Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.16
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Очамчыра
0
1059
172705
166370
2026-08-25T21:52:48Z
Gmazn
25871
172705
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка анхарҭаҭыԥ
|астатус=Ақалақь
|атәыла=Аԥс-Қырҭ
|zoom1=12|афото=Ochamchire Town Hall.jpg|агерб=Герб города Очамчира.svg|афото ахҵара=2010 шықәсазы Очамчыра|автомобильтә код=ABH|ателефон код=+7 (940) 26ххххх|аԥошьҭатә анҵарба=384820|асааҭтә зонақәа=+3|аофициалтә бызшәа=[[аԥсуа бызшәа]], [[аурыс бызшәа]]|ашьақәгылара=1926|араион=Очамчыра араион|еишьцәахаз ақалақьқәа=[[Бендеры]], [[Кострома]], [[Видное]]|ақәӡара=4,20}}
'''Очамчыра''' ({{lang-ru|Очамчира}}, {{lang-ka|ოჩამჩირე}}) — [[Аԥсны]] иҟоу [[ақалақь]] ([[1926|1926 ш]]. инаркны). [[Очамчыра араион]] агәы.
Антикатәи абырзенцәа рколониа Гиуенос (Γυένος) Очамчыра иацәыхараӡам ҳәа иазыԥхьаӡоит, аха уи аколониа аточно аныҟалаз аҭыԥс азгәаҭареи археологиатә обиект ԥшьаратәла ишьҭарымҳаз аарԥшуеи инамаданы, Гиуенос Очамчыра иаҿзырԥшуам ҳәа хәыцра здыргакны иазалхра уадаҩуп.<ref>{{cite book |author1=Mogens Herman, Hansen |author2=Thomas Heine Nielsen |year=2003 |title=An Inventory of Archaic and Classical Poleis |page=953 |publisher=[[Oxford University Press]] |ISBN=0-19-814099-1}}.</ref>
== Агеографиа ==
== Адемографиа<ref>[https://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rnabkhazia.html]</ref> ==
* 515-ҩык ([[1886|1886 ш.]])
* 3419-ҩык ([[1926|1926 ш.]])
* 11.684-ҩык ([[1939|1939 ш.]])
* 16.500-ҩык ([[1959|1959 ш.]])
* 18.718-ҩык ([[1970|1970 ш.]])
* 17.810-ҩык ([[1979|1979 ш.]])
* 20.078-ҩык ([[1989|1989 ш.]])<ref>{{Cite web |url=http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm |title=Archive copy |access-date=2026-03-29 |archive-date=2022-11-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221124044807/http://pop-stat.mashke.org/abkhazia-census.htm |url-status=dead }}</ref>
* 4702-ҩык ([[2003|2003 ш]].)
* 5280-ҩык ([[2011|2011 ш.]])
* 5196-ҩык ([[2024|2024 ш]].)
'''Аетникатә еилазаашьа (2011):'''
* [[Аԥсуаа|'''аԥсуаа''']] — 3840-ҩык (72,7%)
* [[Аурысцәа|'''аурысцәа''']] — 526-ҩык (10%)
* [[Ақырҭцәа|'''ақырҭцәа''']] — 470-ҩык (8,9%)
* [[аерманцәа]] ''—'' 164''-ҩык (3,1%)''
* ''[[агырцәа]]'' ''—'' 78''-ҩык (1,5%)''
* [[абырзенцәа]] ''—'' ''38-ҩык (0,7%)''
* [[аукраинцәа]] ''—'' ''28-ҩык (0,5%)''
== Еишьцәахаз ақалақьқәа ==
* Видное ([[Урыстәыла]])<ref>[https://ngzv.ru/zverevo-stanet-pobratimom-abhazskogo-tkuarchala/?ysclid=mnawmo7yex447548769]</ref>
* Кострома ([[Урыстәыла]])<ref>[https://sputnik-abkhazia.ru/20260303/1061425065.html]</ref>
* Бендеры ([[Приднестровие]])
{{Аԥсны ақалақьқәа}}
{{Очамчыра араион}}
[[Категория:Аԥсны ақалақьқәа]]
98b10bw6leshe7v0oiafhlevyycqw45
Аҩыра
0
54052
172661
172604
2026-08-25T14:02:10Z
Nart17
17397
Алид: астатиа ахьӡ ҟәыдала иҟаҵоуп («Аҩыра» → '''Аҩыра'''), ab.wiki аконвенциа ала. Атеқст ԥсахым.
172661
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Аҩыра|Аҩыра (аҵакы)}}
[[Файл:Medieval writing desk.jpg|thumb|250px|Аҳәынҭқар ихаан, ақьырсиантә [[писец|хҩылааҩ]] иусураан|альт=]]
'''Аҩыра''' — ари иааизакны аҩыратә текстқәа раԥҵара апроцесс ауп.<ref>J. Derrida ''Of Grammatology'', p.9{{In lang|en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000204/index.shtml |title=Жак Деррида и грамматология |access-date=2010-03-25 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329122312/http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000204/index.shtml |url-status=live }}</ref> Мраҭашәаратәи акультураҿы аҩыра иаҵанакуеит адыргақәа, ма асимволқәа рхархәарала [[текст|текстла]] иаарԥшу [[язык|абызшәа]] ([[письменность|аҩыра]] ҳәа еицырдыруа).
Аҩыраҿы ахархәара рымазар алшоит ацәажәара афонетикатә елементқәа зныԥшуа абстракттә символқәа, иаҳҳәап, индоевропатәи абызшәақәа рыҟны еиԥш, мамзаргьы ахархәара рымазар алшоит аобиектқәа ирмариоу рсахьақәеи аилкаарақәеи, иаҳҳәап, Амрагыларатәи Азиеи Ажәытәтәи Мысреи рпиктографиатә ҩыратә формақәа рыҟны еиԥш. Ус шакәугьы, урҭ [[Пещерная живопись|ацаҟьа иануи аҿыханҵеи рсахьақәа]] иреиԥшым, иара убас итекстәым аинформациа еиқәзырхо исимволтәым азнеишьақәа, иаҳҳәап аудиокассетақәа.
Иҷыдоу адыргатә система аҳасабала аҩыра ҭырҵаауеит [[грамматология|аграмматологиа]], [[эпиграфика|аепиграфика]], [[палеография|апалеографиа]] реиԥш иҟоу адисциплинақәа.
Аҩыра аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы ауаҩы ибызшәа арҭбаара иазкуп. Еиҳарак аҩыра цәырҵит ажәытәтәи акультурақәа рполитика арҭбаара иабзоураны. Урҭ ирҭахын игәрагоу амҩақәа аинформациа аиҭагаразы, афинанстә ҳасабырба аиқәырхаразы, аҭоурыхтә гәалашәарақәа реиқәырхаразы уҳәа.<ref name="Robinson, 2003, p. 36">Robinson, 2003, p. 36{{In lang|en}}</ref> Ҳера ҟалаанӡа IV азқьышықәсазы, ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәеи административтә напхгареи рҭахрақәа ауаҩы игәынкыларатә лшарақәа иреиҳахеит, убас, аҩыра аҳасаббареи аинырреи рзы еиҳа игәрагоу мҩаны иҟалеит. [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] аҟны, [[Месоамерика]] аҟны еиԥш, амзарқәеи аполитикатә ҭахрақәа инарықәыршәаны ауаажәларратәи аԥсабаратәи хҭысқәа ранҵареи рзы аҩыра аҿиара аиуит.
== Аинформациа анҵашьа ==
Уеллс иҳәоит, аҩыра иалшоит «аиқәшаҳаҭрақәа, азакәанқәа, ауасиаҭқәа адокументқәа раҳасабала реиқәырхара. Уи ижәытәу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟынтәи, шәагаала аҳәынҭқаррақәа рҟынӡа реизҳара алнаршоит. Аԥшьаҩы ма аҳ иажәеи, уи ихәдықәҵарақәеи, илаԥши ибжьи рҳәаақәа хараӡа ирҭыҵыр рылшоит, насгьы иԥсра ашьҭахь анырра ҟанаҵар алшоит».<ref>Wells in Robinson, 2003, p.35{{In lang|en}}</ref>
=== Аҩыра ахкқәа ===
Ихадоу [[Письменность|аҩыра]] ахкқәа (ажәаҳәа аҭаҩра аметодқәа) ԥшь-категориак рыла еихшоуп: алогографтә, ацыратә, анбантә, аҷыдаҟазшьатә. Иҟоуп ахәбатәи акатегориагьы – [[идеографическое письмо|аидеографиатә ҩыра]] (агәҭакқәа рсимволқәа), ахаангьы абызшәа аарԥшра аҩаӡара аҟынӡа аҿиара змамыз. Афбатәи акатегориа – [[пиктографическое письмо|апиктографиатә ҩыра]], ахала абызшәа азаарԥшуам, аха лассы-лассы алогографтә системақәа рышьаҭа шьақәнаргылоит.
==== Алогограммақәа ====
[[Логографическое письмо|Алогограмма]] – хазы иҟоу ажәақәа ма [[Морфема|аморфемақәа]] зныԥшуа адыргақәа ранҵара иазкуп. Ацәажәара анҵаразы хыԥхьаӡара рацәала алогограммақәа аҭахуп, урҭ рҵаразы – акыр шықәса. Ари, алфавиттә ҩыра иаҿырԥшны уахәаԥшуазар, алогографтә ҩыра иамоу зегь реиҳа ихадоу гхоуп. Аха, ас еиԥш иҟоу абызшәа анырҵалак ашьҭахь, уи ихадоу ахархәара ааԥшуеит - ирццакны аԥхьара. Иарбанзаалак аҩыратә система инагӡаны илогографтәым: урҭ зегьы алогограммақәа инарымаданы, афонетикатә компонентқәагьы рымоуп («алогосиллабтә» компонентқәа [[Китайское письмо|акитаи ҩыраҟны]] еиԥш, [[Клинопись|асалҩыра]], [[Майя (письмо)|маиа рҩырақәа]] рҿы адырга аморфема, ацыра ма рыҩбагьы аанарԥшыр алшоит; «алогоконсонанттә» компонентқәа аиероглифқәа рҿы). Урҭ рӷьырак аидеографиатә компонентқәа рыла ишьақәгылоуп (акитаитә «радикалқәа», аиероглифтә «аарпшыгақәа»). Иаҳҳәап, маиа рҩыраҿы адырга “арӡысага” азы “ка” рҳәоит, насгьы уи ахархәара аиуеит ацыра "ка" аарԥшразы, иаҭахума алогограмма аҳәашьа арбара, мамзаргьы иара алогограмма ыҟамзар. Акитаи ҩыраҟны, 90% раҟара асимволқәа, “радикал» ҳәа изышьҭоу, асемантикатә (аҵакытә) елементқәа рыла еидҳәалоуп, уи иацуп аҳәашьа аазырԥшуа асимвол «афонетикатә» ҳәа изышьҭоу. Аха афонетикатә елементқәа алогографиатә елементқәа хадырҭәаауеит.<ref>Smith, Frank. ''Writing and the writer.'' Routledge, 1994, p. 142{{In lang|en}}</ref>
Иахьатәи аамҭазы ахархәара змоу алогографтә система хадас иҟоу акитаитә иероглифқәа, ԥсахрақәак алагаланы Китаи, Иапониа, еиҳа имаҷны Аладатәи Кореиа акореиатәи абызшәаҿы ахархәара рымоуп. Даҽа ҿырԥштәык – аклассикатә “[[письмо и|ҩыра и]].”
==== Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра ====
[[Слоговое письмо|Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра]] – [[слог|ацырақәа]] рыла ишьақәгыло аҩыратә дыргақәа реизгоуп. Ацыратә (асиллабикатә) ҩыраҿы адырга еиҳарак иаарԥшуп абжьыҟеи ацыбжьыҟеи реицааирала, мамзаргьы бжьыҟа мацарак ала. Аха зны-зынла адыргақәа иаадырԥшуеит еиҳа иуадаҩны еилоу ацырақәа (иаҳҳәап, ацыбжьыҟа-абжьыҟа-ацыбжьыҟа ма ацыбжьыҟа-ацыбжьыҟа-абжьыҟа). Ацырақәа рфонетикатә еимадара алфавит ианыԥшӡом. Иаҳҳәап, ацыра «ка» зынӡа еиԥшхаӡом ацыра «ки», насгьы алфавит аҿы урҭ абжьыҟақәа злоу еиԥшу ацырақәа арбаӡам.
Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра ацыра имариоу аилазаашьа змоу абызшәақәа еиҳа ирнаалоит, иаагозар аиапон бызшәа. Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра зхы иазырхәо егьырҭ абызшәақәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[микенский язык|микентәи]] [[линейное письмо Б|ацәаҳәатә ҩыра Б]], [[чероки|черокаа]]и [[ндюка|ндиукаа]]и рҩыра, англыз бызшәа шьаҭас измоу [[Суринам|Суринама]] иҟоу [[Креольские языки|акреол бызшәа]], иара убас [[Либериа|Либериа]] иҟоу [[Ваи (язык)|аваи бызшәа]]. Алогографиатә системақәа реиҳарак иӷәӷәоу ацыратә компонентқәа рымоуп. [[Эфиопское письмо|Аефиоптә ҩыра]], алфавит шьаҭас ишамоугьы, еилоу ацыбжьыҟақәеи абжьыҟақәеи рыла ишьақәгылоуп, убри аҟнытә ари аҩыра ацыратә (асиллабикатә) ҩыра аҳасабала иҭҵаауп.
==== Алфавитқәа ====
{{See also|Алфавит аҭоурых}}
[[Файл:Bolorgir.jpg|thumb|right|300px|XIV ашәышықәсазтәи аерман напылаҩыра]]
[[Алфавит]] – ари абызшәа афонемақәа аазырԥшуа, мамзаргьы ҭоурыхла иаазырԥшуаз, адыргақәа реидкыла ауп. [[Фонология|Афонологиатә]] алфавит аҿы афонемақәеи анбанқәеи аҩганкгьы рыла ибзианы еиқәшәоит: изыҩуа ажәа аҳәашьа идыруазар, ажәа аҩышьагьы идыруеит, изҳәо ажәа аҩышьа идыруазар, ажәа аҳәашьагьы идыруеит.
Абызшәақәа, рҩышьатә системақәа ирхьыԥшымкәа, лассы-лассы аҿиара роуеит. Аханатә дара ирнымаалоз егьырҭ абызшәақәа рҟынтәи аҩырақәа рыдыркылоит, убри аҟнытә алфавит аҿы иарбоу анбанқәа афонемақәа иахьынӡарықәшәо азгәаҭаны бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь рҽырыԥсахуеит.
===== Ацыбжьыҟатә (аконсонанттә) ҩыра =====
Мрагылара-ааигәатәи алфавитқәа реиҳарак ацыбжьыҟақәа рымацара рыла ишьақәгылоуп, зны-зынла абжьыҟақәа адиакритикатә дыргақәа рыла иаарԥшызар ауеит. Ари аҷыдара цәырҵит Мысратәи аиероглифқәа рнырра иахҟьаны. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа «[[абджад|абџьадқәа]]» ҳәа ирышьҭоуп, араб бызшәала иаанагоит «алфавит».
===== Ацыбжьыҟа-цыратә (аконсонант-силлабикатә) ҩыра =====
Индиа, Алада-Мрагыларатәи Азиа ралфавитқәа реиҳарак рҿы абжьыҟақәа адиакритикатә дыргақәа рыла, мамзаргьы ацыбжьыҟа аформа ԥсахны иаарԥшуп. Ас еиԥш иҟоу аҩыра «[[абугида]]» ҳәа иашьҭоуп. Иҟоуп абугидқәак, иаҳҳәап, [[геэз|геез]], [[Канадское слоговое письмо|кри]], ахәыҷқәа ацыратә (асиллабикатә) аҳасабала ирҵо, убри аҟнытә урҭ лассы-лассы ацыратә (асиллабикатә) ҩыра иахырыԥхьаӡалоит. Аха, ацыратә (асиллабикатә) ҩыра хаҭа еиԥш, урҭ цырацыԥхьаӡа хаз-хазы адыргақәа рымаӡам.
Зны-зынла атермин «алфавит» иаҵанакуеит абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи азырбо хазы иҟоу анбанқәа рсистема, иаҳҳәап, [[Алаҭын алфавит|алаҭын алфавит]], абугидқәагьы абџьадқәагьы алфавитқәа рахь иаҵанакыр рылшоит. Убри аҟнытә [[греческий алфавит|абырзен алфавит]] лассы-лассы адунеи аҿы раԥхьатәи алфавитны ирыԥхьаӡоит.
==== Аҷыдаҟазшьатә алфавит ====
Аҷыдаҟазшьатә алфавит абызшәа шьақәзыргыло афонемақәа ирыхәаԥшуеит. Иаҳҳәап, ақьышәқәа рыла ишьақәгыло ашьҭыбжьқәа зегьы ("ақьышәтә" шьҭыбжьқәа) еицырзеиԥшу елементк рымазар ауеит. Алаҭын алфавит аҿы уи убарҭоуп «b», «p» реиԥш иҟоу анбанқәа рыҟны. Аха ақьышәтә «m» зынӡа даҽа хкуп, насгьы уи еиԥшу «q» иқьышәтәым. Кореиатәи аҩыра [[хангыль]] аҿы ақьышәтә цыбжьыҟақәа рыԥшьбагьы еиԥшны ишьақәгылоуп. Аха апрактикаҿы акореиатәи абызшәа ахәыҷы ирҵахоит еицырдыруа алфавит шьаҭас иаманы, уи иамоу аҷыдаҟазшьатә елементқәа ракәзар, уаҩы изгәамҭо иаанхоит.
Аҷыдаҟазшьатә алфавит даҽа ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ҟалоит, [[Жестовые языки|анапырхахаратә бызшәақәа]] жәпакы рзы еицырдыруа анапырхахаратә ҩыра, анапқәеи ахаҿи рыҵасра аиконографиатә дыргақәа рыла иаарԥшуп. Аҷыдаҟазшьатә алфавитқәа ахархәара рымоуп афантастикатә ма иаԥҵоу асистемақәа рҿгьы, иаҳҳәап, [[Толкин, Джон Рональд Руэл|Џь.Р.Р. Толкин]] иаԥиҵаз [[тенгвар]].
==== Аҩырақәа рсистема аҭоурыхтә нырра ====
[[Файл:Olin-Warner-LoC-tympanum-Highsmith.jpeg|thumb|300px|Олин Уорнер, аҩыра аазырԥшуа [[Тимпан (архитектура)|атимпан]]. Томас Џьефферсон ихан, аҩналарҭа хада хыхьтәи аԥшра, Вашингтон, 1896]]
Аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых иаԥхьааиуа ахҭыси, аҭоурыхи реиԥшымзаара иазааҭгылоит: аҭоурых шьақәыргылахоит аҩыра ацәырҵрала. Ажәытәӡатәи ажәларқәа ацаҟьа иану рҩырақәеи апетроглифқәеи аҩыра аԥхьа иҟаз аҳасабала иԥхьаӡазар ҟалоит, урҭ ҩырахаҭаны иԥхьаӡатәым, избанзар абызшәа шьақәдыргылаӡом.
Аҩыра асистема уи зхы иазырхәоз ауаа рҭахрақәа инарықәыршәаны, есымша аҽаԥсахуан, иҿион. Зны-зынла аамҭа цацыԥхьаӡа адыргақәа рформа, рҭыԥ, рҵакы рҽырыԥсахуан. Аҩыратә дыргақәа рыҿиара гәаҭауа, еилкаахар алшоит урҭ зхы иазырхәоз ауаа рҭахрақәа, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ аҭахрақәа рыҽшырыԥсахуаз.
=== Аҩыратә маҭәахәқәеи амыругақәеи ===
Ауаатәыҩса рҭоурых ахьынӡанаӡааӡо аҩыразы рхы иадырхәон еиуеиԥшым амаҭәахәқәеи амыругақәеи, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Скрижали Завета|ахаҳәтә ҩыраӷәқәа]], [[Глиняная табличка|анышәаԥшьтә ҭаӡҩырақәа]], [[Восковая табличка|ацәатә ҭаӡҩырақәа]], [[пергамент|апергамент]], [[бумага|ақьаад]], абҩатә бӷьыцқәа, [[Грифель|агрифельқәа]], аҵысхәқәа, амарқьаф, ашәыгахьшьыгақәа, [[карандаш|акарандашьқәа]], [[Ручка (канцелярия)|аҩыгақәа]] уҳәа еиуеиԥшым [[Литография|алитографиатә]] хкқәа. Иҟоуп агәаанагара аҩыра аҳасабала, аинкқәа арахәыцқәа реиқәҳәаларҭақәа, кипу ҳәа изышьҭоу, рхы иадырхәон ҳәа.<ref>[http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/index.html The Khipu Database Project] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110722135315/http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/index.html |date=2011-07-22 }}{{In lang|en}}</ref>
Анаҩс, аҩыратә мыруга аҳасабала, инарҭбааны ирылаҵәо иалагеит акьыԥхьга машьынақәеи еиуеиԥшым атексттә процессорқәа рформақәеи, иара убас ҳаамҭазтәи аҩыратә мыругақәеи ажәытә ҩыгақәеи акарандашьқәеи ахьеиҿдырԥшуа аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит.<ref>Daniel Chandler: Do the write thing?, Electric Word, v.17, 1990, pp. 27-30{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: The phenomenology of writing by hand, Intelligent Tutoring Media, v.3(2/3), 1992, pp. 65-74{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: Writing strategies and writers' tools, English Today: The International Review of the English Language, v.9(2), 1993, pp. 32-80{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: Who needs suspended inscription?, Computers and Composition, v.11(3), 1994, pp. 191—201{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: The Act of Writing: A Media Theory Approach, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1995{{In lang|en}}</ref>
== Шәахә. иара убас ==
{{col-begin}}
{{col-3}}
* [[Автор]]
* [[Асемическое письмо|Асемиатә ҩыра]]
* [[Белая книга|Ашәҟәы шкәакәа]]
* [[Бустрофедон|Абустрофедон]]
* [[Гетерография|Агетерографиа]]
* [[Грамматика|Аграмматика]]
* [[Грамотность|Аҩра-аԥхьара]]
* [[Дешифровка|Ашифраартра]]
* [[Дислексия|Адислексиа]]
* [[Журналистика|Ажурналистика]]
{{col-3}}
* [[Издательское дело|Аҭыжьратә ус]]
* [[Interactive fiction]]
* [[Каллиграфия|Акаллиграфиа]]
* [[Карандаш|Акарандашь]]
* [[Книгопечатание|Ашәҟәкьыԥхьра]]
* [[Лингвистика|Абызшәадырра]]
* [[Алитература|Алитература]]
* [[Литературная критика|Алитературатә критика]]
* [[Литературная премия|Алитературатә премиа]]
{{col-3}}
* [[Рукопись|Анапылаҩыра]]
* [[Общение|Аиҿцаара]]
* [[Орфография|Аҩышьаԥҟара]]
* [[Писатель|Ашәҟәыҩҩы]]
* [[Письменность|Аҩыра]]
* [[Письменная история|Аҩыратә ҭоурых]]
* [[Речь|Ацәажәара]]
* [[Скрипторий|Аскриптории]]
* [[Соавторство|Ацавторра]]
* [[Типографика|Атипографика]]
* [[Устная традиция|Аҿаԥыцтә традициа]]
* [[Чистописание|Ацқьаҩыра]]
{{col-end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
* ''Robinson, Andrew'' The Origins of Writing // David Crowley and Paul Heyer (eds) ''Communication in History: Technology, Culture, Society'' (Allyn and Bacon, 2003).
{{DEFAULTSORT:ҩыра}}
[[Акатегориа:Аҩыра| ]]
[[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьа]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]]
[[Акатегориа:Абызшәа]]
[[Акатегориа:Аҩыратә еимадара]]
pwwljkqgk04wnwt56wzmpv1ufvho7jq
172662
172661
2026-08-25T19:06:05Z
Fraxinus.cs
8381
/* Азхьарԥшқәа */ {{Авторитет змоу адыррақәа}}
172662
wikitext
text/x-wiki
{{Аҵакырацәара|Аҩыра|Аҩыра (аҵакы)}}
[[Файл:Medieval writing desk.jpg|thumb|250px|Аҳәынҭқар ихаан, ақьырсиантә [[писец|хҩылааҩ]] иусураан|альт=]]
'''Аҩыра''' — ари иааизакны аҩыратә текстқәа раԥҵара апроцесс ауп.<ref>J. Derrida ''Of Grammatology'', p.9{{In lang|en}}</ref><ref>{{Cite web |url=http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000204/index.shtml |title=Жак Деррида и грамматология |access-date=2010-03-25 |archive-date=2010-03-29 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100329122312/http://filosof.historic.ru/books/item/f00/s00/z0000204/index.shtml |url-status=live }}</ref> Мраҭашәаратәи акультураҿы аҩыра иаҵанакуеит адыргақәа, ма асимволқәа рхархәарала [[текст|текстла]] иаарԥшу [[язык|абызшәа]] ([[письменность|аҩыра]] ҳәа еицырдыруа).
Аҩыраҿы ахархәара рымазар алшоит ацәажәара афонетикатә елементқәа зныԥшуа абстракттә символқәа, иаҳҳәап, индоевропатәи абызшәақәа рыҟны еиԥш, мамзаргьы ахархәара рымазар алшоит аобиектқәа ирмариоу рсахьақәеи аилкаарақәеи, иаҳҳәап, Амрагыларатәи Азиеи Ажәытәтәи Мысреи рпиктографиатә ҩыратә формақәа рыҟны еиԥш. Ус шакәугьы, урҭ [[Пещерная живопись|ацаҟьа иануи аҿыханҵеи рсахьақәа]] иреиԥшым, иара убас итекстәым аинформациа еиқәзырхо исимволтәым азнеишьақәа, иаҳҳәап аудиокассетақәа.
Иҷыдоу адыргатә система аҳасабала аҩыра ҭырҵаауеит [[грамматология|аграмматологиа]], [[эпиграфика|аепиграфика]], [[палеография|апалеографиа]] реиԥш иҟоу адисциплинақәа.
Аҩыра аамҭеи ақәыԥшылареи рҿы ауаҩы ибызшәа арҭбаара иазкуп. Еиҳарак аҩыра цәырҵит ажәытәтәи акультурақәа рполитика арҭбаара иабзоураны. Урҭ ирҭахын игәрагоу амҩақәа аинформациа аиҭагаразы, афинанстә ҳасабырба аиқәырхаразы, аҭоурыхтә гәалашәарақәа реиқәырхаразы уҳәа.<ref name="Robinson, 2003, p. 36">Robinson, 2003, p. 36{{In lang|en}}</ref> Ҳера ҟалаанӡа IV азқьышықәсазы, ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәеи административтә напхгареи рҭахрақәа ауаҩы игәынкыларатә лшарақәа иреиҳахеит, убас, аҩыра аҳасаббареи аинырреи рзы еиҳа игәрагоу мҩаны иҟалеит. [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]] аҟны, [[Месоамерика]] аҟны еиԥш, амзарқәеи аполитикатә ҭахрақәа инарықәыршәаны ауаажәларратәи аԥсабаратәи хҭысқәа ранҵареи рзы аҩыра аҿиара аиуит.
