агәаанагара мамзаргьы авторитеттә ӡбара аҟынтәи хаҭалатәи, даҽакала иуҳәозар, фактлатәи ахь) [[Индуктивное умозаключение|аиндуктивтә знеишьахь]] (хаҭалатәи — аемпирикатә факт — аҟынтәи азеиԥш ахь, даҽакала иуҳәозар, азакәанеиҿкаашьахь). [[Декарт]], ҷыдала [[Ньютон, Исаак|Ниутон]] рсистемақәа рыцәырҵра — аҵыхәтәантәи аексперименталтә дыррақәа шьаҭас ирыман — [[Новое время|иахьатәи аамҭазтәи аҭҵаарадырреи]] ажәытәтәи абжьаратәи аамҭақәа рытрадициеи аиҟәыҭхара иалҵшәахеит. 1687 шықәсазы [[Математические начала натуральной философии|«Аԥсабаратә философиа аматематикатә алагамҭақәа»]] ркьыԥхьра аҭҵаарадырратә револиуциа акульминациа акәын, насгьы Мраҭашәаратәи Европа уаанӡа иҟамлацыз аҭҵаарадырратә ҭыжьымҭақәа рахь аинтерес аизырҳара цәырнагеит. Ари апериод аҿы инхоз егьырҭ аҵарауаа рҟынтә, [[Браге, Тихо|Браге]], [[Кеплер, Иоганн|Кеплер]], [[Галлей, Эдмунд|Галлеи]], [[Браун, Томас (писатель)|Браун]], [[Гоббс, Томас|Гоббс]], [[Гарвей, Уильям|Гарвеи]], [[Бойль, Роберт|Боил]], [[Гук, Роберт|Гук]], [[Гюйгенс, Христиан|Гиуигенс]], [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]], [[Паскаль, Блез|Паскаль]] аҭҵаарадырратә револиуциаҿы рлагала ду ҟарҵеит.
;[[Эпоха Просвещения|Аҵарадырра аамҭа]]
XVII ашәышықәса, «Ахәыцра аамҭа» ԥсахын XVIII ашәышықәса, «Аҵарадырра аамҭа» ала. [[Ньютон, Исаак|Ниутон]], [[Декарт]], [[Паскаль, Блез|Паскаль]], [[Лейбниц, Готфрид Вильгельм|Леибниц]] иаԥырҵаз аҭҵаарадырра ашьаҭала, иахьатәи [[Аматематика|аматематика]], [[естествознание|аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] рыҿиара иацырҵеит [[Франклин, Бенџьамин|Франклин]], [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Ломоносов]], [[Эйлер, Леонард|Еилер]], [[Леклер де Бюффон, Жорж-Луи|де Биуффон]], [[Д’Аламбер, Жан Лерон|д'Аламбер]]. Ирацәаны [[энциклопедия|аенциклопедиақәа]] аԥҵан, [[Дидро]] [[Энциклопедия, или толковый словарь наук, искусств и ремёсел|«Иенциклопедиагьы»]] уахь иналаҵаны, аҭҵаарадырра аларҵәара аиуит.
Аԥсабараҭҵаараҿы иҟалаз аҭҵаарадырратә револиуциа [[Афилософиа|афилософиеи]] [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәеи]] рҿы аԥсахрақәа аанагеит, урҭ рыҿиара адинҭҵааратә еимакқәа ирыдҳәаламызт. [[Кант|Канти]] [[Юм, Дэвид|Иуми]] идинтәым афилософиа ауасхыр шьҭарҵеит, [[Вольтер|Вольтери]] [[атеизм]] аларҵәареи ауааԥсыра рзы афилософиатә зҵаарақәа рыӡбара ауахәама зынӡа иаҟәырыҭхеит. [[Адам Смит]], [[Давид Рикардо]] русумҭақәа рыла иахьатәи [[экономика|аекономика]] ашьаҭа шьҭарҵеит, [[американская революция|Америкатәии]] [[Великая французская революция|Франциатәии ареволиуциақәа]] рыла адунеи аҿы иахьатәи аполитикатә еиҿкаара ашьаҭа шьақәдыргылеит.
=== Иахьатәи аҭҵаарадырра ===
[[Файл:James clerk maxwell.jpg|thumb|[[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]]]]
XIX ашәышықәсазы ауп аҭҵаарадырра азанааҭтә ҟазшьа анаиуз, насгьы [[учёный|«аҵарауаҩ»]] ҳәа аилкаара аҵара змаз ауаҩы изы мацара акәымкәа, аҵара змаз ауаа рыхәҭак [[профессия|рзанааҭ]] ауп ҳәа аанаго иалагеит. Ари апериод аан, ҳаамҭазтәи аҭҵаарадырра аинститут хадақәа шьақәгылеит, ауаажәларраҿы аҭҵаарадырра иааннакыло ароль еизҳацыԥхьаӡа, аҳәынҭқаррақәа русура аганқәа жәпакы рҿы уи аҵак ҷыда аанакылеит. Абарҭ апроцессқәа амч ду рынаҭеит [[промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]], уаҟа аҭҵаарадырратә дыррақәеи [[Атехнологиа|атехнологиатә ҿиарақәеи]] еилаҵәеит. Атехника аҿиара аҭҵаарадырра аҿиара иацхрааит, аҵыхәтәантәи, анаҩс, атехнологиа ҿыцқәа рзы ашьаҭа аԥнаҵеит.
==== [[Естественные науки|Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа]] ====
;[[Физика|Афизика]]
[[Файл:Albert Einstein Head.jpg|thumb|[[Еинштеин, Алберт|Еинштеин, Альберт]]]]
[[Файл:Trinity Test Fireball 25ms.jpg|thumb|[[Тринити (испытание)|Атомтә бомба]] раԥхьатәи аԥжәара]]
[[Физика|Афизика]] аҿиара аиуит [[Наука Средневековья|абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан [[Наука в средневековом исламском мире|Мрагылараҟны аԥсылманцәа рҿы]]. Аԥсылман ауриа афизик, аԥсабаратә философ [[Абу-ль-Баракат аль-Багдади|Абуль Баракат Натанель]] [[Научный метод|аҭҵаарадырратә метод]] дадгылан, насгьы [[эксперимент|аԥышәарақәа рымҩаԥгара]] акырӡа аҵанакуеит ҳәа иԥхьаӡон<ref>{{книга|автор=Shlomo Pines|заглавие=Studies in Arabic versions of Greek texts and in mediaeval science|издательство=[[Brill Publishers]]|год=1986|том=2|страницы=339|isbn=965-223-626-8}}</ref>. Иара иҩит ашәҟәы «Китаб ал-Му'табар», уаҟа [[Аристотель|Аристотель ифизикеи]] ифилософиеи дрықәыӡбон, иахьатәи аконцепциақәа ирзааигәоу аконцепциақәа аԥиҵеит.
Уи абжьаратәи аамҭақәа рзы амеханикатә ҵысра атеориа аҿиараҿы алагала ду ҟаиҵеит<ref name="Gutman2">{{книга|автор=Oliver Gutman|заглавие=Pseudo-Avicenna, Liber Celi Et Mundi: A Critical Edition|издательство=[[Brill Publishers]]|год=2003|страницы=193|isbn=90-04-13228-7}}</ref> — [[Теория импетуса|аимпетус атеориа]]. [[Механическое движение|Аҵысра иазкны]] Натанел агәра ганы дыҟан: «Икаҳауа амаҭәарқәа рырццакра аилыркаара рыдгалахоит [[сила|амч]]хара аизырҳара аизгарала, уи еишьҭанеиуа аццакра аманы». Ари аклассикатә механика азакәан ауп — еиԥмырҟьаӡакәа аус зуа амч аццакыра цәырнагоит. Абуль Баракат Натанел итеориа иаанарԥшит аҵысреи, аццакыреи, арццакыреи рыбжьара иҟоу аиԥшымра, амчи арццакыреи еицеиҟароуп, амчи аццакыреи мап<ref>{{книга|автор=Shlomo Pines|заглавие=Studies in Arabic versions of Greek texts and in mediaeval science|издательство=[[Brill Publishers]]|год=1986|том=2|страницы=203|isbn=965-223-626-8}}</ref><ref>[[Alistair Cameron Crombie|Crombie, Alistair Cameron]], ''Augustine to Galileo 2'', p. 67.</ref><ref name="Gutman2" />.
[[Абу-ль-Баракат аль-Багдади|Абуль Баракат Натанел]] Аристотель [[Аамҭа|аамҭа «аҵысра ашәага»]] ҳәа иконцепциа дақәыӡбеит, аамҭа «аҟазаара ашәага» ҳәа иазиԥхьаӡеит<ref name="Langermann">{{книга|автор=Y. Tzvi Langermann|заглавие=Islamic Philosophy|ссылка=http://www.muslimphilosophy.com/ip/rep/J008.htm|издательство=[[Routledge Encyclopedia of Philosophy]]|год=1998}}</ref>.
[[Гравитация|Агравитациа]] аклассикатә теориа [[Исаак Ньютон|Ниутон]] иаԥиҵеит. Абас еиԥш иҟоу афымцеи амхылдызи ирызку атеориа цәырҵит XIX ашәышықәсазы [[Фарадей, Майкл|Фарадеи]], [[Ом, Георг Симон|Ом]], [[Максвелл, Джеймс Клерк|Максвелл]] русумҭақәа рыбзоурала.
XX ашәышықәса алагамҭазы афизикаҿы ареволиуциа ҿыцк ҟалеит. Ниутон иклассикатә механика агхақәа ааԥшит, насгьы уи ахархәара аԥкра аиуит. Амикродунеи афеноменқәа рыхцәажәаразы, [[Планк, Макс|Макс Планки]] [[Бор, Нильс|Нильс Бори]] [[квантовая механика|акванттә механика]] ашьаҭа шьҭарҵеит, насгьы алашара аццакыра иаҿырԥшуа ахареи аццакыра дуқәеи рзы [[Альберт Эйнштейн|Альберт Еинштеин]] [[теория относительности|азыҟашьара (относительноть) атеориа]] аԥиҵеит. 1920-тәи ашықәсқәа раан, акванттә теориа аппарат [[Гейзенберг, Вернер Карл|Геизенберги]] [[Шрёдингер, Эрвин|Шредингери]] идырҿиеит, аԥышәараҿы иубо аелементартә ҟәырҷахақәа рхымҩаԥгашьа иашарала ирхцәажәарц азы, насгьы [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Едвин Хаббл]] иастрономиатә гәаҭарақәа ишьақәдырӷәӷәеит ихароу агалактикақәа рхымҩаԥгашьа Еинштеин иԥҟарақәа ишрықәшәо, анаҩс уи иалнаршеит иахьа иаҳбо Адунеи аҿиара ҳзырбо [[Большой взрыв|Аԥжәара Ду атеориа]] аԥҵара.
[[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[атомная бомба|атомтә бомба]] аԥҵара иацхрааит, иалагеит аинвестициа дуқәа зҭахыз афизикатә ԥышәарақәа, амашьына дуқәа раԥҵара, насгьы иаҭаххеит аҵарауаа рхыԥхьаӡара аизырҳара. Урҭ аусура рызҭоз аҳәынҭқаррақәа ракәын, урҭ арреи ааглыхреи рзы аҭҵаарадырреи атехникеи ирымоу аҵакы еилыркаауан.
;[[Химия|Ахимиа]]
Иахьатәи ахимиа аҭоурых алагоит [[Роберт Бойль|Роберт Боил]] ишәҟәы «Ахимик аскептик» (1661) ала, уи ала аҭҵаарадырраҿы [[критическое мышление|акритикала азхәыцшьа]] аметод ашьақәгылара иалагеит, иара убасгьы [[Каллен, Уильям|Каллен]], [[Блэк, Джозеф|Блак]], егьырҭ амедицинатә химикцәа русумҭақәа рыла, урҭ русураҿы ахыԥхьаӡаратә методқәа инарҭбааны рхы иадырхәон. Анаҩстәи акыр зҵазкуа ашьаҿа ҟаиҵеит [[Лавуазье, Антуан Лоран|Антуан Лавуазие]], уи аамҭазы иҟаз [[флогистон|афлогистон атеориа]] мап ацәкны, абылра аҵәыҵәритә теориа аԥиҵеит, [[закон сохранения массы|акапан аиқәырхара азакәан]] шьақәиргылеит (уи ихьыԥшымкәа, уи азакәангьы [[Ломоносов, Михаил Васильевич|Михаил Ломоносов]] ишьақәиргылеит).
Ари, насгьы егьырҭ ахимиатә закәанқәа рзы зегь реиҳа илогикатәу еилыркаарахеит (XIX ашәышықәса алагамҭазы [[стехиометрия|астехиометриа]] азакәанқәа ԥыҭрак шьақәдыргылеит) [[Дальтон, Джон|Џьон Далтон]] иатомтә теориа, уи инақәыршәаны амаҭәашьар ахимиатәи афизикатәи ҟазшьақәа зегь реиҳа ихәыҷу ахәҭакәа рҟазшьақәа рыла иалкаауп. Уи ашьҭахь ахимиа зегь реиҳа ихадоу аусқәа иреиуан атомтә капанқәа рышьақәыргылара, уи шьаҭас иҟаҵаны [[Дмитри Менделеев|Дмитри Менделеев]] 1869 шықәсазы адунеи азакәан хадақәа иреиуоу — [[периодический закон|апериодтә закәан]] ааиртит.
1820-тәи ашықәсқәа рзы, [[Вёлер, Фридрих|Волер]] арымӡла иҟаиҵаз ахимиатә синтез иабзоураны [[органическая химия|аорганикатә химиа]] аамҭаиалагеит. XIX ашәышықәсазы, ахимикцәа органикатә еилаҵақәак шәкы асинтез рзыруит, ашәышықәса анҵәамҭазы урҭ анаплакытә химиатә синтез азы хархәагас [[нефть|анефт]] ргеит. XX ашәышықәсазы, анефт абылтәы мацара акәымкәа, асинтетикатә материал ҿыцқәа раарыхразы хыҵхырҭаны иҟалеит, ҷыдала абеи апластмасси.
;[[Абиологиа|Абиологиеи]] [[медицина|амедицинеи]]
1847 шықәсазы Венгриатәи аҳақьым [[Земмельвайс, Игнац Филипп|Игнац Филипп Земмельвеис]] иҩызцәа ахшараиурҭахь инеиаанӡа рнапқәа рыӡәӡәарц рыдиҵеит, ари абжьгара мариа аинфекциатә чымазара иахҟьаны ахәыҷқәа рыԥсра армаҷит. Аха Земмельвеис иҟаиҵаз ахәаԥшрақәа емпирикала иахьыҟаз азы, урҭ зегьы ирыдыркыломызт, иаразнакгьы ирыламҵәеит. 1865 шықәсазы [[Листер, Джозеф|Џьозеф Листер]] [[антисептика|антисептика апринципқәа]] анаԥиҵа ашьҭахь ауп ахәышәтәраҿы [[Инфекционные заболевания|аинфекциатә чымазара аиааира]] аналыршаха.
Уи шьаҭас иамаз [[Пастер, Луи|Луи Пастер]] иҟаиҵаз аԥшаарақәа ракәын, уи [[гниение|абаара]], [[брожение|аҵәырра]], ачымазарақәа [[Микроорганизмы|амикроорганизмқәа]] ирыдиҳәалеит. 1880 шықәсазы иара илшеит [[Вакцина|аапкра зхәышәтәуа ахәшә]] аԥҵара, иара убасгьы [[Пастеризация|аиҵаршра аԥҵара]]<ref>{{книга |заглавие=Biology: Exploring Life |издательство=[[Prentice Hall|Pearson Prentice Hall]] |год=2006 |место=Boston, Massachusetts |ссылка=http://www.phschool.com/el_marketing.html |isbn=0-13-250882-6 |ref=Campbell |автор=Campbell, N. A.; Williamson B., Heyden R. J. |archive-date=2014-11-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141102041816/http://www.phschool.com/el_marketing.html }}</ref>.
XIX ашәышықәсазы иреиҳау аҭҵаарадырратә еихьӡарақәа иреиуан [[Дарвин, Чарлз Роберт|Чарлз Дарвин]] 1859 шықәсазы иҟаиҵаз [[Естественный отбор|аԥсабаратә алхрала]] [[Эволюция|аеволиуциа атеориа]]. Дарвин игәаанагарала, уажә иҟоу зегьы, насгьы иаадыртхьо ажәытә хкқәа, миллион шықәсала имаҩаԥысуа аԥсабаратә алхра иабзоуран, ауаҩы зқьышықәсала [[селекция|иԥсабаратәым алхрала]] аҩнытә ԥстәқәеи аҵиаақәеи рхкқәа шаԥиҵаз еиԥш. Дарвин итеориа ауаажәларра рҟны анырра ду ҟанаҵеит, насгьы адунеи аҿы ауаҩы иааникыло аҭыԥ аганахьала агәаанагарақәа рыԥсахра алнаршеит.
Дарвин иусумҭақәа реиԥш акәымкәа [[Моравия|Моравиатәи]] амонах [[Грегор Мендель]] (1866) иҭыжьымҭа хәыҷы акыр аамҭа ахшыҩзышьҭра амамызт. XX ашәышықәса алагамҭазы ауп аҵарауаа ианеилыркааз уи ауаҩы жәашықәсала урҭ дшыраԥхьагылаз [[наследственность|ашьҭра азакәанқәа]] рыҭҵаараҿы<ref>{{книга|заглавие=The Monk in the Garden : The Lost and Found Genius of Gregor Mendel, the Father of Genetics|ссылка=https://archive.org/details/monkingardenlost00heni|издательство=Houghton Mifflin|год=2000|isbn=0-395-97765-7|ref=Henig|язык=en|автор=Henig, R. M.}}. — «The article, written by an obscure Moravian monk named Gregor Mendel…».</ref>. Уи ашьҭахь, раԥхьаӡа аклассикатә, нас [[генетика|амолекуляртә генетика]] аҿиара иалагеит, иҟалап уи XX ашәышықәсазы абиологиа аҿиараҿы мчы хаданы иҟазҭгьы. 1953 шықәсазы, [[Уотсон, Джеймс|Џьеимс Уотсони]] [[Крик, Фрэнсис|Франсис Крики]], [[Франклин, Розалинд|Розалинд Франклини]] [[Уилкинс, Морис|Морис Уилкинси]] рыҭҵаарақәа ирыбзоураны, уажәы зегьы еицырзеиԥшу [[Дезоксирибонуклеиновая кислота|ДНК]] аилазаашьеи аусуреи рмодель ҟарҵеит<ref>''Watson J. D., Crick F. H.'' Letters to ''Nature'': Molecular structure of Nucleic Acid // [[Nature]], 1953.— 171.— pp. 737—738.</ref>. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы [[генетическая инженерия|агенетикатә инженериа]] аметодқәа аԥҵан, XXI ашәышықәса алагамҭазы, аҵарауаа ирдыруан ауаҩы [[геном|игеномқәеи]] егьырҭ аорганизмқәеи рструктуреи, уи акыр аҵанакуан абиологиеи, ахәшәтәреи, ақыҭанхамҩеи рыҿиаразы.
==== [[Гуманитарные науки|Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]] ====
Аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рҿы аҭҵаарадырратә метод қәҿиарала ахархәара иалҵшәахеит, абри аметодологиа ауаҩы иҟазшьеи асоциалтә ԥсҭазаареи рыҭҵаараҿы ахархәара ахьаиоуз.
;[[Психология|Апсихологиа]]
Апсихологиа ҳаамҭазтәи аҭҵаарадыррак аҳасабала ишьақәгылеит XIX ашәышықәса анҵәамҭазы. 1879 шықәсазы [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]] [[Лейпциг|Леипциг]] ақалақь аҿы апсихологиатә ҭҵаарақәа рзы мацара раԥхьатәи алабораториа аԥиҵеит. Иахьатәи апсихологиа ашьаҭаркыҩцәа рахь иаҵанакуеит [[Эббингауз, Герман|Герман Еббингаус]], [[Павлов, Иван Петрович|Иван Павлов]], [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]]. Ари ахырхарҭала анаҩстәи аусураҿы, ҷыдала Фреид иусураҿы, урҭ рнырра даараӡа иӷәӷәан, аҵакы ӷәӷәа аман рхатә усура азы акәым, зеиԥшла апсихологиа анаҩстәи аҿиара ахырхарҭазы.
XX ашәышықәса алагамҭазы Фреид итеориақәа аҭҵаарадырратә ҵакы рымамызт ҳәа иԥхьаӡан. Уи аамҭазы [[Титченер, Эдвард Брэдфорд|Едвард Титченер]] иатомисттә знеишьа, [[бихевиоризм|Џьон Уотсон ибихевиоризм]], уҳәа егьырҭ ахырхарҭақәа рацәаны иаԥҵан. XX ашәышықәса анҵәамҭазы, егьырҭ амаҭәарбжьаратә усхк ҿыцқәа аԥҵан, урҭ зегьы еизакны [[Когнитивные науки|акогнитивтә ҭҵаарадыррақәа]] ҳәа ирышьҭан. Урҭ аҭҵаарақәа рзы рхы иадырхәоит [[Эволюционная психология|аеволиуциатә психологиа]], [[лингвистика|абызшәадырра]], [[Информатика|акомпьиутертә ҭҵаарадырра]], [[нейробиология|анеуробиологиа]], [[Афилософиа|афилософиа]] рметодқәа. Ахшыбаҩ аусура аҭҵааразы аметод ҿыцқәа рацәахеит, иаҳҳәап, [[позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиеи]] [[компьютерная томография|акомпьиутертә томографиеи]], иара убасгьы [[Искусственный интеллект|иԥсабаратәым аинтеллект]] аус адулара.
;[[Экономика|Аекономика]]
[[Файл:Supply-demand-P.png|thumb|[[Закон спроса и предложения|Аҭахреи адгалареи]] рмодель]]
[[классическая политическая экономия|Аклассика-политикатә економика]] ашьаҭа икит [[Адам Смит]] еицырдыруа иусумҭа [[Исследование о природе и причинах богатства народов|«Ажәларқәа рбеиара аԥсабареи амзызқәеи рыҭҵаара»]] (1776) аҟны<ref><poem>… Зато читал Адама Смита
И был глубокий эконом,
То есть умел судить о том,
Как государство богатеет,
И чем живёт, и почему
Не нужно золота ему,
Когда простой продукт имеет.
[[Пушкин, Александр Сергеи-иԥа|А. С. Пушкин]] «Евгений Онегин»
</poem></ref>. Смит иаамҭазы еицырдыруаз [[меркантилизм|амеркантилизм]] атеориа дақәыӡбон, иара убасгьы ахәаахәҭра ахақәиҭреи [[разделение труда|аусура аихшареи]] дадгылон. Уи агәра ганы дыҟан аекономика ду ахала иҿиалар алшоит, уи амч ахатәы интерес ианаҭозар. Абарҭ алкаақәа роуп иахьатәи [[либерализм|алиберализм]] шьаҭас иамоу. Смит раԥхьаӡа акәны алкаа ҟаиҵеит атауарқәа рҭыжьразы аусуратә аамҭа ахарџь ишашьашәало ала ([[трудовая теория стоимости|ахә азы аџьатә теориа]]). Аха ари апринцип еиԥҟьарада ахархәараҿы аиқәымшәара аанарԥшит, аџьатә џьармыкьагьы уахь иналаҵаны. Смит иҟаиҵаз алкаақәа рыла, ихьыԥшым аицлабратә ҭагылазаашьаҿы акапиталист системала ахашәалахәы имоуроуп; ахашәалахәы зны-зынла мацара ауп ианыҟало. Анаҩс, [[Карл Маркс]] економикатә система даҽа модельк ааирԥшит, уи [[прибавочная стоимость|ахә ацҵара атеориа]] ауп. Ари атеориа инақәыршәаны, [[капитализм|акапитализм]] аан [[рабочая сила|аусуратә мчра тауарны]] иҟалоит, уи ахә ҿыц цәырнагоит, уи аусуратә мчра ахә аасҭа еиҳауп.
[[капитал|Акапитал]] аҟынтәи ахашәалахәы ааглыхратә мчы зтәу акапиталист итәуп.
[[марксизм|Марксистцәа]] ирымакуа [[Австрийская школа|Австриатәи ашкол]] аекономистцәа ахашәалахәы аҟазшьа анализ азура мап ацәыркит, [[теория предельной полезности|зда царҭа амам ахәарҭара атеориа]] рыдыргалеит.
1920-тәи ашықәсқәа рзы, [[Кейнс, Джон Мейнард|Џьон Маинард Кеинс]] [[Микроэкономика|амикроекономикеи]] [[Макроэкономика|амакроекономикеи]] реилкаара аекономикаҿы далацәажәеит. [[Кейнсианство|Кеинс итеориа]] инақәыршәаны, амакроекономикаҿы ицәырҵуа атрендқәа амикроекономикаҿы асубиектқәа ихьыԥшымкәа иҟарҵо аекономикатә алхраҿы анырра рырҭар рылшоит. Аџьармыкьа аиҿкааразы, аҳәынҭқарра иалшоит аекономикатә ҽырҭбаара агәазҭаҵарала [[совокупный спрос|аҭахра адгылара]].
[[Вторая мировая война|Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра]] ашьҭахь, [[Фридман, Милтон|Милтон Фридман]] иаԥиҵеит еицырдыруа даҽа економикатә теориак — [[монетаризм|амонетаризм]]. Ари аҵара аҳәаақәа ирҭагӡаны, амилаҭтә ԥара аҳәынҭқарраҿы аекономика еиҿызкаауа ахархәагақәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, уи аиҿкааратә институт хаданы иҟоуп [[Центральный банк|Абанк Хада]].
;[[Социология|Асоциологиа]]
Абжьаратәи аамҭақәа рзы инхоз арабтәи автор [[Ибн Хальдун]] асоциологизы раԥхьатәи шәҟәыҩҩын ҳәа дыԥхьаӡатәуп<ref>''Enan M. A.'' Ibn Khaldun: His Life and Works.— The Other Press, 2007.— pp. 104—105.— ISBN 983-9541-53-6.</ref>. Аха ҳаамҭазтәи асоциологиагьы XIX ашәышықәсазы иалагоит [[Дюркгейм, Эмиль|Емил Диуркгеим]], [[Вебер, Макс|Макс Вебер]], [[Зиммель, Георг|Георг Зиммел]] уҳәа егьырҭ аҵарауаа русумҭақәа рыла. Урҭ хықәкы хадс ирыман асоциалтә еиҿкаара, асоциалтә гәыԥқәа рыбжьара иҟоу аидҳәаларақәа реилкаара, иара убасгьы ауаажәларра аиҩшара иаҿагылои арационалтә модернизациеи рзы ахархәагақәа рыԥшаара. Амикроҩаӡараҿы Зиммел иаԥиҵаз асоциологиатә ҭҵаарақәа еиҳарак еицырдыруа иҟалеит Америкатәи аҭҵаарадырраҿы, урҭ рхаҭарнакцәа дуқәа рахь иаҵанакуеит [[Мид, Джордж Герберт|Џьорџь Герберт Мид]], [[Блумер, Герберт|Герберт Блумер]], иара убас [[Структурный функционализм|аструктуратә функционализм]] ашьаҭаркҩы [[Парсонс, Толкотт|Толкотт Парсонс]]. XX ашәышықәсазы иаԥҵаз егьырҭ ахәыцратә школқәа иреиуоуп [[Гофман, Ирвин|Ервин Гофман]] ишкол, насгьы [[Теория рационального выбора|арационалтә алхра атеориа]].
;[[Политология|Аполитологиа]]
Аполитика аҭҵаара акырӡа атрадициа шамоугьы, аполитикатә ҭҵаарадырра ҳаамҭазтәи ҭҵаарадыррак аҳасабала егьырҭ [[общественные науки|ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа]] раасҭа ихьшәаны ицәырҵит. Уи шьақәгылеит [[Аҭоурых|аҭоурых]], [[Политическая философия|аполитикатә философиа]], [[Этика|аетика]], [[Политическая экономия|аполитикатә економика]], егьырҭ [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]] [[Афилософиа|афилософиеи]] рганқәа ахьеилало аҭыԥ аҿы. [[феномен|Аполитикатә феноменқәа]] рыҭҵаара адагьы, аполитикатә ҭҵаарадыррагьы, аетика еиԥш, «анормативтә» хәҭа амоуп, уи [[правительство|анапхгара]] идеалтәу аформа аҟазшьақәеи афункциақәеи рыӡбара ауп.
[[Платон]], [[Аристотель]], [[Фукидид]], [[Ксенофонт]], уимоу [[Гомер]], [[Гесиод]], [[Еврипид]] уҳәа раԥхьатәи аполитика аҵарауаа ҳәа иԥхьаӡоуп. [[Древний Рим|Ажәытәтәи Рим]] аҟны аполитикаҿы иналукааша аспециалистцәа ракәын [[Гаи Иулии Цезар|Иулии Цезар]], [[Марк Туллий Цицерон|Цицерон]], [[Полибий|Полибии]], [[Тит Ливий|Тит Ливи]], [[Плутарх]], [[Аврелий Августин|Августин]], аԥсылмантәылақәа рҿы — [[Омар Хайям|Омар Хаиам]], [[Фирдоуси|Фердоуси]], [[Ибн Сина]], [[Маймонид|Рамбам]], [[Ибн Рушд]], абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа — [[Макиавелли, Никколо|Макиавелли]].
XIX—XX ашәышықәсақәа рзы, аидеологиа, [[бихевиоризм|абихевиоризм]], адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рыҿиара иадҳәаланы, аполитикатә ҭҵаарадырраҿы еиуеиԥшым ахырхарҭа ҿыцқәа цәырҵит: [[Избирательная система|алхратә система атеориа]], [[теория игр|ахәмаррақәа ртеориа]], [[геополитика|агеополитика]]/[[политическая география|аполитикатә географиа]], [[политическая экономия|аполитикатә економика]], [[политическая психология|аполитикатә психологиа]]/[[политическая социология|аполитикатә социологиа]], [[Государственное управление|аҳәынҭқарратә напхгара атеориа]], аиҿырԥшратә политикатә анализ, аимакқәа ртеориа.
=== Аҭҵаарадырратә еилазаарақәа рҭоурых ===
[[Файл:Proportions of languages in publications of the natural sciences worldwide from 1880 to 2005.svg|мини|400px|Абызшәа хадақәа рыла аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа рҭыжьымҭақәа рыхәҭақәа (1880—2005)]]
* 1435 — [[Академия Понтаниана|Понтаниана]] (Неаполь)
* 1652 — [[Леопольдина]] (Галле)
* 1660 — [[Лондонское королевское общество|Лондонтәи аҳратә еилазаара]]
* 1666 — [[Парижская академия наук|Парижтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
* 1700 — [[Берлинская академия наук|Берлинтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
* 1714 — [[Болонская академия наук|Болониатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
* 1724 — [[Петербургская академия наук|Санкт-Петербургтәи аҭҵаарақәеи аҟазареи ракадемиа]] * 1739 — [[Шведская королевская академия наук|Швециатәи аҳратә ҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (Стокгольм)
* 1742 — [[Датская королевская академия наук|Даниатәи аҳратә ҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (Копенгаген)
* 1751 — [[Гёттингенская академия наук|Геттингентәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
* 1757 — [[Туринская академия наук|Туринтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
* 1759 — [[Баварская академия наук|Бавариатәи аҳратә ҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (Миунхен)
* 1763 — [[Гейдельбергская академия наук|Хаидельбергтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
* 1779 — [[Лиссабонская академия наук|Лиссабонтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]]
* 1783 — [[Королевское общество Эдинбурга|Единбургтәи аҳратә еилазаара]]
* 1785 — [[Ирландская королевская академия|Ирландиатәи аҳратә академиа]] (Дублин)
* 1825 — [[Венгерская академия наук|Венгриатәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (Будапешт)
* 1846 — [[Саксонская академия наук|Саксонтәи аҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (Леипциг)
* 1847 — [[Австрийская академия наук|Аимператортә ҭҵаарадыррақәа ракадемиа]] (Вена)
* 1863 — [[Национальная академия наук США|Еиду Америкатәи аштатқәа рыҭҵаарадыррақәа рмилаҭтә академиа]] (Вашингтон)
* егьырҭ аҭҵаарадырратә еилазаарақәеи аиҿкаарақәеи
=== Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа ===
Урыстәылатәи аҵарауаа злахәу ихадоу адунеизегьтәи аҭҵаарадырратә еиҿкаарақәа<ref>Ссписок международных научных организаций в 2019. Внутри организаций может быть своя дополнительная структура.</ref>:
* [[Международный научный совет|Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә хеилак]] (ԥасатәи ИКУС) — International Science Council (ISC)
* [[Международный математический союз|Жәларбжьаратәи аматематикатә еидгыла]] (ЖәАМ) — International Mathematical Union (IMU)
* [[Международный союз теоретической и прикладной химии|Атеориатәи ахархәаратәи химиа иазку Жәларбжьаратәи Аидгыла]] (ИУПАК) — International Union of Pure and Applied Chemistry (IUPAC)
* [[Международный союз теоретической и прикладной физики|Атеориатәи ахархәаратәи физика иазку Жәларбжьаратәи Аидгыла]] (ИУПАП) — International Union of Pure and Applied Physics (IUPAP)
* [[Комитет ИКСУ по исследованию космического пространства|ИКСУ акосмос аҭҵааразы акомитет]] (КОСПАР) — Committee on Space Research (COSPAR)
* [[Международный союз биологических наук|Жәларбжьаратәи абиологиатә ҭҵаарақәа реидгыла]] (ЖәАҬЕ) — International Union of Biological Sciences (IUBS)
* [[Международная организация по исследованию мозга|Жәларбжьаратәи ахшыбаҩҭҵааратә еиҿкаара]] (ИБРО) — International Brain Research Organization (IBRO)
* [[Международный союз физиологических наук|Жәларбжьаратәи афизиологиатә ҭҵаарақәа реидгыла]] (ЖәАҬР) — International Union of Physiological Sciences (IUPS)
* [[Международный астрономический союз|Жәларбжьаратәи астрономиатә еидгыла]] (ЖәАЕ) — International Astronomical Union (IAU)
* [[Научный комитет ИКСУ по антарктическим исследованиям|ИКСУ Антарктикатәи аҭҵаарақәа рзы аҭҵаарадырратә комитет]] (СКАР) — Scientific Committee on Antarctic Research (SCAR)
* [[Научный комитет ИКСУ по океанографическим исследованиям|ИКСУ аокеантә ҭҵаарақәа рзы аҭҵаарадырратә комитет]] (СКОР) — Scientific Committee on Oceanic Research (SCOR)
* [[Международная федерация по теории машин и механизмов|Амашьынақәеи амеханизмқәеи ртеориа иазку жәларбжьаратәи афедерациа]] (ИФТОММ) — International Federation for the Promotion of Mechanism and Machine Science (IFToMM)
* [[Научный комитет ИКСУ по солнечно-земной физике|ИКСУ амра-адгьылтә физиказы аҭҵаарадырратә комитет]] (СКОСТЕП) — Scientific Committee on Solar-Terrestrial Physics (SCOSTEP)
* [[Международная ассоциация по мерзлотоведению|Аҵааршәыра аҭҵааразы жәларбжьаратәи ассоциациа]] (ААЖәА) — International Permafrost Association (IPA)
* [[Международный союз по теоретической и прикладной механике|Атеориатәи ахархәаратәи механика иазку жәларбжьаратәи аидгыла]] (ИУТАМ) — International Union of Theoretical and Applied Mechanics (IUTAM)
* [[Международный сейсмологический центр|Жәларбжьаратәи асеисмологиатә центр]] (ЖәАЦ) — International Seismological Center (ISC)
* [[Международный союз теоретической и прикладной биофизики|Атеориатәи ахархәаратәи биофизикеи ирызку жәларбжьаратәи аидгыла]] (ИУПАБ) — International Union of Pure and Applied Biophysics (IUPAB)
* [[Комиссия по геологической карте Мира|Адунеи агеологиатә хсаалазы акомиссиа]] (ААХА) — Commission for the Geological Map of the World (CGMW)
* [[Международный географический союз|Жәларбжьаратәи агеографиатә еидгыла]] (ЖәАЕ) — International Geographical Union (IGU)
* [[Международная федерация по автоматическому управлению|Автоматтә хылаԥшра иазку жәларбжьаратәи афедерациа]] (ИФАК) — International Federation of the Automatic Control (IFAC)
* [[Всемирная программа исследования климата|Адунеизегьтәи аҳауаҭагылазаашьа аҭҵааратә программа]] (АААП) — World Climate Research Programme (WCRP)
* [[Международный геодезический и геофизический союз|Агеодезиеи агеофизикеи ирызку жәларбжьаратәи аидгыла]] (ААЖәА) — International Union of Geodesy and Geophysics (IUGG)
* [[Международный союз геологических наук|Жәларбжьаратәи агеологиатә ҭҵаарақәа реидгыла]] (ЖәАҬР) — International Union of Geological Sciences (IUGS)
* [[Международный союз по изучению четвертичного периода|Аԥшьбатәи апериод аҭҵааразы жәларбжьаратәи аидгыла]] (ИНКВА) — International Union for Quaternary Research (INQUA)
* [[Комитет ИКСУ по численным данным для науки и техники|ИКСУ аҭҵаареи атехникеи рзы ахыԥхьаӡаратә дыррақәа рзы акомитет]] (КОДАТА) — Committee on Data for Science and Technology (CODATA)
* [[Международный комитет исторических наук|Аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа ирызку жәларбжьаратәи акомитет]] (АҬЖәА) — International Committee of Historical Sciences (ICHS)
* [[Международный научный радиосоюз|Жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә радио аидгыла]] (УРСИ) — Union Radio-Scientifique Internationale (URSI)
* [[Федерация европейских физиологических обществ|Европатәи афизиологиатә еилазаарақәа рфедерациа]] (ЕФЕР) — Federation of European Physiological Societies (FEPS)
* [[Пагуошское движение учёных|Пугуоштәи аҵарауаа реиҿкаара]] (ПА) — Pugwash Conferences on Sciences and World Affairs
* [[Международный союз по биохимии и молекулярной биологии|Абиохимиеи амолекуляртә биологиеи ирызку жәларбжьаратәи аидгыла]] (ААБЖәА) — International Union of Biochemistry and Molecular Biology (IUBMB)
* [[Федерация европейских биохимических обществ|Европатәи абиохимиатә еилазаарақәа рфедерациа]] (ЕАЕР) — Federation of European Biochemical Societies (FEBS)
* [[Международная комиссия по стеклу|Асаркьазы жәларбжьаратәи акомиссиа]] (АЖәА) — International Commission on Glass (ICG)
* [[Международная комиссия по оптике|Аоптиказы жәларбжьаратәи акомиссиа]] (ИКСУ) — International Commission for Optics (ICO)
* [[Международная ассоциация по распознаванию образов|Ахаҿсахьақәа рдырразы жәларбжьаратәи ассоциациа]] (АРЖәА) — International Association for Pattern Recognition (IAPR)
* [[Международная федерация философских обществ|Жәларбжьаратәи афилософиатә еилазаарақәа рфедерациа]] (ЖәАЕР) — Federation Internationale des Societes de Philosophie (FISP)
* [[Международный арктический научный комитет|Жәларбжьаратәи арктикатәи ҭҵаарадыррақәа ркомитет]] (ЖәАҬР) — International Arctic Sciences Committee (IASC)
* [[Международный институт прикладного системного анализа|Ахархәаратә системтә анализ азы жәларбжьаратәи аинститут]] (ИИАСА) — International Institute for Applied System Analysis (IIASA)
* [[Тихоокеанская научная ассоциация|Иҭынчу аокеан аҭҵаарадыррақәа реидгыла]] (ИААР) — Pacific Sciences Association (PSA)
* [[Международный академический союз|Жәларбжьаратәи академиатә еидгыла]] (ЖәАЕ) — Union Academique Internationale (UAI)
* [[Международная федерация клинической нейрофизиологии|Аклиникатә неирофизиологиа иазку жәларбжьаратәи афедерациа]] (АНЖәА) — International Federation of Clinical Neurophysiology (IFCN)
* [[Международный союз истории и философии науки|Аҭҵаарадырра аҭоурыхи афилософиеи ирызку жәларбжьаратәи аидгыла]] (ААААЖәА) — International Union of History and Philosophy of Science and Technology (IUHPST)
* [[Международный союз кристаллографии|Акристаллографиа иазку жәларбжьаратәи аидгыла]] (АЖәА) — International Union of Crystallography (IUCr)
* [[Международный союз геологических наук|Жәларбжьаратәи агеологиатә ҭҵаарақәа реидгыла]] (IUGS) — International Union of Geological Sciences (IUGS)
== Иара убас ==
* [[История науки: Источники, памятники, наследие|Аҭҵаарадырра аҭоурых: Ахыҵхырҭақәа, абаҟақәа, аҭынха]]
* [[Государственный реестр открытий СССР|СССР аартрақәа Аҳәынҭқарратә шәҟәыҵа]]
* [[Научная картина мира|Адунеи аҭҵаарадырратә сахьа]]
* [[Социология научного знания|Аҭҵаарадырратә дыррақәа рсоциологиа]]
* [[Комиссия по истории знаний|СССР Аҭҵаарадыррақәа ракадемиа адыррақәа рҭоурых акомиссиа]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|3}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга
|автор=[[Еремеев, Владимир Евстигнеевич|Еремеев В. Е.]]
|заглавие=Введение в историю мировой науки и техники: Проспект курса лекций
|ссылка=
|ответственный=В. Е. Еремеев
|издание=
|место=М.
|издательство=Восточная литература
|год=2012
|страницы=
|страниц=304
|серия=
|isbn=978-5-02-036510-0
|тираж=150
}} (в пер.)
* [[Густерин, Павел Вячеславович|Густерин П. В.]] Первый российский востоковед Дмитрий Кантемир / First Russian Orientalist Dmitry Kantemir. — М.: Восточная книга, 2008. — 112 с. — 1000 экз. — ISBN 978-5-7873-0436-7
* {{книга|автор=Джуа М.|заглавие=История химии|место=М.|издательство=Мир|год=1966|страниц=452}}
* [[Бартольд В. В.]] Мусульманский мир // Сочинения. Т. VI. М., 1966
* Большаков О. Г. Средневековый арабский город // Очерки истории арабской культуры (V—XV вв.).— М.: Главная редакция восточной литературы издательства «Наука», 1982.
* Минеев В. В. Введение в историю и философию науки — Изд. 4-е, перераб. и доп. — М. — Берлин: Директ-Медиа, 2014. — 639 с.
* {{статья|автор=Aiton E. J.|заглавие=Celestial spheres and circles|издание=History of Science|год=1981|volume=19|pages=76—114|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1981HisSc..19...75A}}
* {{книга|автор=Clagett M.|заглавие=The Science of Mechanics in the Middle Ages|место=Madison|издательство=Univ. of Wisconsin Pr.|год=1959|ref=Clagett}}
* {{статья|автор=Dales R. C.|заглавие=Medieval Deanimation of the Heavens|издание=Journal of the History of Ideas|volume=41|год=1980|ref=Dales|pages=531—550}}
* {{книга|автор=Dreyer J. L. E.|заглавие=History of the planetary systems from Thales to Kepler|издательство=Cambridge University Press|год=1906|ref=Dreyer|ссылка=https://archive.org/details/historyofplaneta00dreyuoft}}
* {{статья|автор=Eastwood B. S.|заглавие=Astronomy in Christian Latin Europe c. 500-c.1150|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1997|ref=Eastwood|volume=28|pages=235—258|ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1997JHA....28..235E}}
* {{книга|автор=Eastwood B. S.|заглавие=Ordering the Heavens: Roman Astronomy and Cosmology in the Carolingian Renaissance|место=Leiden|издательство=Brill|год=2007|ref=Eastwood}}
* {{статья|автор=Franklin A.|заглавие=Principle of inertia in the Middle Ages|издание=Am. J. Phys.|ссылка=http://ajp.aapt.org/resource/1/ajpias/v44/i6/p529_s1|volume=44|год=1976|ref=Franklin|pages=529—545|url-status=dead}}
* {{статья|автор=Goldstein B.|заглавие=The Physical Astronomy of Levi ben Gerson|издание=Perspectives on Science|ссылка=http://www.pitt.edu/~brg/pdfs/brg_iii_1.pdf|volume=5|год=1997|ref=Goldstein|pages=1–30}}
* {{книга|автор=Grant E.|заглавие=Physical Science in the Middle Ages|место=New York|издательство=John Wiley and Sons|год=1971|ref=Grant}}
* {{книга|автор=Grant E.|заглавие=Much Ado About Nothing: Theories of Space and Vacuum from the Middle Ages to the Scientific Revolution|издательство=Cambridge University Press|год=1981|ref=Grant}}
* {{книга|автор=Grant E.|заглавие=The Foundations of Modern Science in the Middle Ages: Their Religious, Institutional and Intellectual Contexts|издательство=Cambridge University Press|год=1996|ссылка=https://books.google.ru/books?id=YyvmEyX6rZgC&printsec=frontcover&hl=ru#v=onepage&q&f=false|ref=Grant}}
* {{статья|автор=Grant E.|заглавие=The Medieval Cosmos: Its Structure and Operation|издание=Journal for the History of Astronomy|год=1997|volume=28|pages=147—167|ссылка=http://articles.adsabs.harvard.edu/full/1997JHA....28..147G}}
* {{книга|автор=Grant E.|заглавие=God and Reason in the Middle Ages|издательство=Cambridge University Press|год=2001|ref=Grant}}
* {{книга|автор=Grant E.|заглавие=A History of Natural Philosophy From the Ancient World to the XIX century|место=New York|издательство=Cambridge University Press|ref=Grant|год=2007}}
* {{книга|автор=Grant E.|заглавие=Planets, Stars, and Orbs: The Medieval Cosmos, 1200-1687|место=Cambridge|издательство=Cambridge University Press|год=2009|ref=Grant}}
* {{книга|автор=Gregory A.|заглавие=Eureka! The Birth of Science|место=|издательство=Icon Books Ltd|год= 2001|ref=Gregory}}
* {{статья|автор=Harrison P.|заглавие=Voluntarism and Early Modern Science|издание=History of Science|год=2002|volume=40|pages=63—89|ref=Harrison|ссылка=http://epublications.bond.edu.au/hss_pubs/61|archive-url=https://web.archive.org/web/20150307144637/http://epublications.bond.edu.au/hss_pubs/61/|archive-date=2015-03-07}}
* {{книга|автор=Lindberg D. C.|заглавие=The Beginnings of Western Science: The European Scientific Tradition in Philosophical, Religious, and Institutional Context, Prehistory to A.D. 1450|издательство=University of Chicago Press|год=1992|ссылка=https://books.google.ru/books/about/The_Beginnings_of_Western_Science.html?id=dPUBAkIm2lUC&redir_esc=y|ref=Lindberg}}
* {{статья|автор=Kaye S. M.|заглавие=Was there no evolutionary thought in the middle ages? The case of William of Ockham|издание=British Journal for the History of Philosophy|год=2006|volume=14(2)|pages=225—244|ref=Kaye}}
* {{статья|автор=Kren C.|заглавие=Homocentric Astronomy in the Latin West. The ''De reprobatione ecentricorum et epiciclorum'' of Henry of Hesse|ссылка=https://archive.org/details/sim_isis_fall-1968_59_3/page/n24|издание=Isis|год=1968|volume=59|pages=269—281|ref=Kren|jstor=227881}}
* {{статья|автор=Kren C.|заглавие=A Medieval Objection to “Ptolemy”|издание=British Journal for the History of Science|год=1969|volume=4|pages=378—393|ref=Kren|ссылка=https://dx.doi.org/10.1017/S0007087400010268}}
* {{статья|автор=McCready M. D.|заглавие=Isidore, the Antipodeans, and the Shape of the Earth|ссылка=https://archive.org/details/sim_isis_1996-03_87_1/page/108|издание=Isis|год=1996|volume=87|pages=108—127|ref=McCready|jstor=235736}}
* {{статья|автор=McColley G.|заглавие=The seventeenth-century doctrine of a plurality of worlds|издание=Annals of Science|ссылка=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00033793600200301|volume=1|год=1936|ref=McColley|pages=385—430}}
* {{книга|автор=North J.|заглавие=The Norton history of astronomy and cosmology|место=Ne York, London|издательство=W.W. Norton & Company|год=1995|ref=North}}
* {{книга|автор=North J.|заглавие=God's Clockmaker: Richard of Wallingford and the Invention of Time|издательство=Oxbow Books|год=2004|isbn=1-85285-451-0|ref=North}}
* {{книга|автор=Pedersen O.|заглавие=The first universities: studium generale and the origins of university education in Europe|издательство=Cambridge University Press|год=1997|ref=Pedersen}}
* {{статья|автор=Sarnowsky J.|заглавие=Concepts of Impetus and the History of Mechanics|издание=in: Mechanics and Natural Philosophy Before the Scientific Revolution, ed. by W.R. Laird and S. Roux|ссылка=http://www.springerlink.com/content/k5h60x7l0142811t/|volume=254|год=2007|ref=Sarnowsky|pages=121—145|url-status=dead}}
* {{статья|автор=Stiefel T.|заглавие=The Heresy of Science: A Twelfth-Century Conceptual Revolution|ссылка=https://archive.org/details/sim_isis_1977-06_68_242/page/n177|издание=Isis|год=1977|volume=68|ref=Stiefel|pages=347—362|jstor=231312}}
* {{статья|автор=Sylla E.|заглавие=Medieval quantification of qualities: The «Merton shcool»|издание=Archive for the Hisory of the Exact Sciencies|год=1971|volume=8|ref=Sylla|pages=9–39}}
* {{книга|автор=[[Тулмин, Стивен Эделстон|Toulmin S.]], Goodfield J.|заглавие=The Fabric of the Heavens: The Development of Astronomy and Dynamics|место=New York|издательство=Harper & brothers|год=1961|ref=Toulmin}}
* {{статья|автор=[[Гаврюшин, Николай Константинович|Гаврюшин Н. К.]]|заглавие=Византийская космология в XI веке|издание=Историко-астрономические исследования, вып. XVI|ссылка=http://rudocs.exdat.com/docs/index-194264.html|место=М.|год=1983|ref=Гаврюшин|страницы=325—338}}
* {{книга|автор=Гайденко В. П., Смирнов Г. А.|заглавие=Западноевропейская наука в средние века: общие принципы и учение о движении|место=М. |издательство=Наука|год=1989|ref=Гайденко и Смирнов}}
* {{книга|автор=Григорьян А. Т.|заглавие=Механика от античности до наших дней|место=М. |издательство=Наука|год=1974|ref=Григорьян}}
* {{статья|автор=[[Жильсон, Этьен|Жильсон Э.]]|заглавие=Разум и Откровение в Средние века|издание=Богословие в культуре средневековья|ссылка=http://krotov.info/history/14/pigol/gilson.html|издательство=Христианское братство «Путь к истине»|место=Киев|год=1992|страницы=5—48|ref=Жильсон}}
* {{книга|автор=Жильсон Э.|заглавие=Философия в средние века|место=М. |издательство=Культурная Революция, Республика|год=2010|ref=Жильсон}}
* {{книга|автор=[[Койре, Александр|Койре А.]]|заглавие=Очерки истории философской мысли. О влиянии философских концепций на развитие научных теорий|место=М. |издательство=Прогресс|год=1985|ref=Койре}}
* {{статья|автор=Ланской Г. Ю. |заглавие=Жан Буридан и Николай Орем о суточном вращении Земли|издание=Исследования по истории физики и механики 1995—1997|издательство=Наука|место=М.|год=1999|страницы=87—98|ref=Ланской}}
* {{книга|автор=Ле Гофф Ж.|заглавие=Интеллектуалы в средние века|ссылка=http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/istorija_srednevekovaja/goff_zhak_le_intellektualy_v_srednie_veka/8-1-0-3505|место=СПб.|издательство=Издательство С.-Петерб. университета|год=2003|ref=Ле Гофф|страниц=160|isbn=5-288-03334-X}}
* {{книга|автор=Майоров Г. Г.|заглавие=Формирование средневековой философии. Латинская Патристика|ссылка=http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/istorija_srednevekovaja/majorov_g_g_formirovanie_srednevekovoj_filosofii_latinskaja_patristika_1979/8-1-0-1848|место=М. |издательство=Мысль|год=1979|ref=Майоров}}
* {{книга|автор=[[Матвиевская, Галина Павловна|Матвиевская Г. П.]] |заглавие=Очерки истории тригонометрии: Древняя Греция. Средневековый Восток. Позднее Средневековье|издание=Изд. 2-е|место=М.|издательство=Либроком|год=2012|страниц=160|isbn=978-5-397-02777-9|серия=Физико-математическое наследие: математика (история математики)|ref=Матвиевская}}
* {{книга|автор=Рожанская М. М.|заглавие=Механика на средневековом Востоке|место=Москва|издательство=Наука|год=1976|ref=Рожанская}}
* {{статья|автор=Райнов Т. И. |заглавие=У истоков экспериментального естествознания: Пьер де Марикур и западноевропейская наука XIII-XIV вв |издание=Вопросы истории естествознания и техники|год=1988|номер=4|ref=Райнов|страницы=105—116}}
* {{книга|автор=[[Свасьян, Карен Араевич|Свасьян К. А.]]|заглавие=Становление европейской науки|ссылка=http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/istorija_nauki/svasjan_stanovlenie_evropejskoj_nauki/51-1-0-562|место=М. |издательство=Evidentis|год=2002|isbn=5-94610-009-2|ref=Свасьян}}
* {{книга|автор=Соколов В. В.|заглавие=Средневековая философия|ссылка=http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/istorija_srednevekovaja/sokolov_v_v_srednevekovaja_filosofija/8-1-0-1269|место=М. |издательство=Высшая школа|год=1979|страниц=448|ref=Соколов}}
* {{книга|автор=Суворов Н. С.|заглавие=Средневековые университеты|место=М.|издательство=Книжный дом «Либроком»|год=2012|isbn=978-5-397-02439-6|ref=Суворов}}
* {{книга|автор=Шишков А. В.|заглавие=Средневековая интеллектуальная культура|ссылка=http://platonanet.org.ua/load/knigi_po_filosofii/istorija_nauki/shishkov_srednevekovaja_intellektualnaja_kultura/51-1-0-129|место=М.|издательство=Савин С. А.|год=2003}}
* {{книга|автор=[[Гинзбург, Карло|Гинзбург К.]]|ссылка=http://ec-dejavu.ru/f/Forbidden_knowledge.html Тема запретного знания в XVI—XVII веках]|заглавие=Мифы — эмблемы — приметы. Морфология и история|место=М.|издательство=Новое издательство|год=2004|страницы=133—158}}
* {{статья|автор=[[Юшкевич, Адольф Павлович|Юшкевич А. П.]]|заглавие=О проблеме математизации знания в средние века|издание=Вопросы истории естествознания и техники|год=1990|номер=1|ref=Юшкевич|страницы=21—35}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://ihst.ru/ ihst.ru] — Институт истории естествознания и техники имени С. И. Вавилова РАН
* {{cite web|author=[[Жмудь, Леонид Яковлевич|Жмудь Л. Я.]]|url=http://www.tv100.ru/video/view/antichnaya-nauka-zhmud-lya-103482/|title=Античная наука (лекторий «Открытый университет»)|lang=ru|url-status=dead|archive-url=https://web.archive.org/web/20150402153825/http://www.tv100.ru/video/view/antichnaya-nauka-zhmud-lya-103482/|archive-date=2015-04-02}}
* [https://ethos.lps.library.cmu.edu/browse/ ENCYCLOPEDIA OF THE HISTORY OF SCIENCE].
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҭҵаарадырра аҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырра аҭоурых| ]]
[[Акатегориа:Аҭҵаараҵара]]
onah0uujnphqmqvt6mro026jwqc39vi
Аҩадатәи Америка аҭоурых
0
55562
172649
172264
2026-08-24T13:30:52Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аҩадатәи Америка аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172264
wikitext
text/x-wiki
'''Аҩадатәи Америка аҭоурых''' иааныцҳауеит уаҟа инхо ажәлар рҭоурых ахҭысқәа. Африка, Европа, Азиа аконтинентқәа рҟынтәи [[Аҩадатәи Америка]] аконтинент алкаауп уи ауаа рыла анырхара шыҟалаз — инақәырԥшшәа 15000 шықәса рыԥхьа<ref name="national">{{cite web
| title = The Human Journey: Migration Routes
| publisher = National Geographic Society.
| date = 1996–2001
| url = http://genographic.nationalgeographic.com/human-journey/
| access-date = 2014-10-06
| archive-date = 2014-10-18
| archive-url = https://web.archive.org/web/20141018010516/https://genographic.nationalgeographic.com/human-journey/
| url-status = live
}}</ref>. Иҟалап амҩа аартыҩцәа [[Берингов пролив|Берингтәи аӡыбжьахала]] хҵәаны, зымҽхак ҭбаау аахыҵ ([[ацтеки|ацтекцәа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]]) инаркны аҩада (иаҳҳәап, [[инуиты|аинуитцәа]]) рҟынӡа рыҽндырхеит. Хымԥадатәи аиҟәыҭхара иабзоураны инагӡамыз аилазаарақәа рхатәы культура шьақәдыргылеит.
[[Великие географические открытия|Иреиҳаӡоу Агеографиатә аартрақәа]] аепохаан. Аевропауаа [[Америка]] аӡбахә анраҳа, иалагеит аколониалтә қәыларақәа, иара аҩадатәи [[Аладатәи Америка|аладатәи]] ахәҭақәа рҿы. Амҩа аартҩы [[Христофор Колумб]] иакәын, уи [[Новый свет|Адунеи Ҿыц]] ампыҵахалара алагамҭа шьҭеиҵеит. Ари аконтинент [[Британиаду|Великобританиа]], [[Франциа]], [[Испаниа]] ринтересқәа ахьеиқәшәо шьаҭас иҟалеит. Аресурсқәа акәша-мыкәша иҟаз аконфликтқәа жәпакы аибашьрақәа рахь иаанагеит, уи иагьахылҽиааит [[США|ЕАА]] [[Мексика|Мексикеи]] ахьыԥшымразы ақәԥара ареволиуциа. [[1867|1867 шықәсазы]] [[Канадская конфедерация|Канадатәи Аконфедерациа]] аԥҵан, иааизакны иуҳәозар, ишьақәгылан иахьатәи аполитикатә хаҿра.
XIX ашәышықәса инаркны XX ашәышықәсанӡа аҳәынҭқаррақәа реидҵара мҩаԥысуан: ихақәиҭу ахәаахәҭра, [[НАТО|арратә еидгылақәа]], Мексика инхоз ауаа рынхарҭа ҭыԥ аԥсахра.
== Европа ==
{{main|Америкатәи аконтинент археологиа}}
== Америка ауаа рықәнырхара ==
[[Файл:Spreading homo sapiens la.svg|thumb|300px|Африкантәи анырхара атеориа асахьаркра]]
{{main|Америка ауаа рықәнырхара}}
{{see also|Апалеоиндеицәа}}
Америка ауаа рықәнырхара апроцесс акыр аимак-аиҿакқәеи аҭҵаарақәеи цәырнагоит. Гәаанагарак ишаҳәо ала, Америкахь раԥхьаӡатәи ауаа ықәнагалеит [[Сибирь|Сибреи]] алиаскеи рыбжьара иҟоу [[Берингов перешеек|Берингиа]] ала. ЕАА аҟны, еиҳарак апалео-индиатәи абаҟақәа реизакра ԥшаауп аҩада [[Алабама]] аштат аҟны. Абарҭ абаҟақәа рҟынтәи еиҳараӡа астратиграфиа аганахь ала азҽлымҳара амоуп [[Скальные жилища Стэнфилд-Уорли|Стенфилд-Уорли Ацаҟьатә нхарҭа]], уаҟа иарбоуп икьасоу алититә инаркны миссисиптәи апериоднӡа аҿыгҳара аишьҭагылашьа<ref>Wolfgang Haberland Amerikanische Archäologie. — Darmstadt: Wissenschaftliche Buchgesellschaft, 1991. — ISBN 3-534-07839-X.</ref>.
== Аҩадатәи Америка Колумб иаартрақәа ҟалаанӡа ==
{{main|Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа}}
[[Файл:Palenque Ruins.jpg|thumb|250px|[[Паленке]] иҟоу Маиаа рхыжәжәарақәа]]
=== Архаикатә аамҭа ===
{{main|Архаикатә аамҭа (Аҩадатәи Америка)}}
=== Вудлендтәи аамҭа ===
{{main|Вудлендтәи аамҭа}}
=== Миссисипи аамҭа ===
{{main|Миссисиптәи акультура}}
Аевропауаа раԥхьа, Аҩадатәи Америка ахылҵышьҭрақәа хыԥхьаӡара рацәала ауаажәларра-ашьҭратә шьақәгылашьа еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы иҟан. Иуԥыларц ҟалон [[материнский род|анратә ашьҭра]], иара убас [[отцовский род|абратә ашьҭра]] ашьақәгылашьа, насгьы ашьҭратә аҟынтәи аклассратә уаажәларрахь аиасра<ref>{{книга|автор= [[Гуляев, Валерий Иванович|Гуляев В. И.]]|заглавие= Америка и Старый Свет в доколумбову эпоху|ссылка =|ответственный =Отв. ред. д-р ист. наук [[Монгайт, Александр Львович|А. Л. Монгайт]]. [[Академия наук СССР]].|издание = |место= М.|издательство = [[Наука (издательство)|Наука]]|год= 1968|страниц = 184|серия = Научно-популярная серия|isbn = |тираж = 25000}}</ref>.
«Иаацәыҵыҵуа акит» (Rising Whale) аиланхарҭаҿы, Алиаска аштат [[Эспенберг (мыс)|Еспенберг]] араион аҟны [[Сьюард (полуостров)|Стиуард]] адгьылбжьахалаҿы иԥшаан зқьышықәса зхыҵуаз аџьазтәи аихатәи артефактқәа, уи ишьақәнарӷәӷәоит [[Контакты с Америкой до Колумба|Америкеи (Алиаска) Мрагыларатәи Азиа ауааԥсыреи реимадара]] атәы<ref>{{Cite web |url=http://ria.ru/science/20160608/1444489921.html#ixzz4B466aYVF |title=Учёные: жители Азии знали об Америке за столетия до Колумба |access-date=2019-12-29 |archive-date=2016-08-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160813155032/http://ria.ru/science/20160608/1444489921.html#ixzz4B466aYVF |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440316300358 |title=Evidence of Eurasian metal alloys on the Alaskan coast in prehistory, 2016. |access-date=2019-12-29 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229125430/https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0305440316300358 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.livescience.com/50506-artifacts-reveal-pre-columbus-trade.html |title=Evidence of Pre-Columbus Trade Found in Alaska House, 2015. |access-date=2019-12-29 |archive-date=2019-12-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20191229125434/https://www.livescience.com/50506-artifacts-reveal-pre-columbus-trade.html |url-status=live }}</ref>.
== Америка аколонизациа ==
{{main|Америка аколонизациа}}
=== Раԥхьатәи аҭҵаарақәа ===
Европеи Америкеи [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] ала еиҟәыҭхоуп азы урҭ аԥраӷбақәа ҟалаанӡа реимадара уадаҩын. Алегендақәа руак ишаҳәо ала, скандинавтәи амшынланыҟәаҩ [[Лейф Эрикссон|Леиф Ерикссон]] америкатәи агаҿа даҭааит [[Баффинова Земля|Баффинтәи Адгьыл]] араион аҟны<ref>{{Cite web |url=http://www.canadianmysteries.ca/sites/vinland/whereisvinland/sagaofgreenlanders/4089en.html |title=Сага о гренландцах |access-date=2014-09-18 |archive-date=2013-11-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131126103014/http://www.canadianmysteries.ca/sites/vinland/whereisvinland/sagaofgreenlanders/4089en.html |url-status=live }}</ref>.
=== Мексика ампыҵахалара ===
{{main|Мексика ампыҵахалара}}
=== Афранцызцәа рколонизациа ===
{{main|Америка афранцызтәи аколонизациа}}
=== Раԥхьатәи аколониақәа ===
{{main|Америка англызтәи аколонизациа}}
== Аҩадатәи Америка аколониалтә аамҭазы ==
=== Испаниа Ҿыц ===
{{main|Испаниа Ҿыц}}
=== Британиатәи Америка ===
{{main|Британиатәи Америка}}
[[File:A history of the United States for schools; including a concise account of the discovery of America, the colonization of the land, and the revolutionary war (1901) (14784055053).jpg|thumb|250px|Британиатәи аколониақәа 1763 шықәсазы.]]
== Ареволиуциақәа раамҭа ==
=== ЕАА ахьыԥшымразы ақәԥара ===
{{main|ЕАА ахьыԥшымразы ақәԥара}}
=== Мексика Ахьыԥшымразы ақәԥара ===
{{main|Мексика Ахьыԥшымразы ақәԥара}}
=== Техас ахьыԥшымразы ақәԥара ===
{{main|Техас ахьыԥшымразы ақәԥара}}
== Аибашьрақәеи ампыҵахаларақәеи ==
=== ЕАА атәылауаҩратә еибашьра ===
{{main|ЕАА атәылауаҩратә еибашьра}}
=== Мексикахь аинтервенциа ===
{{main|Мексикахь англиатә-франктә-испантә аинтервенциа}}
== Аҩадатәи Америка XIX ашәышықәса анҵәамҭазы ==
[[Файл:Map of North America (1898).jpg|thumb|250px|1898 шықәсазтәи аполитикатә хсаала]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
{{DEFAULTSORT:ҩадатәи Америка аҭоурых}}
[[Акатегориа:Аҩадатәи Америка аҭоурых| ]]
j8ywbsv648bha9vb2zgc916enwrj9nc
Атҟәацра ду
0
55597
172651
172314
2026-08-24T13:30:55Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Атҟәацра ду]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172314
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Атҟәацра ду|Атҟәацра ду (аҵакы)}}
{{Аиҭархара|Атҟәацра ду атеориа}}
[[Афаил:CMB Timeline300 no WMAP ab.svg|thumb|240px|Акосмос аметрикатә [[Расширение Вселенной|рҭбаара]] аамҭатә шкала, аҭыԥҭаӡара, Адунеи [[Гипотеза|агипотезатә]] хылаԥшра змам ахәҭақәа алархәны, есааира икәымпылу аҟәшақәа рыла иаарԥшуп. Армарахь, ӷәӷәала аҽырҭбаара ҟалоит [[Инфляционная эпоха|аинфлациа аамҭазы]], агәҭаны [[Ускоряющаяся Вселенная|аҽырҭбаара аҽарццакуеит]] (аҟаза иконцепциа масштабда)]]
[[Афаил:Universe expansion-ab.svg|thumb|240px|Атҟәацра ду атеориа инақәыршәаны, [[Адунеи|Адунеи]] анышьақәгылаз аамҭазы даара еилаӷәӷәан, иагьцан, уи аҭагылазаашьа [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа иашьҭоуп]]
'''Атҟәацра ду''' — [[Теоретическая физика|физикатә теориоуп]], [[Расширение Вселенной|Адунеи]] раԥхьатәи [[Плотность энергии|аилаӷәӷәара]] ҳараки [[Температура|аԥхарра]] ҳараки змаз аҭагылазаашьа аҟынтәи ишыҭбаахаз аазырԥшуа<ref name="HTUW">{{cite web|url=https://www.sciencechannel.com/tv-shows/how-the-universe-works/full-episodes/first-second|title=First Second of the Big Bang|work=How The Universe Works|publisher=Science Channel|date=2014-07-30}}</ref>. Атҟәацра ду аконцепциа шьаҭас измоу еиуеиԥшым акосмологиатә модельқәа ацәырҵрақәа рыхкқәа рацәаны иҳаилдыркаауеит<ref name="sfn-silk2009">Silk, 2009, адаҟьа 208.</ref><ref name="sfn-singh2004">Singh, 2004, адаҟьа 560.</ref><ref>{{cite web|url=https://map.gsfc.nasa.gov/universe/|title=Cosmology: The Study of the Universe|author=NASA/WMAP Science Team|date=2011-06-06|work=Universe 101: Big Bang Theory|publisher=[[НАСА|NASA]]|location=Washington, D.C.|quote=Во втором разделе рассматриваются классические проверки теории Большого взрыва, которые делают ее столь убедительным как наиболее вероятное, обоснованное и точное описание нашей Вселенной.}}</ref>, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Химический элемент|иласу ахәҭаҷқәа]] рырацәара, [[Реликтовое излучение|акосмостә микроцәқәырԥатә фонтә]] [[Электромагнитное излучение|шәахәаркра]], иара убас [[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду аилазаашьа]]. Адунеи аиԥшзаара, [[Проблема горизонта|алаԥшҳәааи]] [[Проблема плоскостности|аҟьаҟьареи]] рыпроблемақәа ҳәа еицырдыруа, [[Инфляционная модель Вселенной|акосмостә инфлиациа]] ала иҳаилыркаауп: зааӡатәи астадиақәа рҿы ирццаку аҽырҭбаара афаза. Еиуеиԥшым аемпирикатә шьақәырӷәӷәарақәа Атҟәацра ду ахҭыс ӷәӷәала иадгылоит, уажәтәи аамҭазы уи еиҳарак ирыдыркылоит<ref name="Kragh_1996">Kragh, 1996, адаҟьа [https://archive.org/details/cosmologycontrov00helg 319]: «В то же время, когда наблюдения определенно склонили чашу весов в пользу релятивистской теории Большого взрыва, …»</ref>. Адунеи аҽырҭбаара аццакра инеиҵыу агәаҭарақәа еилыкка ишьақәдыргылоит, Атҟәацра ду асингулиарра шыҟалаз 13,787±0,02 миллиард шықәса раԥхьа, уи [[Возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="esa">{{cite web|url=https://www.mpg.de/7044245/Planck_cmb_universe|title=Planck Reveals an Almost Perfect Universe|date=2013-03-21|publisher=Max-Planck-Gesellschaft}}</ref>.
Еилкаау [[Закон (наука)|афизикатә закәанқәа]] рхы иархәаны, акосмостә еиҵыхра аамҭахь ашьҭахьҟа аекстраполиациа ҟаҵаны, амодельқәа иҷыдоу иԥхоу, еилаӷәӷәоу раԥхьатәи Адунеи аадырԥшуеит. Афизикаҿы иҟам зегьы еицырзеиԥшу теориак, Атҟәацра ду раԥхьатәи аҭагылазаашьақәа рмодель ҟазҵо<ref name="Chow-2008">Chow, 2008, адаҟьа [https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&pg=PA211 211].</ref>. Адунеи аҽарҭбаацыԥхьаӡа, уи еиҳа-еиҳа ихьшәашәахон, [[Субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәеи]], анаҩс [[атом|атомқәеи]] рырҿиара алшартә аҟынӡа. Арҭ раԥхьатәи ахәҭаҷқәа — еиҳарак [[водород|аӡри]], аха иара убасгьы [[Гелий|агелии]] [[Литий|алитии]] — нас [[Гравитация|агравитациа]] амч ала [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] амчхара аҵаҟа еидгыланы раԥхьатәи [[Звезда|аеҵәақәеи]] агалактикақәеи еиҿыркааит. [[Сверхновая типа Ia|Асуперҿыцқәа]] рыҟаԥшьтә еиҭасра ашәарақәа иаадырԥшуеит [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара арццакра ишаҿу]], ари ахылаԥшра [[Тёмная энергия|амчхара лашьца]] ҳәа изышьҭоу аконцепциа иадҳәалоуп.