== Аинформациа анҵашьа ==
Уеллс иҳәоит, аҩыра иалшоит «аиқәшаҳаҭрақәа, азакәанқәа, ауасиаҭқәа адокументқәа раҳасабала реиқәырхара. Уи ижәытәу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟынтәи, шәагаала аҳәынҭқаррақәа рҟынӡа реизҳара алнаршоит. Аԥшьаҩы ма аҳ иажәеи, уи ихәдықәҵарақәеи, илаԥши ибжьи рҳәаақәа хараӡа ирҭыҵыр рылшоит, насгьы иԥсра ашьҭахь анырра ҟанаҵар алшоит».<ref>Wells in Robinson, 2003, p.35{{In lang|en}}</ref>
=== Аҩыра ахкқәа ===
Ихадоу [[Письменность|аҩыра]] ахкқәа (ажәаҳәа аҭаҩра аметодқәа) ԥшь-категориак рыла еихшоуп: алогографтә, ацыратә, анбантә, аҷыдаҟазшьатә. Иҟоуп ахәбатәи акатегориагьы – [[идеографическое письмо|аидеографиатә ҩыра]] (агәҭакқәа рсимволқәа), ахаангьы абызшәа аарԥшра аҩаӡара аҟынӡа аҿиара змамыз. Афбатәи акатегориа – [[пиктографическое письмо|апиктографиатә ҩыра]], ахала абызшәа азаарԥшуам, аха лассы-лассы алогографтә системақәа рышьаҭа шьақәнаргылоит.
==== Алогограммақәа ====
[[Логографическое письмо|Алогограмма]] – хазы иҟоу ажәақәа ма [[Морфема|аморфемақәа]] зныԥшуа адыргақәа ранҵара иазкуп. Ацәажәара анҵаразы хыԥхьаӡара рацәала алогограммақәа аҭахуп, урҭ рҵаразы – акыр шықәса. Ари, алфавиттә ҩыра иаҿырԥшны уахәаԥшуазар, алогографтә ҩыра иамоу зегь реиҳа ихадоу гхоуп. Аха, ас еиԥш иҟоу абызшәа анырҵалак ашьҭахь, уи ихадоу ахархәара ааԥшуеит - ирццакны аԥхьара. Иарбанзаалак аҩыратә система инагӡаны илогографтәым: урҭ зегьы алогограммақәа инарымаданы, афонетикатә компонентқәагьы рымоуп («алогосиллабтә» компонентқәа [[Китайское письмо|акитаи ҩыраҟны]] еиԥш, [[Клинопись|асалҩыра]], [[Майя (письмо)|маиа рҩырақәа]] рҿы адырга аморфема, ацыра ма рыҩбагьы аанарԥшыр алшоит; «алогоконсонанттә» компонентқәа аиероглифқәа рҿы). Урҭ рӷьырак аидеографиатә компонентқәа рыла ишьақәгылоуп (акитаитә «радикалқәа», аиероглифтә «аарпшыгақәа»). Иаҳҳәап, маиа рҩыраҿы адырга “арӡысага” азы “ка” рҳәоит, насгьы уи ахархәара аиуеит ацыра "ка" аарԥшразы, иаҭахума алогограмма аҳәашьа арбара, мамзаргьы иара алогограмма ыҟамзар. Акитаи ҩыраҟны, 90% раҟара асимволқәа, “радикал» ҳәа изышьҭоу, асемантикатә (аҵакытә) елементқәа рыла еидҳәалоуп, уи иацуп аҳәашьа аазырԥшуа асимвол «афонетикатә» ҳәа изышьҭоу. Аха афонетикатә елементқәа алогографиатә елементқәа хадырҭәаауеит.<ref>Smith, Frank. ''Writing and the writer.'' Routledge, 1994, p. 142{{In lang|en}}</ref>
Иахьатәи аамҭазы ахархәара змоу алогографтә система хадас иҟоу акитаитә иероглифқәа, ԥсахрақәак алагаланы Китаи, Иапониа, еиҳа имаҷны Аладатәи Кореиа акореиатәи абызшәаҿы ахархәара рымоуп. Даҽа ҿырԥштәык – аклассикатә “[[письмо и|ҩыра и]].”
==== Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра ====
[[Слоговое письмо|Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра]] – [[слог|ацырақәа]] рыла ишьақәгыло аҩыратә дыргақәа реизгоуп. Ацыратә (асиллабикатә) ҩыраҿы адырга еиҳарак иаарԥшуп абжьыҟеи ацыбжьыҟеи реицааирала, мамзаргьы бжьыҟа мацарак ала. Аха зны-зынла адыргақәа иаадырԥшуеит еиҳа иуадаҩны еилоу ацырақәа (иаҳҳәап, ацыбжьыҟа-абжьыҟа-ацыбжьыҟа ма ацыбжьыҟа-ацыбжьыҟа-абжьыҟа). Ацырақәа рфонетикатә еимадара алфавит ианыԥшӡом. Иаҳҳәап, ацыра «ка» зынӡа еиԥшхаӡом ацыра «ки», насгьы алфавит аҿы урҭ абжьыҟақәа злоу еиԥшу ацырақәа арбаӡам.
Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра ацыра имариоу аилазаашьа змоу абызшәақәа еиҳа ирнаалоит, иаагозар аиапон бызшәа. Ацыратә (асиллабикатә) ҩыра зхы иазырхәо егьырҭ абызшәақәа рахьынтә рыӡбахә ҳәазар ҟалоит [[микенский язык|микентәи]] [[линейное письмо Б|ацәаҳәатә ҩыра Б]], [[чероки|черокаа]]и [[ндюка|ндиукаа]]и рҩыра, англыз бызшәа шьаҭас измоу [[Суринам|Суринама]] иҟоу [[Креольские языки|акреол бызшәа]], иара убас [[Либериа|Либериа]] иҟоу [[Ваи (язык)|аваи бызшәа]]. Алогографиатә системақәа реиҳарак иӷәӷәоу ацыратә компонентқәа рымоуп. [[Эфиопское письмо|Аефиоптә ҩыра]], алфавит шьаҭас ишамоугьы, еилоу ацыбжьыҟақәеи абжьыҟақәеи рыла ишьақәгылоуп, убри аҟнытә ари аҩыра ацыратә (асиллабикатә) ҩыра аҳасабала иҭҵаауп.
==== Алфавитқәа ====
{{See also|Алфавит аҭоурых}}
[[Файл:Bolorgir.jpg|thumb|right|300px|XIV ашәышықәсазтәи аерман напылаҩыра]]
[[Алфавит]] – ари абызшәа афонемақәа аазырԥшуа, мамзаргьы ҭоурыхла иаазырԥшуаз, адыргақәа реидкыла ауп. [[Фонология|Афонологиатә]] алфавит аҿы афонемақәеи анбанқәеи аҩганкгьы рыла ибзианы еиқәшәоит: изыҩуа ажәа аҳәашьа идыруазар, ажәа аҩышьагьы идыруеит, изҳәо ажәа аҩышьа идыруазар, ажәа аҳәашьагьы идыруеит.
Абызшәақәа, рҩышьатә системақәа ирхьыԥшымкәа, лассы-лассы аҿиара роуеит. Аханатә дара ирнымаалоз егьырҭ абызшәақәа рҟынтәи аҩырақәа рыдыркылоит, убри аҟнытә алфавит аҿы иарбоу анбанқәа афонемақәа иахьынӡарықәшәо азгәаҭаны бызшәак аҟынтәи даҽа бызшәак ахь рҽырыԥсахуеит.
===== Ацыбжьыҟатә (аконсонанттә) ҩыра =====
Мрагылара-ааигәатәи алфавитқәа реиҳарак ацыбжьыҟақәа рымацара рыла ишьақәгылоуп, зны-зынла абжьыҟақәа адиакритикатә дыргақәа рыла иаарԥшызар ауеит. Ари аҷыдара цәырҵит Мысратәи аиероглифқәа рнырра иахҟьаны. Ас еиԥш иҟоу асистемақәа «[[абджад|абџьадқәа]]» ҳәа ирышьҭоуп, араб бызшәала иаанагоит «алфавит».
===== Ацыбжьыҟа-цыратә (аконсонант-силлабикатә) ҩыра =====
Индиа, Алада-Мрагыларатәи Азиа ралфавитқәа реиҳарак рҿы абжьыҟақәа адиакритикатә дыргақәа рыла, мамзаргьы ацыбжьыҟа аформа ԥсахны иаарԥшуп. Ас еиԥш иҟоу аҩыра «[[абугида]]» ҳәа иашьҭоуп. Иҟоуп абугидқәак, иаҳҳәап, [[геэз|геез]], [[Канадское слоговое письмо|кри]], ахәыҷқәа ацыратә (асиллабикатә) аҳасабала ирҵо, убри аҟнытә урҭ лассы-лассы ацыратә (асиллабикатә) ҩыра иахырыԥхьаӡалоит. Аха, ацыратә (асиллабикатә) ҩыра хаҭа еиԥш, урҭ цырацыԥхьаӡа хаз-хазы адыргақәа рымаӡам.
Зны-зынла атермин «алфавит» иаҵанакуеит абжьыҟақәеи ацыбжьыҟақәеи азырбо хазы иҟоу анбанқәа рсистема, иаҳҳәап, [[Алаҭын алфавит|алаҭын алфавит]], абугидқәагьы абџьадқәагьы алфавитқәа рахь иаҵанакыр рылшоит. Убри аҟнытә [[греческий алфавит|абырзен алфавит]] лассы-лассы адунеи аҿы раԥхьатәи алфавитны ирыԥхьаӡоит.
==== Аҷыдаҟазшьатә алфавит ====
Аҷыдаҟазшьатә алфавит абызшәа шьақәзыргыло афонемақәа ирыхәаԥшуеит. Иаҳҳәап, ақьышәқәа рыла ишьақәгыло ашьҭыбжьқәа зегьы ("ақьышәтә" шьҭыбжьқәа) еицырзеиԥшу елементк рымазар ауеит. Алаҭын алфавит аҿы уи убарҭоуп «b», «p» реиԥш иҟоу анбанқәа рыҟны. Аха ақьышәтә «m» зынӡа даҽа хкуп, насгьы уи еиԥшу «q» иқьышәтәым. Кореиатәи аҩыра [[хангыль]] аҿы ақьышәтә цыбжьыҟақәа рыԥшьбагьы еиԥшны ишьақәгылоуп. Аха апрактикаҿы акореиатәи абызшәа ахәыҷы ирҵахоит еицырдыруа алфавит шьаҭас иаманы, уи иамоу аҷыдаҟазшьатә елементқәа ракәзар, уаҩы изгәамҭо иаанхоит.
Аҷыдаҟазшьатә алфавит даҽа ҿырԥштәык аҳасабала иаагазар ҟалоит, [[Жестовые языки|анапырхахаратә бызшәақәа]] жәпакы рзы еицырдыруа анапырхахаратә ҩыра, анапқәеи ахаҿи рыҵасра аиконографиатә дыргақәа рыла иаарԥшуп. Аҷыдаҟазшьатә алфавитқәа ахархәара рымоуп афантастикатә ма иаԥҵоу асистемақәа рҿгьы, иаҳҳәап, [[Толкин, Джон Рональд Руэл|Џь.Р.Р. Толкин]] иаԥиҵаз [[тенгвар]].
==== Аҩырақәа рсистема аҭоурыхтә нырра ====
[[Файл:Olin-Warner-LoC-tympanum-Highsmith.jpeg|thumb|300px|Олин Уорнер, аҩыра аазырԥшуа [[Тимпан (архитектура)|атимпан]]. Томас Џьефферсон ихан, аҩналарҭа хада хыхьтәи аԥшра, Вашингтон, 1896]]
Аҭоурыхҭҵааҩцәа аҭоурых иаԥхьааиуа ахҭыси, аҭоурыхи реиԥшымзаара иазааҭгылоит: аҭоурых шьақәыргылахоит аҩыра ацәырҵрала. Ажәытәӡатәи ажәларқәа ацаҟьа иану рҩырақәеи апетроглифқәеи аҩыра аԥхьа иҟаз аҳасабала иԥхьаӡазар ҟалоит, урҭ ҩырахаҭаны иԥхьаӡатәым, избанзар абызшәа шьақәдыргылаӡом.
Аҩыра асистема уи зхы иазырхәоз ауаа рҭахрақәа инарықәыршәаны, есымша аҽаԥсахуан, иҿион. Зны-зынла аамҭа цацыԥхьаӡа адыргақәа рформа, рҭыԥ, рҵакы рҽырыԥсахуан. Аҩыратә дыргақәа рыҿиара гәаҭауа, еилкаахар алшоит урҭ зхы иазырхәоз ауаа рҭахрақәа, насгьы аамҭа цацыԥхьаӡа урҭ аҭахрақәа рыҽшырыԥсахуаз.
=== Аҩыратә маҭәахәқәеи амыругақәеи ===
Ауаатәыҩса рҭоурых ахьынӡанаӡааӡо аҩыразы рхы иадырхәон еиуеиԥшым амаҭәахәқәеи амыругақәеи, урҭ рхыԥхьаӡараҿы иҟан [[Скрижали Завета|ахаҳәтә ҩыраӷәқәа]], [[Глиняная табличка|анышәаԥшьтә ҭаӡҩырақәа]], [[Восковая табличка|ацәатә ҭаӡҩырақәа]], [[пергамент|апергамент]], [[бумага|ақьаад]], абҩатә бӷьыцқәа, [[Грифель|агрифельқәа]], аҵысхәқәа, амарқьаф, ашәыгахьшьыгақәа, [[карандаш|акарандашьқәа]], [[Ручка (канцелярия)|аҩыгақәа]] уҳәа еиуеиԥшым [[Литография|алитографиатә]] хкқәа. Иҟоуп агәаанагара аҩыра аҳасабала, аинкқәа арахәыцқәа реиқәҳәаларҭақәа, кипу ҳәа изышьҭоу, рхы иадырхәон ҳәа.<ref>[http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/index.html The Khipu Database Project] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20110722135315/http://khipukamayuq.fas.harvard.edu/index.html |date=2011-07-22 }}{{In lang|en}}</ref>
Анаҩс, аҩыратә мыруга аҳасабала, инарҭбааны ирылаҵәо иалагеит акьыԥхьга машьынақәеи еиуеиԥшым атексттә процессорқәа рформақәеи, иара убас ҳаамҭазтәи аҩыратә мыругақәеи ажәытә ҩыгақәеи акарандашьқәеи ахьеиҿдырԥшуа аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит.<ref>Daniel Chandler: Do the write thing?, Electric Word, v.17, 1990, pp. 27-30{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: The phenomenology of writing by hand, Intelligent Tutoring Media, v.3(2/3), 1992, pp. 65-74{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: Writing strategies and writers' tools, English Today: The International Review of the English Language, v.9(2), 1993, pp. 32-80{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: Who needs suspended inscription?, Computers and Composition, v.11(3), 1994, pp. 191—201{{In lang|en}}</ref><ref>Daniel Chandler: The Act of Writing: A Media Theory Approach, Prifysgol Cymru, Aberystwyth, 1995{{In lang|en}}</ref>
== Шәахә. иара убас ==
{{col-begin}}
{{col-3}}
* [[Автор]]
* [[Асемическое письмо|Асемиатә ҩыра]]
* [[Белая книга|Ашәҟәы шкәакәа]]
* [[Бустрофедон|Абустрофедон]]
* [[Гетерография|Агетерографиа]]
* [[Грамматика|Аграмматика]]
* [[Грамотность|Аҩра-аԥхьара]]
* [[Дешифровка|Ашифраартра]]
* [[Дислексия|Адислексиа]]
* [[Журналистика|Ажурналистика]]
{{col-3}}
* [[Издательское дело|Аҭыжьратә ус]]
* [[Interactive fiction]]
* [[Каллиграфия|Акаллиграфиа]]
* [[Карандаш|Акарандашь]]
* [[Книгопечатание|Ашәҟәкьыԥхьра]]
* [[Лингвистика|Абызшәадырра]]
* [[Алитература|Алитература]]
* [[Литературная критика|Алитературатә критика]]
* [[Литературная премия|Алитературатә премиа]]
{{col-3}}
* [[Рукопись|Анапылаҩыра]]
* [[Общение|Аиҿцаара]]
* [[Орфография|Аҩышьаԥҟара]]
* [[Писатель|Ашәҟәыҩҩы]]
* [[Письменность|Аҩыра]]
* [[Письменная история|Аҩыратә ҭоурых]]
* [[Речь|Ацәажәара]]
* [[Скрипторий|Аскриптории]]
* [[Соавторство|Ацавторра]]
* [[Типографика|Атипографика]]
* [[Устная традиция|Аҿаԥыцтә традициа]]
* [[Чистописание|Ацқьаҩыра]]
{{col-end}}
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Азхьарԥшқәа ==
* ''Robinson, Andrew'' The Origins of Writing // David Crowley and Paul Heyer (eds) ''Communication in History: Technology, Culture, Society'' (Allyn and Bacon, 2003).
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:ҩыра}}
[[Акатегориа:Аҩыра| ]]
[[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьа]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә еимадара]]
[[Акатегориа:Абызшәа]]
[[Акатегориа:Аҩыратә еимадара]]
8ek4gkbz5bn95x07gbe895czg1qdo03
Африка аҭоурых
0
55775
172656
2026-08-25T13:19:35Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:История Африки]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Шазина Абшилава. Nart17 translation team.
172656
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:African-civilizations-map-pre-colonial.svg|мини|450пкс|Африкатәи аҳәынҭқаррақәа 1500 шықәсанӡа]]
[[Файл:Obelisk Luxor.JPG|мини|221пкс|[[Мсыр|Мысра]], [[Луксорский храм|Луксортәи ауахәамаҿы]] аобелиск.]]
[[Файл:Rytter fra Bagirmi.jpg|мини|Асулҭанат аибашьҩы [[Багирми (султанат)|Багирми]] ишәҵатәы. 1823 шықәса.]]
Аҭоурых [[Первобытное общество|аԥхьатәи аамҭақәа]] рзы [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] аҿы ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' ҳәа изышьҭоу ахкқәа рцәырҵрала иалагоит '''Африка аҭоурых'''. [[Сельское хозяйство|Ақыҭанхамҩа]] раԥхьатәи ашьақәырӷәӷәарақәа 16-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, [[металлургия|аметаллургиа]] аконтинент аҿы иҟалеит инықәырԥшшәа 4 нызқь шықәса ҳ. ҟ<ref>Dr. Susan J. Herlin, Professor Emerita, Department of History, University of Louisville, USA,
[http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html «ANCIENT AFRICAN CIVILIZATIONS TO ca. 1500»] {{Wayback|url=http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html |date=20170201171921 }}</ref>. Аҭоурыхтә епоха раԥхьатәи [[Ацивилизациа|ацивилизациақәа]] рыҿиара ҟалеит [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], анаҩс [[Нубия|Нубиа]], [[Магриб]], Африкатәи Абыкь. [[Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ари арегион аҿы аларҵәара аиуит [[ислам]]. [[Сахара]] аладахьы, аԥсылмантә культура ацентр хадас иҟан [[Томбукту]]. [[Колониализм|Аколониа аԥхьатәи аамҭазы]] акыр зҵазкуа ацивилизациатә шьақәгыларақәа иреиуоуп [[Нок (цивилизация)|Нок]], [[империя Мали|Мали Аимпериа]], Ашанти Аимпериа, [[Мапунгубве]], [[Син (королевство)|Син]], [[Салум (государство)|Салум]], [[Баол (королевство)|Баол]], [[Зимбабве (королевство)|Зимбабве]], [[Королевство Конго|Конго]], ажәытәтәи [[Карфаген (государство)|Карфаген]], [[Нумидия|Нумидиа]], [[Мавретания|Мавретаниа]], [[Аксумское царство|Аксумтәи аҳра]], [[Аджуран (государство)|Ажуран]], [[Адал]].
Африка зқьышықәсала атәцәа рыла еиқәнаршәон раԥхьа [[Рабство|арабцәа]], анаҩс [[европейцы|европауаа]]. XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи а-XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы Европатәи амчра дуқәа [[Колониальный раздел Африки|Африка аколонизациа]] рзыруит. XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы [[Деколонизация|адеколонизациа]] апроцесс иахысит.
Африка аҭоурых аҭҵаара, ҷыдала [[Чёрная Африка|Сахара аладахьтәи Африка]], ари иуадаҩу усуп, избан акәзар [[Исторические источники|аҩыратә хыҵхырҭақәа]] маҷуп, убри аҟнытә лассы-лассы [[Устная история|ҿырҳәалатәи аиҭагақәа]], [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә лингвистика]], [[Археологиа|археологиа]], [[генетика|агенетика]] рықәгәыӷра аҭахуп.
== Аҭоурых аԥхьатәи аамҭа ==
=== Ахаҳәтә аамҭа ===
Раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] ахьцәырҵыз Африка ауп. [[Палеонтология|Апалеонтологиа]] излаанарԥшуа ала, [[череп|ахыбаҩ]] аилазаашьала, раԥхьатәи агоминидқәа [[горилла|агориллеи]] [[шимпанзе|ашимпанзеи]] ирзааигәоуп, аха абарҭ априматқәа ирыҿурԥшуазар, урҭ [[прямохождение|ишиашоу аныҟәара]] дрҿиеит, уи [[руки|рнапқәа]] рхы иақәиҭнатәит. Абри аҿиара иабзоураны, урҭ [[лес|абнақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы анхара рылшеит усҟантәи аамҭазы (10–5 миллион шықәса раԥхьа) Африка анҭабоз, асаваннақәа абнақәа ахьыҟаз аҭыԥ дуқәа анырҵәахуаз аамҭазы. 3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[австралопитек|Австралопитекус]] хкқәак цәырҵит аконтинент
Алада, Мрагылара, Агәҭа<ref>Shillington, Kevin (2005), ''History of Africa'', p. 2. Rev. 2nd ed. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-59957-8.</ref><ref>Shillington (2005), p. 2.</ref>. Усҟан урҭ амыругақәа рхархәашьеи рыҟаҵашьеи рдыруан, насгьы зегь зфоз ракәны иҟан.
2,3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[человек умелый|Homo habilis]] ҟалеит, уи ижәытәӡатәиу [[Олдувайская культура|Олдуваи хкы]] змоу ахаҳәтә [[орудие труда|мыругақәа]] рхы иадырхәон. 1,8 миллион шықәса раԥхьа [[человек работающий|аус зуа ауаҩы]] ихкы цәырҵит, 1,5 миллион шықәса раԥхьа [[человек прямоходящий|homo erectus]] ахкы цәырҵит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3">Shillington (2005), p. 2-3.</ref>. Ари ахкы раԥхьатәи ахаҭарнакцәа [[Головной мозг человека|рыхшыбаҩ]] хәыҷын, насгьы ажәытәӡатәи амыругақәа рхы иадырхәон, аха Homo erectus нас еиҳа еиӷьны ахаҳә аус адулара иҵеит, [[Ашёльская культура|Acheulean]] захьӡу атехнологиа ихы иархәаны. Ари ахкы ахаҭарнакцәа ашәарыцара иалагеит, [[Освоение огня древними людьми|амца ахархәашьа]] рҵеит. Урҭ [[Ареал|ахьрылаҵәаз аҭыԥ]] Африка анҭыҵгьы [[Европа]] ахәҭак ахь инеит.
Ахыбаҩқәа BOU-VP-2/66 Дакантәи (Daka, 0,8—1,042± 0,009 миллион шықәса раԥхьа) Ефиопиантәи, Еритреиантәи, Буиантәи (Buia) UA 31 (992 нызқь шықәса раԥхьа) Афартәи агәаҩақәа аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоу [[Данакиль (впадина)|Данакилтәи]] аҭаҳара аҟынтәи, насгьы Кениа иҟоу Олоргесаилинтәи KNM-OL 45500 (970–900 нызқь шықәса раԥхьа) фенетикала еиҳа иазааигәоуп ''[[Homo ergaster]]'', Абжьаратәи Плеистоцен африкатәи агоминидқәа раасҭа, иаҳҳәап, Ефиопиатәи Бодо (''[[Homo heidelbergensis]]'' мамзаргьы ''[[Homo bodoensis]]'') иара убас Зимбабветәи Кабве (''[[Homo rhodesiensis]]<ref>''Giorgio Manzi''. [https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level)] {{Wayback|url=https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ |date=20211030124149 }}, 04 May 2011</ref><ref>''Debbie Argue''. [https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf 11. Variation in the Early and Middle Pleistocene: The phylogenetic relationships of Ceprano, Bodo, Daka, Kabwe and Buia] {{Wayback|url=https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf |date=20211030124159 }}</ref>''). Иахьатәи ихаҳәхаз аҭаҩрақәа инарықәыршәаны (Мелка Кунтуре, Бодо 1 рҟынтәи Дака, Буиа, Гомбора II), иҳәатәуп Мрагыларатәи Африка 1 миллион шықәса раԥхьа ааигәара Абжьаратәи Плеистоцени аҵыхәтәантәи Плеистоцени агоминидқәа ирзеиԥшу ажәытәӡатәи (MRCA) ацәырҵразы зегь реиҳа иҟалап ҳәа<ref name="RoksandicRadovićWuBae">''Mirjana Roksandic, Predrag Radović, Xiu-Jie Wu, Christopher J. Bae''. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 Resolving the «muddle in the middle»: The case for Homo bodoensis sp. nov.] {{Wayback|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 |date=20211030081909 }} // Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews, 28 October 2021</ref>.
[[Файл:Pieza foliácea africana.jpg|мини|221пкс|Ихьшәоу ахаҳәтә шәышықәса иаҵанакуа африкатәи аԥса ахы (LSA)]]
Африка абжьаратәи ахаҳәтә аамҭа алагеит ~300 нызқь шықәса раԥхьа, насгьы ~40–22 нызқь шықәса раԥхьа рҟынӡа ицон, иҭҵааз аҭыԥ иахәаԥшны<ref>''Cynthia Larbey'' et al. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub Cooked starchy food in hearths ca. 120 kya and 65 kya (MIS 5e and MIS 4) from Klasies River Cave, South Africa] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub |date=20190521144559 }}, June 2019</ref> (африкатәи археологиа аконтекст аҿы Аԥхьатәи Ахаҳәтә Аамҭа (ESA), Абжьаратәи Ахаҳәтә Аамҭа (MSA), Аҵыхәтәантәи Ахаҳәтә Аамҭа (LSA) ҳәа изышьҭоу атерминқәа ҵаҟатәи Апалеолит, Абжьаратәи Апалеолит, хыхьтәи Апалеолит еилахәымзароуп).
259 нызқь шықәса зхыҵуа [[Череп из Флорисбада|Флорисбадтәи ахыбаҩ]] (Аладатәи Африкатәи [[Фри-Стейт|Фри-Стеит]] апровинциа) ''[[Homo helmei]]'' ҳәа изышьҭоу ахкы азы итиптәуп<ref>[http://antropogenez.ru/article/93/ Homo helmei Dreyer, 1935 эволюционные и таксономические аспекты] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/article/93/ |date=20140507001949 }} — Антропогенез. РУ</ref>.