Зыҽзырҭбаауа [[адунеи]] аконцепциа афизик [[Фридман, Александр Александрович|Александр Фридман]] 1922 шықәсазы [[Уравнение Фридмана|Фридман иеиҟаратәрақәа]] рматематикатә хылҵшьҭра ахархәарала ҭҵаарадыррала ишьақәирӷәӷәеит<ref name="m853">{{cite journal|last=Belenkiy|first=Ari|title=Alexander Friedmann and the Origins of Modern Cosmology|url=https://archive.org/details/sim_physics-today_2012-10_65_10/page/38|journal=Physics Today|volume=65|issue=10|date=2012-10-01|issn=0031-9228|doi=10.1063/PT.3.1750|pages=38–43|bibcode=2012PhT....65j..38B}}</ref><ref name="z155">{{cite journal|last1=Nemiroff|first1=Robert J.|last2=Patla|first2=Bijunath|title=Adventures in Friedmann Cosmology: a Detailed Expansion of the Cosmological Friedmann Equations|journal=American Journal of Physics|volume=76|issue=3|date=2008-03-01|issn=0002-9505|doi=10.1119/1.2830536|pages=265–276|arxiv=astro-ph/0703739|bibcode=2008AmJPh..76..265N}}</ref><ref name="c686">{{cite journal|last1=Carroll|first1=Sean M.|last2=Kaplinghat|first2=Manoj|title=Testing the Friedmann Equation: the Expansion of the Universe During Big–Bang Nucleosynthesis|journal=Physical Review D|volume=65|issue=6|date=2002-02-27|issn=0556-2821|doi=10.1103/PhysRevD.65.063507|page=063507|arxiv=astro-ph/0108002|bibcode=2002PhRvD..65f3507C}}</ref><ref name="c625">{{cite journal|last=Mörtsell|first=Edvard|title=Cosmological Histories from the Friedmann Equation: the Universe as a Particle|journal=European Journal of Physics|volume=37|issue=5|date=2016-09-01|issn=0143-0807|doi=10.1088/0143-0807/37/5/055603|page=055603|arxiv=1606.09556|bibcode=2016EJPh...37e5603M}}</ref>. Зыҽзырҭбаауа адунеи раԥхьаӡатәи аемпирикатә хылаԥшра [[закон Хаббла|Хаббл изакәан]] ҳәа иԥхьаӡоуп, уи афизик [[Хаббл, Эдвин|Едвин Хаббл]] иусумҭаҿы 1929 шықәсазы икьыԥхьын. Уи иаанарԥшит агалактикақәа Адгьыл иацәыхараны ишцо, абжьаӡара иашьашәаланы. Фридман иусумҭеи Хаббл ихылаԥшрақәеи ирхьыԥшымкәа, афизик [[Леметр, Жорж|Жорж Лемер]] 1931 шықәсазы адунеи «раԥхьатәи [[атом]]» иахылҵит ҳәа агәаанагара ықәиргылеит, ҳаамҭазтәи Атҟәацра ду ҳәа изышьҭоу аконцепциа алагаланы. 1964 шықәсаз, акосмостә микроцәқәырԥатә фонтә шәахәаркра гәаҭан, уи акосмологцәа аӡәырҩы агәра днаргеит акосмостә еволиуциа [[Теория стационарной Вселенной|аҭышәынтәаларатә модель]] [[Фальсифицируемость|шымцыркыз]], избан акәзар Атҟәацра ду амодельқәа ирҳәоит еиԥшу афонтә шәахәаркра аҟазаара атәы, иаҳхысыз аамҭақәа харақәа рзы аԥхарра ҳаракқәеи аилаӷәӷәарақәеи ирыхҟьаны иҟалаз<ref>Partridge, 1995, адаҟьа [https://books.google.com/books?id=5G3wdV1IPE4C&pg=PR17 XVII].</ref>.
Иаанхоит иубарҭоу Адунеи аганқәа, Атҟәацра ду амодельқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны макьана ишахәҭоу ала зеилыркаара алымшо. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Барионная асимметрия Вселенной|абарионтә асимметриа]] ҳәа изышьҭоу аматериеи [[Антивещество|антиматериеи]] реиҟарамра, агалактикақәа ирыкәшо [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] аԥсабара, насгьы [[Тёмная энергия|амчхара лашьца]] ахылҵшьҭра<ref name="peebles">{{cite journal|last1=Peebles|first1=P. J. E.|last2=Ratra|first2=Bharat|date=2003-04-22|title=The Cosmological Constant and Dark Energy|journal=[[Reviews of Modern Physics]]|volume=75|issue=2|pages=559–606|arxiv=astro-ph/0207347|bibcode=2003RvMP...75..559P|doi=10.1103/RevModPhys.75.559|author-link1=Пиблс, Джим|s2cid=118961123|issn=0034-6861}}</ref>.
== Атҟәацра ду атеориеи Адунеи ԥха атеориеи ирызку ҳаамҭазтәи аидеиақәа ==
Иахьатәи агәаанагарақәа рыла, иубарҭоу [[Возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] 13,799 ± 0,021 миллиард шықәса шьақәнаргылоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=Planck Collaboration|заглавие=Planck 2015 results|издание=Astronomy and Astrophysics|год=2016|месяц=09|том=594|подзаголовок=XIII. Cosmological parameters|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2016/10/aa25830-15.pdf|страницы=A13|pages=1—63|язык=en|doi=10.1051/0004-6361/201525830|примечание=стр. 31, строка 18, последняя колонка|архив дата=2018-03-09|архив=https://web.archive.org/web/20180309073403/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2016/10/aa25830-15.pdf|issn=0004-6361}}</ref>. Уи шьақәгылеит аханатәтәи асингулиартә ҭагылазаашьақәак рҟынтәи, уи нахысгьы еиԥмырҟьаӡакәа аҽарҭбаауеит, ихьшәашәоит. Иахьатәи афизикатә теориақәа рхархәараҿы иҟоу аԥкрақәа инарықәыршәаны, зегь раасҭа изааӡатәу аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп [[Планковская эпоха|Планк иаамҭа]], аԥхарра 10<sup>32</sup> К раҟара ([[Планковская температура|Планк иԥхарра]]) насгьы аилаӷәӷәара 10<sup>94</sup> г/см³ (10<sup>97</sup> кг/м³, [[Планковская плотность|Планк иеилаӷәӷәара]]) аныҟаз. Зааӡатәи Адунеи даараӡа иеиԥшыз, [[Изотропия|иизотроптәыз]] аҭагылазаашьан, зеиԥшыҟам иҳараку амчхаратә еилаӷәӷәара, аԥхарра, ақәыӷәӷәара змаз. Аҽырҭбаареи ахьшәашәареи ирыхҟьаны, Адунеи аҿы афазатә еиҭасрақәа ҟалеит, арчы аҟынтәи аӡы аконденсациа еиԥшыз, аха [[элементарная частица|ахәҭаҷ мариаӡақәа]] ирызкны.
Ноль инаркны 10<sup>−40</sup> секунд рҟынӡа, Атҟәацра ду ашьҭахь, Адунеи асингулиарра аҟынтәи аира апроцессқәа мҩаԥысуан. Иҟоуп агәаанагара, абри аҭагылазаашьаҿы Адунеи аматериа [[Планковская температура|аԥхарреи]] аилаӷәӷәареи Планк иҵакқәа ирзааигәан ҳәа. Ари аетап афизикатә теориа нагӡа ыҟаӡам<ref name="sfn-sazhin2002">Сажин, 2002, адаҟьа 37.</ref>. Ари аетап анынҵәа, агравитациатә еидҳәалара егьырҭ ирылҵит, насгьы [[Эпоха Великого объединения|Аидгылара Ду Аамҭа]] иалагеит.
Инықәырԥшшәа 10<sup>−42</sup> секунд Атҟәацра ду ашьҭахь афазатә еиҭакра иахҟьаны Адунеи [[экспонента|експоненциалла]] аҽарҭбааит. Ари аамҭацыԥҵәаха [[Инфляционная модель Вселенной|Акосмостә инфлиациа]] ҳәа ахьӡ аиуит, насгьы ихыркәшахеит Атҟәацра ду аамҭа инаркны 10<sup>−36</sup> секунд рышьҭахь<ref name="sfn-sazhin2002"/>.
Ари аамҭацыԥҵәаха анынҵәа Адунеи аргыларатә маҭәахәы [[Кварк-глюонная плазма|акварк-глиуонтә плазма]] акәын. Ԥыҭраамҭак ашьҭахь аҳауа аԥхарра еиҵахеит, [[бариогенезис|абариогенез]] ҳәа изышьҭоу анаҩстәи афазатә еиҭасра алыршахартә аҟынӡа. Ари аетапаҿы [[кварк|акваркқәеи]] [[глюон|аглиуонқәеи]] еидгыланы [[протон|апротонқәеи]] [[нейтрон|анеитронқәеи]] реиԥш иҟоу [[барион|абарионқәа]] ҟарҵеит<ref name="sfn-sazhin2002"/>. Уи аамҭазы аиааира згаз аматериеи, [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркрахьы]] ииасуаз антиматериеи рсимметриатә шьақәгылара еицымҩаԥысуан.
Аҳауа аԥхарра анаҩстәи акаҳара анаҩстәи [[Фазовый переход|афазатә еиҭасрахь]] инанагеит — афизикатә мчқәеи аелементартә хәҭаҷқәеи уажәтәи рформаҿы рышьақәгыларахь. Уи ашьҭахь иааит [[Нуклеосинтез|ануклеосинтез аамҭа]], уаҟа апротонқәа анеитронқәа ирылаланы [[дейтерий|адеитери]], [[Гелий-4|агели-4]], иара убас егьырҭ иласу [[изотоп|аизотопқәа]] ргәыцәқәа шьақәдыргылеит. Аԥхарра еиҭа ианылаҟәха, насгьы Адунеи аҽарҭбаара ашьҭахь, анаҩстәи аиҭасратә момент иалагеит, уи аамҭазы [[гравитация|агравитациа]] аԥыжәара зауз мчны иҟалеит. Атҟәацра ду ашьҭахь 380 нызқь шықәса анҵы, аҳауа аԥхарра убриаҟара илаҟәит, [[водород|аӡри]] атомқәа рыҟазаара алыршахартә аҟынӡа (уи аԥхьа апротонқәеи [[электрон|аелектронқәеи]] [[ионизация|рионизациеи]] [[Рекомбинация (химия)|ррекомбинациеи]] апроцессқәа еиҟараны иҟан).
Арекомбинациа аамҭа ашьҭахь аматериа ашшәахәаркразы иҵәцахеит, уи акосмос аҿы хақәиҭрала ирылаҵәаны, [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аҳасабала ҳара ҳҟынӡа иааит.
Атҟәацра ду аҩаӡарақәа зегьы рҿы [[космологический принцип|акосмологиатә принцип]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит — Адунеи аамҭа ианакәызаалакгьы акосмос аҿы иарбан ҭыԥзаалакгьы аҟны ахылаԥшҩы изы еиԥшуп. Уи инаҷыданы, иарбанзаалак аамҭазы, акосмос аҟны аҭыԥҭаӡара аҭыԥқәа зегьы рҿы аматериа аилаӷәӷәара бжьаратәла еиԥшуп. Атҟәацра ду аҭыԥ ҭацә аҿы иҭҟәацуа адинамит еиԥшӡам, аматериа аҭаӡара маҷ аҟынтәи иаакәыршаны иҟоу аҭацәрахь аҽарҭбаара ианалаго, еилыкка зыҽзырҭбаауа асфератә рчытә ԥсҭҳәа шьақәнаргылоит, уи анҭыҵ авакуум ыҟоуп. Еицырдыруа ари агәаанагара иашаӡам<ref name="saz2002">{{Книга |автор=М. В. Сажин |заглавие=Современная космология в популярном изложении |год=2002 |место=Москва |издательство=УРСС |страницы=104 |страниц=240 |isbn=5-354-00012-2 |тираж=2500}}</ref>. Атҟәацра ду мҩаԥысуан акосмос аҭыԥҭаӡарақәа зегьы рҿы аамҭаказы насгьы еишьашәаланы, иарбан ҭыԥзаалакгьы атҟәацра агәҭа ҳәа ҳәара залшом, акосмос аҿы ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи рыградиент дуқәа ыҟаӡам, насгьы иҟам аматериеи аҭацәреи еиҟәызыҭхо аҳәаақәеи афронтқәеи<ref name=saz2002/>. Атҟәацра ду ҳәа изышьҭоу акосмос ахаҭа аҽырҭбаара ауп, уи иаҵанакуа аматериа ацны, бжьаратәла, уи иарбанызаалак аҭыԥ аҿы иҟоу.
=== Аԥхьатәи асингулиарра ауадаҩра ===
Игәаҭоу Адунеи [[расширение Вселенной|аҽырҭбаара]] [[Прошлое|аамҭахь ашьҭахьҟа]] [[Экстраполяция|аекстраполациа]] ҟаҵаны, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориеи]] егьырҭ [[альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативатә теориақәаки]] рыла, ҳнанагоит ииасыз аамҭазы «аҵыхәтәантәи» аамҭазы «ҵыхәаԥҵәара змам» аилаӷәӷәареи аԥхарреи рахь. Аҭыԥ-аамҭа ахәара ҵыхәаԥҵәара змам аҵак ду аҟынӡа инаӡоит. Уи аҭагылазаашьа [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа иашьҭоуп (акосмологиатә сингулиарра лассы-лассы ажәала Адунеи «аира» ҳәа иашьҭоуп).
Азеиԥш зыҟазааратә теориа акосмологиатә модельқәа рҿы асингулиарра аҽацәыхьчара шалымшо шьақәдырӷәӷәеит асингулиаррақәа ирызку егьырҭ [[теоремы о сингулярностях|атеоремақәа]] рыла, [[Пенроуз, Роджер|Р. Пенроузи]] [[Хокинг, Стивен|С. Хокинги]] 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы.
Атҟәацра ду атеориа алшара ҳнаҭом абри аамҭа аԥхьа иҟаз акы алацәажәара (избан акәзар акосмос-аамҭа иазку ҳматематикатә модель Атҟәацра ду аамҭазы ахархәара ацәыӡуеит, аха убри аангьы атеориа зынӡа мап ацәнакӡом Атҟәацра ду аԥхьа акы аҟазаара алшара).
Уи иаанарԥшуеит Адунеи ''иклассикоу'' азеиԥш зыҟазааратә теориа ала ахҳәаа шазымхо.
Еилкаау афизика асингулиаррахь шаҟа иазааигәаны [[Экстраполяция|аиагара]] ҟалоу азҵаара аҭҵаарадырраҿы аимак-аиҿак ацуп, аха зегьы еицрыдыркылахьеит Планк иаԥхьатәи аамҭа еицырдыруа аметодқәа рыла ахәаԥшра шалымшо. Ари атеориаҿы асингулиарра аҟазаара апроблема ари апроблема аӡбара зҽазызшәо [[квантовая гравитация|акванттәи]] егьырҭ [[альтернативные теории гравитации|агравитациатә альтернативатә теориақәеи]] рыргыларазы аҿыҵгақәа иреиуоуп.
Иҟоуп гипотезақәак Адунеи иубаратәы иҟоу ахәҭа ахылҵшьҭра иазкны<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00vdkmj |title=Видео BBC «Горизонт. Что было до Большого Взрыва?» |access-date=2014-04-04 |archive-date=2011-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602215312/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00vdkmj |url-status=live }}</ref>:
* ҵарауаак ([[Стивен Хокинг]], [[Лоуренс Краусс|Лоуренс Краус]], [[Майкл Мартин|Маикл Мартин]] уҳәа) ргәаанагарала, Адунеи акгьы аҟынтәи («материеи, аҭыԥи, аамҭеи ахьыҟам ахәҭа») «[[Нулевые колебания|акванттә флуктуациақәа]]» рыла ицәырҵыр алшон<ref>{{Cite web |url=https://bigthink.com/videos/a-universe-is-a-free-lunch |title=A Universe is a Free Lunch |publisher=Big Think |access-date=2015-05-12 |archive-date=2015-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414090536/http://bigthink.com/videos/a-universe-is-a-free-lunch |url-status=live }}</ref><ref>{{Книга |автор=[[Хокинг, Стивен|Stephen Hawking]]; [[Млодинов, Леонард|Mlodinow, Leonard]] |заглавие=The Grand Design |год=2010 |издательство=Bantam Books |isbn=0-553-80537-1}}</ref><ref name=":0">{{Книга |ref=Krauss |автор=Lawrence M. Krauss |заглавие=A Universe from Nothing |ссылка=https://archive.org/details/universefromnoth0000krau |год=2012 |место=New York |издательство=Free Press |isbn=978-1-4516-2445-8}}</ref><ref>{{Книга |ref=Martin |автор=Martin, Michael |заглавие=Atheism: A Philosophical Justification |ссылка=https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0 |год=1990 |место=Philadelphia |издательство=Temple University Press |страницы=[https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0/page/106 106] |isbn=978-0-87722-943-8}} Мартин приводит следующие примеры источников: Edward P. Tryon, «Is the Universe a Vacuum Fluctuation?» ''Nature'', 246, December 14, 1973, pp. 396—397; Edward P. Tryon, "What Made the World? ''New Scientist'', 8, March 1984, pp. 14-16; Alexander Vilenkin, "Creation of Universes from Nothing, " ''Physics Letters'', 117B, 1982, pp. 25-28; Alexander Vilenkin, "Birth of Inflationary Universes, " ''Physical Review'', 27, 1983, pp. 2848—2855; L. P. Grishchuck and Y. B. Zledovich, "Complete Cosmological Theories, " ''The Quantum Structure of Space and Time'', ed. M. J. Duff and C. J. Isham (Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1982), pp. 409—422; Quentin Smith, "The Uncaused Beginning of the Universe, " ''Philosophy of Science'', 55, 1988, pp. 39-57.</ref><ref>Стивен Хокинг «Что было до Большого взрыва?» https://www.youtube.com/watch?v=veTlvfH0LMk {{Wayback|url=https://www.youtube.com/watch?v=veTlvfH0LMk |date=20220206194344 }}</ref><ref>Лоуренс Краусс «Вселенная из ничего» http://scorcher.ru/art/theory/Strakh_fiziki/lourens_krauss_prev.php {{Wayback|url=http://scorcher.ru/art/theory/Strakh_fiziki/lourens_krauss_prev.php |date=20180622193146 }}</ref>;
* [[Линде, Андрей Дмитриевич|А. Линде]] итеориа, Адунеи ҵыхәаԥҵәара шамам, насгьы даараӡа еилаӷәӷәоу амчхарала иштәу, ҳара иаҳбо ахәҭа ахәҭак «аԥышҭарч» ахь аҽырҭбаара ([[Инфляционная модель Вселенной|инфлиациала]]) абзоурала ишыҟалаз аҳәоит (аԥышҭарчқәа еилаӷәӷәоу ашәхаҿы ишцәырҵуа еиԥш)<ref>{{Статья |ссылка=http://www.stanford.edu/~alinde/1982.pdf |автор=Линде, Андрей Дмитриевич |заглавие=Nonsingular Regenerating Inflationary Universe |год=1982 |язык=en |издание= |archivedate=2012-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105210421/http://www.stanford.edu/%7Ealinde/1982.pdf }}</ref>;
* [[Смолин, Ли|Ли Смолин]] итеориала, адунеиқәа цәырҵуеит [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыҩнуҵҟа иҟоу «[[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]]» атҟәацра иахҟьаны<ref>{{Статья |ссылка=https://arxiv.org/PS_cache/gr-qc/pdf/9404/9404011v1.pdf |автор=Смолин, Ли |заглавие=The fate of black hole singularities and the parameters of the standard models of particle physics and cosmology |год=1992 |язык=en |издание= |archivedate=2019-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717182840/https://arxiv.org/PS_cache/gr-qc/pdf/9404/9404011v1.pdf }}</ref>;
* [[Экпиротическая Вселенная|аекпиротикатә сценари]] — Нил Турок итеориа, «[[Брана|абранқәа]]» реидыслара аҟынтәи адунеиқәа рыира иазку ([[Теория струн|арахәыцқәа ртеориаҿы]] ашәагаарацәа змоу амембранақәа)<ref>{{Статья |ссылка=https://arxiv.org/pdf/hep-th/0103239v3.pdf |автор=J. Khoury, B.A. Ovrut, P.J. Steinhardt, N. Turok |заглавие=The Ekpyrotic Universe: Colliding Branes and the Origin of the Hot Big Bang |год=2001 |язык=en |издание=Physical Review |номер=D64 |issn=123522 |archivedate=2021-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211026105904/https://arxiv.org/pdf/hep-th/0103239v3.pdf }}</ref>.
=== Адунеи анаҩстәи аеволиуциа ===
{{main|Адунеи аҭоурых}}
Атҟәацра ду атеориа инақәыршәаны, анаҩстәи аеволиуциа експериментла иузшәо апараметр иахьыԥшуп — ҳаамҭазтәи Адунеи аҿы аматериа абжьаратәи аилаӷәӷәара. Аилаӷәӷәара иалкаау (теориала идыру) [[Критическая плотность (космология)|акритикатә ҵакы]] еиҳамзар, Адунеи наӡаӡа аҽарҭбаалоит, аха аилаӷәӷәара акритикатә ҵакы аасҭа еиҳазар, усҟан аҽырҭбааратә процесс ҽнак зны иаангылоит, насгьы акомпрессии ашьҭахьтәи афаза иалагоит, аханатәтәи аҭагылазаашьахь изырхынҳәуа. Ҳаамҭазтәи (2015 шықәса) ахылаԥшратә дыррақәа иаадырԥшуеит абжьаратәи аилаӷәӷәара, аексперименттә гха аҩныҵҟа (процентк ахәҭак), акритикатә гха иаҟароуп<ref name="Planck2016">{{Статья |ссылка=http://www.aanda.org/articles/aa/abs/2016/10/aa25830-15/aa25830-15.html |автор=P. A. R. Ade et al. (Planck Collab.) |заглавие=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters |год=2016 |издание=A&A |pages=A13 |volume=594 |doi=10.1051/0004-6361/201525830 |arxiv=1502.01589 |archivedate=2016-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113105548/http://www.aanda.org/articles/aa/abs/2016/10/aa25830-15/aa25830-15.html }}</ref>.
Иҟоуп азҵаарақәа, Атҟәацра ду атеориа макьаназы зҭак аҟаҵара алымшо, аха уи ихадоу аԥҟарақәа шьақәырӷәӷәоуп игәрагоу аексперименталтә дыррақәа рыла, насгьы [[Теоретическая физика|атеориатә физика]] ҳаамҭазтәи аҩаӡара иалнаршоит аамҭала ас еиԥш иҟоу асистема аеволиуциа ииашаны ахҳәаа азура, раԥхьатәи ашьаҿа ада — «адунеи алагамҭа» инаркны асекунд ашәыхәҭак аҩаӡараҿы. Атеориазы акраҵанакуеит раԥхьатәи астадиаҿы иҟоу агәыҩбара уамак иҵакыданы иахьыҟало, избан акәзар, ари астадиа ахысра ашьҭахь ишьақәгылаз Адунеи аҭагылазаашьеи уи иашьҭанеиуа аеволиуциеи гәрагарала аҳҳәаа азузар ҟалоит.
== Атҟәацра ду иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых ==
* [[1799]] — афилософ [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф|Фридрих Шеллинг]] иусумҭа «Аԥсабаратә философиа асистема актәи апроект» ҭыҵит, уи инақәыршәаны Амратә система цәырҵит аматериа аԥжәареи «аекспансиеи» ирылҵшәаны.
* [[1916]] — [[физик|афизик]] [[Еинштеин, Алберт|Альберт Еинштеин]] иусумҭа «Азеиԥш зыҟазааратә теориа ашьаҭақәа» ҭыҵит, уи аҿы иара ихиркәшеит агравитациа арелативисттә теориа аԥҵара<ref>{{Статья |ссылка=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1916_49_769-822.pdf |автор=Einstein, Albert |заглавие=Die Grundlage der allgemeinen Relativittstheorie |год=1916 |язык=de |издание=[[Annalen der Physik]] |номер=7 |страницы=769—822 |issn=1521-3889 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924073416/http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1916_49_769-822.pdf }}</ref>.
* [[1917]] — Еинштеин, иҟаиҵаз аҭыԥтә еиҟаратәрақәа рышьаҭала, аамҭеи аҭыԥи рҿы еиԥымҟьо ахәара змоу акосмос аидеиа ирҿиеит (Еинштеин Идунеи амодель, акосмологиа аира аазырԥшуа), [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа Λ]] алеигалеит. (Уи ашьҭахь, Еинштеин акосмологиатә константа алагалара иҟаиҵаз агха дуқәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref>{{cite web|url=https://arxiv.org/abs/1804.06768|title=Einstein's "biggest blunder" - interrogating the legend|author=Cormac O'Raifeartaigh, Simon Mitton|publisher=arXiv}}</ref>; ҳаамҭазы еилкаахеит Λ-аицҵа Адунеи аеволиуциаҿы ихадоу ароль шынанагӡо). [[Ситтер, Виллем де|В. де Ситтер]] иусумҭа «Еинштеин игравитациа атеориеи уи астрономиатә хылҿиаақәеи рзы» аҟны Адунеи акосмологиатә модель ([[модель де Ситтера|де Ситтер имодель]]) шьақәиргылеит.
* [[1922]] — [[СССР|Асовет]] [[математик|математик]], [[геофизик|агеофизик]] [[Фридман, Александр Александрович (физик)|А. А. Фридман]] Еинштеин игравитациатә еиҟаратәра азы истационартәым аӡбарақәа иԥшааит, насгьы Адунеи аҽырҭбаара азԥхьагәеиҭеит («[[решение Фридмана|Фридман иӡбара]]» ҳәа изышьҭоу истационартәым акосмологиатә модель). Ари аҭагылазаашьа иҳаҩсыз аамҭахь [[экстраполяция|ииаагозар]], ҳара иаҳҳәар акәхоит, аханатә Адунеи аматериа зегьы еизакыз регионк аҿы ишеизгаз, уантәи аҽырҭбаара ишалагаз. Адунеи аҿы лассы-лассы [[Взрывные процессы во Вселенной|атҟәацратә процессқәа]] ахьымҩаԥысуазы, Фридман иҳәеит уи аҿиара алагамҭазгьы атҟәацратә процесс шыҟаз — Атҟәацра ду.
* [[1923]] — [[Германиа|анемец]] [[математик|математик]] [[Вейль, Герман|Г. Веил]] иазгәеиҭеит, иҭацәу Адунеи иашьашәало аматериа де Ситтер имодель аҿы иҭаҵазар, уи аҽарҭбаар шакәу. Де Ситтер идунеи астатикатәымра атәы еиҭаҳәан уи ашықәс азы икьыԥхьыз [[Эддингтон, Артур|А. Еддингтон]] ишәҟәы аҿгьы.
* [[1924]] — [[Вирц, Карл Вильгельм|К. Вирц]] иааирԥшит агалактикақәа ркәакьтә диаметрқәеи ррецессиатә ццакыреи рыбжьара иԥсыҽу акоррелиациа, насгьы иҳәеит уи де Ситтер икосмологиатә модель иадҳәалазар шалшо, уи инақәыршәаны харатәи аобъектқәа ррецессиатә ццакыра рыбжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа иацлалар шакәу<ref>''Wirtz, C.'' [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1924AN....222...21W&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high= De Sitters Kosmologie und die Radialbewegungen der Spiralnebel] // Astronomische Nachrichten, Bd. 222, S. 21 (1924)</ref>.
* [[1925]] — [[Лундмарк, Кнут Эмиль|К. Е. Лундмарк]], анаҩс [[Штремберг]], Вирц иусумҭа еиҭаҟазҵаз, агәра узырго алҵшәақәа рмоуӡеит, Штремберг уимоу иҳәеит «ашәахәаркратә ццакырақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара иахьыԥшым» ҳәа. Аха еилкаан агалактикақәа рдиаметргьы рыцырцыррагьы урҭ рҟынӡа абжьаӡара азы игәрагоу еизшәараны ишыԥхьаӡатәым. Иҭацәым Адунеи аҽырҭбаара иалацәажәан убри ашықәс азы икьыԥхьыз [[Бельгиа|Бельгиатәи]] [[теоретик|атеоретик]] [[Леметр, Жорж|Жорж Леметр]] раԥхьатәи икосмологиатә усумҭаҿгьы.
* [[1927]] — Леметр истатиа «Еизадоу Адунеи, еснагьтәи акапани еизҳауа арадиуси змоу, агалактиканҭыҵтәи анаҟәрақәа ррадиалтә ццакырақәа ҳаилзыркаауа» акьыԥхь абеит. Леметр иоуз аццакреи абжьаӡареи рыбжьара апропорциара акоеффициент [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Е. Хаббл]] [[1929]] шықәсазы ииԥшааз акоеффициент иазааигәан. Леметр раԥхьаӡакәны еилыкка иҳәеит, зыҽзырҭбаауа Адунеи аҿы иҟоу, зыларҵәареи зыццакреи акосмологиа иамаҭәарны иҟазар акәу аобиектқәа шы[[звёзды|еҵәа]]қәам, аха [[звёздная система|аеҵәа дуқәа рсистемақәа]], [[галактика|агалактикақәа]] шракәу. Леметр иҳасабырба азы 1926 шықәсазы [[США|ЕАА]] даныҟаз еиликааз Хаббл иҟаиҵаз аҭҵаарақәа рылҵшәақәа дрықәгәыӷит.
* [[1929]] — ажьырныҳәамза 17, [[Труды Национальной академии наук США|ЕАА Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа аусумҭақәа]] рахь инеит [[Хьюмасон|Хьиумасон]] истатиа [[NGC 7619]] арадиалтә ццакра иазку, насгьы Хаббл иусумҭа «Агалактиканҭыҵтә наҟәрақәа рыбжьаӡареи ррадиалтә ццакыреи реизыҟазаашьа» ҳәа зыхьӡыз. Абарҭ абжьаӡарақәеи арадиалтә ццакырақәеи реиҿырԥшра иаанарԥшит аццакыра абжьаӡара ишахьыԥшу, уажәшьҭаны ииашаны [[Закон Хаббла|Хаббл изакәан]] ҳәа изышьҭоу.
* [[1948]] — [[Гамов, Георгий Антонович|Г. А. Гамов]] «Ицоу Адунеи» иазку иусумҭа ҭыҵит, Фридман иҭбаахо Идунеи атеориа шьаҭас иҟаҵаны. Фридман излеиҳәо ала, раԥхьа атҟәацра ҟалеит. Уи ҟалеит аамҭаказы, насгьы Адунеи зегьы аҿы, акосмос даара еилаӷәӷәоу аматериала ирҭәны, уи аҟынтәи амиллиард шықәсақәа рышьҭахь, Адунеи аҿы иубарҭоу ацәеижьқәа шьақәгылеит — [[Амра]], [[звёзды|аеҵәақәа]], [[галактика|агалактикақәа]], [[планета|апланетақәа]], [[Адгьыл|Адгьыли]] уи аҟны иҟоуи зегьы уахь иналаҵаны. Гамов уи иациҵеит, адунеи аҿы раԥхьатәи аматериа даара ишеилаӷәӷәоу мацара акәымкәа, даара ишцоугьы. Гамов игәаанагарала, [[ядерные реакции|агәыцәтә реакциақәа]] ҟалеит зааӡатәи Адунеи аҟны иҟаз ицаз, еилаӷәӷәаз аматериаҿы, насгьы абри агәыцәтә чуан аҟны минуҭқәак рыла [[Нуклеосинтез|иласу ахимиатә елементқәа рсинтез]] ҟаҵахеит. Ари атеориа зегь реиҳа ирбагахаз алҵшәа акосмостә фонтә радиациа азԥхьагәаҭара акәын. [[термодинамика|Атермодинамика]] азакәанқәа рыла, афымцамҳалдызтә шәахәаркра аматериа ԥха иацны иҟазар акәын зааӡатәи Адунеи «ишу» аамҭазы. Уи адунеи азеиԥш аҽырҭбаараан иӡуам, иахьа уажәраанӡагьы даара ихьшәашәаны иаанхоит. Гамови иусзуҩцәеи ирылшеит инықәырԥшшәа аԥхьаӡара, абри ацәынхатә шәахәаркра аԥхарра зеиԥшразар акәу ахә ашьара. Урҭ игәарҭеит ари аԥхарра даара ишылаҟәыз, [[абсолютный нуль|абсолиуттә ноль]] иазааигәаны. Адунеи азеиԥш параметрқәа рзы даараӡа игәрагам астрономиатә дыррақәеи агәыцәтә константақәа рзы адырра маҷреи ирыхҟьаны иҟалар зылшо агәыҩбарақәа ҳасаб рзуны, иазԥхьагәаҭоу аԥхарра 1 инаркны 10 К рҟынӡа иҟазар акәын. 1950 шықәсазы ҭҵаарадырратә статиак аҿы (Physics Today, № 8, адаҟьа 76) Гамов иҳәеит акосмостә шәахәаркра аԥхарра 3 К раҟара иҟазар ҟалап ҳәа.
* [[1955]] — Асовет радиоастроном [[Шмаонов, Тигран Арамович|Тигран Шмаонов]] експериментла игәеиҭеит 3 К рҟынӡа аԥхарра змоу ашьҭыбжьтә [[СВЧ-излучение|микроцәқәырԥатә шәахәаркра]]<ref>{{cite web |url = https://aether.lbl.gov/www/science/CMBTimeLine.html |title = Cosmic Microwave Background Timeline |archive-url = https://web.archive.org/web/20210124035354/https://aether.lbl.gov/www/science/CMBTimeLine.html |archive-date = 2021-01-24 }} [[Национальная лаборатория им. Лоуренса в Беркли]]</ref>.
* [[1964]] — Америкатәи [[радиоастроном|арадиоастрономцәа]] [[Пензиас, Арно|А. Пензиаси]] [[Вилсон, Роберт|Р. Вилсони]] акосмостә фонтә шәахәаркра аартны уи аԥхарра ршәеит. Уи 3 К иҟан. Ари акосмологиаҿы иреиҳау аартраны иҟалеит, 1929 шықәсазы Хаббл Адунеи азеиԥш аҽырҭбаара аниԥшаа ашьҭахь. Гамов итеориа инагӡаны ишьақәырӷәӷәан. Уажәтәи аамҭазы ари ашәахәаркра [[реликтовое излучение|ацәынхатә радиациа]] ҳәа иашьҭоуп; атермин алеигалеит [[СССР|асоветтә]] астрофизик [[Шкловский, Иосиф Самуилович|И. С. Шкловски]].
* [[2003]] — [[WMAP]] амҩаныза ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ииашаны ашәара мҩаԥнагоит. Уаанӡатәи ашәарақәа рҟынтәи адыррақәа ([[COBE]], [[Космический телескоп Хаббла|Хаббл ихьӡ зху ателескоп]], уҳәа убас иҵегьы) ирыцны, ироуз адыррақәа [[модель Лямбда-CDM|ΛCDM акосмологиатә модели]] [[Инфляционная модель Вселенной|аинфлациатә теориеи]] шьақәдырӷәӷәеит. Адунеи ақәреи еиуеиԥшым аматериа хкқәа рыкапантә еихшареи ииашаны ишьақәыргылан ([[Барион#Барионная материя|абарионтә материа]] — 4%, [[тёмная материя|аматериа лашьца]] — 23%, [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] — 73%)<ref name="wmap7parameters">{{Cite web |url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf |title=Seven-Year Wilson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results |format=PDF |publisher=nasa.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531124913/http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf |archive-date=2012-05-31 |access-date=2012-03-09}} (см. таблицу наилучших оценок космологических параметров на с. 39)</ref>.
* [[2009]] — [[Планк (космическая обсерватория)|Планк]] амҩаныза дәықәҵахеит, уажәтәи аамҭазы ацәынхатә шәахәаркра анизотропиа еиҳагьы ииашаны ашәара иаҿуп.
* [[2022]] — [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]] ителескоп зааӡатәи Адунеи аҿы изқәымгәыӷӡоз агалактика лашақәа рацәаны иаԥшааит<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.science.org/content/article/webb-telescope-reveals-unpredicted-bounty-bright-galaxies-early-universe|title=Webb telescope reveals unpredicted bounty of bright galaxies in early universe|website=www.science.org|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326210308/https://www.science.org/content/article/webb-telescope-reveals-unpredicted-bounty-bright-galaxies-early-universe|url-status=live}}</ref>, убри аҟнытә агалактикақәа револиуциа амодель аиҭахәаԥшра аҭахуп.
=== Атермин аҭоурых ===
Атҟәацра ду атеориа аханатә «адинамикатә еволиуциатә модель» ахьӡын. Атермин «Атҟәацра ду» (''Big Bang'') раԥхьаӡакәны ихы иаирхәеит [[Фред Хойл|Фред Хоил]] 1949 шықәса хәажәкырамза 28 рзы BBC арадио аҿы имҩаԥигаз алекциаҿы (Хоил ихаҭа Адунеи аҽарҭбаараан аматериа «еиԥмырҟьаӡакәа аира» [[Теория стационарной Вселенной|агипотеза]] дақәныҟәон). Иара иҳәеит:
{{Ацитата алагара}}
Ари атеориа шьаҭас иамоуп Адунеи иӷәӷәаз зныктәи атҟәацра апроцесс аҿы иҟалеит ҳәа агәаанагара, убри аҟнытә аҵыхәтәантәи аамҭа мацара ауп иҟоу... Ари Атҟәацра ду ахшыҩзцара зынӡа сгәы иақәшәом ҳәа сгәы иаанагоит.
{{Ацитата алгара}}
Иҟоуп агәаанагара, Хеил ажәеицааира «Атҟәацра ду» Адунеи иаалырҟьаны акатастрофатә процесск ала иҟалеит ҳәа агәаанагара ахыччаразы ихы иаирхәеит ҳәа. Аха «Ицоу Адунеи» агипотеза адгылаҩцәагьы (Леметреи Гамови реиԥш), Хоил ихаҭагьы ари ажәеицааира ҷыдала ихәымгоуп ҳәа ирыԥхьаӡомызт (атермин автор ихаҭа уи ҩаԥхьа дазыхынҳәит 1965 шықәсазы мацара). Атҟәацра ду атеориа иадгылаз аҵарауаа ари атермин адкылара иазхиан ҳәа агәаанагарагьы иашам. Аиашазы, акыраамҭа уи еиҳарак иаларҵәаз алитератураҿы акәын иахьныҟәоз, аҭҵаарадырраҿы уи ашьақәгылара 1980-тәи ашықәсқәа рзы мацара ауп ианыҟала<ref>{{статья|автор= Kragh H. |заглавие= How did the Big Bang get its name? Here’s the real story |издание= Nature |год= 2024 |volume= 627 |pages= 726-728 |doi= 10.1038/d41586-024-00894-z}}</ref>.
== Атеориа акритика ==
[[Расширение Вселенной|Зыҽзырҭбаауа адунеи]] атеориа адагьы, иҟан [[Теория стационарной Вселенной|Адунеи ҭышәынтәалоуп]] ҳәа атеориагьы — даҽакала иуҳәозар, уи [[Эволюция|аеволиуциа]] амҩа ианӡам, насгьы аамҭала алагамҭеи аҵыхәтәеи амаӡам. Ари ахәаԥшышьа адгылаҩцәа рыхәҭак Адунеи аҽырҭбаара мап ацәыркит, насгьы [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] [[Утомлённый свет|алашара «ажәра» иазку агипотеза]] ала иҳаилдыркаауеит. Аха, излеилкаахаз ала, ари агипотеза ахылаԥшрақәа ирҿагылоуп, иаҳҳәап, игәаҭоу [[Сверхновая|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа раамҭа аура урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара ишадҳәалоу<ref name="nedwright">''Wright E. L.'' {{cite web |url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/tiredlit.htm |title = Errors in Tired Light Cosmology |archive-url = https://web.archive.org/web/20211116104628/http://www.astro.ucla.edu/~wright/tiredlit.htm |archive-date = 2021-11-16 }}.</ref><ref name="overduin-2008">{{Книга |автор=Overduin J. M., Wesson P. S.|название=The light/dark universe: light from galaxies, dark matter and dark energy |год=2008 |издательство=World Scientific Publishing Co. |isbn=9812834419 }}</ref><ref name="Peebles">''[[Пиблс, Джим|Peebles P. J. E.]]'' {{cite web |url = https://arxiv.org/abs/astro-ph/9806201 |title = The Standard Cosmological Model |archive-url = https://web.archive.org/web/20180724002344/https://arxiv.org/abs/astro-ph/9806201 |archive-date = 2018-07-24 }} in Rencontres de Physique de la Vallee d’Aosta (1998) ed. M. Greco, p. 7</ref>.
Даҽа вариантк, Адунеи аҽырҭбаара мап ацәызымкуа, [[Хойл, Фред|Ф. Хоил]] иитәу [[Теория стационарной Вселенной|истационартәу Адунеи атеориа]] ала иаарԥшуп. Уи иара убас ахылаԥшрақәа уамак ирықәшәом<ref name=Peebles />.
Аинфлиациа атеориақәак рҟны (иаҳҳәап, [[Теория вечной инфляции|наӡаӡатәи аинфлиациа]]), ҳара иаҳбо Атҟәацра ду асахьа ҳара иаҳбо Адунеи ахәҭаҿы иҟоу аҭагылазаашьа мацара иақәшәоит ([[Метагалактика|Аметагалактика]]), аха Адунеи зегьы ҭанагӡом.
Уи адагьы, Атҟәацра ду атеориа асингулиарра ацәырҵра амзызқәа мамзаргьы уи ацәырҵразы аматериеи амчхареи рызҵаара ҭнаҵааӡом; абжьааԥны уи алагамҭа шамам аанарԥшуеит. Иҟоуп агәаанагара, [[космологическая сингулярность|аханатәтәи асингулиарра]] аҟазаареи ахылҵшьҭреи рзы азҵаара аҭак [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа атеориа]] иҟанаҵоит ҳәа.
Иҟоуп иара убасгьы ахылаԥшратә фактқәакгьы, [[Изотропность Вселенной|аизотропиеи иаҳбо Адунеи аиԥшзаареи]] уамак ирышьамшәало: агалактикақәа рыҵәиратә хырхарҭа аҟазаара<ref>{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/16397 |title=Учёные нашли след вращения Вселенной при рождении |access-date=2011-12-14 |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218102116/http://www.membrana.ru/particle/16397 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0370269311003947 |title=ScienceDirect — Physics Letters B : Detection of a dipole in the handedness of spiral galaxies with redshifts |access-date=2011-12-14 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203221523/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0370269311003947 |url-status=live }}</ref>, агалактикақәа рыларҵәараҿы аизадамра иреиҳау амасштабқәа рҿы, [[ось зла (астрономия)|ацәгьара аҵәҩан]].
[[Наука в СССР|СССР аофициалтә ҭҵаарадырраҿы]] Атҟәацра ду атеориа раԥхьаӡа гәҽанызаара дула ирыдыркылеит. Убас, 1955 шықәсазы [[Эйгенсон, Морис Семёнович|Морис Еигенсон]] иҩуан: «[[Марксизм-ленинизм|Амарксисттә-ленинтә]] доктрина ҵыхәаԥҵәара змам Адунеи асоветтә космологиа ашьаҭаркраҿы хадаратә аксиомоуп… Ари атезис мап ацәкра мамзаргьы аҽацәыхьчара… хымԥада [[идеализм|аидеализми]] [[фидеизм|афидеизми]] рахь ҳнанагоит, даҽакала иуҳәозар, аҵыхәтәан акосмологиа мап ацәкрахьы, убри аҟнытә уи аҭҵаарадырра акымзарак ала иадҳәалаӡам»<ref>{{статья|автор=[[Эйгенсон, Морис Семёнович|Эйгенсон М. С.]]|заглавие=К вопросу о космогонии|издание=Циркуляр Львовской астрономической обсерватории|год=1955|том=|выпуск=№ 30|страницы=1—12|ссылка=|doi=|arxiv=|язык=ru}} Цит. по: {{книга|автор=Wetter G.|часть=|заглавие=Dialectical Materialism: A Historical and Systematic Survey of Philosophy in the Soviet Union|оригинал= |ссылка=|издание=|ответственный=Translaled from the German by Peter Heath|место=London|издательство=Routledge and Kegan Paul|год=1958|том=|страницы=436|страниц=609|isbn=|тираж=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://scepsis.net/library/id_1936.html |title=Лорен Грэхэм. Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |access-date=2020-07-06 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220135352/http://scepsis.net/library/id_1936.html |url-status=live }}</ref>. Аҵыхәтәан асовет ҵарауааи афилософцәеи Атҟәацра ду атеориа рыдыркылеит, аха уеизгьы, СССР еилабгаанӡа, аматериа аҵыхәаԥҵәарадареи анаӡаӡатәреи ирызку апостулат афилософиатә жәарқәа рҿы ианҵан. Убри аан, иҳәан, Атҟәацра ду атеориа Аметагалактика мацаразы амч аманы ишыҟоу, насгьы Аметагалактика Адунеи зегьы акәӡам, «Атҟәацра ду» Адунеи алагамҭа акәӡам, аха иузаԥымҵо иагьузаԥымхуа аматериа ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра мацара ауп иаанаго<ref>''Скосарь В.'' {{cite web |url = http://samlib.ru/s/skosarx_wjacheslaw_jurxewich/otnositelxnostxnauchnojistinyzigzagikosmologicheskojmysli.shtml |title = Краткая история представлений о Вселенной. Зигзаги космологической мысли |archive-url = https://web.archive.org/web/20121129183515/http://samlib.ru/s/skosarx_wjacheslaw_jurxewich/otnositelxnostxnauchnojistinyzigzagikosmologicheskojmysli.shtml |archive-date = 2012-11-29 }}</ref>.
[[Большая советская энциклопедия|Асовет Енциклопедиа Ду]] 3-тәи аҭыжьымҭаҿы иҳәоуп: {{Ацитата|Аметагалактика шьақәзыргыло агалактикақәа реицәыхарахара иаанарԥшуеит ԥыҭрамҭак аԥхьа уи хаҭабзиарала даҽа ҭагылазаашьак аҿы ишыҟаз, насгьы еиҳа ишеилаӷәӷәаз… Зны-зынла Аметагалактика ақәреи Адунеи ақәреи рцәеилаҩашьоит, уи Аметагалактика Адунеи зегьы аиԥштәра адгылаҩцәа рзы иаабац ауп. Аиашазы, бжьаӡарақәак рҟны иҟоу Адунеи аҿы еиуеиԥшым аметагалактикақәа рыҟазаара иазку агипотеза акгьы ишьақәнарӷәӷәом. Аха, ҳхаҿы иааҳгароуп еиҳа иуадаҩу аизыҟазаашьақәа Аметагалактикеи иааизакны Адунеии рыбжьара, уимоу хаҭалатәи аметагалактикақәа рыбжьарагьы: ас еиԥш иҟоу аҭыԥҭаӡара дуқәа рҿы [[евклидова геометрия|Евклид игеометриа]] апринципқәа уаҳа ахархәара узрыҭаӡом. Арҭ аизыҟазаашьақәа топологиалагьы иуадаҩзар ауеит. Ҳара иҳалшом еиҵаҵоу [[элементарная частица|имариаӡоу ахәҭаҷқәа]] зегьы агалактикақәа рсистема зегьы иаҟаразар шалшо, даҽакала иуҳәозар, уи аҩыза асистема ала ишьақәгылазар шалшо мап ацәкра. Абас еиԥш иҟоу еиҳа иуадаҩу аизыҟазаашьақәа рылшарақәагьы акосмологиа хшыҩзышьҭра анаҭалар ахәҭоуп. Убри аҟнытә, иааизакны Адунеи ақәра иазкны изакәызаалак адыррақәа ыҟоуп ҳәа аҳәара макьана изаацәоуп<ref>{{Cite web |url=http://enc-dic.com/enc_sovet/Vselennaja-5945.html |title=Вселенная |access-date=2013-01-28 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731173307/http://enc-dic.com/enc_sovet/Vselennaja-5945.html |url-status=live }}</ref>.}}
=== Атеориеи адинхаҵареи ===
1951 шықәса абҵарамза 22 рзы [[Папство|Римтәи апапа]] [[Пий XII|Пи XII]] Атҟәацра ду атеориа адунеи аԥҵара иазку [[Католицизм|акатоликатә]] дунеихәаԥшышьа ишаҿамгыло атәы иҳәеит<ref>{{Книга |ref=Ferris |ссылка=https://books.google.com/?id=a8nuAAAAMAAJ |автор=Ferris, T. |заглавие=Coming of age in the Milky Way |год=1988 |издательство=[[William Morrow and Company|Morrow]] |страницы=274, 438 |isbn=978-0-688-05889-0}}, citing {{книга
|год=1984
|заглавие=The Big bang and Georges Lemaître: proceedings of a symposium in honour of G. Lemaître fifty years after his initiation of big-bang cosmology, Louvainla-Neuve, Belgium, 10–13 October 1983
|ссылка=https://books.google.com/?id=eYHvAAAAMAAJ
|страницы=387
|издательство=D. Reidel
|isbn=978-90-277-1848-8
|ref=Berger
|язык=en
|автор=Berger, A.
}}</ref><ref>{{Cite web |lang=it |url=http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/speeches/1951/documents/hf_p-xii_spe_19511122_di-serena_it.html |title=Ai soci della Pontificia Accademia delle Scienze, 22 novembre 1951 - Pio XII, Discorsi |author=[[Pope Pius XII]] |date=1951-11-02 |publisher=Tipografia Poliglotta Vaticana |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910021358/http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/speeches/1951/documents/hf_p-xii_spe_19511122_di-serena_it.html |archive-date=2011-09-10 |access-date=2012-02-23}}</ref>. Аконсервативтә [[Протестантизм|протестанттә]] қьырсиантә динхаҵарақәагьы Атҟәацра ду атеориа [[Сотворение мира|аԥҵара адоктрина]] аҭоурыхтә еилкаара иадгылоит ҳәа ирыдыркылеит<ref name="Russell - Protestant">{{Книга |ref=Russell |ссылка=https://books.google.com/?id=IvlKa6frm2EC&pg=PA40&dq=rejected+God+Fred+Hoyle+big+bang#v=onepage&q=rejected%20God%20Fred%20Hoyle%20big%20bang&f=false |автор=Russell, R.J. |заглавие=Cosmology: From Alpha to Omega |год=2008 |издательство=1517 Media |isbn=9780800662738}}. — «Conservative Protestant circles have also welcomed Big Bang cosmology as supporting a historical interpretation of the doctrine of creation.».</ref>. Аԥсылманцәа шьоукы Аҟәырҟан аҿы Атҟәацра ду иазкны ажәақәа ануп ҳәа рҳәо иалагеит<ref name="Islam1">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=U94S6N2zECAC&pg=PA18&dq=Islam+big+bang+quran&hl=en&sa=X&ei=1b1RT460O4G90AGCpun-DQ&ved=0CFcQ6AEwBA |автор=Diane Morgan |заглавие=Essential Islam: a comprehensive guide to belief and practice |год=2010 |язык=en |издательство=[[ABC-CLIO]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426141629/https://books.google.com/books?id=U94S6N2zECAC&pg=PA18&dq=Islam+big+bang+quran&hl=en&sa=X&ei=1b1RT460O4G90AGCpun-DQ&ved=0CFcQ6AEwBA#v=onepage&q=Big%20bang&f=false }}. — «Although the Quran is not intended to be a textbook on physics, many Muslim commentators search through it for passages that seem to parallel findings made by modern science, in an effort to show the timeless wisdom of the book. Some of these parallels are said to include references to the Big Bang, antimatter, rotating stars, radioactive fusion, tectonic plates, and the ozone layer.».</ref><ref name="Islam2">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA456&dq=islam+quran+big+bang&hl=en&sa=X&ei=Tb9RT8ORFo-dgQf55MniDQ&ved=0CHQQ6AEwCQ |автор=Helaine Selin |заглавие=Encyclopædia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures |год=1997 |язык=en |издательство=[[Axel Springer SE|Springer Press]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426183042/https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA456&dq=islam+quran+big+bang&hl=en&sa=X&ei=Tb9RT8ORFo-dgQf55MniDQ&ved=0CHQQ6AEwCQ#v=onepage&q=islam%20quran%20big%20bang&f=false }}. — «Subjects ranging from relativity, quantum mechanics, and the big bang theory to the entire field of embryology and much of modern geology have been discovered in the ''Qur’an''.».</ref>. Аиндуизм рҵара инақәыршәаны, адунеи алагамҭеи анҵәамҭеи амаӡам, уи циклла иҿиоит<ref name="SanatanDharma1">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=fz6KBkgEacAC&pg=PA284&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=g8NRT_PnN4qmgwfH08HwBQ&ved=0CDoQ6AEwAjgK |автор=Sushil Mittal, G. R. Thursby |заглавие=The Hindu World |год=2004 |издательство=[[Taylor & Francis#Acquired companies and discontinued imprints|Psychology Press]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426203201/https://books.google.com/books?id=fz6KBkgEacAC&pg=PA284&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=g8NRT_PnN4qmgwfH08HwBQ&ved=0CDoQ6AEwAjgK#v=onepage&q=hindu%20big%20bang&f=false }}. — «In the Vedic cosmogonies, the question of what caused the primordial desire does not arise; like the Big Bang of modern cosmology, the primal impulse is beyond all time and causation, so it makes no sense to ask what preceded it or what caused it. However, in the Hindu cosmology which we find in the Puranas and other non-Vedic Sanskrit texts, time has no absolute beginning; it is infinite and cyclic and so is ''kama''.».</ref><ref name="SanatanDharma2">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=RyuJ_BfJki8C&pg=PA118&dq=hindu+big+bang+eternal+universe&hl=en&sa=X&ei=ucVRT5KFO4GFgweaqfDADQ&ved=0CDYQ6AEwAQ |автор=John R. Hinnells |заглавие=The Routledge companion to the study of religion |год=2010 |язык=en |издательство=[[Taylor & Francis]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426164120/https://books.google.com/books?id=RyuJ_BfJki8C&pg=PA118&dq=hindu+big+bang+eternal+universe&hl=en&sa=X&ei=ucVRT5KFO4GFgweaqfDADQ&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q=hindu%20big%20bang%20eternal%20universe&f=false }}. — «There are also other cosmological models of the universe besides the Big bang model, including eternal universe theories — views more in keeping with Hindu cosmologies than with traditional theistic concepts of the cosmos.».</ref>, аха «Аиндуизм аенциклопедиаҿы» иануп уи атеориа ишаҳгәаланаршәо зегьы [[Брахман|Брахман]] иҟынтәи ишааз, «атомк аасҭа еиҵоу, аха зегь раасҭа идуу аҵкыс еиҳау»<ref name="SanatanDharma3">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=-3OhTtBUBdgC&pg=PA297&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=hMVRT9HNMcXrggexud3ZDQ&ved=0CEwQ6AEwBQ |автор=Sunil Sehgal |заглавие=Encyclopædia of Hinduism: T-Z, Volume 5 |год=1999 |издательство=Sarup & Sons |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427030235/https://books.google.com/books?id=-3OhTtBUBdgC&pg=PA297&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=hMVRT9HNMcXrggexud3ZDQ&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q=hindu%20big%20bang&f=false }}. — «The theory is known as the 'Big Bang theory' and it reminds us of the Hindu idea that everything came from the Brahman which is „subtler than the atom, greater than the greatest“ (Kathopanishad-2-20).».</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{cite book|last=Kragh|first=Helge|year=1996|title=Cosmology and Controversy: The Historical Development of Two Theories of the Universe|url=https://archive.org/details/cosmologycontrov00helg|url-access=registration|location=Princeton, NJ|publisher=[[Издательство Принстонского университета|Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-02623-7|lccn=96005612|oclc=906709898}}
* {{cite book|last=Singh|first=Simon|author-link=Сингх, Саймон|year=2004|title=Big Bang: The Origin of the Universe|url=https://archive.org/details/bigbang00simo_0|url-access=registration|edition=1st U.S.|location=New York|publisher=[[HarperCollins|Fourth Estate]]|isbn=978-0-00-716220-8|lccn=2004056306|oclc=475508230|bibcode=2004biba.book.....S}}
* {{cite book|last=Silk|first=Joseph|author-link=Силк, Джозеф|year=2009|title=Horizons of Cosmology: Exploring Worlds Seen and Unseen|url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk|series=Templeton Science and Religion Series|location=Conshohocken, PA|publisher=[[Фонд Джона Темплтона|Templeton Press]]|isbn=978-1-59947-341-3|lccn=2009010014|oclc=818734366}}
* {{cite book|last=Chow|first=Tai L.|year=2008|title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology|location=New York|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-0-387-73629-7|lccn=2007936678|oclc=798281050}}
* {{cite book|last=Partridge|first=R. Bruce|year=1995|title=3K: The Cosmic Microwave Background Radiation|edition=Illustrated|series=Cambridge Astrophysics Series|volume=25|location=Cambridge, UK|publisher=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-35808-8|lccn=94014980|oclc=1123849709}}
* {{Акьыԥхьра|статья|автор=Катаева, Тина.|заглавие=Рождение Вселенной|ссылка=https://sciam.ru/article/2695/|издание=[[В мире науки]]|год=2005|месяц=7|номер=7|issn=0208-0621}}
* {{Статья |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/310/ |автор=Рубин, Сергей |заглавие=Мир, рождённый из ничего |год=Февраль 2004 |издание=[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]] |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |номер=2 (2761) |issn=0321-0669}}
* {{Книга |ссылка=http://www.vek2.ru/?mode=bmore&id=25&rec_id=47 |автор=Чернин А. Д. |заглавие=Космология: Большой взрыв |год=2006 |издательство=Век 2 |страниц=64 |isbn=5-85099-150-6 |тираж=2500}}
* {{Книга|автор=[[Сажин, Михаил Васильевич|Сажин М. В.]] |заглавие=Современная космология в популярном изложении |год=2002 |место=М. |издательство=[[Едиториал УРСС]] |страниц=240 |isbn=5-354-00012-2 |тираж=2500|ref=Сажин }}
* {{БРЭ|автор=[[Сажин, Михаил Васильевич|Сажин М. В.]]|ссылка= https://old.bigenc.ru/physics/text/1877023|том=3|год=2005|страницы=754|ref=Сажин|статья=Большого взрыва теория|архив=https://web.archive.org/web/20221214111237/https://bigenc.ru/physics/text/1877023|архив дата=2022-12-14}}
* {{Книга |ref=Новиков |автор=[[Новиков, Игорь Дмитриевич|Новиков И. В.]] |заглавие=Как взорвалась Вселенная |год=1988 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=176 |isbn=5-02-013881-9 |тираж=150000}}
* {{Статья |ref=Alpher |автор=Alpher, Ralph A.; Herman, Robert |заглавие=Reflections on Early Work on 'Big Bang' Cosmology |год=1988 |язык=en |место=College Park, MD |издание=[[Physics Today]] |издательство=[[Американский институт физики|American Institute of Physics]] |тип=magazine |месяц=8 |том=41 |номер=8 |страницы=24—34 |issn=0031-9228 |doi=10.1063/1.881126 |bibcode=1988PhT....41h..24A}}
* {{Книга |ref=Asad |автор=[[Muhammad Asad|Asad, Muhammad]] |заглавие=The Message of the Qur'an |год=1980 |место=Gibraltar, British Overseas Territory |издательство=Dar al-Andalus Limited |isbn=978-0-614-21062-0 |oclc=754875650}}
* {{Книга |ref=Belušević |автор=Belušević, Radoje |заглавие=Relativity, Astrophysics and Cosmology |год=2008 |место=Weinheim |издательство=[[Wiley-VCH]] |том=1 |isbn=978-3-527-40764-4 |oclc=876678499}}
* {{Книга |заглавие=Toward a New Millennium in Galaxy Morphology: Proceedings of an International Conference 'Toward a New Millennium in Galaxy Morphology: from z=0 to the Lyman Break, held at the Eskom Conference Centre, Midrand, South Africa, September 13–18, 1999 |ответственный=Block, David L.; Puerari, Ivânio; Stockton, Alan; Ferreira, DeWet |год=2000 |язык=en |место=Dordrecht |издательство=[[Springer Science+Business Media#History|Kluwer Academic Publishers]] |isbn=978-94-010-5801-8 |doi=10.1007/978-94-011-4114-7 |lccn=00042415 |oclc=851369444}}
* {{Книга |ref=Tolman |ссылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.177229/page/n1 |автор=[[Толмен, Ричард Чейс|Tolman, Richard C.]] |заглавие=Relativity, Thermodynamics and Cosmology |год=1934 |язык=en |место=Oxford, UK; London |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]; [[Издательство Оксфордского университета]]|серия=The International Series of Monographs on Physics |isbn=978-0-486-65383-9 |[[Oxford University Press]] |lccn=34032023 |oclc=919976}}
* {{Книга |ref=Woolfson |автор=Michael Woolfson |заглавие=Time, Space, Stars & Man: The Story of Big Bang |ссылка=https://archive.org/details/timespacestarsma0000wool_f8q3 |год=2013 |язык=en |издание=2nd |место=London |издательство=[[World Scientific#Imperial College Press|Imperial College Press]] |isbn=978-1-84816-933-3 |lccn=2013371163 |oclc=835115510}}
* {{Книга |ref=Wright |автор=Edward L. Wright |заглавие=Measuring and Modeling the Universe |ответственный=[[Wendy Freedman|Freedman, Wendy L.]] |год=2004 |часть=Theoretical Overview of Cosmic Microwave Background Anisotropy |место=Cambridge, UK |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |том=2 |серия=Carnegie Observatories Astrophysics Series |isbn=978-0-521-75576-4 |arxiv=astro-ph/0305591 |bibcode=2004mmu..symp..291W |lccn=2005277053 |oclc=937330165}}
* {{Статья |ссылка=http://pdg.lbl.gov/2006/download/rpp-2006-book.pdf |ref=Yao |автор=Yao, W.-M. |заглавие=Review of Particle Physics |год=2006 |язык=en |место=Bristol |издание=Journal of Physics G |издательство=[[IOP Publishing]] |тип=journal |том=33 |номер=1 |страницы=1—1232 |issn=0954-3899 |doi=10.1088/0954-3899/33/1/001 |bibcode=2006JPhG...33....1Y |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170212055045/http://pdg.lbl.gov/2006/download/rpp-2006-book.pdf |archivedate=2017-02-12 |collaboration=[[Particle Data Group]] |oclc=938374545 |accessdate=2019-12-16}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |author= [[Верходанов, Олег Васильевич|Верходанов О. В.]] |url= https://youtube.com/watch?v=EiUy8aJJKOQ |title= Мифы о Большом взрыве: как из «ничего» получилось «всё»?|website= [[Учёные против мифов]] 12-7 |publisher=[[Антропогенез.ру]] |date=2020-04-16|access-date=2022-02-03}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:тҟәацра ду}}
[[Акатегориа:Ҳаамҭазтәи афизикаҿы иӡбам апроблемақәа]]
[[Акатегориа:Акосмологиатә модельқәа]]
[[Акатегориа:Алагамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аҟаларақәа]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырратә модельқәа]]
[[Акатегориа:Астрономтә хҭысқәа]]
[[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]]
0lrzueg76fdv254lhbyu1lh64l454hr
172654
172651
2026-08-25T00:18:57Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
172654
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Атҟәацра ду|Атҟәацра ду (аҵакы)}}
{{Аиҭархара|Атҟәацра ду атеориа}}
[[Афаил:CMB Timeline300 no WMAP ab.svg|thumb|240px|Акосмос аметрикатә [[Расширение Вселенной|рҭбаара]] аамҭатә шкала, аҭыԥҭаӡара, Адунеи [[Гипотеза|агипотезатә]] хылаԥшра змам ахәҭақәа алархәны, есааира икәымпылу аҟәшақәа рыла иаарԥшуп. Армарахь, ӷәӷәала аҽырҭбаара ҟалоит [[Инфляционная эпоха|аинфлациа аамҭазы]], агәҭаны [[Ускоряющаяся Вселенная|аҽырҭбаара аҽарццакуеит]] (аҟаза иконцепциа масштабда)]]
[[Афаил:Universe expansion-ab.svg|thumb|240px|Атҟәацра ду атеориа инақәыршәаны, [[Адунеи|Адунеи]] анышьақәгылаз аамҭазы даара еилаӷәӷәан, иагьцан, уи аҭагылазаашьа [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа иашьҭоуп]]
'''Атҟәацра ду''' — [[Теоретическая физика|физикатә теориоуп]], [[Расширение Вселенной|Адунеи]] раԥхьатәи [[Плотность энергии|аилаӷәӷәара]] ҳараки [[Температура|аԥхарра]] ҳараки змаз аҭагылазаашьа аҟынтәи ишыҭбаахаз аазырԥшуа<ref name="HTUW">{{cite web|url=https://www.sciencechannel.com/tv-shows/how-the-universe-works/full-episodes/first-second|title=First Second of the Big Bang|work=How The Universe Works|publisher=Science Channel|date=2014-07-30}}</ref>. Атҟәацра ду аконцепциа шьаҭас измоу еиуеиԥшым акосмологиатә модельқәа ацәырҵрақәа рыхкқәа рацәаны иҳаилдыркаауеит<ref name="sfn-silk2009">Silk, 2009, адаҟьа 208.</ref><ref name="sfn-singh2004">Singh, 2004, адаҟьа 560.</ref><ref>{{cite web|url=https://map.gsfc.nasa.gov/universe/|title=Cosmology: The Study of the Universe|author=NASA/WMAP Science Team|date=2011-06-06|work=Universe 101: Big Bang Theory|publisher=[[НАСА|NASA]]|location=Washington, D.C.|quote=Во втором разделе рассматриваются классические проверки теории Большого взрыва, которые делают ее столь убедительным как наиболее вероятное, обоснованное и точное описание нашей Вселенной.}}</ref>, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟоуп [[Химический элемент|иласу ахәҭаҷқәа]] рырацәара, [[Реликтовое излучение|акосмостә микроцәқәырԥатә фонтә]] [[Электромагнитное излучение|шәахәаркра]], иара убас [[Крупномасштабная структура Вселенной|Адунеи амасштаб ду аилазаашьа]]. Адунеи аиԥшзаара, [[Проблема горизонта|алаԥшҳәааи]] [[Проблема плоскостности|аҟьаҟьареи]] рыпроблемақәа ҳәа еицырдыруа, [[Инфляционная модель Вселенной|акосмостә инфлиациа]] ала иҳаилыркаауп: зааӡатәи астадиақәа рҿы ирццаку аҽырҭбаара афаза. Еиуеиԥшым аемпирикатә шьақәырӷәӷәарақәа Атҟәацра ду ахҭыс ӷәӷәала иадгылоит, уажәтәи аамҭазы уи еиҳарак ирыдыркылоит<ref name="Kragh_1996">Kragh, 1996, адаҟьа [https://archive.org/details/cosmologycontrov00helg 319]: «В то же время, когда наблюдения определенно склонили чашу весов в пользу релятивистской теории Большого взрыва, …»</ref>. Адунеи аҽырҭбаара аццакра инеиҵыу агәаҭарақәа еилыкка ишьақәдыргылоит, Атҟәацра ду асингулиарра шыҟалаз 13,787±0,02 миллиард шықәса раԥхьа, уи [[Возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="esa">{{cite web|url=https://www.mpg.de/7044245/Planck_cmb_universe|title=Planck Reveals an Almost Perfect Universe|date=2013-03-21|publisher=Max-Planck-Gesellschaft}}</ref>.
Еилкаау [[Закон (наука)|афизикатә закәанқәа]] рхы иархәаны, акосмостә еиҵыхра аамҭахь ашьҭахьҟа аекстраполиациа ҟаҵаны, амодельқәа иҷыдоу иԥхоу, еилаӷәӷәоу раԥхьатәи Адунеи аадырԥшуеит. Афизикаҿы иҟам зегьы еицырзеиԥшу теориак, Атҟәацра ду раԥхьатәи аҭагылазаашьақәа рмодель ҟазҵо<ref name="Chow-2008">Chow, 2008, адаҟьа [https://books.google.com/books?id=fp9wrkMYHvMC&pg=PA211 211].</ref>. Адунеи аҽарҭбаацыԥхьаӡа, уи еиҳа-еиҳа ихьшәашәахон, [[Субатомная частица|асубатомтә хәҭаҷқәеи]], анаҩс [[атом|атомқәеи]] рырҿиара алшартә аҟынӡа. Арҭ раԥхьатәи ахәҭаҷқәа — еиҳарак [[водород|аӡри]], аха иара убасгьы [[Гелий|агелии]] [[Литий|алитии]] — нас [[Гравитация|агравитациа]] амч ала [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] амчхара аҵаҟа еидгыланы раԥхьатәи [[Звезда|аеҵәақәеи]] агалактикақәеи еиҿыркааит. [[Сверхновая типа Ia|Асуперҿыцқәа]] рыҟаԥшьтә еиҭасра ашәарақәа иаадырԥшуеит [[Ускоренное расширение Вселенной|Адунеи аҽырҭбаара арццакра ишаҿу]], ари ахылаԥшра [[Тёмная энергия|амчхара лашьца]] ҳәа изышьҭоу аконцепциа иадҳәалоуп.
Зыҽзырҭбаауа [[адунеи]] аконцепциа афизик [[Фридман, Александр Александрович|Александр Фридман]] 1922 шықәсазы [[Уравнение Фридмана|Фридман иеиҟаратәрақәа]] рматематикатә хылҵшьҭра ахархәарала ҭҵаарадыррала ишьақәирӷәӷәеит<ref name="m853">{{cite journal|last=Belenkiy|first=Ari|title=Alexander Friedmann and the Origins of Modern Cosmology|url=https://archive.org/details/sim_physics-today_2012-10_65_10/page/38|journal=Physics Today|volume=65|issue=10|date=2012-10-01|issn=0031-9228|doi=10.1063/PT.3.1750|pages=38–43|bibcode=2012PhT....65j..38B}}</ref><ref name="z155">{{cite journal|last1=Nemiroff|first1=Robert J.|last2=Patla|first2=Bijunath|title=Adventures in Friedmann Cosmology: a Detailed Expansion of the Cosmological Friedmann Equations|journal=American Journal of Physics|volume=76|issue=3|date=2008-03-01|issn=0002-9505|doi=10.1119/1.2830536|pages=265–276|arxiv=astro-ph/0703739|bibcode=2008AmJPh..76..265N}}</ref><ref name="c686">{{cite journal|last1=Carroll|first1=Sean M.|last2=Kaplinghat|first2=Manoj|title=Testing the Friedmann Equation: the Expansion of the Universe During Big–Bang Nucleosynthesis|journal=Physical Review D|volume=65|issue=6|date=2002-02-27|issn=0556-2821|doi=10.1103/PhysRevD.65.063507|page=063507|arxiv=astro-ph/0108002|bibcode=2002PhRvD..65f3507C}}</ref><ref name="c625">{{cite journal|last=Mörtsell|first=Edvard|title=Cosmological Histories from the Friedmann Equation: the Universe as a Particle|journal=European Journal of Physics|volume=37|issue=5|date=2016-09-01|issn=0143-0807|doi=10.1088/0143-0807/37/5/055603|page=055603|arxiv=1606.09556|bibcode=2016EJPh...37e5603M}}</ref>. Зыҽзырҭбаауа адунеи раԥхьаӡатәи аемпирикатә хылаԥшра [[закон Хаббла|Хаббл изакәан]] ҳәа иԥхьаӡоуп, уи афизик [[Хаббл, Эдвин|Едвин Хаббл]] иусумҭаҿы 1929 шықәсазы икьыԥхьын. Уи иаанарԥшит агалактикақәа Адгьыл иацәыхараны ишцо, абжьаӡара иашьашәаланы. Фридман иусумҭеи Хаббл ихылаԥшрақәеи ирхьыԥшымкәа, афизик [[Леметр, Жорж|Жорж Лемер]] 1931 шықәсазы адунеи «раԥхьатәи [[атом]]» иахылҵит ҳәа агәаанагара ықәиргылеит, ҳаамҭазтәи Атҟәацра ду ҳәа изышьҭоу аконцепциа алагаланы. 1964 шықәсаз, акосмостә микроцәқәырԥатә фонтә шәахәаркра гәаҭан, уи акосмологцәа аӡәырҩы агәра днаргеит акосмостә еволиуциа [[Теория стационарной Вселенной|аҭышәынтәаларатә модель]] [[Фальсифицируемость|шымцыркыз]], избан акәзар Атҟәацра ду амодельқәа ирҳәоит еиԥшу афонтә шәахәаркра аҟазаара атәы, иаҳхысыз аамҭақәа харақәа рзы аԥхарра ҳаракқәеи аилаӷәӷәарақәеи ирыхҟьаны иҟалаз<ref>Partridge, 1995, адаҟьа [https://books.google.com/books?id=5G3wdV1IPE4C&pg=PR17 XVII].</ref>.
Иаанхоит иубарҭоу Адунеи аганқәа, Атҟәацра ду амодельқәа рҳәаақәа ирҭагӡаны макьана ишахәҭоу ала зеилыркаара алымшо. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Барионная асимметрия Вселенной|абарионтә асимметриа]] ҳәа изышьҭоу аматериеи [[Антивещество|антиматериеи]] реиҟарамра, агалактикақәа ирыкәшо [[Тёмная материя|аматериа лашьца]] аԥсабара, насгьы [[Тёмная энергия|амчхара лашьца]] ахылҵшьҭра<ref name="peebles">{{cite journal|last1=Peebles|first1=P. J. E.|last2=Ratra|first2=Bharat|date=2003-04-22|title=The Cosmological Constant and Dark Energy|journal=[[Reviews of Modern Physics]]|volume=75|issue=2|pages=559–606|arxiv=astro-ph/0207347|bibcode=2003RvMP...75..559P|doi=10.1103/RevModPhys.75.559|author-link1=Пиблс, Джим|s2cid=118961123|issn=0034-6861}}</ref>.
== Атҟәацра ду атеориеи Адунеи ԥха атеориеи ирызку ҳаамҭазтәи аидеиақәа ==
Иахьатәи агәаанагарақәа рыла, иубарҭоу [[Возраст Вселенной|Адунеи ақәра]] 13,799 ± 0,021 миллиард шықәса шьақәнаргылоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=Planck Collaboration|заглавие=Planck 2015 results|издание=Astronomy and Astrophysics|год=2016|месяц=09|том=594|подзаголовок=XIII. Cosmological parameters|ссылка=https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2016/10/aa25830-15.pdf|страницы=A13|pages=1—63|язык=en|doi=10.1051/0004-6361/201525830|примечание=стр. 31, строка 18, последняя колонка|архив дата=2018-03-09|архив=https://web.archive.org/web/20180309073403/https://www.aanda.org/articles/aa/pdf/2016/10/aa25830-15.pdf|issn=0004-6361}}</ref>. Уи шьақәгылеит аханатәтәи асингулиартә ҭагылазаашьақәак рҟынтәи, уи нахысгьы еиԥмырҟьаӡакәа аҽарҭбаауеит, ихьшәашәоит. Иахьатәи афизикатә теориақәа рхархәараҿы иҟоу аԥкрақәа инарықәыршәаны, зегь раасҭа изааӡатәу аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп [[Планковская эпоха|Планк иаамҭа]], аԥхарра 10<sup>32</sup> К раҟара ([[Планковская температура|Планк иԥхарра]]) насгьы аилаӷәӷәара 10<sup>94</sup> г/см³ (10<sup>97</sup> кг/м³, [[Планковская плотность|Планк иеилаӷәӷәара]]) аныҟаз. Зааӡатәи Адунеи даараӡа иеиԥшыз, [[Изотропия|иизотроптәыз]] аҭагылазаашьан, зеиԥшыҟам иҳараку амчхаратә еилаӷәӷәара, аԥхарра, ақәыӷәӷәара змаз. Аҽырҭбаареи ахьшәашәареи ирыхҟьаны, Адунеи аҿы афазатә еиҭасрақәа ҟалеит, арчы аҟынтәи аӡы аконденсациа еиԥшыз, аха [[элементарная частица|ахәҭаҷ мариаӡақәа]] ирызкны.
Ноль инаркны 10<sup>−40</sup> секунд рҟынӡа, Атҟәацра ду ашьҭахь, Адунеи асингулиарра аҟынтәи аира апроцессқәа мҩаԥысуан. Иҟоуп агәаанагара, абри аҭагылазаашьаҿы Адунеи аматериа [[Планковская температура|аԥхарреи]] аилаӷәӷәареи Планк иҵакқәа ирзааигәан ҳәа. Ари аетап афизикатә теориа нагӡа ыҟаӡам<ref name="sfn-sazhin2002">Сажин, 2002, адаҟьа 37.</ref>. Ари аетап анынҵәа, агравитациатә еидҳәалара егьырҭ ирылҵит, насгьы [[Эпоха Великого объединения|Аидгылара Ду Аамҭа]] иалагеит.
Инықәырԥшшәа 10<sup>−42</sup> секунд Атҟәацра ду ашьҭахь афазатә еиҭакра иахҟьаны Адунеи [[экспонента|експоненциалла]] аҽарҭбааит. Ари аамҭацыԥҵәаха [[Инфляционная модель Вселенной|Акосмостә инфлиациа]] ҳәа ахьӡ аиуит, насгьы ихыркәшахеит Атҟәацра ду аамҭа инаркны 10<sup>−36</sup> секунд рышьҭахь<ref name="sfn-sazhin2002"/>.
Ари аамҭацыԥҵәаха анынҵәа Адунеи аргыларатә маҭәахәы [[Кварк-глюонная плазма|акварк-глиуонтә плазма]] акәын. Ԥыҭраамҭак ашьҭахь аҳауа аԥхарра еиҵахеит, [[бариогенезис|абариогенез]] ҳәа изышьҭоу анаҩстәи афазатә еиҭасра алыршахартә аҟынӡа. Ари аетапаҿы [[кварк|акваркқәеи]] [[глюон|аглиуонқәеи]] еидгыланы [[протон|апротонқәеи]] [[нейтрон|анеитронқәеи]] реиԥш иҟоу [[барион|абарионқәа]] ҟарҵеит<ref name="sfn-sazhin2002"/>. Уи аамҭазы аиааира згаз аматериеи, [[электромагнитное излучение|афымцамҳалдызтә шәахәаркрахьы]] ииасуаз антиматериеи рсимметриатә шьақәгылара еицымҩаԥысуан.
Аҳауа аԥхарра анаҩстәи акаҳара анаҩстәи [[Фазовый переход|афазатә еиҭасрахь]] инанагеит — афизикатә мчқәеи аелементартә хәҭаҷқәеи уажәтәи рформаҿы рышьақәгыларахь. Уи ашьҭахь иааит [[Нуклеосинтез|ануклеосинтез аамҭа]], уаҟа апротонқәа анеитронқәа ирылаланы [[дейтерий|адеитери]], [[Гелий-4|агели-4]], иара убас егьырҭ иласу [[изотоп|аизотопқәа]] ргәыцәқәа шьақәдыргылеит. Аԥхарра еиҭа ианылаҟәха, насгьы Адунеи аҽарҭбаара ашьҭахь, анаҩстәи аиҭасратә момент иалагеит, уи аамҭазы [[гравитация|агравитациа]] аԥыжәара зауз мчны иҟалеит. Атҟәацра ду ашьҭахь 380 нызқь шықәса анҵы, аҳауа аԥхарра убриаҟара илаҟәит, [[водород|аӡри]] атомқәа рыҟазаара алыршахартә аҟынӡа (уи аԥхьа апротонқәеи [[электрон|аелектронқәеи]] [[ионизация|рионизациеи]] [[Рекомбинация (химия)|ррекомбинациеи]] апроцессқәа еиҟараны иҟан).
Арекомбинациа аамҭа ашьҭахь аматериа ашшәахәаркразы иҵәцахеит, уи акосмос аҿы хақәиҭрала ирылаҵәаны, [[реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аҳасабала ҳара ҳҟынӡа иааит.
Атҟәацра ду аҩаӡарақәа зегьы рҿы [[космологический принцип|акосмологиатә принцип]] ҳәа изышьҭоу мҩаԥысуеит — Адунеи аамҭа ианакәызаалакгьы акосмос аҿы иарбан ҭыԥзаалакгьы аҟны ахылаԥшҩы изы еиԥшуп. Уи инаҷыданы, иарбанзаалак аамҭазы, акосмос аҟны аҭыԥҭаӡара аҭыԥқәа зегьы рҿы аматериа аилаӷәӷәара бжьаратәла еиԥшуп. Атҟәацра ду аҭыԥ ҭацә аҿы иҭҟәацуа адинамит еиԥшӡам, аматериа аҭаӡара маҷ аҟынтәи иаакәыршаны иҟоу аҭацәрахь аҽарҭбаара ианалаго, еилыкка зыҽзырҭбаауа асфератә рчытә ԥсҭҳәа шьақәнаргылоит, уи анҭыҵ авакуум ыҟоуп. Еицырдыруа ари агәаанагара иашаӡам<ref name="saz2002">{{Книга |автор=М. В. Сажин |заглавие=Современная космология в популярном изложении |год=2002 |место=Москва |издательство=УРСС |страницы=104 |страниц=240 |isbn=5-354-00012-2 |тираж=2500}}</ref>. Атҟәацра ду мҩаԥысуан акосмос аҭыԥҭаӡарақәа зегьы рҿы аамҭаказы насгьы еишьашәаланы, иарбан ҭыԥзаалакгьы атҟәацра агәҭа ҳәа ҳәара залшом, акосмос аҿы ақәыӷәӷәареи аилаӷәӷәареи рыградиент дуқәа ыҟаӡам, насгьы иҟам аматериеи аҭацәреи еиҟәызыҭхо аҳәаақәеи афронтқәеи<ref name=saz2002/>. Атҟәацра ду ҳәа изышьҭоу акосмос ахаҭа аҽырҭбаара ауп, уи иаҵанакуа аматериа ацны, бжьаратәла, уи иарбанызаалак аҭыԥ аҿы иҟоу.
=== Аԥхьатәи асингулиарра ауадаҩра ===
Игәаҭоу Адунеи [[расширение Вселенной|аҽырҭбаара]] [[Прошлое|аамҭахь ашьҭахьҟа]] [[Экстраполяция|аекстраполациа]] ҟаҵаны, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориеи]] егьырҭ [[альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативатә теориақәаки]] рыла, ҳнанагоит ииасыз аамҭазы «аҵыхәтәантәи» аамҭазы «ҵыхәаԥҵәара змам» аилаӷәӷәареи аԥхарреи рахь. Аҭыԥ-аамҭа ахәара ҵыхәаԥҵәара змам аҵак ду аҟынӡа инаӡоит. Уи аҭагылазаашьа [[космологическая сингулярность|акосмологиатә сингулиарра]] ҳәа иашьҭоуп (акосмологиатә сингулиарра лассы-лассы ажәала Адунеи «аира» ҳәа иашьҭоуп).
Азеиԥш зыҟазааратә теориа акосмологиатә модельқәа рҿы асингулиарра аҽацәыхьчара шалымшо шьақәдырӷәӷәеит асингулиаррақәа ирызку егьырҭ [[теоремы о сингулярностях|атеоремақәа]] рыла, [[Пенроуз, Роджер|Р. Пенроузи]] [[Хокинг, Стивен|С. Хокинги]] 1960-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы.
Атҟәацра ду атеориа алшара ҳнаҭом абри аамҭа аԥхьа иҟаз акы алацәажәара (избан акәзар акосмос-аамҭа иазку ҳматематикатә модель Атҟәацра ду аамҭазы ахархәара ацәыӡуеит, аха убри аангьы атеориа зынӡа мап ацәнакӡом Атҟәацра ду аԥхьа акы аҟазаара алшара).
Уи иаанарԥшуеит Адунеи ''иклассикоу'' азеиԥш зыҟазааратә теориа ала ахҳәаа шазымхо.
Еилкаау афизика асингулиаррахь шаҟа иазааигәаны [[Экстраполяция|аиагара]] ҟалоу азҵаара аҭҵаарадырраҿы аимак-аиҿак ацуп, аха зегьы еицрыдыркылахьеит Планк иаԥхьатәи аамҭа еицырдыруа аметодқәа рыла ахәаԥшра шалымшо. Ари атеориаҿы асингулиарра аҟазаара апроблема ари апроблема аӡбара зҽазызшәо [[квантовая гравитация|акванттәи]] егьырҭ [[альтернативные теории гравитации|агравитациатә альтернативатә теориақәеи]] рыргыларазы аҿыҵгақәа иреиуоуп.
Иҟоуп гипотезақәак Адунеи иубаратәы иҟоу ахәҭа ахылҵшьҭра иазкны<ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/programmes/b00vdkmj |title=Видео BBC «Горизонт. Что было до Большого Взрыва?» |access-date=2014-04-04 |archive-date=2011-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110602215312/http://www.bbc.co.uk/programmes/b00vdkmj |url-status=live }}</ref>:
* ҵарауаак ([[Стивен Хокинг]], [[Лоуренс Краусс|Лоуренс Краус]], [[Майкл Мартин|Маикл Мартин]] уҳәа) ргәаанагарала, Адунеи акгьы аҟынтәи («материеи, аҭыԥи, аамҭеи ахьыҟам ахәҭа») «[[Нулевые колебания|акванттә флуктуациақәа]]» рыла ицәырҵыр алшон<ref>{{Cite web |url=https://bigthink.com/videos/a-universe-is-a-free-lunch |title=A Universe is a Free Lunch |publisher=Big Think |access-date=2015-05-12 |archive-date=2015-04-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150414090536/http://bigthink.com/videos/a-universe-is-a-free-lunch |url-status=live }}</ref><ref>{{Книга |автор=[[Хокинг, Стивен|Stephen Hawking]]; [[Млодинов, Леонард|Mlodinow, Leonard]] |заглавие=The Grand Design |год=2010 |издательство=Bantam Books |isbn=0-553-80537-1}}</ref><ref name=":0">{{Книга |ref=Krauss |автор=Lawrence M. Krauss |заглавие=A Universe from Nothing |ссылка=https://archive.org/details/universefromnoth0000krau |год=2012 |место=New York |издательство=Free Press |isbn=978-1-4516-2445-8}}</ref><ref>{{Книга |ref=Martin |автор=Martin, Michael |заглавие=Atheism: A Philosophical Justification |ссылка=https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0 |год=1990 |место=Philadelphia |издательство=Temple University Press |страницы=[https://archive.org/details/atheismphilosoph00mart_0/page/106 106] |isbn=978-0-87722-943-8}} Мартин приводит следующие примеры источников: Edward P. Tryon, «Is the Universe a Vacuum Fluctuation?» ''Nature'', 246, December 14, 1973, pp. 396—397; Edward P. Tryon, "What Made the World? ''New Scientist'', 8, March 1984, pp. 14-16; Alexander Vilenkin, "Creation of Universes from Nothing, " ''Physics Letters'', 117B, 1982, pp. 25-28; Alexander Vilenkin, "Birth of Inflationary Universes, " ''Physical Review'', 27, 1983, pp. 2848—2855; L. P. Grishchuck and Y. B. Zledovich, "Complete Cosmological Theories, " ''The Quantum Structure of Space and Time'', ed. M. J. Duff and C. J. Isham (Cambridge: [[Cambridge University Press]], 1982), pp. 409—422; Quentin Smith, "The Uncaused Beginning of the Universe, " ''Philosophy of Science'', 55, 1988, pp. 39-57.</ref><ref>Стивен Хокинг «Что было до Большого взрыва?» https://www.youtube.com/watch?v=veTlvfH0LMk {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220206194344/https://www.youtube.com/watch?v=veTlvfH0LMk |date=2022-02-06 }}</ref><ref>Лоуренс Краусс «Вселенная из ничего» http://scorcher.ru/art/theory/Strakh_fiziki/lourens_krauss_prev.php {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20180622193146/http://scorcher.ru/art/theory/Strakh_fiziki/lourens_krauss_prev.php |date=2018-06-22 }}</ref>;
* [[Линде, Андрей Дмитриевич|А. Линде]] итеориа, Адунеи ҵыхәаԥҵәара шамам, насгьы даараӡа еилаӷәӷәоу амчхарала иштәу, ҳара иаҳбо ахәҭа ахәҭак «аԥышҭарч» ахь аҽырҭбаара ([[Инфляционная модель Вселенной|инфлиациала]]) абзоурала ишыҟалаз аҳәоит (аԥышҭарчқәа еилаӷәӷәоу ашәхаҿы ишцәырҵуа еиԥш)<ref>{{Статья |ссылка=http://www.stanford.edu/~alinde/1982.pdf |автор=Линде, Андрей Дмитриевич |заглавие=Nonsingular Regenerating Inflationary Universe |год=1982 |язык=en |издание= |archivedate=2012-11-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20121105210421/http://www.stanford.edu/%7Ealinde/1982.pdf }}</ref>;
* [[Смолин, Ли|Ли Смолин]] итеориала, адунеиқәа цәырҵуеит [[Чёрная дыра|акылҳара еиқәаҵәақәа]] рыҩнуҵҟа иҟоу «[[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]]» атҟәацра иахҟьаны<ref>{{Статья |ссылка=https://arxiv.org/PS_cache/gr-qc/pdf/9404/9404011v1.pdf |автор=Смолин, Ли |заглавие=The fate of black hole singularities and the parameters of the standard models of particle physics and cosmology |год=1992 |язык=en |издание= |archivedate=2019-07-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190717182840/https://arxiv.org/PS_cache/gr-qc/pdf/9404/9404011v1.pdf }}</ref>;
* [[Экпиротическая Вселенная|аекпиротикатә сценари]] — Нил Турок итеориа, «[[Брана|абранқәа]]» реидыслара аҟынтәи адунеиқәа рыира иазку ([[Теория струн|арахәыцқәа ртеориаҿы]] ашәагаарацәа змоу амембранақәа)<ref>{{Статья |ссылка=https://arxiv.org/pdf/hep-th/0103239v3.pdf |автор=J. Khoury, B.A. Ovrut, P.J. Steinhardt, N. Turok |заглавие=The Ekpyrotic Universe: Colliding Branes and the Origin of the Hot Big Bang |год=2001 |язык=en |издание=Physical Review |номер=D64 |issn=123522 |archivedate=2021-10-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211026105904/https://arxiv.org/pdf/hep-th/0103239v3.pdf }}</ref>.
=== Адунеи анаҩстәи аеволиуциа ===
{{main|Адунеи аҭоурых}}
Атҟәацра ду атеориа инақәыршәаны, анаҩстәи аеволиуциа експериментла иузшәо апараметр иахьыԥшуп — ҳаамҭазтәи Адунеи аҿы аматериа абжьаратәи аилаӷәӷәара. Аилаӷәӷәара иалкаау (теориала идыру) [[Критическая плотность (космология)|акритикатә ҵакы]] еиҳамзар, Адунеи наӡаӡа аҽарҭбаалоит, аха аилаӷәӷәара акритикатә ҵакы аасҭа еиҳазар, усҟан аҽырҭбааратә процесс ҽнак зны иаангылоит, насгьы акомпрессии ашьҭахьтәи афаза иалагоит, аханатәтәи аҭагылазаашьахь изырхынҳәуа. Ҳаамҭазтәи (2015 шықәса) ахылаԥшратә дыррақәа иаадырԥшуеит абжьаратәи аилаӷәӷәара, аексперименттә гха аҩныҵҟа (процентк ахәҭак), акритикатә гха иаҟароуп<ref name="Planck2016">{{Статья |ссылка=http://www.aanda.org/articles/aa/abs/2016/10/aa25830-15/aa25830-15.html |автор=P. A. R. Ade et al. (Planck Collab.) |заглавие=Planck 2015 results. XIII. Cosmological parameters |год=2016 |издание=A&A |pages=A13 |volume=594 |doi=10.1051/0004-6361/201525830 |arxiv=1502.01589 |archivedate=2016-11-13 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161113105548/http://www.aanda.org/articles/aa/abs/2016/10/aa25830-15/aa25830-15.html }}</ref>.
Иҟоуп азҵаарақәа, Атҟәацра ду атеориа макьаназы зҭак аҟаҵара алымшо, аха уи ихадоу аԥҟарақәа шьақәырӷәӷәоуп игәрагоу аексперименталтә дыррақәа рыла, насгьы [[Теоретическая физика|атеориатә физика]] ҳаамҭазтәи аҩаӡара иалнаршоит аамҭала ас еиԥш иҟоу асистема аеволиуциа ииашаны ахҳәаа азура, раԥхьатәи ашьаҿа ада — «адунеи алагамҭа» инаркны асекунд ашәыхәҭак аҩаӡараҿы. Атеориазы акраҵанакуеит раԥхьатәи астадиаҿы иҟоу агәыҩбара уамак иҵакыданы иахьыҟало, избан акәзар, ари астадиа ахысра ашьҭахь ишьақәгылаз Адунеи аҭагылазаашьеи уи иашьҭанеиуа аеволиуциеи гәрагарала аҳҳәаа азузар ҟалоит.
== Атҟәацра ду иазку агәаанагарақәа рыҿиара аҭоурых ==
* [[1799]] — афилософ [[Шеллинг, Фридрих Вильгельм Йозеф|Фридрих Шеллинг]] иусумҭа «Аԥсабаратә философиа асистема актәи апроект» ҭыҵит, уи инақәыршәаны Амратә система цәырҵит аматериа аԥжәареи «аекспансиеи» ирылҵшәаны.
* [[1916]] — [[физик|афизик]] [[Еинштеин, Алберт|Альберт Еинштеин]] иусумҭа «Азеиԥш зыҟазааратә теориа ашьаҭақәа» ҭыҵит, уи аҿы иара ихиркәшеит агравитациа арелативисттә теориа аԥҵара<ref>{{Статья |ссылка=http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1916_49_769-822.pdf |автор=Einstein, Albert |заглавие=Die Grundlage der allgemeinen Relativittstheorie |год=1916 |язык=de |издание=[[Annalen der Physik]] |номер=7 |страницы=769—822 |issn=1521-3889 |archivedate=2015-09-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150924073416/http://www.physik.uni-augsburg.de/annalen/history/einstein-papers/1916_49_769-822.pdf }}</ref>.
* [[1917]] — Еинштеин, иҟаиҵаз аҭыԥтә еиҟаратәрақәа рышьаҭала, аамҭеи аҭыԥи рҿы еиԥымҟьо ахәара змоу акосмос аидеиа ирҿиеит (Еинштеин Идунеи амодель, акосмологиа аира аазырԥшуа), [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа Λ]] алеигалеит. (Уи ашьҭахь, Еинштеин акосмологиатә константа алагалара иҟаиҵаз агха дуқәа иреиуоуп ҳәа иԥхьаӡеит<ref>{{cite web|url=https://arxiv.org/abs/1804.06768|title=Einstein's "biggest blunder" - interrogating the legend|author=Cormac O'Raifeartaigh, Simon Mitton|publisher=arXiv}}</ref>; ҳаамҭазы еилкаахеит Λ-аицҵа Адунеи аеволиуциаҿы ихадоу ароль шынанагӡо). [[Ситтер, Виллем де|В. де Ситтер]] иусумҭа «Еинштеин игравитациа атеориеи уи астрономиатә хылҿиаақәеи рзы» аҟны Адунеи акосмологиатә модель ([[модель де Ситтера|де Ситтер имодель]]) шьақәиргылеит.
* [[1922]] — [[СССР|Асовет]] [[математик|математик]], [[геофизик|агеофизик]] [[Фридман, Александр Александрович (физик)|А. А. Фридман]] Еинштеин игравитациатә еиҟаратәра азы истационартәым аӡбарақәа иԥшааит, насгьы Адунеи аҽырҭбаара азԥхьагәеиҭеит («[[решение Фридмана|Фридман иӡбара]]» ҳәа изышьҭоу истационартәым акосмологиатә модель). Ари аҭагылазаашьа иҳаҩсыз аамҭахь [[экстраполяция|ииаагозар]], ҳара иаҳҳәар акәхоит, аханатә Адунеи аматериа зегьы еизакыз регионк аҿы ишеизгаз, уантәи аҽырҭбаара ишалагаз. Адунеи аҿы лассы-лассы [[Взрывные процессы во Вселенной|атҟәацратә процессқәа]] ахьымҩаԥысуазы, Фридман иҳәеит уи аҿиара алагамҭазгьы атҟәацратә процесс шыҟаз — Атҟәацра ду.
* [[1923]] — [[Германиа|анемец]] [[математик|математик]] [[Вейль, Герман|Г. Веил]] иазгәеиҭеит, иҭацәу Адунеи иашьашәало аматериа де Ситтер имодель аҿы иҭаҵазар, уи аҽарҭбаар шакәу. Де Ситтер идунеи астатикатәымра атәы еиҭаҳәан уи ашықәс азы икьыԥхьыз [[Эддингтон, Артур|А. Еддингтон]] ишәҟәы аҿгьы.
* [[1924]] — [[Вирц, Карл Вильгельм|К. Вирц]] иааирԥшит агалактикақәа ркәакьтә диаметрқәеи ррецессиатә ццакыреи рыбжьара иԥсыҽу акоррелиациа, насгьы иҳәеит уи де Ситтер икосмологиатә модель иадҳәалазар шалшо, уи инақәыршәаны харатәи аобъектқәа ррецессиатә ццакыра рыбжьаӡара еизҳацыԥхьаӡа иацлалар шакәу<ref>''Wirtz, C.'' [http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-data_query?bibcode=1924AN....222...21W&link_type=ARTICLE&db_key=AST&high= De Sitters Kosmologie und die Radialbewegungen der Spiralnebel] // Astronomische Nachrichten, Bd. 222, S. 21 (1924)</ref>.
* [[1925]] — [[Лундмарк, Кнут Эмиль|К. Е. Лундмарк]], анаҩс [[Штремберг]], Вирц иусумҭа еиҭаҟазҵаз, агәра узырго алҵшәақәа рмоуӡеит, Штремберг уимоу иҳәеит «ашәахәаркратә ццакырақәа Амра аҟынтәи абжьаӡара иахьыԥшым» ҳәа. Аха еилкаан агалактикақәа рдиаметргьы рыцырцыррагьы урҭ рҟынӡа абжьаӡара азы игәрагоу еизшәараны ишыԥхьаӡатәым. Иҭацәым Адунеи аҽырҭбаара иалацәажәан убри ашықәс азы икьыԥхьыз [[Бельгиа|Бельгиатәи]] [[теоретик|атеоретик]] [[Леметр, Жорж|Жорж Леметр]] раԥхьатәи икосмологиатә усумҭаҿгьы.
* [[1927]] — Леметр истатиа «Еизадоу Адунеи, еснагьтәи акапани еизҳауа арадиуси змоу, агалактиканҭыҵтәи анаҟәрақәа ррадиалтә ццакырақәа ҳаилзыркаауа» акьыԥхь абеит. Леметр иоуз аццакреи абжьаӡареи рыбжьара апропорциара акоеффициент [[Хаббл, Эдвин Пауэлл|Е. Хаббл]] [[1929]] шықәсазы ииԥшааз акоеффициент иазааигәан. Леметр раԥхьаӡакәны еилыкка иҳәеит, зыҽзырҭбаауа Адунеи аҿы иҟоу, зыларҵәареи зыццакреи акосмологиа иамаҭәарны иҟазар акәу аобиектқәа шы[[звёзды|еҵәа]]қәам, аха [[звёздная система|аеҵәа дуқәа рсистемақәа]], [[галактика|агалактикақәа]] шракәу. Леметр иҳасабырба азы 1926 шықәсазы [[США|ЕАА]] даныҟаз еиликааз Хаббл иҟаиҵаз аҭҵаарақәа рылҵшәақәа дрықәгәыӷит.
* [[1929]] — ажьырныҳәамза 17, [[Труды Национальной академии наук США|ЕАА Аҭҵаарадыррақәа Рмилаҭтә Академиа аусумҭақәа]] рахь инеит [[Хьюмасон|Хьиумасон]] истатиа [[NGC 7619]] арадиалтә ццакра иазку, насгьы Хаббл иусумҭа «Агалактиканҭыҵтә наҟәрақәа рыбжьаӡареи ррадиалтә ццакыреи реизыҟазаашьа» ҳәа зыхьӡыз. Абарҭ абжьаӡарақәеи арадиалтә ццакырақәеи реиҿырԥшра иаанарԥшит аццакыра абжьаӡара ишахьыԥшу, уажәшьҭаны ииашаны [[Закон Хаббла|Хаббл изакәан]] ҳәа изышьҭоу.
* [[1948]] — [[Гамов, Георгий Антонович|Г. А. Гамов]] «Ицоу Адунеи» иазку иусумҭа ҭыҵит, Фридман иҭбаахо Идунеи атеориа шьаҭас иҟаҵаны. Фридман излеиҳәо ала, раԥхьа атҟәацра ҟалеит. Уи ҟалеит аамҭаказы, насгьы Адунеи зегьы аҿы, акосмос даара еилаӷәӷәоу аматериала ирҭәны, уи аҟынтәи амиллиард шықәсақәа рышьҭахь, Адунеи аҿы иубарҭоу ацәеижьқәа шьақәгылеит — [[Амра]], [[звёзды|аеҵәақәа]], [[галактика|агалактикақәа]], [[планета|апланетақәа]], [[Адгьыл|Адгьыли]] уи аҟны иҟоуи зегьы уахь иналаҵаны. Гамов уи иациҵеит, адунеи аҿы раԥхьатәи аматериа даара ишеилаӷәӷәоу мацара акәымкәа, даара ишцоугьы. Гамов игәаанагарала, [[ядерные реакции|агәыцәтә реакциақәа]] ҟалеит зааӡатәи Адунеи аҟны иҟаз ицаз, еилаӷәӷәаз аматериаҿы, насгьы абри агәыцәтә чуан аҟны минуҭқәак рыла [[Нуклеосинтез|иласу ахимиатә елементқәа рсинтез]] ҟаҵахеит. Ари атеориа зегь реиҳа ирбагахаз алҵшәа акосмостә фонтә радиациа азԥхьагәаҭара акәын. [[термодинамика|Атермодинамика]] азакәанқәа рыла, афымцамҳалдызтә шәахәаркра аматериа ԥха иацны иҟазар акәын зааӡатәи Адунеи «ишу» аамҭазы. Уи адунеи азеиԥш аҽырҭбаараан иӡуам, иахьа уажәраанӡагьы даара ихьшәашәаны иаанхоит. Гамови иусзуҩцәеи ирылшеит инықәырԥшшәа аԥхьаӡара, абри ацәынхатә шәахәаркра аԥхарра зеиԥшразар акәу ахә ашьара. Урҭ игәарҭеит ари аԥхарра даара ишылаҟәыз, [[абсолютный нуль|абсолиуттә ноль]] иазааигәаны. Адунеи азеиԥш параметрқәа рзы даараӡа игәрагам астрономиатә дыррақәеи агәыцәтә константақәа рзы адырра маҷреи ирыхҟьаны иҟалар зылшо агәыҩбарақәа ҳасаб рзуны, иазԥхьагәаҭоу аԥхарра 1 инаркны 10 К рҟынӡа иҟазар акәын. 1950 шықәсазы ҭҵаарадырратә статиак аҿы (Physics Today, № 8, адаҟьа 76) Гамов иҳәеит акосмостә шәахәаркра аԥхарра 3 К раҟара иҟазар ҟалап ҳәа.
* [[1955]] — Асовет радиоастроном [[Шмаонов, Тигран Арамович|Тигран Шмаонов]] експериментла игәеиҭеит 3 К рҟынӡа аԥхарра змоу ашьҭыбжьтә [[СВЧ-излучение|микроцәқәырԥатә шәахәаркра]]<ref>{{cite web |url = https://aether.lbl.gov/www/science/CMBTimeLine.html |title = Cosmic Microwave Background Timeline |archive-url = https://web.archive.org/web/20210124035354/https://aether.lbl.gov/www/science/CMBTimeLine.html |archive-date = 2021-01-24 }} [[Национальная лаборатория им. Лоуренса в Беркли]]</ref>.
* [[1964]] — Америкатәи [[радиоастроном|арадиоастрономцәа]] [[Пензиас, Арно|А. Пензиаси]] [[Вилсон, Роберт|Р. Вилсони]] акосмостә фонтә шәахәаркра аартны уи аԥхарра ршәеит. Уи 3 К иҟан. Ари акосмологиаҿы иреиҳау аартраны иҟалеит, 1929 шықәсазы Хаббл Адунеи азеиԥш аҽырҭбаара аниԥшаа ашьҭахь. Гамов итеориа инагӡаны ишьақәырӷәӷәан. Уажәтәи аамҭазы ари ашәахәаркра [[реликтовое излучение|ацәынхатә радиациа]] ҳәа иашьҭоуп; атермин алеигалеит [[СССР|асоветтә]] астрофизик [[Шкловский, Иосиф Самуилович|И. С. Шкловски]].
* [[2003]] — [[WMAP]] амҩаныза ацәынхатә шәахәаркра [[анизотропия|анизотропиа]] ииашаны ашәара мҩаԥнагоит. Уаанӡатәи ашәарақәа рҟынтәи адыррақәа ([[COBE]], [[Космический телескоп Хаббла|Хаббл ихьӡ зху ателескоп]], уҳәа убас иҵегьы) ирыцны, ироуз адыррақәа [[модель Лямбда-CDM|ΛCDM акосмологиатә модели]] [[Инфляционная модель Вселенной|аинфлациатә теориеи]] шьақәдырӷәӷәеит. Адунеи ақәреи еиуеиԥшым аматериа хкқәа рыкапантә еихшареи ииашаны ишьақәыргылан ([[Барион#Барионная материя|абарионтә материа]] — 4%, [[тёмная материя|аматериа лашьца]] — 23%, [[тёмная энергия|амчхара лашьца]] — 73%)<ref name="wmap7parameters">{{Cite web |url=https://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf |title=Seven-Year Wilson Microwave Anisotropy Probe (WMAP) Observations: Sky Maps, Systematic Errors, and Basic Results |format=PDF |publisher=nasa.gov |archive-url=https://web.archive.org/web/20120531124913/http://lambda.gsfc.nasa.gov/product/map/dr4/pub_papers/sevenyear/basic_results/wmap_7yr_basic_results.pdf |archive-date=2012-05-31 |access-date=2012-03-09}} (см. таблицу наилучших оценок космологических параметров на с. 39)</ref>.
* [[2009]] — [[Планк (космическая обсерватория)|Планк]] амҩаныза дәықәҵахеит, уажәтәи аамҭазы ацәынхатә шәахәаркра анизотропиа еиҳагьы ииашаны ашәара иаҿуп.
* [[2022]] — [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб]] ителескоп зааӡатәи Адунеи аҿы изқәымгәыӷӡоз агалактика лашақәа рацәаны иаԥшааит<ref>{{Cite web|lang=en|url=https://www.science.org/content/article/webb-telescope-reveals-unpredicted-bounty-bright-galaxies-early-universe|title=Webb telescope reveals unpredicted bounty of bright galaxies in early universe|website=www.science.org|access-date=2023-03-26|archive-date=2023-03-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20230326210308/https://www.science.org/content/article/webb-telescope-reveals-unpredicted-bounty-bright-galaxies-early-universe|url-status=live}}</ref>, убри аҟнытә агалактикақәа револиуциа амодель аиҭахәаԥшра аҭахуп.
=== Атермин аҭоурых ===
Атҟәацра ду атеориа аханатә «адинамикатә еволиуциатә модель» ахьӡын. Атермин «Атҟәацра ду» (''Big Bang'') раԥхьаӡакәны ихы иаирхәеит [[Фред Хойл|Фред Хоил]] 1949 шықәса хәажәкырамза 28 рзы BBC арадио аҿы имҩаԥигаз алекциаҿы (Хоил ихаҭа Адунеи аҽарҭбаараан аматериа «еиԥмырҟьаӡакәа аира» [[Теория стационарной Вселенной|агипотеза]] дақәныҟәон). Иара иҳәеит:
{{Ацитата алагара}}
Ари атеориа шьаҭас иамоуп Адунеи иӷәӷәаз зныктәи атҟәацра апроцесс аҿы иҟалеит ҳәа агәаанагара, убри аҟнытә аҵыхәтәантәи аамҭа мацара ауп иҟоу... Ари Атҟәацра ду ахшыҩзцара зынӡа сгәы иақәшәом ҳәа сгәы иаанагоит.
{{Ацитата алгара}}
Иҟоуп агәаанагара, Хеил ажәеицааира «Атҟәацра ду» Адунеи иаалырҟьаны акатастрофатә процесск ала иҟалеит ҳәа агәаанагара ахыччаразы ихы иаирхәеит ҳәа. Аха «Ицоу Адунеи» агипотеза адгылаҩцәагьы (Леметреи Гамови реиԥш), Хоил ихаҭагьы ари ажәеицааира ҷыдала ихәымгоуп ҳәа ирыԥхьаӡомызт (атермин автор ихаҭа уи ҩаԥхьа дазыхынҳәит 1965 шықәсазы мацара). Атҟәацра ду атеориа иадгылаз аҵарауаа ари атермин адкылара иазхиан ҳәа агәаанагарагьы иашам. Аиашазы, акыраамҭа уи еиҳарак иаларҵәаз алитератураҿы акәын иахьныҟәоз, аҭҵаарадырраҿы уи ашьақәгылара 1980-тәи ашықәсқәа рзы мацара ауп ианыҟала<ref>{{статья|автор= Kragh H. |заглавие= How did the Big Bang get its name? Here’s the real story |издание= Nature |год= 2024 |volume= 627 |pages= 726-728 |doi= 10.1038/d41586-024-00894-z}}</ref>.
== Атеориа акритика ==
[[Расширение Вселенной|Зыҽзырҭбаауа адунеи]] атеориа адагьы, иҟан [[Теория стационарной Вселенной|Адунеи ҭышәынтәалоуп]] ҳәа атеориагьы — даҽакала иуҳәозар, уи [[Эволюция|аеволиуциа]] амҩа ианӡам, насгьы аамҭала алагамҭеи аҵыхәтәеи амаӡам. Ари ахәаԥшышьа адгылаҩцәа рыхәҭак Адунеи аҽырҭбаара мап ацәыркит, насгьы [[красное смещение|аҟаԥшьтә еиҭасра]] [[Утомлённый свет|алашара «ажәра» иазку агипотеза]] ала иҳаилдыркаауеит. Аха, излеилкаахаз ала, ари агипотеза ахылаԥшрақәа ирҿагылоуп, иаҳҳәап, игәаҭоу [[Сверхновая|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа раамҭа аура урҭ рҟынӡа иҟоу абжьаӡара ишадҳәалоу<ref name="nedwright">''Wright E. L.'' {{cite web |url = http://www.astro.ucla.edu/~wright/tiredlit.htm |title = Errors in Tired Light Cosmology |archive-url = https://web.archive.org/web/20211116104628/http://www.astro.ucla.edu/~wright/tiredlit.htm |archive-date = 2021-11-16 }}.</ref><ref name="overduin-2008">{{Книга |автор=Overduin J. M., Wesson P. S.|название=The light/dark universe: light from galaxies, dark matter and dark energy |год=2008 |издательство=World Scientific Publishing Co. |isbn=9812834419 }}</ref><ref name="Peebles">''[[Пиблс, Джим|Peebles P. J. E.]]'' {{cite web |url = https://arxiv.org/abs/astro-ph/9806201 |title = The Standard Cosmological Model |archive-url = https://web.archive.org/web/20180724002344/https://arxiv.org/abs/astro-ph/9806201 |archive-date = 2018-07-24 }} in Rencontres de Physique de la Vallee d’Aosta (1998) ed. M. Greco, p. 7</ref>.
Даҽа вариантк, Адунеи аҽырҭбаара мап ацәызымкуа, [[Хойл, Фред|Ф. Хоил]] иитәу [[Теория стационарной Вселенной|истационартәу Адунеи атеориа]] ала иаарԥшуп. Уи иара убас ахылаԥшрақәа уамак ирықәшәом<ref name=Peebles />.
Аинфлиациа атеориақәак рҟны (иаҳҳәап, [[Теория вечной инфляции|наӡаӡатәи аинфлиациа]]), ҳара иаҳбо Атҟәацра ду асахьа ҳара иаҳбо Адунеи ахәҭаҿы иҟоу аҭагылазаашьа мацара иақәшәоит ([[Метагалактика|Аметагалактика]]), аха Адунеи зегьы ҭанагӡом.
Уи адагьы, Атҟәацра ду атеориа асингулиарра ацәырҵра амзызқәа мамзаргьы уи ацәырҵразы аматериеи амчхареи рызҵаара ҭнаҵааӡом; абжьааԥны уи алагамҭа шамам аанарԥшуеит. Иҟоуп агәаанагара, [[космологическая сингулярность|аханатәтәи асингулиарра]] аҟазаареи ахылҵшьҭреи рзы азҵаара аҭак [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа атеориа]] иҟанаҵоит ҳәа.
Иҟоуп иара убасгьы ахылаԥшратә фактқәакгьы, [[Изотропность Вселенной|аизотропиеи иаҳбо Адунеи аиԥшзаареи]] уамак ирышьамшәало: агалактикақәа рыҵәиратә хырхарҭа аҟазаара<ref>{{Cite web |url=http://www.membrana.ru/particle/16397 |title=Учёные нашли след вращения Вселенной при рождении |access-date=2011-12-14 |archive-date=2012-02-18 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120218102116/http://www.membrana.ru/particle/16397 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0370269311003947 |title=ScienceDirect — Physics Letters B : Detection of a dipole in the handedness of spiral galaxies with redshifts |access-date=2011-12-14 |archive-date=2012-02-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20120203221523/http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0370269311003947 |url-status=live }}</ref>, агалактикақәа рыларҵәараҿы аизадамра иреиҳау амасштабқәа рҿы, [[ось зла (астрономия)|ацәгьара аҵәҩан]].
[[Наука в СССР|СССР аофициалтә ҭҵаарадырраҿы]] Атҟәацра ду атеориа раԥхьаӡа гәҽанызаара дула ирыдыркылеит. Убас, 1955 шықәсазы [[Эйгенсон, Морис Семёнович|Морис Еигенсон]] иҩуан: «[[Марксизм-ленинизм|Амарксисттә-ленинтә]] доктрина ҵыхәаԥҵәара змам Адунеи асоветтә космологиа ашьаҭаркраҿы хадаратә аксиомоуп… Ари атезис мап ацәкра мамзаргьы аҽацәыхьчара… хымԥада [[идеализм|аидеализми]] [[фидеизм|афидеизми]] рахь ҳнанагоит, даҽакала иуҳәозар, аҵыхәтәан акосмологиа мап ацәкрахьы, убри аҟнытә уи аҭҵаарадырра акымзарак ала иадҳәалаӡам»<ref>{{статья|автор=[[Эйгенсон, Морис Семёнович|Эйгенсон М. С.]]|заглавие=К вопросу о космогонии|издание=Циркуляр Львовской астрономической обсерватории|год=1955|том=|выпуск=№ 30|страницы=1—12|ссылка=|doi=|arxiv=|язык=ru}} Цит. по: {{книга|автор=Wetter G.|часть=|заглавие=Dialectical Materialism: A Historical and Systematic Survey of Philosophy in the Soviet Union|оригинал= |ссылка=|издание=|ответственный=Translaled from the German by Peter Heath|место=London|издательство=Routledge and Kegan Paul|год=1958|том=|страницы=436|страниц=609|isbn=|тираж=}}</ref><ref>{{Cite web |url=https://scepsis.net/library/id_1936.html |title=Лорен Грэхэм. Естествознание, философия и науки о человеческом поведении в Советском Союзе |access-date=2020-07-06 |archive-date=2020-02-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200220135352/http://scepsis.net/library/id_1936.html |url-status=live }}</ref>. Аҵыхәтәан асовет ҵарауааи афилософцәеи Атҟәацра ду атеориа рыдыркылеит, аха уеизгьы, СССР еилабгаанӡа, аматериа аҵыхәаԥҵәарадареи анаӡаӡатәреи ирызку апостулат афилософиатә жәарқәа рҿы ианҵан. Убри аан, иҳәан, Атҟәацра ду атеориа Аметагалактика мацаразы амч аманы ишыҟоу, насгьы Аметагалактика Адунеи зегьы акәӡам, «Атҟәацра ду» Адунеи алагамҭа акәӡам, аха иузаԥымҵо иагьузаԥымхуа аматериа ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аиасра мацара ауп иаанаго<ref>''Скосарь В.'' {{cite web |url = http://samlib.ru/s/skosarx_wjacheslaw_jurxewich/otnositelxnostxnauchnojistinyzigzagikosmologicheskojmysli.shtml |title = Краткая история представлений о Вселенной. Зигзаги космологической мысли |archive-url = https://web.archive.org/web/20121129183515/http://samlib.ru/s/skosarx_wjacheslaw_jurxewich/otnositelxnostxnauchnojistinyzigzagikosmologicheskojmysli.shtml |archive-date = 2012-11-29 }}</ref>.
[[Большая советская энциклопедия|Асовет Енциклопедиа Ду]] 3-тәи аҭыжьымҭаҿы иҳәоуп: {{Ацитата|Аметагалактика шьақәзыргыло агалактикақәа реицәыхарахара иаанарԥшуеит ԥыҭрамҭак аԥхьа уи хаҭабзиарала даҽа ҭагылазаашьак аҿы ишыҟаз, насгьы еиҳа ишеилаӷәӷәаз… Зны-зынла Аметагалактика ақәреи Адунеи ақәреи рцәеилаҩашьоит, уи Аметагалактика Адунеи зегьы аиԥштәра адгылаҩцәа рзы иаабац ауп. Аиашазы, бжьаӡарақәак рҟны иҟоу Адунеи аҿы еиуеиԥшым аметагалактикақәа рыҟазаара иазку агипотеза акгьы ишьақәнарӷәӷәом. Аха, ҳхаҿы иааҳгароуп еиҳа иуадаҩу аизыҟазаашьақәа Аметагалактикеи иааизакны Адунеии рыбжьара, уимоу хаҭалатәи аметагалактикақәа рыбжьарагьы: ас еиԥш иҟоу аҭыԥҭаӡара дуқәа рҿы [[евклидова геометрия|Евклид игеометриа]] апринципқәа уаҳа ахархәара узрыҭаӡом. Арҭ аизыҟазаашьақәа топологиалагьы иуадаҩзар ауеит. Ҳара иҳалшом еиҵаҵоу [[элементарная частица|имариаӡоу ахәҭаҷқәа]] зегьы агалактикақәа рсистема зегьы иаҟаразар шалшо, даҽакала иуҳәозар, уи аҩыза асистема ала ишьақәгылазар шалшо мап ацәкра. Абас еиԥш иҟоу еиҳа иуадаҩу аизыҟазаашьақәа рылшарақәагьы акосмологиа хшыҩзышьҭра анаҭалар ахәҭоуп. Убри аҟнытә, иааизакны Адунеи ақәра иазкны изакәызаалак адыррақәа ыҟоуп ҳәа аҳәара макьана изаацәоуп<ref>{{Cite web |url=http://enc-dic.com/enc_sovet/Vselennaja-5945.html |title=Вселенная |access-date=2013-01-28 |archive-date=2013-07-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130731173307/http://enc-dic.com/enc_sovet/Vselennaja-5945.html |url-status=live }}</ref>.}}
=== Атеориеи адинхаҵареи ===
1951 шықәса абҵарамза 22 рзы [[Папство|Римтәи апапа]] [[Пий XII|Пи XII]] Атҟәацра ду атеориа адунеи аԥҵара иазку [[Католицизм|акатоликатә]] дунеихәаԥшышьа ишаҿамгыло атәы иҳәеит<ref>{{Книга |ref=Ferris |ссылка=https://books.google.com/?id=a8nuAAAAMAAJ |автор=Ferris, T. |заглавие=Coming of age in the Milky Way |год=1988 |издательство=[[William Morrow and Company|Morrow]] |страницы=274, 438 |isbn=978-0-688-05889-0}}, citing {{книга
|год=1984
|заглавие=The Big bang and Georges Lemaître: proceedings of a symposium in honour of G. Lemaître fifty years after his initiation of big-bang cosmology, Louvainla-Neuve, Belgium, 10–13 October 1983
|ссылка=https://books.google.com/?id=eYHvAAAAMAAJ
|страницы=387
|издательство=D. Reidel
|isbn=978-90-277-1848-8
|ref=Berger
|язык=en
|автор=Berger, A.
}}</ref><ref>{{Cite web |lang=it |url=http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/speeches/1951/documents/hf_p-xii_spe_19511122_di-serena_it.html |title=Ai soci della Pontificia Accademia delle Scienze, 22 novembre 1951 - Pio XII, Discorsi |author=[[Pope Pius XII]] |date=1951-11-02 |publisher=Tipografia Poliglotta Vaticana |archive-url=https://web.archive.org/web/20110910021358/http://www.vatican.va/holy_father/pius_xii/speeches/1951/documents/hf_p-xii_spe_19511122_di-serena_it.html |archive-date=2011-09-10 |access-date=2012-02-23}}</ref>. Аконсервативтә [[Протестантизм|протестанттә]] қьырсиантә динхаҵарақәагьы Атҟәацра ду атеориа [[Сотворение мира|аԥҵара адоктрина]] аҭоурыхтә еилкаара иадгылоит ҳәа ирыдыркылеит<ref name="Russell - Protestant">{{Книга |ref=Russell |ссылка=https://books.google.com/?id=IvlKa6frm2EC&pg=PA40&dq=rejected+God+Fred+Hoyle+big+bang#v=onepage&q=rejected%20God%20Fred%20Hoyle%20big%20bang&f=false |автор=Russell, R.J. |заглавие=Cosmology: From Alpha to Omega |год=2008 |издательство=1517 Media |isbn=9780800662738}}. — «Conservative Protestant circles have also welcomed Big Bang cosmology as supporting a historical interpretation of the doctrine of creation.».</ref>. Аԥсылманцәа шьоукы Аҟәырҟан аҿы Атҟәацра ду иазкны ажәақәа ануп ҳәа рҳәо иалагеит<ref name="Islam1">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=U94S6N2zECAC&pg=PA18&dq=Islam+big+bang+quran&hl=en&sa=X&ei=1b1RT460O4G90AGCpun-DQ&ved=0CFcQ6AEwBA |автор=Diane Morgan |заглавие=Essential Islam: a comprehensive guide to belief and practice |год=2010 |язык=en |издательство=[[ABC-CLIO]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426141629/https://books.google.com/books?id=U94S6N2zECAC&pg=PA18&dq=Islam+big+bang+quran&hl=en&sa=X&ei=1b1RT460O4G90AGCpun-DQ&ved=0CFcQ6AEwBA#v=onepage&q=Big%20bang&f=false }}. — «Although the Quran is not intended to be a textbook on physics, many Muslim commentators search through it for passages that seem to parallel findings made by modern science, in an effort to show the timeless wisdom of the book. Some of these parallels are said to include references to the Big Bang, antimatter, rotating stars, radioactive fusion, tectonic plates, and the ozone layer.».</ref><ref name="Islam2">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA456&dq=islam+quran+big+bang&hl=en&sa=X&ei=Tb9RT8ORFo-dgQf55MniDQ&ved=0CHQQ6AEwCQ |автор=Helaine Selin |заглавие=Encyclopædia of the history of science, technology, and medicine in non-western cultures |год=1997 |язык=en |издательство=[[Axel Springer SE|Springer Press]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426183042/https://books.google.com/books?id=raKRY3KQspsC&pg=PA456&dq=islam+quran+big+bang&hl=en&sa=X&ei=Tb9RT8ORFo-dgQf55MniDQ&ved=0CHQQ6AEwCQ#v=onepage&q=islam%20quran%20big%20bang&f=false }}. — «Subjects ranging from relativity, quantum mechanics, and the big bang theory to the entire field of embryology and much of modern geology have been discovered in the ''Qur’an''.».</ref>. Аиндуизм рҵара инақәыршәаны, адунеи алагамҭеи анҵәамҭеи амаӡам, уи циклла иҿиоит<ref name="SanatanDharma1">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=fz6KBkgEacAC&pg=PA284&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=g8NRT_PnN4qmgwfH08HwBQ&ved=0CDoQ6AEwAjgK |автор=Sushil Mittal, G. R. Thursby |заглавие=The Hindu World |год=2004 |издательство=[[Taylor & Francis#Acquired companies and discontinued imprints|Psychology Press]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426203201/https://books.google.com/books?id=fz6KBkgEacAC&pg=PA284&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=g8NRT_PnN4qmgwfH08HwBQ&ved=0CDoQ6AEwAjgK#v=onepage&q=hindu%20big%20bang&f=false }}. — «In the Vedic cosmogonies, the question of what caused the primordial desire does not arise; like the Big Bang of modern cosmology, the primal impulse is beyond all time and causation, so it makes no sense to ask what preceded it or what caused it. However, in the Hindu cosmology which we find in the Puranas and other non-Vedic Sanskrit texts, time has no absolute beginning; it is infinite and cyclic and so is ''kama''.».</ref><ref name="SanatanDharma2">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=RyuJ_BfJki8C&pg=PA118&dq=hindu+big+bang+eternal+universe&hl=en&sa=X&ei=ucVRT5KFO4GFgweaqfDADQ&ved=0CDYQ6AEwAQ |автор=John R. Hinnells |заглавие=The Routledge companion to the study of religion |год=2010 |язык=en |издательство=[[Taylor & Francis]] |archive-date=2015-04-26 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150426164120/https://books.google.com/books?id=RyuJ_BfJki8C&pg=PA118&dq=hindu+big+bang+eternal+universe&hl=en&sa=X&ei=ucVRT5KFO4GFgweaqfDADQ&ved=0CDYQ6AEwAQ#v=onepage&q=hindu%20big%20bang%20eternal%20universe&f=false }}. — «There are also other cosmological models of the universe besides the Big bang model, including eternal universe theories — views more in keeping with Hindu cosmologies than with traditional theistic concepts of the cosmos.».</ref>, аха «Аиндуизм аенциклопедиаҿы» иануп уи атеориа ишаҳгәаланаршәо зегьы [[Брахман|Брахман]] иҟынтәи ишааз, «атомк аасҭа еиҵоу, аха зегь раасҭа идуу аҵкыс еиҳау»<ref name="SanatanDharma3">{{Книга |ссылка=https://books.google.com/books?id=-3OhTtBUBdgC&pg=PA297&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=hMVRT9HNMcXrggexud3ZDQ&ved=0CEwQ6AEwBQ |автор=Sunil Sehgal |заглавие=Encyclopædia of Hinduism: T-Z, Volume 5 |год=1999 |издательство=Sarup & Sons |archive-date=2015-04-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150427030235/https://books.google.com/books?id=-3OhTtBUBdgC&pg=PA297&dq=hindu+big+bang&hl=en&sa=X&ei=hMVRT9HNMcXrggexud3ZDQ&ved=0CEwQ6AEwBQ#v=onepage&q=hindu%20big%20bang&f=false }}. — «The theory is known as the 'Big Bang theory' and it reminds us of the Hindu idea that everything came from the Brahman which is „subtler than the atom, greater than the greatest“ (Kathopanishad-2-20).».</ref>.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{cite book|last=Kragh|first=Helge|year=1996|title=Cosmology and Controversy: The Historical Development of Two Theories of the Universe|url=https://archive.org/details/cosmologycontrov00helg|url-access=registration|location=Princeton, NJ|publisher=[[Издательство Принстонского университета|Princeton University Press]]|isbn=978-0-691-02623-7|lccn=96005612|oclc=906709898}}
* {{cite book|last=Singh|first=Simon|author-link=Сингх, Саймон|year=2004|title=Big Bang: The Origin of the Universe|url=https://archive.org/details/bigbang00simo_0|url-access=registration|edition=1st U.S.|location=New York|publisher=[[HarperCollins|Fourth Estate]]|isbn=978-0-00-716220-8|lccn=2004056306|oclc=475508230|bibcode=2004biba.book.....S}}
* {{cite book|last=Silk|first=Joseph|author-link=Силк, Джозеф|year=2009|title=Horizons of Cosmology: Exploring Worlds Seen and Unseen|url=https://archive.org/details/horizonsofcosmol0000silk|series=Templeton Science and Religion Series|location=Conshohocken, PA|publisher=[[Фонд Джона Темплтона|Templeton Press]]|isbn=978-1-59947-341-3|lccn=2009010014|oclc=818734366}}
* {{cite book|last=Chow|first=Tai L.|year=2008|title=Gravity, Black Holes, and the Very Early Universe: An Introduction to General Relativity and Cosmology|location=New York|publisher=[[Springer Science+Business Media|Springer]]|isbn=978-0-387-73629-7|lccn=2007936678|oclc=798281050}}
* {{cite book|last=Partridge|first=R. Bruce|year=1995|title=3K: The Cosmic Microwave Background Radiation|edition=Illustrated|series=Cambridge Astrophysics Series|volume=25|location=Cambridge, UK|publisher=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]]|isbn=978-0-521-35808-8|lccn=94014980|oclc=1123849709}}
* {{Акьыԥхьра|статья|автор=Катаева, Тина.|заглавие=Рождение Вселенной|ссылка=https://sciam.ru/article/2695/|издание=[[В мире науки]]|год=2005|месяц=7|номер=7|issn=0208-0621}}
* {{Статья |ссылка=http://www.vokrugsveta.ru/vs/article/310/ |автор=Рубин, Сергей |заглавие=Мир, рождённый из ничего |год=Февраль 2004 |издание=[[Вокруг света (журнал)|Вокруг света]] |издательство=[[Молодая гвардия (издательство)|Молодая гвардия]] |номер=2 (2761) |issn=0321-0669}}
* {{Книга |ссылка=http://www.vek2.ru/?mode=bmore&id=25&rec_id=47 |автор=Чернин А. Д. |заглавие=Космология: Большой взрыв |год=2006 |издательство=Век 2 |страниц=64 |isbn=5-85099-150-6 |тираж=2500 |archive-date=2011-11-18 |access-date=2026-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20111118054100/http://www.vek2.ru/?mode=bmore&id=25&rec_id=47 |url-status=dead }}
* {{Книга|автор=[[Сажин, Михаил Васильевич|Сажин М. В.]] |заглавие=Современная космология в популярном изложении |год=2002 |место=М. |издательство=[[Едиториал УРСС]] |страниц=240 |isbn=5-354-00012-2 |тираж=2500|ref=Сажин }}
* {{БРЭ|автор=[[Сажин, Михаил Васильевич|Сажин М. В.]]|ссылка= https://old.bigenc.ru/physics/text/1877023|том=3|год=2005|страницы=754|ref=Сажин|статья=Большого взрыва теория|архив=https://web.archive.org/web/20221214111237/https://bigenc.ru/physics/text/1877023|архив дата=2022-12-14}}
* {{Книга |ref=Новиков |автор=[[Новиков, Игорь Дмитриевич|Новиков И. В.]] |заглавие=Как взорвалась Вселенная |год=1988 |место=М. |издательство=[[Наука (издательство)|Наука]] |страниц=176 |isbn=5-02-013881-9 |тираж=150000}}
* {{Статья |ref=Alpher |автор=Alpher, Ralph A.; Herman, Robert |заглавие=Reflections on Early Work on 'Big Bang' Cosmology |год=1988 |язык=en |место=College Park, MD |издание=[[Physics Today]] |издательство=[[Американский институт физики|American Institute of Physics]] |тип=magazine |месяц=8 |том=41 |номер=8 |страницы=24—34 |issn=0031-9228 |doi=10.1063/1.881126 |bibcode=1988PhT....41h..24A}}
* {{Книга |ref=Asad |автор=[[Muhammad Asad|Asad, Muhammad]] |заглавие=The Message of the Qur'an |год=1980 |место=Gibraltar, British Overseas Territory |издательство=Dar al-Andalus Limited |isbn=978-0-614-21062-0 |oclc=754875650}}
* {{Книга |ref=Belušević |автор=Belušević, Radoje |заглавие=Relativity, Astrophysics and Cosmology |год=2008 |место=Weinheim |издательство=[[Wiley-VCH]] |том=1 |isbn=978-3-527-40764-4 |oclc=876678499}}
* {{Книга |заглавие=Toward a New Millennium in Galaxy Morphology: Proceedings of an International Conference 'Toward a New Millennium in Galaxy Morphology: from z=0 to the Lyman Break, held at the Eskom Conference Centre, Midrand, South Africa, September 13–18, 1999 |ответственный=Block, David L.; Puerari, Ivânio; Stockton, Alan; Ferreira, DeWet |год=2000 |язык=en |место=Dordrecht |издательство=[[Springer Science+Business Media#History|Kluwer Academic Publishers]] |isbn=978-94-010-5801-8 |doi=10.1007/978-94-011-4114-7 |lccn=00042415 |oclc=851369444}}
* {{Книга |ref=Tolman |ссылка=https://archive.org/details/in.ernet.dli.2015.177229/page/n1 |автор=[[Толмен, Ричард Чейс|Tolman, Richard C.]] |заглавие=Relativity, Thermodynamics and Cosmology |год=1934 |язык=en |место=Oxford, UK; London |издательство=[[Издательство Оксфордского университета|Oxford University Press]]; [[Издательство Оксфордского университета]]|серия=The International Series of Monographs on Physics |isbn=978-0-486-65383-9 |[[Oxford University Press]] |lccn=34032023 |oclc=919976}}
* {{Книга |ref=Woolfson |автор=Michael Woolfson |заглавие=Time, Space, Stars & Man: The Story of Big Bang |ссылка=https://archive.org/details/timespacestarsma0000wool_f8q3 |год=2013 |язык=en |издание=2nd |место=London |издательство=[[World Scientific#Imperial College Press|Imperial College Press]] |isbn=978-1-84816-933-3 |lccn=2013371163 |oclc=835115510}}
* {{Книга |ref=Wright |автор=Edward L. Wright |заглавие=Measuring and Modeling the Universe |ответственный=[[Wendy Freedman|Freedman, Wendy L.]] |год=2004 |часть=Theoretical Overview of Cosmic Microwave Background Anisotropy |место=Cambridge, UK |издательство=[[Издательство Кембриджского университета|Cambridge University Press]] |том=2 |серия=Carnegie Observatories Astrophysics Series |isbn=978-0-521-75576-4 |arxiv=astro-ph/0305591 |bibcode=2004mmu..symp..291W |lccn=2005277053 |oclc=937330165}}
* {{Статья |ссылка=http://pdg.lbl.gov/2006/download/rpp-2006-book.pdf |ref=Yao |автор=Yao, W.-M. |заглавие=Review of Particle Physics |год=2006 |язык=en |место=Bristol |издание=Journal of Physics G |издательство=[[IOP Publishing]] |тип=journal |том=33 |номер=1 |страницы=1—1232 |issn=0954-3899 |doi=10.1088/0954-3899/33/1/001 |bibcode=2006JPhG...33....1Y |archiveurl=https://web.archive.org/web/20170212055045/http://pdg.lbl.gov/2006/download/rpp-2006-book.pdf |archivedate=2017-02-12 |collaboration=[[Particle Data Group]] |oclc=938374545 |accessdate=2019-12-16}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web |author= [[Верходанов, Олег Васильевич|Верходанов О. В.]] |url= https://youtube.com/watch?v=EiUy8aJJKOQ |title= Мифы о Большом взрыве: как из «ничего» получилось «всё»?|website= [[Учёные против мифов]] 12-7 |publisher=[[Антропогенез.ру]] |date=2020-04-16|access-date=2022-02-03}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:тҟәацра ду}}
[[Акатегориа:Ҳаамҭазтәи афизикаҿы иӡбам апроблемақәа]]
[[Акатегориа:Акосмологиатә модельқәа]]
[[Акатегориа:Алагамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аҟаларақәа]]
[[Акатегориа:Афизикатә космологиа]]
[[Акатегориа:Аҭҵаарадырратә модельқәа]]
[[Акатегориа:Астрономтә хҭысқәа]]
[[Акатегориа:Астрономтә еилкаарақәа]]
sc6537bhh4iixn6vkr2gcl4zt3g0jd3
Аладатәи Америка аҭоурых
0
55647
172648
172384
2026-08-24T13:30:52Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Аладатәи Америка аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172384
wikitext
text/x-wiki
'''Аладатәи Америка аҭоурых''' еихьыԥшны иҩшар алшоит х-етапкны. Актәи — автохтонтә цивилизациақәа ([[инки|инкаа]] уҳәа убас иҵегьы) рышьақәгылара, рырҿиара, реилаҳареи аамҭоуп. Аҩбатәи — ари европатәи ампыҵахалареи ([[Конкиста]]) [[колониализм|аколониализми]] [[1500]]—[[1800]] шш. Рзы ауп, усҟан аконтинент еиҳаӡоу ахәҭа европатәи атәылақәа ([[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]]) анапаҵаҟа иҟан.
Ахԥатәи — ахьыԥшымра анаиузтәи апериод ауп.
== Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа ==
{{main|Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа}}
{{see also|Америка ауаа рықәнырхара}}
Иҟоуп агәаанагара, [[Аиндеицәа|аиндеицәеи]] [[эскимосы|аескимосцәеи]] рхылҵышьҭрақәа [[Америка]] нхара ииасит 15 нызқь ш. раԥхьа аҟара Аҩада-Мрагыларатәи [[Азиа|Азиантәи]], [[Берингово море|Берингатә амшын]]и [[Берингов пролив|Берингатә аӡыбжьахал]]еи ([[Берингия|Берингиа]])<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |title=Ученым удалось восстановить ДНК древних индейцев |access-date=2014-10-04 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225702/https://rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |url-status=live }}</ref> атәылаҿацә аҟынтәи. Раԥхьатәи аҿыцнхаҩцәа ркультура аҩаӡара Ажәытә Адунеи ихьшәоу [[палеолит|палеолиттәи]] [[мезолит|амезолиттәи]] акультурақәа ирышьашәалон.
Аҩ-континентк рҿы аиндеицәа рынхара, насгьы адгьыл ҿыцқәа рышьҭкаара зқьышықәсала ицон. Y-хромосомтә гарлогруппа Q аҭҵаара агәаанагара амоуп, Аладатәи Америка анырхара 18 нызқь.ш. раԥхьа ишалагаз<ref name="PaulaBPazSepúlveda2022">''Paula B. Paz Sepúlveda'' et al. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 Human Y chromosome sequences from Q Haplogroup reveal a South American settlement pre-18,000 years ago and a profound genomic impact during the Younger Dryas] {{Wayback|url=https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 |date=20220821110352 }}, August 17, 2022</ref>.
[[Колонизация Америки|Европатәи аколонизациа]] аламҭалазы ([[XVI век|XVI ашәышықәса]]зы иалагаз), Аладатәи [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америка]] хыԥхьаӡара рацәала ахылҵышьҭрақәа ауаажәларратә шьақәгылашьаҿы еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы иҟан: шьоукы рҿы аҳра ауан [[материнский род|анратә ашьҭра]] ([[ирокезы|ирокезцәа]], [[мускоги|мускогцәа]], [[хопи (народ)|хопи]], иара убас аӡиас [[Амазонка|Амазонка]] аҵакыраҿы инхо ахылҵышьҭрақәа жәпакы уҳә.), егьырҭ рҿы ишьақәгылон абратә ашьҭра (Аҩадатәи Америка алада-мраҭашәаратәи, аҩада-мраҭашәаратәи ахылҵышьҭрақәа, иара убас [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] ахылҵышьҭрақәа жәпакы). Ажәлар рыхәҭак ашьҭратә аҟынтәи аклассратә уаажәларрахь аиасра еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы игылан. Аиндеицәа [[Центральная Америка|агәҭантәи]] Аладатәи Америка ([[ацтеки|ацтекаа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[инки|инкаа]]) нхон аклассратә уажәларрақәаны.
== Аладатәи Америка аевропеиццәа рыла аколонизациа ==
[[1498|1498 шықәсазы]], [[Христофор Колумб|Колумб]] иекспедициа, уаанӡа уи ала иааиртыз Вест-Индиа адгьылбжьахалақәа наӡеит [[Ориноко]] аӡиас (иахь. [[Венесуела|Венесуела]]) аӡхыршшанӡа. [[1499|1499 шықәсазы]] егьи аныҟәаҩ [[Алонсо де Охеда]] [[Америго Веспуччи]] иареи [[Суринам|Суринам]] инаӡаны, анаҩс америкатәи аԥшаҳәа иаваланы Венесуелаҟа ииасит. [[1500|1500 шықәсазы]] португалтәи [[Кабрал, Педру Алвариш|амшынланыҟәаҩ Кабрал]] Бразилиа (Terra da vera Cruz) аӡхықәнӡа днаӡеит. 1509 шықәсазы Алонсо де Охеда иахьатәи [[Колумбиа|Колумбиа]] акарибтәи агаҿа ҭиҵааит. Убри аамҭазгьы Аладатәи Америкаҿы еиҿкаан раԥхьаӡатәи аиспан нырхара Сан-Себастиан. [[1513|1513 шықәсазы]] Охеда ицнагаҩ [[Нуньес де Бальбоа|Нуниес де Бальбоа]] Панамтәи адгьылбжьында дахысны Аокеан Ҭынч днаӡеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи еилыикааит алада атәыла беиа шыҟоу, уи ала иҽазыишәоит анаҩстәи аартрақәа рыҟаҵара. 1516 шықәсазы аныҟәаҩ [[Хуан Диас де Солис]] иахьатәи Аргентина агаҿанӡа днаӡоит.
[[1529|1529 шықәсазы]] Испаниатәи акрал алада-америкатәи адгьыл аҿы иаԥиҵоит агубернаторра [[Новая Кастилия|Кастилиа Ҿыц]]. Аколонистцәа еиҿыркаауеит [[Асьенда|асиендқәа]], уахь аиндеиццәа ахәураҩцәа ([[Энкомьенда|Енкомиенда]]) ҳәа рыҽдыркуеит. [[1532|1532 шықәсазы]] [[Писарро, Франсиско|Франциско Писарро]] иахьатәи [[Перу|Перу]] адгьылҵакыраҽы иҟаз [[Испанское завоевание инков|Инкаа рҳәынҭқарра мпыҵаихалеит]]. Уи ашықәс азы апортугалцәа еиҿыркаауеит раԥхьатәи рынхарҭа [[Сан-Висенти (Сан-Паулу)|Сан-Винсенти]], португалтәи [[Колониальная Бразилия|Бразилиаҟны]] адгьылҵакыра еихшоуп афеодалтә [[Капитанства Бразилии|капитанрақәа]] рыбжьара. Ицәырҵуеит [[бандейранты|абандеирантцәа]], урҭ Бразилиа апортугалтә мазарақәа амҽхак дырҭбаауеит, насгьы аиндеиццәа [[фазенда|афазендақәа]] рҿы аус руларц азы тәцәас иҟарҵоит. 1535 шықәсазы Писсаро ақалақь [[Лима|Лима]] шьапаиркуеит, уи Аладатәи Америка испаниатәи амазарақәа иаҳҭнықалақьуп. [[1536|1536 шықәсазы]] [[Педро де Мендоса]] [[Новая Андалусия|Андалусиа Ҿыц]] губернаторс дҟалаанӡа ԥыҭрак шагыз, еиҿикаауеит ақалақь [[Буенос-Аирес|Буенос-Аирес]]. Аладатәи Америка иаԥҵахоит [[Католицизм|акатоликатә]] [[Архиепархия Куско|Архиепархиа Куско]]. [[1542|1542 шықәсазы]] Аладатәи Америка испаниатәи агубернаторрақәа еиҭашьақәыргылахоит [[Вице-королевство Перу|вице-ҳратәра Перу]] ҳәа. Аӡбаратә усқәа рыӡбаразы иаԥҵахоит [[Королевская аудиенсия|аудиенциақәа]]. Раԥхьаӡатәи испантәи вице-кралс дҟалоит [[Бласко Нуньес Вела|Бласко Нуниес Вела]]. 1551 шықәсазы Лима доминиканцәа руахәаматә школ ашьаҭала еиҿкаахоит [[Университет Сан-Маркос|ауниверситет Сан-Маркос]].