[[Фоссилии|Адгьыл иҵоу ахаҳәтә шьақәырӷәӷәарақәа]] ишаадырԥшуа ала, [[человек разумный|Homo sapiens]] 100 нызқь шықәса раԥхьа Африка аладатәии амрагыларатәии ахәҭақәа рҿы инхон, иҟалап 150 нызқь шықәса раԥхьа акәзаргьы. 40 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, ари ахкы Африка ааныжьны апланета зегьы аколонизациа азура иалагеит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3"/><ref>Genetic studies by [[Luca Cavalli-Sforza]] pioneered tracing the spread of modern humans from Africa.</ref><ref>Sarah A. Tishkoff,* Floyd A. Reed, Francoise R. Friedlaender, Christopher Ehret,
Alessia Ranciaro, Alain Froment, Jibril B. Hirbo, Agnes A. Awomoyi, Jean-Marie Bodo, Ogobara Doumbo, Muntaser Ibrahim, Abdalla T. Juma, Maritha J. Kotze, Godfrey Lema, Jason H. Moore, Holly Mortensen, Thomas B. Nyambo, Sabah A. Omar, Kweli Powell, Gideon S. Pretorius, Michael W. Smith, Mahamadou A. Thera, Charles Wambebe, James L. Weber, Scott M. Williams. [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 The Genetic Structure and History of Africans and African Americans] {{Wayback|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 |date=20090601000925 }}. Published 30 April 2009 on Science Express.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=''Stephen Oppenheimer'' «Modern human spread from Aden to the Antipodes, and then Europe: with passengers and when?» |access-date=2017-10-02 |archive-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714222010/https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.nkj.ru/news/24193/ Первые люди современного вида покинули Африку 130 тысяч лет назад] {{Wayback|url=http://www.nkj.ru/news/24193/ |date=20190415230419 }} — [[Наука и жизнь]]</ref>. Даҽа гипотезақәак рыла, «Африка аҟынтәи ахҵәара» зныкымкәа иҟалар алшон, насгьы акырӡа раԥхьа (74 - 130 нызқь шықәса раԥхьа).
IBDmix аметод ахархәарала, африкауаа [[Неандерталец|неандерталеццәа]] ргенқәа шрымоу аилкаара алыршахеит (африкаауаа рҿы неандерталеццәа рДНК 17 Мб ыҟоуп, мамзаргьы 0,3% ргеном аҟынтә), иҟалап урҭ Европантәи ''Homo sapiens'' рхынҳәра иахҟьаны ироузаргьы. Евразиатәи ахылҵшьҭра Африка зегьы аҿы иҟоуп. [[койсанские народы|Коисан ажәларқәа]] реиԥш иҟоу заа еиҿыҵыз агәыԥқәагьы рышьҭрақәа 30% рҟынӡа Мрагыларатәи Африкеи Евразиеи ирылаланы иҟалеит<ref>''Lu Chen'' et al. [https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(20)30059-3?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0092867420300593%3Fshowall%3Dtrue Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals], January 30, 2020</ref>.
== Ақыҭанхамҩа ацәырҵра ==
18 нызқь шықәса раҟара раԥхьа [[Эфиопское нагорье|Ефиопиатәи ашьхақәа]] рхәқәа рҿы, [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] иацәыхарамкәа ауаа еизыргон, насгьы афатә аҿы рхы иадырхәон араса, адацтә культура, иара убас [[трава|аҳаскьын]]. 15-13 нызқь шықәса раԥхьа [[Зерновые культуры|арыцтә культурақәа]] рнапаҿы иааргеит. Арыцтә культура Мраҭашәаратәи [[Азиа|Азиа]] ахәҭаҿы ирылаҵәеит, уаҟа [[пшеница|ачарыци]] [[овёс|ақьари]] раарыхра иалагеит. [[неолитическая революция|Анеолиттә револиуциа]] иалагеит. 12-10 нызқь шықәса раԥхьа, ачарыци ақьари раарыхшьа,насгьы ауасақәеи [[крупный рогатый скот|арахәи]] рааӡара алшара Азиантәи [[Африка|Африкахь]] иааит. Усҟантәи аамҭазы аҳауа цәаакын, насгьы Ефиопиатәи ашьхақәа бнала ибеиан. [[Омотские языки|Омот бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[банан|абананқәа]] рааӡашьа рҵеит 8,5-7,5 нызқь шықәса раԥхьа. 9 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, [[осёл|аҽада]] бжьан, насгьы уи аҟазара хара имгакәа [[Передняя Азия|Алада-Мраҭашәаратәи Азиа]] аҟны аҽарҭбааит. [[Кушиты|Акушитқәа]] [[теф|атеффи]] [[Дагусса|дагуссеи]] раарыхра иалагеит<ref>Diamond, Jared (1997), ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies'', pp. 126—127. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-03891-2.</ref><ref>Ehret (2002), pp. 64-75, 80-81, 87-88.</ref>.
[[Сахара]] [[степь|акаршәрақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы [[Нило-сахарские языки|нило-сахаратәи ахылҵшьҭрақәа]] [[пшено|ахәыӡи]] [[сорго|абаџьари]] еизганы иаадрыхуан 10-8 нызқь шықәса раԥхьа. Анаҩс [[Арбуз (род)|акарпыжә]], [[тыква|аҟабқәа]], [[хлопок|абамба]] раарыхра иалагеит. Убри аамҭазы [[скот|арахә]] [[Одомашнивание|ҩнытәны рааӡара]] иалагеит, [[Гончарное производство|акыцӡрагьы]] цәырҵит<ref>Ehret (2002), pp. 64-75.</ref>. Хыԥхьаӡара рацәала акәарақәеи аӡиақәеи рҿы [[рыболовство|аԥсыӡкра]] рылаҵәаны иҟан. Мраҭашәаратәи Африка аҳауа цәаакыра иахҟьаны, [[Тропический лес|атропикатә бнақәа]] иахьатәи [[Сенегал|Сенегали]] [[Камерун|Камеруни]] рҵакырақәа рҟынӡа аҽарҭбааит. 11-7 нызқь шықәса раԥхьа, [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи ахылҵшьҭрақәа]] ахәшатәии [[Рафия (пальма)|рафиатәии]] апальмақәа, иара убасгьы аҟәыдхкқәа рааӡара рҵеит. Абарҭ ахкқәа реиҳарак абнақәа рҿы иахьрызҳауаз азы, нигеро-конголезаа урҭ ррыцқьаразы [[Каменный топор|ахаҳәтә еихақәа]] аԥырҵеит<ref>Ehret (2002), pp. 82-84.</ref>.
7 нызқь шықәса раԥхьа ацәаакыра аамҭа нҵәеит, Сахара аҩара иалагеит. Уи атәылаҿацәқәа рҿы инхоз ауаа [[Миграция населения|наҟ-ааҟ ииасуа]] иаалгеит, лымкаала [[Нил]] аҳәаа ахь. Убри аҩызаҵәҟьа аҳауа ҩа [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿгьы]] ишьақәгылеит.
=== Аметаллургиа ===
6 нызқь шықәса раԥхьа аҟара Африка атсеи, абҩеи, [[бронза|аџьази]] арҭәашьа рҵеит<ref>Nicholson, Paul T, and Ian Shaw (2000), ''Ancient Egyptian Materials and Technology'', p. 168. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45257-1.</ref>. [[медь|Абҩа]] адодинастиатә Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы идырҭәон, аџьаз цәырҵит 5 нызқь шықәса раԥхьа еиҵамкәа<ref>Nicholson and Shaw (2000), pp. 149—160</ref>. Нубиа зегь реиҳа абҩеи ахьи рыла еиқәзыршәоз акәны иҟан<ref>{{Cite web |url=http://wysinger.homestead.com/nubians.html |title=Who are the Nubians? |access-date=2013-10-13 |archive-date=2017-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822135827/http://wysinger.homestead.com/nubians.html |url-status=live }}</ref>.
Абҩа ахархәара иалагеит аконтинент мраҭашәаратәи ахәҭаҿы [[Аир (плато)|Аиртәи ашьхаҟьаҟьараҿы]], иахьатәи [[Нигер]] адгьылҵакыраҿы. Апроцесс раԥхьаӡа ицәгьан, уи арегион анҭыҵынтәи аимпорт иаанарԥшуан, аха анаҩс атехнологиа еиӷьхеит<ref name="Ehret 2002">Ehret 2002 , pp. 136—137</ref>.
[[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>[https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology Martin and O’Meara. «Africa, 3rd Ed.»] {{Wayback|url=https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology |date=20151208094042 }} Indiana: Indiana University Press, 1995.</ref>. Африка аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы, Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы [[железо|аиха]] арҭәара иалагеит. 670 шықәсазы ҳ. ҟ. [[ассирийцы|Ассириаа]] Нубиаа [[Древний Египет|Мысра]] иалырцеит аихатә бџьарқәа рыла, уи [[Нил]] аҳәааҿы аиха аҟаҵара иацхрааит.
Африка егьырҭ ахәҭақәа рҿы аметаллургиа аҿиара аиуит. [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы, апроцесс алагеит 3,5 зқьышықәса раԥхьа Егаро, Нигер иҟоу [[Термит (массив)|Термиттәи]] амассив мраҭашәаратәи аган аҟны, насгьы араҟа [[История производства и использования железа|аиха арҭәара]] иалагеит 2,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=3432&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html Iron in Africa: Revising the History, UNESCO] {{Wayback|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D3432%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=20170704083407 }} Aux origines de la metallurgie du fer en Afrique, Une anciennete meconnue: Afrique de l’Ouest et Afrique centrale.</ref>. Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, аиха аҟаҵара [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] аҿы 5 нызқь шықәса раԥхьа ишыҟаз<ref>Heather Pringle, Seeking Africa’s first Iron Men. Science 323:200-202. 2009.</ref>. Аиха арҭәара еицырдыруан [[Чад (озеро)|Чадтәи]] аӡиаси Африкатәи Аӡиас Дуқәеи рыбжьара 1000-600 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., Мысра аасҭа акырӡа заа. 500 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа [[Джос (плато)|Џьос]] ашьхеибаркыраҿы иҟаз [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура аиха рдыруан<ref>Shillington (2005), pp. 37-39.</ref><ref>O’Brien, Patrick Karl (2002), ''Atlas of World History'', pp. 22-23. Oxford: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-521921-X.</ref>.
2000 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[миграция банту|Банту жәлар рықәҵра]] иалагеит Африка аладахьы, хара имгакәа Банту ажәларқәа аҭыԥ дуқәа рҿы анхара иалагеит.
== Ажәытәра ==
[[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҟны ажәытәӡатәи аамҭа Ажәытәтәи [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]] аҭоурых иадҳәалоуп. Уи еиҳарак Ажәытәтәи Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] ирызкуп. Африка Абыкь, иара убас мраҭашәаратәи ахәҭа [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжаҿы]] [[Аксумское царство|Аксумтәи Аҳра]] амчра аманы иҟан. [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] ишьақәдыргылеит [[Пунт|Пунти]] дареи реимадара 2350 шықәсазы ҳ. ҟ. Ари атәыла шьҭан ҳәа иԥхьаӡоуп ҳаамҭазтәи [[Сомали]], [[Џибути|Џьибути]], [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҵакырақәа рҿы<ref>Simson Najovits, ''Egypt, trunk of the tree, Volume 2'', (Algora Publishing: 2004), p.258.</ref>. [[Финикия|Финикиатәи]] ақалақьқәа, иаҳҳәап, [[Карфаген (государство)|Карфаген]] еиԥш иҟоу иахәҭакын адгьылбжьарамшынтә [[античность|антикатәи]] аамҭа, Африка Сахара аладахьы арҭ аамҭақәа рзы ихьыԥшымкәа аҿиара аиуит. 3000 шықәса раԥхьа, Евразиантәи Африкахь зымҽхак ҭбааз амиграциа алагеит — уи ҳаамҭазтәи африкатәи агеномқәа рҿы иҟанаҵаз алагала 4-7% ауп, ҳаамҭазтәи африкатәи апопулиациақәа ргеномқәа рҿы анеандерталеццәа рышьҭа 0,2-0,7% ауп иартәо<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |title=Ancient Ethiopian genome reveals extensive Eurasian admixture throughout the African continent |access-date=2015-10-27 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010205525/http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |title=Обратно в Африку |access-date=2022-06-30 |archive-date=2021-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515141154/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |url-status=live }}</ref>.
=== Ажәытәтәи Мысра ===
[[Файл:Lower Egypt Nomes 01.png|мини|250пкс|Ажәытәӡатәи Мысреи уи [[Ном (Древний Египет)|аномқәеи]] рыхсаалеи]]
Сахара аӡы анырцәыӡ ашьҭахь, ауаатәыҩсатә еиланхарҭақәа ирылагеит [[Нил]] [[овёс|акаршәраҿы]] аҽеизакра, насгьы хара имгакәа уаҟа ицәырҵит хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭратә хеидкылақәа.
Еиҳараӡак ирласны ауааԥсыра ирызҳауан [[Дельта Нила|Нил адельт]] аҿы Ҵаҟатәи Мысреи, аҩбатәи инаркны ахԥатәи [[Речной порог|ашәхымс]] иахьрыҵаркуа аҟынӡа. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизырҳара иацхрааит [[Юго-Восточная Азия|алада-мрагыларатәи Азиа]] аҟынтәи иааз аҵиаақәа рааӡара, лымкаала [[пшеница|ачарыци]] ақьари, иара убасгьы [[животноводство|арахәааӡара]] аҿиара — [[овца|ауасақәеи]], [[коза|аџьмақәеи]], ажәқәеи рааӡара. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьеизҳауаз иахҟьаны, адгьыл азы ақәԥара иалагеит, насгьы [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] аиҿкаара аҭахра цәырҵит, уи административтә аппарат ала еиқәыршәан. Реиҳа иӷәӷәаз абшьҭратә еидгыла [[Та-сети|Та-сет]] ҟалеит 5,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>Ehret (2002), pp. 143-46.</ref>.
[[Файл:All Gizah Pyramids.jpg|мини|250пкс|Гиза [[Пирамиды Гизы|апирамидақәа]], Ажәытәӡатәи Мысра ацивилизациа иасимволуп.]]
[[Нижний Египет|Ҵаҟатәи Мысра]], абшьҭратә еидгыла еиҳа инарҭбаау аполитикатә еилазаарақәа рахь еидгылеит, аҵыхәтәан уи 3100 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[Нармер]] напхгара ззиуаз иаку аҳәынҭқарра ашьақәгыларахь инанагеит. Хыԥхьаӡара рацәала анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] аҿы ицәырҵит анапхгаҩы-анцәа икульт. [[фараон|Фараон]] инапхгара иаанагон администраторцәеи, ашәахтәеизгаҩцәеи, аҳәынҭқарцәеи, аҟазацәеи, анапҟазацәеи рыла ишьақәгылаз абиурократиа. [[налогообложение|Ашәахтәқәа реизгара]] иалагеит, насгьы ауаажәларратә ҭахрақәа рзы еиҿкааз аусура иалагеит: аканалқәеи егьырҭ [[Орошение|аӡыржәырҭақәеи]], [[Египетские пирамиды|апирамидақәеи]] аныҳәарҭақәеи рыргылара. [[IV династия (Древний Египет)|Аԥшьбатәи адинастиа]] аан, ахәаахәҭра иалагеит харатәи адгьылқәа рҟны: амҿы ааргон [[Левант|Левантынтәи]], ахьи ацәақәеи [[Нубия|Нубиантәи]], насгьы [[ладан|асакәмал]] [[Пунт|Пунтынтәи]]. Урҭ [[Ливиа|Ливиа]] мраҭашәаратәи арегионқәа рҿы ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Древнее царство (Древний Египет)|Ажәытәтәи Аҳра]] аамҭазы, Мысратәи анапхгаратә система ашьаҭа шьақәгылеит, уи еснагь еизаку абиурократиа абзоурала имҩаԥысуан, насгьы афараон анцәа игәра агара шьаҭас иаман<ref>Davidson, Basil (1991), ''Africa In History: Themes and Outlines'', pp. 30-33. Revised and expanded ed. New York: Simon & Schuster ISBN 0-684-82667-4</ref>.
[[3-е тысячелетие до н. э.|3-тәи азқьышықәса]] инаркны ҳ. ҟ. Мысра еиҳа-еиҳа арратәи аполитикатәи анапхгара аладатәии мраҭашәаратәии агәылацәа рахь аҽарҭбаауан. 2200 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Ажәытәтәи Аҳра акзаара ҵысит аномақәа рыбжьара аицлабра иахҟьаны, урҭ рнапхгаҩцәа афараон иҿагылара иалагеит. Азиантәи иааз ақәыларагьы ароль нанагӡеит. [[Первый переходный период (Древний Египет)|Актәи Аиҭаиасратә Аамҭа]] Мысра аҭоурых аҿы иалагеит, аимак-аиҿакқәеи агәыҩбареи раамҭа<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33">Davidson (1991), pp. 30-33.</ref>.
2130 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа аҭынчра аамҭа нҵәеит [[XI династия (Древний Египет)|XI-тәи адинастиа]] ашьаҭаркҩы [[Ментухотеп I]] имчра ашьақәгыларала. [[Среднее царство (Древний Египет)|Абжьаратәи Аҳра]] ҟалеит, апирамидақәа рыргылара ҩаԥхьа иалагеит, харатәи атәылақәа рыла ахәаахәҭра мҩаԥысит, насгьы амчра агәҭа [[Мемфис (Египет)|Мемфисынтә]] [[Фивы (Египет)|Фиваҟа]] ииасит. Аладатәи аҳрақәа [[Куш (царство)|Куш]], Вават, Иртеҭ рыбжьара аимадара ӷәӷәахеит. [[Второй переходный период (Древний Египет)|Аҩбатәи Абжьаратәи Аамҭа]] алагеит Мысра уаанӡа иззымдыруаз аҽыуардынқәеи аџьаз бџьарқәеи рыла [[Гиксосы|агиксосцәа]] рықәларала. Аҽыуардынқәа ртехнологиа мраҭашәараҟа [[Сахара|Сахареи]] Аҩадатәи Африкеи рахь инеит. Агиксосцәа рқәыларақәа рыхьчара рылымшеит, убри аҟынтә Мысратәи ауаажәларра иахәҭакхеит. Уи иахҟьаны, Мысра аҿиараҿы зегь реиҳа иӷәӷәаз аамҭа — [[Новое царство (Древний Египет)|Аҳра Ҿыц]] ахь инеит. Уи аамҭазы Мысра амчра ду аман, Нубиеи [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, насгьы Ливиатәи ажәларқәеи [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшыни]] анырра ду рыман<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. Аҳра Ҿыц нҵәеит Ливиатәи ажәларқәа рықәларала, уи [[Третий переходный период (Древний Египет)|Ахԥатәи Абжьаратәи Аамҭахь]] инанагеит, уи ашьҭахь ҩышә шықәса анапхгара зуаз [[XXII династия (Древний Египет)|XXII Адинастиа]] шьақәгылеит<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>.
Аладатәи [[Нубия|Нубиа]] хәыҷы-хәыҷла амч аиуит. Нубиа Мысра аиааира [[Кашта|Кашҭала]] иалагеит, насгьы [[Пианхи|Пианхии]] [[Шабака|Шабакеи]] рыла ихыркәшахеит. Убас ала иит 100 шықәса аҳра зуаз [[XXV династия (Древний Египет)|XXV адинастиа]]. Нубиаа Мысратәи атрадициақәеи аҵасқәеи рыҿиара рҽазыршәеит, аха урҭ рнапхгара нҵәеит аихатә бџьарқәа рыманы иааз [[Новоассирийское царство|ассириаа]] рықәлара абзоурала<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. [[Саис]] ақалақь аҿы [[XXVI династия (Древний Египет)|XXVI адинастиа]] цәырҵит. Уи 525 шықәса ҳ. ҟ. аҟынӡа иҟан, Мысра [[Аџьамцәа|аџьамцәа]] иахьақәлаз. Ассириаа реиԥш акәымкәа, аџьамцәа акыраамҭа аҳра руан. 332 шықәсазы ҳ. ҟ. Мысра импыҵихит [[Алеқсандр Македонски|Александр Македонски]]. Иара ишьҭахь иалагеит [[Птолемеи|Птолемаи]] инапхгара аамҭа, уи 30 шықәсазы ҳ. ҟ. Римтәи аимпыҵахалара аҟынӡа ицон<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>.
=== Нубиа ===
[[Файл:Kushite empire 700bc.jpg|мини|250пкс|[[Куш (царство)|Куш аҳра]] амчхара ду анамаз аамҭазы]]
5,5 зқьышықәса раԥхьа, Нил ахыҵхырҭаҿы, [[Нубия|Нубиа]] аҩадахьы, [[Та-сети]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ ҟалеит, уи амчра [[Верхний Египет|Хыхьтәи Мысра]] зегьы аҵанакуан. Та-сети Мысреи, уимоу ихараз [[Левант|Леванттәи]] атәылақәеи рҿы аҭирақәа мҩаԥыргон, ахьы, абҩа, астраус ҵысхәқәа, аебониттә мҿы, аслан баҩ рҭиуан. XXXII ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Та-сети ԥсыҽхо иалагеит, насгьы Мысра иаднакылеит.
[[Файл:Naqa Apedamak temple.jpg|мини|250пкс|слева|Нубиатәи ауахәама [[Апедемак]], Нака]]
Абшьҭрақәа реидгыла хәыҷқәа Нубиа адгьылҵакыраҿы иаанхеит аԥхьаҟагьы. [[3-е тысячелетие до н. э.|Ахԥатәи азқьышықәса]] анҵәамҭазы ҳ. ҟ. [[консолидация|рыҽдырӷәӷәо]] иалагеит, ҩ-ҳәынҭқаррак шьақәгылеит: Саи, [[Древний Египет|Мысра]] иаԥну, [[Керма (царство)|Керма]]. [[XVIII век до н. э.|XVIII ашәышықәсазы]] Керма Саи иаҵагылеит, насгьы Мысра ӷәӷәала иаҿагылаҩхеит. 1575-1550 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., [[XVII династия (Древний Египет)|XVII адинастиа]] аан, Керма [[гиксосы|гиксосцәа]] ацны Мысра иақәлеит<ref>Alberge, Dalya.[http://wysinger.homestead.com/article10.html Tomb Reveals Ancient Egypt’s Humiliating Secret] {{Wayback|url=http://wysinger.homestead.com/article10.html |date=20160704094137 }}, ''The Times''{London}, 28 July 2003(Monday).</ref><ref>Ehret (2002), pp. 148—151.</ref>.
[[XVIII династия (Древний Египет)|XVIII адинастиа]] аан, Ажәытәтәи Мысра еиҭа амчра аиуит, насгьы Керма анапхгара аҵаҟа иҟалеит. Иара анапхгара 500 шықәса ирылагӡаны иҟан, уи иахҟьаны [[кушиты|Кушитцәа]] Мысраа [[Ассимиляция (социология)|рҽеиԥшыртәит]]. Аха аҵыхәтәаны Кушитцәа рхьыԥшымреи ркультуреи дырхынҳәит. [[Амон|Амун]] [[Напата]] анцәахәы хаданы, насгьы адоуҳатә центрны иҟан, дин ҿыцк цәырҵит. 730 шықәсазы ҳ. ҟ. Кушитаа Мысра иақәланы [[Фивы (Египет)|Фива]] ргеит. Кушиттәи аимпериа шьақәгылеит, уи адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестина]] инаркны Нил Аиаҵәеи Нил Ашкәакәеи ахьеилало аҟынӡа инаӡон<ref>Shillington (2005), pp. 40-41.</ref>.
[[ассирийцы|Ассириа]] рқәылара [[кушиты|Кушитцәа]] Мысра рнапхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. Уи ашьҭахь, Кушиттәи аҳәынҭқарра административтә центр [[Напата|Напатантә]] [[Мероэ|Мероеҟа]] ииасит, насгьы аҿиара иалагеит Нубиатәи акультура ҿыц. Раԥхьа амероитцәа ркультура Мысратәи акультура даара иазааигәан, аха хәыҷы-хәыҷла уи аформа ҿыцқәа шьҭнахит. Нубиа [[Хлопчатобумажная ткань|абамбалыхтәи]] [[железо|аихалыхи]] амаҭәахәқәа ирцентрны иҟалеит. [[Египетское письмо|Мысратәи аҩыра]] амероиттә бызшәа иаԥхьагылеит. [[Алым|Алым]] анцәахәы [[Апедемак]] египеттәи анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] далалеит. [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] аԥшаҳәаҿы ахәаахәҭра еизҳаит, уи абзоурала [[Средиземноморье|Адгьылбжьаратәи амшын]], ҷыдала [[Древняя Греция|Грециа]] аусуратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара алыршахеит. Архитектуратә стиль егьырҭ иреиԥшымкәа иҟалеит, ирацәаны алымқәа, [[страус|астраусқәа]], [[жираф|ажирафқәа]], [[слон|асланқәа]] рсахьа зну. Аха [[Аксум (город)|Аксум]] аизҳара Нубиа ахәаахәҭра ҵнашәааит, иара убас, атәыла [[Обезлесение|ахшьаара]] иахҟьаны ааха роуит абнақәа, избан акәзар аиха аҭыжьраҿы иаҭахын амҿы. 350 шықәсазы ҳ. ҟ. Аксумтәи анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] Мерое аизҳазыӷьара ааникылеит<ref>Shillington (2005), pp. 42-45.</ref>.
=== Карфаген ===
[[Файл:Carthaginianempire.PNG|мини|250пкс|Карфагентәи аҳәынҭқарра аҵакыра]]
Мысраа [[Ливийцы (древние)|ливиаа]] ҳәа ирышьҭан Нил мраҭашәаратәи аганахь инхоз ауаа, урҭ зхылҵшьҭраз [[берберы|аберберцәа]]. Иахьатәи [[Марокко]] инхо Маури ажәларқәа реиԥш, иахьатәи [[Алжир|Алжири]] [[Тунис|Туниси]] инхо нумидианцәеи реиԥш, урҭ зегь раԥхьаӡа иргыланы адгьылқәаарыхыҩцәан, аха иуԥылон амшын аԥшаҳәаҿы инхо ауааԥсыра еснагь ерҿагылаз ихьыԥшым ажәларқәагьы<ref>Iliffe, John (2007), ''Africans: The History of a Continent'', p. 30. 2nd ed. New York:Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68297-8.</ref>.
Даҽа жәларык, [[финикийцы|финикииаа]], амшынтә [[торговля|хәаахәҭра]] рхы азыркит, насгьы зегьынџьара зыхә ҳараку аметаллқәа ирышьҭан: [[медь|абҩа]], [[золото|ахьы]], [[олово|акалеи]], [[свинец|атса]]. [[:Категория:Финикийские колонии|Финикииаа рҭыԥ нхарҭақәа]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аԥшаҳәа иаваршәны иган, насгьы [[берберы|аберберцәеи]] дареи ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Ҳ. ҟ. 814|814 шықәсазы]] ҳ. ҟ. [[Тир (город)|Тир]] инхоз финикиаа ақалақь '''[[Карфаген (государство)|Карфаген]]''' ашьаҭа ркит. 600 шықәсазы Карфаген Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ихадоу ахәаахәҭратә центрқәа иреиуахеит, уи иацхрааит [[Чёрная Африка|атропикатә Африка]] иамаз аимадарақәа. Карфаген иамаз амал иабзоураны ишьақәгылеит абербертә ҳәынҭқаррақәа [[Нумидия|Нумидиеи]] [[Мавретания|Мавретаниеи]]. Аберберцәа рыбжьаҟазацәа [[караван|ачаландарқәа]] рыла [[Сахара]] имҩасны [[оазис|оазиск]] аҟынтәи даҽакахьы имҩаныргон атауарқәа, [[Гараманты|аӷьычцәа-гарамантаа]] рықәлара шшәарҭазгьы. Ихадоу тауарны иҟан [[соль|аџьыкхыши]] аметалл иалху аалыҵқәеи, урҭ ахьы, атәцәа, ахәдахаҵақәа, [[Слоновая кость|аслан абаҩ]] рахь ирыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 63-65.</ref>.