[[1555|1555]] ашықәсазы афранцызтә гугенотқәа рҽазыршәеит иқәҿиарамыз аҽазышәара [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] [[Антарктическая Франция|аколониа аиҿкаара]]. 1587 шықәсазы аиндеиццәа чикитосаа ([[Боливиа|Боливиа]]) рыдгьыл аҿы ицәырҵуеит [[Иезуитские миссии на землях индейцев чикитос|Иезуиттәи амиссиақәа]]. XVIII ашәышықәса абжьаразы ицәырҵуеит [[Война гуарани|гуарани Аибашьра]], уи иезуитцәа рорден азин амамзаарахь ицәырнагоит.
== Ахьыԥшымразы аибашьра ==
{{main|Америка иҟаз Испаниатәи аколониақәа рхьыԥшымразы ақәԥара}}
=== Азԥхьаҭагылазаашьа ===
Аибашьра зыхьҟаз аметрополиа имҩаԥнагоз аполитика ауааԥсыра рыбжьара агҿынамӡара акәын: иҭбааз ақәиҭымтәра, азинеиҟарамра, ашәахтә ҳаракқәа, уи зегьы аколоника аекономикатә ҿиара арԥсыҽуан. Аибашьра алагара иара убас иацхрааит амилаҭтә хдырра аарԥшра, [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|ЕАА ахьыԥшымразы аибашьра]] анырра, [[Великая французская революция|афранцызтә револиуциа Ду]], [[Гаитянская революция|Сан-Доминго атәцәа рықәгылара]] ([[1791]]—[[1803]]).
Аколониа лыԥшаахны иҟан ачынуаа, Испаниантәи иааԥхьаз аинралцәеи аофицерцәеи, урҭ Испаниантәи еиҳараӡак заа ихҵәаны иааз ахылҵышьҭрақәа — [[креолы|акреолцәа]] тәарымбон. Урҭ иреиҳаӡоу административтә маҵурахьы инарышьҭӡомызт.
Акреолцәа иргәаԥхомызт аиспантә мчра азин ахьрырымҭоз аколониақәа егьырҭ атәылақәа рыбжьара ахәаахәҭра, уи аиспантә хәаахәҭыҩцәа ирынаҭон ртауарқәа ахә ашьҭыхра. [[Британиаду|Великобританиа]] Испаниантәи иаиурц аҭахын уи аколониақәа рҿы ахәаахәҭразы ахьыԥшымра. Убри азы акреолцәа испантәи амчра рҿагылараҿы урҭ рыцхыраара иақәгәыӷуан.
Ахақәиҭратә ҵысра алахәылацәа рыбжьара иҟан еиуеиԥшым агәаанагарақәеи ахырхарҭақәеи. Ахақәиҭратә ҵысра ахаҟны игылеит акреолцәа-[[Аамсҭара|аамсҭацәа]] рҟынтәи аофицерцәа. Аха, ахақәиҭратә ҵысра еиҳау арадикалтә мчны иҟалеит [[Аиндеицәа|аиндеиццәеи]] [[метисы|аметисқәеи]] ирхылҵыз анхаҩцәеи анаптәыҩцәеи, урҭ ирҭахын наӡынла [[ростовщик|аԥара зҭиуеи]] [[помещик|аамсҭацәеи]] рықәыӷәӷәара аҟынтәи ахьыԥшымра роурц, рыдгьыл мпыҵакыҩцәаны иҟаларц, иара убас [[негры|араԥцәа]]-атәцәа иақәгәыӷуан ахьыԥшымра роурц<ref>Образование в Латинской Америке независимых государств (конец XVIII — первая половина XIX в.) // vsemirnaya-istoriya.ru</ref>.
Аибашьра алагалара иацхрааит [[Испаниа|Испаниа]] [[1808]] ш. азы иҟалаз ахҭысқәа, уи иалҵшәахаз [[Пиренейская война|Наполеон ир ажәылара]], анаҩс уи [[Франциа|Франциантәи]] атәыла ахьыԥшымра аиурахь иаазгаз.
[[1809]] ашықәсазы Чукисака (уажәы [[Сукре (город)|Сукре]]), [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], насгьы Ихыхьтәи Перу (уажәы Боливиа) егьырҭ аҭыԥқәа рҿы, Кито, Валиадолид (уажәы [[Морелия|Морелиа]], Мексика) ицәырҵит антииспантәи ачарҳәара. Аха, ақәгылаҩцәа ақәҿиарақәа џьаргьы изымнаӡеит, аколониақәа рҿы аҭагылазаашьа акырӡа иуадаҩхеит. Испантәи ар метрополиа раҵахара ([[1810]] ш. алагамҭа), насгьы афранцызцәа рыла атәыла еиҳау ахәҭа ампыҵахалара иаанагеит испантәи Америкаҿы бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларақәа рахь.
=== Венесуелтәи Ареспублика ===
[[Файл:Bust of Simon Bolivar in Teror.jpg|слева|174пкс|thumb|Гран-Канариа аҟны Боливар ибиуст]]
[[Боливар, Симон|Боливар]] активла далахәын [[Венесуела|Венесуела]] Испаниа анапхгара ақәгараҿы ([[1810|1810 шықәса]] мшаԥымза 19 рзы) ихьыԥшым республиканы алаҳәара ([[1811|1811 шықәса]] ԥхынгәымза 5 рзы). Уи ашықәс азы, Боливар ареволиуциатә хунта ала (ажәлар реизара) Лондонҟа дрышьҭит Британиа аҳәынҭқарра ацхыраара даҳәарц. Аха, аҵыхәтәантәи, анеитралитет ааныркыларц рыӡбеит. Боливар иагент [[Лопес Мендес, Луи|Луис Лопес Мендес]] Лондон даанижьит, Венесуела ахьӡала аԥсахтәи аибашьцәа рхыхреи иазку аиқәшаҳаҭра бжьарҵарц, нас абџьар азна иманы дгьежьны дхынҳәырц.
Иаарласны, Испантәи аинрал Монтеверде ацхыраара даҳәеит Венесуелатәи акаршәрақәа рҿы инхоз цқьа ибжьам анхацәа - “ллаnos” - агәымшәақәа “llaneros”рахь. Астуриатәи [[Бовес, Хосе Томас|Хосе Томас Бовес]], ахьӡҵас «Бовес Крикун» ҳәа изышьҭаз, еиԥҟьаны еиҿкааз лианерос ахаҟны дгылан... Аибашьра даараӡа игәымбылџьбаратәу аҟазшьа аанахәеит. Боливар иӡбеит убас еиԥш атҟәацәа зегьы рықәхразы адҵа ҟаиҵарц. Боливар ир испантәи аруаа ианрыҵаха ашьҭахь, иара [[1812|1812 шықәсазы]] Гранада Ҿыц (уажәы [[Колумбиа|Колумбиа]]) дтәеит, уаҟа иҩит «Картахенатәи [[Манифест из Картахены|аманифест]]», насгьы [[1813|1813 шықәса]] алагамҭазы иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. 1813 шықәса нанҳәамзазы иар [[Каракас|Каракас]] ааныркылеит. Каракас ақалақь ахадара Боливар «Венесуела ахақәиҭтәҩы» (Ель Либертадор) ҳәа гәырӷьарала алаҳәара ҟаиҵеит. Аҩбатәи Венесуелтәи Ареспублика аԥҵан, уи напхгара азиуан Боливар. Венесуела Амилаҭтә Конгресс ишьақәнарӷәӷәеит иара иоуз Ахақәиҭҩы ҳәа атитул. Аха ҵаҟа иҟоу аклассқәа ринтересқәа рзы аиҭакрақәа ахьыҟаимҵаз азы, урҭ рыцхыраара анимоу [[1814|1814 шықәсазы]] даҵахоит. Пхынгәы 6, 1814 шықәсазы, испантәи ар ала иадыӷәӷәалаз Симон Боливар ир аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит… Боливар [[Иамаика|Иамаика]] мчыла аҽыҵәахырҭа иԥшаар акәхеит, цәыббрамзазы [[1815|1815 шықәсазы]] уаҟа иаарту ашәҟәы икьыԥхьит, уаҟа иаирбеит дшақәгәыӷуа иаарласны Испантәи Америка ахы ишақәиҭхо.
=== Колумбиа аиҿкаара ===
Аҵыхәтәаны [[Рабовладение в Южной Америке|амаҵуҩцәа]] рхы иақәиҭтәреи егьырҭ асоциалтә проблемақәа рыӡбареи шхымԥадатәиу еилкааны, Боливар [[Ҳаити|Гаити]] Апрезидент [[Сабес, Александр|А.Петион]] агәра ииргеит ақәгылаҩцәа арратә цхыраара риҭарц, насгьы [[1816|1816 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Венесуела|Венесуела]] аԥшаҳәаҿы дтәеит. Атәцәа рықәгара (1816), насгьы [[1817|1817 шықәсазы]] ахақәиҭратә арра аибашьцәаа адгьыл рыҭара азы иҭыҵыз аусԥҟа илнаршеит исоциалтә шьаҭа арҭбаара. «Лианерос» рыхәҭақәа Симон Боливар идгылеит, урҭ Бовес данԥсы ашьҭахь ([[1814|1814]]), напхгаҩы ҿыцк дроуит- [[Паэс, Хосе Антонио|Хосе Антонио Паес]], иара ихаҭа лианеро иакәын…
Боливар иаку аплан ала аныҟәара азыҳәаны икәша-мыкәша ареволиуциа аԥхьагылаҩцәа аизгара иқәҿиарамхаз иҽазышәара ашьҭахь, голландтәи негоциант Брион ицхыраарала лаҵарамза 1817 шықәсазы Ангостура инапахьы иааигоит, анаҩс Испаниа даҿагыланы Гвиана зегьы шьҭыихуеит. Анаҩс, Боливар иҭиуеит адҵа ԥыхьатәи идгылаҩцәа Пиареи Маринои рҭакра (аԥхьатәи абҵара 16, 1817 шыкәсазы дыкнаҳан). Жәабранмза 1818 шықәсазы, Лондонтәи иаашьҭыз аибашьцәа-ақьырауаҩцәа рыбзоурала, уи илшеит аҿыц арра ашьақәырӷәӷәара. [[Венесуела|Венесуела]] иқәҿиараз ахҭысқәа рнаҩс, уи ир [[1819|1819]] ш. [[Новая Гранада|Гранада Ҿыц]] ахы иақәидыртәит. Ԥхынҷкәын 1819 ш. Ангосутра (иахьатәи [[Сьюдад-Боливар|Сиудад-боливар]]) иҟаз Амилаҭтә конгресс ала иаларҳәаз [[Колумбиа|Колумбиа]] Аҳәынҭқарра президентс далхын, уахь иалалеит Венесуелеи Гранада Ҿыци. [[1822|1822 шықәсазы]] колумбаа Колумбиа иалалаз Кито (иахьатәи [[Еквадор|Еквадор]]) апровинциа аҟынтәи иқәырцеит аиспантә мчқәа.
=== Колумбиатәи Афедерациа аилаҳара ===
Боливар игәҭакы ала, Аладатәи Еиду Аштатқәа (Sur de Estados Unidos) шьақәгылон, уахь иалалар акәын Колумбиа, Перу, Боливиа, Ла-Плата, Чили. 1826 шықәса рашәарамза 22 рзы Боливар Панама ақалақь аҿы абарҭ аҳәынҭқаррақәа зегьы рхаҭарнакцәа рыла Аконгресс еизигеит, аха хара имгакәа уи еилаҳаит. Панаматәи Аконгресс аиларбгара ашьҭахь, Боливар игәаҿы иҭыиҳәааит: "Сара абри аҟәараҿы дитәоу, ииасуаз аӷбақәа ркоманда ҟаҵара зҽазызшәоз абырзен еилаԥса сиеиԥшуп!.."
Иаарласны, Боливар ипроект еицырдыруаны ианыҟала, уи инапаҵаҟа Наполеон ироль ахьынаигӡо аимпериа шьақәирӷәӷәарц агәаҳәара шимоу ҳәа ахара идҵара иалагеит. Колумбиаҿы иалагеит апартиатә ҭыӡшәақәа. Адепутатцәа рыхәҭа, аинрал Паес аԥхьа днаргыланы автономиа аларҳәон, егьырҭ Боливтәи аконгрес рыдыркыларц рҭахын.
Боливар иаарласны Колумбиа дааит, насгьы адиктатортә мчрақәа ихы иархәаны, Оканиа ақалақь аҿы 1828 шықәса хәажәкырамза 2 рзы ажәлар реизара еизигеит, анаҩстәи азҵаара: «Аҳәынҭқарра аконституциа аиҭакра ахәҭоума?» аӡбаразы. Аконгресс аҵыхәтәантәи аиқәшаҳаҭра абжьаҵарахьы изымнеит, убри аҟнытә еиуеиԥшым аилатәарақәа рышьҭахь иаанкылан.
Убри аамҭазы, Перууаа Боливиатәи Акодекс мап ацәыркит, насгьы Боливар дыҟанаҵтәи Аҳәынҭқарра Ахада ҳәа атитул имхит. Перуи Боливиеи рҿы амчра аныицәыӡ, Боливар, 1828 шықәса рашәарамза 20 рзы Богота далалеит, уаҟа Колумбиа анапхгаҩы ҳәа арезиденциа еиҿикааит. Аха 1828 шықәса цәыббрамза 25 рзы афедералистцәа иҳаҭгәын иҩналаны, ахьчаҩцәа ршьит, Боливар ихаҭа џьашьахәыла мацара ихы еиқәирхеит. Аха, ауааԥсыра реиҳараҩык иара иган ааныркылеит, уи ала Боливар илшеит авице-президент Сантандер напхгара ззиуаз ақәгылара аанкылара. Ачарҳәаҩцәа рхада раԥхьа ашьра иқәҵан, анаҩс 70 идгылаҩцәа ицҵаны атәыла далцан.
Анаҩстәи ашықәс азы анархиа еиҳа иӷәӷәахеит. 1829 шықәса абҵарамза 25 рзы Каракас ахаҭаҿы 486 ҭауади-аамсҭеи иреиуоу атәылауаа алаҳәара ҟарҵеит Колумбиа Венесуела шадҵыз.
=== Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара ===
[[Файл:Independencia RMoreaux.jpg|thumb|left|200px|Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара, Р. Моро (1844) иусура]]
Аладатәи Америка иҟаз апортугалцәа рмазарақәа рхьыԥшымра Испаниа аколониақәа раасҭа еиҳа шьакамҭәакәа ироуит.
[[1808|1808 шықәсазы]] [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иар Португалиа иаҿагыланы аибашьра аналага, аҳи иаҳҭынреи [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеироҟа]] ииагатәуп ҳәа иӡбан, уаҟа [[1821|1821 шықәса]] рҟынӡа иаанхеит. Британиатәи аҳәынҭқарра уи аиасра аус ишиашоу аҽаланархәит. Дара Португалиа иҟаз иуадаҩыз аҭагылазаашьа рхы иархәаны, ахәаахәҭраҿы еиҳаны азинқәа роурц азы, аҳҭынратә ҭаацәара ииасырц азы иаҭахыз аӷбақәа зегьы рырҭеит.
Дон [[Жуан VI]] Португалиатәи аҳәынҭқарратә усбарҭақәа Рио-де-Жанеироҟа ииаигеит, иара убас аҳратә библиотека, арратә академиа, амедицинатәи азакәантәи ашколқәа аԥиҵеит. 1815 шықәса ԥхынҷкәынмза 16 рзтәи иусԥҟала иара апортугалтә мазарақәа ирыиҭеит [[Объединённое королевство Португалии, Бразилии и Альгарвы|Португалиа, Бразилиа, Альгарва Еиду аҳратәрақәа]] ҳәа астатус, абасала Бразилиа Португалиа иҟараны иҟаиҵоит.
1811 шықәсазы, [[Аргентинская война за независимость|Испаниатәи Америка амилаҭтә хақәиҭратә ҵысра]] аамҭаан Ла-Плата араион аҟны аҭышҿынтәаламзаара ихы иархәаны, Жуан ир [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1811)|Мрагыларахьтәи ацәаҳәахьы иишьҭит]] (уажәтәи Уругваи), аха [[Британиаду|британтәи]] абжьаҟазара иабзоураны Лаҵарамза 26, 1812 шықәсазы иаҵаҩҩын [[трактат Эррера — Рэйдмэйкера|Еррера-Реидмеикертәи атрактат]]. Атрактат ахԥатәи ахәҭаҷ ишаҳәо ала, апортугалтә ар «испантәи адгьылҵакыра» аанрыжьыр акәын.
Аха 1816 ашықәсазы Жуан ҿыц [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1816—1820)|Мрагыларатәи ацәаҳәахьы ар ишьҭит]], иагьымпыҵаихалеит 1817 ашықәсазы.
[[1821|1821]] азы, аҳ Жуан VI Португалиа аполитикатә қәыӷәӷәара дақәшаҳаҭхны, Рио иҭынха Педро дааныжьны, уи арегент авице-крал ҳәа атитул ианашьаны [[Лиссабон|Лиссабонҟа]] дхынҳәырц акәхеит.
Цәыббрамза 1821 шықәсазы Португалиатәи апарламент Бразилиа аҳреи Рио-де-Жанеиро иҟоу аҳратә еиҿкаарақәеи рыԥыхразы абжьыҭира мҩаԥнагеит, убас ала Бразилиа апровинциақәа зегьы хаҭала Лиссабон анапаҵаҟа иҟарцеит. Уи аамҭазы Бразилиаҟа арратә ҟәшақәа шьҭын, Бразилиатәи арратә ҟәшақәа зегьы Португалиа анапхгара аҵаҟа ииаган. Адҵа анагӡара мап ацәкны, [[1822|1822 шықәса]] [[Цәыббрамза 7|цәыббрамза 7]] рзы Дон Педро Бразилиа ахьыԥшымра алаиҳәеит, насгьы 1822 шықәса [[Жьҭаарамза 12|жьҭаарамза 12]] рзы уи раԥхьаӡатәи аҳ [[Педру I (император Бразилии)|Педро I]] ҳәа агҿыргьын ихарҵеит.
== XX ашәышықәса ==
[[Файл:Map of South America (1898).jpg|thumb|right|300px|Аладатәи Америка аполитикатә хсаала (1898 шықәса)]]
[[Файл:E Minas Geraes C.jpeg|thumb|right|300px|Бразилиатәи [[Минас Жерайс (линкор)|адредноут «Минас Жераис]]» 1909 шықәса инарзынаԥшуа, ихадоуахҭалашәара амыруга аԥышәара аан ачарҭтә аицҭырҟьа. Уи аӷба аргылара иалнаршеит Аладатәи-Америкатәи «дредноуттә еицлабра» алагара.]]
XX ашәышықәса алагамҭа Аладатәи Америка аҿы иазгәаҭоуп [[Аргентина|Аргентинеи]], [[Бразилиа|Бразилиеи]], [[Чили|Чилии]] рыбжьара амшынтә бџьаршьҭыхратә еицлабра амҩаԥгара, уи [[1907|1907 шықәсазы]] иалагеит. Арра-мшынтә еиндаҭлара реиӷыӷкра мзызс иҟалеит Бразилиа [[Британиаду|Великобританиантәи]] иҟанаҵаз х-[[Дредноут (класс кораблей)|дредноутқәа]] рҿаҵа, урҭ уи аамҭазы иаадырԥшуан аӡхыхьтәи аӷбақәа ирыҵанакуа иҿыцӡоу аклаас, насгьы иреи әаӡоу амцатә мчы аман. Аргентинатәи-чилитәи бџьареибыҭарала (1887—1902), [[Бразильская старая республика|бразилиатәи амонархиа ахыбгалареи]] атәыла азеиԥш ҭышәынтәамлареи иақәшәаз, бразилиатәи афлот реиндаҭлаҩцәа хаҭабзиаралеи атоннажлеи ирзаҵахон. 1904 шықәсазы бразилиатәи аполитикцәа раԥхьаӡакәны ишьҭырхит амилаҭтә флот арӷәӷәара азҵаара ықәдыргылеит, урҭ Бразилиа адунеитә ҳәынҭқаррақәа руакахь ацәыргара азеиԥш хықәкы иашьҭан. 1905 шықәса анҵәамҭазы, акәылӡыӷбақәа хԥа рҿаҵа ҟаҵан, аха уи аҿаҵа иаарласны мап ацәкын 1906 шықәсазы, избанзар Великобританиа ареволиуцианны иҟалаз [[HMS Dreadnought (1906)|«Дредноут»]] дыргылеит. Акәылӡыӷбақәа рцынхәрас англызтәи [[Стапель (судостроение)|аӷбаргыларҭақәа]] рҿы ашьаҭа аркын [[Линейные корабли типа «Минас Жерайс»|«Минас Жераис» ахкеиԥш]] бразилиатәи адредноутқәа акорпусқәа ҩба, ҽааны даҽакы аргылара ҳәа аҽазышәара ҟаҵаны.
Аргентинеи Чилии 1902 шықәсазы ирыбжьарҵаз амшынтә бџьарқәа рыԥкразы аиқәшаҳаҭра заа иаанкыланы, ҩ-ӷбак аҿаҵа ҟарҵеит: Аргентиназы [[Линейные корабли типа «Ривадавия»|«Ривадавиа» ҳәа изышьҭоу]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] еизыргеит, Чилитәи [[Линейные корабли типа «Альмиранте Латорре»|«Альмиранте Латорре» ҳәа изышьҭоу]] - Британиа еизыргеит. Убри аамҭазы Бразилиа ахԥатәи адредноут «[[HMS Agincourt (1913)|Рио-де-Жанеиро]]» аргылара аанкылан, еиҳа иӷәӷәаз аӷба аргылара ахьфеидо азы. Аҵыхәтәантәи апроект аргылараан акырынтә еиҭахәаԥшуан, аха апроект аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәара ашьҭахь, Бразилиа аҳәынҭқарраҿы еилыркааит аӷба ҿыц акырӡа иаҵахалоит уи аамҭазы ицәырҵхьаз супердредноутқәа. Ихыркәшамыз «Рио-де-Жанеиро» аукцион ахь иқәыргылан, хара имгакәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] иаанахәеит. Уи аҭыԥан, урҭ ргәы иҭан [[Armstrong Whitworth|Армстронгтәи аӷбаҟаҵарҭаҿы]] супер-дредноут «Риачуело» аргылара, аха хара имгакәа иалагаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] ари аплан анагӡара иаԥырхагахеит: Британиатәи аӷбаҟаҵаҩцәа аҳәаанырцәтәи адҵақәа рыла аусура иаҟәыҵит, рымчқәа зегьы [[Королевский военно-морской флот Великобритании|Аҳратә мшынтә флот]] аҭахрақәа ирзыркит. Чилитәи адредноутқәа рыҩбагьы Великобританиа иаанахәеит, насгьы уи амшынтә флот иахәҭакхеит. Анеитралтә Америкатәи Аидгылаҿы идыргылаз Аргентинатәи аӷбақәа ҩба 1915 азы аахәаҩ инапы ианырҵеит.
Актәи Адунеизегьтәи еибашьра Алада-Америкатәи адредноуттә еицлабрақәа аҵыхәтәа ԥнаҵәеит.
=== Аладатәи Америка адиктатурақәа ===
[[1912|1912]] ашықәсазы Аргентина маӡала абжьыҭирала [[Закон Саэнса Пеньи|зегьы рзы алхратә зин азы азакәан]] рыдыркылеит; уи атәылаҿы уаанӡа имҩаԥгақәаз рҟынтәи, ари зегь реиҳа ихадаз аполитикатә реформақәа акәын. Азакәан ҿыц иалнаршеит, еиҳарактәи апартиа, арадикалцәа, рԥыза [[Иполито Иригойен|Иполито Иригоиен]] аҳәынҭқарра ахадас иалхра. Иара анапхгара анимаз аамҭазы (1916—1922), аҳәынҭқарра асоциалтә еиқәыршәареи аҵареи рызҵаарақәа ахшыҩзышьҭра ду анаҭон. Иригоиен [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан]] [[Аргентина в Первой мировой войне|Аргентина анеитралитет]] ахьчара илшеит. 6 шықәса (1922—1928) даҽа радикал, адоктор [[Марсело Торкуато де Альвеар]] ипрезидентә напхгара ашьҭахь, Иригоиен 1928 шықәсазы ҿыц далхын.
Иригоиен акризис аҭагылазаашьа ахьыҟаз атәыла анапхгара ахьилымшоз азы аҳәынҭкааратә ԥсахра аԥынгыланы иҟалеит; цәыббрамәа 1930 шықәсазы апрезидент дамхын. Ари аарҳәра мҩаԥган Аконсервативтә Партиа (зыхьӡ ԥсахыз Амилаҭтә Демократиатә Партиа ҳәа) иреиәазоу аофицерцәеи атәылауаҩратә ԥхьагылаҩцәеи, иара убас Арадикалтә партиа иалҵыз арадикалцәа роппазициатә ган рыла. Аҳәынҭқарра напхгара азиуан аинрал [[Хосе Феликс Урибуру]], авторитартә мчра адгылаҩ, уи акорпорациа дуқәа рзы афашисттә диктатура ашьақәыргылара иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит.
[[1931|1931 шықәсазы]] Урибару аҿагылаҩцәа аибашьцәа рхыԥхьаӡара аҟынтәи аинрал мчыла идырҟаҵеит алхрақәа мҩаԥигарц. Аха Арадикалтә партиа урҭ рылахәхара азин рымамызт, насгьы анапхгаратә коалициа иаҿагылаҩцәа хаданы иҟалеит еицықәгылоз асоциалистцәеи апрогрессивтә демократцәеи. 1932 шықәсазы аиааира игеит арадикал, аконсерваторцәа рыдгылара змаз аинрал Агустин Педро Хусто. Иара иҿҳәара анҵәамҭазы, акоалициа апрезидент иҭыԥ ахь днаскьаргеит акандидат — Роберто Марселино Ортис, авице-президент ипостахь — аконсерватор Рамон Кастилио. 1938 азы алхрақәа рҿы, алҵшәақәа реилахәара атәы зҳәоз хыԥхьаӡара рацәала адыррақәа шнеиуазгьы, урҭ аиааира ргеит ҳәа алаҳәара ҟаҵан.
=== Аладатәи Америка Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьраан ===
[[Файл:Graf Spee letzte Ruhe.jpg|thumb|right|190px|Буенос-Аирес ақалақь аҿы анемецтә креисер "Адмирал Граф Шпи" акомандаҟаҵаҩ Ганс Лангсдорф иԥсыжра. 1939 шықәса ԥхынҷкәынмза 21 рзы]]
Европа аибашьрақәа анрылага ашьҭахь, цәыббрамза 4 рзы, Аргентина анеитралитет аланарҵәеит<ref name="kommersant">{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/576136|title=Все участники второй мировой|author=Ольга Калинина|date=2005-05-09|publisher=[[Ъ-Власть]]|lang=ru|access-date=2014-09-26|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113025959/https://www.kommersant.ru/doc/576136|url-status=live}}</ref>. Аҳәынҭқарра ахада [[Ортис, Роберто Мария|Роберто Мария Ортис]], алхрақәа раан абжьыҭира мцыла амчрахь иааз, [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз акоалициа]] дадгылан, аха арраҿы аоппазициа ахьыҟаз азы, Агәҵәы атәылақәа реимадара аҟҿыихӡомызт. Аха, Агәҵәы атәылақәа рбаӷәазақәа аанкыланы иҟаз Англо-Америкатәи афлот Аргентинеи Европеи ирыбжьаз аҳәаа ԥхасҭанатәит. Ашьҭаҵарҭақәа рҿы ақыҭанхамҩатә аалыҵ дуқәа реизгара иалагеит. Атәылаҿы ахәаахәҭра-економикатә ԥсҭазаара бжьысит. Аибашьра ҟалаанӡа аҳҭнықалақь абаӷәазахь есымыш 150 ахәаахәҭратә ӷбақәа неиуазгьы, аибашьратә хҭысқәа раԥхьатәи амзқәа рзы уи аԥхьаӡац лаҟәит мчыбжьык ахь 26 рҟынӡа<ref name="ermolaev388">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 388.</ref>. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Буенос-Аирес [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтони]] [[Лондон|Лондони]] рахь ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит<ref name="ermolaev384">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 384.</ref>. Уи адагьы, 1939—1940 ашықәсқәа рыҩныҵҟа аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит [[Латинская Америка|Латинтәи Америка арегион]] атәылақәа, иара убас [[Даниа|Даниеи]] Иапониеи. Ус анакәха, 1939 Латинтәи Америка атәылақәа рҟны 21% аҳәааҭыгара, 32% аҳәаанырцәынтәи аагара ыҟазгьи, 1945 шықәсазы, ари арбага иаҵанакуеит 49%, 61% иашьашәаланы<ref name="ermolaev390">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 390.</ref>.
[[Файл:Rawson_y_Ramirez_en_Casa_Rosada_-Asumen-4JUN43-HIA-T8-15.jpg|thumb|right|190px|[[Росон, Артуро|Артуро Роусони]] [[Рамирес, Педро Пабло|Педро Рамиресеи]] [[Каса-Росада]] аҳәынҭқарра ахада ихан абарҵаҿы]]
Анеитралтә (1940 рҟынӡа) Италиеи Франкоисттәи Испаниеи, иара убас [[Португалиа|Португалиеи]], Аргентинеи Германиеи рхәаахәҭратә еиҭасраҿы [[реэкспорт|ареекспортны]] иҟалаз, ԥыҭрактәи аекономика аиӷьтәра рылнаршеит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Иапониеи дареи иаарту рхәаахәҭра Гитлериҿагылаҩцәа ркоалициа атәылақәа рахьынтә аҽыԥныҳәарақәа роуа ианалага, аргентинатәи аалыҵқәа зҭаз аӷбақәа апортугалтәи аколониа [[Макао]] ахь аҿынанахеит.
[[1939|1939 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 13|ԥхынҷкәынмза 13]] рзы [[Ла-Плата (эстуарий)|Ла-Плата аӡыбжьахалаҿы]], Аргентина апшаҳәаҿы иҟалеит раԥхьаӡатәи Идуу Адунеизегьтәи аибашьраан еиҳау амшынтә еибашьра — ихьанҭоу анемец креисер «[[Admiral Graf Spee (1934)|Адмирал граф Шпее]]» британиатәи аӷбақәеи дареи [[Битва у Ла-Платы|реибашьра]]. Абритантә ӷбақәа ааха ахьроуз, иуадаҩыз аибашьра ашьҭахь, [[карманный линкор|аџьыбатә линкор]] [[Монтевидео|Монтевидеоҟа]] ицеит, насгьы [[Ԥхынҷкәынмза 17|ԥхынҷкәынмза 17]] азы аӷба, Гитлер ихатә дҵала, иԥжәаны иагьӡаақәрылан аҭыԥрбага змаз анеитралтә ӡқәа рҿы{{coord|34|58|25|S|56|18|01|W}}. Акомандаҟаҵаҩ [[Лангсдорф, Ганс|Ханс Лангсдорф]] напхгара ззиуаз агәыԥ Буенос-Аирес иҭаркит, уаҟа [[Ԥхынҷкәынмза 20|20 ԥхынҷкәынмза]] Лангсдорф ихы деихсит.
1940 шықәсазы Аҳәынҭқарра Ахада Ортис ӷәӷәала дычмазаҩхеит, Аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩс [[Вице-президент Аргентины|авице-президент]] [[Кастильо, Рамон|Рамон Кастилио]] де-факто дҟалоит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Кастилио атәыла [[осадное положение|амацәазҭакратә ҭагылазаашьа]] шьақәиргылеит, уи аибашьра нҵәаанӡа иҟан<ref name="ermolaev398">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 398.</ref>. Британиатәи аԥшыхәратә ҭоурыхҭҵааҩы Е. Х. Кукриџь ишьақәирӷәӷәон, [[Государственный департамент США|ЕАА Аҳәынҭқарратә департамент]] адокладқәа Кастилио [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]] иахь ишьҭыз Аргентина ЕАА-еи Великобританиеи иаҿагыланы аибашьра иалаларц, абџьари аҳаирпланқәеи аарышьҭырц азы аарыцҳарақәа шааныикылаз атәы дышрыԥхьаз<ref name="kukridge36">Кукридж Е. Х. Тайны английской секретной службы. — М.: Воениздат, 1959. — С. 36.</ref>.
Убри аамҭазы, Франциатәи Гвиана аҭыԥантәи анаԥхгара, аҭыԥантәи ауааԥсыра Шарль де Голль дышрыдгылазгьы, аколлаборационистцәа ррежим иадгылеит. Аха, 1943 шықәса хәажәкырамзазы ари администрациа амхын. Франциатәи Гвиана Ихьыԥшыму Франциа ааҵысра иалалеит<ref>{{cite web|url=http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|title=French Guinea turns from Giraud to be Gaulle|author=|date=1943|work=|publisher=The Canberra Times|access-date=|lang=en|archive-date=2015-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126005943/http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|url-status=live}}</ref>.
Ажьырныҳәамза 1942 шықәсазы [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] ақалақь аҿы Америкатәи аҳәынҭқаррақәа рдәныҟатәи аусқәа рминистрцәа реилатәара мҩаԥысит. Уи анацисттә блок иаҵанакуа атәылақәеи дареи реизыҟазаашьақәа рыԥыхразы, насгьы урҭ рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа зегьы раанкыларазы абжьгара аҭан<ref name="stroganov77">Строганов А. И. Новейшая история стран Латинской Америки. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 77.</ref>. ЕАА ақәыӷәӷәара шыҟазгьы, Аргентина, Британиа адгылара шамаз, ари абжьгара анагӡара мап ацәнакит<ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA_2">{{cite web
|url = http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php
|title = La Semana Trágica — El Historiador, tomado de Los mitos de la historia argentina III, de Felipe Pigna,
|lang = es
|publisher = Editorial Planeta, 2006.
|access-date = 2011-02-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/6A0qhHAgL?url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php
|archive-date = 2012-08-18
}}</ref>. Рашәарамза 1942 азы Ортис ичымазаҩра иахҟьаны имаҵура аанижьуеит, мызкы ашьҭахьгьы иԥсҭазаара далҵуеит.
[[Файл:Aircraft_of_the_Royal_Air_Force_1939-1945-_Hawker_Hurricane._CH10223.jpg|thumb|left|190px|«Харрикеин» 164-тәи аескадрилиа]]
Аргентинатәи хатәгәаԥхаралатәи аибашьцәа афронт аҩганк рҟны аибашьра рхы аладырхәит. Гитлер иҿагылаз акоалициа иазықәԥоз рҟынтә зегь реиҳа еицырдыруа иреиуан [[Данлоп, Морин|Морин Данлопи]] (англ. Maureen Dunlop) [[Чарни, Кеннет|Кеннет Чарнии]] (англ. Kenneth Charney). Морин [[Кильмес (город)|Кильмес]] далҵит, аԥырратә-цхыраагӡатә хәҭақәа АТА (анг. Air Transport Auxiliary) рҿы амаҵлуан - аибашьратә ҭыԥқәа рахь аҳаирпланқәа ииалгон. Лара деицырдыруаны дҟалеит ажурнал ''Picture Post'' аҿы икьыԥхьыз [[Fairey Barracuda]] ҳәа изышьҭоу аҳаирплан аҿаԥхьа иҭыхыз лфотосахьа абзоурала. Аибашьра ашьҭахь Аргентинаҟа дхынҳәит<ref name=TelgObit>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|title=Maureen Dunlop de Popp|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2012-06-15|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617103948/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|url-status=live}}</ref><ref name=InpObit>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|title=Maureen Dunlop: Pilot for the Air Transport Auxiliary who made the cover of Picture Post|author=Anne Keleny|publisher=[[The Independent]]|date=2012-06-11|access-date=2012-06-18|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817204811/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|url-status=live}}</ref><ref name=DMailObit>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|title=Pioneering female pilot who flew Spitfires during Second World War and became magazine cover girl dies aged 91|author=Lucy Waterlow|publisher=[[Daily Mail]]|date=2012-06-18|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618123708/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|url-status=live}}</ref>. Кеннет Чарни, уигьы Кильмес далҵит, [[Мальта|Мальта]] [[Битва за Мальту|ажәҩан аҿы дахьеибашьуаз]] азы ахьӡҵас "Мальтатәи Арыцар Еиқәа" иоуит. Иара имоуп 18 аиааира<ref name="PC2010">{{cite web|url=http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|title=ICM 1/48 Spitfire IX|author=Pablo Calcaterra|date=2010|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-date=2017-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211032612/http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|url-status=live}}</ref>.
Аибашьра официалла иалалаанӡагьы, 600 Аргентинатәи ахатәгәаԥхарауаа, еиҳарак Англо-Аргентинатәи хылҵшьҭра змоу, Британиеи [[Канада|Канадеи]] рҳаиртә мчрақәа BBC ирылалеит<ref name="Fraga">{{cite web|url=http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|title=Вклад СССР в разгром фашизма был решающим - политолог Росендо Фрага|author=Александр Соловский|date=2009-09-01|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2014-03-01|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060053/http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|url-status=live}}</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара аҟынтәи [[Военно-воздушные силы Великобритании|Аҳратә ҳауатә мчқәа]] шьақәдыргылеит [[164-я (аргентинская) эскадрилья (Великобритания)|164-тәи аескадрилиа]]. [[1944|1944 шықәсазы]] ари аҟәша Нормандиа Аидгылаҩцәа ртәарақәа ирылахәын. Анаҩс, 21-тәи арратә гәыԥ [[Франциа|Франциеи]] [[Бельгиа|Бельгиеи]] рыҩадатәи ахәҭаҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирылахәын<ref>{{cite web|author=Jan Josef Safarik|url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/aces1/argentina-ww2.html|title=Air Aces: List of Argentine Participants|publisher=Math.fce.vutbr.cz|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/6AdjreQbz?url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/index.html|archive-date=2012-09-13}}</ref><ref>[http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm «Condecoran a aviadores argentinos que pelearon en la II Guerra para Gran Bretaña», Clarin, 08.04.2005] {{Wayback|url=http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm |date=20090614053406 }} {{oq|es|Report about the ceremony at St. Clement Danes church, remembering the Argentines (including approximately 600 pilots) that fought in World War II on the allied side}}</ref>.
[[Бразилиа]] [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] иалахәын [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз Акоалициа]] иадгыланы [[1942|1942 шықәса]] [[нанҳәамза 22]] инаркны аибашьра нҵәаанӡа. Бразилиа - [[аконтинент]] аҿы иҟоу атәылақәа зегьы зныкымзар зны аибашьра ишалахәхозгьы, аибашьратә хҭысқәа рҿы зҽалазырхәыз [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] изаҵәу атәыланы иҟалеит.
[[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] 1939—1945 шш. Рзы ианалагаз, Бразилиа иҟаз [[Варгас, Жетулиу|Варгас]] аҳәынҭқарра иарымарыданы иаанхар залшомызт. Бразилиа аԥшаҳәа азааигәара иҟаз анемецтә ӷбақәа раӷатә маневрқәа рыла агәҭынчымра змаз ажәлар рмассақәа рықәыӷәӷәара ала, апрезидент анеитралитет аполитика нижьырц акәхеит. 1942 шықәса нанҳәамзазы Варгас Агәҵәы амчрақәа дырҿагылана аибашьра рылаиҳәеит. Бразилиа еиқәыршәан 25- зқьҩык рыла ишьақәгылоу [[Бразильский экспедиционный корпус в Италии|аекспедициатә мчқәа]] рыла, урҭ 5-тәи Америкатәи ар иацны Италиа еибашьуан. Бразилиа заҵәык акәын Латинтәи Америкатәи атәыла Европаҟа аибашьразы аруаа зышьҭыз.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь ===
Вашингтонтәи аконсенсус еиқәиршәан англыз економист Џьон Уильямсон 1989 шықәсазы [[Латинская Америка|Латинтәи Америка]] атәылақәа рзы аекономикатә политика аԥҟарақәа реизга ҳәа. Адокумент хықәкыс иамаз атәылақәа 1960—1970-тәиқәа рыекономикатә ҿиара акомандатә модель аҟынтәи ахыҵреи, насгьы еиҳарак иҿиахьоу атәылақәа ирзеиԥшу аекономикатә политика апринципқәа рыдкылара аарԥшреи акәын иамаз. Зыӡбахә ҳәоу апринципқәа, Уильямсон излаиҳәо ала, ЕАА анаԥхгареи, ихадоу ажәларбжьаратә финанстә еиҿкаарақәеи — [[МВФ|АМВФ]], [[Всемирный банк|Адунеизегьтәи абанк]], иара убасгьы Америкатәи ахшыҩзышьҭратә ҭыԥ хадақәа рзеиԥш позициа аанарԥшуан. Урҭ рҟәша хада Вашингтон иҟан, убри аҟынтәи ауп атермин «Вашингтонтәи аконсенсус» ахьынтәиаауа.
«[[тэтчеризм|Тетчеризми]] [[Рейганомика|Реиганизми]] аамҭа ааит, аекономика аҳәынҭқарратә аҽалагалара анмаҷха, [[приватизация|априватизациа]] аналага», — иҳәеит апрофессор [[Ху Аньган|Ху Анганг]]<ref>[http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm Встреча<!-- Заголовок добавлен ботом -->] {{Wayback|url=http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm |date=20131023061523 }}</ref>.
Ихадоу ароль уи алахьынҵаҿы инарыгӡеит Мрагыларатәи Европеи, Асовет Еидгыла ашьҭахьтәи аҭыԥи рҿы иҟалаз аилаҩынтратә хҭысқәа, урҭ Уильямсон иҟаиҵаз аҳасабырба акьыԥхьра аамҭа иақәшәеит. Аплантә економика аџьармыкьахьәи ахь аиасра апроцесс аан ицәырҵыз аҳасабтәқәа, ареформаторцәеи, урҭ вашингтонтәи рконсультантцәа рзы ирнарбеит Вашингтонтәи аконсенсус и барц иаҭахыз ишреиԥшыз.
2011 шықәса мшаԥымзазы МВФ анапхгаҩы [[Доминик Стросс-Кан|Доминик Штраус-Кан]] арзаҳал ҟаҵаны дықәгылеит, “Вашингтонтәи аконсенсус” “ирмариоу аекономикатә хәаԥшышьақәеи аԥҟарақәеи рыла [[Мировой финансово-экономический кризис|адунеизегьтәи аекономикатә кризис]] аан еилаҳаит, насгьы ашьҭахьҟа иаанхеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |title=«Вашингтонский консенсус» не выдержал проверки экономическим кризисом |access-date=2014-09-27 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717191706/http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |title=Стросс-Кан признал деятельность МВФ ошибочной |access-date=2014-09-27 |archive-date=2011-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421042139/http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |url-status=dead }}</ref>” ҳәа.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|29em}}
== Алитература ==
* {{книга
| автор = {{nobr|Ермолаев В. И.}}
| заглавие = Очерки истории Аргентины
| ссылка =
| ответственный =
| место = М.
| издательство = [[Соцэкгиз]]
| год = 1961
| том =
| страниц = 588
| страницы =
| isbn =
| ref = Ермолаев
}}
* {{книга|автор=Кукридж Е. Х.|заглавие=Тайны английской секретной службы|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1959|страницы=|страниц=308| ref=Кукридж }}
* {{книга
| автор = {{nobr|Строганов А. И.}}
| заглавие = Новейшая история стран Латинской Америки
| ссылка = https://archive.org/details/isbn_5060028305
| ответственный =
| место = М.
| издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]
| год = 1995
| том =
| страницы = [https://archive.org/details/isbn_5060028305/page/n401 415]
| страниц =
| isbn = 5-06-002830-5
| ref = Строганов
}}
* {{книга
| автор = {{nobr|Felipe Pigna}}
| заглавие = Los Mitos de la Historia Argentina, 3
| ссылка =
| ответственный =
| место =
| издательство = Planeta
| год = 2006
| том =
| страниц =
| страницы =
| isbn = 978-9504915447
| ref = Pigna
}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ладатәи Америка аҭоурых}}
[[Акатегориа:Аладатәи Америка аҭоурых| ]]
oywk3beimk9kxccxgyv9abvbc351dkk
172653
172648
2026-08-24T23:54:07Z
InternetArchiveBot
15973
Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
172653
wikitext
text/x-wiki
'''Аладатәи Америка аҭоурых''' еихьыԥшны иҩшар алшоит х-етапкны. Актәи — автохтонтә цивилизациақәа ([[инки|инкаа]] уҳәа убас иҵегьы) рышьақәгылара, рырҿиара, реилаҳареи аамҭоуп. Аҩбатәи — ари европатәи ампыҵахалареи ([[Конкиста]]) [[колониализм|аколониализми]] [[1500]]—[[1800]] шш. Рзы ауп, усҟан аконтинент еиҳаӡоу ахәҭа европатәи атәылақәа ([[Испаниа|Испаниеи]] [[Португалиа|Португалиеи]]) анапаҵаҟа иҟан.
Ахԥатәи — ахьыԥшымра анаиузтәи апериод ауп.
== Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа ==
{{main|Колумб иаԥхьатәи ацивилизациақәа}}
{{see also|Америка ауаа рықәнырхара}}
Иҟоуп агәаанагара, [[Аиндеицәа|аиндеицәеи]] [[эскимосы|аескимосцәеи]] рхылҵышьҭрақәа [[Америка]] нхара ииасит 15 нызқь ш. раԥхьа аҟара Аҩада-Мрагыларатәи [[Азиа|Азиантәи]], [[Берингово море|Берингатә амшын]]и [[Берингов пролив|Берингатә аӡыбжьахал]]еи ([[Берингия|Берингиа]])<ref>{{Cite web |url=http://www.rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |title=Ученым удалось восстановить ДНК древних индейцев |access-date=2014-10-04 |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902225702/https://rg.ru/2014/05/16/indeicy-naia-site-anons.html |url-status=live }}</ref> атәылаҿацә аҟынтәи. Раԥхьатәи аҿыцнхаҩцәа ркультура аҩаӡара Ажәытә Адунеи ихьшәоу [[палеолит|палеолиттәи]] [[мезолит|амезолиттәи]] акультурақәа ирышьашәалон.
Аҩ-континентк рҿы аиндеицәа рынхара, насгьы адгьыл ҿыцқәа рышьҭкаара зқьышықәсала ицон. Y-хромосомтә гарлогруппа Q аҭҵаара агәаанагара амоуп, Аладатәи Америка анырхара 18 нызқь.ш. раԥхьа ишалагаз<ref name="PaulaBPazSepúlveda2022">''Paula B. Paz Sepúlveda'' et al. [https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 Human Y chromosome sequences from Q Haplogroup reveal a South American settlement pre-18,000 years ago and a profound genomic impact during the Younger Dryas] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20220821110352/https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0271971 |date=2022-08-21 }}, August 17, 2022</ref>.
[[Колонизация Америки|Европатәи аколонизациа]] аламҭалазы ([[XVI век|XVI ашәышықәса]]зы иалагаз), Аладатәи [[Аҩадатәи Америка|Аҩадатәи Америка]] хыԥхьаӡара рацәала ахылҵышьҭрақәа ауаажәларратә шьақәгылашьаҿы еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы иҟан: шьоукы рҿы аҳра ауан [[материнский род|анратә ашьҭра]] ([[ирокезы|ирокезцәа]], [[мускоги|мускогцәа]], [[хопи (народ)|хопи]], иара убас аӡиас [[Амазонка|Амазонка]] аҵакыраҿы инхо ахылҵышьҭрақәа жәпакы уҳә.), егьырҭ рҿы ишьақәгылон абратә ашьҭра (Аҩадатәи Америка алада-мраҭашәаратәи, аҩада-мраҭашәаратәи ахылҵышьҭрақәа, иара убас [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] ахылҵышьҭрақәа жәпакы). Ажәлар рыхәҭак ашьҭратә аҟынтәи аклассратә уаажәларрахь аиасра еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рҿы игылан. Аиндеицәа [[Центральная Америка|агәҭантәи]] Аладатәи Америка ([[ацтеки|ацтекаа]], [[Майя (цивилизация)|маиаа]], [[инки|инкаа]]) нхон аклассратә уажәларрақәаны.
== Аладатәи Америка аевропеиццәа рыла аколонизациа ==
[[1498|1498 шықәсазы]], [[Христофор Колумб|Колумб]] иекспедициа, уаанӡа уи ала иааиртыз Вест-Индиа адгьылбжьахалақәа наӡеит [[Ориноко]] аӡиас (иахь. [[Венесуела|Венесуела]]) аӡхыршшанӡа. [[1499|1499 шықәсазы]] егьи аныҟәаҩ [[Алонсо де Охеда]] [[Америго Веспуччи]] иареи [[Суринам|Суринам]] инаӡаны, анаҩс америкатәи аԥшаҳәа иаваланы Венесуелаҟа ииасит. [[1500|1500 шықәсазы]] португалтәи [[Кабрал, Педру Алвариш|амшынланыҟәаҩ Кабрал]] Бразилиа (Terra da vera Cruz) аӡхықәнӡа днаӡеит. 1509 шықәсазы Алонсо де Охеда иахьатәи [[Колумбиа|Колумбиа]] акарибтәи агаҿа ҭиҵааит. Убри аамҭазгьы Аладатәи Америкаҿы еиҿкаан раԥхьаӡатәи аиспан нырхара Сан-Себастиан. [[1513|1513 шықәсазы]] Охеда ицнагаҩ [[Нуньес де Бальбоа|Нуниес де Бальбоа]] Панамтәи адгьылбжьында дахысны Аокеан Ҭынч днаӡеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи еилыикааит алада атәыла беиа шыҟоу, уи ала иҽазыишәоит анаҩстәи аартрақәа рыҟаҵара. 1516 шықәсазы аныҟәаҩ [[Хуан Диас де Солис]] иахьатәи Аргентина агаҿанӡа днаӡоит.
[[1529|1529 шықәсазы]] Испаниатәи акрал алада-америкатәи адгьыл аҿы иаԥиҵоит агубернаторра [[Новая Кастилия|Кастилиа Ҿыц]]. Аколонистцәа еиҿыркаауеит [[Асьенда|асиендқәа]], уахь аиндеиццәа ахәураҩцәа ([[Энкомьенда|Енкомиенда]]) ҳәа рыҽдыркуеит. [[1532|1532 шықәсазы]] [[Писарро, Франсиско|Франциско Писарро]] иахьатәи [[Перу|Перу]] адгьылҵакыраҽы иҟаз [[Испанское завоевание инков|Инкаа рҳәынҭқарра мпыҵаихалеит]]. Уи ашықәс азы апортугалцәа еиҿыркаауеит раԥхьатәи рынхарҭа [[Сан-Висенти (Сан-Паулу)|Сан-Винсенти]], португалтәи [[Колониальная Бразилия|Бразилиаҟны]] адгьылҵакыра еихшоуп афеодалтә [[Капитанства Бразилии|капитанрақәа]] рыбжьара. Ицәырҵуеит [[бандейранты|абандеирантцәа]], урҭ Бразилиа апортугалтә мазарақәа амҽхак дырҭбаауеит, насгьы аиндеиццәа [[фазенда|афазендақәа]] рҿы аус руларц азы тәцәас иҟарҵоит. 1535 шықәсазы Писсаро ақалақь [[Лима|Лима]] шьапаиркуеит, уи Аладатәи Америка испаниатәи амазарақәа иаҳҭнықалақьуп. [[1536|1536 шықәсазы]] [[Педро де Мендоса]] [[Новая Андалусия|Андалусиа Ҿыц]] губернаторс дҟалаанӡа ԥыҭрак шагыз, еиҿикаауеит ақалақь [[Буенос-Аирес|Буенос-Аирес]]. Аладатәи Америка иаԥҵахоит [[Католицизм|акатоликатә]] [[Архиепархия Куско|Архиепархиа Куско]]. [[1542|1542 шықәсазы]] Аладатәи Америка испаниатәи агубернаторрақәа еиҭашьақәыргылахоит [[Вице-королевство Перу|вице-ҳратәра Перу]] ҳәа. Аӡбаратә усқәа рыӡбаразы иаԥҵахоит [[Королевская аудиенсия|аудиенциақәа]]. Раԥхьаӡатәи испантәи вице-кралс дҟалоит [[Бласко Нуньес Вела|Бласко Нуниес Вела]]. 1551 шықәсазы Лима доминиканцәа руахәаматә школ ашьаҭала еиҿкаахоит [[Университет Сан-Маркос|ауниверситет Сан-Маркос]].
[[1555|1555]] ашықәсазы афранцызтә гугенотқәа рҽазыршәеит иқәҿиарамыз аҽазышәара [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] [[Антарктическая Франция|аколониа аиҿкаара]]. 1587 шықәсазы аиндеиццәа чикитосаа ([[Боливиа|Боливиа]]) рыдгьыл аҿы ицәырҵуеит [[Иезуитские миссии на землях индейцев чикитос|Иезуиттәи амиссиақәа]]. XVIII ашәышықәса абжьаразы ицәырҵуеит [[Война гуарани|гуарани Аибашьра]], уи иезуитцәа рорден азин амамзаарахь ицәырнагоит.
== Ахьыԥшымразы аибашьра ==
{{main|Америка иҟаз Испаниатәи аколониақәа рхьыԥшымразы ақәԥара}}
=== Азԥхьаҭагылазаашьа ===
Аибашьра зыхьҟаз аметрополиа имҩаԥнагоз аполитика ауааԥсыра рыбжьара агҿынамӡара акәын: иҭбааз ақәиҭымтәра, азинеиҟарамра, ашәахтә ҳаракқәа, уи зегьы аколоника аекономикатә ҿиара арԥсыҽуан. Аибашьра алагара иара убас иацхрааит амилаҭтә хдырра аарԥшра, [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|ЕАА ахьыԥшымразы аибашьра]] анырра, [[Великая французская революция|афранцызтә револиуциа Ду]], [[Гаитянская революция|Сан-Доминго атәцәа рықәгылара]] ([[1791]]—[[1803]]).
Аколониа лыԥшаахны иҟан ачынуаа, Испаниантәи иааԥхьаз аинралцәеи аофицерцәеи, урҭ Испаниантәи еиҳараӡак заа ихҵәаны иааз ахылҵышьҭрақәа — [[креолы|акреолцәа]] тәарымбон. Урҭ иреиҳаӡоу административтә маҵурахьы инарышьҭӡомызт.
Акреолцәа иргәаԥхомызт аиспантә мчра азин ахьрырымҭоз аколониақәа егьырҭ атәылақәа рыбжьара ахәаахәҭра, уи аиспантә хәаахәҭыҩцәа ирынаҭон ртауарқәа ахә ашьҭыхра. [[Британиаду|Великобританиа]] Испаниантәи иаиурц аҭахын уи аколониақәа рҿы ахәаахәҭразы ахьыԥшымра. Убри азы акреолцәа испантәи амчра рҿагылараҿы урҭ рыцхыраара иақәгәыӷуан.
Ахақәиҭратә ҵысра алахәылацәа рыбжьара иҟан еиуеиԥшым агәаанагарақәеи ахырхарҭақәеи. Ахақәиҭратә ҵысра ахаҟны игылеит акреолцәа-[[Аамсҭара|аамсҭацәа]] рҟынтәи аофицерцәа. Аха, ахақәиҭратә ҵысра еиҳау арадикалтә мчны иҟалеит [[Аиндеицәа|аиндеиццәеи]] [[метисы|аметисқәеи]] ирхылҵыз анхаҩцәеи анаптәыҩцәеи, урҭ ирҭахын наӡынла [[ростовщик|аԥара зҭиуеи]] [[помещик|аамсҭацәеи]] рықәыӷәӷәара аҟынтәи ахьыԥшымра роурц, рыдгьыл мпыҵакыҩцәаны иҟаларц, иара убас [[негры|араԥцәа]]-атәцәа иақәгәыӷуан ахьыԥшымра роурц<ref>Образование в Латинской Америке независимых государств (конец XVIII — первая половина XIX в.) // vsemirnaya-istoriya.ru</ref>.
Аибашьра алагалара иацхрааит [[Испаниа|Испаниа]] [[1808]] ш. азы иҟалаз ахҭысқәа, уи иалҵшәахаз [[Пиренейская война|Наполеон ир ажәылара]], анаҩс уи [[Франциа|Франциантәи]] атәыла ахьыԥшымра аиурахь иаазгаз.
[[1809]] ашықәсазы Чукисака (уажәы [[Сукре (город)|Сукре]]), [[Ла-Пас (Боливия)|Ла-Пас]], насгьы Ихыхьтәи Перу (уажәы Боливиа) егьырҭ аҭыԥқәа рҿы, Кито, Валиадолид (уажәы [[Морелия|Морелиа]], Мексика) ицәырҵит антииспантәи ачарҳәара. Аха, ақәгылаҩцәа ақәҿиарақәа џьаргьы изымнаӡеит, аколониақәа рҿы аҭагылазаашьа акырӡа иуадаҩхеит. Испантәи ар метрополиа раҵахара ([[1810]] ш. алагамҭа), насгьы афранцызцәа рыла атәыла еиҳау ахәҭа ампыҵахалара иаанагеит испантәи Америкаҿы бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларақәа рахь.
=== Венесуелтәи Ареспублика ===
[[Файл:Bust of Simon Bolivar in Teror.jpg|слева|174пкс|thumb|Гран-Канариа аҟны Боливар ибиуст]]
[[Боливар, Симон|Боливар]] активла далахәын [[Венесуела|Венесуела]] Испаниа анапхгара ақәгараҿы ([[1810|1810 шықәса]] мшаԥымза 19 рзы) ихьыԥшым республиканы алаҳәара ([[1811|1811 шықәса]] ԥхынгәымза 5 рзы). Уи ашықәс азы, Боливар ареволиуциатә хунта ала (ажәлар реизара) Лондонҟа дрышьҭит Британиа аҳәынҭқарра ацхыраара даҳәарц. Аха, аҵыхәтәантәи, анеитралитет ааныркыларц рыӡбеит. Боливар иагент [[Лопес Мендес, Луи|Луис Лопес Мендес]] Лондон даанижьит, Венесуела ахьӡала аԥсахтәи аибашьцәа рхыхреи иазку аиқәшаҳаҭра бжьарҵарц, нас абџьар азна иманы дгьежьны дхынҳәырц.
Иаарласны, Испантәи аинрал Монтеверде ацхыраара даҳәеит Венесуелатәи акаршәрақәа рҿы инхоз цқьа ибжьам анхацәа - “ллаnos” - агәымшәақәа “llaneros”рахь. Астуриатәи [[Бовес, Хосе Томас|Хосе Томас Бовес]], ахьӡҵас «Бовес Крикун» ҳәа изышьҭаз, еиԥҟьаны еиҿкааз лианерос ахаҟны дгылан... Аибашьра даараӡа игәымбылџьбаратәу аҟазшьа аанахәеит. Боливар иӡбеит убас еиԥш атҟәацәа зегьы рықәхразы адҵа ҟаиҵарц. Боливар ир испантәи аруаа ианрыҵаха ашьҭахь, иара [[1812|1812 шықәсазы]] Гранада Ҿыц (уажәы [[Колумбиа|Колумбиа]]) дтәеит, уаҟа иҩит «Картахенатәи [[Манифест из Картахены|аманифест]]», насгьы [[1813|1813 шықәса]] алагамҭазы иԥсадгьыл ахь дхынҳәит. 1813 шықәса нанҳәамзазы иар [[Каракас|Каракас]] ааныркылеит. Каракас ақалақь ахадара Боливар «Венесуела ахақәиҭтәҩы» (Ель Либертадор) ҳәа гәырӷьарала алаҳәара ҟаиҵеит. Аҩбатәи Венесуелтәи Ареспублика аԥҵан, уи напхгара азиуан Боливар. Венесуела Амилаҭтә Конгресс ишьақәнарӷәӷәеит иара иоуз Ахақәиҭҩы ҳәа атитул. Аха ҵаҟа иҟоу аклассқәа ринтересқәа рзы аиҭакрақәа ахьыҟаимҵаз азы, урҭ рыцхыраара анимоу [[1814|1814 шықәсазы]] даҵахоит. Пхынгәы 6, 1814 шықәсазы, испантәи ар ала иадыӷәӷәалаз Симон Боливар ир аҳҭнықалақь аанрыжьыр акәхеит… Боливар [[Иамаика|Иамаика]] мчыла аҽыҵәахырҭа иԥшаар акәхеит, цәыббрамзазы [[1815|1815 шықәсазы]] уаҟа иаарту ашәҟәы икьыԥхьит, уаҟа иаирбеит дшақәгәыӷуа иаарласны Испантәи Америка ахы ишақәиҭхо.
=== Колумбиа аиҿкаара ===
Аҵыхәтәаны [[Рабовладение в Южной Америке|амаҵуҩцәа]] рхы иақәиҭтәреи егьырҭ асоциалтә проблемақәа рыӡбареи шхымԥадатәиу еилкааны, Боливар [[Ҳаити|Гаити]] Апрезидент [[Сабес, Александр|А.Петион]] агәра ииргеит ақәгылаҩцәа арратә цхыраара риҭарц, насгьы [[1816|1816 шықәса]] ԥхынҷкәынмзазы [[Венесуела|Венесуела]] аԥшаҳәаҿы дтәеит. Атәцәа рықәгара (1816), насгьы [[1817|1817 шықәсазы]] ахақәиҭратә арра аибашьцәаа адгьыл рыҭара азы иҭыҵыз аусԥҟа илнаршеит исоциалтә шьаҭа арҭбаара. «Лианерос» рыхәҭақәа Симон Боливар идгылеит, урҭ Бовес данԥсы ашьҭахь ([[1814|1814]]), напхгаҩы ҿыцк дроуит- [[Паэс, Хосе Антонио|Хосе Антонио Паес]], иара ихаҭа лианеро иакәын…
Боливар иаку аплан ала аныҟәара азыҳәаны икәша-мыкәша ареволиуциа аԥхьагылаҩцәа аизгара иқәҿиарамхаз иҽазышәара ашьҭахь, голландтәи негоциант Брион ицхыраарала лаҵарамза 1817 шықәсазы Ангостура инапахьы иааигоит, анаҩс Испаниа даҿагыланы Гвиана зегьы шьҭыихуеит. Анаҩс, Боливар иҭиуеит адҵа ԥыхьатәи идгылаҩцәа Пиареи Маринои рҭакра (аԥхьатәи абҵара 16, 1817 шыкәсазы дыкнаҳан). Жәабранмза 1818 шықәсазы, Лондонтәи иаашьҭыз аибашьцәа-ақьырауаҩцәа рыбзоурала, уи илшеит аҿыц арра ашьақәырӷәӷәара. [[Венесуела|Венесуела]] иқәҿиараз ахҭысқәа рнаҩс, уи ир [[1819|1819]] ш. [[Новая Гранада|Гранада Ҿыц]] ахы иақәидыртәит. Ԥхынҷкәын 1819 ш. Ангосутра (иахьатәи [[Сьюдад-Боливар|Сиудад-боливар]]) иҟаз Амилаҭтә конгресс ала иаларҳәаз [[Колумбиа|Колумбиа]] Аҳәынҭқарра президентс далхын, уахь иалалеит Венесуелеи Гранада Ҿыци. [[1822|1822 шықәсазы]] колумбаа Колумбиа иалалаз Кито (иахьатәи [[Еквадор|Еквадор]]) апровинциа аҟынтәи иқәырцеит аиспантә мчқәа.
=== Колумбиатәи Афедерациа аилаҳара ===
Боливар игәҭакы ала, Аладатәи Еиду Аштатқәа (Sur de Estados Unidos) шьақәгылон, уахь иалалар акәын Колумбиа, Перу, Боливиа, Ла-Плата, Чили. 1826 шықәса рашәарамза 22 рзы Боливар Панама ақалақь аҿы абарҭ аҳәынҭқаррақәа зегьы рхаҭарнакцәа рыла Аконгресс еизигеит, аха хара имгакәа уи еилаҳаит. Панаматәи Аконгресс аиларбгара ашьҭахь, Боливар игәаҿы иҭыиҳәааит: "Сара абри аҟәараҿы дитәоу, ииасуаз аӷбақәа ркоманда ҟаҵара зҽазызшәоз абырзен еилаԥса сиеиԥшуп!.."
Иаарласны, Боливар ипроект еицырдыруаны ианыҟала, уи инапаҵаҟа Наполеон ироль ахьынаигӡо аимпериа шьақәирӷәӷәарц агәаҳәара шимоу ҳәа ахара идҵара иалагеит. Колумбиаҿы иалагеит апартиатә ҭыӡшәақәа. Адепутатцәа рыхәҭа, аинрал Паес аԥхьа днаргыланы автономиа аларҳәон, егьырҭ Боливтәи аконгрес рыдыркыларц рҭахын.
Боливар иаарласны Колумбиа дааит, насгьы адиктатортә мчрақәа ихы иархәаны, Оканиа ақалақь аҿы 1828 шықәса хәажәкырамза 2 рзы ажәлар реизара еизигеит, анаҩстәи азҵаара: «Аҳәынҭқарра аконституциа аиҭакра ахәҭоума?» аӡбаразы. Аконгресс аҵыхәтәантәи аиқәшаҳаҭра абжьаҵарахьы изымнеит, убри аҟнытә еиуеиԥшым аилатәарақәа рышьҭахь иаанкылан.
Убри аамҭазы, Перууаа Боливиатәи Акодекс мап ацәыркит, насгьы Боливар дыҟанаҵтәи Аҳәынҭқарра Ахада ҳәа атитул имхит. Перуи Боливиеи рҿы амчра аныицәыӡ, Боливар, 1828 шықәса рашәарамза 20 рзы Богота далалеит, уаҟа Колумбиа анапхгаҩы ҳәа арезиденциа еиҿикааит. Аха 1828 шықәса цәыббрамза 25 рзы афедералистцәа иҳаҭгәын иҩналаны, ахьчаҩцәа ршьит, Боливар ихаҭа џьашьахәыла мацара ихы еиқәирхеит. Аха, ауааԥсыра реиҳараҩык иара иган ааныркылеит, уи ала Боливар илшеит авице-президент Сантандер напхгара ззиуаз ақәгылара аанкылара. Ачарҳәаҩцәа рхада раԥхьа ашьра иқәҵан, анаҩс 70 идгылаҩцәа ицҵаны атәыла далцан.
Анаҩстәи ашықәс азы анархиа еиҳа иӷәӷәахеит. 1829 шықәса абҵарамза 25 рзы Каракас ахаҭаҿы 486 ҭауади-аамсҭеи иреиуоу атәылауаа алаҳәара ҟарҵеит Колумбиа Венесуела шадҵыз.
=== Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара ===
[[Файл:Independencia RMoreaux.jpg|thumb|left|200px|Бразилиа ахьыԥшымра алаҳәара, Р. Моро (1844) иусура]]
Аладатәи Америка иҟаз апортугалцәа рмазарақәа рхьыԥшымра Испаниа аколониақәа раасҭа еиҳа шьакамҭәакәа ироуит.
[[1808|1808 шықәсазы]] [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иар Португалиа иаҿагыланы аибашьра аналага, аҳи иаҳҭынреи [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеироҟа]] ииагатәуп ҳәа иӡбан, уаҟа [[1821|1821 шықәса]] рҟынӡа иаанхеит. Британиатәи аҳәынҭқарра уи аиасра аус ишиашоу аҽаланархәит. Дара Португалиа иҟаз иуадаҩыз аҭагылазаашьа рхы иархәаны, ахәаахәҭраҿы еиҳаны азинқәа роурц азы, аҳҭынратә ҭаацәара ииасырц азы иаҭахыз аӷбақәа зегьы рырҭеит.
Дон [[Жуан VI]] Португалиатәи аҳәынҭқарратә усбарҭақәа Рио-де-Жанеироҟа ииаигеит, иара убас аҳратә библиотека, арратә академиа, амедицинатәи азакәантәи ашколқәа аԥиҵеит. 1815 шықәса ԥхынҷкәынмза 16 рзтәи иусԥҟала иара апортугалтә мазарақәа ирыиҭеит [[Объединённое королевство Португалии, Бразилии и Альгарвы|Португалиа, Бразилиа, Альгарва Еиду аҳратәрақәа]] ҳәа астатус, абасала Бразилиа Португалиа иҟараны иҟаиҵоит.
1811 шықәсазы, [[Аргентинская война за независимость|Испаниатәи Америка амилаҭтә хақәиҭратә ҵысра]] аамҭаан Ла-Плата араион аҟны аҭышҿынтәаламзаара ихы иархәаны, Жуан ир [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1811)|Мрагыларахьтәи ацәаҳәахьы иишьҭит]] (уажәтәи Уругваи), аха [[Британиаду|британтәи]] абжьаҟазара иабзоураны Лаҵарамза 26, 1812 шықәсазы иаҵаҩҩын [[трактат Эррера — Рэйдмэйкера|Еррера-Реидмеикертәи атрактат]]. Атрактат ахԥатәи ахәҭаҷ ишаҳәо ала, апортугалтә ар «испантәи адгьылҵакыра» аанрыжьыр акәын.
Аха 1816 ашықәсазы Жуан ҿыц [[Португальско-бразильское вторжение в Восточную полосу (1816—1820)|Мрагыларатәи ацәаҳәахьы ар ишьҭит]], иагьымпыҵаихалеит 1817 ашықәсазы.
[[1821|1821]] азы, аҳ Жуан VI Португалиа аполитикатә қәыӷәӷәара дақәшаҳаҭхны, Рио иҭынха Педро дааныжьны, уи арегент авице-крал ҳәа атитул ианашьаны [[Лиссабон|Лиссабонҟа]] дхынҳәырц акәхеит.
Цәыббрамза 1821 шықәсазы Португалиатәи апарламент Бразилиа аҳреи Рио-де-Жанеиро иҟоу аҳратә еиҿкаарақәеи рыԥыхразы абжьыҭира мҩаԥнагеит, убас ала Бразилиа апровинциақәа зегьы хаҭала Лиссабон анапаҵаҟа иҟарцеит. Уи аамҭазы Бразилиаҟа арратә ҟәшақәа шьҭын, Бразилиатәи арратә ҟәшақәа зегьы Португалиа анапхгара аҵаҟа ииаган. Адҵа анагӡара мап ацәкны, [[1822|1822 шықәса]] [[Цәыббрамза 7|цәыббрамза 7]] рзы Дон Педро Бразилиа ахьыԥшымра алаиҳәеит, насгьы 1822 шықәса [[Жьҭаарамза 12|жьҭаарамза 12]] рзы уи раԥхьаӡатәи аҳ [[Педру I (император Бразилии)|Педро I]] ҳәа агҿыргьын ихарҵеит.
== XX ашәышықәса ==
[[Файл:Map of South America (1898).jpg|thumb|right|300px|Аладатәи Америка аполитикатә хсаала (1898 шықәса)]]
[[Файл:E Minas Geraes C.jpeg|thumb|right|300px|Бразилиатәи [[Минас Жерайс (линкор)|адредноут «Минас Жераис]]» 1909 шықәса инарзынаԥшуа, ихадоуахҭалашәара амыруга аԥышәара аан ачарҭтә аицҭырҟьа. Уи аӷба аргылара иалнаршеит Аладатәи-Америкатәи «дредноуттә еицлабра» алагара.]]
XX ашәышықәса алагамҭа Аладатәи Америка аҿы иазгәаҭоуп [[Аргентина|Аргентинеи]], [[Бразилиа|Бразилиеи]], [[Чили|Чилии]] рыбжьара амшынтә бџьаршьҭыхратә еицлабра амҩаԥгара, уи [[1907|1907 шықәсазы]] иалагеит. Арра-мшынтә еиндаҭлара реиӷыӷкра мзызс иҟалеит Бразилиа [[Британиаду|Великобританиантәи]] иҟанаҵаз х-[[Дредноут (класс кораблей)|дредноутқәа]] рҿаҵа, урҭ уи аамҭазы иаадырԥшуан аӡхыхьтәи аӷбақәа ирыҵанакуа иҿыцӡоу аклаас, насгьы иреи әаӡоу амцатә мчы аман. Аргентинатәи-чилитәи бџьареибыҭарала (1887—1902), [[Бразильская старая республика|бразилиатәи амонархиа ахыбгалареи]] атәыла азеиԥш ҭышәынтәамлареи иақәшәаз, бразилиатәи афлот реиндаҭлаҩцәа хаҭабзиаралеи атоннажлеи ирзаҵахон. 1904 шықәсазы бразилиатәи аполитикцәа раԥхьаӡакәны ишьҭырхит амилаҭтә флот арӷәӷәара азҵаара ықәдыргылеит, урҭ Бразилиа адунеитә ҳәынҭқаррақәа руакахь ацәыргара азеиԥш хықәкы иашьҭан. 1905 шықәса анҵәамҭазы, акәылӡыӷбақәа хԥа рҿаҵа ҟаҵан, аха уи аҿаҵа иаарласны мап ацәкын 1906 шықәсазы, избанзар Великобританиа ареволиуцианны иҟалаз [[HMS Dreadnought (1906)|«Дредноут»]] дыргылеит. Акәылӡыӷбақәа рцынхәрас англызтәи [[Стапель (судостроение)|аӷбаргыларҭақәа]] рҿы ашьаҭа аркын [[Линейные корабли типа «Минас Жерайс»|«Минас Жераис» ахкеиԥш]] бразилиатәи адредноутқәа акорпусқәа ҩба, ҽааны даҽакы аргылара ҳәа аҽазышәара ҟаҵаны.
Аргентинеи Чилии 1902 шықәсазы ирыбжьарҵаз амшынтә бџьарқәа рыԥкразы аиқәшаҳаҭра заа иаанкыланы, ҩ-ӷбак аҿаҵа ҟарҵеит: Аргентиназы [[Линейные корабли типа «Ривадавия»|«Ривадавиа» ҳәа изышьҭоу]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] еизыргеит, Чилитәи [[Линейные корабли типа «Альмиранте Латорре»|«Альмиранте Латорре» ҳәа изышьҭоу]] - Британиа еизыргеит. Убри аамҭазы Бразилиа ахԥатәи адредноут «[[HMS Agincourt (1913)|Рио-де-Жанеиро]]» аргылара аанкылан, еиҳа иӷәӷәаз аӷба аргылара ахьфеидо азы. Аҵыхәтәантәи апроект аргылараан акырынтә еиҭахәаԥшуан, аха апроект аҵыхәтәантәи ашьақәырӷәӷәара ашьҭахь, Бразилиа аҳәынҭқарраҿы еилыркааит аӷба ҿыц акырӡа иаҵахалоит уи аамҭазы ицәырҵхьаз супердредноутқәа. Ихыркәшамыз «Рио-де-Жанеиро» аукцион ахь иқәыргылан, хара имгакәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] иаанахәеит. Уи аҭыԥан, урҭ ргәы иҭан [[Armstrong Whitworth|Армстронгтәи аӷбаҟаҵарҭаҿы]] супер-дредноут «Риачуело» аргылара, аха хара имгакәа иалагаз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] ари аплан анагӡара иаԥырхагахеит: Британиатәи аӷбаҟаҵаҩцәа аҳәаанырцәтәи адҵақәа рыла аусура иаҟәыҵит, рымчқәа зегьы [[Королевский военно-морской флот Великобритании|Аҳратә мшынтә флот]] аҭахрақәа ирзыркит. Чилитәи адредноутқәа рыҩбагьы Великобританиа иаанахәеит, насгьы уи амшынтә флот иахәҭакхеит. Анеитралтә Америкатәи Аидгылаҿы идыргылаз Аргентинатәи аӷбақәа ҩба 1915 азы аахәаҩ инапы ианырҵеит.
Актәи Адунеизегьтәи еибашьра Алада-Америкатәи адредноуттә еицлабрақәа аҵыхәтәа ԥнаҵәеит.
=== Аладатәи Америка адиктатурақәа ===
[[1912|1912]] ашықәсазы Аргентина маӡала абжьыҭирала [[Закон Саэнса Пеньи|зегьы рзы алхратә зин азы азакәан]] рыдыркылеит; уи атәылаҿы уаанӡа имҩаԥгақәаз рҟынтәи, ари зегь реиҳа ихадаз аполитикатә реформақәа акәын. Азакәан ҿыц иалнаршеит, еиҳарактәи апартиа, арадикалцәа, рԥыза [[Иполито Иригойен|Иполито Иригоиен]] аҳәынҭқарра ахадас иалхра. Иара анапхгара анимаз аамҭазы (1916—1922), аҳәынҭқарра асоциалтә еиқәыршәареи аҵареи рызҵаарақәа ахшыҩзышьҭра ду анаҭон. Иригоиен [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьраан]] [[Аргентина в Первой мировой войне|Аргентина анеитралитет]] ахьчара илшеит. 6 шықәса (1922—1928) даҽа радикал, адоктор [[Марсело Торкуато де Альвеар]] ипрезидентә напхгара ашьҭахь, Иригоиен 1928 шықәсазы ҿыц далхын.
Иригоиен акризис аҭагылазаашьа ахьыҟаз атәыла анапхгара ахьилымшоз азы аҳәынҭкааратә ԥсахра аԥынгыланы иҟалеит; цәыббрамәа 1930 шықәсазы апрезидент дамхын. Ари аарҳәра мҩаԥган Аконсервативтә Партиа (зыхьӡ ԥсахыз Амилаҭтә Демократиатә Партиа ҳәа) иреиәазоу аофицерцәеи атәылауаҩратә ԥхьагылаҩцәеи, иара убас Арадикалтә партиа иалҵыз арадикалцәа роппазициатә ган рыла. Аҳәынҭқарра напхгара азиуан аинрал [[Хосе Феликс Урибуру]], авторитартә мчра адгылаҩ, уи акорпорациа дуқәа рзы афашисттә диктатура ашьақәыргылара иҽазишәеит, аха имч ақәымхеит.
[[1931|1931 шықәсазы]] Урибару аҿагылаҩцәа аибашьцәа рхыԥхьаӡара аҟынтәи аинрал мчыла идырҟаҵеит алхрақәа мҩаԥигарц. Аха Арадикалтә партиа урҭ рылахәхара азин рымамызт, насгьы анапхгаратә коалициа иаҿагылаҩцәа хаданы иҟалеит еицықәгылоз асоциалистцәеи апрогрессивтә демократцәеи. 1932 шықәсазы аиааира игеит арадикал, аконсерваторцәа рыдгылара змаз аинрал Агустин Педро Хусто. Иара иҿҳәара анҵәамҭазы, акоалициа апрезидент иҭыԥ ахь днаскьаргеит акандидат — Роберто Марселино Ортис, авице-президент ипостахь — аконсерватор Рамон Кастилио. 1938 азы алхрақәа рҿы, алҵшәақәа реилахәара атәы зҳәоз хыԥхьаӡара рацәала адыррақәа шнеиуазгьы, урҭ аиааира ргеит ҳәа алаҳәара ҟаҵан.
=== Аладатәи Америка Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьраан ===
[[Файл:Graf Spee letzte Ruhe.jpg|thumb|right|190px|Буенос-Аирес ақалақь аҿы анемецтә креисер "Адмирал Граф Шпи" акомандаҟаҵаҩ Ганс Лангсдорф иԥсыжра. 1939 шықәса ԥхынҷкәынмза 21 рзы]]
Европа аибашьрақәа анрылага ашьҭахь, цәыббрамза 4 рзы, Аргентина анеитралитет аланарҵәеит<ref name="kommersant">{{cite web|url=http://kommersant.ru/doc/576136|title=Все участники второй мировой|author=Ольга Калинина|date=2005-05-09|publisher=[[Ъ-Власть]]|lang=ru|access-date=2014-09-26|archive-date=2018-11-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20181113025959/https://www.kommersant.ru/doc/576136|url-status=live}}</ref>. Аҳәынҭқарра ахада [[Ортис, Роберто Мария|Роберто Мария Ортис]], алхрақәа раан абжьыҭира мцыла амчрахь иааз, [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз акоалициа]] дадгылан, аха арраҿы аоппазициа ахьыҟаз азы, Агәҵәы атәылақәа реимадара аҟҿыихӡомызт. Аха, Агәҵәы атәылақәа рбаӷәазақәа аанкыланы иҟаз Англо-Америкатәи афлот Аргентинеи Европеи ирыбжьаз аҳәаа ԥхасҭанатәит. Ашьҭаҵарҭақәа рҿы ақыҭанхамҩатә аалыҵ дуқәа реизгара иалагеит. Атәылаҿы ахәаахәҭра-економикатә ԥсҭазаара бжьысит. Аибашьра ҟалаанӡа аҳҭнықалақь абаӷәазахь есымыш 150 ахәаахәҭратә ӷбақәа неиуазгьы, аибашьратә хҭысқәа раԥхьатәи амзқәа рзы уи аԥхьаӡац лаҟәит мчыбжьык ахь 26 рҟынӡа<ref name="ermolaev388">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 388.</ref>. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы Буенос-Аирес [[Вашингтон (округ Колумбия)|Вашингтони]] [[Лондон|Лондони]] рахь ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит<ref name="ermolaev384">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 384.</ref>. Уи адагьы, 1939—1940 ашықәсқәа рыҩныҵҟа аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит [[Латинская Америка|Латинтәи Америка арегион]] атәылақәа, иара убас [[Даниа|Даниеи]] Иапониеи. Ус анакәха, 1939 Латинтәи Америка атәылақәа рҟны 21% аҳәааҭыгара, 32% аҳәаанырцәынтәи аагара ыҟазгьи, 1945 шықәсазы, ари арбага иаҵанакуеит 49%, 61% иашьашәаланы<ref name="ermolaev390">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 390.</ref>.
[[Файл:Rawson_y_Ramirez_en_Casa_Rosada_-Asumen-4JUN43-HIA-T8-15.jpg|thumb|right|190px|[[Росон, Артуро|Артуро Роусони]] [[Рамирес, Педро Пабло|Педро Рамиресеи]] [[Каса-Росада]] аҳәынҭқарра ахада ихан абарҵаҿы]]
Анеитралтә (1940 рҟынӡа) Италиеи Франкоисттәи Испаниеи, иара убас [[Португалиа|Португалиеи]], Аргентинеи Германиеи рхәаахәҭратә еиҭасраҿы [[реэкспорт|ареекспортны]] иҟалаз, ԥыҭрактәи аекономика аиӷьтәра рылнаршеит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Иапониеи дареи иаарту рхәаахәҭра Гитлериҿагылаҩцәа ркоалициа атәылақәа рахьынтә аҽыԥныҳәарақәа роуа ианалага, аргентинатәи аалыҵқәа зҭаз аӷбақәа апортугалтәи аколониа [[Макао]] ахь аҿынанахеит.
[[1939|1939 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 13|ԥхынҷкәынмза 13]] рзы [[Ла-Плата (эстуарий)|Ла-Плата аӡыбжьахалаҿы]], Аргентина апшаҳәаҿы иҟалеит раԥхьаӡатәи Идуу Адунеизегьтәи аибашьраан еиҳау амшынтә еибашьра — ихьанҭоу анемец креисер «[[Admiral Graf Spee (1934)|Адмирал граф Шпее]]» британиатәи аӷбақәеи дареи [[Битва у Ла-Платы|реибашьра]]. Абритантә ӷбақәа ааха ахьроуз, иуадаҩыз аибашьра ашьҭахь, [[карманный линкор|аџьыбатә линкор]] [[Монтевидео|Монтевидеоҟа]] ицеит, насгьы [[Ԥхынҷкәынмза 17|ԥхынҷкәынмза 17]] азы аӷба, Гитлер ихатә дҵала, иԥжәаны иагьӡаақәрылан аҭыԥрбага змаз анеитралтә ӡқәа рҿы{{coord|34|58|25|S|56|18|01|W}}. Акомандаҟаҵаҩ [[Лангсдорф, Ганс|Ханс Лангсдорф]] напхгара ззиуаз агәыԥ Буенос-Аирес иҭаркит, уаҟа [[Ԥхынҷкәынмза 20|20 ԥхынҷкәынмза]] Лангсдорф ихы деихсит.
1940 шықәсазы Аҳәынҭқарра Ахада Ортис ӷәӷәала дычмазаҩхеит, Аҳәынҭқарра Ахада ихаҭыԥуаҩс [[Вице-президент Аргентины|авице-президент]] [[Кастильо, Рамон|Рамон Кастилио]] де-факто дҟалоит. [[Нападение на Пёрл-Харбор|Перл-Харбор]] ашьҭахь, Кастилио атәыла [[осадное положение|амацәазҭакратә ҭагылазаашьа]] шьақәиргылеит, уи аибашьра нҵәаанӡа иҟан<ref name="ermolaev398">Ермолаев В. И. Очерки истории Аргентины. — М.: Соцэкгиз, 1961. — С. 398.</ref>. Британиатәи аԥшыхәратә ҭоурыхҭҵааҩы Е. Х. Кукриџь ишьақәирӷәӷәон, [[Государственный департамент США|ЕАА Аҳәынҭқарратә департамент]] адокладқәа Кастилио [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]] иахь ишьҭыз Аргентина ЕАА-еи Великобританиеи иаҿагыланы аибашьра иалаларц, абџьари аҳаирпланқәеи аарышьҭырц азы аарыцҳарақәа шааныикылаз атәы дышрыԥхьаз<ref name="kukridge36">Кукридж Е. Х. Тайны английской секретной службы. — М.: Воениздат, 1959. — С. 36.</ref>.
Убри аамҭазы, Франциатәи Гвиана аҭыԥантәи анаԥхгара, аҭыԥантәи ауааԥсыра Шарль де Голль дышрыдгылазгьы, аколлаборационистцәа ррежим иадгылеит. Аха, 1943 шықәса хәажәкырамзазы ари администрациа амхын. Франциатәи Гвиана Ихьыԥшыму Франциа ааҵысра иалалеит<ref>{{cite web|url=http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|title=French Guinea turns from Giraud to be Gaulle|author=|date=1943|work=|publisher=The Canberra Times|access-date=|lang=en|archive-date=2015-11-26|archive-url=https://web.archive.org/web/20151126005943/http://trove.nla.gov.au/ndp/del/article/2626080|url-status=live}}</ref>.
Ажьырныҳәамза 1942 шықәсазы [[Рио-де-Жанеиро|Рио-де-Жанеиро]] ақалақь аҿы Америкатәи аҳәынҭқаррақәа рдәныҟатәи аусқәа рминистрцәа реилатәара мҩаԥысит. Уи анацисттә блок иаҵанакуа атәылақәеи дареи реизыҟазаашьақәа рыԥыхразы, насгьы урҭ рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа зегьы раанкыларазы абжьгара аҭан<ref name="stroganov77">Строганов А. И. Новейшая история стран Латинской Америки. — М.: Высшая школа, 1995. — С. 77.</ref>. ЕАА ақәыӷәӷәара шыҟазгьы, Аргентина, Британиа адгылара шамаз, ари абжьгара анагӡара мап ацәнакит<ref name="MEDIOS GRÁFICOS E HISTORIA_2">{{cite web
|url = http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php
|title = La Semana Trágica — El Historiador, tomado de Los mitos de la historia argentina III, de Felipe Pigna,
|lang = es
|publisher = Editorial Planeta, 2006.
|access-date = 2011-02-03
|archive-url = https://www.webcitation.org/6A0qhHAgL?url=http://www.elhistoriador.com.ar/articulos/movimiento_obrero_hasta_1943/la_semana_tragica.php
|archive-date = 2012-08-18
}}</ref>. Рашәарамза 1942 азы Ортис ичымазаҩра иахҟьаны имаҵура аанижьуеит, мызкы ашьҭахьгьы иԥсҭазаара далҵуеит.
[[Файл:Aircraft_of_the_Royal_Air_Force_1939-1945-_Hawker_Hurricane._CH10223.jpg|thumb|left|190px|«Харрикеин» 164-тәи аескадрилиа]]
Аргентинатәи хатәгәаԥхаралатәи аибашьцәа афронт аҩганк рҟны аибашьра рхы аладырхәит. Гитлер иҿагылаз акоалициа иазықәԥоз рҟынтә зегь реиҳа еицырдыруа иреиуан [[Данлоп, Морин|Морин Данлопи]] (англ. Maureen Dunlop) [[Чарни, Кеннет|Кеннет Чарнии]] (англ. Kenneth Charney). Морин [[Кильмес (город)|Кильмес]] далҵит, аԥырратә-цхыраагӡатә хәҭақәа АТА (анг. Air Transport Auxiliary) рҿы амаҵлуан - аибашьратә ҭыԥқәа рахь аҳаирпланқәа ииалгон. Лара деицырдыруаны дҟалеит ажурнал ''Picture Post'' аҿы икьыԥхьыз [[Fairey Barracuda]] ҳәа изышьҭоу аҳаирплан аҿаԥхьа иҭыхыз лфотосахьа абзоурала. Аибашьра ашьҭахь Аргентинаҟа дхынҳәит<ref name=TelgObit>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|title=Maureen Dunlop de Popp|publisher=[[Daily Telegraph]]|date=2012-06-15|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20120617103948/http://www.telegraph.co.uk/news/obituaries/9334827/Maureen-Dunlop-de-Popp.html|url-status=live}}</ref><ref name=InpObit>{{cite web|url=https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|title=Maureen Dunlop: Pilot for the Air Transport Auxiliary who made the cover of Picture Post|author=Anne Keleny|publisher=[[The Independent]]|date=2012-06-11|access-date=2012-06-18|archive-date=2018-08-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20180817204811/https://www.independent.co.uk/news/obituaries/maureen-dunlop-pilot-for-the-air-transport-auxiliary-who-made-the-cover-of-picture-post-7834571.html?origin=internalSearch|url-status=live}}</ref><ref name=DMailObit>{{cite web|url=http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|title=Pioneering female pilot who flew Spitfires during Second World War and became magazine cover girl dies aged 91|author=Lucy Waterlow|publisher=[[Daily Mail]]|date=2012-06-18|access-date=2012-06-18|archive-date=2012-06-18|archive-url=https://web.archive.org/web/20120618123708/http://www.dailymail.co.uk/femail/article-2160959/Pioneering-female-pilot-flew-Spitfires-Second-World-War-magazine-cover-girl-dies-aged-91.html#ixzz1y98SzqZG|url-status=live}}</ref>. Кеннет Чарни, уигьы Кильмес далҵит, [[Мальта|Мальта]] [[Битва за Мальту|ажәҩан аҿы дахьеибашьуаз]] азы ахьӡҵас "Мальтатәи Арыцар Еиқәа" иоуит. Иара имоуп 18 аиааира<ref name="PC2010">{{cite web|url=http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|title=ICM 1/48 Spitfire IX|author=Pablo Calcaterra|date=2010|lang=en|access-date=2013-10-24|archive-date=2017-12-11|archive-url=https://web.archive.org/web/20171211032612/http://modelingmadness.com/review/allies/gb/calspit9.htm|url-status=live}}</ref>.
Аибашьра официалла иалалаанӡагьы, 600 Аргентинатәи ахатәгәаԥхарауаа, еиҳарак Англо-Аргентинатәи хылҵшьҭра змоу, Британиеи [[Канада|Канадеи]] рҳаиртә мчрақәа BBC ирылалеит<ref name="Fraga">{{cite web|url=http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|title=Вклад СССР в разгром фашизма был решающим - политолог Росендо Фрага|author=Александр Соловский|date=2009-09-01|publisher=[[РИА Новости]]|access-date=2014-03-01|archive-date=2013-10-23|archive-url=https://web.archive.org/web/20131023060053/http://ria.ru/world/20090901/183207654.html#13937030078953&message=resize&relto=register&action=addClass&value=registration|url-status=live}}</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара аҟынтәи [[Военно-воздушные силы Великобритании|Аҳратә ҳауатә мчқәа]] шьақәдыргылеит [[164-я (аргентинская) эскадрилья (Великобритания)|164-тәи аескадрилиа]]. [[1944|1944 шықәсазы]] ари аҟәша Нормандиа Аидгылаҩцәа ртәарақәа ирылахәын. Анаҩс, 21-тәи арратә гәыԥ [[Франциа|Франциеи]] [[Бельгиа|Бельгиеи]] рыҩадатәи ахәҭаҿы имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирылахәын<ref>{{cite web|author=Jan Josef Safarik|url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/aces1/argentina-ww2.html|title=Air Aces: List of Argentine Participants|publisher=Math.fce.vutbr.cz|access-date=|archive-url=https://www.webcitation.org/6AdjreQbz?url=http://math.fce.vutbr.cz/safarik/ACES/index.html|archive-date=2012-09-13}}</ref><ref>[http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm «Condecoran a aviadores argentinos que pelearon en la II Guerra para Gran Bretaña», Clarin, 08.04.2005] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20090614053406/http://www.clarin.com/diario/2005/04/08/elpais/p-02201.htm |date=2009-06-14 }} {{oq|es|Report about the ceremony at St. Clement Danes church, remembering the Argentines (including approximately 600 pilots) that fought in World War II on the allied side}}</ref>.
[[Бразилиа]] [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] иалахәын [[Антигитлеровская коалиция|Гитлер иҿагылаз Акоалициа]] иадгыланы [[1942|1942 шықәса]] [[нанҳәамза 22]] инаркны аибашьра нҵәаанӡа. Бразилиа - [[аконтинент]] аҿы иҟоу атәылақәа зегьы зныкымзар зны аибашьра ишалахәхозгьы, аибашьратә хҭысқәа рҿы зҽалазырхәыз [[Аладатәи Америка|Аладатәи Америка]] изаҵәу атәыланы иҟалеит.
[[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] 1939—1945 шш. Рзы ианалагаз, Бразилиа иҟаз [[Варгас, Жетулиу|Варгас]] аҳәынҭқарра иарымарыданы иаанхар залшомызт. Бразилиа аԥшаҳәа азааигәара иҟаз анемецтә ӷбақәа раӷатә маневрқәа рыла агәҭынчымра змаз ажәлар рмассақәа рықәыӷәӷәара ала, апрезидент анеитралитет аполитика нижьырц акәхеит. 1942 шықәса нанҳәамзазы Варгас Агәҵәы амчрақәа дырҿагылана аибашьра рылаиҳәеит. Бразилиа еиқәыршәан 25- зқьҩык рыла ишьақәгылоу [[Бразильский экспедиционный корпус в Италии|аекспедициатә мчқәа]] рыла, урҭ 5-тәи Америкатәи ар иацны Италиа еибашьуан. Бразилиа заҵәык акәын Латинтәи Америкатәи атәыла Европаҟа аибашьразы аруаа зышьҭыз.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь ===
Вашингтонтәи аконсенсус еиқәиршәан англыз економист Џьон Уильямсон 1989 шықәсазы [[Латинская Америка|Латинтәи Америка]] атәылақәа рзы аекономикатә политика аԥҟарақәа реизга ҳәа. Адокумент хықәкыс иамаз атәылақәа 1960—1970-тәиқәа рыекономикатә ҿиара акомандатә модель аҟынтәи ахыҵреи, насгьы еиҳарак иҿиахьоу атәылақәа ирзеиԥшу аекономикатә политика апринципқәа рыдкылара аарԥшреи акәын иамаз. Зыӡбахә ҳәоу апринципқәа, Уильямсон излаиҳәо ала, ЕАА анаԥхгареи, ихадоу ажәларбжьаратә финанстә еиҿкаарақәеи — [[МВФ|АМВФ]], [[Всемирный банк|Адунеизегьтәи абанк]], иара убасгьы Америкатәи ахшыҩзышьҭратә ҭыԥ хадақәа рзеиԥш позициа аанарԥшуан. Урҭ рҟәша хада Вашингтон иҟан, убри аҟынтәи ауп атермин «Вашингтонтәи аконсенсус» ахьынтәиаауа.
«[[тэтчеризм|Тетчеризми]] [[Рейганомика|Реиганизми]] аамҭа ааит, аекономика аҳәынҭқарратә аҽалагалара анмаҷха, [[приватизация|априватизациа]] аналага», — иҳәеит апрофессор [[Ху Аньган|Ху Анганг]]<ref>{{Cite web |url=http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm |title=Встреча<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2026-08-22 |archive-date=2013-10-23 |archive-url=https://web.archive.org/web/20131023061523/http://vif2ne.ru:2020/vstrecha/forum/archive/6/6806.htm |url-status=dead }}</ref>.
Ихадоу ароль уи алахьынҵаҿы инарыгӡеит Мрагыларатәи Европеи, Асовет Еидгыла ашьҭахьтәи аҭыԥи рҿы иҟалаз аилаҩынтратә хҭысқәа, урҭ Уильямсон иҟаиҵаз аҳасабырба акьыԥхьра аамҭа иақәшәеит. Аплантә економика аџьармыкьахьәи ахь аиасра апроцесс аан ицәырҵыз аҳасабтәқәа, ареформаторцәеи, урҭ вашингтонтәи рконсультантцәа рзы ирнарбеит Вашингтонтәи аконсенсус и барц иаҭахыз ишреиԥшыз.
2011 шықәса мшаԥымзазы МВФ анапхгаҩы [[Доминик Стросс-Кан|Доминик Штраус-Кан]] арзаҳал ҟаҵаны дықәгылеит, “Вашингтонтәи аконсенсус” “ирмариоу аекономикатә хәаԥшышьақәеи аԥҟарақәеи рыла [[Мировой финансово-экономический кризис|адунеизегьтәи аекономикатә кризис]] аан еилаҳаит, насгьы ашьҭахьҟа иаанхеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |title=«Вашингтонский консенсус» не выдержал проверки экономическим кризисом |access-date=2014-09-27 |archive-date=2014-07-17 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140717191706/http://www.ng.ru/economics/2011-04-06/1_globalizm.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |title=Стросс-Кан признал деятельность МВФ ошибочной |access-date=2014-09-27 |archive-date=2011-04-21 |archive-url=https://web.archive.org/web/20110421042139/http://www.telegraf.lv/news/zhurnal-mvf-priznal-svoyu-deyatelynosty-oshibochnoi |url-status=dead }}</ref>” ҳәа.
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|29em}}
== Алитература ==
* {{книга
| автор = {{nobr|Ермолаев В. И.}}
| заглавие = Очерки истории Аргентины
| ссылка =
| ответственный =
| место = М.
| издательство = [[Соцэкгиз]]
| год = 1961
| том =
| страниц = 588
| страницы =
| isbn =
| ref = Ермолаев
}}
* {{книга|автор=Кукридж Е. Х.|заглавие=Тайны английской секретной службы|место=М.|издательство=[[Воениздат]]|год=1959|страницы=|страниц=308| ref=Кукридж }}
* {{книга
| автор = {{nobr|Строганов А. И.}}
| заглавие = Новейшая история стран Латинской Америки
| ссылка = https://archive.org/details/isbn_5060028305
| ответственный =
| место = М.
| издательство = [[Высшая школа (издательство)|Высшая школа]]
| год = 1995
| том =
| страницы = [https://archive.org/details/isbn_5060028305/page/n401 415]
| страниц =
| isbn = 5-06-002830-5
| ref = Строганов
}}
* {{книга
| автор = {{nobr|Felipe Pigna}}
| заглавие = Los Mitos de la Historia Argentina, 3
| ссылка =
| ответственный =
| место =
| издательство = Planeta
| год = 2006
| том =
| страниц =
| страницы =
| isbn = 978-9504915447
| ref = Pigna
}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ладатәи Америка аҭоурых}}
[[Акатегориа:Аладатәи Америка аҭоурых| ]]
s190t4wooxb7ui1hjw4ea95zqkjaro8
Асоциологиа
0
55772
172624
172580
2026-08-24T13:30:09Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Асоциологиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172580
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:P Society violet.png|безрамки|right|250px]]
'''Асоциологиа''' ({{lang-la|socius}} аҟынтәи, иара убас {{lang-grc|λόγος}}) ― ауаа ргәыԥқәеи реилазаарақәеи реицынхара иазку аҭҵаарадырра. Асоциологцәа [[Социальная реальность|асоциалтә лабҿабара]] аҭҵаара еиуеиԥшымкәа иазнеиуеит: џьоукы уи аилазаарақәа реизак аҳасабала иахцәажәоит, даҽа џьоукых — аиндивидцәа рхымҩаԥгашьеи реинырреи иалҵшәаны. Иалыркаауеит теориатә традициақәак: [[Социальная система|асоциалтә системаҿы]], [[Социальная структура|аструктуратә]] функционализм [[Социальная интеграция|асоциалтә интеграциа]] аҵакы анаҭон афункциақәеи, азеиԥш нормақәеи, аҵакдуқәеи реиҟәыҭхара ашьаҭала; аимактә знеишьа иалнакаауан [[Социальный класс|аклассқәеи]] агәыԥқәеи рыбжьара антагонизмқәеи, аиҿагыларақәеи, аиҟарамреи; [[Понимающая социология|аинтерпретативтә социологиа]] — асоциалтә усқәа рҵакқәеи рхықәкқәеи реилкаара. Асоциологиа Мраҭашәара ицәырҵит XVIII—XIX ашәышықәсақәа ирыҵаркуа [[Социальные изменения|асоциалтә еиҭакрақәа]] рконтекст ала, уи ашьаҭа ркит [[Маркс, Карл|Маркс]], [[Дюркгейм, Эмиль|Диуркгеим]], [[Вебер, Макс|Вебер]]. Аҭҵаарадырр аҿиара иаҵанакуан аинституционалнӡатәи аетап, аинституционализациеи азанааҭдырреи раамҭа, алеишәашьҭахьтәи иахьатәи аетап. Асоциологиа ахатәы кадемиатә статус шьақәнарӷәӷәеит XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы.
Асоциологиа лассы-лассы иахьатәи ауаажәларра, арационализациа, асоциалтә еихшара, [[капитализм|акапитализм]], [[глобализация|аглобализациа]] уҳәа реиԥш иҟоу ацәырҵрақәеи апроцессқәеи рыҭҵаара аҳасабала иахәаԥшуеит. Асоциологцәа асоциалтә структурақәа, [[Социальный институт|аинститутқәа]], аилазаарақәа, аиҿкаарақәа, аҵысрақәа, асоциалтә ԥсҭазаара ахырхарҭақәа, есҽнытәи аинырра, аҭаацәа, аҵара, адин, [[Амассатә информациа ахархәагақәа|амассмедиа]], аҭҵаарадырра реиԥш иҟоу рхыԥхьаӡаратәи рхаҭабзиаратәи ҭҵаарақәа мҩаԥыргоит. Аҵарауаа [[Социализация|асоциалтәи]] акультуратәи еиԥшымзаарақәа анализ рзыруеит, асоциалтә еиҟарамреи уи аформақәеи — акласси [[Социальный статус|астатуси]], иара убас аӷарреи, [[гендер|агендери]], егьырҭ ацәырҵрақәеи ҭырҵаауеит; [[Социальная стратификация|асоциалтә стратификациеи]] асоциалтә еиҭаҵреи рызҵаарақәа. Асоциализациеи ахатәреи рыхәаԥшра аҳәаақәа ирҭагӡаны иҭырҵаауеит аиндивидцәа акультуратә нормақәеи ҵакдурақәеи шышьҭыркаауа, ишышьақәдыргыло, ишеиҭарҳәо, мамзаргьы ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьаҿы ишынаскьо.
Асоциологиа астатуси, амаҭәари, ахыдҵақәеи, аметодқәеи рыкәша-мыкәша лассы-лассы аиҿцәажәарақәа мҩаԥысуан. Зҽызыԥсахуа еиуеиԥшым асоциологиа атеориақәеи аметодологиатә знеишьақәеи асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рыҿиара акыр анырра арҭон, иагьарҭоит. XXI ашәышықәса алагамҭазы еиҳа ахархәара змоу [[Эпистемология|епистемологиатә]] знеишьоуп [[социальный конструктивизм|асоциалтә конструктивизм]], уи асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҳәаа иҭагӡаны асоциалтә феноменқәа рҭыжьреи реиҭарҿиареи рзы азнеишьақәа анализ рзнауеит. Асоциологцәа, асоциалтә лабҿаба еиӷьны ахцәажәара ишашьҭалатәугьы, реиҳараҩык ахәшьаратә неитралра аҟынӡа анаӡара залшом ҳәа ирыԥхьаӡоит. Асоциологиа ахыдҵақәа ируакуп ауаҩы социалтә ҟаларак аҳасабала ихдырра ацхраара, аҵабыргхаҭа критикала адкылара ашьақәыргылара.
== Асоциологиатә дырра ==
=== Ахылҵшьҭрақәа ===
[[Файл:Auguste Comte2.jpg|thumb|слева|210px|[[Конт, Огюст|Огиуст Конт]]]]
Ауаа еснагь асоциалтә ԥсҭазаара иазхәыцуан, асоциологиа ахыҵхырҭақәа ауаҩытәыҩсатә ҭоурых алагамҭа иахылҿиаауеит<ref name="ritzer-stepnisky2014-2">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 2.</ref>, зны-зынла [[Конфуци|Конфуци]], [[Фукидид]], [[Платон]], [[Полибий|Полибиа]] ирылацәажәоит<ref name="sica2012-2627">Sica, 2012, pp. 26—27.</ref>. Араб хәыцҩы Ибн Ҳальдун ауаажәларра ҭҵаарадыррала рыҭҵаара иҽазишәон, асоциалтә цәырҵрақәа зыхҟьаз дашьҭан, еиуеиԥшым ацивилизациақәа еиҿирԥшуан<ref name="ritzer-stepnisky2014-3">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 3.</ref>. Ажәа «асоциологиа» ихәыцит Огиуст Конт — иара еиԥишьит алатын ажәа "socius" (аспутник, аҩыза), абырзен ажәа "λόγος" (ажәа, ажәаҳәа). Мшаԥымза 27<ref name="Un">{{cite web|url=https://www.universalis.fr/encyclopedie/sociologie-histoire/|title=Sociologie ― Histoire|last=Lallement|first=Michel|publisher=[[Энциклопедия Универсалис|Encyclopædia Universalis]]|lang=fr|access-date=2022-02-17|archive-date=2022-02-17|archive-url=https://web.archive.org/web/20220217172143/https://www.universalis.fr/encyclopedie/sociologie-histoire/|url-status=live}}</ref>, 1839 шықәса — [[Конт, Огюст|Конт]] ажәа ҿыц ихы ианаирхәаз амш — асоциологиа «аофициалтә» цәырҵра арыцхә ҳәа иуԥхьаӡар алшоит<ref name="sica2012-25">Sica, 2012, p. 25.</ref>.
Асоциологианӡатәи адырра иаҵанакуеит есҽнытәи аԥышәа, аҟазара, [[Социальная философия|асоциалтәи]] [[Политическая философия|аполитикатәи философиа]]<ref name="shtompka2005-1214">Штомпка, 2005, с. 12—14.</ref>. Асоциалтә теориа аполитикатә теориа аҟәыҭхара XVIII ашәышықәса иаҵанакуеит, «аҳҭынратә уаажәларра» аилаҳареи атәылауаҩратә уаажәларра, мамзаргьы ус «ауаажәларра» рцәырҵреи, асоциалтә ҳәынҭқарратә ма ахатәы усхкқәа анҭыҵ иҷыдоу лабҿабак аҳасабала аартреи рыҽрымардоит<ref name="delanty2009-4607">Delanty, 2009, p. 4607.</ref>. Асоциологиа — аҭҵаарадырра ҿа<ref name="masionis2004-39">Масионис, 2004, с. 39.</ref><ref name="shtompka2005-32">Штомпка, 2005, с. 32.</ref>, XIX ашәышықәса ахылҵшьҭра<ref name="giddens-satton2021-9">Гидденс, Саттон, 2021, с. 9.</ref>; уи ашьақәгылара аконтекст: аполитикатә револиуциақәа, акапитализм, аполитикатә зинқәа, адемократиатәи асоциалисттәи идеиақәа риндустриатә ҿиареи рцәырҵреи, [[Феминизм|афеминисттә]] ҵысрақәа рцәырҵра, [[урбанизация|аурбанизациа]], адинхаҵараҿы аиҭакрақәа, абиологиеи, афизикеи, ахимиеи рыҿиара<ref name="masionis2004-3738">Масионис, 2004, с. 37—38.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-58">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 5—8.</ref>. Заатәи асоциологиа анырра анаҭеит Аҵаралашара афилософиа, ауаа адунеи еилыркаар, насгьы ахшыҩи аемпирикатә ҭҵаареи рыла напхгара арҭар рылшоит ҳәа изыԥхьаӡоз; арккаҩцәа [[Монтескьё, Шарль де|Монтескиеи]] [[Руссо, Жан-Жак|Руссои]],
зидеиақәа («азакәанқәа рдоуҳаи» «азеиԥш гәаҳәареи») асоциологиатә теориақәа жәпакы ираԥыҩлоз, XVII ашәышықәсазтәи [[Декарт, Рене|Декарт]], [[Гоббс, Томас|Гоббс]], [[Локк, Джон|Локк]], [[Ньютон, Исаак|Ниутон]] рфилософиеи рҭҵаарадырреи рнырра иампыҵакын<ref name="ritzer-stepnisky2014-89">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 8―9.</ref><ref name="delanty2009-46074608">Delanty, 2009, pp. 4607—4608.</ref>.
Асоциологиа ашьақәгылара апозитивизми [[Эволюционизм (социальные науки)|аеволиуционизми]] ирыдҳәалан, уи еиҳарак Конт иҿы иааԥшит<ref name="bottomore2006-646">Bottomore, 2006, p. 646.</ref>. Конт амаҭәар ҿыц аҿы аҭҵаарыдарра иаша ибон, асоциалтә дунеи
абстракттә закәанқәа рнапаҵаҟа иҟоуп,
ашьклаԥшреи, аиҿырԥшреи, аԥышәеи рыла игәоуҭаша аемпирикатә дыррақәа иацклаԥшны реизгарала ҳәа иԥхьаӡон<ref name="giddens2005-2122">Гидденс, 2005, с. 21—22.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-15-18">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 15, 18.</ref>; асоциологиа аҭоурыхтә ҿиара х-етапк ирылҵшәахеит — атеологиатә, аметафизикатә, аҭҵаарадырратә<ref name="masionis2004-39" />. XIX ашәышықәсазтәи аеволиуционизм (Г.[[Спенсер, Герберт|Спенсер]], Џь. Фрезер, У. [[Самнер, Уильям Грэм|Самнер]]) асоциокультуратә ҿиара адәахьтәи алагылазаара аҽанраалара аҳасабала иахәаԥшуан, иԥсабаратәу алԥшаара (Спенсер иҟны «иӷәӷәаӡоу реиқәхара») аҵакы анаҭон, асоциалтә еволиуциа хшыҩрҵаратә «ԥхьацароуп» ҳәа иаԥхьаӡон<ref name="kuipers-sell2008-661">Kuipers, Sell, 2008, p. 661.</ref>. Аеволиуционизм афункционализм аҭыԥ анаҭеит, хәҭа-хәҭала уахь иалалеит<ref name="scott-et-al2006-199">Scott et al., 2006, p. 199.</ref>.
=== Атрадициақәеи атеориатә знеишьақәеи ===
[[Файл:Emile Durkheim.jpg|мини|справа|[[Дюркгейм, Эмиль|Емиль Диуркгеим]]]]
Маркс, Вебер, Диуркгеим еиҳарак асоциологиа аклассикцәа хадақәа ҳәа ирышьҭоуп, асоциологиатә ԥҟара ԥсахрада ишыҟамгьы. Вебери Диуркгеими аканонизациа рызун 1930-тәи ашықәсқәа рзы Т.[[Парсонс, Толкотт|Парсонс]] имчала, 1970-тәи ашықәсқәа рзы Спенсер ихаҭыԥан ашьаҭаркыҩцәа рхыԥхьаӡара дацҵан Маркс (Е. [[Гидденс, Энтони|Гидденс]] ибзоурагьы убрахь иналаҵаны), анаҩс жәашықәса рышьҭахь — [[Зиммель, Георг|Зиммель]]<ref name="delanty2009-4607" />. XX ашәышықәсазы асоциологиа аклассикцәа Парсонси, Р. [[Мертон, Роберт Кинг|Мертони]] роуп<ref name="shtompka2005-22-581">Штомпка, 2005, с. 22, 581.</ref>. Анаҩс иахьатәи аклассикцәа ирхыԥхьаӡалан П. [[Бурдьё, Пьер|Бурдио]], З. [[Бауман, Зигмунт|Бауман]], Н. [[Луман, Никлас|Луман]], Иу. [[Хабермас, Юрген|Хабермас]], М. [[Фуко, Мишель|Фуко]], иара убас Н. [[Элиас, Норберт|Елиас]]<ref name="delanty2009-4607" />. Аҵарауаа реиҳараҩык ргәаанагарала, асоциологиа ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала ашьақәыргылараҿы еиҳа алагала Ҟаиҵеит Диуркгеим<ref name="kuipers-sell2008-660">Kuipers, Sell, 2008, p. 660.</ref>.
Асоциологиа ― [[Мультипарадигмальность социологии|мультипарадигматә]] ҭҵаарадырроуп<ref name="ritzer-stepnisky2014-a-11">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. A-11.</ref>. Атеориатә парадигма ― ари ахшыҩҵаки аҭҵаареи рымҩаԥысшьа ҳәаақәызҵо ауаажәларра аханатәтәи рхәаԥышра ауп<ref name="masionis2004-42">Масионис, 2004, с. 42.</ref>. Асоциологиа еихыршоит амакросоциологиеи амикросоциологиеи ҳәа аҭҵаара амакро - ма амикроҩаӡара зеиԥшроу еиԥш. Амакросоциологиа иҭнаҵаауеит асоциалтә системақәа, аинституционалтә шьақәгылашьа, асоциалтә стратификациа, амикросоциологиа — ахаҭара, аинырра, агәыԥтә динамика<ref name="kuipers-sell2008-662">Kuipers, Sell, 2008, p. 662.</ref>. Асоциологиа иаҵанакуеит хԥа ма ԥшьба апарадигма хадақәа, мамзаргьы атрадициақәа. Классификациак ала, ари аструктуратә функционализм (ма афункционализм) ауп; асоциалтә конфликт апарадигма; [[символический интеракционизм|асимволтә интеракционизм]], мамзаргьы аинтеракционизм назлоу асоциалтә ус атеориа<ref name="masionis2004-42" /><ref name="giddens2005-2930">Гидденс, 2005, с. 29—30.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661662">Kuipers, Sell, 2008, pp. 661―662.</ref>. Раԥхьатәи апарадигмақәа ҩба амакросоциологиа иаҵанакуеит, ахԥатәи — амикросоциологиа<ref name="masionis2004-46">Масионис, 2004, с. 46.</ref>. Џь. Ритцер иклассификациа инақәыршәаны, асоциалтә фактқәа рпарадигма иаҵанакуеит аструктуратә функционализм, аимак атеориа, асистемақәа ртеориа; арҿиара атеориа, асимволтә интеракционизм, [[этнометодология|аетнометодологиа]] аҵанакуеит асоциалтә ҳәаақәҵара апарадигма; ахԥатәи апарадигма ― асоциалтә хымҩаԥгашьа (еиҳа аҵакы змоу атеориа — аиҭныԥсахлара атеориа<ref name="ritzer-stepnisky2014-a-11a-12">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. A-11—A-12.</ref>). Р. [[Коллинз, Рэндалл|Коллинз]] Диуркгеим итрадициа хаданы иԥхьаӡоит, егьырҭ ахԥа ― аимак атрадициа (Маркси Вебери), амикроинтеракционизм, аутилитартә традициа<ref name="kollinz2009-1215">Коллинз, 2009, с. 12—15.</ref>. Аимак атрадициа цәырҵит Германиа, афункционализм ― Франциа, амикроинтеракционизм — ЕАА рҿы; ԥыҭрак ашьҭахь атрадициақәа еилаӡҩеит<ref name="kollinz2009-298301">Коллинз, 2009, с. 298—301.</ref>.
[[Органицизм|Аорганикатә]] метафора, Конт, Спенсер, Диуркгеим ридеиақәа ирхылҿиаауаз аструктуратә функционализм апарадигма, америкатәи асоциологиаҿы аԥыжәара аман аибашьра ашьҭахьтәи аамҭазы 1960-тәи ашықәсқәа рҟынӡа<ref name="scott-et-al2006-205">Scott et al., 2006, p. 205.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661" />; ауаажәларра, асоциалтә еидгылареи, аибакапанреи, аҭышәынтәалареи алзыршоз, еидҳәалоу аелементқәа рсистема уадаҩ аҳасабала иахәаԥшуан. Афункционалистцәа (Парсонс, Мертон уҳәа уб. иҵ.) [[социальный порядок|асоциалтә еиҿкаареи]] иҭышәынтәалоу асоциалтә структурақәеи ҭырҵаауан, мраҭашәаратәи аилазаарақәа иҭышәынтәалоу институционалтә системақәаны ирыхәаԥшуан<ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-85">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 85.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="scott-et-al2006-205" />. Аструктуратә функционализм ишьақәнаргылон асоциологиатә еимакқәа рхырхарҭа хадақәа: мраҭашәаратәи аилазаарақәа рыҩныҵҟа ақәшаҳаҭра аҟазаара (ма аҟамзаара), атехнологиақәа рышьаҭала абзанхара аизырҳара амҩала ԥхьаҟатәи аԥеиԥш ахь ҭынч рнеира, ауаажәларра рыҩныҵҟа иҟалар зылшо аиҿагыларақәа ирыхҟьаны апрогресс апроблематәра<ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-85" />. Апарадигма еилаҳаит, избанзар азааибагареи аилалареи рроль иацнаҵацәон<ref name="scott-et-al2006-158">Scott et al., 2006, p. 158.</ref>, асоциалтә еиҭакрақәеи асоциалтә класси<ref name="scott-et-al2006-163">Scott et al., 2006, p. 163.</ref>, агендери, арасеи, аетникареи рҵакы аилыркаара алымшеит<ref name="kuipers-sell2008-661" />. Аструктуратә функционализм иалиааит асистематә теориа (ихьшәоу Парсонс, Луман) 1980-тәи ашықәсқәа рзы
ицәырҵыз афункционализмҿыц (Џь. Александер уҳәа уб. иҵ.), асоциалтә системақәа рсхематә гәыԥтә еиҿагылареи амчреи назлоу. Луман итеориаҿы, ауаажәларра иааҳакәыршаны иҟоу адунеи иаҷыданы ахеиҿкаареи ([[аутопоэзис|аутопоезис]]), зхахьы ихынҳәуа аимадарақәеи реицҵалыҵ аҳасабала еилкаан<ref name="scott-et-al2006-201-206207">Scott et al., 2006, pp. 201, 206—207.</ref><ref name="urri2012-18">Урри, 2012, с. 18.</ref>.
Аинтерпретативтә социологиа алагоит ауаҩытәыҩсатә рҿиара аҭҵаарала (ус ирыԥхьаӡон Вебери Зиммельи, Маркси Диуркгеими реиԥш акәымкәа)<ref name="giddens2005-26">Гидденс, 2005, с. 26.</ref><ref name="scott-et-al2006-135136">Scott et al., 2006, pp. 135―136.</ref>, асоциалтә структурақәа ракәымкәа, хазы актор исубиективтә ҵакы аинтерпретациала (ахыҵхырҭақәа — [[герменевтика|агерменевтика]], [[феноменология|афеноменологиа]], [[прагматизм|апрагматизм]]). Урҭ асимволтә интеракционизм, аетнометодологиа, Вебер ишьҭанеицәақәаки роуп. Асимволтә интеракционизм У.[[Джеймс, Уильям|Џьеимс]] ипрагматизми Зиммель иусумҭақәеи ирхылҿиаауеит, ашьаҭа ркит Џь. Г. Миди Ч [[Кули, Чарльз|Кулии]]; атермин автор — Г. [[Блумер, Герберт|Блумер]]<ref name="scott-et-al2006-204-206">Scott et al., 2006, pp. 204, 206.</ref>. Мид исимволтә интеракционизм, Чикаготәи ашкол (Р. [[Парк, Роберт Эзра|Парк]], У. [[Томас, Уильям Айзек|Томас]] уҳәа уб. иҵ.) XX ашәышықәса актәи ахбарак азы{{#tag:ref|[[Чикагская школа социологии|Чикаготәи ашкол]] асоциалтә феномен маҷқәа рыхәаԥшразы азнеишьа анырра аиҭеит Зиммель.<ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="ritzer-stepnisky2014-31">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 31.</ref>|group=К}}, ЕАА рсоциологиаҿы аҭыԥ хада ааннакылон<ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="bottomore2006-646" />, аагарҭақәа рзы агәыԥтә еиҿагыларақәеи ақәԥарақәеи, ақалақьтә ҵакырақәа, аетникара, ацәгьоурақәеи аԥсшьареи ҭнаҵаауан. Асимволтә интеракционизм аҿы аинырра динамикала аԥҵареи асоциалтәра аҵакқәа рыҭареи раҳасабала иҳәаақәҵан; ари атрадициа иадҳәалоуп Г.[[Беккер, Говард|Беккери]] И. [[Гофман, Ирвин|Гофмани]]<ref name="scott-et-al2006-197-206">Scott et al., 2006, pp. 197, 206.</ref>. Аетнометодологцәа, Парсонс иструктуратә функционализми, насгьы есымшатәии асоциализациеи иазнеишьа амаркит (Г. [[Гарфинкель, Гарольд|Гарфинкель]] уҳәа уб. иҵ<ref name="scott-et-al2006-199" />.). Арҭ ахырхарҭақәа, ахшыҩзцареи апрактикатә хшыҩхәыцрақәеи (аетнометодологиа) рыла еилукаауа, аиндивидцәа иааиԥмырҟьаӡакәа еиҭазхәаԥшуа
(аинтеракционизм) асоциалтә еиҿкаашьа ауашәшәырреи аҭышәнамтәалареи азгәарҭон<ref name="urri2012-1718">Урри, 2012, с. 17―18.</ref>.
Аетнометодологиа ашьаҭала ицәырҵит [[конверсационный анализ|аконверсациатә анализ]] ― аиндивидцәа ркоммуникативтә компетенциақәеи есҽнытәи ацәажәарақәа рсоциалтә шьақәгылашьеи рыҭҵаара<ref name="scott-et-al2006-198">Scott et al., 2006, p. 198.</ref>. А. [[Шюц, Альфред|Шиуц]], П. [[Бергер, Питер|Бергери]] Т. [[Лукман, Томас|Лукмани]] рфеноменологиатә социологиа аиндивидуалтә хдырра афеноменқәа «адырра асоциалтә ҭаҵәах» аҳасабала иахәаԥшуан. Арационалтә алхра атеориаҿы рхы иадырхәон аекономикатә модельқәа, асоциалтә усқәа рформақәа зегьы рационалтәуп ҳәа иԥхьаӡан (Г. [[Беккер, Гэри|Беккери]] Џь. Коулмани, аиҭныԥсахлара атеориақәа Џь. Хоманси П.[[Блау, Питер|Блауи]]), 1980-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы ицәырҵыз аекономикатә социологиа ҿыц (М. [[Грановеттер, Марк|Грановеттер]] уҳәа уб. иҵ.) [[Экономический мейнстрим|амеинстримтә економикатә теориа]] иаҿагылан<ref name="fararo2009-13211322">Fararo, 2009, pp. 1321—1322.</ref><ref name="scott-et-al2006-202-204">Scott et al., 2006, pp. 202, 204.</ref><ref name="shtompka2005-23">Штомпка, 2005, с. 23.</ref>.
[[Файл:Karl Marx.jpg|thumb|[[Карл Маркс]]]]
Аимак апарадигма иахәаԥшуеит асоциалтә еиҟарамра аформақәа, еиуеиԥшым агәыԥқәа рыбжьара аимакқәа, асоциалтә ҽыԥсахрақәа<ref name="masionis2004-46" />. Заатәи асоциологиаҿы ирыхәаԥшуан акласстә еиҿагыларақәа (Маркс), мамзаргьы алыԥшаахқәеи [[Массы|амассақәеи]] рыбжьара аимакқәа (Г. [[Моска, Гаэтано|Москеи]] В. [[Парето, Вильфредо|Паретои]] рылԥшаахқәа ртеориақәа<ref name="scott-et-al2006-197">Scott et al., 2006, p. 197.</ref><ref name="bottomore2006-647">Bottomore, 2006, p. 647.</ref>). Ԥыҭрак ашьҭахь аимак атеориақәа рыдыргалон Л. [[Козер, Льюис|Козер]], Р. [[Дарендорф, Ральф|Дарендорф]] уҳәа уб. иҵ. XX ашәышықәса раԥхьатәи ажәашықәсақәа рзы<ref name="scott-et-al2006-197" />, 1930-тәи ашықәсқәа рҟынӡа европатәи асоциологцәа рӷьырак марксизми дареи реимак-еиҿакқәа ирылахәын, 1960-тәи ашықәсқәа рзы ҩаԥхьа актәи аҭыԥ аанызкылаз. Амарксизм инаҵшьны иазгәанаҭон аарыхра аматериалтә факторқәеи акласстә еизыҟазаашьақәеи, иарбанзаалак асоциалтә структура абазис аҳасабала, аидеологиатәи аполитикатәи хагылазы урҭ рҵакы. Ф. [[Энгельс, Фридрих|Енгельси]], К. [[Каутский, Карл|Каутскии]], В. [[Ленин, Владимир Ильич|Ленини]] аортодокстәи адетерминисттәи рдунеихәаԥшышьақәа рхаҭыԥан иааит аполитикатәи акультуратәи цәырҵрақәа азыҟашьатә автономиа рызҭоз акритикатәи арефлексивтәи знеишьақәа (Г. [[Лукач, Дьёрдь|Лукач]], А. [[Грамши, Антонио|Грамши]], [[Франкфуртская школа|Франкфурттәи ашкол]]; ԥыҭрак ашьҭахь — Л. [[Альтюссер, Луи|Альтиуссер]] иструктуралисттә марксизм). Ч. Р. [[Миллс, Чарльз Райт|Миллс]] исоциалтә идеиақәа рполитизациеи асоциалтә еиҭакрақәеи ирықәҿызҭуаз, Франкфурттәи ашколи Иу. Ҳабермасоми иреиԥшныршьало [[Критическая теория|акритикатә теориа]], амчреи аҳреи рҟынтәи аџьеи аинырреи рыла [[Эмансипация (социология)|аемансипациа]] дҵас иаԥхьаӡон, иацәтәыму ахдырра иеиҭаҳәахо аформақәа ирыхәаԥшуан<ref name="scott-et-al2006-198-200201">Scott et al., 2006, pp. 198, 200―201.</ref><ref name="bottomore2006-646649">Bottomore, 2006, pp. 646―649.</ref><ref name="delanty2009-4612">Delanty, 2009, p. 4612.</ref>; Ҳабермас иконцепциақәа амарксизм иацәыхарахеит<ref name="scott-et-al2006-200">Scott et al., 2006, p. 200.</ref><ref name="urri2012-17">Урри, 2012, с. 17.</ref>.
[[Структурализм|Аструктурализм]] (К. [[Леви-Стросс, Клод|Леви-Стросс]]) иаанарԥшуан асоциалтә еинырреи аизыҟазаашьақәеи аилыркаара рызҭо аилазаарақәа (аиуара асистемақәеи амифқәеи). [[Семиотика|Асемиотика]] (Р. [[Барт Ролан|Барт]]) асоциалтә ԥсҭазаара акультуратә еиҿкаара аганахьала аԥҟарақәа ма акодқәа рыла ишьақәгыло адыргақәа рсистема аҳасабала иахәаԥшуан. [[Постструктурализм|Апостструктурализм]] иазгәанаҭон акультуратәи атексттәи конструктқәа (Фуко) рҵакы<ref name="scott-et-al2006-203206">Scott et al., 2006, pp. 203—206.</ref>. [[Постколониализм|Апостоколониализм]], адырра шьақәгылоит аҳра зуа асоциалтә гәыԥқәа рпозициақәа рышьаҭала, [[субалтерн|асубалтернқәа]] (иргәаҟу) ажәа рыҭара иашьҭоуп ҳәа иаԥхьаӡоит. Атеоретикцәа гәыԥҩык иазырыԥхьаӡоит асоциалтә теориа «[[постмодерн|апостмодернтә]]» (аклассикцәа «амодернтә» социалтә теориақәа ирҿагыланы) акәзароуп ҳәа<ref name="scott-et-al2006-202203">Scott et al., 2006, pp. 202—203.</ref>, акритика азыруеит абызшәа аобиективра, аилккара, аҭҵаарадырреи аполитикеи реиҟәыҭхара<ref name="kuipers-sell2008-663">Kuipers, Sell, 2008, p. 663.</ref>. Еиуеиԥшым афеминисттә теориақәа ([[Либеральный феминизм|алибералтә]], [[Радикальный феминизм|арадикалтә]] уҳәа уб.иҵ.) цәырҵит 1960-70-тәи ашықәсқәа рзы афеминизм аҩбатәи ацәқәырԥа ашьаҭала; ԥыҭрак ашьҭахь аҳәса рыԥсабара иаҿагылоз апостструктурализми апостколониализми ридеиақәа ахархәара роуит. Афеминизм, асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҿы, ахацәа ринтересқәа ([[патриархат|апатриархат]]) аҳәса ринтересқәа раасҭа аҳра шыруа азхьаԥшра анаҭоит; азнеишьа аҳәса рхақәиҭтәразы аидгыла иадҳәалоуп<ref name="kuipers-sell2008-663" /><ref name="scott-et-al2006-199200">Scott et al., 2006, pp. 199―200.</ref>. Иҿиауа атеориақәа иреиуоуп [[квир-теория|квир-теориа]], арасеи арасизми акритикатә теориақәа, [[акторно-сетевая теория|актор-ҳатә теориа]]; арҭ ахырхарҭақәа иаларҵеит азнеишьақәа жәпакы, апостструктурализм надкыланы<ref name="ritzer-stepnisky2014-656-671">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 656, 671.</ref>.
Асоциологиа аҭоурых аҿы авторцәақәак еиуеиԥшым аконцепциақәа асинтез рзыруан, даҽа авторцәақәак иаку, зегьы зҵазкуа атеориа алыршара мап ацәыркуан; атеориақәа лассы-лассы аклассикатә социологиа акритикеи аиааиреи рформа рыдыркылон<ref name="kachanov2007-15">Качанов, 2007, с. 15.</ref>. Конт асоциологиа «ҭҵаарадырра хаданы» аҟаҵара иҽазышәара нагӡамызт, аха аӡәырҩы ауаажәларра ирызку иаку аҭҵаарадырра аԥҵара рҽазыршәон<ref name="delanty2009-4608">Delanty, 2009, p. 4608.</ref>. Аинтеракционистцәа рхырхарҭа егьырҭ асоциологиатә знеишьақәа рыдагьы апсихологиеи акультуратә антропологиеи альтернативас ирыԥхьаӡон<ref name="turner2012-20">Turner, 2012, p. 20.</ref>. Џь. Ритцер ихәшьарала, XX ашәышықәсазы акыр зылшо атеориақәеи азнеишьақәеи жәпакы ишрылацәажәогьы, адгылаҩцәа шрымоугьы, атеориатә социологиаҿы аҭагылазаашьа лассы-лассы иахьеицаркуа алагалатә рҵага шәҟәқәа рҿы ишаарԥшугьы ма иршәуп, ма иактуалтәым («зомби-атеориақәа»). Урҭ, хәҭакахьала, аструктуратә функционализм, афункционализм альтернатива аҳасабала акыр иҟаз аимак атеориа, амарксизм ахырхарҭақәа жәпакы, афеноменологиатә социологиа{{#tag:ref|Аструктуралисттә марксизм, Гегельтәи амарксизм, аекономикатә детерминизм.|group=К}}, [[бихевиоризм|абихевиоризм]], хәҭа-хәҭала асимволтә интеракционизм роуп<ref name="ritzer-yagatich2012-99-105106">Ritzer, Yagatich, 2012, pp. 99, 105―106.</ref>. П. [[Штомпка, Пётр|Штомпка]] ихәшьарала, XXI ашәышықәса алагамҭазы аԥыжәара амоуп асоциалтә феноменқәа реилкаареи реилыркаареи шьаҭас измоу аинтерпретативтә парадигма<ref name="shtompka2005-23" />.
=== Асоциологиа амаҭәари аспецификеи ===
Асоциологиа амаҭәар азы аҵарауаа еимаркуеит: «асоциалтә», «асоциалтә ԥсҭазаара», «ауаажәларра» уҳәа Е. Гидденс иҳәаақәҵарала<ref name="turner2012-9">Turner, 2012, p. 9.</ref>, ари "агәыԥқәеи ауаа реилазаарақәеи рсоциалтә ԥсҭазаара иазку ҭҵаарадырроуп"<ref name="giddens2005-17">[[Гидденс, Энтони|Гидденс]], 2005, с. 17.</ref>; Џь. Деланти иҩуеит, иара амаҭәар ― асоциалтә еизыҟазаашьақәа реизак, мамзаргьы уи ахәҭақәа имариоу реицҵалыҵ ахь ииагам еилазаароуп ҳәа<ref name="delanty2009-4606">Delanty, 2009, p. 4606.</ref>, иазгәеиҭоит асоциологиа ҳаамҭазтәи ауаажәларра рцәаҩашәатә проблемақәа ирыхәаԥшуа адырра аформа аҳасабала ишцәырҵыз, иара иазкугьы социалтә ҭҵаарадырроуп<ref name="delanty2009-46064607">Delanty, 2009, pp. 4606―4607.</ref>. Еимактәуп асоциологиа аҳәаақәагьы<ref name="turner2012-9" /><ref name="delanty2009-46064607" />, аҭҵаарадырра амаҭәар иаҿыгоу иаҿыгаму, иахәҭаку, мамзаргьы аполитикатә усурала аҽаманадоу<ref name="delanty2009-46064607" />. Диуркгеим асоциологиа аусхк аликааит ҳәа иԥхьаӡоуп: аԥсихикатәи аматериалтәи цәырҵрақәа иреиԥшым, ихьыԥшым ("sui generis") асоциалтә лабҿаба («ауаажәларра<ref name="giddens-satton2021-29-44">Гидденс, Саттон, 2021, с. 29, 44.</ref><ref name="schepanskiy1969-14">Щепаньский, 1969, с. 14.</ref>»). Асоциологцәа асоциалтә реалра аелементқәа ралкаараҿы еицҿакым: асоциалтә структурақәа ма аиндивидцәа, аҩбатәи азнеишьаҿы асоциологиа амаҭәар ― асоциалтә рҿиароуп<ref name="delanty2009-4606" />.
[[Файл:Max Weber 1894.jpg|thumb|225px|[[Вебер, Макс|Макс Вебер]]]]
Ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа рыҭҵаара аспецифика зхылҿиаауа ауаҩытәыҩсатә усқәа реилкаареи ауаҩы ирефлексивреи роуп. Аԥхьа иргыланы, аҭҵаара иамаҭәаруп, инстинктла зхы мҩаԥызго ракәымкәа, аидеиақәа, асимволқәа, адыргақәа рыла зхымҩаԥгашьақәа аҵакқәеи ахықәеи рызҭо ауааԥсыра. Ҩбагьы, ауаа рхымҩаԥгашьа иааиԥмырҟьаӡакәа аинститутқәеи ауаажәларреи аԥсахуеит: ауаа, аԥсабаратә обиектқәа реиԥш акәымкәа, ирылшоит асоциалтә дунеи иалало асоциалтә дырра адкылара, уи аҭак аҟаҵара, анашьара, ахархәара<ref name="giddens2005-550">Гидденс, 2005, с. 550.</ref><ref name="giddens-satton2021-5961">Гидденс, Саттон, 2021, с. 59―61.</ref><ref name="shtompka2005-2123">Штомпка, 2005, с. 21―23.</ref><ref name="turner2012-15">Turner, 2012, p. 15.</ref><ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-93">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 93.</ref>. Арефлексивра еиднаҳәалоит адырреи ауаажәларреи, асоциологи аҭҵаара аобиекти, уи аарԥшуп асоциалтә акторцәа рхи рсоциалтә контексти рахь рхырхарҭала<ref name="giddens-satton2021-68">Гидденс, Саттон, 2021, с. 68.</ref>. Аҵарауаа ишиашоу аҭҵаара аобиект иазхьаԥшуеит, ашьҭахьтәи аимадареи, ус анакәха, еиҳа ииашоу алҵшәақәеи роуеит; уи асоциологиа аԥыжәара амоуп ҳәа иԥхьаӡазар алшоит, убас Вебер иара аҭҵаарадырратәра шьақәирӷәӷәон. Арефлексивра ауадаҩрақәа цәырнагоит, избанзар ауаа ишҭырҵаауа дырны рхымҩаԥгашьа рыԥсахыр рылшоит<ref name="giddens-satton2021-6061">Гидденс, Саттон, 2021, с. 60―61.</ref><ref name="masionis2004-6566">Масионис, 2004, с. 65―66.</ref>. Маркс раԥхьа иазгәеиҭеит асоциалтә дырра аидеологиатә ҵакы шамоу, уи «ишааилак материалтә мчны иҟалоит... иашаалшалак … амассақәа атәнатәуеит»; ԥыҭрак ашьҭахь Р. Мертон иҩуан, рыгәра ргозар, ауаа рхымҩаԥгашьа, имцу атеориатә зыԥхьагәаҭарақәагьы, анагӡара шрырҭо<ref name="giddens-satton2021-69">Гидденс, Саттон, 2021, с. 69.</ref><ref name="shtompka2005-22">Штомпка, 2005, с. 22.</ref>.
Асоциологиа астатус азы аимак-аиҿак ахы ыҵнахуеит XIX ашәышықәса анҵәамҭазтәи афилософиатә еимакрақәа рҿы, аҭҵаарадырратә методқәеи, аҭҵаарадырратә дырра аиашахаҭареи, аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа иреиԥшу асоциалтә ҭҵаарадыррақәа алҵшәа иашақәа роуразы рылшарақәеи ианрылацәажәоз<ref name="giddens-satton2021-59">Гидденс, Саттон, 2021, с. 59.</ref>. XX ашәышықәса алагамҭазы еилкаахеит амзызтә еимадарақәеи, азакәанқәа разԥхьагәаҭареи раартра шзалымшо<ref name="turner2012-922">Turner, 2012, pp. 9―22.</ref>. Асоциологиатә дырра азнеишьа хадақәа кантиантәи кантианҿыцтәи аҭынха иадҳәалоуп{{#tag:ref|Кант ауаҩы адунеи аахтны издырӡом, аилкаарақәеи, акатегориақәеи, аобиектқәеи еиҿикаауеит ҳәа иԥхьаӡон. Ари ауниверсалисттә тезис [[Неокантианство|анеокантианраҿы]] иҿиан: аҭҵаарадырра аҵакы логикалеи еилкааралеи, иерархиала еидҳәалоу, ашьақәырӷәӷәарақәа реизак ала иҳәаақәҵахоит.<ref name="turner2012-922" />|group=К}}. Асоциологиа аҿиара аилкаарақәеи аидеиа хадақәеи ирызку аимакқәа рҭоурых ауп ([[релятивизм|арелиативизм]] атенденциа), фактқәак еиуеиԥшым атеориақәа (адетерминацианамгӡа) ирыдгылоит<ref name="turner2012-922" />. Кантиантәи аидеиақәа ирыдҳәалан ауаа ргәыԥқәа, ма реилазаарақәа азеиԥш шьақәгылашьақәа шрыцеиҩыршо, рдунеихәаԥшышьақәа шеиԥшым (аидеологиақәа, апарадигмақәа, [[Эпистема (Фуко)|аепистемақәа]], [[Габитус (социология)|агабитус]] уҳәа уб.иҵ.) аартра. Арҭ адунеихәаԥшышьақәа акультура шьақәдыргылоит. Аилазаарақәеи акультурақәеи еиԥшым, убри аҟынтә асоциологиа аԥҟарақәа иуниверсалтәу аҭҵаарадырратә ҵакы рымоу ирымаму (Диуркгеими Парсонси), мамзаргьы культурацыԥхьаӡа ахатәы ҭҵаарадырра ыҟоу иҟаму (Вебер) еилкаам; акультура адунеихәаԥшышьақәеи аидеиеи мап рыцәкызар алшоит (асимволтә интеракционизм<ref name="turner2012-922" />).
XX ашәышықәсазы апозитивизм аҳәаақәа ирҭагӡаны иқәдыргылон еиуеиԥшым аверификациеи [[Фальсифицируемость|афальсификациеи]] рпрограммақәа{{#tag:ref|Инарҭбааны "апозитивизм" ҳәа лассы-лассы иҽеим аҵакала иазырҳәоит, ахазхаҭалатә уси асубиективтә ҵакқәеи ранализ иаԥырхаганы, ахыԥхьаӡаратә методқәа ма аемпиризм рроль ацҵацәара. Иҭшәоу аҵакала апозитивизм — Ари Конти еиҳаракгьы Диуркгеими рметодологиатә знеишьақәа роуп, уи аобиективреи аемпиризми, аидеологиатә елементқәа раԥыхреи дашьҭан.<ref name="scott-et-al2006-202">Scott et al., 2006, p. 202.</ref>|group=К}}, аиндукциеи адедукциеи рметодқәа<ref name="giddens-satton2021-59" />, аха амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа ирылгоу иҟалаша азакәанқәа аарԥшымызт<ref name="masionis2004-65">Масионис, 2004, с. 65.</ref><ref name="turner2012-1012">Turner, 2012, pp. 10―12.</ref>. Парсонс асоциологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала ишьақәирӷәӷәеит афункционализм ала: анормақәа ауаажәларра иалдыршоит зегьы ирҿагыланы зегьы рабашьра гоббстәи апроблема аӡбара<ref name="delanty2009-4612" />, ауаҩытәыҩсатә ус анормативра асоциологиа егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ирылнакаауеит. 1970 ашықәсқәа раахыс аҭҵаарадырратә статус азҵаара актуалра ацәыӡит; асоциологцәа рыхәҭак асоциологиа ҭҵаарадырроуп ҳәа ирыԥхьаӡоит инеиԥынкыланы афактқәеи аемпирикатә ҭҵаарақәеи ишрыдҵаало, адыррақәа анализ шырзыҟарҵо, атеориа ишаҿу, иҭырҵаауа азҵаарақәа рзы еиуеиԥшым агәаанагарақәеи аконцепциақәеи логикала ахәшьара шрырҭо еиԥш ала<ref name="giddens-satton2021-59" /><ref name="giddens2005-550" /><ref name="turner2012-17">Turner, 2012, p. 17.</ref>. Егьи ахәҭа, аҭҵаарадырратә методи астатуси рызҵаарақәа еиҳа иактуалтәым ҳәа иаԥхьаӡоит, асоциологиеи агуманитартә маҭәарқәеи еизааигәанатәуеит. 1980 ашықәсқәа рзы аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәа реиԥштәра аҽазышәарақәа аанкылахеит<ref name="giddens-satton2021-62">Гидденс, Саттон, 2021, с. 62.</ref><ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-83">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 83.</ref>, агәрамгара змоу асоциологцәагьы аҭҵаара аметод аҵакала иџьбароу, инеиԥынкыланы ианымҩаԥырго, ареалра иреиӷьу ахцәажәара аҟынӡа инаӡоит ҳәа ишырыԥхьаӡогьы<ref name="giddens-satton2021-59" /><ref name="giddens-satton2021-62" />. Иҟалап асоциологиатә ҭҵаарақәа рҿы еиҳа ахархәара змоу асоциалтә конструктивизм асоциалтә феноменқәа рыҟазаара аганахьала анеитралтә позициа ааннакылозар, урҭ рҭыжьшьақәеи асоциалтә еизыҟазаашьақәа рҳәаа иҭагӡаны иааиԥмырҟьаӡакәа аиҭакрақәеи анализ рызнауазар. Аконструктивистцәа реиҳараҩык иазхарҵоит адәахьтәи ареалра аҟазаара (аконструктивизм «иԥсыҽу» аформа), иҟоуп ауаажәларратә феноменқәа рахь аилкаарақәеи атеориақәеи рҳәаа узҭыҵуам ҳәа изыԥхьаӡо (аконструктивизм «иӷәӷәоу» аформа). Аконструктивизм ҩ-хыҵхырҭак рыла иазҳаит: еиуеиԥшым асоциалтә проблемақәеи аҭҵаарадырратә дыррақәеи асоциологиеи рҵакы иазку аиҿцәажәарақәа рыла. 1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵыз акритикатә реализм, апозитивизм ахь хынҳәрада аконструктивизм аверсиа ӷәӷәа иаманакуеит: амодельқәа иҟаҵәҟьоу иаахтны ишаадмырԥшуагьы, адәныҟатәи адунеи аҭҵаарадырратә ҭҵаарала еилкаахоит<ref name="giddens-satton2021-7276">Гидденс, Саттон, 2021, с. 72—76.</ref>. Асоциалтә дунеи амзызтә еимадарақәа асоциалтә структурақәа ираҟарартәуеит<ref name="scott-et-al2006-6367-198">Scott et al., 2006, pp. 63―67, 198.</ref><ref name="giddens-satton2021-6367">Гидденс, Саттон, 2021, с. 63—67.</ref>.