[[Файл:Ruines de Carthage.jpg|мини|слева|250пкс|Карфаген ахыжәжәарақәа]]
Карфаген ажәытә грекцәеи [[Древний Рим|римааи]] ирҿагылан Адгьылбжьаратәи амшын аҿы амчра аиуразы. Зегь раасҭа ихьанҭаз [[Пунические войны|Рими дареи реибашьра]] акәын: [[Сицилия|Сицилиа]] азы, [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниитәи аибашьра]] (264—241 шықәсқәа ҳ. ҟ.), [[Вторая Пуническая война|Аҩбатәи Пуниитәи аибашьра]] (218—201 шықәсқәа ҳ. ҟ.) уи [[Ганнибал]] Европа данақәла ауп, [[Третья Пуническая война|Ахԥатәи Пуниитәи аибашьра]] (149—146 шықәсқәа ҳ. ҟ.). Карфаген раԥхьатәи аибашьрақәа ҩба рҿы иаҵахеит, ахԥатәи аибашьраҿы [[Нумидия|Нумидиа]] [[берберы|аберберцәа]] Рим иахьрыцхрааз иахҟьаны, уи ықәхын, иагьыҟалеит [[Римская провинция|Римтәи апровинцианы]].. Африкатәи апровинциа Рим [[пшеница|ачарыц]], [[маслины|амасхәа]], насгьы [[масло|азеиҭын]] рыла еиқәзыршәоз иреиуан. Ҩышә шықәса рышьҭахь, Рим абербертә Нумидиеи [[Мавританиа|Мавретаниеи]] рнапаҿы иааргеит. 420 шықәсазы Аҩадатәи Африка иақәлеит агермантә жәлар [[Вандалы|авандалцәа]], рҳәынҭқарра шьаҭаркны, Карфаген центрс иҟаҵаны<ref>Shillington (2005), pp. 65.</ref>. Анаҩс аберберцәа рхьыԥшымра иазықәԥеит.
[[Ақьырсианра|Ахристианра]] Африка аларҵәара аиуит [[I век|I-тәи ашәышықәсазы]], раԥхьа [[Александрия|Александриаҟа]], нас аконтинент аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭа зегьы ахь. 313 ашықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи Аедикт]] анҭыҵ, Римтәи Аҩадатәи Африка зегьы қьырсианцәан. Мысраа [[монофизитство|амонофизитизм]] рыдыркылеит, насгьы ихьыԥшым [[Коптская православная церковь|Копттәи]] ауахәама аԥырҵеит. Аберберцәа [[донатизм|Донатизм]] рыцҳаршьон, [[Католическая церковь|Акатоликатә уахәама]] амчра азхаҵара мап ацәыркуан.
==== Аберберцәа ====
Карфаген аҭыԥантәи анхацәа анырра ду рынаҭон. Усҟан [[Берберы|аберберцәа]] [[сельское хозяйство|ақәаарыхреи]], [[ремесло|анапҟазареи]], [[торговля|ахәаахәҭреи]], [[Политическая система|аполитикатә еиҿкаареи]] еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыцхыраара ахьрылшоз аҭагылазаашьаҿы иҟан. Карфаген амчра еизҳацыԥхьаӡа, аберберцәа рҟынтәи џьоукы [[рабство|тәцәас]] иҟалеит, егьи ахәҭа Карфагенаа рымаҵ аура иалагеит, зхы иақәиҭыз абиԥарақәа рҟынтәи аҳазылхра еизыргон. [[IV век до н. э.|IV-тәи ашәышықәсанӡа]] ҳ. ҟ. аберберцәа, [[галлы|Галлацәеи]] дареи [[Маханат|Карфагентәи ар]] рыхәҭак шьақәдыргылеит. [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниктәи аибашьраҿы]] Карфаген анаҵаха ашьҭахь, абербертә қьыралатәи рыруаа рџьаԥса ахьырымшәаз азы иқәгылеит, уи 241 инаркны 238 рҟынӡа ҳ. ҟ. иҟан. Урҭ акыр зҵазкуа адгьылқәа рнапахьы иааргеит, насгьы «Ливиатәи» ҳәа изышьҭаз [[Чеканка монет|аԥара ԥыҟҟара]] иалагеит. Карфаген амчра еиҳагьы еиҵахеит анаҩстәи [[Пунические войны|Пуниитәи аибашьрақәа]] рҿы аҵахара ашьҭахь, насгьы 146 шықәсазы ҳ. ҟ. римаа ақалақь ықәырхит. Уи абзоурала, аконтинент аҩнуҵҟа инхоз аберберцәа амч роуа иалагеит. [[II век до н. э.|II-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. рҟынӡа абербертә ҳәынҭқаррақәак шьақәгылеит, урҭ рҟынтә ҩба [[Нумидия|Нумидиа]] иҟан. Еиҳа ихараны иҟан [[Мавританиа|Мавретаниа]]. Аберберцәа рцивилизациа аҩаӡара ду ааннакылеит [[Масинисса]] ихаан, II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Уи [[дань|даныԥсы]] ашьҭахь [[148 год до н. э.|148 шықәсазы]] ҳ. ҟ., Бербертәи аҳрақәа акырынтә рҽеидырҵон, аха ихыбгалон. Масинисидтәи адинастиа ыҟан римаа 24 шықәсазы Бербертәи атәылақәа зегьы рнапаҿы иааргаанӡа.
=== Сомали ===
[[Файл:Qableh1.JPG|мини|250пкс|Сомалитәи акультура ажәытә центр ахыжәжәарақәа.]]
Ажәытәан, иахьатәи [[сомалийцы|Сомалиаа]] рхылҵшьҭрақәа [[Западный мир|Мраҭашәареи]] адунеи атәылақәеи рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рҿы акыр зҵазкуа ҭыԥны иҟан. Сомалитәи амшынуааи аҭиҩцәеи [[ладан|асакәмал]], [[Мирра (смола)|амзаша]], [[пряности|аххылақәа]] ааргон, урҭ [[Древний Египет|мысраа]], [[финикийцы|финикиаа]], [[Микенская цивилизация|микенаа]], [[Вавилония|вавилонаа]] рыхә ҳаракны иршьон<ref>Phoenicia, pg. 199.</ref><ref>Rose, Jeanne, and John Hulburd, ''The Aromatherapy Book'', p. 94.</ref>. Сомалитәи ақалақьқәа Опоне, [[Гвардафуй|Мосиллон]], [[Бербера|Малао]] Индиеи Абырзенцәа-Римтәи адунеии рыбжьара ахашәалахәы рацәаны ирызҭо ахәаахәҭра алахәхаразы азин аиуразы Сабаиаа, [[Парфия|Парфиа]], [[Аксумское царство|Аксумитцәа]] ирыцлабуан<ref>Vine, Peter, ''Oman in History'', p. 324.</ref>.
=== Римтәи Аҩадатәи Африка ===
[[Файл:Roman Africa.JPG|мини|250пкс|Аҩадатәи Африка Римтәи аимпериа аан.]]
[[берберы|Абербертә уааԥсыра]] реиҭаҵрахь икылнагеит Римтәи анапхгара аан иҟаз адгьылқәаарыхратә ҵакырақәа [[Урбанизация|рурбанизациа]]. [[Кочевники|Зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа]] мчыла уа инхар акәын, мамзаргьы иахьыцәҳәыроу аҭыԥқәа рахь [[Миграция населения|ииасыр]] акәын. Иҭыԥынтәалаз ахылҵшьҭрақәа рхақәиҭра рцәыӡит. Аха аберберцәа ракәзар еснагь римтәи анапхгара ирҿагылон. Римтәи амал ахьчаразы [[Список римских императоров|аимператор]] [[Траян|Траиан]] Ореси Неменшеи рышьхақәа рҿы аладатәи аҳәаа шьақәиргылеит, насгьы ирацәаны ахырӷәӷәарҭақәа иргылеит. Римаа [[II век|II-тәи ашәышықәсазы]] [[Сетиф|Ситиф]] азааигәара иҟаз адгьылқәа рнапаҿы иааргеит, аха мраҭашәараҟа Римтәи анырра акыр аамҭа аԥшаҳәа аҟынӡа инаӡон.
Римаа Аҩадатәи Африкаҿы ар маҷ аанкыланы ирыман, урҭ 28 нызқь [[Римский легион|легионерцәа]] иреиҳамызт. II-тәи ашәышықәса инаркны [[Нумидия|Нумидиеи]] Мавретаниатәи аҩ-провинциеи рҿы иҟаз агарнизонқәа еиҳарак аҭыԥантәи ауааԥсыра рақәын изыхьчоз. [[Клавдий|Клавдиа]], [[Нерва]], [[Траян|Траиан]] рнапхгараан Аҩадатәи Африка аветеранцәа-алегионерцәа рынхарҭа ҭыԥқәа еизҳауан.
Аҩадатәи Африка ача аарыхырҭа дгьыл аимпериа ҳәа иашьҭан, араантәи егьырҭ [[Римская провинция|апровинциақәа]] рахь, ахәҭакахьала [[Италия (римская провинция)|Италиаҟа]], [[Римская Греция|Грециаҟа]] ирышьҭуан арыц, иара убас ашәырқәа, алаҳа, ажь, аҟәыдхкқәа. А-II-тәи ашәышықәсанӡа [[масло|азеиҭын]] ахәаахәҭраҿы аҭыԥ ду ааннакылон.
Аимпериа аилабгара алагамҭа Аҩадатәи Африка уиаҟара анырра амамызт. Аха араҟагьы ақәгыларақәа ирылагеит. [[238 год|238 ашықәсазы]] адгьылмпыҵакыҩцәа аемператор ифинанстә политика иаҿагыланы ақәгылара ҟарҵеит, аха уи лҵшәадамхеит. 253 инаркны 288 рҟынӡа Мавретаниа ашьхақәа рҿы [[берберы|аберберцәа]] рықәгыларақәа маҷмызт. Аха аимпериа иазеиԥшыз аекономикатә проблемақәагьы араҟагьы анырра рыман. Ақалақьқәа рыргылара аанкылан уҳәар ауеит.
Аҩадатәи Африка ауриацәа рацәаҩны инхон. Урҭ рахьтә шьоукы Иудеиантә, ма Палестинантә ихырҵәаны иааган, Римтәи анапхгара иаҿагылаз ақәгыларақәа рышьҭахь, шьоукы финикииаа ирыцны кыр хара араҟа инхеит. Уи адагьы, бербер жәларқәак [[иудаизм|аиудаизм]] рыдыркылеит.
[[Христос|Ахристианра]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африкахь]] иааит II-тәи ашәышықәсазы, насгьы ирласны ақалақьқәеи атәцәеи рыбжьара аларҵәара аиуит. [[IV век|IV-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы иҭыԥынтәалаз ауааԥсыра ахьынхоз адгьылқәа зегьы христиантә динхаҵараны иҟалеит, абербер жәларқәак реиԥш. 313 ашықәсазы Аҩадатәи Африкаҟны аларҵәара аиуит [[донатизм|адонатизм]], [[Список римских императоров|аимператор]] [[Диоклетиан]] ишьҭашәарыцарақәа раан адин аанзыжьыз аԥшьаҩцәа рыла. Адонатистцәа аимператор [[Константин I Великий|Константин]] [[Церковь (институт)|ауахәама]] аусқәа иахьыҽрылаирхәуаз иақәшаҳаҭымызт, аха ақьырсианцәа реиҳараҩык гәахәарыла аҳәынҭқарра разхаҵара рыдыркылеит. Адонатистцәеи [[История христианства в Римской империи|Римтәи асистема адгылаҩцәеи]] рыбжьара аиҿагылара ӷәӷәа ҟалеит. Донатизм акритика азызуаз иакәын иԥшьоу [[Аврелий Августин|Августин]]. Иара излашьақәирӷәӷәоз ала, аԥшьаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥс аҵабыргқәа ԥхасҭанатәуам, избанзар урҭ ииашоу агәацԥыҳәара ахьрымоу Қьырса иҟны ауп. Августин ақьырсиантә еиҳабыра азин дадгылан, [[схизма|асхизматцәеи]] [[еретик|аеретикцәеи]] рхьырхәразы. Аиҿагылара азы аӡбара аднакылеит Карфагентәи аныхабаа 411 азы, аха [[VI век|VI-тәи ашәышықәса]] аламҭалазгьы Аҩадатәи Африка аҿы иҷыдоу адонатисттә еилазаарақәа ыҟан.
Римтәи амчра хәыҷы-хәыҷла аилаҳарахь неиуан, хаз игоу ашьхатә ҵакырақәа рҿы ишьақәдырӷәӷәо иалагеит ихьыԥшым аҳрақәа. Уаантәи [[берберы|аберберцәа]] ақалақьқәа ирықәлон. 420 ашықәсазы [[вандалы|авандалцәа]] Аҩадатәи Африка иааит. Урҭ [[Карфаген (государство)|Карфаген]] ргеит, 439 азы [[Королевство вандалов и аланов|Вандалцәеи Аланцәеи рҳәынҭқарра]] шьақәдыргылеит, уи 533 шықәсанӡа иҟан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшын]] аҿы ахәаахәҭра анапхгара аҭо. Аҳәынҭқарра рнапаҿы иааргеит [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] [[Список византийских императоров|аимператор]] [[Юстиниан I|Иустиниан]] ихаан, уи ир напхгара рзиуан акомандир [[Велисарий|Велисари]]. Аҭыԥантәи ауааԥсыра 12 шықәса рыҩныҵҟа иаҿагылон, аха уи ашьҭахьгьы Византиа Аҩадатәи Африка пхылаԥшра ԥсыҽны иаанхон [[Константинополь]] ахьыхарази, аимпериатә интересқәа ахьмаҷызи, акоррупциа ахьыҟази. Убри аҟнытә, ари арегион аԥсылманцәа рҿагылара залмыршеит.
=== Аксум ===
[[Файл:LocationAksumiteEmpire.png|мини|221пкс|Аксум аҳәынҭқарра]]
[[Файл:ET Axum asv2018-01 img37 Stelae Park.jpg|мини|221пкс|[[Аксумский обелиск|Аксумтәи аобелиск]], аксумтәи ацивилизациа иасимволуп.]]
Раԥхьатәи аҳәынҭқарратә шьақәгылараны иҟан [[Д'мт]] иахьатәи [[Еритреиа|Еритреиеи]] Аҩадатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] рыдгьылқәа рҿы, уи [[VIII век до н. э.|VIII]]—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. иҟан. Иара [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] нырцә Мысреи Адгьылбжьаратәи амшыни ирылахәаахәҭуан, уахь асакәмал ргон. V-тәи, III-тәи ашәышықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ. Д'мт аилаҳара иалагеит, уи аҭыԥан даҽа ҳәынҭқарратә шьақәгыларақәак ҟалеит. Анаҩс, Сабатәи абаӷәаза ала [[ладан|аладатәи]] [[Аравия|Арабтәыла]] ахәаахәҭра еиҭаҿиеит. [[Адулис]] акырзҵазкуа ахәаахәҭратә центрны иҟалеит.
Аравиатәи [[Сабеи|сабеиааи]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааи реизыҟазаашьақәа ирыбзоураны [[геэз|геезтәи]] акультуреи, абызшәеи, [[вино|аҩы]]реи шьақәгылеит. Уи иахҟьаны Аксум шьақәгылеит, Мысреи, Рими, [[Причерноморье|Амшын Еиқәа атәылаҿацә]], уимоу [[Персия|Персиеи]], [[Индиа|Индиеи]], [[Китаи|Китаии]] ирыбжьоу а[[пряности|ҳ]]әаақәа рыла еицырдыруаз. V-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Аксум еизҳазыӷьон [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[гиппопотам|агиппопотам]] ацәақәа, [[золото|ахьы]], аххылақәа, асланқәа, [[стекло|асаркьа]], [[латунь|аџьаз шкәакәа]], [[медь|абҩа]] рыҭирала, насгьы [[серебро|араӡын]], [[масло|азеиҭын]], аҩы раагарала. Аксум аҵакыра иаҵанакуан хәҭа-хәҭала ҳаамҭазтәи [[Судан]] мрагыларатәи ахәҭа, Ефиопиа аҩадатәи ахәҭа, [[Еритреиа|Еритреиа]]. Аксумаа аҳҭынрақәеи [[Мегалиты|амегалиттә]] нышәынҭрақәеи дыргылон. 300 шықәсазы Аксум ахатәы араӡни ахьи [[Монетное дело|ԥарақәа ԥнаҟон]]<ref>Collins, Robert O., and James M. Burns (2007), ''A History of Sub-Saharan Africa'', pp. 66-71. [[New York City]]: [[Cambridge University Press]]. ISBN 978-0-521-68708-9.</ref>.
331 ашықәсазы Аксумиттәи анапхгаҩы [[Эзана|Езан]] [[Монофизитство|амонофизиттә]] қьырсианра идикылеит. 350 шықәсазы, Сириатәи абертә традициа Ефиопиа ишьақәгылеит, уи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] шьаҭас иамоуп<ref>Iliffe (2007), p. 41.</ref>.
VI-тәи ашәышықәсазы Аксум Сабеи Аравиатәи адгьылбжьахабжа рыбзоурала аҽырҭбаара алнаршеит, аха ашәышықәса анҵәамҭазы аџьамцәа аксумаа ықәырцеит. Мраҭашәаратәи Азиа ахәҭаҿы аԥсылманра амч анаиу, Аксум Адгьылбжьаратәи амшыни иареи реимадара ҿахҵәеит, Амшын Ҟаԥшь аҟны ахәаахәҭра еилаҳаит, [[Аџьамцәа|Персиатәи]] аԥшаҳәахьы ииасит<ref>Shillington (2005), pp. 66-71.</ref>. Абарҭ афакторқәа ирыхҟьеит аҳәынҭқарра аилаҳара. 800 шықәсазы аҳҭнықалақь ашьхаратә ҭыԥқәа рахь ииасит, Аксум амчрагьы каҳаит.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
Мраҭашәаратәи [[Сахель|Сахел]] аҿы иҭыԥынтәалоу аилазаарақәа ҟалеит ауаа ашыи [[сорго|абаџьари]] раарыхра ианалга. Археологиатә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, [[2-е тысячелетие до н. э.|4 нызқь шықәса]] раԥхьа
[[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы анхарҭа дуқәа шьақәгылеит. Аамҭакала, Сахара анҭыҵтәи ахәаахәҭра ҟалеит, уи абзоурала аҩадеи аладеи [[рыба|рыбжьара]] еиуеиԥшым атауарқәа реимадара алыршахеит. Еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа злахәыз аиҭныԥсахларатә система: адгьылқәаарыхыҩцәа [[соль|аџьыкхыш]] роуан [[кочевники|зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа]] ажәларқәа рҟынтәи, зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа ракәзар [[Акәац|акәаци]] егьырҭ афатә аалыҵқәеи роуан ахьшьцәеи [[саванна|асаванна]] адгьылқәаарыхыҩцәеи рҟынтә, иара убас аӡиас [[Нигер (река)|Нигер]] аҟынтәи аԥсыӡ, абнаҿы инхоз ауааԥсыра ракәзар ацәеи акәаци рыла еиқәдыршәон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 79-80.</ref>.
[[Файл:Nok sculpture Louvre 70-1998-11-1.jpg|мини|слева|221пкс|[[Нок (цивилизация)|Нок ацивилизациа]] аҳаҭәараҷ. [[Терракота|Атерракота]]. [[Лувр]]]]
Ихадоу заанаҵтәи аиланхарҭақәа рахь иаҵанакуан иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиа]] аҵакырадьыл иаԥну [[Тишит|Тишити]] [[Уалата|Уалатеи]]. Уаанӡатәи Сахаратәи асаваннаҿы 500 раҟара ахаҳәтә нхарҭақәа рцәынхақәа ыҟоуп, урҭ рҿы инхоз ауааԥсыра аԥсыӡ ркуан, насгьы ашыӡ аадрыхуан. Урҭ зыргылаз [[Сонинке (народ)|сонинке]] ажәларқәа роуп. Ҳера ҟалаанӡа 300 шықәса шагыз уи аҭыԥ ҭабеит, ақалақь еилабгеит, уа инхоз ауааԥсыра [[Кумби-Сале|Кумби-Салеҟа]] ииасызар ҟалап. Архитектура анализ рзуреи [[Керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] шаҳаҭра руеит Тишита ажәларқәа ԥхьаҟатәи [[Империя Гана|Гана аимпериа]] ажәларқәа ирзааигәан ҳәа. рыҭҵаара иаанарԥшуеит Тишита ауааԥсыра ԥхьаҟатәи Ганатәи аимпериа ауааԥсыра ишрыдҳәалаз. [[Дженне|Џьенне]] аиланхарҭаҿы инхоз аихеи амра иаблыз анышәаԥшьи рыла аҩнқәа рыргылашьа рдыруан<ref>Iliffe, John (2007). pp. 49,50</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 78.</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара шьақәнарӷәӷәоит анышәынҭра ду. Ҳера ҟалаанӡа 250 шықәса рҟынӡа Џьенне қалақь дуун, ахәаахәҭра ахьышәҭыкакаҷуаз ҭыԥын.
Анаҩс алада, Нигериа агәҭаны [[1000-е годы до н. э.|1000 шықәсазы]] ҳ. ҟ. ицәырҵит [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура, зыуаажәларра рзы иҳараку ацентрализациа зҟазшьаз. Акультура еицырдыруеит ауаҩы ихқәа, асланқәа, егьырҭ аԥстәқәа зну [[терракота|атерракотатә]] фигурақәа рыла. [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. араҟа аиха арҭәара рҵеит, аха хышә шықәса рышьҭахь ари акультура ыӡит. Акультура атрадициақәа [[Йоруба (народ)|Иоруба]], [[бини|Бини]] ркультурақәа рҟны иацҵан ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 39.</ref>.
=== Банту рнырхара ===
[[Файл:Bantu Phillipson.png|мини|250пкс|'''1''' = 3000 — 1500 ҳера ҟалаанӡа ацәырҵра<br>'''2''' ~ 1500 ҳера ҟалаанӡа. актәи амиграциа<br>{{nbsp|4}} '''2.a''' = Мрагыларатәи банту,{{nbsp|2}}'''2.b''' = Мраҭашәаратәи банту<br>'''3''' = 1000-500 ҳера ҟалаанӡа [[Уреве]] мрагыларатәи банту акультура аԥҵара<br>'''4''' — '''7''' = алада анаскьара<br>'''9''' = 500 ҳера ҟалаанӡа — 0 [[Конго (народ)|Конго]] жәлар, банту аетникатә макрогәыԥ рцәырҵра.<br>'''10''' = 0-1000 ахыркәшаратә фаза<ref>after Derek Nurse und Gerard Philippson: The Bantu Languages. Routledge, London 2003.</ref>]]
Африка аҭоурых аҿы акыр зҵазкуа хҭысны иҟалеит [[Банту (группа народов)|Банту]] жәларқәа аконтинент аҿы рнрхара. [[Банту (языки)|Банту бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[2-е тысячелетие до н. э.|а-2-тәи азқьышықәсазы]] иалагеит иахьатәи [[Камерун]] аҵакырадгьыл аҟынтәи [[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рахь аиасра. Ҳара ҳҟынӡа [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] Банту бызшәала ицәажәон [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] иахьаҵанакуаз. Ҳера ҟалаанӡа [[II век до н. э.|а-II-тәи ашәышықәсазы]] Банту жәларқәа [[Замбези]] аҳәааҿы инхеит, анаҩс мраҭашәарала иахьатәи [[Ангола|Анголаҟа]], мрагыларала иахьатәи [[Малави]], Замбиа, [[Зимбабве]] рахь ииасит. Мрагыларахь даҽа ныҟәарак ҟалеит 2 нызқь шықәса раԥхьаҟа, Банту ажәларқәа [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] аԥшаҳәа — [[Кениа|Кениеи]] [[Танзаниа|Танзаниеи]] ианнеи. Мраҭашәаратәии аладатәи рҽеидыркылеит, анаҩс [[Мозамбик]] инхеит, уи ашьҭахь [[Мапуту|Мапуто]], нас [[Дурбан]] инаӡеит. А-V-тәи ашәышықәсазы бантуцәа [[Мадагаскар]] иалалеит. Актәи азқьышықәса аҩбатәи азбжазы Банту жәларқәа нхо иалагеит [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] [[Большой Кей|Аӡиас ду Кеи]] аԥшаҳәаҿы. Банту рқыҭанхамҩатә кульура хада, [[сорго|абаџьар]], [[Намибиа|Намибиеи]] [[Мыс Доброй Надежды|Агәыӷра Бзиа ахықәи]] рзааигәара изыҿиомызт. Аладатәи Африка иаанхаз адгьылқәа рҿы [[койсанские народы|акоисан жәларқәа]] ндырхон.
== 500—1800 ==
=== Аҩадатәи Африка ===
[[Файл:Almohad1200.png|мини|250пкс|[[Альмохады|Альмохадаа]] рҳәынҭқарра 1200 шықәсазы.]]
[[Файл:Great Mosque of Kairouan Stitched Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|мини|250пкс|[[Кайруан|Каируан]] иҟоу [[Мечеть Укба|Укба аџьаама]], 670 шықәсазы [[Омейяды|Омеиадаа]] идыргылаз<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |title=Hans Kung, ''Tracing the Way : Spiritual Dimensions of the World Religions''. Continuum International Publishing Group. 2006. page 248 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113125330/https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |url-status=live }}</ref>.]]
711 шықәсазы, [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] зегьы арабцәа иргеит, [[X век|X-тәи ашәышықәсазы]], ауааԥсыра реиҳараҩык амсылманра рыдыркылеит<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67">Shillington (2005), pp. 65-67, 72-75.</ref>. [[IX век|IX-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, арабцәа рқәыларақәа ирыхҟьаны иҟалаз акзаара аҵыхәтәа ԥҵәеит. Аԥааимбар иҭыԥ ацҵара азин азы ақәԥара цон. Раԥхьа [[Омейяды|Омеиадцәа]] Халифат амчра рнапаҿы иааргеит, рқалақь хада [[Дамаск]] ишьақәдыргылеит. [[Аббасиды|Аббасидцәа]] амчра анырцәырга, рнапхгара ацентр [[Багдад|Багдадҟа]] ииаргеит. Ахақәиҭра бзиа избоз Аҩадатәи Африка аҟынтәи иааз [[берберы|аберберцәа]], русқәа рҿы адәныҟатәи аҽалагалара згәамԥхоз, арабцәа аортодокстә ԥсылманраҿы рымацара рыҟазаара зҭахымыз, Аббасидцәа зҿагылаз [[шииты|ашииттәи]] [[Хариджиты|ахариџьиттәи]] аԥсылманра рыдыркылеит. VIII-тәии IX-тәии ашәышықәсақәа рзы [[Магриб]] Багдат иаҵанамкуаз хариџьиттәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рацәаны ишьақәгылеит. X-тәи ашәышықәсазы, ашиитцәа [[Шьамтәыла|Сириантәи]] иааит, [[Магомет|Моҳаммед]] иԥҳәыс [[Фатима Захра|Фатима]] ҳалхылҵшьҭроуп ҳәа, Магреб аҟны Фатимидтәи адинастиа шьақәдыргылеит. 950 шықәсазы Магреб зегьы ргеит, 969 шықәсазы иргеит Мысра<ref>Shillington (2005), pp. 75, 76.</ref>.