Абжьааԥны асоциологиа ииашоуи [[Гуманитарные науки|агуманитартә маҭәарқәеи]] рыбжьара «ахԥатәи» ҭҵаарадырроуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Уи амаҭәар, Деланти ихәшьарала, аҭоурых, ма аполитологиа еиԥш инҭкааны иҳәаақәҵаӡам, аметодқәеи аметодологиатә знеишьақәеи реиуеиԥшымра аҭҵаарадырра аекономикеи антропологиеи алнакаауеит<ref name="delanty2009-4606" />. Заатәи асоциологиа аекономика, апсихологиа, афилософиа, азин, аҭоурых рҟынтәи аидеиақәа жәпакы адаптациа рызнауит; асоциологиазы ишьаҭарку аусумҭақәа жәпакы асоциологцәа ракәӡам иаԥызҵаз; асоциологиа адәахьала анырра иацҵахоит (Фуко). Асоциологиатә методологиақәеи азнеишьақәеи асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа акыр ирныруан, ирныруеит, [[История культуры|акультуратә ҭоурых]], [[Социальная география|асоциалтә географиа]], иахьатәи аҭоурых, cultural studies налаҵаны — асоциологиа хәҭа-хәҭала иаԥнаҵаз аҟәша; аҭҵаарадырра иазааигәахеит иахьатәи аилазаарақәа рахь зхы зырхаз антропологиа<ref name="delanty2009-4607-4611-4613-4615">Delanty, 2009, pp. 4607, 4611, 4613, 4615.</ref>. [[Культурный поворот|Акультуратә хаҵәира]] иахҟьаны асоциологиатә ҭҵаарақәа жәпакы мҩаԥысуеит арҭ амаҭәарқәа рҳәаа иҭагӡаны, иара убас [[Криминология|акриминологиа]], [[Демография|адемографиа]], аҳәса рыҭҵаарақәа, аҿиара аганахьала аҭҵаарақәа<ref name="delanty2009-4607-4613">Delanty, 2009, pp. 4607, 4613.</ref>, [[Геоурбанистика|агеоурбанистика]] уҳәа уб.иҵ.
=== Адилеммақәа ===
Асоциологиа ихадоу адилеммақәа, еиуеиԥшымкәа ишеилыркаауагьы, атеориақәеи атрадициақәеи зегьы рҿы ирзааҭгылоит<ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-87">Джонсон, Дандакер, Эшуорт, 1993, с. 87.</ref>. Адилемма хада ― ахақәиҭреи адетерминизми, асубиективизми аобиективизми, амикрои амакрои рызҵаарақәа ирыҵаркуа"аилазаара ― арҿиара" ауп. Ауаа рхатә ԥсҭазаара аҭагылазаашьақәа напхгара рырҭома, мамзаргьы рхымҩаԥгашьа адәныҟатәи асоциалтә мчрақәа (аилазаарақәа) иҳәаақәырҵома? Ауаажәларра зхы иақәиҭу ауаҩытәыҩсатә усқәа ирылҵшәоума, мамзаргьы уи аиндивидуалтәи агәыԥтәи гәҭакқәеи ахымҩаԥгашьазы алшарақәеи цәырнагома? Арҭ азҵаарақәа асоциологиа анцәырҵ инаркны еиуеиԥшымкәа рҭак ҟарҵон<ref name="bottomore2006-649">Bottomore, 2006, p. 649.</ref><ref name="giddens-satton2021-4347">Гидденс, Саттон, 2021, с. 43—47.</ref><ref name="giddens2005-572574">Гидденс, 2005, с. 572—574.</ref>. Аҩбатәи адилемма аконсенсуси аимак-аиҿаки еиуеиԥшым азнеишьақәа ирыдҳәалоуп. Асоциологцәа рыхәҭак ауаажәларраҿы аханатәтәи аиҿкаареи, аишьашәалареи, азааибагареи, ашьҭрамадареи постулатркуеит. Егьи ахәҭа излашьақәнарӷәӷәо ала, ауаажәларра — ари,
аҿагыларақәа, аиҳара иҵәаху, еиуеиԥшым аинтересқәа реидысларақәа рқәыԥшылароуп<ref name="giddens2005-572">Гидденс, 2005, с. 572.</ref>.
Даҽа дилеммак ― асоциалтә еилазаашьеи аҭоурыхтә еиҭакрақәеи, иахьатәи аилазаарақәа рсоциалтә ҿиара апроблема<ref name="bottomore2006-649" />. Е. Гидденс иаликаауеит иахьатәи ауаажәларрақәеи (Маркси уи ишьҭанеицәеи) асоциалтә, акультуратә, ма аполитикатә ҭагылазаашьақәа аԥхьа иахьцәырыргоз амарксисттә концепциақәеи рцәырҵра аекономикатә хәаԥшра аиҿагылара, иара убас агендер дилемма — уи иашьашәалоу аилкаара апроблема<ref name="giddens2005-572" />.
=== Асоциологиатә ҭҵаара. Асоциолог ироль ===
[[Файл:C.W. Mills.jpg|thumb|225px|[[Миллс, Чарльз Райт|Чарльз Раит Миллс]]]]
Адунеи асоциологиатә хәаԥшра иаԥу агәаанагарақәа иреиԥшӡам: ари ахатәы аҿы азеиԥш агәаҭара (П.Бергер), «игәыԥҵәагоу аҿы зеиԥшыҟам абара», азеиԥш категориақәа ахатә ԥсҭазаара ишаныруа аилкаара алшара ауп. Дарбанзаалак ауаҩы егьырҭ дышреиԥшымгьы, иҟоуп ауаа ирзеиԥшу ахымҩаԥгашьатә модельқәа<ref name="masionis2004-2527">Масионис, 2004, с. 25—27.</ref><ref name="giddens2005-17" />; иаагозар, аилыҵра, ма аусурҭадара хаҭалатәи адагьы, азеиԥш тенденциақәа аазырԥшуа уаажәларратә проблемақәоуп. Асоциологиатә хыҭҳәаа (аилкаара алеигалеит Ч. Р. Миллс) иалнаршоит есҽнытәи аԥсҭазаара аԥышәа абстракциа азура, иубарҭоу аусқәа ҿыцла ахәшьара рыҭара, уи иахҟьаны лассы-лассы иуԥыло агәаанагарақәа мап рыцәкра (иаагозар, ауаҩытәыҩсатә хымҩаԥгашьа анс акә, арс акә ахымҩаԥгара аӡбарала ауп ишҳәаақәҵоу). Ари аҩыза ахаҿаагара асоциалтәи акультуратәи еиԥшымзаарақәа зхацәырҵуа аилкаара иацхраауеит; аԥсҭазааратә лшарақәеи аԥынгылақәеи ахәшьара рыҭара; асоциалтәи, атәылауаҩратәи, аполитикатәи активра агәазҭаҵара; егьырҭ ауаа рыԥсҭазаашьа аилкаара<ref name="giddens2005-1720">Гидденс, 2005, с. 17—20.</ref><ref name="masionis2004-2627-3536">Масионис, 2004, с. 26—27, 35—36.</ref>. Миллс иажәақәа рыла, уи еиднаҳәалоит ауаҩытәыҩсатә биографиеи, ауаажәларреи, аҭоурыхи<ref name="shtompka2005-3536">Штомпка, 2005, с. 35―36.</ref><ref name="delanty2009-4612" />. Асоциологиатә знеишьа ауаа еиҳа ироуеит [[Маргинальность|амаргиналра]] аамҭазы, мамзаргьы асоциалтә кризисқәа раан<ref name="masionis2004-3435">Масионис, 2004, с. 34—35.</ref>.
Апрактикатә план ала асоциологиа иалнаршоит асоциалтә еизыҟазаашьақәа акритика рзура, асоциалтә еиӷьхарақәа ирыцхраауеит, ахәҭакахьала, иалкаау аполитика амҩаԥгараан акультуратә еиԥшымзаарақәа рызхәыцреи еиуеиԥшым аполитикатә усқәа рыхҟьаԥҟьақәа ахәшьара рыҭареи иацхраауеит<ref name="giddens2005-32">Гидденс, 2005, с. 32.</ref>. Асоциологцәа еиуеиԥшым азҵаарақәа рҭак аҟаҵара рҽазыршәоит: [[Информационные технологии|аинформациатә технологиақәа]] рыларҵәара ахҟьаԥҟьақәа зеиԥшрахозеи? Избан иахьатәи адунеи беиаҿы макьанагьы амлакра зыҟоузеи? Еилаҳауама аҭаацәара аинститут? Избан адинхаҵаратә гәаанагарақәа рмодельқәа рҽызырыԥсахуа? Избан зыԥсихика чмазаҩу аҩны еиҳа ирхәышәтәуа изалагаз? Аҭҵаара алагоит, аҭҵаараҿы абжьахақәа, аҭҵаарадырратә еимакқәа, мамзаргьы асоциалтә ԥсҭазаара апрактикатә зҵаарақәа рыла иҳәаақәҵахар зылшо апроблема ақәыргыларала<ref name="giddens2005-549-551-567">Гидденс, 2005, с. 549, 551, 567.</ref>. Аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит афактологиатә, аиҿырԥшратә, аеволиуциатә, атеориатә перспективақәа рыла<ref name="giddens2005-550" />. Зеиӷьыҟам хкуп «ицқьоу» аконструкт, асоциалтә цәырҵра аспект хадақәа рахьтә акык-ҩбак ралкаареи ареалтә дунеи афактқәа реиԥшрақәеи реиԥшымзаарақәеи рышьақәыргылара алзыршо знеишьоуп. Аилкаара Вебер аус адиулеит «еилызкаауа асоциологиа» аҳәаақәа ирҭагӡаны асоциологиатә метод аҳасабала, уи анализ амикро-макроҩаӡараҿы ахархәара аиур ҟалоит<ref name="giddens-satton2021-49">Гидденс, Саттон, 2021, с. 49.</ref><ref name="giddens2005-2627">Гидденс, 2005, с. 26—27.</ref>. Зеиӷьыҟам хкны иҟоуп асоциалтә дунеи ахьынтәубо агәаанагара, апозициа, аҭҵаара алагарҭа ҭыԥ акәны иҟоу; уи аемпирикатә гәаҭареи аицакреи ирхысӡом, ареалра еиӷьны аилкаара иазырхоуп<ref name="giddens-satton2021-4950">Гидденс, Саттон, 2021, с. 49—50.</ref>. Фуко асоциологиаҿы иусумҭақәа ирыбзоураны аларҵәара аиуит [[дискурс|адискурс]]: амаҭәар иазкны азеиԥш гәанагарақәа змоу, насгьы иара амаҭәар аилкааразы ахәаԥшреи анырра аҭареи ирызку. Апарадигмақәа реиԥш адискурс иҳәаақәнаҵоит амаҭәар иазкны иҳәоуи ишҳәоуи, иара аҭҵаара аҳәаақәа амаркерқәа рнаҭоит. Фуко асоциалтә ԥсҭазаара адискурсивтә ҳәаақәа рыла ишьақәгылоит ҳәа иԥхьаӡон, дара амчра иадиҳәалон<ref name="giddens-satton2021-1923">Гидденс, Саттон, 2021, с. 19—23.</ref><ref name="scott-et-al2006-57">Scott et al., 2006, p. 57.</ref>.
Апозитивизм аҿы асоциолог аобиективтә наԥшҩуп ҳәа агәаанагара ыҟан. Асоциологцәа рыхәҭак аҭҵааҩы ихатә неитралра иадгылоит, ари апозициа шьақәирӷәӷәеит Вебер: асоциолог изанааҭ ("beruf") иазԥхьагәанаҭон аҵакдуқәа рҟынтәи ахақәиҭра, аморалтәи аполитикатәи зҵаарақәа ралцара. Аҵарауаа реиҳараҩык уи шзалымшо азхарҵоит; ахәҭак аполитикатә аԥшьгарақәа рылахәхара хырԥашьа амаӡам ҳәа агәаанагара рымоуп, аха рхатәы позициеи рыҭҵааратә лҵшәақәеи рыцеиҩыршоит. Маркс афактқәеи аҵакдуқәеи реиҟәыҭхара залыршахом ҳәа иԥхьаӡон, ишьҭанеицәа ргәы иаанагон иарбанзаалак аҭҵаара еиуеиԥшым аҩаӡарала аполитикахь ииагоуп ҳәа. Ҵарауаақәак аиҟарамра аԥызхуа асоциалтә ҽыԥсахрақәа ирыдгылоит; даҽа ҵарауаақәак ироуз адыррақәа рышьаҭала иалкаау аполитика адгылара аҭахны ирыԥхьаӡоит<ref name="masionis2004-44-6465-6768">Масионис, 2004, с. 44, 64—65, 67—68.</ref><ref name="delanty2009-4611">Delanty, 2009, p. 4611.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-46">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 46.</ref><ref name="kuipers-sell2008-664">Kuipers, Sell, 2008, p. 664.</ref>. Асоциологиа ахыдҵақәа ируакуп ауаҩы социалтә ҟаларак аҳасабала ихдырреи аҵабыргхаҭа критикала адкылареи ацхраара<ref name="delanty2009-4615">Delanty, 2009, p. 4615.</ref><ref name="masionis2004-58">Масионис, 2004, с. 58.</ref><ref name="giddens2005-32-549">Гидденс, 2005, с. 32, 549.</ref>.
=== Аҭҵаара аметодқәа ===
Ахыԥхьаӡаратәи ахаҭабзиаратәи методқәа аҭҵаара еиуеиԥшым азнеишьақәа рыҽрымардоит. Аԥхьатәиқәа апозитивизм иахылҵуеит, аемпирикатә дыррақәа реизгареи асоциалтә феноменқәа рхыԥхьаӡаратә ҟазшьарбагақәа ршәареи иазырхоуп; аҩбатәиқәа аиндивид ихәыцшьеи аӡбамҭақәа рыдкылареи реиҭашьақәыргылара рҽазыршәоит<ref name="giddens-satton2021-53" /><ref name="masionis2004-68">Масионис, 2004, с. 68.</ref><ref name="schutt2012-55">Schutt, 2012, p. 55.</ref><ref name="giddens-satton2021-53">Гидденс, Саттон, 2021, с. 53.</ref>. Ахыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәа ралԥшаарақәа, шамахамзар, зхаҭабзиара ҳараку аҭҵаарақәа ралԥшаарақәа раасҭа акырӡа еиҳауп<ref name="giddens-satton2021-54">Гидденс, Саттон, 2021, с. 54.</ref>. XIX ашәышықәсазы ахыԥхьаӡаратә методқәа рыҽрымардон ииашоу, узықәгәыӷша ашәагақәа рзыԥшрақәа, аиҿырԥшратәи аҭоурыхтәи анализ алыршара. Диуркгеим еицырдыруа иҭҵаараҿы, аҽшьрақәа рыҩаӡара ашәаразы, аофициалтә статистика ихы иаирхәеит<ref name="giddens-satton2021-53" />. Апозитивистцәа асоциалтә дунеи ауадаҩра аарԥшразы ахыԥхьаӡаратә методқәа рхархәара дырҭбаауан, [[Постпозитивизм|апостпозитивистцәа]] анаԥшцәа рсубиективизм азхарҵон, аха аобиективтә адәахьтәи ареалра агәаанагара еиқәдырхон<ref name="schutt2012-57">Schutt, 2012, p. 57.</ref>. Ахаҭашьатә методқәа раԥхьа ахыԥхьаӡаратә методқәа хадырҭәаауан, ишьақәырӷәӷәахо иалагеит 1970 ашықәсқәа раахыс<ref name="giddens-satton2021-6870">Гидденс, Саттон, 2021, с. 68―70.</ref>.
Ахыԥхьаӡаратә методқәа иалдыршоит адыррақәа, ахыԥхьаӡарақәа, ма апроцентқәа роура адыррақәа рзеиԥш лкаазы; иаагозар, машәыршақәтәи акәымкәа аҵабыргра, алԥшаара аҳәаақәа ирҭагӡаны агәыԥқәа реиԥшымзаарақәа<ref name="giddens-satton2021-54" />. Аҭҵаара аметодқәа еихшоуп ахықәкқәеи астратегиақәеи инарықәыршәаны: ашәагақәа рвалидра (иушәар зылшо аишара ашәараҿы)<ref name="masionis2004-61">Масионис, 2004, с. 61.</ref>, азеиԥштәра, амзызрбага аарԥшра<ref name="schutt2012-57" />. Ахархәара рымоуп [[Дедуктивное умозаключение|адедуктивтәи]] [[Индуктивное умозаключение|аиндуктивтәи]] стратегиақәа, иара убас еиҳа иԥку ахцәажәаратә стратегиа; астратегиақәа еилаӡҩар алшоит, ахыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәа реиҳарак рахь иаҵанакуеит ахцәажәара аелементқәа, адедуктивтә стратегиа — аиндукциа<ref name="schutt2012-58">Schutt, 2012, p. 58.</ref>. Авалидтә шәага-загаан иалкаау апроцедурала еизгоу адыррақәа изхәаԥшу афеномен аҿы аҽеиҭак аемпирикатә статус аадырԥшуеит<ref name="schutt2012-57" />. Аҽеиҭак — ари зҵакы аҽаԥсахуа, аиҿырԥшра зылшо еилкаароуп, иаагозар, ахә, асоциалтә класс, ақәра, ахашәалахәқәа, ма ацәгьоурақәа рыҩаӡара<ref name="giddens2005-567">Гидденс, 2005, с. 567.</ref><ref name="masionis2004-5859">Масионис, 2004, с. 58—59.</ref>. Аилкаара инҭкааны иҳәаақәҵахоит (аконцептуализациа: ауаажәларра, аҭаацәа), анаҩс аиҭакрала аоперационализациа мҩаԥысуеит ― аҳәаақәҵа еилыргахоит иалкаау хҭыск иазкны ишәатәу закәу ала (ахашәалахәқәа рыҩаӡара, азанааҭ ахьӡ-аԥша, мамзаргьы ашколтә ҵара аура), аҽеиҭак аҵакы аҭахаанӡа<ref name="schutt2012-57" /><ref name="masionis2004-6061">Масионис, 2004, с. 60—61.</ref>. Ашәагақәа иалдыршоит ауаа, агәыԥқәа уҳәа рзы азеиԥштәрақәа рыҟаҵара.[[Корреляция|Акоррелиациа]] — аҽеиҭакрақәа (ахҭысқәа рцәаҳәақәа) инеиԥынкыланы реимадара<ref name="schutt2012-63">Schutt, 2012, p. 63.</ref>, урҭ реицыԥсахра<ref name="masionis2004-62">Масионис, 2004, с. 62.</ref><ref name="giddens2005-553">Гидденс, 2005, с. 553.</ref>. Ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа аҽыԥсахра цәырыргоит, зҽызыԥсахуа ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ирныруеит<ref name="masionis2004-61" /><ref name="giddens2005-553554-567">Гидденс, 2005, с. 553―554, 567.</ref>. Амзыз-хылҿиаатәи еимадара иаҵанакуеит ҭагылазаашьак, ма хҭыск (аҽеиҭакрақәа) даҽа ҭагылазаашьак цәырнагоит ҳәа. Уи иазԥхьагәанаҭоит аҭагылазаашьақәа жәпакы: акоррелиациа, ихьыԥшу иаԥхьанеиуа ихьыԥшым аҽеиҭак, ахԥатәи акоррелиациазы адыррақәа рыҟамзаара<ref name="giddens2005-552-567">Гидденс, 2005, с. 552, 567.</ref><ref name="masionis2004-6164">Масионис, 2004, с. 61—64.</ref><ref name="schutt2012-67">Schutt, 2012, p. 67.</ref>. Иаагозар, аԥышәара аҽазыҟаҵара ахәшьара бзиақәа ахылҿиаауеит<ref name="masionis2004-61" />.
[[Файл:Самоубийство (Дюркгейм, 1912), Диаграмма 1-1.png|thumb|250px|Диуркгеим иусумҭа аҟынтәи Франциа аҽшьрақәа рстатистика]]
Амц коррелиациа — еижьагоуп, аҽеиҭакрақәа рыбжьара аидҳәалара шаргамоугьы<ref name="masionis2004-62" />; Диуркгеим ибеит аҽшьрақәа рхыԥхьаӡареи ашықәс аамҭеи ркоррелиациа<ref name="giddens2005-553" />. Имцу акоррелиациа аҿырԥштәы — аҿар рыбжьара азинеилагарақәа, аиҳарак иахьымҩаԥысуа ижәпоу аиланхарҭақәа рҿы ауп, аха ауаарацәара (ихьыԥшым аҽеиҭак) ацәгьоурақәа ирыхҟьом, имцу коррелиациоуп; уи зыхҟьо аӷарра ауп<ref name="masionis2004-62" />. Амц коррелиациеи амзызрбагеи раарԥшразы ҽеиҭакрақәак ԥсахрада иааныжьны егьырҭ рнырра иахәаԥштәуп (аҽеиҭакрақәа рхылаԥшра апроцедура<ref name="giddens2005-554-567">Гидденс, 2005, с. 554, 567.</ref><ref name="masionis2004-62" />). Аҿар рыцәгьоурақәа рҿырԥштәаҿы ахашәалахәқәа рыҩаӡара аҽеиҭак ахылаԥшра акоррелиациа ықәнагоит, избанзар аҭҵаарақәа раан излеилкаахаз ала, аҽеиҭакрақәа рыҩбагьы — ацәгьоуреи ауааԥсыра рыжәпареи — аӷарра иадҳәалоуп<ref name="masionis2004-63">Масионис, 2004, с. 63.</ref>. Иарбан коррелиациазаалак (иаагозар, ауаҩытәыҩсатә рҿиараҿы) амзыз рацәа рыла аилыркаара аҭазар ҟалоит<ref name="masionis2004-64">Масионис, 2004, с. 64.</ref>, акоррелиациақәа жәпакы, заарԥшра уадаҩу амзызтә еимадарақәа рымаӡам. Аҵарауаа абжьааԥны уаанӡатәи аусумҭақәа ирықәныҟәоит, аха амзызқәа зегьы ҳасаб рызууп ҳәа ахәдықәҵарақәа ыҟаӡам, еснагь агәыҩбара аанхоит<ref name="giddens2005-553554">Гидденс, 2005, с. 553—554.</ref><ref name="masionis2004-64" />. Иаагозар, аҵара бзиа ахашәалахәы ду ахылҿиаар алшоит, аха мзызс иамазар ҟалоит аҭаацәа иреиҳаӡоу рҵарагьы — усҟан иреиҳаӡоу ахатәы аҵара ҵакы амаӡам<ref name="schutt2012-58" /><ref name="giddens2005-553" />. Ауаҩытәыҩсатә усқәа шыҟалаша узҳәом; урҭ еиуеиԥшым ауаа ркатегориақәа ирхыԥхьаӡалазар алшоит<ref name="masionis2004-65" />. Иалкаау амзызтә еимадара аҭагылазаашьа инагӡаны аиҭаҳәара залшом<ref name="schutt2012-67" />.
Азҵаарақәа шьақәгылоуп анкета-зҵаарақәа рыла, еиҳа идуу аизакыра алԥшаара [[Метод анкетирования|анкетаҟаҵара]] апроцедурала<ref name="giddens2005-567" />. Анкетаҟаҵара аҵарауаа рхаҭақәа имҩаԥыргоит, мамзаргьы (аелектронтә) ԥошьҭала ирышьҭуеит. Изазҵаауа ауаа ргәыԥ — аизакыра — акыр нызқь инаӡоит. Иарку ахкы змоу азҵаарақәа реизга иазԥхьагәанаҭоит аҭакқәа реизга маҷ (ааи, мап, исыздыруам), иаарту азҵаарақәа рыхкы аҭак азԥхьагәанаҭоит ареспондент ииҳәо алкааҟаҵараҿы, астандартркра ҟамҵакәа, иаҵанакыр алшоит иаԥыло азҵаарақәа<ref name="giddens2005-556">Гидденс, 2005, с. 556.</ref>. Аԥышәаратә гәаҭарақәа апроблемақәа ралкаара, азҵаарақәа ииашаны рышьақәыргылара иацхраауеит<ref name="giddens2005-557">Гидденс, 2005, с. 557.</ref>, шьаҭанкыла азҵаара ахаҭа шырымԥсахуагьы. Акогнитивтә интервиу ареспондентцәа иацырҵо аҵакқәа азгәанаҭоит, еилнаргоит<ref name="schutt2012-6061">Schutt, 2012, pp. 60—61.</ref>. Азҵаарақәа мҩаԥысуеит алԥшаара ашьаҭала ― азеиԥш хыԥхьаӡара (аизакыра хада) аҟынтәи ахәҭа маҷ имариоу аҟалашьатә шьаҭала. Азеиԥштәра алыршаразы алԥшаара машәыршақәзароуп, арбагатә ҟазшьа амазароуп<ref name="giddens2005-557" /><ref name="schutt2012-64">Schutt, 2012, p. 64.</ref>. Азҵаарақәа рметод акритика азыруеит хыхь-хыхьла азнеиреи иахьԥсабаратәыми рзы, адыррақәа ахьхаҭәаам азы, избанзар ауаа еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны иалахәӡам, иара убас аҭакқәа реиҳарак ахьмаҷу азы. Ауаа ргәаанагарақәаҵәҟьа шырҳәо агәрамгара ацуп<ref name="giddens2005-558-561">Гидденс, 2005, с. 558, 561.</ref>. Абжьаӡаратә зҵаараҿы аҭак ҟарҵоит 30% иреиҳамкәа ареспондентцәа<ref name="schutt2012-6465">Schutt, 2012, pp. 64—65.</ref>. Машәырла алԥшаара бжамҽамхар алшоит; астатистикатә лкаақәа ииашамкәа еилыргахар, ма ахархәара роур ҟалоит, урҭ аизакыра анҭыҵ азеиԥштәра ахархәара рымаӡам, аха лассы-лассы иҟаҵахоит<ref name="schutt2012-5758-64">Schutt, 2012, pp. 57―58, 64.</ref>.
Ахцәажәаратә статистика иалнаршоит, иаагозар, ауаажәларраҿы аусуцәа рыкласс ахәҭа, қьырала аусура знапы алаку аҳәса рпроцент, [[Глобальное потепление|аглобалтә ԥхарра]] аҵабыргхаҭа иақәшаҳаҭу рхыԥхьаӡара уҳәа астатистикатә методқәа рҟынтәи еиҳарак ахархәара рымоуп агәҭантәи атенденциа ауснагӡатәқәеи акоррелиациа акоеффициентқәеи — еиуеиԥшым аҽеиҭакрақәа реимадара аҩаӡара<ref name="giddens-satton2021-54" />. Абжьаратә хышәаҵышәа ԥхьаӡоуп абжьаратә рифметикатә ҳәа, модак, [[Медиана (статистика)|медианак]] аҳасабала, [[Среднеквадратическое отклонение|астандартә хьаҵра]] ҳасаб азыруеит<ref name="masionis2004-59">Масионис, 2004, с. 59.</ref><ref name="giddens2005-562563">Гидденс, 2005, с. 562―563.</ref>. Аметодқәа рахь иаҵанакуеит адискриминанттә анализ, афактортә анализ, ашәагаарацәатә масштабркра, акластертә анализ. 1960-70-тәи ашықәсқәа рзы «апозитивизм азы аимак» аҳәаақәа ирҭагӡаны социологцәақәак рҽазыршәон астатистикатә дыррақәеи амзызрбагеи реидҳәалара<ref name="giddens-satton2021-54" />, азакәанқәа рылгара, адедуктивтә еимадарақәа рышьақәыргылара<ref name="schutt2012-61">Schutt, 2012, p. 61.</ref>{{#tag:ref|А, Б, Б, С рыбжьара аизыҟазаашьақәа А, С рыбжьара аизыҟазаашьа ӷәӷәа ҟарҵоит, Д аҟазаареи уи А азыҟазаашьеи разԥхьагәаҭара алдыршоит ҳәа аидеиа мцхеит<ref name="turner2012-13">Turner, 2012, p. 13.</ref>|group=К}}. Мертон атеориа дара-дара рыла еибаркыз ашьақәырӷәӷәарақәа реизак акәны иԥхьаӡон, азеиԥштәрақәа еиҳа рыҩаӡара шыҳаракыз шьақәирӷәӷәон, аха астатистикатә коррелиациақәа рҟынтәи уи ахь аиасра аарԥшра залмыршахеит<ref name="turner2012-1213-21">Turner, 2012, pp. 12―13, 21.</ref>.
Асоциологиаҿы [[эксперимент|аекспериментқәа]] рхархәара аҵакыра маҷуп, избанзар ауаа алабораториатә ҭагылазаашьаҿы рхымҩаԥгашьа рыԥсахуеит (Готорн аеффект), зны-зынла ари аметод ишазхьаԥшуагьы. Еицырдыруа Ф.[[Зимбардо, Филип|Зимбардо]] иексперимент аҿы амцбахҭа аԥҵан, уаҟа алахәылацәа-астудентцәа аҷаԥшьаҩцәеи абаандаҩцәеи рфункциақәа нарыгӡон: аҵарауаа акразҵазкуа аиҭакрақәа ласӡаны ишыҟалаз азгәарҭеит, иагьыҟарҵеит алкаа, ахатә ҟазшьақәа ракәымкәа, абахҭаҿы иҟоу аҭагылазаашьақәа ахымҩаԥгара ишаныԥшуа<ref name="giddens2005-558">Гидденс, 2005, с. 558.</ref><ref name="masionis2004-7273">Масионис, 2004, с. 72—73.</ref>.
[[Файл:Students in the Sociology Study Rooms, 1951 (4108988842).jpg|thumb|слева|250px|Британиатәи астудентцәа социологцәа, 1950-тәи ашықәсқәа]]
Зхаҭабзиара ҳараку аметодқәа рахь иаҵанакуеит [[Фокус-группа|афокус-гәыԥқәа]], [[Этнография|аетнографиатә]], иалагалоу, хаҭалатәи ахылаԥшра, ибжатоу, еиҿкаам азҵаарақәа, абиографиатә ҭҵаара (иара аҵарауаҩ ибиографиагьы налаҵаны), ҿаԥыцлатәи аҭоурыхқәеи аԥсҭазаара аҭоурыхқәеи<ref name="giddens-satton2021-70">Гидденс, Саттон, 2021, с. 70.</ref>, аҳәамҭақәа ранализ, атеориа лаҟәы<ref name="giddens-satton2021-55">Гидденс, Саттон, 2021, с. 55.</ref>. Арҭ аметодқәа иалдыршоит ауаа асоциалтә ԥсҭазаара шырныруа, ишрыдыркыло аилкаара. Зхаҭабзиара ҳараку аметодқәа ахархәара рымоуп ҩныда-гәарада аҟазаара, аҩнтәи ақәымчра, ахәыҷтәы гәҭыхақәа уҳәа рыҭҵаараҿы. Ас еиԥш аметодқәа Ԥыжәарас ирымоу ихьарҳәу аимадара ауп, аинтервиу зырҭо аҭҵаара иалацәажәоит, аҵарауаа рыхцәажәарақәа еилыркаауеит, ариашарақәа аларгалоит<ref name="giddens-satton2021-55" />. Адәынтәи аҭҵаараҿы аҵарауаҩ мызла, ма шықәсыла иҭиҵаауа агәыԥ, ма аилазаара гәеиҭоит. Асоциолог аилазаара алахәылацәеи иареи агәреибагаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьеиҵоит, есҽнытәи аԥсҭазаара далахәуп, аинтервиу игоит. Алаԥш «ҩныҵҟала» иалнаршоит асоциалтә ԥсҭазаара аусхк хәыҷқәа инарҵауланы рылалара, аха ари аҩыза аҭҵаара ԥкуп, азеиԥштәра алнаршом, иҭырҵаауа ауаа рганахьала агәрагара аҭахуп, абжьаӡара амаӡам<ref name="masionis2004-7980">Масионис, 2004, с. 79―80.</ref><ref name="giddens2005-555556-561-567">Гидденс, 2005, с. 555―556, 561, 567.</ref>. Атеориа лаҟә адедуктивтә метод аанарҳәуеит: адыррақәа реизгара (аинтервиу аҭаҩра) атеориақәеи аилкаарақәеи рышьақәыргылара иаԥхьанеиуеит<ref name="giddens-satton2021-55" />.
Ахаҭабзиаратәи ахыԥхьаӡаратәи ҭҵаарақәа рыдгылаҩцәа иналаршә-ҩаларшәны акритика рзыруеит, аха аҵарауаа реиҳараҩык еилаԥсоу аметодқәа ирыдҵаалоит, аԥыжәара иалкаау аҭагылазаашьа иадҳәалоуп<ref name="giddens-satton2021-57">Гидденс, Саттон, 2021, с. 57.</ref>. Ахыԥхьаӡаратә методқәа XX ашәышықәса актәи азбжазы аасҭа еиҵоу ароль нарыгӡоит амзызрбага ашьақәыргылареи, иҭырҵаауа аобиектқәа реижәлантәымреи уҳәа рпроблемақәа ирыхҟьаны. Ашәага-зага азеиԥш проблема асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҷыдарақәа роуп<ref name="schutt2012-69">Schutt, 2012, p. 69.</ref>, избанзар иушәо аобиектқәа еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥш, акаҿгьы еиԥшым. Аҽеиҭак иушәо феноменӡам, ишиашоу ахылаԥшра аднакылом<ref name="schutt2012-5960">Schutt, 2012, pp. 59―60.</ref>. Иҳәоуп ашәарақәа, ахыԥхьаӡаратә методқәа рацәак аларҵәара шрымам, арыцхәқәеи астатистикеи ирыцәшәо, асоциологиа гуманитартә маҭәаруп ҳәа изыԥхьаӡо, ҿыц иалаго аҵарауаа рыҩныҵҟа ҳәа<ref name="giddens-satton2021-56">Гидденс, Саттон, 2021, с. 56.</ref>. Ахаҭабзиаратәи ахыԥхьаӡаратәи ҭҵаарақәа хәыҷы-хәыҷла еизааигәахоит: азҵаарақәа апозициақәеи агәаанагарақәеи еилдыргоит, зхаҭабзиара ҳараку аҭҵаарақәа рҿы ахархәара рымоуп [[Пакет прикладных программ|апрограмматә пакетқәа]] (иаҳҳәап, [[SPSS]]) адырра рацәа аус рыдуларазы; хыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәак рхы иадырхәоит ибжатоу аинтервиуқәа<ref name="giddens-satton2021-56" /><ref name="schutt2012-57" />.
== Асоциалтә ԥсахрақәеи иахьатәи ауаажәларреи ==
=== Ауаатәыҩсатә еилазаарақәа рыҿиара ===
Ауаатәыҩса рҭоурых аҿы еиҳа ирылаҵәаны иҟан ашәарыцаҩцәа-аизгаҩцәа реилазаарақәа; 20 нызқь шықәса раҟара раԥхьа ауаа арахә рааӡареи адгьылқәаарыхреи иалагеит, ԥыҭрак ашьҭахь ицәырҵит арахәааӡаратәи ақыҭанхамҩатәи (адгьылқәаарыхратә) еилазаарақәа<ref name="giddens2005-4144">Гидденс, 2005, с. 41—44.</ref>. Зқьышықәсақәак раԥхьаҟа, аҿиара иалагеит ақалақь дуқәа ахьцәырҵыз раԥхьатәи ацивилизациақәа, аҩыра рхы иахьадырхәоз, аҭҵаарадыррақәеи аҟазареи ахьеизҳауаз; арҭ ацивилизациақәа рӷьырак [[империя|аимпериақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, избанзар урҭ ампыҵахаларақәа рыла рыҽдырҭбаауан. Аиндустриа иатәымыз, мамзаргьы [[Традиционное общество|атрадициатә еилазаарақәа]] XIX ашәышықәсанӡа иҟан, анаҩс [[Индустриализация|аиндустриализациа]] иалаӡит<ref name="giddens2005-4244">Гидденс, 2005, с. 42—44.</ref>.
Ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа рыҿиара аимак-аиҿак иамаҭәаруп<ref name="scott-et-al2006-107">Scott et al., 2006, p. 107.</ref>. Аҿиара аидеиа иазԥхьагәанаҭон аҵыхәтәантәи ахықәкы (Конт иҵоуроу иуаажәларра, мамзаргьы Маркс икоммунизм), апроцесс аҩныҵҟатәи хьыԥшызаара, еиуеиԥшым аетапқәа, иара убас [[прогресс|апрогресс]] аиӷьтәрақәеи, ахақәиҭтәреи, мамзаргьы ахаланагӡареи рымҩала ҵысрак аҳасабала ахшыҩрҵаратә дунеихәаԥшышьақәа<ref name="scott-et-al2006-22">Scott et al., 2006, p. 22.</ref>. Ауаажәларра рыҿиара анырра анаҭоит иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара, аполитикатә еиҿкаара, акультуратә аспектқәа<ref name="giddens2005-4849">Гидденс, 2005, с. 48—49.</ref>. Раԥхьатәи ацивилизациақәа цәырҵуан ибарақьаҭу арегионқәа рҿы, аԥхьаҟа еиҳа аҵакы аиуеит аполитикатә еиҿкаара ахкы, аполитикатәи аекономикатәи шьақәгылашьақәа ишиашоу реимадара шыҟамгьы. Акультуратә факторқәа иреиуоуп адинхаҵара, акоммуникациа асистемақәа, ауаажәларра рҭоурых аҿы ахаҭара иааннакыло аҭыԥ. Гидденс ишазгәеиҭо ала, асоциалтә еиҭакрақәа ршәага-зага хада асоциалтә институтқәа рҿы аиԥшымзаарақәа роуп<ref name="giddens2005-4850">Гидденс, 2005, с. 48―50.</ref>. Маркс аҭоурых аматериалисттә еилкаара дықәныҟәон: асоциалтә ҽыԥсахрақәа ҳәаақәырҵон аарыхра, аекономика аҿиара, аҵакдуқәа ма агәаанагарақәа ракәымкәа. Ауаатәыҩса рҭоурых аклассқәа рықәԥареи аарыхшьа еишьҭаргыланы аԥсахреи рҭоурых акәын<ref name="giddens2005-26" />. Вебер, аекономикатә детерминизм данаҿагылоз, аԥхьа иргылеит адинхаҵаратә идеиақәа<ref name="ritzer-stepnisky2014-27">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 27.</ref>. Ауаажәларра рыҿиара лассы-лассы еилкаан аилазааратәи афункционалтәи еихшара аизҳара аҳасабала, имариоу аҟынтәи иуадаҩу ахь<ref name="scott-et-al2006-22" />, еижәлантәу аҟынтәи агетерогентә ахь аеволиуциа аҳасабала<ref name="martuccelli1999-29">Martuccelli, 1999, p. 29.</ref>. Аструктурализм мап ацәнакуан асоциалтә еиҭакрақәеи аҿиареи рсоциологиатә теориақәа, аҭоурыхтә еилкаарақәа идеологиатә конструкциақәоуп ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="bottomore2006-649" />. Иахьатәи асоциологиа, адетерминизми афатализми мап рыцәкуа, асоциалтә ҽыԥсахрақәа рҿы ауаҩытәыҩсатә усқәа рроль азгәанаҭоит<ref name="scott-et-al2006-23">Scott et al., 2006, p. 23.</ref>.
[[Файл:Ford assembly line - 1913 (restored).jpg|thumb|250px|Генри [[Форд, Генри|Форд]] ицәаҳәа ([[1913|1913 шықәсатәи]] апатреҭ)]]
[[Эпоха модерна|Амодерн]], мамзаргьы иахьатәи аамҭа аепоха, Гидденси Ф.Саттони изларҳәо ала, XVIII ашәышықәса аҽеиҩшамҭа инаркны 1980-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭанӡа иаҵанакуеит<ref name="giddens-satton2021-24">Гидденс, Саттон, 2021, с. 24.</ref>, иаднакылоит арадикалтә економикатә, аполитикатә, акультуратә ҽыԥсахрақәа<ref name="giddens2005-48-5152">Гидденс, 2005, с. 48, 51―52.</ref>: арационализациа, [[Секуляризация (социология)|асекулиаризациа]], адемократизациа, аиндустриализациа, акапитализм ацәырҵра, аурбанизациеи [[Урбанизация|аурбанизми]], аемансипациа, аиндивидуализациа, аҭҵаарадырра ашьҭыҵра<ref name="giddens-satton2021-2428">Гидденс, Саттон, 2021, с. 24―28.</ref><ref name="scott-et-al2006-107108">Scott et al., 2006, pp. 107―108.</ref>. Асоциологцәа рыбжьара арҭ аиҭакрақәеи еиуеиԥшым афакторқәа рҵаки реилыркааразы ақәшаҳаҭра ыҟаӡам<ref name="giddens-satton2021-26">Гидденс, Саттон, 2021, с. 26.</ref>. Аклассикцәа инаҵшьны иазгәарҭон атрадициатә еилазаареи дареи реиԥҟьара: [[Механическая солидарность|амеханикатә]] аҟынтәи [[Органическая солидарность|аорганикатә еидгыларахь]] аиасра (Диуркгеим), [[феодализм|афеодализм]] аҟынтәи акапитализм ахь (Маркс), арационализациа апроцесс (Вебер<ref name="scott-et-al2006-107" />). [[Промышленная революция в Великобритании|Англиа]] ааглыхратә револиуциа XVIII ашәышықәса анҵәамҭеи XIX ашәышықәса алагамҭеи рзы, анаҩс — Европеи Аҩадатәи Америкеи егьырҭ атәылақәа рҿы ауаҩытәыҩсатәи аԥстәқәеи рџьабаа машьынала иаԥсахит «зыԥсы ҭам» аенергиа ахыҵхырҭақәа (афымцалашара, ахылҩа-ԥсылҩа уҳәа уб.иҵ.) рхархәарала, ауаа рыԥсҭазаашьа шьаҭанкыла иаԥсахит, амассатә тауартә ҭыжьра алнаршеит. XIX ашәышықәсазы аурбанизациа ӷәӷәа амҩаԥгараан, ауаа ақыҭақәа рҟынтәи ақалақьқәа рахь ииасуан анаплак дуқәа рҿы аусуразы<ref name="giddens-satton2021-7880">Гидденс, Саттон, 2021, с. 78―80.</ref><ref name="giddens2005-44">Гидденс, 2005, с. 44.</ref>, [[Научно-технический прогресс|атехнологиатә прогресси]] аԥсабаратә ресурсқәа рхархәареи рышьаҭала ицәырҵит [[индустриальное общество|аиндустриатә еилазаара]]<ref name="giddens-satton2021-7879">Гидденс, Саттон, 2021, с. 78―79.</ref>.
=== Арационализациеи адифференциациеи ===
Вебер ила, «адунеи аҿыхраан» ― арационализациа амҩаԥгараан ― атрадициатә уаажәларра ридеиақәеи рхаҵарақәеи аметодикатә ԥҟарақәеи аформалтә хәыцреи аҭыԥ рырҭоит. Аформалтә рационалра аиндивид (актор) ихархәагақәеи ихықәкқәеи рхырхарҭа аҽаманадон{{#tag:ref|Вебер иаликаауан апрактикатә (апрагматика), атеориатә (ареалра азхәыцра), асубстанционалтә (аус азы ҵакы змоу реизга), аформалтә (аекономикатә ҳасаб) хшыҩркрақәа.<ref name="giddens-satton2021-3940">Гидденс, Саттон, 2021, с. 39―40.</ref>|group=К}}. Арационализациа иаҵанакуан аҭҵаарадырреи, атехникеи, абиурократиеи рыҿиара. Вебер еиҳа-еиҳа асоциалтә усхкқәеи аинститутқәеи ррационализациа, зда иахьатәи ауаажәларра реилкаашьа змам, дунеи-ҭоурыхтә процессны иԥхьаӡон, аха апрогресс иадиҳәаломызт, «аихатә хац» алшара ҟаҵо: аусқәа реиҭаҳәареи иҟалаша адырреи ахатәреи, ахақәиҭреи, аҵаки рцәыӡрахь унанагоит. Вебер иидеиақәа асоциологцәа аӡәырҩы идырҿион, ихәшьарақәа изныкымкәа ишеимаркхьазгьы<ref name="ritzer-stepnisky2014-2829">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 28―29.</ref><ref name="giddens-satton2021-25-3842">Гидденс, Саттон, 2021, с. 25, 38―42.</ref><ref name="shtompka2005-56-63">Штомпка, 2005, с. 56, 63.</ref><ref name="martuccelli1999-187189">Martuccelli, 1999, pp. 187―189.</ref><ref name="giddens2005-2829">Гидденс, 2005, с. 28―29.</ref>. Арационализациа адунеи ахгәаҭареи анапхгараҭареи реизырҳара, «ацивилизациа апроцесс» арҭбаара (Елиас) аҳасабала иахәаԥшуан; ауаҩы зегьы рыла ихылаԥшреи иеизышәареи, ахаҿыдатә обиективра аҳра ауреи рганахь аиҭаҵра аҳасабала (Г. [[Маркузе, Герберт|Маркузе]]<ref name="martuccelli1999-189191">Martuccelli, 1999, pp. 189―191.</ref>). Ҳабермас арационализациа иҽеим ахҟьаԥҟьақәа (аҵакы ацәыӡра) азхаҵаны арационалтә коммуникациаҿы ибон аемансипациазы алшарақәа (адемократиа шьаҭас иамоу аргументациала аиҿцәажәараҿы азааибагара аиура<ref name="martuccelli1999-190191-331336-351">Martuccelli, 1999, pp. 190―191, 331―336, 351.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-293294">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 293―294.</ref>). Фуко акритика азиуан асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҿы арационалра аҽырҭбаара, уи амчра атехникақәа реизҳареи асубиект ашьақәыргылареи («асубиективациа») ирыдиҳәалон<ref name="martuccelli1999-190191-289293">Martuccelli, 1999, pp. 190―191, 289―293.</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь агәыҩбара рыман аҳатә хкы змоу аиҿкаарақәа рҿы аформалтә рационалра шыҟоу еиԥш, аҿыхра аидеиагьы, избанзар адин XXI ашәышықәса алагамҭазы аиҭарҿиара ахнагон<ref name="giddens-satton2021-4142">Гидденс, Саттон, 2021, с. 41―42.</ref>.
Иахьатәи аилазаарақәа шьаҭас ирымоуп аџьа аихшара, азанааҭқәеи азанааҭҷыдақәеи рхыԥхьаӡара аизҳара. Диуркгеим аџьа аихшара аларҵәара ― аханатә аарыхраҿы ахыдҵақәеи аҽазыҟаҵарақәеи реихшара ― аидгылара ахкы ҿыц ахь аиасра, аколлективизм аҟынтәи атрадициатә ԥсҭазааратә формақәа реихшамреи афункционалтә еихшареи арольқәа рзанааҭҷыдареи, ахатәы автономтә ԥҟарақәа рышьаҭала еиуеиԥшым аусхкқәа ралкаара,
аиндивидуализм ахь аиасра иадиҳәалеит. Диуркгеим итәала, [[индивидуализм|аиндивидуализм]] коллективтә ҵакдураны иҟалоит, аекономикатә еихьыԥшра арҭбаара ашьаҭалагьы, асоциалтә еидҵара ахкы ҿыц аԥҵахоит<ref name="giddens-satton2021-137141">Гидденс, Саттон, 2021, с. 137―141.</ref><ref name="scott-et-al2006-5962">Scott et al., 2006, pp. 59―62.</ref><ref name="martuccelli1999-2931">Martuccelli, 1999, pp. 29―31.</ref>. Аихшара апроцесс аџьа, асоциалтә гәыԥқәа, акоммуникациақәа рыкаҭақәа, анормақәа, арольқәеи астатусқәеи, астратификациа уҳәа уб.иҵ. ирылакьысуеит. Диуркгеим асоциалтә еихшареи аидҵареи реимадара апроблема ықәиргылеит<ref name="martuccelli1999-29" />: азеиԥш ҵакқәа рахь ишԥанеитәу? автономтә хырхарҭақәа рыбжьара акоммуникациеи аиҭныԥсахлареи шԥеиқәыршәатәу? Уи иҭак функционалисттә ҭакын, аџьа аихшара аидкылара алнаршон<ref name="martuccelli1999-2931" />. Парсонс асоциалтә еилаҵәара абсолиуттә цәаҩашәатә критериа ахкахь ииаигеит, ари аҳасабтә иацгылон аихшара. Бурдие еиуеиԥшым асоциалтә усхкқәа реиҩдыраара аиндивидцәа адаптациа рзура ауадаҩрақәа ирыдиҳәалон, иахьатәи ауаажәларра рыгәҭа аимак-аиҿак рацәа емпирикала иҭиҵааит<ref name="martuccelli1999-3233">Martuccelli, 1999, pp. 32―33.</ref>. Асоциалтә системеиҵа автономиала аихшара аидеиа аҳәаа аҟынӡа инагоуп Луман иҟны: иахьатәи ауаажәларра цәаҩашәалатәи аԥҟарақәа рыла реидкылара ахьзалымшо аҟнытә, амашәыршақә азы мацара аҭыԥ ааннажьуеит<ref name="martuccelli1999-3334">Martuccelli, 1999, pp. 33―34.</ref>.
=== Акапитализм ===
[[Файл:Die protestantische Ethik und der 'Geist' des Kapitalismus original cover.jpg|thumb|225px|М. Вебер «[[Протестантская этика и дух капитализма|Апротестанттә етикеи акапитализм]] адоуҳаи»]]
Мраҭашәара ицәырҵыз, аџьармыкьатә еиҭныԥсахлареи ахашәала аҭыжьреи шьаҭас измоу аекономикатә система лассы-лассы акапитализм ҳәа иашьҭоуп. Акапитализм атауартә ҭыжьра аларҵәара, аекономикатә еизыҟазаашьақәа рыҟәрышьтәра, аекономика асоциалтә ԥсҭазаара егьырҭ ахырхарҭақәа рахь аҽырҭбаарала иҳәаақәҵоуп. Акапитализм аелементқәа уаанӡагьы ишыҟазгьы (иаагозар, ахәаахәҭраҿы), акапиталисттә еизыҟазаашьақәа рышьақәгылара XVI—XVII ашәышықәсақәа рахь иадыркылоит<ref name="scott-et-al2006-16">Scott et al., 2006, p. 16.</ref>. Асоциологцәа акапитализм азы гәаанагарак рымаӡам, еиҳа анырра змоу знеишьаны иаанхоит акапитали (иарбанзаалак актив) қьырала аџьеи алзкаауаз Маркс итеориа, раԥхьатәи аизгара ароль, анаҩс аусура, аиҟарамра, аарыхра ахархәагақәа змоу аҳра зуа акласси ([[Буржуазия|абуржуазиеи]]) [[пролетариат|апролетариати]] рыбжьара ишиашоу аимак азгәаҭо<ref name="scott-et-al2006-1617">Scott et al., 2006, pp. 16―17.</ref><ref name="giddens-satton2021-117121">Гидденс, Саттон, 2021, с. 117―121.</ref>. Акапиталисттә ҭыжьра иахылҿиаауеит ацәыхаратәра ― аусуҩы аџьа апроцесс, аџьа аалыҵ, дара-дара, ахатәы «шьҭратә ҵакы» (аџьа ауаҩы ихаҭаратә ҟазшьоуп); ауаҩы амчыдареи аҟәыҭхареи иныруеит<ref name="giddens-satton2021-9295">Гидденс, Саттон, 2021, с. 92―95.</ref><ref name="scott-et-al2006-79">Scott et al., 2006, pp. 7―9.</ref>. Маркс изы абуржуазиатә еилазаара акоммунизм ааиаанӡа ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа рыҿиара хнаркәшон; иара аџьажәлар рреволиуциа зегьы рҭахрақәа назыгӡо еиҳа ауаҩра злоу аарыхра асистема ашьаҭа акуеит ҳәа иԥхьаӡон. Вебер альтернативтә знеишьаҿы, акапитализм ахылҵшьҭра апротестантизм адинхаҵаратә етика аҽаманадон, ахашәала аҽазышәара ― аскетизми алеишәеи; акапитализм «еиҳа имаҷу цәгьароуп» ҳәа иахәаԥшуан<ref name="scott-et-al2006-1617-89">Scott et al., 2006, pp. 16―17, 89.</ref><ref name="giddens-satton2021-117121" /><ref name="masionis2004-155">Масионис, 2004, с. 155.</ref>. Асоциологцәа реиҳараҩык ргәы иаанагоит Маркс акапитализм адаптивра иаҭәеимшьеит, ареволиуциеи акапитализм аилабгареи рзы иазԥхьагәаҭара намӡеит ҳәа; убри инамаданы Р. Дарендорф (1959) иазгәеиҭеит абуржуазиа акласс аԥсаҟьара, аԥсҭазаара аҩаӡара ашьҭыхра, аусуратә еиҿкаарақәа рхыԥхьаӡареи рнырреи реизҳара, азинтә хьчара арҭбаара. Асоциологцәа гәыԥҩык иазырыԥхьаӡоит Маркс ианализ актуалра ааннакылоит ҳәа<ref name="giddens-satton2021-117121" /><ref name="masionis2004-354355">Масионис, 2004, с. 354―355.</ref>. Акапитализм аҿиара иаҵанакуан XIX ашәышықәсазы аҭаацәаратә капитализм, анапхгараҭаратә капитализм, XX ашәышықәсазы зегьы рыбзазара акапитализм; иахьатәи аинституционалтә капитализм шьаҭас иамоуп — акорпорациақәа рҿы акциақәа наҟ-ааҟ рымазаара. XXI ашәышықәса алагамҭазы акапитализм ыҟан адунеи атәылақәа реиҳарак рҿы<ref name="giddens-satton2021-117121" />. Акапитализм иазку иахьатәи аимак-аиҿакқәа азгәаҭоуп еиҿагылоу ҩ-знеишьак, Ф.Хаеки К. [[Поланьи, Карл|Полании]] рныррала, урҭ ицәырыргон аџьармыкьатә (зхы иақәиҭу аџьармыкьа аидеиа), асоциалтә либерализм (Полани ҩынтәны аҵысреи асоциалтә ԥсҭазаараҿы аекономика аԥашәыркреи ирызку итезисқәа<ref name="antonio2012-569575">Antonio, 2012, pp. 569―575.</ref>).
=== Амодернизациа, амодернизм, апостмодернизм ===
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ишьақәгылеит амодерн аинститутқәа<ref name="martuccelli1999-2223">Martuccelli, 1999, pp. 22―23.</ref>: аекономика активла зҽалазгало еизаку аҳәынҭқаррақәа, амонополиа зызуу аџьармыкьақәа, аарыхратәи афинанстәи наплак дуқәа, амассатә ҭыжьра, ахархәара, асоциалтә ҵысрақәа, акоммуникациақәа, акультура<ref name="scott-et-al2006-111">Scott et al., 2006, p. 111.</ref>. Амодерн тәылақәак рҿы амал даараӡа аизҳареи асоциалтә ԥсҭазаара ахырхарҭақәа жәпакы рҿы аиҟарара дуи аныԥшуеит<ref name="giddens-satton2021-25">Гидденс, Саттон, 2021, с. 25.</ref>. Аҵарауаа аӡәырҩы амодерн ауаажәларра ирҟазшьоуп ҳәа ирыԥхьаӡон адинамизм{{#tag:ref|Зиммель, Чикаготәи ашкол, Гофман, А. Турен, Гидденс.|group=К}}, адунеи ахаҿсахьақәеи аиндивид изку агәаанагарақәеи иааиԥмырҟьаӡакәа рыԥсахрақәа, аҭыԥи аамҭеи рыдкылара; ақалақь ду аҿы аԥсҭазаара лассы-лассы иадҳәалоу аԥсҭазаара аритм арццакра; асубиект аиҟәшареи ауаҩытәыҩсатә ԥсҭазаара аҟәырҷахеи; агәаанагарақәеи нкылашьа змам аҭагылазаашьақәеи рырацәара<ref name="martuccelli1999-369372">Martuccelli, 1999, pp. 369―372.</ref>. XX ашәышықәса азбжазы иҿиоу атәылақәа рҿы инарҭбааны ирылаҵәеит аконсиумеризм ― аԥсҭазаашьа{{#tag:ref|Аконсиумеризм ахы ыҵнахит Ааглыхратә револиуциа аепоха аан, раԥхьа иреиҳаӡоу аклассқәеи аристократиеи (ашьахәра аџьармыкьа) азнархон. Заатәи асоциологиаҿы ахархәара еиҳарак ахәшьара ҽеимкәа иарҭон (Маркс итауартә фетишизм, Т. Веблен иаартны ихархәара, Диуркгеим иморалтә ԥсадахара ашәарҭара уб. иҵ.). XX ашәышықәса анҵәамҭазы иара лассы-лассы коммуникативтә цәырҵрак, ахаҿсахьақәеи асимволқәеи реизак аҳасабала иахәаԥшуан «ахархәаратә культура ҿыц» ахь аиасра аконтекст ала.<ref name="giddens-satton2021-122126">Гидденс, Саттон, 2021, с. 122―126.</ref><ref name="scott-et-al2006-3840">Scott et al., 2006, pp. 38―40.</ref>|group=К}}, уи аарԥшуп иааиԥмырҟьаӡакәа аахәарақәеи аматериалтә стандарт ҳаракқәеи рҽазышәараҿы, аекономикеи хаҭалатәи ахалаҿиареи рзы ихәарҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп. Аконсиумеризм алыршахеит акредитқәа рнеира иахҟьаны, 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны иазгәаҭоуп ауаажәларра аконсиумеризм ишахьыԥшу. Аконсиумеризм, аусура акәымкәа, еиҳа ахаҭара еиҿнакаауеит, алхра ахақәиҭра уныруеит, ахархәаратә тауарқәа рхархәараҿы акәымкәа, азыԥшреи, аԥшаареи, агәаҳәареи рҿы<ref name="giddens-satton2021-122126" /><ref name="scott-et-al2006-3840" />. Авторцәа гәыԥҩык иазгәарҭон «аарыхра апарадигма» аҟынтәи «ахархәара апарадигмахь» аиасра, амассатә ҭыжьра аҟынтәи еихышәшәо, еиҳа имаҷны истандартырку амодельқәа рахь ([[фордизм|афордизм]] инаркны [[постфордизм|апостфордизм]] ахь) аиасра, ари азнеишьа иамаркуан<ref name="giddens-satton2021-129-140">Гидденс, Саттон, 2021, с. 129, 140.</ref><ref name="giddens2005-341344-369-613">Гидденс, 2005, с. 341―344, 369, 613.</ref>.
[[Файл:Anthony_Giddes_at_the_Progressive_Governance_Converence%2C_Budapest%2C_Hungary%2C_2004_october.jpg|thumb|слева|[[Энтони Гидденс|Ентони Гидденс]]]]
1970-тәи ашықәсқәа рзы ицәырҵит аиндустриашьҭахьтәи ауаажәларра аконцепциа — мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы еиҳа-еиҳа ауаа амаҵзура ахкқәа ирҿуп — аҵарадырра, агәабзиарахьчара, афинансқәа рҿы, акомпиутертәи аинформациатәи технологиақәа рыҿиара, аемоциатә џьа ирымадоу. Иҟалап арҭ аиҭакрақәа ирыцҵацәазар, избанзар атехнологиақәа раԥҵара ааглыхратә ҭыжьра иадҳәалоуп<ref name="giddens-satton2021-7981">Гидденс, Саттон, 2021, с. 79―81.</ref><ref name="scott-et-al2006-90">Scott et al., 2006, p. 90.</ref>. Авторцәа рыхәҭак иазырыԥхьаӡоит, XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы (ма 1970 ашықәсқәа раахыс) амодерн ауаажәларра рҟынтәи апостмодерн ахь аиасра ҟалеит ҳәа<ref name="giddens-satton2021-33">Гидденс, Саттон, 2021, с. 33.</ref><ref name="scott-et-al2006-111" />, уи иаанарԥшуеит еиҳа аплиурализми аиуеиԥшымзаареи<ref name="giddens-satton2021-33" />, адырра азыҟашьеи: акультуратә ҽыԥсахрақәа иҵыршәааит арационализациа апроцесси амодерн аинститутқәеи<ref name="scott-et-al2006-111112-203">Scott et al., 2006, pp. 111―112, 203.</ref>, аҭҵаарадырра агәрагареи аҳаҭыр ақәҵареи<ref name="giddens-satton2021-27">Гидденс, Саттон, 2021, с. 27.</ref>. Егьырҭ аҟазшьақәа — амилаҭтә ҳәынҭқаррақәеи аекономикақәеи рырԥсыҽра, ашәарҭара, аилымкаара, аконсиумеризми еицырдыруа акультуреи есҽнытәи рқәылара уҳәа. Убарҭ аҟазшьарбагақәа амодернгьы иадырҳәалоит, убри аҟнытә аилкаарақәа еишьашәалоу акакәны ирыхәаԥшызар ҟалоит<ref name="scott-et-al2006-112-203">Scott et al., 2006, pp. 112, 203.</ref>, иаагозар<ref name="giddens-satton2021-37">Гидденс, Саттон, 2021, с. 37.</ref>, ихьшәоу амодерн, амодерн «инагӡам апроект» (Ҳабермас){{#tag:ref|Гидденс, Бауман, У. Бек.<ref name="ritzer-yagatich2012-103">Ritzer, Yagatich, 2012, p. 103.</ref>|group=К}}, «икаҭәо» иахьатәи аамҭа (Бауман), «хыԥхьаӡара рацәала амодернқәа» (Ш. [[Эйзенштадт, Шмуэль|Еизенштадт]]) уҳәа уб. иҵ. рҳәаа иҭагӡаны. Арефлексивтә модернизациа атеориа (Гидденс<ref name="ritzer-stepnisky2014-227">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 227.</ref>, У. [[Бек, Ульрих|Бек]]) иазгәанаҭоит иахьатәи асоциалтә ԥсҭазаара арефлексивра шамоу<ref name="giddens-satton2021-2728-6869">Гидденс, Саттон, 2021, с. 27―28, 68―69.</ref>: ауаа рхи рыԥсҭазаареи ирызхәыцыр акәхоит ахьчамзаара аҭагылазаашьақәа раан<ref name="giddens-satton2021-69" /><ref name="martuccelli1999-371">Martuccelli, 1999, p. 371.</ref>. У.Бек иҩуан аиндустриатә еилазаара акласстә конфликтқәа рҟынтәи «адунеитә шәарҭаратә еилазаарахь» аиасра атәы. Ауаажәларра иааиԥмырҟьаӡакәа аус рыцыруеит амодернизациа, аҭҵаарадырреи атехнологиақәеи рхархәара зцу ақәымчрақәеи ашәарҭарақәеи: аԥсабара аҟьашьра, аглобалтә ԥхарра, аиадертә бџьар аларҵәара. Есҽнытәи аԥсҭазаараҿы ашәарҭареи аилымкаареи зхылҿиаауа аамҭакьаҿлатәи уарла-шәарлатәи аусзкра, аҭаацәеи аҭаацәалазаареи рыӷәӷәамра уҳәа уб. иҵ. Гидденс амодерн аҷыдара аамҭа аҭыԥ аҟәыҭхара иадиҳәалоит<ref name="giddens-satton2021-96100">Гидденс, Саттон, 2021, с. 96―100.</ref>, анаҩстәи агәрагара шьаҭас измоу абстракттә системақәа рглобализациа асоциалтә еизыҟазаашьақәа рыла ― асимволтәи (аԥара), аексперттәқәеи<ref name="martuccelli1999-517519-522">Martuccelli, 1999, pp. 517―519, 522.</ref>. Б. [[Латур, Бруно|Латур]] мап ацәикуан атрадициатә еилазаареи, амодерни, апостмодерни реиԥшымзаарақәа<ref name="ritzer-stepnisky2014-659">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 659.</ref>.
=== Жәларбжьаратәи аиҟарамреи аглобализациеи ===
XX ашәышықәсазы атәылақәа еихыршон Актәи, Аҩбатәи, Ахԥатәи адунеи ҳәа: иҿиоу аиндустриатә ҳәынҭқаррақәа (Европа, Еиду америкатәи аштатқәа, Австралазиа, Иапониа), [[коммунистические государства|акоммунисттә ҳәынҭқаррақәа]] (СССР-и Мрагыларатәи Европеи), иҿиауа атәылақәа (Африка, Азиа, Аладатәи Америка).
Иҿиауа атәылақәа мраҭашәаратәи аилазаарақәа рполитикатә шьақәгылашьа иақәҭызхуа, рыҽрымадара иахҟьаны акыр ишьақәгылеит, дара рхатәы традициатә шьақәгылашьагьы еиланарбгеит<ref name="giddens2005-46">Гидденс, 2005, с. 46.</ref>. XX ашәышықәса азбжазы, ахақәиҭреи акоммунизм аларҵәара ашәарҭара аҭагылазаашьақәеи раан, иара аҩыза ацәаҳәатә модель змаз, [[теория модернизации|атеориа амодернизациа]] аԥыжәара аман (У. [[Ростоу, Уолт Уитмен|Ростоу]] уҳәа уб.и ҵ.): иҿырԥшыгаз «иҿиаз» атәылақәа ирыхьӡо, амилаҭтә ҳәынҭқаррақәа зегьы еиԥшу аетапқәа ирхысуан. «Иахьӡоз» атәылақәа ԥхьаҟатәи аизҳазыӷьаразы аинфраструктуреи, ааглыхра ҿыци, аԥхьагылара змаз атехнологиақәеи аинвестициақәа рыларгалар акәын ― ари амодель иақәшәон Аладатәи Кореиа, [[Сингапур|Сингапур]], ма [[Ҳонконг]] (аиндустриатә тәыла ҿыцқәа), аха Африка атәылақәа ракәымкәа. 1960-тәи ашықәсқәа рзы И. [[Валлерстайн, Иммануил|Валлерстаини]] А. Г. [[Франк, Андре Гундер|Франки]] (асистема-дунеии ихьыԥшу аҿиареи ртеориақәа) «иҿиоу» ацентр ("агәыцә") «еиҵахоу» "аперифериа" аусура адырбеит<ref name="giddens2005-47">Гидденс, 2005, с. 47.</ref>. Ԥыҭрак ашьҭахь, арҭ азнеишьақәа рҿгьы, аклассикцәа реиԥш, акритика рызун аекономоцентризм, амилаҭтә ҳәынҭқаррақәа рҵакы, ацәаҳәатәра, [[европоцентризм|аевропоцентризм]], иазааҭгылан ахархәара акәымкәа аперифериа амаргинализациа азура. Иахьатәи аҿиара акритикатә ҭҵаарақәа ("critical development studies") аиҳарак аҿиара акультуратә критика
еицеиԥшны иҟоу акәны иаарԥшуп, аха аглобалтә капитализм аконтекст ала жәларбжьаратәи аиҟарамра азҵаарақәа ирызхьаԥшуам<ref name="scott-et-al2006-107110-193196">Scott et al., 2006, pp. 107―110, 193—196.</ref><ref name="giddens-satton2021-2527">Гидденс, Саттон, 2021, с. 25―27.</ref>.
XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы аарыхра иҿиоу атәылақәа рҟынтәи зыхә мариоу аусуратә мчы аманы иҿиауа рахь ииагахоит, аҳәынҭқаррақәа рыбжьара аџьа аглобалтә економикатә еихшара азгәаҭоуп, акритикцәа рзанааҭтә дырра алаҟәреи рџьа аԥсадахареи шазгәарҭогьы<ref name="giddens-satton2021-81-137141">Гидденс, Саттон, 2021, с. 81, 137―141.</ref><ref name="scott-et-al2006-5962" />. XXI ашәышықәса алагамҭазы адунеитә хашәалахәқәеи, амали, аресурсқәеи реиҳарак иҿиаз атәылақәа ирықәшәон: адунеи ауааԥсыра 20% 86% атауарқәеи амаҵзурақәеи рхы иадырхәон. Еиуеиԥшым аизҳара атемпқәа аҭоурых аҿы иреиҳау аимҟьара ахылҿиааит: ЕАР адыррақәа рыла (1999), зегь реиҳа ибеиоу хә-тәылак рҿы абжьаратә хашәалахәы 74 рыла еиҳауп зегь реиҳа иӷару хәба рҿы ахашәалахәы аасҭа, иҿиауа аилазаарақәа рҿы ирылаҵәаны иҟоуп аӷарра (1,2 млрд рҟынӡа ауааԥсыра ахьынхо), ауаарацәара, аҵареи агәабзиарахьчареи ирыдҳәалоу ауадаҩрақәа<ref name="giddens2005-4647-7172">Гидденс, 2005, с. 46―47, 71―72.</ref>. Амарксистҿыццәа ргәы иаанагоит, акыр иӷару атәылақәа, иҿиоу атәылақәа рхьыԥшра еиқәдырхоит раагарҭақәеи зыхә мариоу русуратә мчи рыла ҳәа<ref name="giddens-satton2021-2627">Гидденс, Саттон, 2021, с. 26―27.</ref>.
[[Файл:2015 World Urbanization Map.png|thumb|310px|Иахьатәи адунеи аҿы аурбанизациа]]
XXI ашәышықәса алагамҭазы иҿиоу атәылақәа руааԥсыра 90% инареиҳаны, адунеи ауааԥсыра 50% ақалақьқәеи амегақалақьеи рҿы инхон; иахьатәи адунеи иазҷыдароуп иуадаҩу аполитикатә напхгараҭаратә системақәа, ааглыхратә технологиақәа инарҭбааны рхархәара, атранспорти аимадареи рыҿиара<ref name="giddens2005-4445">Гидденс, 2005, с. 44—45.</ref>. Аиндустриатә уаажәларра апланетаҿы 7 млрд инареиҳаны рҭахрақәа еибынаҭоит<ref name="giddens-satton2021-80">Гидденс, Саттон, 2021, с. 80.</ref>. XX ашәышықәса анҵәамҭа инаркны иалацәажәан аглобализациа — агеографиатә еиҟәыҭхара аиааирала аглобалтә уаажәларра ашьақәгылара, аилазаарақәа реимадара ӷәӷәақәа. Аглобализациа иацхрааит ахақәиҭра, атранснационалтә социалтә ҵакырақәа раԥҵара, ахаҭара рацәа аибыҭара алзыршо [[космополитизм|акосмополитизм]] аформа ҿыцқәа рцәырҵра. Иалкаахоит жәларбжьаратәи ахәаахәҭра аҿиара иадҳәалоу аекономикатә глобализациа, акультуратәи аполитикатәи; аглобалтәи алокалтәи елементқәа [[Глокализация|аглокализациаҿы]] еилаӡҩоит. Аекономикатә знеишьа аарԥшуп, иаагозар, адунеи-система аконцепциала; акультуратә знеишьа ҭнаҵаауеит амассмедиа (М. [[Кастельс, Мануэль|Кастельс]] иҳатә уаажәларра, [[Воображаемые миры (теория)|амедиаландшафт]] А. [[Аппадураи, Арджун|Аппадураи]]); асоциал-политикатә знеишьа аглобалтә капитализм ақәыԥшылареи аамҭеи ирыхәаԥшуеит (Гидденс, Д.[[Харви, Дэвид|Харви]]<ref name="scott-et-al2006-7678">Scott et al., 2006, pp. 76―78.</ref><ref name="giddens-satton2021-1416">Гидденс, Саттон, 2021, с. 14―16.</ref><ref name="giddens2005-72">Гидденс, 2005, с. 72.</ref>).
Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа азгәаҭан аинтернет, [[социальные медиа|асоциалтә медиа]], [[цифровая революция|ацифратә револиуциа]] реиԥш иҟоу ацәырҵрақәа рыла; «икаҭәо агендер», аҭаацәара аруадаҩра; [[мультикультурализм|амультикультурализм]], амиграциа аҵысра ҿыцқәа, аурбанизациа адунеизегьтәи атенденциа; ауаҩы иаԥиҵаз афинанстә кризисқәеи аглобалтә екологиатә проблемақәеи; атерроризм, аполитикатә еилаҩеиласрақәа, бџьаршьҭыхлатәи аимак аԥсабара аԥсахра; аира аҩаӡара алаҟәра, ирласны ажәра, иҿиоу атәылақәа рҿы ахыԥхьаӡара аиҵакра; аԥсҭазааратә мҩаҿы аиҭакрақәа: иазҳаз азыԥшрақәа, аҵарадырра, аҭаацәа, аусурҭа ҭыԥқәа реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рҿы аамҭалатәи аҳәаақәа реиуеиԥшымра<ref name="ritzer2012-5">Ritzer, 2012, p. 5.</ref><ref name="giddens-satton2021-9" />.
== Асоциалтә еиҿкаарақәеи асоциалтә усурақәеи ==
Авторцәақәак иазырыԥхьаӡоит акторцәа рхымҩаԥгашьа асоциалтә ԥсҭазаара еиҿызкаауа асоциалтә структурақәа ԥнакуеит ҳәа, иаагозар, акласстә система, ма аҭаацәа. Егьырҭ зхылҿиаауа асоциалтә акторцәа (аиндивидцәа) раԥхьатәиреи урҭ еилкааны рхымҩаԥгашьеи роуп. Социологцәақәак асоциалтә еилазаашьа ҭырҵаауеит, амакроҩаӡараҿы, мҽхакы ҭбаала афеноменқәа ирыхәаԥшуеит, аиндивид ихымҩаԥгашьа аҭҵаара иалыргоит. Егьырҭ иҭырҵаауеит амикроҩаӡараҿы аусқәа, ахазхаҭалатә хымҩаԥгашьақәа<ref name="giddens-satton2021-4445">Гидденс, Саттон, 2021, с. 44—45.</ref><ref name="giddens2005-19-572574">Гидденс, 2005, с. 19, 572—574.</ref><ref name="bottomore2006-649" /><ref name="delanty2009-4606" />.
=== Аструктурақәа, асистемақәа, аинститутқәа ===
Асоциалтә еилазаашьа, шамахамзар, иаҵанакуеит аинститутқәеи асоциалтә еизыҟазаашьақәеи (иаагозар, аихьыԥшра, ари азнеишьа Зиммель ихылҿиаауеит)<ref name="scott-et-al2006-158159">Scott et al., 2006, pp. 158―159.</ref>; социологцәақәак аилкаара «асоциалтә еилазаашьа» азхарҵом, уи еиҿкаау аԥаршеира ауп ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="giddens-satton2021-4347-2">Гидденс, Саттон, 2021, с. 43―47.</ref>. Диуркгеим ауаажәларра иаднакылоит асоциалтә фактқәа ҳәа иԥхьаӡон, урҭ рахьынтәи ихадоу ― аколлективтә дунеихәаԥшышьақәа. Асоциалтә фактқәеи урҭ реимадарақәеи ― ари иматериалтәуи иматериалтәыми аструктурақәа (даҽакала иуҳәозар, акультуратә нормақәеи аҵакдуқәеи), аиндивидцәа ирхьыԥшым, ирныруа адәныҟатәи амчқәа роуп; социалтә фактқәак даҽа социалтә фактқәак рыла еилкаахоит<ref name="scott-et-al2006-33-158-167">Scott et al., 2006, pp. 33, 158, 167.</ref><ref name="schepanskiy1969-14" /><ref name="ritzer-stepnisky2014-19-7780">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 19, 77―80.</ref>. Диуркгеим ила, аколлективтә дунеихәаԥшышьақәа азыԥшрақәа еиҿыркаауеит, аинститутқәа шьақәдыргылоит, дара, ауаа реиқәгәыӷрақәа нормативла иԥыркаауеит, ауааи урҭ рхымҩаԥгашьеи реизыҟазаашьақәеи амзызтә еимадарақәеи ҳәаақәырҵоит{{#tag:ref|Убас, аекономикатә усура ҳәаақәҵахоит аекономикатә еизыҟазаашьақәа (аилаӡара аинститут) аҵакы рызҭо анормативтә шьақәгылақәа рыла.<ref name="scott-et-al2006-91">Scott et al., 2006, p. 91.</ref>|group=К}}. Арҭ асоциалтә еизыҟазаашьақәа ишьақәдыргылоит «аинституционалтә еилазаарақәа» — асоциалтә функциа ҷыдақәа змоу ауаажәларра рыхәҭақәа<ref name="scott-et-al2006-34-158">Scott et al., 2006, pp. 34, 158.</ref>.
Асистема аилкаара азхьаԥшра адҳәалан иаку асоциалтә хәаԥшра аиндивидуалтә усқәа аламҵакәа. Лассы-лассы еилало ҩ-знеишьак, афизикеи абиологиеи рҟынтәи асоциологиахь инеит. В. [[Парето, Вильфредо|Паретои]] Л. [[Уорд, Лестер|Уорди]] асоциалтә системақәа ирыхцәажәон амчқәеи, аенергиеи, аибакапанреи ртерминқәа рыла; Конт, Спенсер уҳәа ирыхәаԥшуан «асоциалтә цәеижьқәеи» урҭ «рфункционалтә» цәеижьхәҭақәеи рфизиологиа; иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара еиԥымҟьаӡо аиҭаҵрақәеи аиҭныԥсахлареи; структуратә ҭагылазаашьак аҟынтәи даҽа ҭагылазаашьак ахь аеволиуциа ма аҿиара. Диуркгеим афункционалтә еимадарақәа ирылигеит асоциалтә еидгылареи аинтеграциеи<ref name="scott-et-al2006-160163">Scott et al., 2006, pp. 160—163.</ref>. Парсонс Паретои Диуркгеими ридеиақәа еидикылеит: [[Социальная система|асоциалтә системақәа]] аибакапанреи аинтеграциеи рхықәкқәа рзы иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабара ааԥхьарақәа рҭак ҟарҵон, адаптациа асистемеиҵаҿы адырраҭарақәа аиаҭаҵрақәа алдыршон<ref name="scott-et-al2006-162163">Scott et al., 2006, pp. 162―163.</ref>. Асоциалтә система ҳәаақәнаҵон акторцәеи урҭ культурала изыбзоуроу иалкаау аҭагылазаашьақәа рҿы реиныррақәеи реизак аҳасабала<ref name="ritzer-stepnisky2014-245">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 245.</ref>. Ари азнеишьа [[Кибернетика|акибернетикеи]] асистемақәа рзеиԥш теориеи ирыцааиуан, асистемақәа ажәакала иаартуп (абиологиатә системақәа раҳасабала), аха аибакапанра аҭагылазаашьаҿы иаркуп ҳәа иԥхьаӡазар алшоит ҳәа аидеиа аҽаманадон. Ауаажәларра ― ари адәныҟатә ҭагылазаашьаҟынтәи иреиҳаӡоу ахатә гәазыҳәара змоу социалтә система хкуп<ref name="scott-et-al2006-163-167-206">Scott et al., 2006, pp. 163, 167, 206.</ref>. Асоциалтә еилазаашьа асоциалтә хымҩаԥгашьа еиҭаҳәоу, иҭышәынтәалоу амодельқәеи асоциалтә система аелементқәеи раарԥшышьа аҳасабала еилкаан<ref name="scott-et-al2006-157158">Scott et al., 2006, pp. 157―158.</ref>.
[[Файл:TalcottParsons.jpg|thumb|240px|[[Парсонс, Толкотт|Талкотт Парсонс]]]]
Парсонс, Вебери Ф. Тионниси ридеиақәа асинтез рзиуит, «атиптә ҽеиҭакрақәа» ирылеиҵеит арҿиара ашәагақәа зегьы: амотивқәа, арольқәа, ахәшьарақәа. Аиндивид «алхра адилеммақәа» рыӡбара ицхраауаз арҭ аҽеиҭакрақәа иахьатәи ауаажәларра рмодельқәеи атрадициатә культурақәеи алыркаауан; ахатә ҟазшьақәа рыхәшьарақәа рҟынтәи аеффективреи ақәҿиареи ршәага-загахь, аимпульсивтә мотивқәа рҟынтәи апрагматикатә мотивқәа рахь, азеиԥш гәаанагарақәа рҟынтәи иҷыдоу агәаанагарақәа рахь аиасра азгәаҭан уҳәа уб. иҵ. «арҿиара асистема» афункциақәа ԥшьба рахь иаҵанакуан адәахьтәи алагылазаара адаптациа азура{{#tag:ref|Ихаҭәаау аҽеиҭакрақәа хәба «арҿиара асистема» шьақәдыргылон: аффективра – аффекттә неитралра, ахахьы ахырхарҭа – аколлектив ахь ахырхарҭа, ауниверсализм – апартикулиаризм, аскрипциа – аихьӡара, аҷыдара — адиффузра.<ref name="martuccelli1999-7576">Martuccelli, 1999, pp. 75—76.</ref>|group=К}}<ref name="scott-et-al2006-186">Scott et al., 2006, p. 186.</ref><ref name="martuccelli1999-7576" />, аилибакаара, асистема аҩныҵҟа аимадарақәа рҭышәныртәаларала аинтеграциа, ацәырымгара аиндивидцәа рмотивациа асистема акультуратә модельқәа рыла адгылара аҭара аҳасабала. Афункциақәа ирықәшәон ахымҩаԥгашьатә, ахаҭаратә, асоциалтә, акультуратә системақәа, асистемеиҵақәа ԥшьба<ref name="ritzer-stepnisky2014-243">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 243.</ref><ref name="martuccelli1999-72">Martuccelli, 1999, p. 72.</ref>; аекономика хықәкыс иамоуп аџьа, аҭыжьра, аихшара (адаптациа), аполитика акторцәеи аагарҭақәеи ахы ианархәоит (азеиԥш хықәкқәа рынагӡаразы), афидуциартә система (ашкол, аҭаацәа) анормақәа (ацәырымгара) аанашьҭуеит, [[Социетальная система|асоциетикатә]] еилазаара (иаагозар, азин) ауаажәларра релементқәа (аинтеграциа) ҳәаақәнаҵоит<ref name="ritzer-stepnisky2014-247248">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 247–248.</ref>. Иаагозар, аекономикатә феноменқәа ирыхәаԥшуан (Парсонс, Н. [[Смелзер, Нил|Смелзер]]) аекономикеи аҭагылазаашьеи егьырҭ асистемеи адаптациеи аинырреи рпроцессқәа рҳәаа иҭагӡаны. Убас, аџьа хәшьарак аҳасабала ишьақәгылоит афидуциартә системаҿы, аекономикатә система иалоуп аџьатә еиқәшаҳаҭра аинститут иахьҭышәыннартәало аиҭныԥсахларала<ref name="fararo2009-13181323">Fararo, 2009, pp. 1318—1323.</ref>.
Аинститутқәа — ари еидҳәалоу анормақәеи ахымҩаԥгашьатә ҿырԥшқәеи рсистемақәа роуп, урҭ азеиԥш беиарақәеи азыԥшрақәеи шьаҭас ирымоуп, насгьы иалкаау ауаажәларраҿы, ма агәыԥ аҿы ахымҩаԥгашьеи, ахәыцреи, ацәанырреи рзы коллективтә знеишьак аҳасабала иаарԥшуп. Аинститутқәа асоциалтә рольқәа шьақәдыргылоит, асоциалтә усура ахьымҩаԥысуа асоциалтә практикақәа цәырыргоит. Аинститутқәа асоциалтә еилазаашьаҿы ихадоу аҭыԥ ааныркылоит; институтқәаны иҟоуп ахатәы мал, аиқәшаҳаҭра, адемократиа, ажәа ахақәиҭра, атәылауаҩра, аҭаацәа, аҭаацәалазаара, аҵара, анра, апатриархат. Аҳәынҭқаррақәа, иаагозар, рахь иаҵанакуеит адемократиеи, [[суверенитет|асуверенитети]], атәылауаҩреи ринститутқәа<ref name="scott-et-al2006-9094">Scott et al., 2006, pp. 90―94.</ref><ref name="giddens-satton2021-132">Гидденс, Саттон, 2021, с. 132.</ref>.
Парсон "инормативтә функционализм" (Мертон иҳәашьала) аилазаарақәа ринституционалтә аспектқәа азхьаԥшра рнаҭеит; аекономикатә, аполитикатә, адинхаҵаратә уҳәа аинститутқәа асоциалтә еилазаашьаҿы ахымҩаԥгашьа аҿырԥштәқәа шьақәдыргылоит, иалкаау ауаажәларраҿы иахәҭоу, азакәантә, ма иззыԥшу аусқәа, ма аизыҟазаашьақәа шьақәдыргылоит, уи иахҟьаны асоциалтә еиҿкаареи аконсенсуси алдыршоит, аиндивидцәа ринтеграциа ма адаптациа азыруеит<ref name="scott-et-al2006-9192-158">Scott et al., 2006, pp. 91—92, 158.</ref>. Асимволтә интеракционистцәа Парсонси дареи реимак аҿы аинститутқәа аиндивидцәа коллективла аусура алзыршоз ҵакытә ҳәаақәаны ирыԥхьаӡон<ref name="scott-et-al2006-9192">Scott et al., 2006, pp. 91―92.</ref>. Аимак атеоретикцәа аинституционалтә ҭышәныртәалараҿы аидеологиа иааннакыло аҭыԥ аадырԥшуан, Фуко аинститутқәа ирылсуа амчра аизыҟазаашьақәа ааирԥшит; Гофман иҩуан зегь рыла аинститутқәа — абахҭақәа, [[Психиатрическая больница|апсихиатриатә хәышәтәырҭақәа]], аконцлагерқәа, аберҭыԥқәа уҳәа Парсонс иҟны<ref name="scott-et-al2006-9293">Scott et al., 2006, pp. 92―93.</ref>, аструктурализм аҿы еиԥш, аилазаарақәагьы аусқәа мҩақәырҵон, иԥыркуан, иҳәаақәырҵон. XX ашәышықәса анҵәамҭазы инаҵшьны иазгәаҭан аструктурақәеи (аструктурализмшьҭахьтәи) хаз игоу асистемеи (Луман) рыԥсаҟьареи рыхәҭеи<ref name="scott-et-al2006-3-157-163164">Scott et al., 2006, pp. 3, 157, 163―164.</ref>. Аструктурациа атеориаҿы ауаажәларра, аструктуратә принципқәа рышьаҭала, аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы иҟоу аинститутқәа «реилачыра» ҳәа еилкаахоит<ref name="urri2012-18" />.
=== Аусреи аиҿцаареи ===
Асоциологиаҿы еиԥшым иалоу (акторцәа) ирымоу ахымҩаԥгашьеи ахымҩаԥгашьазы алшареи ([[агентность|агентра]]). Аус лассы-лассы асоциалтә еилазаашьа иаҿадыргылоит<ref name="scott-et-al2006-5-157">Scott et al., 2006, pp. 5, 157.</ref>. Иахьатәи аҭҵааҩы П. Штомпка иаликаауеит асоциологиатә категориақәа: ахымҩаԥгашьа{{#tag:ref|Иубар алшо, ауаа маха-шьахала рныҟәарақәа<ref name="shtompka2005-63">Штомпка, 2005, с. 63.</ref>|group=К}}, арҿиара, асоциалтә рҿиара, асоциалтә усура, асоциалтә еимадара, аинырра, [[социальные отношения|асоциалтә еизыҟазаашьақәа]]<ref name="shtompka2005-108109">Штомпка, 2005, с. 108―109.</ref>. Арҿиара — ари ҵакык змоу хымҩаԥгашьатә аамҭоуп; асоциалтә ус аҿы алахәыла иганахьала фактла ма иззыԥшу аус азԥхьагәаҭоуп<ref name="shtompka2005-4445-53">Штомпка, 2005, с. 44—45, 53.</ref>. Асоциалтә усура инагӡаны егьырҭ ауаа иҟарҵо ареакциақәа ирызкуп; асоциалтә еимадара-ари дара-дара ирзырхоу еиуеиԥшым акторцәа рсоциалтә усқәа ҩба роуп. Аинырра наҟ-ааҟтәи асоциалтә усқәа реишьҭагылашьа аҳасабала еиҭаҳәазар, иааиԥмырҟьаӡакәа, иҭышәныртәалазар алшоит; иҳәаақәҵоу аинырра амҩаԥысшьа асоциалтә нормақәеи аԥҟарақәеи рыла иҳәаақәҵоуп. Штомпка ила, иалкаау астатус змоу, урҭ ирыдҳәалоу арольқәа назыгӡо аиндивидцәа рыбжьара иҭышәынтәалоу аинырра, асоциалтә еизыҟазаашьақәа шьақәнаргылоит<ref name="shtompka2005-63-65-108-113">Штомпка, 2005, с. 63, 65, 108, 113.</ref>.
Вебер асоциологиа иамаҭәарны иԥхьаӡон аилазаарақәа, аинститутқәа, аиҿкаарақәа уҳәа шьақәзыргыло аҵакы змоу ауаҩытәыҩсатә усқәа. Иара иалеигалеит асоциалтә ус аилкаара, уаҟа иаликааит ԥшь-хкык: аԥхьаӡара ашьаҭала ахықәкқәа рынагӡара иазырхоу ахықәкырационалтә ус; ахәшьара-рационалтә, ахәшьарақәа ирзырхоу; ацәанрратә ҭагылазаашьақәа рныррала иҟало аицрашәаратә ус; акраамҭатәи ашьцылараҿы зышьаҭа ӷәӷәоу атрадициатә ус<ref name="shtompka2005-5262">Штомпка, 2005, с. 52―62.</ref><ref name="scott-et-al2006-3">Scott et al., 2006, p. 3.</ref>. Апрагматизми асимволтә интеракционизми рҿы мап ацәыркуан ахықәкқәеи ахархәагақәеи рыла аус ахәаԥшра{{#tag:ref|Мид, Блумер, Гофман.|group=К}}, инаҵшьны иазгәаҭан уи арефлексиа<ref name="alexander-reed2006-114">Alexander, Reed, 2006, p. 114.</ref>, арефлексивтәра, акреативра. Кантиантҿыцтәии афеноменологиатәи традициақәа рҿы аҵакы рымоуп ҳәа иԥхьаӡан ашьақәгылақәа{{#tag:ref|Вебер, Шиуц, Бергери Лукмани, Гарфинкель иеҭнометодологиа.|group=К}}, адҵақәа, атипркрақәа; арҭ атрадициақәа акритика рзыруан аилазаарақәа рнырра ахә ахьырымшьаз азы<ref name="scott-et-al2006-4">Scott et al., 2006, p. 4.</ref>. Асимволтә интеракционистцәа иазырыԥхьаӡон ауаа асоциалтә еинырраҿы иаԥырҵо, анаҩс еилдырго аҵакқәа рышьаҭала аус руеит ҳәа<ref name="rogers-smith-lovin2012-122">Rogers, Smith-Lovin, 2012, p. 122.</ref>. Аус арационалтә знеишьа ҿиауан аиҭныԥсахлара атеориеи, хәҭакахьала, арационалтә алхра атеориеи рҿы: акторцәа аҩыџьагьы рационалла аус руеит, иреиҳау афеида иазҿлымҳауп (ари азнеишьа лассы-лассы [[Редукционизм|редукционисттә]] знеишьак аҳасабала акритика азыруан<ref name="scott-et-al2006-4" />). Араҟа аекономикатә модель асоциалтә ԥсҭазаара ахырхарҭақәа зегьы рахь ииагахоит, иҿырԥшыгоуп аахәара-аҭира аиқәшаҳаҭра. [[Альтруизм|Альтруисттә]] усқәа ҟаларгьы аиндивид акы иоурц дақәгәыӷуеит, аматериалтә формала ихымԥадатәиӡам<ref name="shtompka2005-7475">Штомпка, 2005, с. 74―75.</ref>.
Асоциологиа лассы-лассы асоциалтә еинырра иазку ҭҵаарадыррак аҳасабала иҳәаақәҵоуп<ref name="shtompka2005-75">Штомпка, 2005, с. 75.</ref>. Еиҿаԥшуа аинырра ҭнаҵаауеит амикросоциологиа<ref name="giddens2005-98">Гидденс, 2005, с. 98.</ref>. Асоциологцәа иҭырҵаауеит есҽнытәи абжьааԥнызаара (амшеихшара, иҭышәынтәалоу ашьцыларақәа уҳәа уб. иҵ.) асоциалтә ԥсҭазаараҿы ауаа рхымҩаԥгашьа зегьы шеиҿнакаауа, ишышьақәнаргыло; ауаа рҿиарала аус шеицыруа, иҟаҵәҟьоу шеиҿыркаауа (ареалра асимволтә еибыҭара); есҽнытәи аинырра амакроеибаркырақәа, асоциалтә еиҿкаара аформа дуқәа ишырныруа<ref name="giddens2005-7980">Гидденс, 2005, с. 79―80.</ref>. Зиммель аинырра аформақәеи (аимак) алахәылацәа рыхкқәеи (иаагозар, атәымуаҩ) раԥхьа дрыхәаԥшит, иаликааит «анормативтә» ҵакы иахьыԥшым ихадоу «асоциалтә формақәа»<ref name="ritzer-stepnisky2014-3132">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 31—32.</ref><ref name="giddens-satton2021-201">Гидденс, Саттон, 2021, с. 201.</ref><ref name="scott-et-al2006-159">Scott et al., 2006, p. 159.</ref>: адиадеи (ҩыџьа) атриадеи (хҩык). Атриада асоциалтә структура дуқәа рылшарақәа алоуп: алахәылацәа руаӡәк егьырҭ аҩыџьа рыбжьара бжьаҟазаҩыс дҟалар илшоит, мамзаргьы ҩыџьа ахԥатәи амчра рымазар алшоит<ref name="ritzer-stepnisky2014-32">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 32.</ref>. Чикаготәи ашкол асимволтә интеракционизм аҿы ишьақәыргылан У. Томас иҭагылазаашьа аилкаара (1921): аҭагылазаашьа ауаҩы иҟаҵәҟьоу акакәны иҳәаақәиҵозар, уи ахҟьаԥҟьақәа рыла иҟаҵәҟьоуп. «Аобиективтә» ҭагылазаашьақәа ирыхьмырԥшыкәа аиндивидцәа аҭагылазаашьа субиективла, аха апсихологиа аҳәаақәа ирҭагӡаны ирыдыркылоит. Исубиективтәуп, иаагозар, азыҟашьатә ӷарра<ref name="scott-et-al2006-51">Scott et al., 2006, p. 51.</ref>. Томас аморалтә ԥҟарақәеи анормақәеи шьақәдыргылоит аҭагылазаашьа еишьҭанеиуа аҳәаақәҵақәа рыла ҳәа иԥхьаӡон. Аҩаӡараҿы хаҿыла ауаҩы иҭиҵаауеит уаҳа иҟоу, иҟарҵо, рхатә ус шышьақәыргылатәу. Г. Блумер аҭагылазаашьа аилкаара еснагь аиҭахәаԥшразы иаартуп ҳәа иԥхьаӡон: ауаа альтернативтә интерпретациақәа рхы иадырхәоит, мамзаргьы ргәырҽанӡамкәа рхы мҩаԥыргоит, уи егьырҭ рхымҩаԥгашьа анырра анаҭоит<ref name="scott-et-al2006-52">Scott et al., 2006, p. 52.</ref>. Аетнометодологиа иҭнаҵаауан ауаа есҽнытәи рыԥсҭазаараҿы рхы иадырхәо имариаӡоу азнеишьақәа (акомпетенциақәа, аҟазара, аморалтә хыдҵақәа), иҳәоу аҵаки егьырҭ рхымҩаԥгашьеи реилкааразы. Гарфинкель иааиртит «афонтә зыԥшрақәа» — адәахьала рацәак зҵазымкуа аҭагылазаашьақәа, урҭ ауаа ирыцхраауеит иаԥу аиҿцәажәарақәеи ацәажәарақәеи рҿы<ref name="giddens2005-8384-98">Гидденс, 2005, с. 83―84, 98.</ref><ref name="scott-et-al2006-4" />. Аетнометодологцәа иҭырҵааит, аполициа аҿари ҩныда-гәарада иҟоуи, аҭоубашьҭаҵаҩцәа русура, аныҟәарақәа рҟазара уҳәа уб. иҵ. ишрызныҟәо.<ref name="scott-et-al2006-42-199">Scott et al., 2006, pp. 42, 199.</ref>
[[Файл:PASSENGERS WAITING IN LINE TO BUY SUBWAY TOKENS AT THE 8TH AVENUE LINE OF THE NEW YORK CITY TRANSIT AUTHORITY. IN... - NARA - 556682.tif|thumb|270px|слева|[[Нью-Йоркский метрополитен|Ниу-Иорктәи аметро]] аҿы ажетонқәа рзы араан. 1974]]
Гофман идраматургиатә знеишьаҿы аинырреи асоциалтә ԥсҭазаареи аԥхьатәии ашьҭахьтәии апланқәа ахьыҟоу атеатр еиԥш иахәаԥшуан<ref name="giddens2005-98" />. Аԥхьатәи аплан — ари асоциалтә ҭагылазаашьақәа, мамзаргьы аусқәа асоциалтә рольқәа иахьрықәшәо аиԥыларақәа роуп («асценаҿы ахәмарра»); ашьҭахьтәи аплан аҿы, «акулисақәа рнаҩс», ауаа аинырра рҽазыҟарҵоит. Убас, аҭаацәа ахәыҷқәа рҿаԥхьа ақәшаҳаҭра аадырԥшуеит, ахәыҷқәа аныцәоу ауп акы анеимаркуа<ref name="giddens2005-91">Гидденс, 2005, с. 91.</ref>. Гофман ишиҳәо ала, ауаа иҟарҵо анырра напхгара арҭоит<ref name="scott-et-al2006-52" />, аха ақәгәыӷра хымԥадатәӡам<ref name="giddens2005-91" />. Аҵакқәа ирылоуп ԥшра-сахьала имаҷу аинырра аспектқәа жәпакы, иаагозар, атәылауаҩратә хшыҩзышьҭра еиԥш: ауаа адәахьы рылаԥшқәа еимырдоит, аха рыблақәа ирҭаԥшӡом; даҽаӡәы дшыҟоу шырдыруа деилыркаауа, аԥхамшьара рҽацәырыхьчоит. Икылкааны алаԥш иаанагар алшоит аиӷарагьы абзиабарагьы<ref name="giddens2005-79-97">Гидденс, 2005, с. 79, 97.</ref><ref name="shtompka2005-66">Штомпка, 2005, с. 66.</ref>. Иажәалатәым аицәажәара иаҵанакуеит агендертә аспект: ахацәеи аҳәсеи рзы абаратә еимадареи икылкааны ахәаԥшреи еиуеиԥшым аҵакы рымоуп<ref name="giddens2005-98" />. Аинырра аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы имҩаԥысуеит; ахатәы ҵакыра акоммуникациа алахәылацәа ирыбжьоуп<ref name="giddens2005-91-98">Гидденс, 2005, с. 91, 98.</ref><ref name="shtompka2005-68">Штомпка, 2005, с. 68.</ref>. Е. [[Холл, Эдвард (учёный)|Холл]] иаликааит аинтимтә еизааигәара абжьаӡара, ахатәы, асоциалтә, иаарту<ref name="giddens2005-92">Гидденс, 2005, с. 92.</ref><ref name="shtompka2005-68" />. Афокусркра змам аинырраҿы ауаа дара-дара шыҟоу адырра аадырԥшуеит, ажәала еимадаӡам, иаагозар, ашыкьымҭа асааҭқәа раан адәахьы, адкылараҿы, атеатр акулуарқәа рҿы уҳәа. Афокусркра змоу аинырра мҩаԥыргоит акоммуникациа иалахәу ҩыџьа, ма инареиҳаны ауаа, рҽыршоит аамҭа хҵәахақәа, ма ахазхҭысқәа рыла (Гофман итерминқәа рҿы ― «аиԥыларақәа»), ҵакы змам ацәажәарақәа, асеминар аҿы аимак-еиҿакқәа, аҭиҩцәеи, ахәыҭаҩцәеи реимадара злаҟалаша уҳәа уб. иҵ. «Амаркерқәа», иаагозар, адкылараҿы аиҿцәажәара аҭыԥи атони, аиԥыларақәа реишьҭагылашьа аадырԥшуеит, дара-дара, ашьҭахьтәи аплан аҿы афокусркра змам аинырра иалыркаауеит<ref name="giddens2005-8890-98">Гидденс, 2005, с. 88―90, 98.</ref>.
Адихотомиа "аилазаара ― арҿиара" еиҳа еицырдыруа иахьатәи аҩбатәра аӡбамҭақәа иреиуоуп Гидденс иструктурациа атеориеи («апрактикатә хдырра») Бурдье исоциологиеи («[[Габитус (социология)|габитус]]»). Аконцепциақәа рыҩбагьы [[Социальная практика|асоциалтә практикақәа]] реилкаара акәша-мыкәша ишьақәыргылоуп, арахь иадуп Ҳабермас «иԥсҭазааратә дунеи аколонизациа». Гидденс аструктуреи аусуреи еихьыԥшуп ҳәа иԥхьаӡон («аилазаара аҩбатәра»), актәи аҩбатәи азы лшаратә ҭагылазаашьахоит, аусгьы асоциалтә еилазаараақәа шеиҭанаҳәогьы. Гидденс иҿы аилазаарақәа аԥҟарақәеи ааагарҭақәеи раҳасабала еилкаахоит; Бурдие итеориа излаҳәо ала, аиндивидцәа асоциалтә дунеи еилыркаауеит, инхоит габитус ала — асоциалтә позициа зеиԥшроу еиԥш, еиԥшым ахшыҩзцаратәи ацәеижьтәи еилазаарақәа рыла. Габитус ӷәӷәала иадҳәалоуп еиуеиԥшым акапитал хкқәа радыԥхьалара аҿагылара ахьымҩаԥысуа аҟәша — асоциалтә ԥсҭазаара аусхк (аполитика, аҵара, аекономика уҳәа<ref name="scott-et-al2006-45-7981">Scott et al., 2006, pp. 4―5, 79―81.</ref><ref name="giddens-satton2021-4647">Гидденс, Саттон, 2021, с. 46―47.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-224225">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 224―225.</ref>). Аҵыхәтәантәи азырхиарақәа, адинамикатә еизыҟазаашьақәа рыкаҭақәа рҿы акторцәа рхымҩаԥгашьа иахәаԥшуа, асоциалтә ҳақәа ранализ рҽамардоит; актантцәа рконцептуализациа (Б. Латур уҳәа уб. иҵ.) иаланагалоит иуаҩытәыҩсатәым аелементқәа, акоммуникациа асоциалтә ҵысрақәа, аԥара, акомпиутертә ҳақәа уҳәа уб. иҵ. Аекономикатә социологиа ҿыц инақәыршәаны<ref name="scott-et-al2006-45">Scott et al., 2006, pp. 4―5.</ref>, аекономикатә усқәа асоциалтәи акультуратәи еизыҟазаашьақәа рҿы рышьаҭа аркуп; акторцәа иалкааны [[Социальная сеть (социология)|асоциалтә ҳақәа]] рҿы еидҳәалоуп ма еидҳәалам. Убас, аструктуратә кылаарақәа рҿы аизыҟазаашьақәа хәҭа-хәҭала иҟаӡам, аизыҟазаашьақәа змоу акторцәа еидҳәалам аелементқәа рыбжьара «ацҳақәа» шьақәдыргылоит, адырраҭареи ахылаԥшреи рҿы (иаагозар, аинвестициақәа ралагалараҿы) аԥыжәарақәа роуеит<ref name="fararo2009-13181323" />.
=== Ауаажәларрақәа, агәыԥқәа, аиҿкаарақәа ===
Аилазаара, мамзаргьы азеиԥшра асоциологиаҿы аимактә еилкаарақәа ируакуп амҽхак ахьырацәоуи анормативтә коннотациеи ирыхҟьаны; ари асоциалтә интеграциа амодель иаҵанакуан ажәытәра аилазаара маҷқәа аидеализациа зызуу рхаҿсахьақәа рахь ааԥхьара. XIX ашәышықәса анҵәамҭазы Ф. Тионнис аилазаареи ауаажәларреи еиҟәишеит ("Gemeinschaft", "Gesellschaft"): иҭыԥырку аорганикатә еилазаареи ихаҿыдатәу ауаажәларра дуӡӡеи. Аурбанизациеи аиндустриализациеи раан аҩбатәи хәыҷы-хәыҷла актәи ықәнацоит. Амодернизациа иахҟьаны аидгылара ацәыӡра инаҵшьны иазгәазҭоз Тионнис исхема зныкымкәа еиҭаҳәан, хәҭакахьала, Чикаготәи ашкол аусурақәа рҿы. XX ашәышықәса азбжазы аилазаарақәа еиҳа еилыркаауан аҵакыратә ма ақәыԥшыларатә ҵакы аҭаны, имҩаԥыргон ақалақьтә еилазаарақәа ирызкны (иаагозар, аетникатә) аемпирикатә ҭҵаарақәа рацәаны; ԥыҭрак ашьҭахь акцентқәа азеиԥш интересқәа, ма ахатәрақәа рахь ииасит. Абжьааԥнытәи аԥсҭазаараҿы ирылаҵәаны иҟоуп еиуеиԥшым аилазаарақәа ― [[ЛГБТ-сообщество|агеи-еилазаара]], [[Научное сообщество|академиатә еилазаара]], аилазаара еиқәаҵәа, аԥсылман еилазаара уҳәа рзы агәаанагарақәа. Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы аҭҵаара иалагеит [[Виртуальное сообщество|авиртуалтә еилазаарақәа]], аглобалтәи иҭыԥырку аилазаарақәа реизыҟазаашьа, агеографиатә еиҭаҵралшара анырра; альтернативтә концепцианы иҟалеит асоциалтә ҳақәа ранализ ― еиҳа имаҷны анормативтә ҟазшьа змоу, аҩныҵҟатәи аҟазшьарбагақәа ирхьыԥшым<ref name="giddens-satton2021-205209">Гидденс, Саттон, 2021, с. 205—209.</ref><ref name="scott-et-al2006-3538">Scott et al., 2006, pp. 35―38.</ref>.
[[Файл:DigitalSocialNetworks.jpg|thumb|250px|[[Социальная сеть|Ацифратә социалтә еимадарақәа]]]]
П.Штомпка иаликаауеит асоциалтә еилазаарақәа рыхкқәак, аидылара аҩаӡара зеиԥшроу еиԥш: апопулиациа (акқәа рацәаны), астатистикатә категориа (еиԥшу аҟазшьақәа рзеиԥшра), асоциологиатә категориа (аҵакы змоу аҷыдарақәа реиԥшра, еиԥшу аԥсҭазааратә ҭагылазаашьа, аинтересқәа, алшарақәа), асоциалтә категориа (азеиԥш ҵакы змоу аҟазшьақәа рыдагьы, азеиԥшреи аиԥшымзаарақәеи реилкаара), асоциалтә гәыԥ, асоциалтә еиҿкаара<ref name="shtompka2005-202-207">Штомпка, 2005, с. 202, 207.</ref>. Асоциалтә гәыԥ аҿы, еиҳа ихадоу азеиԥшра ахкы аҿы аус еицыруеит ҩыџьа ма инареиҳаны аиндивидцәа, урҭ асоциалтә гәыԥ алахәылацәа рыбжьара азеиԥш ҷыдарақәеи аколлективтә хаҿреи еиҳа интенсивла иааԥшуеит асоциалтә еизыҟазаашьақәа<ref name="shtompka2005-207">Штомпка, 2005, с. 207.</ref><ref name="shtompka2005-207208">Штомпка, 2005, с. 207―208.</ref><ref name="masionis2004-224">Масионис, 2004, с. 224.</ref>. Аԥхьатәи асоциалтә гәыԥқәа, иаагозар, аҭаацәа, ма аҩызцәа рыкәша-мыкәша, хаҭалатәи акраамҭатәи аизыҟазаашьақәа рымоуп; аҩбатәи асоциалтә гәыԥқәа ― идуу, ахаҿыдатә гәыԥқәа, урҭ рлахәылацәа хықәкык рымоуп, мамзаргьы иалкаау аусура иаҿуп<ref name="masionis2004-225227">Масионис, 2004, с. 225—227.</ref>. Агәыԥқәа аџьар иреиԥшӡам ― ақәԥшылараҿы зхала зҽеимаздо ауаа анонимтәи аамҭалатәи реизара<ref name="masionis2004-225">Масионис, 2004, с. 225.</ref><ref name="shtompka2005-183">Штомпка, 2005, с. 183.</ref>.
Асоциологцәа аиҿкаарақәа аинститутқәа ирҿадыргылоит; урҭ асоциалтә ҭахрақәа рҭак ҟазҵо, иалкаау ауснагӡатәқәа назыгӡо социалтә гәыԥқәоуп, ма коллективқәоуп. Аиҿкаарақәа рахь иаҵанакуеит ауаа ргәыԥ маҷқәеи агәыԥ дуқәеи — [[Транснациональная компания|атранснационалтә корпорациақәеи]] милаҭрацәала еилоу аиҳабыратә хеидкылақәеи. Еиҳараӡак асоциологцәа иҭырҵаауеит аилазаара дуқәа — аиҳабырақәа, аҵаратәи амедицинатәи усҳәарҭақәа, аилахәырақәа, адинхаҵаратә еиҿкаарақәа, азанааҭеидгылақәа. Еиҳа ирылаҵәаны иҟоуп иҩу аԥҟарақәеи апроцедурақәеи реизга ашьаҭала аус зуа [[формальные организации|аформалтә еиҿкаарақәа]]. Аиҿкаарақәа иахьатәи рыҭҵаарақәа ирылагеит абиурократиа вебертәи анализ ала<ref name="giddens-satton2021-131136">Гидденс, Саттон, 2021, с. 131―136.</ref><ref name="scott-et-al2006-119120">Scott et al., 2006, pp. 119―120.</ref>. Вебер уи ацәырҵра акапитализми (аҳәаақәа ишырҭыҵуагьы) арационализациеи ирыдиҳәалон, насгьы зеиӷьыҟам ахкы дахцәажәеит. Абиурократиа — ари иҩу аԥҟарақәеи, аиқәшаҳаҭрақәеи, амчра аиерархиеи ацентрализациеи, аџьеи иҿиоу азанааҭи реиҟәыҭхареи рышьаҭала иформалтәу еиҿкаароуп. Иахьатәи ауаажәларраҿы абиурократиа анырра ахьынӡаҟоу ахәшьарақәеи уи ахаҭеи еиԥшым — иҵоуроу инадыркны иҵоурам рҟынӡа. Бауман игәы иаанагон [[Холокост]] рационалла анапхгараҭареи абиурократиеи рыда ҟалашьа амамызт ҳәа<ref name="scott-et-al2006-1415">Scott et al., 2006, pp. 14―15.</ref><ref name="giddens-satton2021-42-112116">Гидденс, Саттон, 2021, с. 42, 112―116.</ref>.
XX ашәышықәса алагамҭазы Р. [[Михельс, Роберт|Михельс]] аиҿкаара дуқәа «аолигархиа аихатә закәан» иацныҟәоит ҳәа иԥхьаӡон ― амчреи ахылаԥшреи хымԥада алыԥшаах маҷқәа рхы азырышьҭуеит. Афункционализм аҿы инаҵшьны иазгәаҭан аиҿкаарақәа аиндивидцәа ишырҟәыҭхоу, ихьшәоу аҭҵаарақәа хәҭа-хәҭала урҭ ахцәажәарақәа ирԥырҵит, аиҿкаарақәа рыҩныҵҟа аинтересқәеи ахықәкқәеи реимакқәа, амчратә еизыҟазаашьақәеи иформалтәым (хаҭалатәи) аимадарақәеи, аԥҟарақәа рабжьааԥнызаара азгәаҭо. Иахьатәи асоциологцәа лассы-лассы абиурократиа анҵәамҭа, мамзаргьы ианеиҵаха амодификациа иалацәажәоит, избанзар амассатә хархәара еиҳа имаҷны абиурократизациа зызуу аарыхра аҭаххеит<ref name="scott-et-al2006-1415" /><ref name="giddens-satton2021-131136-2">Гидденс, Саттон, 2021, с. 131—136.</ref>. Аимак атеоретикцәа (авеберианцәеи амарксистцәеи) рныррала аиҿкаарақәа рҿы арационалдареи алҵшәадареи рбо иалагеит; иахьатәи амодернӡатәи еиҿкаарақәа реиԥшымзаарақәа уиаҟара ишдумыз ааԥшит<ref name="scott-et-al2006-119120" />.
=== Аҭаацәара, аҵарадырра, амассатә хархәагақәа, адинхаҵара, аҭҵаарадырра ===
Асоциологцәа аҭаацәа иуниверсалтәу социалтә институтны, насгьы ауаа шьала-дала, ҭаацәалазаарала, ма ԥас рыҟаҵара, наҟ-ааҟтәи ахыдҵақәа рыла еидызҳәало социалтә гәыԥ маҷны иахәаԥшуеит. Аиуара аинститут иаҵанакуеит абиологиатә еимадарақәа ирықәырҵо асоциалтә еизыҟазаашьақәеи апрактикақәеи, зегь раԥхьаӡагьы, шьала-дала еизааигәоу. Аҩнаҭаҿы ауаа еицынхоит, анхамҩа еицымҩаԥыргоит, аха хымԥада еиуацәамзар амуа иҟаӡам. Ауаҩытәыҩсатә ҭоурых аҿы аҭаацәа ирызку агәаанагарақәа рҽырыԥсахуан, еиуеиԥшым акультурақәа рҿы иҟоуп аҭаацәа рформақәа рацәаны<ref name="masionis2004-580">Масионис, 2004, с. 580.</ref><ref name="giddens-satton2021-196200">Гидденс, Саттон, 2021, с. 196―200.</ref><ref name="scott-et-al2006-9395">Scott et al., 2006, pp. 93―95.</ref>. Аҭаацәарақәа абжьааԥны аҭаацәалазаара иалҵуеит — аекономикатә усеицуреи, асексуалтә еизыҟазаашьақәеи, ахәыҷқәа рааӡареи назлоу закәанла ишьақәырӷәӷәоу, акраамҭатәи аизыҟазаашьақәа; аҭаацәалазаара ахԥатәи ахаҿқәа ҳәа иԥхьаӡоуп<ref name="masionis2004-581">Масионис, 2004, с. 581.</ref>, иахьатәи аилазаарақәа рҿы ари ароль нанагӡоит аҳәынҭқарра<ref name="scott-et-al2006-9395" />. Аԥшәма ахы иақәиҭны иалхра еиҳа ирылаҵәоит<ref name="giddens-satton2021-196200" />. [[Нуклеарная семья|Ануклеартә ҭаацәара]] ҳәа иашьҭоуп
ҩ-абиԥарак — аҭаацәеи ахәыҷқәеи рыла ишьақәгылоу имариаӡоу аформа<ref name="scott-et-al2006-9395" />; ануклеартә ҭаацәара аларҵәара аиуит амодерн аепоха аан<ref name="masionis2004-581" />. Аҭаацәа ҭбаа, ҭаацәарак аҿы
х-абиԥараки егьырҭ ауацәеи аҵанакуеит<ref name="masionis2004-581" /><ref name="scott-et-al2006-9395" />. Егьырҭ аформақәа иреиуоуп ихарҭәаам аҭаацәа, аполигамиатә ҭаацәара, хшара дызмам аҭаацәара, еизаку аҭаацәа уҳәа егьырҭгьы<ref name="giddens-satton2021-196200" />. Аструктуратә функционалистцәа иазгәарҭон асоциализациазы аҭаацәа рроль, асексуалтә хымҩаԥгашьа аҭышәныртәаларазы, асоциалтә еиҿкаара аиҭарҿиаразы, аматериалтәи апсихологиатәи шәарҭадаразы; аимак атеоретикцәа аҭаацәа рыла асоциалтә еиҟарамра шьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡон; амикросоциологиаҿы иахәаԥшуан аҭаацәа раԥҵара ацәанырратә аспектқәа (аинтеракционизм), мамзаргьы афеида аизыҟазаашьақәа (аиҭныԥсахлара атеориа<ref name="masionis2004-586589">Масионис, 2004, с. 586—589.</ref>).
Аҵарадырра аинститут адыррақәеи, аҟазареи, ахымҩаԥгашьа анормақәеи рыҭара алнаршоит. XIX ашәышықәсанӡа ашколтә ҵара хатәы усын, анаҩс зегьы еицырзеиԥшхеит, ихымԥадатәины иҟалеит, избанзар ааглыхреи анапхгараҭареи ирҭахын аҩреи аԥхьаӡареи иазыҟаҵаз аусзуҩцәа<ref name="giddens-satton2021-127">Гидденс, Саттон, 2021, с. 127.</ref>. Афункционалистцәа азааҭгылеит аҵара змоу, ззанааҭдырра ҳараку ауааԥсыра рышьақәыргылара ауснагӡатәқәа: Диуркгеим аҵара ахәыҷқәа асоциалтә еидгылара аиқәырхаразы ихымԥадатәиу азеиԥш беиарақәа рыланаҵоит ҳәа иԥхьаӡон, Парсонс иазгәеиҭон аиндивидуалтә еихьӡарақәа зыԥсоу ашьҭкаара. Амарксистцәеи егьырҭ акритикцәеи аҵаратә институтқәа рҿы игәарҭон аԥсҭазааратә лшарақәа реиҟаратәра акәымкәа асоциалтә еиҟарамра иҵәаху аиҭарҿиара; 1960-тәи ашықәсқәа рзы Бурдие емпирикала анализ азиуит ашколи ауниверситети рыла акультуратәи асоциалтәи капитал абжьаратәии иреиҳау аҿыгҳарақәеи (амчреи аԥыжәарақәеи) шьҭралатәи рыҭара. Акритикатә знеишьақәа шьақәдырӷәӷәон хыԥхьаӡара рацәала аҭҵаарақәа рыла, ауаҩытәыҩсатә усура арҿиаратә аспектқәа рыхә шырымшьозгьы<ref name="scott-et-al2006-4546">Scott et al., 2006, pp. 45―46.</ref><ref name="giddens-satton2021-127130">Гидденс, Саттон, 2021, с. 127―130.</ref>.
Амассмедиа — ари аудиториа амҽхак ду змоу акоммуникациа аформақәа роуп: акьыԥхьтә ҭыжьымҭақәа, арадио, ателехәаԥшра, акино. Асоциологцәа еиуеиԥшымкәа иахәаԥшуан массмедиа, лымкаала ателехәаԥшра: асоциализациа аколлективтә ԥышәа бзиа (афункционализм), аекономикатә мчра азакәантәра (акритикатә знеишьақәа), мамзаргьы бжьаратәла амцеизыҟазаашьа (аинтеракционизм) аҳасабала. Акритикатә теориаҿы ауаа пассивла амедиаеимадарақәа зауа ҳәа иԥхьаӡан: Ж. [[Бодрийяр, Жан|Бодриар]] игәы иаанагон, аҵабыргхаҭа ишахәҭоу аилкаара, ателехәаԥшра ааира уаҳа иалнаршом ҳәа; Луман иҳәашьала<ref name="giddens-satton2021-232236">Гидденс, Саттон, 2021, с. 232—236.</ref>, «ҳауаажәларра ирызкны иаадыруа ... амассмедиа абзоурала иаадыруеит<ref name="luman2005-8">Луман, 2005, с. 8.</ref>». Асоциологиаҿы цқьа иҭҵаамкәа иаанхоит амассмедиа аинтерактивтә револиуциа ҟазҵаз амобилтә еимадара, [[цифровое телевидение|ацифратә телехәаԥшра]], [[Видеоигра|авидеохәмаррақәа]], аинтернет реиԥш иҟоу [[цифровые технологии|ацифратә технологиақәа]]<ref name="giddens-satton2021-233">Гидденс, Саттон, 2021, с. 233.</ref>. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы ицәырҵит еицырдыруа ауаа ркультура (селебрити), аиндивидцәа амедиатә дыррала ахәшьара арҭоит, реихьӡарақәа рыла акәымкәа<ref name="giddens-satton2021-303">Гидденс, Саттон, 2021, с. 303.</ref>.
[[Файл:An elderly Tibetan women holding a prayer wheel on Lhasa, Barkhor.jpg|thumb|слева|250px|Зықәрахь инеихьоу [[Тибетцы|Тибеттәи]] аԥҳәыс аныҳәараан]]
Адинхаҵара ыҟан ауаҩытәыҩсатә еилазаарақәа зегьы рҿы; асоциологцәа азхьаԥшра арҭоит апатуқәҵара, ма ашәара узцәырызго асимволқәа рсистема, иара убас аритуалқәа, ма ақьабзқәа. Еиҳа идуу [[Монотеизм|амонотеисттә]] динхаҵарақәа хԥа — аиудаизм, ақьырсианра, аԥсылманра; егьырҭ адинхаҵарақәа — аиндуизм, [[буддизм|абуддизм]], [[конфуцианство|аконфуцианра]], [[даосизм|адаосизм]]. Адинхаҵаратә еиҿкаара хкы хадақәа рахь иаҵанакуеит ауахәама, [[секта|асекта]], [[Деноминация (религия)|аденоминациа]], акульт<ref name="giddens2005-461466-493494">Гидденс, 2005, с. 461—466, 493—494.</ref>. Маркс адин ареалра иацәыбналаны, идеологианы, ҭоурыхтә цәырҵраны иԥхьаӡон; Вебер уи ауаажәларратә ҽыԥсахрақәа анырра бзиа рыҭара алнаршар ҟалоит ҳәа игәы иаанагон. Диуркгеим адин анҵыра шамоу азгәаҭо, уи социалтә феноменҵәҟьоуп, ауаажәларра рзы адырра формоуп ҳәа иԥхьаӡон; адинхаҵаратә ритуалқәа, ма ацеремониақәа асоциалтә еидгылареи аинтеграциеи ирыдгылоит. Диуркгеим адин [[Сакральное|асакралтә]] (ззин ыҟам) усқәа ирыҵаркуа, иаку уаҩышәаратә еилазаараны еидкылоу адинхаҵарақәеи апрактикақәеи иаку системаны ишьақәиргылон. [[Секуляризация (социология)|Асекулиаризациа]] апроцесс еимактәын, уи шәага-загақәаны иԥхьаӡоуп анцәахаҵаҩцәа рхыԥхьаӡара, адинхаҵаратә еиҿкаарақәа рсоциалтә престиж, ауаа рдинхаҵара аҩаӡара. Ганкахьала, адин, аклассикцәа ишырҳәоз еиԥш, иахьатәи ауаажәларраҿы ароль ацәыӡуан, даҽа ганкахьала, ицәырҵит адинхаҵаратә ҵысра ҿыцқәа рацәаны ― адоуҳатә гәыԥқәа, акультқәа, асектақәа. Адинхаҵаратә [[Афундаментализм|фундаменталистцәа]] агәра ргоит рдоктринақәа рышьаҭақәа рахь ахынҳәра шалшо<ref name="scott-et-al2006-140143">Scott et al., 2006, pp. 140―143.</ref><ref name="giddens-satton2021-141146">Гидденс, Саттон, 2021, с. 141―146.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-2021">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 20—21.</ref><ref name="giddens2005-467470-475476-482-493494">Гидденс, 2005, с. 467—470, 475—476, 482, 493—494.</ref>.
Аҭҵаарадырреи атехникеи асоциалтә ԥсҭазаараҿы зехьынџьара иҟоуп, ауаҩы адунеии, ихи, ауаажәларреи рзы игәаанагарақәа шьақәдыргылоит. [[сциентизм|Асциентизм]] инақәыршәаны аҭҵаарадырра ― адырра иреиӷьу формоуп, аҭҵаарадырратә аартрақәеи апрогресси хырԥашьа рымаӡам. Аҭҵаарадырра џьбара иазхьаԥшуан асоциологиа аклассикцәа<ref name="erickson-webster2012-609610">Erickson, Webster, 2012, pp. 609—610.</ref>. Вебер раԥхьа иазгәеиҭеит аҭҵаарадыра асоциалтә контексти аҵарауаа рсоциалтә рольқәеи. Мертон (1942) иаликааит аҭҵаарадырратә еилазаара аҵакдуқәеи анормақәеи: ауниверсализм, аколлективизм, ахашьҭамлара, еиҿкаау аскептицизм; зеиӷьыҟам аҭҵаарадырратә метод ахкы, аексперимент, ииашоу, аҵакдуқәа рҟынтәи зхы иақәиҭу адырра аҽаманадон. Асциентизми [[технологический детерминизм|атехнологиатә детерминизми]] аԥыжәара рыман [[Научный реализм|ареализм]] аҟынтәи арелиативизм ахь<ref name="erickson-webster2012-611">Erickson, Webster, 2012, p. 611.</ref>, асоциалтә конструктивизм апарадигма ҿыц ахь аиасра аныҟала 1970-тәи ашықәсқәа рҟынӡа. Аҭҵаарадырра асоциалтә дунеи иахәҭакны иҭырҵаауа иалагеит (Д.[[Блур, Дэвид|Блур]] ипрограмма ӷәӷәа), ахәшьаратә неитралра гәрамгарҭас иҟаҵан; Б. Латур, С. Вулгар уҳәа иҭырҵааит афактқәеи, аҭҵаарадырратә дырреи, аҵабырги реибыҭара. Ицәырҵит аҭҵаарадырратә дырра асоциологиа, анаҩс ― аҭҵаарадырреи атехникеи рыҭҵаарақәа<ref name="erickson-webster2012-612615">Erickson, Webster, 2012, pp. 612—615.</ref>. [[Акторно-сетевая теория|Актор-ҳатә теориа]] еиднакылеит аҭҵаарадырреи атехникеи рыцеиҩызымшо азнеишьақәа жәпакы; иҭырҵаауеит ауааи аобиектқәеи реизыҟазаашьақәа рыкаҭақәа; аҭҵаарадырратә лҵшәақәа актантцәа (хымԥада ауаа ракәӡам) рхымҩаԥгашьеи ринтересқәеи ирылыргоит<ref name="erickson-webster2012-613615">Erickson, Webster, 2012, pp. 613—615.</ref>.
== Асоциалтә еиҟарамра ==
=== Акласси астатуси ===
Ахашәалақәеи, агәабзиареи, аҵареи, аҵаратә лшарақәеи реиҟарамра еиԥшым<ref name="scott-et-al2006-124">Scott et al., 2006, p. 124.</ref>. Асоциалтә еиҟарамра аҭҵаара ауаажәларра реиҿкааразы аполитикатә дунеихәаԥшышьақәеи хаҭалатәи агәаанагарақәеи ирхьысуеит<ref name="masionis2004-363">Масионис, 2004, с. 363.</ref>. Маркс инаиркны асоциалтә еиҟарамра аформа хаданы иԥхьаӡан [[социальный класс|акласс]] ― асоциалтә гәыԥ дуқәа рекономикатә позициа, аҽазыҟаҵарақәа рыжәла, ахатәтәреи аԥсҭазаашьеи рызнеишьа иахьыԥшу<ref name="giddens-satton2021-156-161">Гидденс, Саттон, 2021, с. 156, 161.</ref>. [[Социальный статус|Астатус]] ― ари аиндивид ихьӡ, ма анырра егьырҭ разхаҵара иадҳәалоу социалтә ҭагылазаашьоуп<ref name="giddens-satton2021-182">Гидденс, Саттон, 2021, с. 182.</ref><ref name="masionis2004-198">Масионис, 2004, с. 198.</ref>. Астатус асоциалтә хаҿра иахәҭакуп, егьырҭ рызнеишьа шьақәнаргылоит<ref name="masionis2004-199">Масионис, 2004, с. 199.</ref>. Асоциологцәа иалыркаауеит ирыдҵоу, ирыбжьарҵаз астатус: актәи иадҳәалоуп ахацәарԥар, ақәра, ма араса, аҩбатәи иаҵанакуеит, иаагозар, атлет, қьырала аус зуа, мамзаргьы иреиҳау аҵараиурҭа аушьҭымҭа рыстатусқәа. Астатус хада азеиԥш социалтә ҭагылазаашьа ҳәаақәнаҵоит<ref name="giddens2005-91" />, аиндивид иԥсҭазаараҿы еиҳа ихадоуп. Еиҳараӡак уи аҽазыҟаҵарақәа рыхкы ауп, аха иара убас ачымазарагьы (иаагозар, акьыбачымазара), мамзаргьы аинвалидрагьы<ref name="masionis2004-199200">Масионис, 2004, с. 199—200.</ref>. Маркс акласс аарыхра ахархәагақәа ирыдиҳәалон, астатустә еиԥшымзаарақәа аҩбатәины иԥхьаӡон; Вебер акласс еиҳа инарҭбааны дахәаԥшуан, аиндивид иҟазареи изанааҭи, аџьатә џьармыкьаҿы ипозициеи дрызхәыцуан<ref name="scott-et-al2006-30">Scott et al., 2006, p. 30.</ref><ref name="giddens-satton2021-161-183">Гидденс, Саттон, 2021, с. 161, 183.</ref>. Маркс диҿурԥшуазар, Вебер акласстә еиԥшымзаарақәа асоциалтә конфликтқәа ирхыҵхырҭа хаданы иԥхьаӡомызт<ref name="giddens-satton2021-182" />. Уи ишәагаарацәатә стратификациа аконцепциа иалнакаауан аиҟарамра, асоциалтә гәыԥқәа реиҩдыраара х-аспектк: аекономикатә еиҟарамра, мамзаргьы акласс аҭагылазаашьа; асоциалтә престиж, ма ахьӡ аҿы иаарԥшу астатус; амчра аихшареи алыԥшаахқәа рҭыжьреи<ref name="masionis2004-356-363">Масионис, 2004, с. 356, 363.</ref><ref name="scott-et-al2006-175176">Scott et al., 2006, pp. 175―176.</ref>. Вебер астатустә еизыҟазаашьақәа аԥсҭазааратә лшарақәеи аԥсҭазааратә шьақәгылашьеи ирыдиҳәалон<ref name="giddens-satton2021-182" /><ref name="scott-et-al2006-176">Scott et al., 2006, p. 176.</ref>.
1980-тәи ашықәсқәа инадыркны акласс аидеиа еиҳа-еиҳа акритика азыруан, зны-зынла «акласс аԥсра» рыларҳәон. Акритикцәа излашьақәдырӷәӷәо ала, иахьатәи ахархәаратә еилазаарақәа рҿы акласстә еиԥшымзаарақәа хәҭа-хәҭала иаԥыхуп: хаҭалатәи ахаҭара астатустә еиԥшымзаарақәа (урҭ зегьы аҵанакит), статусла еиҟароу аилазаара азеиԥш хаҿра шьақәзыргыло аԥсҭазаара астильқәеи агьамақәеи ирызкуп. Аха веберианааи акласс адгылаҩцәеи реимакқәа цоит: аҭҵаарақәа рацәаны изладырбо ала, ари акласс аԥсҭазааратә лшарақәеи асоциалтә еизыҟазаашьақәеи рзы фактор хаданы иаанхоит. Аклассқәа ыҟоуп, аха уаҳа ихадоу шәага-загоуп ҳәа иԥхьаӡаӡам. [[Интерсекциональность|Аинтерсекционалра]] акыр зылшо атеориа иаанарԥшуеит еиуеиԥшым аиҟарамра ахкқәа реихысырҭақәа: акласс, агендер, аетникара, араса, ма аинвалидра<ref name="giddens-satton2021-156157-161162-182-184185">Гидденс, Саттон, 2021, с. 156—157, 161―162, 182, 184―185.</ref><ref name="scott-et-al2006-2932">Scott et al., 2006, pp. 29―32.</ref>.
=== Аӷарра ===
[[Файл:Recife, the Brazilian capital of social inequality.jpg|thumb|300px|Хыҵакырҭа змам ауаа [[Ресифи]] (Бразилиа)]]
Аӷарра — ихадоу (зда ԥсыхәа ыҟам амаҭәарқәа), мамзаргьы ишақәнагоу абзиарақәа рахь анеиразы аагарҭақәа, ма ахашәалахәы аҟамзаара ауп. Асоциологцәа еилдыргоит абсолиуттәи азыҟашьатәи ӷарра: актәи ахныҟәгаратә минимум ахь ухьанарԥшуеит, уи иалнаршоит иақәнагоу аԥсҭазаашьа аныҟәгара — абсолиуттә ӷарраҿы инхоит афатә-ажәтә, анхарҭа, амаҭәа ззымхо ауаа, иаагозар, Нигериа ма Руанда ауааԥсыра ахԥатәи рыхәҭа. Азыҟашьатә ӷарра асоциалтә ԥсҭазаара азеиԥш культуратә стандартқәа ирықәшәоит, избанзар аҟазааразы ихымԥадатәиу, ма амал азы агәаанагарақәа еиуеиԥшым акультурақәа рҿы еиԥшым. Аилкаарақәа рыҩбагьы еимактәуп: абсолиуттә ӷарра астандартизациа азура уадаҩуп, азыҟашьатә ӷарра ашәага-загақәа аамҭала рҽырыԥсахуеит. Атәылақәа жәпакы рҿы иҟоуп аӷарра аофициалтә ҟазшьа; ҵарауаақәак иазгәарҭоит астатистикеи асубиективтә критериақәеи, дара ауаа рӷарра иазку агәаанагарақәеи реиԥшымзаара. Аӷарра амзызқәа ма аиндивид иҭакԥхықәраҿы, мамзаргьы асоциалтә еилазаарақәа рҿы ирыԥшаауеит. Актәи агәаанагара XIX ашәышықәса инаркны еицырдыруеит, еиҭашьақәгылеит 1980-тәи ашықәсқәа рзы; О.[[Льюис, Оскар|Лиуис]] иконцепциа инақәыршәаны (1961) аӷарра акультура абиԥарала еимырдоит. Даҽа знеишьак аӷарра аобиективтә еилазааратә еиҿагыларақәа ирылнагоит, азхьаԥшра анаҭоит аресурсқәа еиҟарамкәа реихшара, асоциал-економикатә ҭагылазаашьақәа: аекономикатә шьҭыҵрақәеи аиҵахарақәеи, аҵарадырра аганахьала аполитика, асоциалтә шарақәа, аинвалидра. Зны-зынла аӷарра ацынхәрас [[Социальное исключение|асоциалтә мапцәкра]] иалацәажәоит — аӷарцәа атәылауаҩратә зинқәа рахь анеира ахьрымам<ref name="giddens-satton2021-147151">Гидденс, Саттон, 2021, с. 147―151.</ref><ref name="scott-et-al2006-123124">Scott et al., 2006, pp. 123—124.</ref><ref name="giddens2005-276278-281283-305">Гидденс, 2005, с. 276―278, 281―283, 305.</ref>.
=== Асоциалтә стратификациеи амобилреи ===
Асоциалтә стратификациа — ари ауаа ркатегориақәеи ауаа ргәыԥқәеи иерархиала еихызшо системоуп, еилаҵоу аиҟарамра аԥнаҵоит<ref name="giddens2005-251">Гидденс, 2005, с. 251.</ref><ref name="masionis2004-337">Масионис, 2004, с. 337.</ref>. Астратификациа ауаажәларра рахь иаҵанакуеит, аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәа ракәымкәа; аамҭала иҭышәынтәалоуп; иуниверсалтәуп, формала аҽшаԥсахуагьы; акультуратә гәаанагарақәа — аидеологиақәа адгылара арҭоит, урҭ уи дыриашоит, аиҟарамра ԥсабаратәуп, ииашоуп ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="masionis2004-337338-348-362">Масионис, 2004, с. 337—338, 348, 362.</ref>. Ҭоурыхла иҟан астратификациа аформақәа: атәра, акаста, ахылҵшьҭра, акласс<ref name="giddens2005-251" />. Аграртә еилазаарақәа ркастатә системаҿы асоциалтә ҭагылазаашьа рыдырҵоит (хылҵшьҭрала) — ауаҩы иалихӡом, иаагозар, аҭаацәара алазаараҿы азанааҭ, ма ахатә ҩыза<ref name="masionis2004-338-340-362">Масионис, 2004, с. 338, 340, 362.</ref>. Аиндустриатә еилазаарақәа рыкласстә система шьаҭас иамоуп ауаҩы ихылҵшьҭра еиԥш аиндивидуалтә еихьӡарақәагьы<ref name="giddens-satton2021-162">Гидденс, Саттон, 2021, с. 162.</ref>, иалоуп [[Меритократия|америтократиа]] аелементқәа<ref name="masionis2004-340341-362">Масионис, 2004, с. 340—341, 362.</ref>. Америкатәи асоциологиа амеинстрим (Парсонс) аҿы, асоциалтә стратификациа асоциалтә иерархиеи азеиԥш культуратә беиарақәеи рызҵаара аҳасабала иахәаԥшуан, анормативтә еизыҟазаашьақәа акласстә еизыҟазаашьақәа цәырыргон<ref name="scott-et-al2006-177">Scott et al., 2006, p. 177.</ref>. Аструктуратә функционализм аҿы ишьақәыргылан Девис—Мур итезис (1945): асоциалтә стратификациа хымԥадатәиуп, уи ауаажәларра хра рыманы ирныруеит, избанзар аекономикатә лыҵшәа иацхраауеит; еиҟарам аҳамҭа еиҳа абаҩхатәра злоу ауаа ауаажәларразы ихадоу аусура иаднаԥхьалоит<ref name="masionis2004-349351-362">Масионис, 2004, с. 349—351, 362.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-239242">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 239―242.</ref>. Астратификациа асистемала аиҭаҵра [[Социальная мобильность|асоциалтә еиҭаҵралшара]] ҳәа иашьҭоуп<ref name="giddens-satton2021-176">Гидденс, Саттон, 2021, с. 176.</ref>. Аиҭаҵралшара ииаалазар ҟалоит (иаагозар, агеографиатә еиҭаҵрақәа), мамзаргьы ҵәҩанҵәылатәизар (асоциоекономикатә позициақәа рыбжьара аҩада ма ҵаҟа аныҟәара), аҵыхәтәантәи ихало, илбаауа ҳәа аҽашоит. Аихамҩаҩныҵҟатәи аиҭаҵралшара иаанарԥшуеит ауаҩытәыҩсатә ԥсҭазаара иалагӡаны иерархиала аныҟәара, аихамҩабжьаратә еиҭаҵралшара ― ахәыҷқәа рҭаацәа ирҿырԥшны реихьӡарақәа<ref name="giddens-satton2021-176178">Гидденс, Саттон, 2021, с. 176―178.</ref><ref name="shtompka2005-356358">Штомпка, 2005, с. 356―358.</ref>.
=== Агендер, араса, амилаҭ ===
Агендер— ари ахаҵеи аԥҳәыси реиԥшымзаарақәа ирыдҳәалоу асоциалтә, акультуратә, аԥсихологиатә ҷыдарақәеи ахымҩаԥгашьеи роуп. Агендер анатомиатәи афизиологиатәи еиԥшымзаарақәа аазырԥшуа акәал иаҿадыргылоит; авторцәақәак ари ихадоу аиҟәыҭхара мап ацәыркуеит. Асоциологцәа реиҳараҩык агендер иуадаҩу социалтә конструктуп ҳәа ирыԥхьаӡоит, зны-зынла уи аҭышәынтәаламзаара азгәаҭоуп. Агендертә социализациа асоциалтә агентцәа рыла агендертә рольқәа рышьҭкаара, агендертә еиԥшымзаарақәа реиҭарҿиара аҳасабала иахәаԥшуеит. Аклассикцәеи Парсонси агендертә еиԥшымзаарақәа зыхҟьоз аџьа аиҟәшареи, абиологиатә еиҭарҿиареи, аихшареи, ахацәеи аҳәсеи ррольқәа рыдкылареи ракәын. [[Гендерные исследования|Агендертә ҭҵаарақәа]] рцәырҵра афеминизм, афункционализм аиааира, агендертә еиҟарамра аартра аҽаманадоит. Арҭ аҭҵаарақәа анырра рнаҭеит Фуко, Гофман, Бурдие ридеиақәа — асубиективрақәа дискурсивла реибыҭареи, асоциалтә рольқәа рынагӡареи, асоциалтә практикақәа рҿы агендертә еизыҟазаашьақәа реиҭарҿиареи рыԥсахреи рзы (габитус ала). Д. [[Батлер, Джудит|Батлер]] агендер [[перформатив|перформативуп]] ҳәа иԥхьаӡоит — ауаа ргендер нарыгӡоит<ref name="giddens-satton2021-152155">Гидденс, Саттон, 2021, с. 152―155.</ref><ref name="scott-et-al2006-7275">Scott et al., 2006, pp. 72―75.</ref>. Афеминисттә теоретикцәа рганахьала, ахацәа еиуеиԥшым аинститутқәеи ауаажәларра рхырхарҭақәеи — [[патриархат|апатриархат]] — рҿы инеиԥынкыланы аҳәса раҳра мыӡит, иахьатәи аилазаарақәа рҿы иаанхоит, абызшәеи адискурси рыла имҩаԥысуеит<ref name="giddens-satton2021-166170">Гидденс, Саттон, 2021, с. 166―170.</ref>. Апатриархат аилазаарақәа ҭырҵааит ахшарауратә технологиақәа, асоциализациа, аҭаацәа, аҩнтәи ақәымчра, аџьатә усура, акультуратә [[Репрезентация|репрезентациақәа]] реиԥш иҟоу ахырхарҭақәа рҿы. Авир-теориа апостструктурализм арадикализациа азнауеит, агетеросексуалреи [[Бинарная гендерная система|агендертә ҩхәҭакны]] аилазаареи рышьақәыргыларақәа мап рцәнакуеит, асексуалтә категориақәа раартреи рҭышәынтәалареи шьақәнарӷәӷәоит<ref name="scott-et-al2006-200-204">Scott et al., 2006, pp. 200, 204.</ref>.
Егьырҭ асоциалтә еиԥшымзаарақәа рыхкқәа арасеи [[этничность|аетникареи]] роуп. «Араса» иаанарԥшуеит абиологиатә ҟазшьарбагақәа ирыдҳәалоу аҷыдарақәа (ацәа аԥштәы, аԥынҵа аформа уб.иҵ.). Ацәа аԥшшәахәы аиԥшымзаарақәа рзы агәаанагарақәа ажәытәан ишрылаҵәазгьы, араса иахьатәи аидеиа («аҭҵаарадырратә расизм») XVIII―XIX ашәышықәсақәа рзы ишьақәыргылан, аколониализм ариашаразы рхы иадырхәон, анаҩс [[национал-социализм|анационал-социализм]] ма [[апартеид]] аидеологиақәа ханарҭәаауан. Арасизми [[Расиализация|арасиалркреи]] зыхҟьо — арасатә классификациақәа асоциалтә ҵакы рыҭара аҭоурыхтә процесс — аекономикатә, аполитикатә, акультуратә, адинхаҵаратә факторқәа рҿы игәарҭоит. Араса аилкаара асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҿы адискредитациа азууп, еиҳараӡак идеологиатә конструктк аҳасабала иахәаԥшуеит, асоциологиа аҳәаақәа ирҭагӡаны инарҭбааны ахархәара шамоугьы. «Аетникара» асоциалтә гәыԥ иаҵанакуеит, уи иамоуп еилыкка, хазы акультуратә хаҿра. Аетникатә гәыԥ еиднаҳәалоит азеиԥш ԥсҭазааратә шьақәгылашьа: абызшәа, адин, асоциалтә нормақәеи агәаанагарақәеи, азеиԥш ҭоурыхи аҭоурыхтә гәалашәареи. Аетникара анализ џьбараҿы ахархәара уадаҩуп еиуеиԥшым аконтекстқәа рҿы аиашамреи аҭышәынтәалареи ирыхҟьаны, уи азгәеиҭон Вебер; аконцепт араса аасҭа ипроблемазар ҟалап. Ацәырҵра ҿыц ― [[культурный расизм|акультуратә расизм]] — араса акультуратә аспектқәа аҵанакуеит, арасеи аетникареи рҳәаа ҵнаӡәӡәаауеит<ref name="giddens-satton2021-156-171175">Гидденс, Саттон, 2021, с. 156, 171―175.</ref><ref name="scott-et-al2006-69-131134">Scott et al., 2006, pp. 69, 131―134.</ref><ref name="giddens2005-220226">Гидденс, 2005, с. 220—226.</ref>.
=== Асоциалтә ҵысрақәеи аиҿагыларақәеи ===
[[Файл:WalkofthePeopleBelfast1985.jpg|thumb|слева|300px|Аибашьраҿагыларатә ҵысра активистцәа. Белфаст, 1985]]
[[Общественное движение|Асоциалтә ҵысрақәа]] (азанааҭеидгылатә, аҳәса, аекологиатә уҳәа уб.иҵ.) коллективла аполитикатә институтқәа рҳәаа иҭагӡаны аус руеит, ауаажәларра рыԥсахра хықәкыс иҟаҵаны, азеиԥш интересқәа раарԥшра иашьҭоуп. Асоциалтә ҵысрақәа аԥсҭазааратә циклқәа ирхысуеит, еиҿкаамкәа ацәырҵра (агәыхыҭхыҭра) инаркны, аформалтә еиҿкаарақәа ирылсуеит аинституциализациа, ақәҿиара, ма аманшәаламхара рҟынӡа. Заатәи асоциологиаҿы асоциалтә ҵысрақәа аилаҩеиласрақәа, ажәлар, ма ареволиуциақәа ирыдырҳәалон, раԥхьаӡа акәны урҭ ҭнаҵаауа иалагеит Чикаготәи ашкол 1920-тәи ашықәсқәа рзы; Г.Блумер дара асоциалтә еиҭакрақәа рагентцәа ҳәа иԥхьаӡон. Асоциалтә ҵысрақәа рыҭҵаарақәа меинстрим аҿы ишьақәгылеит XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы. Н. [[Смелзер, Нил|Смелзер]] ифункционалисттә теориа (1950-тәи ашықәсқәа) излаҳәо ала, ауаажәларратә еилаҩеиласрақәа зыхҟьаз азыԥшрақәеи аҵабырги рыбжьара «аилазааратә еибарххараҿы» ишьҭан, урҭ рыҿиара еиуеиԥшым аетапқәа раан, аҵысрақәа еиуеиԥшым рыхәшьарақәа алкаан. Аресурсқәа рмобилизациа атеориа асоциалтә ҵысрақәа рактивистцәа рхымҩаԥгашьаҿы арационалреи ахықәкыхырхарҭеи ааннакылеит. 1960-80-тәи ашықәсқәа рзы атәылақәа жәпакы рҿы ицәырҵит [[Студенческое движение|астуденттә]] асоциалтә ҵысра ҿыцқәа, аҳәса рзинқәа рзы, зылшарақәа ԥку ауаа, асексуалтә еиҵарақәа, [[Движение в защиту окружающей среды|аекологиатә]], аиадертә бџьар аларҵәара иаҿагыланы. Ҿырԥштәыс иааҳгозар, ЕАА рҿы, ацәеиқәаҵәақәа ртәылауаҩратә зинқәа рзы аныҟәара, арасатә сегрегациа закәанԥҵарала аԥыхра алнаршеит, афеминисттә ҵысра [[Гендерное неравенство|агендертә еиҟарамра]] армаҷра иацхрааит. Авторцәақәак арҭ аҵысрақәа ауаажәларра ирымбо апроблемақәа рзы асимволтә дунеихәаԥшышьақәа ныҟәызго ҳәа ирыԥхьаӡон, даҽа авторцәақәак урҭ рҿыцра мап ацәыркуан, мамзаргьы абиурократиатә бизнес-еиҿкаарақәа (иаагозар, [[Greenpeace]]) иреиԥшны рҽеиҭакра азгәарҭон<ref name="giddens-satton2021-329333">Гидденс, Саттон, 2021, с. 329―333.</ref><ref name="scott-et-al2006-155156">Scott et al., 2006, pp. 155―156.</ref>.
Аимак-аиҿак — ари аилибамкаарақәа, ма аиндаҭлара ирыдҳәалоу агәыԥбжьаратә қәԥароуп. Ауаатәыҩса рҭоурых аҿы аимакқәа еснагь иҟан, урҭ ауаҩы идунеи шьақәдыргылон, ауаатәыҩса апланета рыларҵәара иацхрааит, ампыҵахаларақәагьы уахь иналаҵаны. Аусуцәеи акапиталистцәеи рыбжьара акласстә еиҿагылара адгылаҩцәа уи хаданы ирыԥхьаӡон; Зиммель ари аимак аихьыԥшра аизыҟазаашьақәа ирылеиҵон, аимак еиуеиԥшым ауаа ргәыԥқәа азхаҵара, акзаара аҟынӡа анаӡара алзыршо ауаҩытәыҩсатә еимадара аформа ҳәа иԥхьаӡаны<ref name="giddens-satton2021-320">Гидденс, Саттон, 2021, с. 320.</ref>. Аимакқәа ирыхәаԥшуан амарксизм, авеберианра, афеминизм уҳәа уб. иҵ. Аимакқәа рыҭҵаарақәа инарҭбааны ирылаҵәеит 1960-тәи ашықәсқәа рзы, асоциологцәа Диуркгеими Парсонси рыстатикатә теориақәа рҟынтәи Маркси Вебери рахь рхы андырха<ref name="giddens-satton2021-320324">Гидденс, Саттон, 2021, с. 320―324.</ref>. Р. Дарендорф аимакқәеи аилибамкаарақәеи ахатә интересқәеи агәыԥтәи интересқәа рзы аиԥшымзаарақәа ирхылҿиаауеит ҳәа иԥхьаӡон<ref name="giddens2005-31">Гидденс, 2005, с. 31.</ref>. Еиҳараӡак иҭырҵаауеит аиҟарамра аформа хадақәа ирхылҿиаауа ауаажәларра рыҩныҵҟа аимакқәа: акласстә, аполитикатә, агендертә уҳәа уб иҵ. Аимактә знеишьа акритика азыруеит аимак-аиҿаки аиндаҭлареи реилаӡҩаразы<ref name="giddens-satton2021-320324" />.
== Акультура ==
[[Файл:Punks on brick wall c1984.jpg|thumb|250px|[[Панки|Апанкқәа]] рсубкультура. Америка, 1980-тәи ашықәсқәа]]
Асоциологцәа инарҭбааны еилыркаауеит акультура<ref name="schepanskiy1969-4142">Щепаньский, 1969, с. 41―42.</ref>, азеиԥш ҵакқәа рхырхарҭа аҳасабала<ref name="scott-et-al2006-34">Scott et al., 2006, p. 34.</ref>, уи иаҵанакуеит ахәшьарақәеи, агәрахаҵарақәеи, анормақәеи (иматериалтәым аелементқәа), иара убас аобиектқәеи атехнологиақәеи (аматериалтә аспектқәа). Акультура иаҵанакуеит агәрагара, астереотипқәа, амода, агьамақәа, аҟазшьақәа, аҵасқәа, ацеремониақәа, аԥсҭазаашьа, аҭаацәареи, аџьеи, аԥсшьареи рнормақәа<ref name="giddens2005-3334">Гидденс, 2005, с. 33—34.</ref><ref name="shtompka2005-241">Штомпка, 2005, с. 241.</ref>. Акультура асоциалтә ԥсҭазаара анырра анаҭоит асоциализациеи ахаҭара ашьақәыргылареи рыла, иаԥнаҵоит, иагьаланарҵәоит ахәшьарақәа, аусуреи ахымҩаԥгашьеи рҿырԥштәқәа, аинститутқәа рмодельқәа<ref name="schepanskiy1969-48">Щепаньский, 1969, с. 48.</ref>. Аҵакдуқәа рганахьала, аиндивидцәа ахәшьара апозициа ааныркылоит: урҭ адинхаҵаратә ҳаҭырқәҵаратә маҭәарқәа, аԥара, аҭҵаарадырратә дырра, ацәаҩашәатә наӡааӡара, мамзаргьы аполитикатә уснагӡатәқәа ракәзар ҟалоит. Ахәшьарақәа ауаҩытәыҩса иԥсҭазаара ҵакылеи хықәкылеи идырҭәуеит, ауаҩытәыҩсатә ҽазышәарақәеи ахымҩаԥгашьеи ҳәаақәырҵоит, егьырҭ рхымҩаԥгашьақәа ахәшьара рыҭара алдыршоит<ref name="giddens2005-34">Гидденс, 2005, с. 34.</ref><ref name="schepanskiy1969-52">Щепаньский, 1969, с. 52.</ref>. Анормақәа — ари ахәшьарақәа ирыдҳәалоу есҽнытәи ахымҩаԥгашьеи ашьцылареи рыԥҟарақәа роуп. Анормақәеи аҵакдуқәеи рҽырыԥсахуеит, урҭ акультура аҩнуҵҟеи еиуеиԥшым акультурақәеи рҿы еиԥшым. Иаагозар, культурақәак рҿы асасдкылара ахә ҳаракны иршьоит, даҽа культурақәак рҿы — аиндивидуализми [[моногамия|амоногамиеи]], даҽа культурақәак рҿы — адин атрадициатә беиарақәа<ref name="giddens2005-3435">Гидденс, 2005, с. 34—35.</ref>. Культурала еижәлантәуп еиҳарак ауаажәларра маҷқәа; акультуратә хкырацәала еиԥшым ҳаамҭазтәи аиндустриатә еилазаарақәа. [[Субкультура|Асубкультурақәа]] аетникатә, абызшәатә, ма адунеихәаԥшратә ҷыдарақәа рыла иалкаахоит. Аҳра зуа аҵакдуқәеи анормақәеи мап рцәызкуа асубкультура [[Контркультура|аконтркультура]] ҳәа иашьҭоуп. Иахьатәи асоциологиаҿы [[этноцентризм|аетноцентризм]] иаԥынгылоу [[Культурный релятивизм|акультуратә релиативизм]] апринцип апостулациа азыруеит: акультурақәа еиԥшым, аха еиҟароуп, убри аҟнытә иалкаау акультура ахатәы беиарақәеи анормақәеи рганахьала иахәаԥшуеит<ref name="giddens2005-3536">Гидденс, 2005, с. 35—36.</ref>. Акультура иахәҭакуп ажәытәра аҟынтәи абиԥарақәа рыла иаарышьҭуа [[традиция|атрадициа]] азеиԥш гәалашәареи, агәаанагарақәеи, ахымҩаԥгашьатә ҵасқәеи. Атрадициа аҵакы аҽаԥсахыр алшоит, уи азакәантәра амодерн иаҿагыло [[традиционализм|атрадиционализм]] ҳәа иашьҭоуп<ref name="scott-et-al2006-185">Scott et al., 2006, p. 185.</ref>.
Диуркгеим ахаҵарақәеи, аидеиақәеи, аҵакдуқәеи, асимволқәеи, азыԥшрақәеи аколлективтә дунеихәаԥшышьақәеи, иарбан культуразаалак шьаҭас иамоу ахшыҩзцаратә феноменқәеи ҳәа иԥхьаӡон. Ауаа аколлективтә дунеихәаԥшышьақәа еиҿыркаауеит аԥсабаратә дунеи аус адырулаларц, аицынхара еиҿыркааларц азы<ref name="schepanskiy1969-14" /><ref name="scott-et-al2006-33">Scott et al., 2006, p. 33.</ref>. Парсонс игәы иаанагон, акультура асоциалтә еиҿкаареи аинтеграциеи ирыдгылоит ҳәа. Амарксисттә знеишьақәеи аимак атеориеи акультура идеологиак, иерархиак, хархәарак, еиҟарамрак хәдықәҵара азнауан<ref name="alexander-reed2006-112">Alexander, Reed, 2006, p. 112.</ref>, акапиталисттә аарыхшьа ахаргыла ҳәа иахәаԥшуан. Франкфурттәи ашкол амарксистҿыццәа амассатә культура асоциалтә хылаԥшра аформа ҳәа ирыԥхьаӡон, акультура ҳараки акультура лаҟәи еилдыргон; атмодерншьҭахьтәи атеоретикцәа ари аиҟәыҭхара аԥырхит<ref name="giddens-satton2021-228">Гидденс, Саттон, 2021, с. 228.</ref>, уи зны-зынла емансипациак аҳасабала, насгьы еицырдыруа акультура аформақәа социологиала рыҭҵаара алыршарак аҳасабала еилыркаауан<ref name="giddens-satton2021-230">Гидденс, Саттон, 2021, с. 230.</ref>. Инеиԥынкыланы акультуратә еиҭарҿиара Бурдие анализ азиуит, уи атеориаҿы акапитал аилкаара еиднакылоит аекономикатә ҭагылазаашьеи, астатуси, ахьӡ-аԥшеи, акультуратә ҟазарақәеи (аҵареи). Акапитал аформақәа ― асоциалтә, акультуратә, асимволтә, аекономикатә — дара-дара еимырдар рылшоит. Бурдие акультуратә капитал асоциалтә гәыԥқәа ргьамақәеи рыԥсҭазаашьеи (аҟазараҿы, амузыкаҿы, акино уҳәа), асоциалтә иерархиаҿы аҭагылазаашьа, астатус аиура, акласстә позициа арӷәӷәара ирыдиҳәалон<ref name="scott-et-al2006-40-82">Scott et al., 2006, pp. 40, 82.</ref><ref name="giddens-satton2021-228229">Гидденс, Саттон, 2021, с. 228―229.</ref>. Амарксисттә традициа иадҳәалоуп аидеологиа аилкаара: ауаажәларраҿы лассы-лассы иуԥыло агәрахаҵарақәеи агәаанагарақәеи, урҭ еиқәдыршәоит, изакәанртәуеит, еснагь иаахтны акәымкәа, аҳра зуа агәыԥқәа ринтересқәа<ref name="giddens2005-606">Гидденс, 2005, с. 606.</ref><ref name="giddens-satton2021-222223">Гидденс, Саттон, 2021, с. 222―223.</ref>. Асоциологиаҿы еиҳа анырра змоу аидеологиа акритикатә еилкаара Маркс ихылҿиаауеит (еиҳа анеитралтә версиақәагьы шуԥылозгьы, иаагозар, К. [[Мангейм, Карл|Мангеим]] иҟны). Маркс излаиԥхьаӡоз ала, аҳра зуа аклассқәа ирылшоит аидеиақәа рнапхгараҭара, рҭагылазаашьа ҷыда азакәантәра; амарксистцәа иаадырԥшуан аиҟарамра зыриашо аидеологиатә еицакрақәа ақәашьдақәеи агәаҟцәеи ремансипациа ахықәкқәа рзы. XXI ашәышықәса алагамҭазы аидеологиатә анализ адискурс аконцепциа еиԥш активла ахархәара амамызт<ref name="giddens-satton2021-223226">Гидденс, Саттон, 2021, с. 223―226.</ref>.
=== Асоциализациа, ахаҭара, аԥсҭазааратә мҩа, асексуалра ===
Аԥсҭазаара зегьы аҿы имҩаԥысуа [[социализация|асоциализациа]] апроцесс аан, ауаҩы ауаажәларраҿы анхашьа иҵоит, ахымҩаԥгашьеи, ахәыцреи, ацәанырреи рҿы ахатә хаҿра (ахаҭара) еилыкка анырра аҟынӡа днаӡоит. Асоциализациа аилкаара абиԥарақәа рыла акультуратә беиарақәеи асоциалтә нормақәеи шаарышьҭуа аҳәоит. Асоциализациа ҩ-фазак рҿы аус руеит еиуеиԥшым "агентцәа": ауаҩы еиҳа интенсивла аҵара иҵоит аԥхьатәи асоциализациа аан, даныԥшқаз, даныхәыҷыз (абызшәеи аԥышәа хадақәеи), агент хадас аҭаацәа аныҟоу. Аҩынтәтәи асоциализациа мҩаԥысуеит ԥыҭрак ашьҭахь, ақәыԥшреи аду ԥсҭазаареи раан, ашкол, ақәлацәа, амассмедиа, аусурҭа аҭаацәа анырыԥсахуа. Ақәлацәа азеиԥш интересқәеи, асоциалтә ҭагылазаашьеи, ақәреи рыла еидкылоу «еиҟароу ргәыԥ» шьақәдыргылоит; уи аиндивид инырра иаԥызго асоциализациа ҳәа иашьҭоуп. Асоциализациа ахцәажәарақәа атеориақәа инарықәыршәаны еиԥшым: аструктуратә функционализм аҿы азхьаԥшра арҭон асоциализациа агентцәа рнырра, [[Фрейдизм|афреидисттәи]] аинтеракционисттәи знеишьақәа иазгәарҭеит ацәаныррақәеи аиҿагыларақәеи, аиндивидцәа активла рроль<ref name="giddens2005-3338">Гидденс, 2005, с. 33—38.</ref><ref name="giddens-satton2021-127-209213">Гидденс, Саттон, 2021, с. 127, 209―213.</ref><ref name="masionis2004-170171-183184">Масионис, 2004, с. 170—171, 183—184.</ref>.
Асоциализациа амҩаԥгараан аиндивид [[Социальная роль|асоциалтә рольқәа]] иоуеит ― исоциалтә статус шьаҭас иҟаҵаны дзықәныҟәаша анормақәеи аҵакдуқәеи<ref name="shtompka2005-281">Штомпка, 2005, с. 281.</ref>. Афункционалистцәа, арольқәа акультура аҳәаақәа ирҭагӡаны ӷәӷәала адетерминациа рызууп, иҭышәынтәалоуп ҳәа ирыԥхьаӡон: ауаҩы асоциалтә роль ииашаны анагӡашьа иҵоит, икәша-мыкәша активла анырра шаиҭогьы<ref name="giddens2005-3839">Гидденс, 2005, с. 38―39.</ref>. Парсонс асоциалтә рольқәа еибарку зыԥшрақәаны, акультуратә ҿырԥштәқәа раҳасабала иаликаауан, урҭ аиндивидцәа рзы ахырхарҭақәа шьақәдыргылоит аинырра иалкаау аконтекстқәа рҿы<ref name="scott-et-al2006-144145">Scott et al., 2006, pp. 144―145.</ref>. Аинтеракционистцәа ари азнеишьа иамаркуан: арольқәа ахымҩаԥгашьазы азеиԥш вектор шьақәдыргылоит, аха иалкаау аҭагылазаашьақәа раан аусқәа ҳәаақәырҵаӡом; Гофман ила, аиндивид иихәмаруа арольқәа дырҟәыҭхахоит арольтә бжьаӡарала<ref name="scott-et-al2006-144146">Scott et al., 2006, pp. 144―146.</ref>. Ауаҩы рольқәакгьы наигӡоит, избанзар статусқәак имоуп — Р. Мертон иалеигалеит аилкаара арольтә еизга, иалкаау астатус арольқәа реизак<ref name="masionis2004-201">Масионис, 2004, с. 201.</ref><ref name="scott-et-al2006-145">Scott et al., 2006, p. 145.</ref>. Иаагозар, данстуденту аудиториаҿы аиндивид иалкаау ароль наигӡалароуп, ԥак, ма ԥҳак лаҳасабала даҽакала ихы мҩаԥигалароуп<ref name="giddens-satton2021-183">Гидденс, Саттон, 2021, с. 183.</ref>. Арольтә еиҿагылара аҭыԥ амоуп ҩ-статуск, ма статусқәак ирықәшәо арольқәа рыбжьара (ауаҩы икариеразы аҭаацәа раԥҵара мап ацәикуеит), арольтә еибарххара ― статуск ишьақәырӷәӷәоу арольқәа рыбжьара (аиҳабы инапаҵаҟа иҟоу рыҿцәажәараҿы абжьаӡара еиқәирхоит, дареи иареи реиҩызаратә еизыҟазаашьақәа дырҿагыламзаргьы<ref name="masionis2004-201202">Масионис, 2004, с. 201—202.</ref>).
Аиндивидцәа ма агәыԥқәа егьырҭ ирылызкаауа ахаҭара роуеит; хатәлатәи ахаҭара ― ари ауаҩы индивидк иаҳасабала ихы аилкаара ауп. Ахаҭара раԥхьатәи атеориақәа ируакны иаԥырҵеит Џь. Г. Миди Ч. Кулии. Асаркьатә теориа Сара Кули излаҳәо ала, ауаҩы егьырҭ ирҭо ахәшьара ихеилкаара анырра анаҭоит. Мид раԥхьа ишьақәиргылеит асоциалтә еинырраҿы иҿиауа ахатә шьақәгылара асоциологиатә теориа: ахәыҷқәа социалтә ҟаларақәаны иҟалоит аҿыԥшрала, анаҩс — арольқәа рыдкыларала; атеориа шьаҭас иамоуп «сара», «сара» (Me) ҳәа аихшара. Асоциалтә нормақәеи аҵакдуқәеи, ахәыҷы зроль наигӡо, еизыркәкәоу даҽа нормак аҳасабала идикылоит<ref name="masionis2004-178180">Масионис, 2004, с. 178—180.</ref><ref name="giddens-satton2021-218222-259262">Гидденс, Саттон, 2021, с. 218―222, 259―262.</ref>. Иахьатәи аҭҵаарақәа рҿы еиԥшым ахатә хаҿреи асоциалтә хаҿреи, иара убас аԥхьатәи асоциализациа анаҩстәи аԥхьатә (агендер, аетникара), асоциалтә рольқәеи, азанааҭи, астатуси ирыдҳәалоу. Ахатәрақәа лассы-лассы иҭышәынтәалам, зҽызыԥсахуа акакәны иахәаԥшуеит, Фуко иусумҭақәа рхырхарҭала; 1980-тәи ашықәсқәа инадыркны аколлективтә хаҿра иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп асоциалтә ҵысрақәа<ref name="giddens-satton2021-218222">Гидденс, Саттон, 2021, с. 218―222.</ref>.
Иҿиоу аилазаарақәа рҿы ауаа бжьаратәла 75 шықәса инхоит, аԥсра ақәра аҽаманадоит. 1970-тәи ашықәсқәа рҟынӡа ауаҩытәыҩсатә ԥсҭазаара еилыкка иҟоу абиологиатә етапқәа: асабира, ахәыҷра, ақәыԥшра, ашәра, ажәра, аԥсра рҟынтәи иуниверсалтәу ԥсҭазааратә циклны иахәаԥшуан. Иахьатәи асоциологиаҿы инаҵшьны иазгәаҭоуп аԥсҭазааратә мҩа асоциалтә еибыҭара{{#tag:ref|Атеоретикцәа шьоукы ауаҩы иԥсҭазаараҿы хаз-хазы иҟоу астадиақәа мап рцәыркуеит, уи континуумуп ҳәа ирыԥхьаӡоит.<ref name="giddens-satton2021-181">Гидденс, Саттон, 2021, с. 181.</ref>|group=К}}, ахәыҷра абиологиатә ма асоциалтә ԥсабара иазку аиҿцәажәарақәа шымҩаԥысуагьы. Иахьатәи ауаажәларраҿы ахәыҷра аԥышәа атрадициатә еилазаарақәа рҿи иареи еиԥшӡам{{#tag:ref|Ф. Ариес Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы «ахәыҷра» ыҟамызт ҳәа иԥхьаӡон<ref name="scott-et-al2006-23" /><ref name="giddens-satton2021-189">Гидденс, Саттон, 2021, с. 189.</ref>|group=К}}, ахәыҷра универсалтәымызт, аҵыхәтәантәи хышә шықәса рзоуп хазы етапны ианыҟалаз. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ицәырҵит аҿар ркультура, рыԥсынҵры иацлеит, ражәра аҟынӡа анаӡаразы алшарақәа шьҭыҵит (80 шықәса иреиҳаны<ref name="giddens-satton2021-187191">Гидденс, Саттон, 2021, с. 187―191.</ref><ref name="scott-et-al2006-2325">Scott et al., 2006, pp. 23―25.</ref>).
[[Сексуальность|Асексуалра]] абиологиатәи асоциалтәи факторқәа иуадаҩу реицааира аҳасабала иахәаԥшуеит, урҭ ишьақәдыргылоит [[Сексуальная ориентация|асексуалтә ориентациа]] ― ауаҩы исексуалтә ма иромантикатә гәазыҳәара ахырхарҭа. Ауаа реиҳараҩык агетеросексуалтә ҟазшьа рымоуп, иҟоуп еиуеиԥшым асексуалтә хаҿрақәа шьақәзыргыло егьырҭ аориентациақәагьы. XIX ашәышықәса инаркны асексуалра ҭырҵаауан амедицинеи, абиологиеи, апсихологиеи рҿы; XX ашәышықәса азбжазы А. [[Кинси, Альфред|Кинси]] мҽхакы ҭбаала социологиатә зҵаараан иааирԥшит асоциалтә нормақәеи асексуалтә хымҩаԥгашьеи реиԥҟьара. Фуко иусумҭақәа рышьҭахь 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы асексуалра аибыҭареи, мап ацәкреи, ахәаҽреи ҭырҵаауа иалагеит; убас, ааигәанӡа Мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы [[гомосексуальность|агомосексуалра]] ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа аҽаманадон, аԥсихикатә еилагара ҳәа иԥхьаӡан. Аҵыхәтәантәи ажәашықәсақәа рзы Мраҭашәара асексуалтә беиарақәа рлибералтәра ҟалеит, уи асексуалтә ԥсҭазаара аиҭарҿиара аҟәыҭхара еиԥш, еиуеиԥшым асексуалтә хымҩаԥгашьеи аориентациеи рформақәа аибагаратә еизыҟазаашьақәа рҳәаа иҭагӡаны рыдкылара ду аҽаманадоит<ref name="giddens-satton2021-191196">Гидденс, Саттон, 2021, с. 191―196.</ref><ref name="scott-et-al2006-149152">Scott et al., 2006, pp. 149―152.</ref>.
=== Ацәхьаҵреи асоциалтә хылаԥшреи ===
Ацәхьаҵра иаанарԥшуеит ауаажәларра реиҳараҩык ирыдыркылаз анормақәеи, аҵакдуқәеи, азыԥшрақәеи ирҿагыло аиндивидцәа, ма агәыԥқәа рхымҩаԥгашьа, ргәаанагарақәа, рхаҵарақәа, рстильқәа; ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа ацәгьоуратә хымҩаԥгашьа иадҳәалоуп, аха уи иазкӡам. Асоциологиаҿы ацәхьаҵразы зааибагара ыҟаӡам; абиологцәеи апсихологцәеи иреиԥшымкәа, асоциологцәа анормеи ацәхьаҵреи реиҩдыраара аҟара, аҵыхәтәантәи асоциалтә еилазаарақәеи аҭагылазаашьақәеи ирҭарҵоит, аԥҟарақәа реилагара адагьы, урҭ шаԥырҵо, ишрықәныҟәо, ишеиҭарҳәо ҭырҵаауеит. Раԥхьаӡа акәны ацәырҵра дахәаԥшит ацәхьаҵрақәа (асоциалтә факт еиԥш) хырԥашьа рымаӡам, ауаажәларра рзы ганкахьала ихәарҭоуп ҳәа изыԥхьаӡоз Диуркгеим: аинновациақәа реиԥш, доусы еицрыдыркылахьоу анормақәа ргәаладыршәара алагьы<ref name="giddens-satton2021-277279">Гидденс, Саттон, 2021, с. 277―279.</ref><ref name="scott-et-al2006-53">Scott et al., 2006, p. 53.</ref>. Диуркгеимтәи аномиа аконцепциа инақәыршәаны ауаа ашәара{{#tag:ref|[[Аномия|Аномиа]] лассы-лассы Маркс ицәтәымхара иаҿадыргылоит.<ref name="scott-et-al2006-910">Scott et al., 2006, pp. 9―10.</ref>|group=К}}, агәкаҳара, ма агәҭынчымра рныруеит, атрадициатә ԥсҭазаашьеи, аморали, адинхаҵареи анеилаҳауа аилымкаара аамҭазы ахырхарҭақәа рцәыӡуеит; асоциалтә нормақәа аус руӡом, избанзар иахьатәи ауаажәларра ирласцәаны рҽырыԥсахуеит. Р. Мертон ацәгьоурақәеи ацәхьаҵреи аемпирикатә ҭҵаарақәа рзы аномиа аидеиа ихы иаирхәеит, иагьгәеиҭеит ауаажәларра ркультуратә хықәкқәа («[[американская мечта|америкатәи агәҭакы]]») хаз игоу аиндивидцәа урҭ рынагӡаразы рылшарақәа ишрықәымшәоз; акультуратә беиарақәеи ахатәы социалтә позициеи реиԥҟьара, асоциалтә еиҟарамреи аиҟәыҭхареи рыҩаӡара ҳаракы, илаҟәу аусуцәа рыкласс ахаҭарнакцәа ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьахь, ацәгьоурақәа рахь икылнагоит<ref name="giddens-satton2021-268272">Гидденс, Саттон, 2021, с. 268―272.</ref><ref name="scott-et-al2006-1112-53">Scott et al., 2006, pp. 11―12, 53.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-258259">Ritzer, Stepnisky, 2014, pp. 258―259.</ref>.
Ацәхьаҵрақәа ҳәа ирышьҭан 1950 шықәсқәа рызтәи аҿар рсубкультурақәа. Ауаа лассы-лассы ирыдыркылаз ахымҩаԥгашьатә нормақәа еиларгоит, аха абжьааԥны урҭ ирықәныҟәоит; мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы, аиндивидуализми хаҭалатәи алхреи рыхәшьарақәа рыманы, ӷәӷәала изықәныҟәо анормақәа рхыԥхьаӡара маҷуп, ҵаҟатәи ацәхьаҵра чҳаны иазнеиуеит. Е. Лемерт еиҟәиҭхеит ацәхьаҵра актәи (имаҷу аусқәа, иаагозар, амҩатә ԥҟарақәа), аҩбатәи, ауаҩы ацәхьаҵи иареи анеиԥшнишьало (адыргақәҵақәа рақәырҷабра). 1950-60-тәи ашықәсқәа рзы аинтеракционизм аҳәаақәа ирҭагӡаны аус зыдулаз адыргақәҵақәа рақәырҷабра атеориаҿы (Г. Беккер), ацәхьаҵра аинырра аҳасабала дахәаԥшуан, уи аан иара ҳәаақәырҵоит, еибырҭоит; аиндивидцәа, ма агәыԥқәа амчреи анырреи змоу рганахьала аиԥшыншьаларатә ҷыдарақәа рырҭоит, [[Социальная стигматизация|астигматизациа]] рзыруеит, аутсаидерцәас иҟалоит<ref name="scott-et-al2006-54">Scott et al., 2006, p. 54.</ref><ref name="giddens-satton2021-277281-286288">Гидденс, Саттон, 2021, с. 277―281, 286―288.</ref>. Астигма — ари ахьымӡӷи, ауаажәларратә ҽыԥхьакреи, азинеиҟарамреи рахь уназго, улазырҟәуа, мамзаргьы социалла иҟамло ҟазшьарбақәоуп. Гофман инеиԥынкыланы иҭиҵааит астигма аҭыжьреи аформақәеи (афизикатә, абиографиатә, аҟазшьардырратә), социалтә еизыҟазаашьак аҳасабала ишьақәиргылеит, иара ауаҩы егьырҭ разхаҵара имнахуеит, ихаҭара аԥсахуеит; аҿырԥштәқәа ― зус ӡбоу ацәгьоуцәа рыстатустә ԥсадахара (Гарфинкель), мамзаргьы ԥсихикала ичмазаҩу исоциалтә роль адкылара (Гофман) ауп. Аҵыхәтәантәи ҩынҩажәижәаба шықәса рзы аинвалидцәа, ма [[СПИД]] змоу рҭагылазаашьа бааԥс зыхҟьо рцәеижьтә гхақәа ракәӡам, згәы бзиоуи дареи реинырра, ахымхәара астигматизациа (аинвалидра асоциалтә модель) ауп<ref name="giddens-satton2021-255259-263264">Гидденс, Саттон, 2021, с. 255―259, 263―264.</ref><ref name="scott-et-al2006-5455">Scott et al., 2006, pp. 54―55.</ref>. Ацәаҩашәатә гәыҭҟьа-ԥсыҭҟьара ҳәа иашьҭоуп азеиԥшсоциалтә ма ацәаҩашәатә проблема аҷыдарақәа раҳасабала ирыдыркыло гәыԥк, ма хымҩаԥгашьак иацҵоу ареакциа<ref name="giddens-satton2021-282286">Гидденс, Саттон, 2021, с. 282―286.</ref>.
[[Файл:Signs, Novosibirsk 1.JPG|thumb|250px|Административтә ԥкрақәа ― [[Социальный контроль|асоциалтә хылаԥшра]] аҿырԥшы]]
Ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа ашьҭахьтәи аган [[социальный контроль|асоциалтә хылаԥшра]] ауп: иформалтәуи иформалтәыми, аҩныҵҟатәии адәныҟатәии амеханизмқәа, урҭ аҳәатәхаҵара алдыршоит. Асоциалтә хылаԥшра атеориақәа еихушар ҟалоит аҳәатәхаҵара аҭыжьреи ацәхьаҵратә хымҩаԥгашьа ахәаҽреи ирыхәаԥшуа ҳәа. Амарксистцәа аҳәынҭқарра, аусуцәа рыкласс ахылаԥшразы, аҭакԥхықәра адуп ҳәа ирыԥхьаӡон; Парсонс аҳәатәхаҵара абиԥарала изаарышьҭуазеи ҳәа азҵаара аҭак ҟаҵо (Гоббси Локки рфилософиа иалихуаз асоциалтә еиҿкаара апроблема) иазгәеиҭон ақәымчра акәымкәа асоциализациеи ахгәаҭареи рроль<ref name="delanty2009-4609">Delanty, 2009, p. 4609.</ref><ref name="giddens-satton2021-291295">Гидденс, Саттон, 2021, с. 291―295.</ref>. Ихьшәоу аинтеракционисттә теориақәа асоциалтә хылаԥшреи ацәхьаҵреи еиднаҳәалон, аҭҵаарақәа жәпакы иаадырԥшит ахылаԥшра арӷәӷәара уи арҭбаара ишацхраауа<ref name="giddens-satton2021-291295" />. Парсонс ачымазара амедицинала ауаажәларра хылаԥшра зырҭо ацәхьаҵра аформа ҳәа иԥхьаӡон<ref name="scott-et-al2006-100">Scott et al., 2006, p. 100.</ref>; ачымазаҩ асоциалтә зыԥшрақәеи ачымазаҩ ироли инарықәыршәаны ихы мҩаԥигалароуп, мамзар асанкциақәеи астигматизациеи дрықәшәоит. Ари амодель ицәырҵуа аҭагылазаашьақәа реимак, ауадаҩра, аилымкаара иаҭәанашьомызт; ачымазара бааԥсқәа рҟынтәи илаҽу рахь аиҭаҵра аҳақьыми апациенти рыбжьара аформалтә еизыҟазаашьақәа рыҵыӡәӡәаара еиԥш итрадициатәым амедицина алаҵәара аизҳарагьы ахылҿиааит, избанзар излаҽу ачымазцәа аҭҵаарадырратә хәышәтәышьа аметодқәа ргәы рыхшәоит<ref name="giddens-satton2021-242246-250254">Гидденс, Саттон, 2021, с. 242―246, 250―254.</ref><ref name="giddens2005-145147">Гидденс, 2005, с. 145―147.</ref>. Аимак-аиҿак иахьатәи амедицина (агәабзиара [[Биомедицина|абиомедицинатә]] модель) аԥсҭазаара астильқәа (аҭаҭын ахара<ref name="giddens2005-602">Гидденс, 2005, с. 602.</ref>, ацәеижь акапан, асексуалтә хымҩаԥгашьа уҳәа) рнырра цәырнагоит, избанзар [[медикализация|амедикалра]] ауаажәларратә хәарҭареи, ахатә ԥсҭазаареи, амчреи, ахылаԥшреи еиднаҳәалоит<ref name="giddens-satton2021-246250">Гидденс, Саттон, 2021, с. 246―250.</ref><ref name="scott-et-al2006-99">Scott et al., 2006, p. 99.</ref>.
== Амчра, аполитикеи аҳәынҭқарреи ==
[[Политическая социология|Аполитикатә социологиеи]], амчреи, аполитикеи, аҳра аҭҵаареи рышьаҭа икит Вебер, уи изнеишьа актуалра аманы иаанхоит, еимактәызаргьы: амчра ҳәаақәнаҵоит аиндивидцәа, агәыԥқәа, ма аилазаарақәа ишырҭаху ахымҩаԥгара, мамзаргьы иаарту аимак аҭагылазаашьаҿы, мамзаргьы аӡбамҭақәа рыдкылараан адәныҟатәи аҿагылара ыҟазар ахықәкқәа рынагӡара рылшара аҳасабала. Амеинстримтә знеишьаҿы амчра аҳреи аҳәатәхаҵареи асимметриатә еизыҟазаашьақәа раҳасабала иахәаԥшуеит, уаҟа алахәылацәа рхықәкқәеи ринтересқәеи еиҿаҳауеит, автономтә еиҿкаарақәа: аҳәынҭқарра, анаплакқәа, аҵаратә усҳәарҭақәа уҳәа рҿы азинмчхарақәа рынагӡара аҽаманадоит. Вебер иаликааит зеиӷьыҟам "аҳра" ахкқәа: атрадициатә, [[Харизматическая власть|ахаризматикатә]], арационал-закәантә, акультуратә традициақәа рзакәантәра зеиԥшроу еиԥш (Абжьаратәи ашәышықәсақәа рзы адырра), аԥхьагыла ихатә ҟазшьақәа рыдгылара, ахаризма змоу ([[Иаса Қьырса|Христос]], [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Гитлер]], ма М. [[Ганди, Махатма|Ганди]]), мамзаргьы аӡбамҭақәа рыдкылараан аформалтә ԥҟарақәеи, азакәани, арационалреи аԥыжәара рыҭара (иахьатәи абиурократиа). С. [[Льюкс, Стивен|Лиукс]] иконцепциа (1974) Вебер изнеишьа арҭбаауан, амчра ҩ-шәагаки х-шәагаки рыла еилкаан: агәыԥқәа рыбжьара иаарту ақәԥара адагьы Лиукс иазгәеиҭеит аконкурентцәа аполитикатә қәԥара ралцара, иара убас аҭахрақәеи агәаҳәарақәеи аманипулиациа рзура, уи иахҟьаны ауаа рхатә интересқәа ирҿагыланы аус руеит (ари азнеишьа Франкфурттәи ашкол иазааигәахон). Альтернативтә знеишьа инақәыршәаны{{#tag:ref|Еиуеиԥшым агәаанагарқәа аарԥшуп Грамши, Парсонс, Фуко рҿы уҳәа уб. иҵ.<ref name="scott-et-al2006-128">Scott et al., 2006, p. 128.</ref>|group=К}}, амчра ауаажәларраҿы иԥсаҟьоуп, насгьы иалкаау аиҿкаарақәа ирҟазшьам; Фуко итәала, амчра асоциалтә еизыҟазаашьақәа рыла иҭрыжьуеит, иарбанзаалак аиныррақәеи аинститутқәеи ирылсуеит, аҭҵаарадырратә дыррагьы налаҵаны<ref name="giddens-satton2021-296304">Гидденс, Саттон, 2021, с. 296―304.</ref><ref name="scott-et-al2006-127128-173174">Scott et al., 2006, pp. 127—128, 173―174.</ref><ref name="ritzer-stepnisky2014-29">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 29.</ref>. М. [[Манн, Майкл (социолог)|Манн]] Маркси Вебери аҭоурыхтә социологиа аҳәаақәа ирҭагӡаны рызнеишьақәа асинтез рзиуит, асоциалтә мчра ашәагақәа ԥшьба аликааит: аидеологиатә, аекономикатә, аполитикатә, иара убас арратә<ref name="collins2006-2021">Collins, 2006, pp. 20—21.</ref>.
Адемократиа политикатә шьақәгылашьак аҳасабала шьаҭас иамоуп атәылауаа аӡбамҭақәа рыдкылара ралахәхара, ишиашоу, мамзаргьы иалкаау ахаҭарнакцәа рыла. Иахьатәи ауаажәларраҿы адемократиа иалшоит ҳәа иԥхьаӡоуп аполитикатә еиҟарара, ахақәиҭра, азеиԥш интересқәа рыхьчара алыршара, атәылауаа рҭахрақәа рықәшәара, хра аманы аӡбамҭақәа рыдкылара, зегьы ринтересқәа рызхәыцра уҳәа уб. иҵ. Атәылауаҩра иазԥхьагәанаҭоит амилаҭтә ма аполитикатә еилазаара аҳәаақәа ирҭагӡаны аиндивид изинқәеи истатуси. Атрадициатә еилазаарақәа рҿы иаԥу ауаа аполитикатә лахәразы хазхаҭалатәи азинқәеи алшарақәеи рымамызт; атәылауаҩра аконцепциа инақәыршәаны Т. Маршалл (1950), атәылауаа рзинқәа рыҿиашьа иаҵанакуан атәылауҩратә, аполитикатә, асоциалтә зинқәа роура аетапқәа; Маршалл иазгәеиҭон аҭакԥхықәрақәа рҟынтәи азинқәа рахь аиасра{{#tag:ref|Британиа ду аҭоурых аматериал аҿы; ихадоу х-стадиак XVIII, XIX, XX ашәышықәсақәа ирыҵаркуан.<ref name="scott-et-al2006-25">Scott et al., 2006, p. 25.</ref><ref name="giddens2005-297">Гидденс, 2005, с. 297.</ref>|group=К}}<ref name="giddens-satton2021-310319">Гидденс, Саттон, 2021, с. 310―319.</ref><ref name="scott-et-al2006-2526">Scott et al., 2006, pp. 25―26.</ref><ref name="giddens2005-297" />, асоциалтә зинқәа акапитали атәылауаҩреи еиндыршәар, хәҭа-хәҭала акласстә еиҟарамра астатусқәа реиҟарарала иаиааир рылшоит ҳәа иԥхьаӡаны. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы атәылақәа жәпакы рнапы аҵарҩит ауаҩы изинқәеи ахақәиҭра хадақәеи рыхьчаразы Аконвенциа, аекономикатәи, асоциалтәи, акультуратәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакт, атәылауаҩратәи аполитикатәи зинқәа рзы Жәларбжьаратәи апакт<ref name="scott-et-al2006-2526" />. Иҿиоу атәылақәа реиҳарак аџьармыкьа аиҟарамреи анегативтә нырреи дырмаҷуеит аҵареи, агәабзиарахьчареи, анхарҭақәеи, аӷарреи аусурҭадареи рзы аԥаратә цхыраагӡақәеи уҳәа рганахьала аҳәынҭқарратә цхыраарала Г. Еспинг-Андерсен (1990) иаликааит зегьы рыбзазара змоу аҳәынҭқарра ахкқәа хԥа: асоциал-демократиатә (скандинавиатәи атәылақәа), аконсерватив-корпоративтә (Франциа ма Германиа), алибералтә (ЕАА<ref name="giddens2005-295298-306">Гидденс, 2005, с. 295―298, 306.</ref>).
XX ашәышықәса анҵәамҭеи XXI ашәышықәса алагамҭеи рзы, акоммунисттә режимқәа анкаҳа ашьҭахь [[либеральная демократия|алибералтә демократиа]] адунеи аҿы аԥыжәара амоуп ҳәа иԥхьаӡоуп, уи ашьақәыргылара атенденциа хырԥашьа шамамгьы<ref name="giddens-satton2021-315317">Гидденс, Саттон, 2021, с. 315―317.</ref><ref name="giddens2005-376">Гидденс, 2005, с. 376.</ref>. [[Гражданское общество|Аграждантә уаажәларра]] иаҵанакуеит аҳәынҭқарра иахьыԥшым иарбанзаалак аформақәа: аиҿкаарақәа, акаҭақәа, аклубқәа, зхы иақәиҭу ахеидкылақәа уҳәа ҭҵааҩцәақәак атәылауаҩратә уаажәларраҿы игәарҭон адемократиа ахырӷәӷәарҭеи атәылауаҩратә хақәиҭразы ақәыԥшылареи, даҽа ҭҵааҩцәақәак ― аагарарҭақәа рзы ақәԥара; амарксистцәа уаҟа ирбон акапитализм аидеологиатә аҳра амеханизм. Атәылауаҩратә уаажәларра аҳәаақәа ҵыӡәӡәаауп: уи иахырыԥхьаӡалоит аҭаацәа ма абизнес, ма иахырыԥхьаӡалом; ахархәара амоуп аҳәынҭқарреи, аџьармыкьеи, аграждантә еилазаареи еиҟәызшо асхема<ref name="giddens-satton2021-305314">Гидденс, Саттон, 2021, с. 305―314.</ref>. XX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы ЕАА рҿы атәылауаҩратә уаажәларра аилаҳара емпирикала ишазгәаҭазгьы, агәрагареи асоциалтә еимадарақәа рырԥсыҽреи ркризис иахҟьаны (Р.[[Патнэм, Роберт|Патнам]])<ref name="scott-et-al2006-28">Scott et al., 2006, p. 28.</ref>, лассы-лассы атәылауаа иаарту аполитикеи ауаажәларратә гәаанагареи азеиԥш интересқәа рзы рныршьа аҳасабала иахәаԥшуеит (Иу. Хабермас, Ч. [[Тейлор, Чарльз Маргрейв|Теилор]] уҳәа уб. иҵ<ref name="scott-et-al2006-2728">Scott et al., 2006, pp. 27―28.</ref>.). Иу. Хабермас еиҿаиргылеит иаарту аусхк ― ауаажәларратә ҵакы змоу азҵаарақәа рзы иаарту аиҿцәажәарақәа реиужьра ― акоммерциатә аихқәеи амассатә гәырҿыхагақәеи аполитикеи акультуратә ԥсҭазаареи иҽеим рнырра. Иара игәаанагарала, арационалтә еимакқәа хымԥадатәиуп адемократиатә процесс аҿиареи алахәхареи, аԥсҭазааратә лшарақәа реиҟаратәреи, агендертә еиҟарара аиуреи уҳәа уб.иҵ.; урҭ ирылшоит ауаажәларратә гәаанагара ашьақәыргылареи аполитика анырра аҭареи<ref name="giddens-satton2021-27-237241">Гидденс, Саттон, 2021, с. 27, 237―241.</ref>.
Амилаҭ, амилаҭтә ҳәынҭқарра, [[национализм|анационализм]], амилаҭтә хаҿра рсоциологиаҿы алацәажәара еснагь еимактәуп. Аҳәынҭқарра абжьааԥны иаҵанакуеит афедералтәи арегионалтәи напхгараҭаратә усбарҭақәа, амаҵзуҩцәа, аӡбарҭақәа, аполициа, ар; еимактәуп аҳәынҭқарратә усбарҭақәа раҳасабала аус зур зылшо ашколқәа, азанааҭеидгылақәа, ауахәама, амассмедиа уҳәа уб. иҵ. Аҳәынҭқарра ахыдҵақәа ҳәа иԥхьаӡоуп аиҿкаареи адәныҟатәи аимадарақәеи реиқәырхара, абзанхара аиқәыршәара, мамзаргьы аекономика анапхгара афункциақәа еимаркуеит. Маркс аҳәынҭқарра аҳра зуа акласс (абуржуазиа) мыруганы иԥхьаӡон, Вебер иазгәеиҭон иалкаау аҵакыраҿы закәанла ақәымчра ахархәаразы [[Монополия на насилие|амонополиа]]. Иахьатәи аҳәынҭқаррақәа зегьы — милаҭтә ҳәынҭқаррақәоуп; урҭ аилазаара дуи (амилаҭи), аҵакыреи, аполитикеи еимаздо акультура политикатә хеидкылақәа роуп. Анационализм еиԥш амилаҭтә ҳәынҭқаррақәагьы цәырҵит ааигәа, XVIII—XIX ашәышықәсақәа рзы, аҳра зуаз аҭыԥ ааныркылеит арратә мчхара алзыршоз ақәымчреи ашәахтәқәҵареи рзы азинтәратә монополиа иабзоураны; урҭ рышьақәыргылара иацхрааит аҳәынҭқарратә бызшәа ашьаҭала амассатә ҵара. Амилаҭ, еилазаарангьы, ҳәынҭқаррангьы иҟамкәа, ауаа цәаныррала еиднаҳәалоит, ажәытәи аԥеиԥши, аполитикеи акультуреи, аетникареи атәылауаҩреи еиԥнашьуеит. Б. [[Андерсон, Бенедикт|Андерсон]] ишиҳәо ала, амилаҭқәа еиуеиԥшым агәыԥқәа ркультуратә акзааразы ргәаанагарақәа ирыдҳәалоу ихыҭҳәаау еилазаарақәоуп, убри аҟнытә аидеологиатә конструкт ауп; амилаҭқәа аетникара иаҵанакуеит культуратә ҵакыла егьырҭ ишрылыркаауа еиԥш. Уаанӡа аколонизациа зызуу мраҭашәаратәи атәылақәа рҿы иаку амилаҭқәа лассы-лассы еиҿкаамкәа иҟалалон; арҭ атәылақәа аетникатә гәыԥқәеи зхы иақәиҭу аҳәынҭқарратә ҳәаақәеи реилаӡҩара акәын, культурала еижәлантәу Иапониа, ма Китаи иреиԥшымкәа<ref name="scott-et-al2006-117119-173174">Scott et al., 2006, pp. 117―119, 173―174.</ref><ref name="giddens-satton2021-310314-324328">Гидденс, Саттон, 2021, с. 310―314, 324―328.</ref>.
== Аинституционалтә ҿиареи амаҭәар иахьатәи апроблемақәеи ==
[[Файл:Albion Woodbury Small.png|thumb|справа|[[Смолл, Албион Вудбери|Албион Вудбери Смолл]] — адунеи аҿы раԥхьатәи асоциологиа афакультет ашьаҭаркҩы]]
Асоциологиа х-етапк ирхысит: аинституционал ҟалаанӡатәи (XX ашәышықәса алагамҭанӡа), аинституционализациеи алеишәатә занааҭи раамҭа, алеишәашьҭахьтәи иахьатәи аетап<ref name="delanty2009-46104611">Delanty, 2009, pp. 4610—4611.</ref>. Асоциологиа академиатә маҭәарны иҟалеит XIX—XX ашәышықәсақәа рҳәааҿы. 1892 шықәсазы А. [[Смолл, Албион Вудбери|Смолл]] [[Чикагский университет|Чикаготәи ауниверситет]] аҿы асоциологиа актәи афакультет аԥиҵеит, 1895 шықәсазы ― раԥхьатәи аҭҵаарадырратә журнал (American Journal of Sociology). 1898 шықәса рзы Диуркгеим иаԥиҵеит ажурнал L ' Année sociologique. 1905 шықәса рзы иаԥҵан [[Американская социологическая ассоциация|Америкатәи асоциологиатә еилазаара]], 1909 шықәса рзы Вебер, Ф.Теннис, Зиммель иаԥырҵеит Анемец социологиатә еилазаара. 1919 шықәса рзы Вебер Германиа асоциологиа актәи акафедра (Миунхентәи ауниверситет) дахагылеит<ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="shtompka2005-11">Штомпка, 2005, с. 11.</ref>. Асоциологиа раԥхьа иҿиауан Мраҭашәаратәи Европеи Аҩадатәи Америкеи, 1930 шықәсқәа рзы ирылаҵәеит иҿиоу атәылақәа жәпакы рҿы{{#tag:ref|1959 шықәса инаркны ― Америкатәи асоциологиатә ассоциациа.<ref name="delanty2009-4610">Delanty, 2009, p. 4610.</ref>|group=К}}<ref name="delanty2009-4610" />, ЕАА налаҵаны, Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь ракадемиатә статус аҵыхәтәанынӡа ишьақәырӷәӷәаны. Британиа ду асоциологиа аҭыԥ раԥхьа иааннакылон Диуркгеим инырра зауз антропологиа<ref name="bottomore2006-646648">Bottomore, 2006, pp. 646―648.</ref><ref name="shtompka2005-1112">Штомпка, 2005, с. 11—12.</ref>. Германиа асоциологиа агуманитартә маҭәарқәеи, кантҿыцреи, амарксизми ирзааигәан; афранцызтәи заатәи америкатәи асоциологиа асоциалтә проблемақәеи аемпирикатә ҭҵаарақәеи ирызхьаԥшуан; анемецтәи афранцызтәи ҵарауаа асоциологиа иахьатәи ауаажәларра ирызку иаку ҭҵаарадырроуп ҳәа ирыԥхьаӡон<ref name="delanty2009-46084610">Delanty, 2009, pp. 4608―4610.</ref><ref name="kuipers-sell2008-661" /><ref name="bottomore2006-646647">Bottomore, 2006, pp. 646―647.</ref>.
Асоциологиа жәларбжьаратәи аҳаҭыр ЕАА аштатқәа рҿы амаҭәар аинституционализациеи, уи азанааҭдырреи, аҿиареи ирыцхрааит Британиатәи (иаԥҵоуп 1951 шықәсазы) Америкатәи асоциологиатә ассоциациақәа. Жәларбжьаратәи асоциологиатә ассоциациа ыҟоуп 1949 шықәса раахыс. Аусхк ҿыцқәа рацәаны [[Социология города|ақалақь асоциологиеи]] ааглыхратә социологиеи инадыркны аҭоурыхтә, [[Политическая социология|аполитикатә]], [[Социология культуры|акультуратә]] усхкқәа рҟынӡа инаӡон<ref name="delanty2009-46104611-2">Delanty, 2009, pp. 4610―4611.</ref>. ЕАА рҿы, аибашьра ашьҭахьтәи аамҭазы ахыԥхьаӡаратә ҭҵаарақәа ахьӡ-аԥша аизырҳаразы мҩаны еибабон, аҳәынҭқарра аԥара ззоунажьуа зымҽхак ҭбаау адемографиатә ҭҵаарақәеи азҵаарақәеи мҩаԥыргон<ref name="kuipers-sell2008-661" />. Аструктуратә функционализм агегемониа иаԥсахит апарадигмақәеи еиндаҭло ашколқәеи реиуеиԥшымра, 1960-тәи ашықәсқәа инадыркны асоциологиа ирласны иҿиауан, аҽарҭбаауан, аҵарауаа иҭырҵаауа иалагеит асоциалтә еиҿагыларақәеи аиҭакрақәеи, [[Экономический рост|аекономикатә еизҳара]] асоциалтә аспектқәа, есҽнытәи аԥсҭазаараҿы амчра, агендер, араса, аетникара, [[социальные движения|асоциалтә ҵысрақәа]]<ref name="kuipers-sell2008-661662" /><ref name="bottomore2006-648">Bottomore, 2006, p. 648.</ref>; ишьақәгылеит [[криминология|акриминологиа]], ааглыхраҿы аизыҟазаашьақәа рыҭҵаара, ахәшьаратә ҭҵаарақәа<ref name="kuipers-sell2008-662" />. Аҭҵаарадырра аибашьра ашьҭахьтәи аекономикатәи асоциалтәи политика ныррак анаҭеит, азеиԥш бзазареи иҿиауа атәылақәеи рҳәынҭқарра аҿиара аҭҵаарала, асоциалтә проблемақәеи урҭ рыӡбамҭақәа рылҵшәеи рыҭҵаарала<ref name="bottomore2006-650">Bottomore, 2006, p. 650.</ref>.
1960-70-тәи ашықәсқәа рзы аҭҵаарадырра еиҳа-еиҳа азхаҵара аиуан иҿиаз атәылақәеи ганкахьала иҿиауа атәылақәеи рҿы. Иаԥырҵон асоциологиатә факультетқәа, ирызҳауан арҵаҩцәеи астудентцәеи рхыԥхьаӡара, тәылақәак рҿы амаҭәар ашкол аҿы дырҵара иалагеит. Асоциологиа хәыҷы-хәыҷла аполитикахь ииасит, 1980 шықәсқәа раахыс афеминисттә ҭҵаарақәа азхьаԥшра арҭеит акультуратә зҵаарақәеи, ахатәреи, абиографиақәеи<ref name="delanty2009-46114612">Delanty, 2009, pp. 4611―4612.</ref><ref name="dzhonson-dandaker-eshuort1993-83" />. XX ашәышықәса анҵәамҭа инаркны аԥхьа ицәырҵит европатәи атеоретикцәа русумҭақәа; 1998 шықәса раахыс иҭыҵуеит ажурнал European Journal of Social Theory. 1990-2000-тәи ашықәсқәа рзы америкатәи асоциологиаҿы аҵакы роуит [[экономическая социология|аекономикатә социологиа]] еиԥш иҟоу ахырхарҭақәеи атемақәеи; ауаҩы изинқәеи, иааҳакәыршаны иҟоу аԥсабареи уҳәа рызҵаарақәа рзы иеиҳабыратәым аиҿкаарақәа; [[Иммиграция населения|аиммиграциеи]] аетникатә хаҿрақәеи; аҭҵаарадырреи атехникеи; аиҟарамреи [[социальный капитал|асоциалтә капитали]]<ref name="kuipers-sell2008-662" /><ref name="ritzer-stepnisky2014-225">Ritzer, Stepnisky, 2014, p. 225.</ref>. Џь. Ритцер иаликаауеит актуалтә ҭҵаарақәа абарҭ рхырхарҭақәа: агәыԥтәи аинституционалтәи процессқәеи аилазаарақәеи, алахәреи агәыԥтә хаҿреи; аинырраҿы ахаҭара аффектқәеи анапхгараҭареи; аиҿкаарақәа рҿы амчреи, аџьеи, аиҟарамреи; амедицина асоциологиа, асексуалреи ацәхьаҵреи рызнеишьа ҿыцқәа; акультуреи адинхаҵареи рсоциологиа уҳәа уб. иҵ. XXI ашәышықәса алагамҭазы ЕАА рҿы иҭыҵуан 200 журнал (American Journal of Sociology<ref name="ritzer2012-45">Ritzer, 2012, pp. 4―5.</ref><ref name="rogers-smith-lovin2012-122124">Rogers, Smith-Lovin, 2012, pp. 122―124.</ref>, American Sociological Review, Annual Review of Sociology уҳәа), аус руан 14000-ҩык асоциологцәа; астудентцәа рхыԥхьаӡара аекономикеи аҭоурыхи рҿы аҵара зҵоз иреиҳан ― 25 нызқьҩык<ref>{{cite web|url=https://www.timeshighereducation.com/news/most-cited-authors-of-books-in-the-humanities-2007/405956.article|title=Most cited authors of books in the humanities, 2007|author=Times Higher Education|website=Times Higher Education|date=2009-03-26|publisher=TES Global|lang=en|access-date=2022-07-24|archive-date=2016-04-08|archive-url=https://web.archive.org/web/20160408024854/https://www.timeshighereducation.com/news/most-cited-authors-of-books-in-the-humanities-2007/405956.article|url-status=unfit}}</ref>. «Thomson Reuters» адыррақәа рыла<ref name="delanty2009-4612" />, 2007 шықәсазы асоциалтәи агуманитартәи ҭҵаарадыррақәа рҿы еиҳа ацитатақәа аазго ашәҟәқәа равторцәа ирхыԥхьаӡалахеит асоциологиа аусхк иаҵанакуа фуко (1-тәи аҭыԥ), бурдье (2), Гидденс (5), Гофман (6), Хабермас (7), Вебер (8), Б. Латур (10), иара убас У. Бек, Диуркгеим, Б. Глезери Маркси.
Џь. Деланти иаликаауеит аглобализациа аамҭазы амаҭәар аиҭаҳәаақәҵара апроблема, ахатә леишәареи ауаажәларратә ҵаки рызҵаарақәа<ref name="delanty2009-4614">Delanty, 2009, p. 4614.</ref>. XX ашәышықәсазы асоциологиаҿы хадара ауан, амилаҭтә ҳәынҭқарреи иалкаау аҵакыреи ирзырхоу, ауаажәларра диуркгеимтәи рконцепциа. Ари азнеишьа гәрамгарҭас иҟаҵан XX ашәышықәса аҵыхәтәантәи аԥшьбарак азы, асоциологцәа М.[[Тэтчер, Маргарет|Тетчер]] «ауаажәларра реиԥш иҟоу аус ыҟаӡам» ҳәа ииҳәаз акритика шазырузгьы. Д.[[Урри, Джон (социолог)|Урри]] ишьақәирӷәӷәон асоциологиа ахатәы маҭәар шамам, уи уаҳа ауаажәларра ирызку ҭҵаарадырраны иузыԥхьаӡом ҳәа<ref name="delanty2009-4613">Delanty, 2009, p. 4613.</ref><ref name="giddens-satton2021-2932">Гидденс, Саттон, 2021, с. 29—32.</ref><ref name="scott-et-al2006-167168">Scott et al., 2006, pp. 167―168.</ref><ref name="urri2012-1516-25">Урри, 2012, с. 15—16, 25.</ref>. Асоциологиагьы, егьырҭ асоциалтә ҭҵаарадыррақәа реиԥш, хымԥада, иахьатәи аиндустриатә ҳәынҭқарра ҭҵаарадырран, уи аимадара иацҵахозаргьы<ref name="delanty2009-4611-4614">Delanty, 2009, pp. 4611, 4614.</ref>. Еицырдыруа асоциологцәа акритика азыруан аинституционализациа (А. [[Гоулднер, Алвин Уорд|Гоулднер]] ма Ч.Р. Миллс)<ref name="delanty2009-4612" />, аҭҵаарадырра азанааҭ (Н. Елиас), аполитизациа, атеориа аныҟамла акеисқәа рметод ала аемпирикатә ҭҵаарақәа аԥыжәара шрымоу. Критикцәақәак ацәшәоит асоциологиа аметод акзаареи, аизакреи, ашьаҭақәеи ацәыӡыр, иаԥнаҵаз амаҭәарқәа (амаҭәаррашьҭахьтәи аҭагылазаашьа, уи асоциалтә ҭҵаарадыррақәа рҿы иуникалтәым) рыла иԥсахзар ҳәа, уаҟа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит «асоциологцәа социологиада<ref name="delanty2009-4607-4610-4613">Delanty, 2009, pp. 4607, 4610, 4613.</ref>». Игәаанагара иҳәоит (М. [[Буравой, Майкл|Бурава]]) аҭҵаарадырра азанааҭ ауаажәларратә ҵакы ацәыӡит ҳәа, «иаарту» азанааҭтә социологиеи реиԥҟьара иахҟьаны, Џь<ref name="delanty2009-4615" />. Ритцер иазгәеиҭоит аҵарадырра асоциологиеи арҵаратә политикеи реиԥҟьара<ref name="ritzer2012-5" />.
== Акомментариқәа ==
{{Reflist|group=К}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
* {{книга|автор=[[Гидденс, Энтони]].|заглавие= Социология|издание=2-е изд., доп. и перераб|место=М.|издательство=[[Едиториал УРСС]]|год=2005|страниц=632|isbn=5-354-01093-4|ref=Гидденс}}
* {{книга|автор=Гидденс, Энтони. Саттон, Филип|заглавие=Основные понятия в социологии|ссылка=|издание=3-е изд.|место=М.|издательство=[[Высшая школа экономики|Изд. дом Высшей школы экономики]]|год=2021|страниц=336|isbn=978-5-7598-2337-7|ref=Гидденс, Саттон}}
* {{статья|автор=Джонсон, Терри. Дандекер, Кристофер. Эшуорт, Клайв|заглавие=[https://igiti.hse.ru/data/096/314/1234/1_2_2John.pdf Теоретическая социология: условия фрагментации и единства]|издание=THESIS|место=М.|год=1993|номер=1|страницы=83—105|ref=Джонсон, Дандакер, Эшуорт}}
* {{книга |автор=Качанов Ю. Л.|заглавие=Эпистемология социальной науки|место={{СПб}}|издательство=[[Алетейя (издательство)|Алетейя]]|год=2007|страниц=232|серия= Gallicinium|isbn= 978-5-91419-015-3|ref=Качанов}}
* {{книга|автор=[[Коллинз, Рэндалл]]|заглавие=Четыре социологических традиции|место=М.|издательство=Изд. дом «Территория будущего»|год=2009|страниц=320|isbn=978–5–91129–051–1|ref=Коллинз}}
* {{книга|автор=[[Луман, Никлас]].|заглавие=Реальность массмедиа|место=М.|издательство=Праксис|год=2005|страниц=256|серия=Образ общества|isbn=5-901574-46-Х|ref=Луман}}
* {{книга|автор=[[Масионис, Джон (социолог)|Масионис, Джон]]|заглавие=Социология. 9-е издание|место=СПб.|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=2004|страниц=752|isbn=5-94723-649-4|ref=Масионис}}
* {{книга|автор=[[Урри, Джон (социолог)|Урри, Джон]].|заглавие=Социология за пределами обществ: виды мобильности для XXI столетия|ссылка=|издание=3-е изд.|место=М.|издательство=Изд. дом Высшей школы экономики|год=2012|страниц=336|isbn=978-5-7598-0824-4|ref=Урри}}
* {{книга|автор=[[Штомпка, Пётр]]|заглавие=Социология. Анализ современного общества|место=М.|издательство=Логос|год=2005|страниц=664|isbn=5-98704-024-8|ref=Штомпка}}
* {{книга |автор=[[Щепаньский, Ян (социолог)|Щепаньский, Ян]]|заглавие=[https://www.isras.ru/files/File/publ/Scan_2018/Shchepansky_Elementarnye_ponyatiya_sociologii_1969.pdf Элементарные понятия социологии]|ответственный=Пер. с польск. М. М. Гуренко под общ. ред. и послеслов. акад. [[Румянцев, Алексей Матвеевич|А. М. Румянцева]]|место=М. |издательство=[[Прогресс (издательство)|Прогресс]] |год=1969|страниц=240|ref=Щепаньский}}
* {{статья|автор=[[Александер, Джеффри|Alexander, Jeffrey C.]] Reed, Isaac.|заглавие=Culture|автор ответственный=B. S. Turner (ed.)|издание=The Cambridge Dictionary of Sociology|место=Cambridge, etc.|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=2006|pages=111—117|isbn=978-0-511-37145-5|ref=Alexander, Reed}}
* {{статья|автор= Antonio, Robert J.|заглавие=After Neoliberalism: Whither Capitalism?|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=[[Wiley-Blackwell]]|год=2012|pages=567—587|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Antonio}}
* {{статья|автор=Bottomore, Tom.|заглавие=Sociology|ответственный=W. Outhwaite (ed.)|издание=The Blackwell Dictionary of Modern Social Thought. Second Edition|место=Oxford, etc.|издательство=Blackwell Publishing|год=2006|pages=646—650|isbn=978-1-40513456-9|ref=Bottomore}}
* {{статья|автор=Collins, Randall.|заглавие=Mann’s transformation of the classic sociological traditions|автор ответственный=J. A. Hall, R. Schroeder (eds.)|издание=An Anatomy of Power. The Social Theory of Michael Mann|место=Cambridge, etc.|издательство=Cambridge University Press|год=2006|pages=19—32|isbn=978-0-511-14631-2|ref=Collins}}
* {{статья|автор=Delanty, Gerard.|заглавие=Sociology|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Blackwell Encyclopedia of Sociology|место=Oxford|издательство=Blackwell Publishing|год=2009|pages=4606—4617|isbn=978-1-4051-2433-1|ref=Delanty}}
* {{статья|автор=Erickson, Mark. Webster, Frank.|заглавие=Science and Technology. Now and in the Future
|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=609—625|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Erickson, Webster}}
* {{статья|автор=Fararo, Thomas J.|заглавие=Economy (sociological approach)|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Blackwell Encyclopedia of Sociology|место=Oxford|издательство=Blackwell Publishing|год=2009|pages=1318—1323|isbn=978-1-4051-2433-1|ref=Fararo}}
* {{статья|автор=Kuipers, Kathy J. Sell, Jane.|заглавие=Sociology|ответственный=W. A. Darity, Jr., editor in chief.|издание=International encyclopedia of the social sciences. 2nd edition|место=Detroit, etc.|издательство=Macmillan Reference USA|год=2008|volume=7|pages=660—664|isbn=978-0-02-866117-9|ref=Kuipers, Sell}}
* {{книга|автор=Martuccelli, Danilo.|заглавие=Sociologies de la modernité|место=P.|издательство=[[Gallimard]]|год=1999|isbn=978-2-07-041050-7|ref=Martuccelli}}
* {{книга|автор=Ritzer, George. Stepnisky, Jeffrey|заглавие=Sociological theory. 9th ed|ссылка=https://archive.org/details/sociologicaltheo0000ritz_i6d4|место={{N. Y.}}|издательство=[[McGraw-Hill]]|год=2014|isbn=978-0-07-802701-7|ref=Ritzer, Stepnisky}}
* {{статья|автор= Ritzer, George.|заглавие=Introduction|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=1—6|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Ritzer}}
* {{статья|автор= Ritzer, George. Yagatich, William.|заглавие=Contemporary Sociological Theory|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=98—118|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Ritzer, Yagatich}}
* {{статья|автор= Rogers, Kimberly B. Smith-Lovin, Lynn.|заглавие=Action, Interaction, and Groups|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=121—138|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Rogers, Smith-Lovin}}
* {{статья|автор=Schutt, Russell K. |заглавие=Quantitative Methods|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=55—72|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Schutt}}
* {{книга|автор=Scott, John|заглавие=Sociology: The Key Concepts|ответственный=J. Scott (ed.)|место={{L.}}, {{N. Y.}}|издательство=[[Routledge]]|год=2006|isbn=978-0-203-48832-4|ref=Scott et al.}}
* {{статья|автор=Sica, Alan.|заглавие=A Selective History of Sociology|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=25—54|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Sica}}
* {{статья|автор=Turner, Stephen.|заглавие=Philosophy and Sociology|ответственный=G. Ritzer (ed.)|издание=The Wiley-Blackwell companion to Sociology|место=Oxford, etc.|издательство=Wiley-Blackwell|год=2012|pages=9—24|isbn=978-1-4443-4735-7|ref=Turner}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=https://www.isras.ru|title=Институт социологии РАН|publisher=|lang=ru|access-date=2022-02-12}}
* {{cite web|url=https://www.isa-sociology.org/|title=International Sociological Association (ISA)|publisher=|lang=en|access-date=2022-02-12}}
* {{cite web|url=https://www.asanet.org|title=American Sociological Association (ASA)|lang=en|access-date=2022-02-12}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Наука}}
{{DEFAULTSORT:социологиа}}
[[Акатегориа:Асоциологиа| ]]
ct3mhckgs2ltui86zxlo2igz0karjzw