Абдуллаҳ ибн Иассин аԥсылманра арыцқьара иҽазишәо, иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиеи]] Мраҭашәаратәи Сахареи рҿы инхоз [[Санхаджи|Санҳаџьа]] абербер жәларқәа рыбжьара [[Альморавиды|Алморавидтәи]] аиҿкаара шьақәиргылеит. Санҳаџьа аберберцәа, [[Сонинке (народ)|Сонинке]] иеиԥш, [[язычество|амырҭаҭра]] ныҟәыргон. [[Абдулла ибн Ясин ауль Гузулий|Абдуллаҳ ибн Иасин]] ирласны иԥшааит ашьҭанеицәа [[Лемтуны|Лемтунцәа]] Санҳаџь рхылҵшьҭра рыбжьара, урҭ аладахьы Сонинке, аҩадахьы [[зената|Зената]] рықәыӷәӷәон. 1040 шықәсазы Лемтунцәа Алморавидтәи аидеологиа инагӡаны ирыдыркылеит. Лемтунтәи ахадацәа [[Яхья ибн Омар|Иаҳиа ибн Омари]] [[Абу Бекр ибн Омар|Абу Бекр ибн Омари]] амчра ҭыԥ ду рнапаҿы иааргеит, атәыла ҩ-хәҭакны еиҩыршеит, избан акәзар напхгаҩык изы идуӡӡан. Аладахьы, Ку-Ку Сонинкеи иареи еибашьуа, Абу Бакр напхгара ҟаиҵон, егьи аганахьала — [[Юсуф ибн Ташфин|Иусуф ибн Ташфин]], уи Аҩадатәи Африка адагьы, [[Пиренейский полуостров|Пириниеитәи адгьылбжьахабжа]] ахәҭак игеит<ref>Shillington, Kevin (2005). p 90.</ref>. Абу Бакр иԥсҭазаара далҵит 1087 шықәсазы, уи иԥсра ашьҭахь Сонинкеа ирцәыӡыз рыдгьылқәа дырхынҳәит.
[[Файл:Safi minaret.png|мини|слева|250пкс|Альмохадтәи аминарет [[Сафи (город)|Сафи]]]]
А-X-тәи ашәышықәса инаркны XIII-тәи ашәышықәсанӡа, хыԥхьаӡара рацәала [[Бедуины|абедуинцәа]] [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжа]] аанрыжьит. 1050 шықәсазы миллионк аԥшьбарак раҟара [[арабизация|Арабтә]] хьыԥшыҩцәа Магребҟа ииасит. Урҭ рҟынтә Африка аҩадатәи агаҿа иаваршәны ицаз ''Бану Хилал'' ҳәа ирышьҭан; [[Атлас (горы)|Атлас ашьхақәа]] рҟынтәи аладахьы ицаз ''Бану Сулаим'' ҳәа ирышьҭан. Абри аиҿкаара иабзоураны, [[Араб бызшәа|араб бызшәа]] ахархәара аҭыԥ аҽарҭбааит, [[Берберские языки|абербер бызшәа]] ԥсыҽхо иалагеит, Аҩадатәи Африка арабтәра иалагеит. Анаҩс, арабтәи абербертә гәыԥқәа руак Хаввара, [[Мсыр|Мысра]] иалсны [[Нубия|Нубиаҟа]] инеит. [[1140-е|1140-тәи]] ашықәсқәа рзы [[Абд аль-Мумин|Абд ал-Мумин]] [[Альморавиды|Алморавидцәа]] рҿаԥхьа аџьиҳад рылеиҳәеит, урҭ ацәгьареи акоррупциеи рзы ахара рыдҵаны<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 156, 157</ref>. Аҩадатәи абербер жәларқәа еидкыланы, урҭ риааира илшеит, насгьы Алмохадцәа рдинастиа ҿыц аԥиҵеит. Уи аамҭазы Магреб инагӡаны иԥсылманын, насгьы аԥсылмантә культура ацентрқәа иреиуахеит, [[грамотность|аҵарадырреи]] аҭҵаарадырреи рыҩаӡара ҳаракын, аматематикатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны. XIII-тәи ашәышықәсазы Алмоҳадтәи аҳәынҭқарра х-хәҭакны еиҟәшахеит. [[Кастилия (королевство)|Кастилиа]], [[Арагон (королевство)|Арагон]], [[Королевство Португалия|Португалиа]] ҳәа изышьҭоу ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа аԥсылманцәа Пиринеитәи адгьылбжьахабжа шамахамзар инагӡаны иалырцеит. 1415 шықәсазы Португалиа Аҩадатәи Африка адгьылқәа дырхынҳәуа иалагеит, абаӷәазатә қалақь [[Сеута]] аанкыланы. Дук мырҵыкәа [[Испаниа|Испаниеи]] Португалиеи егьырҭ абаӷәазақәа ргеит. 1492 азы Испаниа иагеит [[Гранадский эмират|Гранадатәи Аемират]], аҵыхәтәантәи аԥсылмантә ҳәынҭқарра адгьылбжьахабжаҿы, уи [[Пиренейский полуостров|Ибериаҿы]] 8 ашәышықәса ирылагӡаны иҟаз аԥсылмантә напхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит<ref>Shillington (2005), pp. 88-92.</ref>.
Португалиеи Испаниеи [[Танжер]], [[Алжир (ақалақь)|Алжир]], [[Триполи]], [[Тунис (город)|Тунис]] абаӷәазақәа ргеит, аха урҭ ринтересқәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аинтересқәа ирықәшәауа иалагеит, аҭырқәцәа апираттә тактика рхы иархәаны урҭ абаӷәазақәа дырхынҳәит. Аҭырқәа корсарцәа Аҩадатәи Африка абаӷәазақәа рҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ақьырсиантә ахәаахәҭратә ӷбақәа ирықәлон. Формалла, уи аамҭазы, Аҩадатәи Африка Османтәи Аимпериа иаҵанакуан, аха ииашаҵәҟьаны, Ҭырқәтәыла анапхгара ԥсыҽын, амшын аԥшаҳәа иаԥну ақалақьқәа рахь мацара акәын иахьнеиуаз. [[Сахара]] инҭыҵны ахәаахәҭра мҩаԥысуан, Триполиатәи [[Паша (титул)|аҭырқәа ԥашьацәа]] [[Борну|Борнутәи]] атәцәа рыдыркылон, аҽқәеи, абџьари, аибашьратә хыхьчагақәеи ҭины<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 166,167</ref>.
[[XVI век|XVI ашәышықәсазы]], алегенда излаҳәо ала, рышьҭра Маҳаммед иԥҳәыс лҟынтәи иааз арабтәи аныҟәаҩцәа, [[Марокко]] аиааира ргеит, еидыркылеит, [[Саадиты|Саади]] адинастиа шьақәдыргылеит. Урҭ Османтәи Аимпериа [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи Аокеан]] аҟынӡа анеира иаԥырхагахеит, насгьы Апортугалцәа мраҭашәаратәи агаҿа аҟынтәи иқәырцеит. Аҳәынҭқарра зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] ихаан. 1591 азы иара [[Сонгай (государство)|Сонгхаи]] Аимпериа дақәланы даиааит, ахьы аҭира инапаҿы иааганы, уи ҩ-ганк рыла ицон — мраҭашәаратәи агаҿахь европатәи амшынуаа рзы, мрагыларахь [[Тунис (город)|Тунисҟа]]. XVII-тәи ашәышықәсазы Марокко Сонгхаи ианапхгара еиҵахеит. 1603 ашықәсазы Аҳмад данԥсы ашьҭахь, иҳәынҭқарра ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит, рыгәҭаны иҟан [[Фес|Феси]] [[Марракеш|Марракеши]]. [[Мулай Рашид ибн Шериф|Мулаи аль-Рашид]] [[Алауиты|Алавитцәа]] рдинастиа аԥҵарала атәыла еиҭеидикылеит. Анаҩс уи [[Мулай Исмаил ибн Шериф|Исмаил ибн Шариф]] ирӷәӷәеит, [[Судан|Судантәи]] иааз атәцәа рыла ар еизирҳауан<ref>Shillington (2005), pp. 167—168.</ref>.
==== Мысра ====
[[Файл:FatimidCaliphate969.png|мини|270пкс|[[Фатимидский халифат|Фатимидтәи ахалифат]]]]
642 шықәсазы, [[Византийский Египет|Византиатәи]] Мысра арабцәа иргеит, уи раԥхьа [[Омейядский халифат|Омеиадтәи]], нас [[Аббасидский халифат|Аббасидтәи ахалифат]] иахәҭакын 969 шықәсанӡа, [[Фатимиды|Фатимидаа]] ианырга<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67"/>. Фатимидцәа рхаан Мысра еизҳазыӷьон, аӡҭарчқәеи аканалқәеи еиҭашьақәдыргылеит, ачарыци, ақьари, ақәнеи, абамбеи рҽаҩра еизҳауан. Мысра ақәнеи аласеи ирылхыз амаҭәақәа ҭзыжьуаз ихадоу атәылақәа ируакхеит. Амшын Ҟаԥшьи Адгьылбжьаратәи амшыни рҿы уи ахәаахәҭра еизҳаит. [[Каир]] ахьтәы ԥара ҭрыжьуан, уи фатимидаа рдинар ҳәа иашьҭан. Аекономика [[феллах|анхаҩцәа-адгьылқәаарыхыҩцәа]] рҟынтә еизыргоз ашәахтәқәа шьаҭас иаман. Ашәахтә еизгара 969 шықәсазы аиааира иалахәыз абербер ԥызацәа рус акәын. Урҭ ахалиф еизыргаз ахәҭак ирҭон, егьи рхазы иаанрыжьуан. Аамҭақәак рнаҩс урҭ аамсҭцәахеит, насгьы адгьылмпыҵакратә аристократиа шьақәдыргылеит<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 157.</ref>.
Ар хадырҭәаауан [[Тюрки|атиурк]] хылҵшьҭра змоу атәцәа рыла, урҭ [[мамлюки|амамлиукцәа]] ҳәа ирышьҭан, иара убас [[Судан|Судантәи]] [[пехота|аршьаҟауааи]], зхы иақәиҭыз аберберцәеи рыла. 1150-тәи ашықәсқәа рзы адгьыл ахашәалахәы еиҵахеит, ар ақәгылара ҟарҵеит, иҟалеит аилаҩеиласрақәа, ахәаахәҭра каҳаит, уи иахҟьаны Фатимидтәи ахалифцәа рымчра ԥсыҽхеит<ref>Shillington (2005), p. 158.</ref>.
1160-тәи ашықәсқәа рзы Мысра ашәарҭара цәырҵит [[Крестовые походы|аџьарныҟәгаҩцәа]] рҟынтә. Арабцәа урҭ рҿагыларазы еидикылеит [[курды|Курдтәи]] ар рԥыза [[Салах ад-Дин|Салаҳ ад-Дин]]. Мысра аҳәаақәа рҿы аџьарныҟәгаҩцәа дыриааины 1187 ашықәсазы [[Иерусалим]] ҩаԥхьа игеит. 1171 шықәсазы Фатимидтәи ахалиф данԥсы ашьҭахь, Салаҳ ад-Дин Мысра анапхгаҩыс дҟалеит, Аиубидцәа рдинастиа шьаҭаркны. Иара инапхгара аамҭазы Мысра ислам [[Сунниты|сунниттәи]] атолк ахь ихынҳәит. Ҭырқәтәылантәи арратә маҵзурахьы иаауаз атиурктә тәцәа еиҳа-еиҳа ирацәахон. Арра иацхраауан «[[икта]]» асистема — адгьыл аҟынтәи ашәахтә еизгара, уи арратә маҵзуразы аруаа ирырҭон<ref>Kevin (2005), pp. 158,159</ref>. Аамҭақәак рнаҩс, [[мамлюки|амамлиукцәа]] амч ду змаз адгьылтә аристократиа шьаҭа шьақәдыргылеит. 1250 шықәсазы урҭ Аиубидтәи адинастиа ықәганы рхатәы династиа аԥырҵеит. Амамлукцәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәаз ''[[эмир|амирцәа]]'' ҳәа ирышьҭан. Амамлукцәа Мысра 250 шықәса инарзынаԥшуа амчра рнапаҿы иҟан. Уи аамҭазы, урҭ рнапхгара аҵаҟа иҟаз адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестинаҟа]] идырҭбааит, аџьарныҟәгаҩцәа ириааит, 1260 шықәсқәа рзы Аин Џьалуттәи аибашьраҿы амонголцәа рқәылара ааныркылеит. Мамлиуктәи Мысра аԥсылманреи иԥшьоу уи ақалақьқәа [[Медина|Мединеи]] [[Мекка|Меккеи]] рыхьчаҩыс иҟалеит.
Аха аамҭа цацыԥхьаӡа, икта асистема арратә мчқәа рыла аиқәыршәара ааннакылеит. Амамлиукцәа рыдгьылқәа ҭынхас ирыԥхьаӡо иалагеит, убри азы урҭ амаҵ аура рҭахымызт. Аӡымҩангақәа реиҭашьақәыргылара аанкылан, адгьыл аалыҵ еиҵахеит. Амамлукцәа рырратә технологиа егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҿы аиӷьтәрақәа ирыҵахеит, уаҟа [[огнестрельное оружие|абџьар]] еиҳа аҵакы аманы иҟан<ref>Shillington (2005), pp. 159—161.</ref>. Убри аҟынтә 1517 шықәсазы [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериа]] Мысра иаиааит. Аҭырқәцәа ашәахтә еизгара асистема еиҭашьақәдыргылеит, насгьы Амшын Ҟаԥшь аҿы ахәаахәҭра еиҭашьақәдыргылеит, аха апортугалцәа [[Индийский океан|Индиатәи Аокеани]] иареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара иаԥырхаган. XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рзы амамлукцәа амчрахь ихынҳәит. Урҭ рахьтә еиҳа ибеиаз беиқәа ҳәа ирышьҭан, амчраҵәҟьа дара рнапаҿы иҟан, аҭырқә [[Паша (титул)|ԥашьацәа]] ракәзар, аформалтә мчра мацара акәын ирымаз<ref>Shillington (2005), p. 161.</ref>.
[[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] имчқәа Мысра иақәлеит 1798 шықәсазы, Франциатәи ар аҭыԥантәи рҿагылара ӷәӷәамызт, аха Британиеи Оттомантәи аимпериеи еицырзеиԥшу рџьабаа абзоурала 1801 ашықәсазы афранцызцәа ықәырцеит. Убри инаркны иалагеит англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара Мысра анапхгара азы ақәԥара, уи XIX-тәи ашәышықәса зегьы, а-XX-тәи ашәышықәса ахәҭакгьы иалагӡаны имҩаԥысуан<ref>Shillington (2005), p. 162.</ref>.
=== Африкатәи Абыкь ===
==== Сомали ====
[[Файл:Gondereshe2008.jpg|мини|250пкс|Гондерше ихырӷәӷәарҭа [[Имамат (доктрина)|аимамат]] [[Аджуран (государство)|Аџьуран]] акрызҵазкуа қалақьын.]]
[[Сомали|Сомалиинтәи]] [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] агаҿаҿы аԥсылманра ацәырҵра иахҟьаны, Сомалитәи аҭиҩцәа, [[арабы|арабцәеи]] дареи реизыҟазаашьақәа рыбзоурала, маҷ-маҷ адин ҿыц рыдыркылеит. Аԥсылманра актәи ашәышықәсақәа рзы, аԥсылманцәа рацәаҩны [[Аравийский полуостров|Аравиитә адгьылбжьахабжа]] аҟынтәи аконтинент ахь иааит, анаҩстәи ашәышықәсақәа рзы, «[[Бербера|абербертә]]» цивилизациа иахәҭакыз Сомали ақалақь-ҳәынҭқаррақәа аԥсылмантә ҳәынҭқаррақәаны иҟалеит: [[Могадишо]], Бербера, [[Зейла|Зеила]], Барава, [[Марка (Сомали)|Марка]]<ref name="Laitin">David D. Laitin, Said S. Samatar, ''Somalia: Nation in Search of a State'', (Westview Press: 1987), p. 15.</ref><ref>I.M. Lewis, ''A modern history of Somalia: nation and state in the Horn of Africa'', 2nd edition, revised, illustrated, (Westview Press: 1988), p.20</ref>. Могадишо ақалақь, анаҩс «Аԥсылманра ақалақь» ҳәа изышьҭаз, шәышықәсала [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿы]] ахьы аҭира напхагара азнауан<ref>Brons, Maria (2003), ''Society, Security, Sovereignty and the State in Somalia: From Statelessness to Statelessness?'', p. 116.</ref><ref>Morgan, W. T. W. (1969), ''East Africa: Its Peoples and Resources'', p. 18.</ref>.
Марке, Бараве, [[Хобьо|Хобио]], Могадишо абаӷәазақәа рҿы иҟаз [[Султанат|асултанатқәеи]] ареспубликақәеи еизҳазыӷьон, Арабтәыла, [[Индиа|Индиа]], [[Уанаҿа|Венециа]], [[Персия|Персиа]], [[Мсыр|Мысра]], [[Португалиа|Португалиа]], уимоу [[Китаи|Китаи]] рҟынтә аӷбақәа рыдыркылон<ref>''Journal of African History'' p. 50, by John Donnelly Fage and Roland Anthony Oliver.</ref>. [[Васко да Гама]] Могадишо даҭааит XV-тәи ашәышықәсазы, насгьы ианиҵеит уи ԥшьба-хәба еихагыла змоу аҩнқәеи, аҳҭынра дуқәеи, насгьы ацилиндр еиԥшу [[минарет|аминаретқәа]] змаз аџьаамеи змоу қалақь шдууз<ref>Da Gama’s First Voyage p. 88.</ref>.
XVI-тәи ашәышықәсазы [[Барбоза, Дуарте|Дуарте Барбоза]] иҩуан Камбеитәи Аҳра ([[Индиа|Индиа]]) аҟынтәи аӷбақәа рацәаны Могадишоҟа ишаауаз, амаҭәақәеи абеи [[пряности|аххылақәеи]] ааргон, насгьы ахьы, ацәа, аслан абаҩ рҭиуан. Барбоза иазгәеиҭеит амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу аџьармыкьақәа рҿы акәац, ачарыц, ақьар, аҽқәа, иара убас ашәырқәа, рацәаны ишыҟаз, урҭ аҭыԥантәи аҭиҩцәа рмал шьақәдырӷәӷәон<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 38.</ref>. Могадишо асратә напҟазара иацентрны иҟан, урҭ аба Мысреи Сириеи рахь ирҭиуан, иара убасгьы [[Суахили (народ)|Суахилитәи]] [[Момбаса|Момбасеи]] [[Малинди|Малиндии]] рҟынтәи аҭиҩцәа рзы амҩасратә ҭыԥны иҟан, урҭ Килватәи асултанатцәа ахьы аҭирала еиқәдыршәон<ref>Gujarat and the Trade of East Africa pg.35</ref><ref>The return of Cosmopolitan Capital:Globalization, the State and War, p. 22.</ref>. Ормузтәи аӡыбжьахала инхоз аиудеитә аҭиҩцәа аҭира активла рхы аладырхәуан, урҭ индиантәи абеи ашәырқәеи ааргон, нас арыцқәеи аласеи рахь ирыԥсахуан<ref>''The Arabian Seas: The Indian Ocean World of the Seventeenth Century'', by R. J. Barendse.</ref>.
XV-тәи ашәышықәса инаркны [[Малаккский султанат|Малаккеи]] дареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>''Gujarat and the Trade of East Africa'', p. 30.</ref>. Урҭ аба, [[Амбра|амбра]], афарфор рҭиуан<ref>Chinese Porcelain Marks from Coastal Sites in Kenya: aspects of trade in the Indian Ocean, XIV—XIX centuries. Oxford: British Archaeological Reports, 1978 p. 2.</ref>. Ажирафқәеи азебрақәеи Китаитәи аимпериа [[Империя Мин|Мингҟа]] иргон. Сомалитәи аҭиҩцәа Африкеи Азиеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы еицырдыруан<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 37.</ref>. Португалиатәи аблокадеи [[Оман|Омантәи]] аҽалагалареи рхы рцәырыхьчарц азы, Индиантәи аҭиҩцәа рхы иадырхәон Сомалитәи абаӷәазақәа Маркуи Баравуи, урҭ Португалиа аиурисдкциа анҭыҵ иҟан<ref>Gujarat and the Trade of East Africa, p. 45.</ref>.
==== Ефиопиа ====
Загве [[Загве (династия)|адинастиа]] иахьатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҟны анапхгара аман 1137 инаркны 1270 рҟынӡа. Уи ахьӡ ахылҿиааит акушиттә бызшәатә ҭаацәара иаҵанакуа [[агау]] жәлар рбызшәа аҟынтәи. 1270 ашықәс инаркны акыр шәышықәса [[Эфиопская империя|Ефиопиатәи Аимпериа]] Соломонаа рдинастиа напхара азнауан.
[[Файл:ET Gondar asv2018-02 img03 Fasil Ghebbi.jpg|мини|270пкс|Ефиопиа аҳ Фасилид иаҳҭынра.]]
[[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ефиопиа, [[Аксумское царство|Аксум]] ашьҭахь раԥхьаӡакәны Европатәи аҳрақәеи дареи адипломаттә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара аҽазнашәон. Еиқәырханы иҟоуп англыз ҳәынҭқар [[Генрих IV (король Англии)|Генрих IV]] Абиссини аимператор иахь ииҩыз ашәҟәы. 1428 ашықәс азы Ефиопиа аимператор Иишак I [[Арагон (королевство)|Арагонтәи]] аҳ [[Альфонсо V Великодушный|Альфонсо V]] иахь ҩыџьа ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, урҭ ишьҭит, аха дара ахынҳәра рылымшеит<ref>Ian Mortimer, ''The Fears of Henry IV'' (2007), p.111</ref><ref>Girma Beshah and Merid Wolde Aregay, ''The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations (1500—1632)'' (Lisbon: Junta de Investigacoes do Ultramar and Centro de Estudos Historicos Ultramarinos, 1964), pp. 13-4.</ref>. Раԥхьатәи иааиԥмырҟьаӡакәа аимадара ҟалеит 1508 шықәсазы Аимператор [[Давид II (Эфиопия)|Давид II]] ихаан<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 25.</ref>. Убасҟан ауп [[Адал|Адалтәи асултанатра]] аимпериа ианақәла. [[Португалиа|Апортугалцәа]] Ефиопиатәи анапхгаҩы ицхрааит абџьари 400-ҩык аруааи рыла<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 45-52.</ref>. [[Адало-эфиопская война|Адала-Ефиопиатәи аибашьра]] [[Оттоманская империя|Оттомантәи Аимпериеи]] Португалиеи анапхгара аҭара азы еибашьуаз иреиуан.
1624 шықәсазы аимператор [[Сусныйос|Сусниос]] [[католицизм|акатолицизм]] анидикыла, атәылаҿы шықәсырацәала аилаҩеиласрақәа ҟалеит, уи иахҟьаны зықьҩыла рыԥсҭазаара иалҵит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 91, 97-104.</ref>. [[Иезуиты|Аиезуиттә]] миссионерцәа [[Эфиопская православная церковь|ефиопаа]] рдин ҿаԥырҽуан, 1632 шықәсазы рашәарамза 25 рзы Сусниос иԥа [[Фасиледэс|Фасиледес]] ҩаԥхьа Аиашахаҵаратә уахәама ҳәынҭқарратәуп ҳәа рылеиҳәеит, аиезуитцәа егьырҭ европауаа рыцны атәыла иалицеит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches,'' p. 105.</ref><ref>van Donzel, Emeri, «Fasiladas» in Siegbert von Uhlig, ed., ''Encyclopaedia Aethiopica: D-Ha'' (Wiesbaden:Harrassowitz Verlag, 2005), p. 500.</ref>.
=== Мрагыларатәи Африка ===
==== Ақьырсиантәи аԥсылмантәи Нубиа ====
[[Файл:Christian Nubia.png|мини|255пкс|Ақьырсиантә Нубиеи Нил ашәхымси]]
[[Аксумское царство|Аксум]] анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] [[Мероэ|Мерое]] анига, Баллана ажәлар алада-мраҭашәарантәи Нубиаҟа ииасит, иагьышьақәиргылеит х-ҳәынҭқаррак: [[Мукурра]], [[Нобатия|Нобатиа]], [[Алва (царство)|Алва]], урҭ 200 шықәса инареиҳаны иҟан. Мукурра [[Нил]] ахԥатәи аҳәаа ахаҿы иҟан, аҳҭнықалақьс иаман [[Донгола]]; Нобатиа — уи аҩадахьы иҟан, аҳҭнықалақьс [[Фарас]] аман; Алва — уи аладахьы иҟан, агәҭаны [[Соба (город)|Соба]] ақалақь аман. Анаҩс Мукурра Нобатиа ҭанагалеит. 500-600 рзы аҭыԥ аҿы инхоз ауаа [[монофизитство|монофизитизм]] рыдыркылеит. Ауахәама раԥхьаӡа ахархәара аман акопттә ҩыра, анаҩс агрек бызшәа, аҵыхәтәан Нило-Сахаратәи абызшәақәа ргәыԥ иаҵанакуа ажәытә Нубиатәи аҩыра. Агәаанагарақәа рыла, Нубиатәи ақьырсианра Мысратәи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] иазааигәан<ref>Shillington (2005), p. 67</ref><ref>Ehret (2002), p. 305.</ref>.
Арабцәа-аԥсылманцәа Мысра ргеит 641 шықәсазы, насгьы [[Нубия|Нубиеи]] [[Аксумское царство|Аксуми]] ақьырсианцәа егьырҭ ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа ирҿахырҵәеит. 651-652 ашықәсқәа рзы арабцәа ақьырсиантә Нубиа иақәлеит, аха Нубиатәи ахыцеибашьҩцәа урҭ рҿагылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 77.</ref>. Ирыбжьарҵеит аиқәшаҳаҭра, уи инақәыршәаны арабцәа ақьырсиантә Нубиа рыдыркылон. Аиқәшаҳаҭра, иара убасгьы ишьақәнаргылеит Нубиеи Мысреи рыбжьара 600 шықәса ирылагӡаны аизыҟазаашьақәа ҭышәнзыртәалоз ахәаахәҭратә ԥҟарақәа.
Ақьырсиантә Нубиа аилабгара иалагеит [[XIII век|XIII-тәи ашәышықәсазы]]. Амонархиа амчра ԥсыҽхеит, ауахәамеи ҭауади-аамсҭеи амҩа рырҭеит. Арабцәа-бедуинцәа Нубиаҟа ииасуа иалагеит. Урҭ рфакирцәа атәылаҿы асуфиитә ԥсылманра ааргеит. Уи адагьы, Нубиатәи аҳәынҭқарра Мокурра [[мамлюки|Мамлиуктәи]] Мысратәи асултанат вассалс иҟалеит. 1366 шықәсазы Нубиа еиҵоу афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь еиҟәшахеит, анаҩс уи амамлиукцәа иааныркылеит. [[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] иалагӡаны, атәыла арабтә миграциазы иаартын. Арабтә хьыԥшыҩцәа [[Арабская культура|ркультуреи]] [[Араб бызшәа|рбызшәеи]] рыцны иааит. XVI ашәышықәсазы Мукурреи Нобатиеи аԥсылманра рыдыркылеит. Абдуллаҳ Џьамма инапхгарала Арабтә конфедерациа аԥҵан, уи ақьырсианра аҵыхәтәантәи аӷәӷәарҭаҿы иаанхаз [[Алва (царство)|Алва]] Соба ақалақь хада ықәнахит. Уи ашьҭахь Алва [[Сеннар (султанат)|Сеннар]] иахәҭакны иҟалеит<ref>Collins and Burns 2007, p. 77.</ref>.
XV-тәи ашәышықәсазы [[фундж|Фунџь]] ахьшьцәа Алваҟа ииасит. Урҭ еиҿыркааит аҳәынҭқарра заҳҭнықалақь [[Сеннар]] иҟаз. XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Фунџи амсылманра рыдыркылеит, насгьы мраҭашәараҟа [[Кордофан]] аҟынӡа ртәыла дырҭбааит. Мрагыларахьҟа аҽырҭбаара [[Ефиопиа|Ефиопиа]] иааннакылеит. Аҳәынҭқарра аекономика зхьыԥшыз Сеннар иалсны ицоз аҭуџьарцәеи, ар злашьақәгылаз атҟәацәеи ракәын. Бади IV (1724–1762) ихаан, ар ақәгылара ҟарҵеит, амчра рнапахьы иааргеит, насгьы аҳ ироль ацеремониалтә роль ахь ииасит. 1821 шықәсазы фунџьаа риааира игеит Мысратәи [[паша (титул)|паша]] [[Мухаммед Али Египетский|Муҳаммад Али]]<ref>Page, Willie F.(2001). Encyclopedia of African History and Culture:From Conquest to Colonization (1500—1850).New York:Learning Source Books, p. 88, ISBN 0-8160-4472-4.</ref><ref>Lye, Keith(2002). Encyclopedia of African Nations and Civilization. New York: The Diagram Group, p. 189 ISBN 0-8160-4568-2.</ref>.
==== Суахили аԥшаҳәа ====
[[Файл:Swahili door Zanzibar.jpg|мини|221пкс|[[Каменный город (Занзибар)|Ахаҳәтә қалақь Занзибара]] аҿы итрадициатәу ашәқәа]]
Ҭоурыхла, [[Суахили (народ)|Суахили ажәлар]] [[Кениа|Кениа]] аҩадатәи ахәҭа инаркны [[Мозамбик]] иҟоу [[Рувума|аӡиас Рувуми]] аҟынӡа инхон. Арабтә географцәа уи аҵакыра «Зинџьцәа»(«аиқәаҵәақәа») рыдгьыл ҳәа иашьҭан<ref>Collins and Burns (2007), p. 103.</ref>.
Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи, абызшәадырҩцәеи, археологцәеи ргәы иаанагоит, [[суахили|Суахили абызшәала]] ицәажәо ауаа рхылҵшьҭрақәа [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа рахь иаҵанакуеит ҳәа, урҭ а-VII-тәии а-VIII-тәии ашәышықәсақәа рзы аԥсылман ҭуџьарцәа рыла [[Арабская культура|арабтәи акультура]] анырра ӷәӷәа роуит ҳәа. Абжьаратәи аамҭа иаҵанакуаз ари арегион аҿы иҟаз аҳәынҭқаррақәа ахәаахәҭратә баӷәазақәа ирықәгәыӷуан аԥсылмантә дунеии Азиеи рыбжьара аимадара рыбжьаҵаразы<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm «Eastern and Southern Africa 500—1000 CE»] {{Wayback|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm |date=20210517230145 }}.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm Tanzanian dig unearths ancient secret by Tira Shubart] {{Wayback|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm |date=20220604170615 }}.</ref>. Урҭ абаӷәазақәа ирыҵанакуан [[Момбаса]], [[Занзибар]], [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |title=A History of Mozambique |access-date=2017-10-02 |archive-date=2014-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327204710/http://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |url-status=live }}</ref>. Урҭ рыӡбахә рҳәоит Китаитәи амшынланыҟәаҩ [[Чжэн Хэ|Чжен Хеи]] амсылман географцәеи, ҷыдала [[Ибн Баттута]]<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325—1354] {{Wayback|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |date=20140814160810 }}.</ref>. Ихадоу ахәаахәҭратә маҭәахәқәа иреиуан [[слоновая кость|аслан абаҩ]], атәцәа, [[золото|ахьы]].
Апортугалцәа арахь иааит 1498 шықәсазы. Суахили аԥшаҳәа економикала рхы иадырхәарц, насгьы иқьырсаныртәырц азы, 1505 шықәсазы [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани иақәлеит, анаҩс егьырҭ ақалақьқәа ирықәлеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи аҿагылара амзыз ала, Португалиа ахәаахәҭра анапхгара азура рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы апортугалцәа рнырра ԥсыҽхо иалагеит, 1729 инаркны [[Оман]] ацхыраарала, апортугалцәа арегион иалырцеит. Суахилитәи аԥшаҳәа Омантәи асулҭанра иахәҭакхеит. Ахәаахәҭра еиҭахацыркхеит, аха уаанӡа аасҭа еиҵаны<ref>Page, Willie F.(2001). p. 263,264</ref>.
==== Уреве ====
«[[уреве|Уреве]]» акультура цәырҵит [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҭыԥан Африкатәи [[железный век|аихатә шәышықәсазы]]. Акультура ахьӡ [[Кениа|Кениа]] [[Лики, Мэри|Мери Лики]] имҩаԥылгаз археологиатә жрақәа рҭыԥ аҟынтәи ауп ишааз. [[Танзаниа|Танзаниа]] [[Кагера (область)|Кагера арегион]] аҿы ажәытәтәи акультуратә артефактқәа еиқәырханы иҟоуп. Уреве акультура арегион мраҭашәарала Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] Киву арегион аҟынӡа, мрагыларала [[Ньянза|Нианза]], Кениа Мраҭашәаратәи апровинциақәа рҟынӡа инаӡон. Аҩадахьы иахьатәи [[Угандя|Уганда]], [[Руанда]], [[Бурунди]] рҟынӡа инаӡон. Акультура ыҟан [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәса]] ҳ. ҟ. инаркны [[VI век до н. э.|VI-тәи ашәышықәсанӡа]].
Уреве ркультура алагеит Камерунынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа [[Миграция банту|рнырхара]] ианалага инаркны. Уи аҭҵаарақәа Банту жәлар рҭыԥантәи абызшәадырра аҭҵаара иадҳәаланы имҩаԥысуеит. Иҟалап Уреве ркультура Банту бызшәақәа рымрагыларатәи аҭаацәарахәҭа иақәшәозар, даҽакала иуҳәозар, [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] руааԥсыра раԥхьатәи ацәқәырԥа ашьҭрақәа злацәажәоз абызшәақәа. Уреве инагӡаны ишьақәгылахьоу [[Ацивилизациа|цивилизациоуп]], иара ахатәы акыцҟаҵаратә стиль змоу, насгьы ибзианы иҿиаз [[История производства и использования железа|аиха аус адулара]] атехнологиа змоу акакәны иҟоуп. Иахьа адыррақәа ахьынӡаҟоу ала, ҩнызқь шықәса ирылагӡаны акыцҟаҵареи аихатә усурақәеи рҿы аиҭакра дуқәа ҟамлаӡеит, акерамикаҿы иҟоу аԥсахра маҷқәа рыда.
==== Мадагаскари Меринеи ====
[[Мадагаскар (остров)|Мадагаскар]] анхара иалагеит VI-тәи ашәышықәсазы [[Австронезийские языки|австронезиатәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ауаа. Анаҩс, VI—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы, аконтинент аҟынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа адгьылбжьаха ахь ииасит. Австронезиаа абананқәеи абрынџьи рааӡара акультура ааргеит, банту бызшәала ицәажәоз ракәзар — [[скотоводство|арахә рааӡара]]. [[1000 год|1000 шықәсазы]] адгьылбжьаха аҩадахьы арабтәии индиатәии аҭуџьарцәа рҭыԥқәа ҟалеит<ref>Shillington (2005), p. 135.</ref>. XIV-тәи ашәышықәсазы Мадагаскар амсылманра алаҵәеит. Африка абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Мадагаскартәи абаӷәазақәа амшын аԥшаҳәаҿы иҟаз [[Суахили (народ)|Суахили]] [[Город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа рыхьчараҿы ацхыраара ҟарҵон: [[Софала]], Килва Ду, [[Момбаса]], [[Занзибар]].
XV-тәи ашәышықәса инаркны адгьылбжьахаҿы еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа шьақәгылеит: [[Сакалава]] (XVI-тәи ашәышықәса) мраҭашәаратәи агаҿаҿы, [[Цитамбала]] (XVII-тәи ашәышықәса) мрагыларахьтәи агаҿаҿы, Имерина Аҳра (XV-тәи ашәышықәса) абжьаратәи ашьхақәа рҿы. XIX-тәи ашәышықәсазы Имерина адгьылбжьаха зегьы анапаҿы иҟан.
Мадагаскар раԥхьаӡа аевропауаа ракәын [[португальцы|апортугалцәа]], урҭ 1500 инаркны ахәаахәҭратә нхарҭақәа ирықәло иалагеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243">Lye, Keith(2002). pp. 242,243</ref>. Ашьҭахь иааит [[британцы|англызцәеи]] [[французы|афранцызцәеи]]. XVII-тәи ашәышықәса иалагӡаны Мадагаскар [[Пиратство|апиратцәа]] рзы ҽыҵәахырҭас иҟан. [[Радама I]] (1810-1828) ақьырсиантә миссионерцәа ааԥхьара риҭеит, аха [[Ранавалуна I]] (1828-61) ақьырсианра мап ацәылкит, уи иахҟьаны 150 нызқьҩык ауаа ҭахеит. [[Радама II]] (1861-1863) ихаан, Мадагаскар Франциа ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит, насгьы афранцызцәа [[концессия|аконцессиақәа]] рацәаны ироуит. 1895 азы, Франциеи Малагасиеи рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирыхҟьаны, афранцызцәа Мадагаскар ааныркылеит, насгьы уи [[протекторат|апротекторат]] ҳәа ирыладырҵәеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243"/>.
=== Аӡиас дуқәа рҳәынҭқаррақәа ===
[[Файл:Realkitara.JPG|мини|250пкс|Мрагыларатәи Африка иҟоу аӡиа Дуқәа рҳәынҭқаррақәа]]
==== Китареи Униорои ====
[[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рыбжьара иҟоу [[плато|ашьхеибаркыраҿы]] 1000 шықәсазы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рацәаны иҟалеит. Ари арегион ауааԥсыра арахә рааӡон, ажәлатә культурақәеи абананқәеи аадрыхуан, уи рекономика ашьаҭа акит. Актәи аҳәынҭқарра [[Уньоро|Униоро]], аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа изларҳәо ала, еиҳа идуу [[Империя Китара|Китара]] аҳәынҭқарра ахәҭак аҳасабала иарбоуп, уи арегион зегьы аҵанакуеит. Уи аелита «Луо» ажәлар ракәын, урҭ [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз Униоро ажәлар напхгара рзыруан. Акультурала Униоро ҳәынҭқарран, уи шьақәнарӷәӷәоит акыцҟаҵареи, анхарҭатә еиҿкаареи, аспециализациеи<ref name="Burns 2007 pp. 122-123">Collins and Burns (2007), pp. 122—123.</ref>.
Бито, аҳра зуаз Униоро рыжәлеи Китара напхгара азҭоз Бачвези рыжәлеи ҭынхас дыԥхьаӡан. Аха Китара иазкны акгьы дыррак ыҟаӡам, убри аҟнытә аҵарауаа уи аҩыза аҳәынҭқарра шыҟаз ала агәыҩбара рымоуп. Арегион анапхгаҩцәа реиҳараҩык Бачвези ирышьҭроуп рҳәон<ref name="Burns 2007 pp. 122-123"/>.
==== Буганда ====
[[Буганда|Буганда Аҳра]] ашьаҭа акит [[Ганда (народ)|Ганда ма Баганда]] руааԥсырала XIV-тәи ашәышықәсазы. Гандаа рабдуцәа [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҩадатәи ахәҭаҿы анхара иалагеит [[X век до н. э.|X-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>Lye, Keith(2002). p. 121,122.</ref>. Буганди анапхгаҩы «Кабака» ҳәа атитул иман, ахылҵшьҭрақәа рхадацәа «Батака» ҳәа атитул рыман. Хәыҷы-хәыҷла амчра аҽарӷәӷәон, Буганда еизаку монархианы иҟалеит. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҽарҭбаауан, аха уи Униоро ԥынгылас иаман. 1870 шықәсазы Буганда еизҳазыӷьаз ҳәынҭқарраны иҟалеит, уаҟа «кабака» анапхгаҩы «лукико» ҳәа изышьҭоу аминистрцәа рхеилак атәыла анапхгара азиуан. Аҳәынҭқарра шә-ӷбак рыла ишьақәгылаз афлот аман, урҭ ӷбацыԥхьаӡа 30-ҩык аруаа рҭаӡара алшон. Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Буганда Британиатәи Угандатәи апротекторат иапровинцианы иҟалеит.
==== Руанда ====
[[Уньоро|Униоро]] алада-мраҭашәарахьы, [[Киву (озеро)|Киву]] аӡиас азааигәара, XVII-тәи ашәышықәсазы ишьақәгылеит [[Руанда]] аҳәынҭқарра. Уи аелита [[тутси|тутситәи]] ахьчацәа ракәын. Урҭ рнапхгаҩы ''муами'' ҳәа атитул иман. Даҽа жәларык, [[хуту]], адгьылқәаарыхыҩцәан. Аҩ-жәларыкгьы бызшәак акәын излацәажәоз, аха рыбжьара иҟаз аизыҟазаашьақәа, еиҳарак аҭаацәара алалара аганахь ала, иӷәӷәаз асоциалтә нормақәа рыла ишьақәгылан. Ажәабжьқәа изларҳәо ала, Руанда ашьаҭа акит Муами Руганзу II 1600-1624 шықәсқәа рыбжьара. [[Кигали]] ақалақь уи иаҳҭнықалақьын. [[централизация|Ацентрализациа]] апроцесс ҩ-шәышықәса аҭаххеит, ихыркәшахеит Муами Кигели IV (1840-1895) ихаан. Аҵыхәтәантәи Тутси рхада 1852 азы ихы риҭеит, аҵыхәтәантәи Хуту рхада 1920 азы ауп<ref>Collins and Burns (2007), pp. 123—124.</ref>.
==== Бурунди ====
[[Бурунди]] аҳәынҭқарра Руанда аладахьы иаԥҵан. Уи ашьаҭа акит Тутси рхада Нтаре Рушасти 1657-1705 шықәсқәа рыбжьара. Руанда еиԥш, аекономика рықәгәыӷуан Тутси рырахәааӡаҩцәеи Хуту адгьылқәаарыхыҩцәеи. Муами Нтари Ругамби (1795–1852) ихаан, Бурунди ирласны аҽарҭбааит, амчра ала акәымкәа, дипломатиала<ref>Collins and Burns (2007), p. 124.</ref>.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
==== Сахел аҳәынҭқаррақәа ====
===== Гана =====
[[Файл:Ghana empire map.png|мини|270пкс|Гана амчхара ду аамҭа]]
Ганатәи [[Империя Гана|аимпериа]] [[IV век|IV-тәи ашәышықәсазы]] ишьақәгылазар ҟалоит. Уи ашьаҭа ркит [[Сонинке (народ)|Сонинкеа]] жәлар. Аль-Фарази раԥхьаӡакәны уи игәалаиршәоит VIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы. Гана ауааԥсыра ахәҭакахьала иқалақьтәын, егьи ахәҭакахьала иқыҭатәын. Администрациа аԥсылман ақалақьқәа рҿы инхоз ауаа рыла ишьақәгылан, «Гана» ҳәа атитул змаз иреиҳау анапхгаҩы атрадициатә динхаҵара дықәныҟәон. Амсылманцәеи, администраторцәеи, [[берберы|аберберцәеи]], [[арабы|арабцәеи]] хазы иҟаз ақалақь аҿы инхон, уи Ганатәи арезиденциа адырра анаҭон, хаҳәла ичаԥоу амҩала. Ақыҭауаа еиҳа идуны еидкылаз ақыҭақәа рҿы инхон, урҭ Гана гәыкала ишазыҟоу азы ҭоуба руан. Гана иԥшьоу ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан. 1050 шықәсазы, Санҳаџьа — аберберцәа иреиҳау ахәаахәҭратә центр [[Аудагост]] рнапаҿы иааганы, Ганаа аԥсылманра рыдыркылеит<ref>Shillington (2005), pp. 80-85.</ref>.
Аҳәынҭқарра амал [[Транссахарская торговля|Сахара ала ахәаахәҭразы]] абаџь алнаршон, уи [[Тиарет|Тиарети]] [[Сиджильмаса|Сиџьильмаси]] Аудагости еиманадон, Гана [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион аҿы ахьтәыҵхырҭатә ҭыԥқәа рахь анеира хылаԥшра анаҭон<ref>Iliffe, John(2007). p. 51-53.</ref>. Абаџь аҳәынҭқарра иалсны ииаргоз аџьыкхыши ахьи рыхьанҭара апроцент ала еизыргон. Гана ахатә ҭыжьра амамызт.
XI-тәи ашәышықәсазы Гана ақәӡаара иалагеит. Иҟалап уи зыхҟьаз мрагыларахь [[Нигер (река)|Нигери]] [[Тегаза|Тегазеи]] ирылсны ахьы аҭиразы амҩақәа ахьрыԥсахыз акәзар. Даҽа мзызкгьы уи зыхҟьар алшоз, еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа рыбжьара аиҿагылара, аполитикатә ҭышәынтәаламзаара ауп<ref>Collins and Burns (2007), p. 83.</ref>. Аҳәынҭқарра аҟазаара иаҟәыҵит 1230 шықәсазы, [[Сенегал]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааԥсыра рнапаҿы иаанарга<ref>Davidson (1991), pp. 173, 174.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |title=The Story of Africa{{!}} BBC World Service<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-10-13 |archive-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203231935/http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |url-status=live }}</ref>.
===== Мали =====
[[Файл:MALI empire map.PNG|мини|250пкс|Мали аҳәынҭқарра еиҳа аҽанарҭбаауаз аамҭазы]]
Мали [[Империя Мали|Аимпериа]] шьақәгылеит XIII-тәи ашәышықәсазы, 1235 шықәсазы [[Языки манде|Манде]] ажәлар рхада [[Сундиата Кейта|Сундиата Кеита]] Кирина иҟалаз аибашьраҿы [[сусу|Сусу]] ажәлар, мамзаргьы аладатәи [[Сонинке (народ)|Сонинке]], рнапхгаҩы [[Сумангуру Кваннте]] даниааи. Сундиата ампыҵахаларақәа ирыциҵеит [[Нигер (река)|Нигер]] аҳәаа абнақәа рҟынтәи мрагылара аӡиас архәарахь, аҩадахьы [[Сахара|Сахараҟа]], мраҭашәарахьы [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аҟынӡа, [[Империя Гана|Гана]] иаанханы иҟаз надкыланы. Иара ''манса'' ҳәа атитул идикылеит, иаҳҭнықалақь хада Ниани ақалақь аҿы ишьақәиргылеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 83-84.</ref>.
Аџьыкхыши ахьи рыҭира хаданы ишыҟазгьы, Мали аҟны аҵакы ду аман, иара убас [[скотоводство|арахә рааӡареи]] [[земледелие|адгьылқәаарыхреи]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87">Collins and Burns (2007), pp. 83-87.</ref>. [[сорго|Асоргои]], [[просо|ашырӡи]], [[рис|абрынџьи]] аадрыхуан. Сахара иаԥну аҳәааҿы арахә, [[овца|ауасақәа]], [[коза|аџьмақәа]], амхҽқәа рааӡон. ''Манде'' руаажәларратә ԥсҭазаара ақыҭақәеи адгьылқәеи рҿы рҽеидыркылон. Ақыҭақәа ргәыԥ ''«кафу»'' ҳәа иашьҭан, уи анапхгаҩы ''«фарма»'' ҳәа, иара ''манса'' иҳәатәы наигӡон. Аҽцәеи аршьаҟауааи рыла ишьақәгылаз ар аҭышәынтәалара иацклаԥшуан. Иаҭаххар, анапхгара аҵаҟа иҟаз адгьыдҵакырақәа рҟынтәи арратә мчқәа рацәаны еизыргар алшон.
Аԥсылманрахь аиасра хәыҷы-хәыҷла имҩаԥысуан. Манса амчра атрадициатә динхаҵарақәа ирықәгәыӷуан, убри аҟнытә Сундиата аԥсылманра иҽацәиихьчон. Анаҩстәи амансацәа амсылманцәа иашақәа ракәын, аха убри аангьы атрадициатә нцәахәқәа ирықәныҟәон, Манде аритуалтә церемониақәеи ржәлартә ныҳәарақәеи ирылахәын. Сундиата иԥа Ули I (1225–1270) ихаан аԥсылманра аҳҭынраҿы официалтә динны иҟалеит. Манса Ули [[Мекка|Меккаҟа]] аныҟәара мҩаԥигеит, исламтә дунеи аҟынтәи азхаҵарагы иоуит. Аӡбарҭаҿы аписарцәеи аҳасабырбаҩцәеи амсылманцәа рҟынтә иаарыԥхьон. 1285 шықәсазы ахақәиҭра зауз атәы Сакура аҳра игеит. Иара [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] иалицеит, ақалақь аҿы аҵареи ахәаахәҭреи рцентр шьақәиргылеит<ref>Davidson (1971), pp. 84-85.</ref>. Ашәҟәқәа рыҭира иазҳаит, урҭ рыхҩылаара ҳаҭыр зқәу, ифеидоу напҟазарахеит.
Мали зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит XIV-тәи ашәышықәсазы [[Манса Муса]] (1312—1337) ихаан, иара [[хадж|аҳаџьра]] мҩаԥигеит 500-ҩык атәцәа ицны, дарбанзаалак инапаҿы ахьтәы еиларҭәа икын<ref>Davidson, Basil (1971), ''Great Ages of Man: African Kingdoms'', p. 83. [[New York City]]: [[Time Life|Time Life Books]]. [[Library of Congress]] 66-25647.</ref>. Ари аҳаџьра жәашықәса рыҩныҵҟа [[Мамлюкский султанат|Мамлиуктәи]] Мысра ахьы ахә ланарҟәит. Муса аԥсылман дунеии Европеи иршанхеит.
Манса Муса еицырдыруаз аҵарауааи архитекторцәеи ааиԥхьеит, итәыла аԥсылмантә дунеи алаҵара иҽазишәон, уи иахылҿиааит аҵарадырра аизҳара<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>. Уи аамҭазы Мали изку инарҭбаау агәалашәарақәа аанижьит араб ныҟәаҩ [[Ибн Баттута|Ибн Баттут]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>.
Манса Сулеиман иаҳра ашьҭахь (1341-1360) аилабгара иалагеит. Аладатәи аҳәаақәа [[моси|Моси]] ажәлар рҽыуаа рықәлон, аҩадахьы [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] дырхынҳәит. Мали амчра мраҭашәарахьы [[фульбе|Фульбе]] ажәлар Фута-Торо [[Имамат (доктрина)|аимамат]] ашьақәыргылара ҵнашәааит. Уи [[Такрур]] аҭынха акәхеит. [[Серер (народ)|Серертәии]] [[Волоф (народ)|волофтәии]] ажәларқәа реидгыла еилаҳаит. 1545-1546 шықәсқәа рзы Ниани [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] агеит. 1599 шықәса ашьҭахь Мали иацәыӡит [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион, уи ахьтәы ҵхырҭақәа рыцны, насгьы еиҵоу еидгылақәаны еилаҳаит<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>.
===== Сонгай =====
[[Файл:SONGHAI empire map.PNG|мини|250пкс|Сонгаи аҵакыра 1500 шықәсазы.]]
[[Сонгай (народ)|Сонгаи жәлар]], [[Нило-сахарские языки|Нило-Сахаратәи аҭаацәара]] иаҵанакуа абызшәала ицәажәо, [[Нигер (река)|Нигер аӡиас]] аҿы инхоз аԥсыӡкҩцәа рхылҵуеит. Сонгаи аҳәынҭқарра аҳҭнықалақьс иаман Кукиа ақалақь IX-тәи ашәышықәсазы, насгьы [[Гао]] ақалақь XII-тәи ашәышықәсазы<ref>Collins and Burns (2007), p. 87.</ref>.
Аԥхьагыла [[Али Бер|Сонни Али]] ампыҵахаларақәа 1468 шықәсазы далагеит, [[Томбукту]] [[туареги|атуарегцәа]] ирымхны. Анаҩс, иара итәылақәа аҩадахьы ацәҳәыраҟа ирҭбааит, [[моси|Моси]] ажәлар аладахьы иқәиҵеит, алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала [[Дженне|Џьенне]] аҟынӡа. Ир аҽцәеи ашхәақәеи рыла ишьақәгылан. Сонни Али дамсылманымызт, убри аҟнытә амсылман ҭоурыхҭҵааҩцәа иҽеимкәан ихцәажәон, еиҳарак амсылмантә Томбукту анига ашьҭахь. 1492 шықәсазы иара дыԥсит, иԥа [[Аския Мохаммед I|Муҳаммед Тур]] дықәигеит, дымсылманын, хылҵшьҭрала [[Сонинке (народ)|сонинке]] даҵанакуан<ref>Shillington (2005), pp. 100—101.</ref>.
Муҳаммед Тур, аҳра даннеи ашьҭахь Аскиа Моҳаммед I ҳәа ахьӡ здызкылаз (1493—1528), Аскиа адинастиа шьаҭаиркит, ажәа «аскиа» аҳәынҭқар исинонимны иҟалеит. Иара Сонни Али импыҵаихалаз адгьылқәа ирӷәӷәеит, насгьы аԥсылманра ихы иархәеит амчра арӷәӷәаразы, [[моси|Моси]] жәлар [[джихад|аџьиҳад]] рылаҳәаны, Сахара нырцәтәи ахәаахәҭрагьы еиҭашьақәиргылеит. Каиртәи [[Аббасидский халифат|аббасидтә]] халиф уи дидикылеит, насгьы [[Судан|Судантәи]] халифс дрылеиҳәеит. Иара инапхгара аан [[Томбукту]] аԥсылман ҭҵаарадырра иацентрны иҟалеит. Аскиа Моҳаммед I атуарегцәа аҩадахьы иқәиҵеит, мрагыларахьы Аир игеит, [[Тегаза]] аџьыкаҵхырҭақәа инапаҿы иааганы. Сонгаи ахәаахәҭратә еимадара [[Города-государства хауса|Хауса жәлар рықалақь-ҳәынҭқаррақәагьы]] аҵанакуан. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа рхадара амаҵуцәа иашақәеи, урҭ рҭаацәарақәеи рнапы ианырҵон, урҭ, иара убас аҭыԥантәиахьчаратә мчқәа рҭакԥхықәрагьы рыдын. Ацентрализациа аҭышәынтәалара иацхрааит адинастиатә қәԥарақәа раангьы. Аскиа Моҳаммед I ихаан аҳәынҭқарра аиҿкаашьа ахҳәаа еиқәханы иҟоуп [[Лев Африканский|Лев Африкатәи]] ибзоурала. Моҳаммед иԥа 1528 шықәсазы аҳра аҟынтә днаскьеигеит. Амчразы аиҿагылара ашьҭахь, Моҳаммед аҵыхәтәантәи иԥа [[Аския Дауд|Аскиа Дауд]] аҳра ааникылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 88.</ref>.
1591 шықәсазы [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] иақәлеит [[Саадиты|Саадитцәа]] рдинастиа иалаз [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] имароккотәи ар, урҭ [[Сахель|Сахел]] ахьтәы хыҵхырҭақәа рнапаҿы иааргарц рҽазыршәон. [[Битва при Тондипи|Тондипитәи аибашьраҿы]] Мароккоа Сонгаиаа ириааит. Уи иабзоураны урҭ иргеит [[Дженне|Џьенне]], [[Гао]], [[Томбукту]], аха арегион зегьы урҭ рҳәатәы иқәныҟәомызт. Аскиа Нугу ар Денди аҿы ҿыц еидикылеит, уаҟа аҭыԥантәи ауааԥсыра рҿагылара Мароккоа рресурсқәа ҵнашәаауан, дара ацентр аҟынтәи аагарақәа ирықәгәыӷыр акәхон. XVII-тәи ашәышықәсазы Сонгаи аҳәынҭқарра еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәаны еилаҳаит.
[[Марокко|Мароккоа]] еилыркааит аоккупациа ахашәалахәы шаанамгоз. Ахьы аҭира даҽа мҩак ала амшын аԥшаҳәахьы ицон, уаҟа [[европейцы|европауаа]] иаархәон. Сахара иалсуаз амҩақәа уажәшьҭа мрагыларахь, [[Борну|Борно]] иалсны ицон. Зыхә ҳаракыз амаҭәахәқәа Сахара иалгатәын, уи ахарџьқәа ариашомызт. Аҭыԥантәи аҳәса ԥҳәысс изгаз, арегион аҿы итәаз марокканаа «арма», ма «рума» ҳәа рзырҳәо иалагеит. [[Томбукту]] аҿы урҭ арратә кастаны, адгьылқәа зтәыз ракәны, Марокко иахьыԥшымкәа иҟалеит. Аилаҩынтра агәҭаны ашьақәырӷәӷәара иалагеит егьырҭ ауааԥсыра ргәыԥқәа, ҷыдала мраҭашәарантәи иааз [[Фута-Торо|Фут-Торо]] инхо [[фульбе]]. Уаанӡатәи Сонгаи аҵакыраҿы иҟоз аҳәынҭқаррақәа ируаку [[Бамбара (государство)|Бамбара]], [[Гао]] ампыҵанахалеит. 1737 шықәсазы атуарегцәа Арма ндырҵәеит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89">Collins and Burns (2007), pp. 88-89.</ref><ref>Shillington (2005), pp. 100—102, 179—181.</ref>.
===== Канем-Борну (Канембу) =====
[[Файл:Kanem-Bornu.svg|мини|250пкс|Канем-Борну аҳәынҭқарра аҵакыра еиҳа аҽырҭбаараан.]]
IX-тәи ашәышықәсазы [[Судан]] агәҭаҿы [[канури]] жәлар инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа рхылҵшьҭрақәа ишьақәдыргылеит [[Нджими|Нџьими]] (N ' jimi) аҳҭнықалақьс измоу Канем аҳәынҭқарра. Канем [[Транссахарская торговля|Сахара нырцәтәи ахәаахәҭра]] абзоурала еизҳауан. Дара Алада иааныркылаз атәцәа [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҽқәа рыла ирԥсахуан, уи атәцәа ҿыцқәа рымпыҵахалара иацхраауан. XI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы амчра рнапаҿы иааргеит аԥсылмантә династиа Сефува (Саифава), уи ашьаҭаркҩы Хумаи ибн-Саламна иакәын. Уи 771 шықәса напхгара ҟанаҵон, уи ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа инеиҵыху акакәны иҟанаҵоит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89"/>. Ахәаахәҭра адагьы, аекономика шьаҭас иаман Канем акәша-мыкәша иҟаз адгьылқәа [[налогообложении|ршәахтәқәҵарақәагьы]]. Канем зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит ''маи'' (анапхгаҩы ититул) [[Дунама Дибалеми ибн-Салма|Дунама Дибалеми ибн-Салме]] (1210—1248) ихаан. Изларҳәо ала, Канем 40 нызқьҩык аҽыуаҩцәа ықәиргылар илшон. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҩада [[Феццан]] инаркны алада [[Сао (культура)|Сао]] аҟынӡа инаӡон. Аҳәынҭқарра [[Исламское государство|исламтәын]], насгьы лассы-лассы [[Хадж|Меккаҟа аныҟәарақәа]] мҩаԥыргон. Каир иҟан Канемнтәи иааз аныҟәаҩцәа ҷыдала ирызкыз «асасааирҭақәа<ref>Shillington (2005), pp. 182—183.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 90.</ref>».
1400 шықәса рзеиԥш Саифава адинастиа аҳҭнықалақь Нгазаргамаҟа иианагеит, [[Чад (озеро)|аӡиа Чад]] иацәыхарамкәа, [[Борну]] аобласт аҿы. Уи зыхҟьаз Канем аҳәырҭақәа мыцхәы рхархәара ауп, уи иахҟьаны дара ҩеит. Даҽа факторкгьы, [[билала|билал]] жәлар рҿагылара. Борнынтәи Сахара ала ахәаахәҭра амҩаԥгара еиҳа имариан. Хаус жәлари дареи аимадарақәа рыбжьалеит, уи аҽқәеи аџьыкхыши, иара убас акан жәлари рахь анеира алшара рнаҭеит, уи иара убас, ахьы ахь анеира рнаҭеит. «Маи» [[Али Гази ибн-Дунама]] (1475—1503 раҟара) Канем анапхгара еиҭашьақәиргылеит, Билал даиааины<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184">Shillington (2005), pp. 183—184.</ref><ref name="Collins and Burns 2007, p. 91">Collins and Burns (2007), p. 91.</ref>.
XVI ашәышықәсазы Саифаваа рдинастиа лассы-лассы имҩаԥысуаз ақәгыларақәа рхәаҽыр акәхеит. «Маи» [[Идрис Алаома]] ар ирҿыцит Ҭырқәтәылантәи аинструкторцәа ааԥхьаны. Саифава Сахара аладахьы анапхгаҩцәа раԥхьа [[огнестрельное оружие|абџьар]] аимпорт азура иалагеит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>. [[Триполи]] ала [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериеи]] дареи аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>Davidson (1991), p. 96.</ref>.
XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Борно имҩаԥысуаз атәы адыррақәа маҷуп. Абџьар ҿыц аимпорт ҟамҵакәа ар ажәит, аилаҳара иалагеит<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184"/>. Аарҩарақәеи амлакреи «маи» амчра ҵыршәааит, аҩадатәи аобластқәа рырахәааӡаҩцәа рыбжьара аилаҩеиласрақәа ирылагеит, хаус жәлар рнырра иацлеит. Аҵыхәтәантәи маи дахырҳәеит 1841 шықәсазы, уи ала Саифаваа рдинастиа аҟазаара иаҟәыҵит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>.
===== Сокото ахалифат =====
[[Фульбе]] [[кочевники|инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларын]]. [[Мавританиа|Мавританиантәи]] [[Фута-Торо]], Фута-Џьаллон инеит, анаҩс [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] зегьы аҿы инхеит. XIV ашәышықәсазы аԥсылманра рыдыркылеит, XVI ашәышықәсазы ҳаамҭазтәи [[Мали]] аладатәи ахәҭаҿы иҟоу Масин рҽышьақәдырӷәӷәеит. [[1670-е|1670-тәи]] ашықәсқәа рзы урҭ [[джихад|аџьихад]] имсылманцәамыз ирыларҳәеит. Ииашам рабашьрақәа цонаҵы ишьақәгылеит ҳәынҭқаррақәак Фута-Торо, Фут-Џьаллон, Масин, Уалиа, Бунд. Урҭ рахьтә ихадаз ахалифат [[Сокото (государство)|Сокотои]] Фулани аҳәынҭқарреи ракәын.
Гобир ақалақь анапхгаҩы [[Осман дан Фодио]] (1754-1817) [[Хауса (народ)|хаус жәлар]] рԥызацәа ахара рыдиҵеит аԥсылманра ицқьам аверсиеи аморалтә ԥхасҭахареи ныҟәыргоит ҳәа. 1804 шықәсазы иара Фулани иџьихад хациркит аԥызацәеи ашәахтәқәеи згәамԥхо ажәлар дырҿагыланы. [[Джихад Фулани|Аџьихад]] аҩадатәи [[Нигериа|Нигериа]] амҽханакит фульбеии хауси рыжәларқәа рыцхыраара ахы иархәаны. Осман иаԥиҵеит Аҩадатәи Нигериа, [[Бенин]], [[Камерун]] злахәыз [[Сокото (город)|Сокото]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь змаз аҳәынҭқарра ду<ref>Lye, Keith(2002). p. 188</ref>. Сокото ахалифат аанханы иҟан 1903 шықәсазы аҩадатәи Нигериа британиатәи ампыҵахалара ҟалаанӡа.
==== Атропикатә бнақәа рзона аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа ====
===== Акани ашанти рыжәларқәа =====
[[Файл:Kent wove.jpg|мини|250пкс|[[Ашанти (народ)|Ашанти]] итрадициатәу рсахьақәа]]
[[Аканы|Акан жәлар]] [[Языки ква|ква]] бызшәала еицәажәоит. Уи ныҟәызгоз [[Восточная Африка|Мрагыларатәии]] Агәҭантәии Африкантәи [[Сахель|Сахельҟа]] иааит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{cite web |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |title=Atlas of the Human Journey |publisher=The Genographic Project |access-date=2009-01-10 |archive-date=2010-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207194521/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |url-status=live }}</ref>.
XII-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит [[Бономан]] аҳәынҭқарра. XIII-тәи ашәышықәсазы [[Мали]] ахьтәы ҵхырҭақәа аҵыкәкәара ианалага, Бономани [[аканы|акан]] жәлари егьырҭ рҵакырақәеи ахьы зҭиуа раҳасабала рҵакы шьҭыҵит. Бономан, нас [[Денчира]], [[Ачем]], [[Акваму|Аквама]], амч ду змаз [[Ашанти (государство)|Ашанти]] аҳәынҭқарра аԥхьа игылан. Ашанти анбацәырҵи ҳәа азҵаара еимактәуп. Ишдыру еиԥш, XVII ашәышықәсанӡа акан [[Босумтви]] аӡиа аҩадахьы зыгәҭа шьҭаз «Квааман» ҳәа изышьҭаз аҳәынҭқарраҿы инхон. Аҳәынҭқарра аекономика шьаҭас иаман аҵәҩан ҵлеи, ахьи, арасеи рыҭира, иара убас [[ямс|иамс]] культура хадас иамаз [[Подсечно-огневое земледелие|ахҵәаратә]] адгьылқәаарыхра. Аканаа аӡиасқәа [[Пра (река, впадает в Гвинейский залив)|Преи]] [[Офин|Офини]] рыбжьара ақалақьқәа дыргылон, Аданси Аквами инарываргыланы арегион аҳәынҭқарра ӷәӷәақәа иреиуаз Денчира ашәахтә азҭоз еидгылакны рҽеидыркылеит. XVI ашәышықәсазы Ашанти ауаажәларраҿы аиҭакра дуқәа ҟалеит, ҷыдала ауааԥсыра реизҳара, Американтәи иаагоу акультурақәа — [[маниока|аманиоки]] аџьықәреии рааӡара, иара убас аԥшаҳәеи аҩадеи рыбжьара ахьы ахәаахәҭра амҽхак аизҳара иабзоураны<ref>Collins and Burns (2007), p. 139.</ref>.
XVII ашәышықәса алагамҭазы [[Осэй Туту I|Осеи Туту I]] (ап.1695-1717) Окомфо Аноки ицхыраарала, аканаа Ашанти аконфередациахь еидикылеит, уи иасимволны иҟалеит «Ахьтәы тәарҭа». Осеи Туту акан адгьылқәа акыр ирҭбааит. Ир гәыцәс ироуит [[Акваму|Аквама]] аҳәынҭқарра ар, аха иара еиҭеиҿикааит, ардыԥхьала хра злоу арратә машьынаны иҟаиҵеит. 1701 шықәсазы Ашанти Денчира агеит, уи аҳәынҭқарразы европааи, аиҳаракгьы [[голландцы|аголландцәеи]] агаҿа ахәаахәҭрахь анеира аанартит. Ашанти [[Опоку Варе I]] (1720-1745) идгьылқәа еиҳагьы ирҭбааит, аканаа аладатәи рдгьылқәа адиҵеит. Аҩада Течиман, Банда, Гьиаман, [[Чёрная Вольта|Вольт Еиқәаҵәа]] [[гонжа|гонж]] жәлар рыдгьылқәа ааникылеит. 1744-1745 рыбжьара Опоку [[Дагомба (народ)|Дагомба]] аҩадатәи аҳәынҭқарра ду иақәлеит, [[Нигер (река)|Нигер]] абжьаратә цашьа акрызҵазкуа ахәаахәҭратә мҩақәа рахь анеира аиуит. Опоку ишьҭахь адгьыл ҿыцқәа адызҵаз Куси Акәырша (1750-1764) напхгара аиҭон. Осеи Кваме Паньин (1777-1803), [[Осэй Туту Кваме|Осеи Туту Кваме]] (1804-1807), [[Осэй Бонсу|Осеи Бонсу]] (1807-1824) наҟ-наҟ аҳәынҭқарра дырӷәӷәон, адгьылқәа дырҭбаауан. Ашанти усҟан иааннакылон ҳаамҭазтәи [[Гана]] аҵакыреи ҳаамҭазтәи [[Кот-д'Ивуар]] аӷьыраки<ref>Collins and Burns (2007), p. 140.</ref>.
Аҳәынҭқарраҿы аҳәынҭқар ититул ан лыжәлала ииасуан. Аҳҭнықалақь [[Кумаси]] ауаажәларратә усурақәа рзы ааԥхьара рырҭон [[Аравия|Аравиа]], [[Судан]], [[Европа]] рҟынтәи аҟазауаа. Ақалақьқәа рыбжьара аимадара иадгылон амшын аԥшаҳәа инаркны Нигер абжьаратә цашьа аҟынӡа имҩаԥыргоз амҩақәа рыкаҭа<ref>Davidson (1991), p. 240.</ref><ref>Collins and Burns (2007), pp. 140—141.</ref>.
Ашанти аконфедерациа ӷәӷәаны иаанхон XIX ашәышықәса аиҳарак иалагӡаны. Аха 1900 шықәсазы британиаа бџьарла аԥыжәара рыманы иҭадырхеит [[Англо-ашантийские войны|англиа-ашантиатәи аибашьрақәа]] ԥшьба рышьҭахь<ref>Davidson (1991), p. 242.</ref>.
==== Дагомеиа ====
[[Файл:Dahomey amazon2.jpg|слева|мини|250пкс|[[Дагомейские амазонки|Дагомеитәи амазонкацәа]], аҳәса рырратә отриад.]]
[[Дагомея|Дагомеи]] аҳәынҭқарра цәырҵит XVII ашәышықәса алагамҭазы, Аллада аҳәынҭқарра аџьа жәлар аҩада ииасны [[Фон (народ)|фон]] жәлар руаажәлар ианрылатәа. Шықәсқәак рышьҭахь [[Абомей|Абомеи]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь шьақәыргыланы рымчра аларҵәара иалагеит. Уегбаџьи ихаан (аҟ.1645-1685) Дагомеиа иӷәӷәоу еизаку ҳәынҭқарраны иҟалеит. Уегбаџьа адгьыл аҳәынҭқар ихатәуп ҳәа рылеиҳәеит, ашәахтәқәагьы ақәиҵеит. Аҳәынҭқарраҿы амчра аҭара мҩаԥысуан [[Примогенитура|раԥхьатәи аира азин]] ала, уи хаз игоу аҳаблақәа рԥызацәа рнырра армаҷит. Ишьақәгылеит акралтә сан икульт. Аҳәынҭқар иабшьҭрақәа рыхьӡала есышықәса атҟәацәа рҟынтә атәы кәырбанс днаргон. [[1720-е|1720-тәи]] ашықәсқәа рзы Дагомеиа атәцәа рыҭира иазҟазаз [[Уида (государство)|Уидеи]] Алладеи ааннакылан, зыԥсы ҭоу атауар ахәаахәҭра анапаҿы иаанагеит<ref>Shillington (2005), pp. 191, 192.</ref>. Аҳ Агаџьа (1708-1740) атәцәа рыҭира аҵыхәа ԥиҵәарц далагеит, атәцәа аҭыԥантәи апальматә хәша аплантациақәа рҿы иааныжьны, аха европааи иареи рыхәаахәҭра афеидеи европатәи абџьар ахьыԥшреи ирхыҳәҳәеит. 1730 шықәсазы [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра Дагомеиа анапаҿы иаанагеит, ашәахтә ашәартә иҟанаҵеит. Атәцәа рзы ашәахтәқәа еиҳарак [[Раковины каури|каури амыдаӷьцәақәа]] рыла иршәон. [[Франциа|Франциа]] Дагомеиа агеит 1892-1894 шықәсқәа рызтәи [[Вторая франко-дагомейская война|аҩбатәи франко-дагомеитәи аибашьра]] ашьҭахь, ишьақәнаргылеит аколониалтә еиҳабыра. Убри аан афранцыз ар рӷьырак аҭыԥантәи африкаа ракәын.
==== Иоруба ====
[[Файл:WestAfrica1625.png|мини|250пкс|[[Ойо (государство)|Оио]], иаакәыршаны иҟоу атәылақәа 1625 шықәсазы.]]
[[Йоруба (народ)|Иоруб]] ижәлар традициала иаку аҳәынҭқарра иқәынхоит ҳәа рхы рыԥхьаӡон, уажәы атермин «иоруба» иаҵанакуеит [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] абызшәатә ҭаацәара абызшәақәа рыла ицәажәо зегьы. Ари ажәала [[Хауса (народ)|хаус]] ҳәа иршьҭан [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра ауааԥсыра. Иоруб раԥхьатәи ҳәынҭқарран [[Ифе]] аҳәынҭқарра, иԥсабаратәым афырхаҵа аԥызҵаз, раԥхьатәи «они» Одудув. Одудувоваа рыҷкәынцәа изларҳәо ала еиуеиԥшым [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рышьаҭаркыҩцәас иҟалеит, рыԥҳацәа аҳцәа иранацәахеит. XVIII ашәышықәсазы иоруб ақалақь-ҳәынҭқаррақәа еиҿыркааит аҳҭнықалақь, ақалақь Ифе ахада напхгара зиҭоз аконфедерациа. Хаз игоу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рыҽдырӷәӷәацыԥхьаӡа Ифе аԥшәма инырра лаҟәуан. Ақалақь-ҳәынҭқаррақәа дара-дара еиҿагыланы ақәԥара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 131—132.</ref>.
Оио иазҳаит XVI ашәышықәсазы. 1550 шықәсазы уи ргеит [[кавалерия|аҽцәа]] знапаҿы иҟаз [[Нупе]]. «Алафин» (анапхгаҩы ититул) ахгарахьы дыбналар акәхеит. [[Оромпото]] «Алафин» (аҳра иуан 1560-1580 рзы) ибзианы бџьарла еибыҭаз аҽцәа зҭаз ар еизигеит, аҩадатәи абнасакаратә областқәа рҿы арратә қәҿиарақәагьы иоуит. XVI ашәышықәсазы Оио адгьылқәа арҭбааит [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас мраҭашәаратәи аобластқәа рыбзоурала [[Того]] ахәқәа, Кет, [[Дагомея|Дагомеиа]], [[Фон (народ)|фон]] жәлар рыдгьылқәа рҟынтәи Иоруб адгьылқәа рҟынӡа.
Аҳәынҭқарра напхгара анаҭон хаз игоу араионқәа знапы иану администраторцәа рхеилак. Оио аҩадеи аладеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы бжьаҟазас иҟан, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] абнақәа мрагыларатәи рҳәаақәеи [[Судан]], [[Сахара]], [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] мраҭашәаратәи аобластқәеи еиԥнашьуан<ref>Davidson (1991), pp. 173—174.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 134.</ref><ref>Stride, G.T. & C. Ifeka (1971). ''Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000—1800''. Edinburgh: Nelson. ISBN 0-17-511448-X.</ref>. Иоруба аба, аихатәи акыцӡратәи аалыҵқәа ҟарҵон, аиҭныԥсахлараан ар рзы иаҭахыз аџьыкхыши, ацәеи, аҽқәеи роуан. Оио ҩышә шықәса инеиԥынкыланы амч ду змаз ҳәынҭқарраны иаанхон. 1888 шықәса раахыс уи британиатәи протекторатны иҟалеит, нас дара-дара еибашьуаз акәны, хәҭа-хәҭала еилаҳаит. 1896 шықәсазы аҳәынҭқарра зынӡа аҟазаара иаҟәыҵит.
===== Бенин =====
[[Файл:Benin bronze Louvre A97-14-1.jpg|мини|250пкс|Бенин иалху «[[Бенинская бронза|Аџьазтә баҟа]]»]]
[[Бенинское царство|Бенинтәи аҳра]] [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] [[Генетическая классификация языков|абызшәатә ҭаацәара]] едо ажәлар ннархон. XV ашәышықәса азбжазы Бенин аҳәынҭқарра аҵакырақәа арҭбаауан, ампыҵахаларақәа арӷәӷәон. «Оба» («аҳ») Евуаре (аҳра иуан 1450-1480 рзы) амчра еизакны 30 шықәса рыҩныҵҟа агәылацәа рабашьрақәа мҩаԥигон. Иара иԥсҭазаара даналҵ Бенин аҵакыра мраҭашәарахь [[Дагомея|Дагомеиа]], мрагыларахь Нигер адельта, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аԥшаҳәа, аҩада [[Йоруба (народ)|Иоруб]] [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рҟынӡа инаӡон.
Анапхгаҩцәа («оба») шьаҭас ирыман «узам» зегь реиҳа амч змаз ажәлақәа рԥызацәеи ақалақьтә цехқәа рнапхгаҩцәеи рхеилак. Евуаре имоҭа, Есигие «оба» (1504-1550) «узама» амчра амихит, иазыԥҵәаз администраторцәа ириҭеит, европааи, аиҳаракгьы аҳҭынратә скульпторцәа рзы абҩа ахьиоуаз [[португальцы|апортугалцәеи]] реимадара амҽхак иациҵеит. Бенин ауаажәларра ирҟазшьан аҳәса рымчра ду, аиҳаракгьы ԥхьаҟатәи «оба» ан<ref>Collins and Burns (2007), pp. 134—135.</ref>.
Бенин ахаангьы мҽхакы ҭбаала атәцәа зҭиуаз иреиуамызт. Аҳәынҭқарра аҳәаа иахнагон апырпыл, [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[каучук|акаучук]], [[Хлопчатобумажная ткань|абамба иалху аба]]. Аахәаҩцәас иҟан африкатәи аԥшаҳәа егьырҭ ажәларқәа атауар рзызҭиуаз апортугалцәеи аголландцәеи.
1700 шықәса ашьҭахь аҳәынҭқарра еимдырххо иалагеит адинастиатә қәԥареи аграждантә еибашьрақәеи. Аха, Ерсоени Акенгбудеи «оба» рнапхгараан амчра хада аҽарӷәӷәеит. 1897 шықәсазы Бенин ақалақь ааныркылеит британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 188—189.</ref>.
===== Нигери игбои рдельта =====
[[Нигер (река)|Нигер]] адельт аҿы иҟан хыԥхьаӡара рацәала [[Калабар|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]], еиуеиԥшым [[форма правления|анапхгара аформақәа]] рыманы. Урҭ рыхьчон аӡиас еилачырақәа. XVII ашәышықәсазы ахәаахәҭра арегион аԥсахит. Ақалақьқәа [[Суахили (народ)|Суахили]] аԥшаҳәа ақалақьқәа иреиԥшу ароль нарыгӡо иалагеит. Урҭ рҟынтә џьоукы, иаҳҳәап, Бонни, Калабари, Уарри монархиақәан. Егьырҭ, иаҳҳәап, Брасс, ахеилакқәа напхгара рырҭон, [[Кросс-Ривер|Кросс-Ривери]] Ажәытәтәи Калабар реиԥшқәа ракәзар, аҭиҩцәа реилазаарақәа «екпе» напхгара рырҭон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 136—137.</ref>. «Екпе» ахәаахәҭра аԥҟарақәа шьақәнаргылон. Урҭ ахәаахәҭратә ҩнқәа рҟынтә џьоукы Европеи Америкеи еицырдыруан.
Нигер адельта мрагыларахь иҟаз адгьылқәа рҿы инхон [[Игбо (народ)|игбо]] ажәлар (аӡиас мраҭашәарахь адгьылқәа аанызкылоз аниом аетникатә гәыԥ ада). IX ашәышықәсазы иара иаман Нри аҳәынҭқарра, Уи напхгара аиҭон «езе» Нри. Аҳәынҭқарра шьақәгылан ақыҭақәа рыла, урҭ зегьы автономтә ҟазшьа рыман, рҵакыраҿы ихьыԥшымызт. Ақыҭақәа ирыланхоз, ахацәеи аҳәсеи зегьы, аӡбарақәа рыдкылара иалахәын. Игбо-Укв аԥсыжырҭақәа ирылоуп аҭыԥантәи аџьаз иалху аалыҵқәеи [[Мсыр|Египети]] [[Индиа|Индиеи]] рҟынтәи асаркьатә еимхәыцқәеи, уи иаанарԥшуеит егьырҭ адгьылқәеи дареи рыхәаахәҭра<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick(1995). p. 95.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 137.</ref>.
=== Африка Хада ===
[[Миграция банту|Банту рнырхара]] [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] рҟынӡа инаӡеит ҳера ҟалаанӡа [[Ҳ. ҟ. 1000|1000 шықәса]] инарзынаԥшуа. Даҽа зқьышықәсабжак ашьҭахь банту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа ҳаамҭазтәи [[Ангола]] аҵакыраҿы анхара иалагеит.
==== Луба ====
[[Файл:Realluba.JPG|мини|250пкс|Африкагәҭантәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа]]
[[Файл:Luba pottery-1908.jpg|мини|250пкс|слева|Акыцӡратә аалыҵ]]
XIV ашәышықәсазы Балопве ахылҵшьҭра иатәыз [[Конголо Мвамба]] еидикылеит аӡиа [[Кисале (озеро)|Кисале]] азааигәара адгьылқәа рҿы инхоз [[Луба (народ)|луба]] ахылҵшьҭрақәа. Иара иаԥиҵеит Конголо адинастиа, уи ашьҭахь Калал Илунг адинастиа иаԥсахит. Калала аӡиа Касале мраҭашәарахь луба адгьылқәа рахь иарҭбааит. Ишьақәгылеит адоуҳатә ԥызацәа, «балопве», зхадараҿы иҟаз еизаку аполитикатә системақәа, урҭ аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рхеилак шьаҭас ирыман, анаҩс хаз игоу аиланхарҭақәа рԥызацәа рҟынӡа. Балопве рабшьҭрақәа рдоуҳақәа ирыҿцәажәар рылшон, иалырхуазшәа. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа аиерархиа рҽаладырхәуан, аҳҭынраҿы иӡырган. Балопве амчра арратә мчра акәымкәа доуҳатә мчын. Ар акыр имаҷын. Луба арегион аҿы ахәаахәҭра хылаԥшра арҭон, [[дань|ашәахтә]] еизыргон. Ашьҭахь арегион хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рнапхгаҩцәа луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭан. Луба аполитикатә система аҽарҭбааит Африка Хада зегьы аҿы, [[Уганда]] аладатәи ахәҭаҿы, [[Руанда]], [[Бурунди]], [[Малави]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Зимбабве]], мраҭашәаратәи Конго. Луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭаз ҳәынҭқарра дуқәан [[Лунда (королевство)|Лундеи]] [[Марави]]. Аҩадатәи Замбиа [[Бемба (народ)|бемба]] жәлар шьақәгылан XVII ашәышықәсазы Замбиаҟа иааз луба ахҵәацәа рхылҵшьҭрақәа рыла<ref>Shillington (2005), p. 138, 139.</ref><ref>Davidson (1991), p. 159, 160.</ref>.
==== Лунда ====
[[Файл:Lunda houses-1854.jpg|мини|слева|221пкс|Лунда жәлар реиланхарҭақәа]]
1450-тәи ашықәсқәа рзы [[Луба (народ)|луба]] анапхгаҩы Илунг Цибинда [[Лунда (народ)|лунд]] ажәлар рҟынтәи аҳ иԥҳа Рвидж ԥҳәысс дигеит, ажәларқәа еидикылеит. Рыҷкәын Лусинг аҳәынҭқарра адгьылқәа ирҭбааит. Иԥа Навиџь идгьылқәа еиҳагьы ирыциҵеит, лунд раԥхьатәи императорс дҟалеит «мвато иамво» — «амаҭқәа реиҳабы» ҳәа атитул иманы. Луба аполитикатә система ԥсахрада иаанхеит, ирымпыҵархалаз ахылҵшьҭрақәагьы уи рҽаладырхәуан. Аҳәынҭқар инапаҿы иааигаз адгьылқәа рҿы абжьгаҩцәеи ашәахтәқәа реизгаҩцәеи алихуан<ref>Shillington (2005), p. 141.</ref><ref name="Davidson">Davidson (1991), p. 161.</ref>.
Лунд ахылҵшьҭра иашьҭан хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқаррақәа. Аҩныҵҟатәи Анголатәи [[Имбангала]] ахылҵшьҭра мҩаԥигон Цибинда амчра ззымычҳауаз аҳ иԥҳа Рвиџь лашьа Кингури. Ажәа «кингури» иаанаго иалагеит аиашьа Рвиџь иаԥиҵаз аҳәынҭқаррақәа рнапхгаҩы ититул.
[[Замбиа|Замбиа]] иҟоу [[лвена|лвени]] [[Лози (народ)|лози]] рыжәларқәагьы Кингури иахылҵшьҭроуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. XVII ашәышықәсазы [[Лунда (королевство)|Лунда]] аԥыза Мвата Казембе [[Луапула (река)|Луапула аӡиас]] акаршәраҿы иаԥиҵеит [[Восточная Лунда|Мрагыларатәи Лунда]] аҳәынҭқарра. Лунда мраҭашәарахь рхылҵшьҭра наргоит ажәларқәа иакеи пенди. Лунда Африка ацентр мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы иҟоу ахәаахәҭратә центрқәа ирыднаҳәалон. XIX ашәышықәсазы, шәақьла еибыҭаз [[чокве]] анақәла ашьҭахь, Лунда аҟазаара аанкылахеит<ref name="Davidson" /><ref>Shillington (2005), p. 139, 141.</ref>.
==== Марави (Малави) ====
[[Файл:Maravi Kingdom map c. 1650s.svg|мини|250пкс|Марави]]
Марави, изларҳәо ала, зыхьӡ аҳәынҭқар ититул аанаго иалагаз аҳ Каронг иҟынтәи абшьҭра мҩаԥигоит. Марави Африка ацентр мрагыларатәи аԥшаҳәаҿы, Килва аимпериа ахәаахәҭра иаднаҳәалон. XVII ашәышықәсазы Марави [[Ньяса|аӡиа Малави]] аӡиас [[Замбези]] [[устье|амшын иахьалало]] рыбжьара аҵакыра амҽханакуан. Мзур анапхгаҩы аҳәынҭқарра адгьылқәа акыр ирҭбааит. [[португальцы|Апортугалцәеи]] иареи аиқәшаҳаҭра анрыбжьарҵа, 4 нызқьҩык аибашьцәа рыла ишьақәгылаз ар еизганы [[Шона (народ)|шон]] ажәлар дрықәлеит<ref>Davidson (1991), pp. 164—165.</ref>. Апортугалцәа рҟынтәи иара ацхыраара иоуит аконкурент Лунди, зимба аԥыза иҿагылараҿы. 1623 шықәсазы иара итактика иԥсахит, шонынтәи апортугалцәа дырҿагыланы деибашьуан. Мзури иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Марави акраамҭа аҽааннамкылеит. XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа уи хаз-хазы иҟаз аиланхарҭақәа рахь еилаҳаит.
==== Конго ====
[[Файл:KingdomKongo1711.png|мини|250пкс|Конго 1711 шықәсазы]]
XV ашәышықәсазы [[Конго (река)|Конго аӡиас]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы [[Заводь Малебо|Малебо Аӡмыжь]] аобласт адгьыл беиақәа рҿы инхоз [[Конго (народ)|баконго]] жәлар рыдгьылқәаарыхыҩцәа ҳәынҭқарракны еидкылан «[[маниок|маниконго]]» ҳәа изышьҭаз анапхгаҩы дызмаз аҳәынҭқарреи дареи. Аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьын аиланхарҭа [[Мбанза-Конго]]. Иреиӷьу аиҿкаара рыманы агәылацәа рнапаҿы иааганы ашәахтә рымырхуан. Баконго жәлар ирдыруан аметаллқәа аус рыдулара, [[керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] [[Рафия (пальма)|арафиа]] иалхны аба аҟаҵареи. Ашәахтә ақәҵара асистема арегионбжьаратә хәаахәҭра иацхрааит. Ашьҭахь арҭ атәылаҿацәқәа рахь [[португальцы|португалиатәи]] абаӷәазақәа [[Луанда|Луандеи]] [[Бенгела (город)|Бенгелеи]] ирыбзоураны аџьықәреии аманиоки алалеит. Акультура ҿыцқәа [[просо|ашырӡ]] аԥсахит, ауааԥсыра реизҳара иацхрааит.
XVI ашәышықәсазы маниконгаа [[Атлантика]] инаркны [[Кванго|Кванго аӡиас]] аҟынӡа адгьылқәа напхгара рырҭон. Адгьылқәа зегьы ирыман рхатәы провинциатә напхгаҩы, маниконго иқәиргылаз «мани-мпембе». 1560 шықәсазы амчра игеит ақьырсиан [[Нзинга Мбемба|Афонсу I]]. Иара ампыҵахаларатә еибашьрақәа мҩаԥигон, иара ихаан атәцәа рыҭира иазҳаит. 1568-1569 шықәсқәа рзы Конго адгьыл иақәлеит [[:en:Jaga (Kongo)|ҳага]] жәлар, анапхгаҩы-маниконго дыбналартә иҟарҵеит. Португалиантәи қьырала еибашьуаз рыцхыраарала маниконго Афонсу I амчра ирхынҳәит 1574 шықәсазы.
1660-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы апортугалцәа Конго рнапаҿы иааргарц иалагеит. Маниконго Антонио I (1661-1665) 5 нызқьҩык ар иманы Мбвил имҩаԥысуаз аибашьраҿы аҵахара ӷәӷәа иоуит. Аҳәынҭқарра хаз-хазы игоу аилазаарақәа рахь еилаҳаит, урҭ атҟәацәа тәыс рыҭира хықәкыс иҟаҵаны аибашьрақәа мҩаԥыргон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 185—188</ref><ref>ShYillington (2005), p. 196—198</ref><ref>Davidson (1991), pp. 156—157</ref>.
Атәцәа роуан иара убас анапхгаҩы «нгола» напхгара зиҭоз [[Ндонго]] аҟынтәи. Ндонгогьы апортугалцәа рахь атәцәа рыҭира мап ацәнакуамызт. [[Бразилиа|Бразилиаҟа]] ацара ҭыԥыс иаман абаӷәаза [[Сан-Томе (город)|Сан-Томе]]. Аха, Ндонго апортугалцәа ӷак иаҳасабала гәрамгарҭас иҟанаҵон. Апортугалцәа уи рнапаҿы иааргарц иалагеит, аха [[Северные мбунду|мбунду]] ажәлар иаҵадырхеит. Атәцәа рыҭира иахҟьаны Ндонго [[депопуляция|адепопулиациа]] ачҳауан. Ицәырҵит даҽа ҳәынҭқаррак Матамба, уаҟа аҳра луан апортугалцәа акраамҭа аҿагылара ӷәӷәа рызҭоз аҳкәажә [[Зинга Мбанди Нгола|Зинг]]. Апортугалцәа рыхәаахәҭратә еилаӡарақәа ахьымҩаԥыргоз аԥшаҳәақәа рҿы рҽааныркылон, аха аконтинент аҵауларахь анеира рзыгәаӷьуамызт, аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рҟынтәи атәцәа роуан. Аҩныҵҟатәи адгьылқәа рҿы акәзар, атәцәа рзы аибашьра ӷәӷәақәа цон. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы атәцәа рзы ареидқәа ирҿын Касанџье аҳәынҭқарра аԥызҵаз имбангал ажәлар<ref>Shillington (2005), p. 198, 199.</ref><ref>Davidson (1991), p. 158.</ref>.
=== Алада Африка ===
[[земледелие|Адгьылқәаарыхреи]], арахәааӡареи, [[История производства и использования железа|аиха аус адулареи]] здыруаз [[Миграция банту|абанту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа]] [[Лимпопо]] аӡиас аладахьы рахгара ҟалеит IV—V ашәышықәсақәа рзы. [[Койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз аҭыԥантәи ажәларқәа ықәырцеит. Банту ашьшьыҳәа аладаҟа ицон. [[Квазулу-Натал|Квазула-Натал]] аҿы аиха аус адулара аобиектқәа [[1050-е|1050]] шықәса инарзынаԥшуа иаҵанакуеит. Зегь реиҳа аладаҟа инаскьеит коисанаа рҟынтәи иаагоу аҟазшьақәа зцәажәашьа ыҟоу агәыԥхәҭа банту [[Коса (народ)|коса]]. Косаа уажәтәи [[Восточно-Капская провинция|Мрагылара-Каптәи апровинциаҿы]] [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] аӡиас аҟынӡа инаӡеит.
==== Зимбабве Дуи Мапунгувеи ====
[[Файл:Great zimbabwe 2.jpg|мини|250пкс|[[Большое Зимбабве|Зимбабве Ду]]]]
[[Южная Африка|Аладатәи Африка]] раԥхьатәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан XII ашәышықәсазы ицәырҵит [[Мапунгубве]]. Аҳәынҭқарра абзанхара шьаҭас иаман суахили аԥшаҳәа аҭуџьарцәа [[Лимпопо]] акаршәра аҟынтәи [[слоновая кость|аслан абаҩ]], аҩадатәи Трансвааль ашьхақәа рҟынтәи абҩа (уажәы — апровинциа Лимпопо), Зимбабвиатәи ахәҵантәи ахьы рыла ахәаахәҭра. Ахәаахәҭра иагәҭылсан Чибуене. Аха XIII ашәышықәсазы ауааԥсыра Мапунгубве аанрыжьит<ref>Ehret, Christopher (2002). p. 252.</ref>.
Анаҩстәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан иҟаз акәын [[Большое Зимбабве|Зимбабве ду]] Зимбабвиатәи ахәҵаҿы. Ажәа «зимбабве» иаанагоит «ахаҳәтә ҩны». Зимбабве ду Аладатәи Африка аҿы раԥхьатәи қалақьын, [[Шона (народ)|шон]] жәлар хыԥхьаӡара рацәала реиланхарҭақәа еидызкылаз аҳәынҭқарра ду иагәҭылсахеит. [[Мапунгубве]] аҟынтәи ахаҳәтә ргыларақәа рыргылашьа анырга, шонаа уи еиӷьыртәит, уи ус шакәу дырҵабыргуеит Зимбабве ду аҭӡамцқәа. Аиԥш зеиԥшу аргылара атехнологиа рхы иадырхәон арегион аиланхарҭа маҷқәа рҿгьы. Зимбабве ду шәҭыкакаҷуан [[Суахили (народ)|суахили]] аԥшаҳәаҟынтәи Килва Аимпериеи [[Софала|Софалеи]] рыхәаахәҭрала. Килвеи Зимбабве Дуи еицҿакны иҿион. Зимбабве ду [[золото|ахьы]] аанашьҭуан. Аҳәынҭқар иашҭа малрҳарыла инхон, индиатәи абамба иалху аба иалхыз амаҭәа ишәын, инхарҭақәа абҩатәи ахьтәи орнаментқәа рыла ирԥшӡан, Џьамтәылеи [[Китаи|Китаии]] рҟынтәи иаагаз ачанахқәа рҟынтәи акрифон. [[1420-е|1420-тәи]] ашықәсқәа рзеиԥш аилаҳара иалагеит. Ауааԥсыра уи аанрыжьит 1450 шықәсазы. Ас еиԥш аилаҳара иахҟьазар алшоит ахәаахәҭратә қалақь [[Ингомбе Иледе]] ацәырҵра<ref>Ehret (2002), pp. 252—254.</ref><ref name="Shillington 2005, pp. 147-153">Shillington (2005), pp. 147—153.</ref>.
Иалагеит [[Шона (народ)|шон]] аҭоурых аетап ҿыц. Ампыҵахалаҩ ҿыцс дҟалеит Карангатәи аҩадатәи шон анапхгаҩы Мутота. Мутопе иԥа дицны Мутота Зимбабвиатәи ахәҵеи [[Мозамбик|Мозамбики]] мрагыларатәи аԥшаҳәаҟынӡа инапаҿы иааигеит, уи агаҿа ахәаахәҭра ахь анеиразы алшара анаҭеит. Шон атәыла «мванамутапа» ҳәа иашьҭан, уи иаанагоит «ихдырҵәаз адгьылқәа реиҳабы». Аҩадатәи шона ахаҳәеиқәҵара атрадициа рымамызт, ахаҳә иалхны акгьы дыргыломызт. Матопе 1480 шықәсазы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарра ҩбаны еилаҳаит: Алада [[Торва|Торвеи]], аҩада [[Мономотапа|Мутапеи]] ҳәа. Аиҟәшара зыхҟьаз ҩыџьа аԥызацәа: Чангеи Тогвеи реиндаҭлара ауп. Чанга илшеит аладатәи аобластқәа инапаҿы раагара, еиҿикааит Бутуа аҳәынҭқарра, [[Кхами]] аҳҭнықалақьс иаманы<ref name="Shillington 2005, pp. 147-153"/><ref name="Davidson 1991, pp. 252-254">Davidson (1991), pp. 252—254.</ref>.
XVI ашәышықәсазы апортугалцәа [[Замбези]] аӡиас аҿы еснагьтәи ахәаахәҭратә ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, [[Мономотапа|Мутапу]] рнапахьы иааргарц азы<ref>Davidson (1991), pp. 252—154.</ref>. Хәҭа-хәҭала уи рылшеит. 1628 шықәсазы дара ирылшеит амарионеттә «мванамутап» Мавур ҳәа хьӡыс измаз иҭакра, уи аиқәшаҳаҭрақәа инапы рыҵаиҩуан апортугалцәа аминералтә аӡа аекспорт азура азин рызҭоз. Апортугалцәа анапхгара асистема ҭадырхеит, ахәаахәҭратә еимадарақәа ԥыржәеит. 1667 шықәсазы Мутапа аилаҳара иалагеит. Аԥызацәа ахьы аҵхра алдыршомызт, избанзар португалиантәи ақәыларақәа ирыцәшәон, атәыла ауааԥсырагьы маҷхеит.
Бутуа анапхгаҩы ихьӡын «чангамире», аҳәынҭқарра ашьаҭаркҩы Чанги ихьӡ ала. Ашьҭахь ахьӡ аҽаԥсахит [[Розви]] ҳәа. Апортугалцәа араҟа аҽышьақәырӷәӷәаразы рҽазышәарақәа маншәаламхеит Домбо «чангамире» ианаҵадырха ашьҭахь. XVII ашәышықәса ҭынч, ибеианы имҩаԥысит. Розви еилаҳаит 1830-тәи ашықәсқәа рзы [[нгуни]] жәлар [[Квазулу-Натал|Квазулу-Натали]] ржәыларала<ref name="Davidson 1991, pp. 252-254"/>.
==== Намибиа ====
[[Файл:Realnam.JPG|мини|250пкс|[[гереро|Герерои]] [[Нама (народ)|нами]] рҵакырақәа]]
1500 шықәсазы Африка аладатәи ахәҭа аиҳарак ахатәы ҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа аман. Аҩада — мраҭашәаратәи [[Намибиа|Намибиа]] [[Овамбо (этнос)|овамбо]] жәлар [[земледелие|адгьылқәаарыхра]] иаҿын, [[гереро|гереро-арахәааӡара]]. Гереро рырахә рхыԥхьаӡара ианацла алада Намибиа агәҭантәи ахәҭа аҳәырҭақәа рахь ииасит. Урҭ ирзааигәаз мбандер агәыԥ аҩада-мраҭашәаратәи [[Ботсвана|Ботсван]] [[Ганзи (город)|Ганзи]] аобласт рымпыҵархалеит. [[Койсанские языки|Коисантәи]] абызшәа иаҵанакуаз нама жәлар руасақәа рыманы аҩада иааит, уаҟа гереро рԥылеит. Ҩ-гәыԥк рыбжьара аимакқәа ирылагеит. [[Лози (народ)|Лози]] ахьынхо аҵакыра арҭбаара ажәларқәа «мукушу», «субиа», «еи» аҩадатәи Ботсван иҟоу арегионқәа Ботеи, [[Окаванго (Намибия)|Окаванго]], Чобе рахь иқәнацеит<ref>Shillington (2005), p. 218.</ref>.
==== Аладатәи Африкеи Ботсванеи ====
===== Сото-Цвана =====
[[Файл:Realzulu.JPG|мини|250пкс|Алада Африка ажәларқәа]]
Аӡиас [[Лимпопо]] аладахьы Хаивельд арегион аҿы [[Басуто|сото-тсван]] жәлар рҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рышьақәгылара иалагеит [[1000 год|1000 шықәса]] инаркны. [[вождь|Аԥыза]] имчра арахә рхыԥхьаӡареи рабшьҭреи доуҳала реимадареи ирықәгылан. Уи арҵабыргуеит [[фундамент|ахаҳәтә уасхыри]] аҭӡамцқәеи змоу Тутсвемогала ахәаҿы иҟоу аиланхарҭақәа. [[Вааль]] аӡиас аҩада-мраҭашәарахь тсван раԥхьатәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа зықьҩыла ауааԥсыра змаз аиланхарҭақәа рыкәша-мыкәша рҽеидыркылон. Ас еиԥш иҟаз аиланхарҭаҿы аҟыба-ӡыбақәа анцәырҵлак, агәыԥқәа рыбжьара ақәԥара ианалагалак, ауаа рыхәҭак аҭыԥ ҿыц ахь ицон, аиланхарҭа ҿыц шьақәдыргылон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155">Shillington (2005), pp. 153—155.</ref>.
===== Нгуни =====
[[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] алада-мрагыларатәи ахәҭаҿы инхон [[нгуни]] ажәларқәа: [[зулусы|зулусаа]], [[Коса (народ)|косаа]], [[свази]], [[Ндебеле (народ в ЮАР)|ндебеле]]. Араҟагьы ишьаҭаркын аҳәынҭқарра, аҩныҵҟатәи аиӷара ауаарацәара аобласт ҿыцқәа рахь ииасыртә иҟанаҵон. XIX ашәышықәсазы имҩаԥысуаз еснагьтәи аибашьрақәеи, аҳәынҭқарргылареи, амиграциеи рыпроцесс нгуни «[[мфекане]]» ҳәа иашьҭан, [[Басуто|сото]] — «дифакане» ҳәа иашьҭан. Уаҟа акрызҵазкуа факторны иҟан зулусаа рҳәынҭқарра арӷәӷәара<ref>Worden, Nigel. The Making of Modern South Africa, Oxford UK/Cambridge USA: Blackwell Publishers, 1995, p. 13.</ref>. Зулусаа аметаллқәа аус рыдулашьа рдыруан, [[просо|ашырӡ]] аадрыхуан, арахә рыхьчон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>.
===== Акоисанцәеи африканерцәеи =====
[[Файл:SouthAfrica1885.jpg|мини|250пкс|Аладатәи Африка аполитикатә хсаала 1885 шықәса азы.]]
[[койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] алада-мраҭашәаратәи ахәҭа иқәынхон, уа иазҷыдароуп лассы-лассы ақәоурақәа. Заатәи коисантәи аиланхарҭақәа [[Басуто|сот]], [[нгуни]] реиԥш иҟаз [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа иахәлабгеит, аха банту анырхара аӡынтәи ақәоурақәа рхырхарҭақәа рҿаԥхьа иаангылеит. Коисантәи абызшәақәа рышьҭыбжьқәа хәҭа-хәҭала банту абызшәақәа ирылалеит. Коисанаа банту бызшәала ицәажәоз ргәылацәеи дареи ахәаахәҭра рыбжьан, [[крупный рогатый скот|арахә]], ауасақәа, ашәарыцага маҭәахәқәа аарышьҭуан, абҩеи, аихеи, аҭаҭыни роуан<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>.
XVI ашәышықәсазы [[Голландская Ост-Индская компания|Голландиатәи Ост-Индиатәи аилахәыра]] [[Столовая бухта|Акрыфарҭатә шыцәа]] аҿы иқәнаргылеит аӷбақәа аӡы ахьыргоз, [[Готтентоты|готтентотаа]] рҟынтәи акәац ахьаархәоз аагаратә пункт. Готтентотаа аголландцәа рҟынтәи ироуан абҩа, аиха, аҭаҭын, ахәдахаҵақәа. 1652 шықәсазы Акрыфарҭатә шыцәа аҿы голландиатәи аиланхарҭа шьақәгылеит. Аголландцәа ашәыри ауҭраҭыхи рааӡара иалагеит, ичмазаҩу амшынуаа рзы ахәышәтәырҭа аԥырҵеит. Аарыхра аизырҳара хықәкыс иҟаҵаны адгьыл ҿыцқәа рахь анхацәа ([[Буры|бураа]]) рнырхара иалагеит, [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африкантәи]] атәцәа рыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 210—213.</ref>. Готтентотаа рҳәырҭақәа рымырхит, уи иахылҿиааит 1659 шықәсазтәи голландиа-готтентоттәи аибашьра. Аибашьраҿы аиааира згаз дыҟамызт, аха аголландцәа «ампыҵахаларазы рзин» рыларҳәеит, амҵа аҵакыра зегьы иашьҭало иалагеит. Готтентотаа рхылҵшьҭрақәа аки-аки реидыслара атактика рхы иархәаны бураа адгьылқәеи арахә зегьи рымырхит. 1673-1677 шш. аҩбатәи голландиа-готтентоттәи аибашьра шьақәгылан арахә рымпыҵахалара хықәкыс измаз ареидқәа рыла. Европаа рнапала аԥсыҭбарақәа рыдагьы, готтентотаагьы зықьҩыла европатәи ачымазарақәа ирыхҟьаны иҭахон.
XVIII ашәышықәсазы Каптәи апровинциа иазҳаит. Арахь иааргон [[Мадагаскар]], [[Мозамбик]], [[Индонезиа|Индонезиа]] рҟынтәи атәцәа. Голландиатәи аиланхарҭақәа аҩада анаскьара иалагеит, готтентотаа [[Партизанская война|апартизантә еибашьра]] анымҩаԥыргоз ари анырхара ӷәӷәала ишаҿагылозгьы. Бураа рахьтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа арахәааӡара знапы алакыз [[Трекбуры|атрекбурқәа]] ҳәа ирышьҭалеит. Урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон готтентотаа рреидқәа раан ааха зауз аиаҭымцәа рџьабаа<ref>Shillington (2005), pp. 213, 214.</ref>.
== XIX-тәи ашәышықәса ==
=== Алада Африка ===
XIX ашәышықәса азбжазы ҳаамҭазтәи [[Намибиа|Намибиа]] аҵакырахь инеит британиатәии анемецтәии амиссионерцәеи акоммерсантцәеи. [[Гереро|Герерои]] намеи ашәақьқәеи апатронақәеи роурц рҭахны арахә, аслан абаҩ, астраус ҵысхәқәа рзырҭиуан. Анемеццәа арегион аҿы еиҳа иӷәӷәаны рҽышьақәдырӷәӷәеит, 1884 шықәсазы аӡиас [[Оранжевая|Оранжевои]] инаркны [[Кунене (река)|Кунене]] аҟынӡа агаҿа аобласт анемец [[протекторат]] ҳәа рыларҳәеит. Урҭ аиланхарҭа шкәакәақәа рзы адгьылқәа рымпыҵахаларазы агрессиатә политика мҩаԥыргон, намеи герерои реиӷара хархәагак аҳасабала рхы иархәаны<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327—329, 340—342.</ref>.
Гереро анемеццәеи иареи аидгылара рыбжьалеит нама аԥыжәара роурц иақәгәыӷны. Анемеццәа гереро аҳҭнықалақь аҿы агарнизон ықәыргыланы ахҵәацәа шкәакәақәа адгьылқәа рызшара иалагеит, ахәҵа хада иреиӷьу аҳәырҭақәагьы уахь иналаҵаны. Уи адагьы дара ишьақәдыргылеит ашәахтәқәҵареи мчылатәи аџьеи рсистема. Герерои мбандери еилаҩынтит, аха анемеццәа ақәгылара рхәаҽит, аԥхьагылаҩцәа ршьит.
1896 шықәсеи 1897 шықәсеи рыбжьара [[крупный рогатый скот|арахә]] рмырза герерои намеи рекономика ашьаҭа еиланарбгеит, ашкәакәақәа раларҵәара еиҵанатәит. Анемеццәа Намибиа ахҵәацәа шкәакәақәа рыдгьыл ахь аиагара иаҿын, адгьылқәа аанкыло, арахә алхуа, уимоу гереро Аладатәи Африкаҟа аусурақәа рахь аҳәаа ахыгара рҽазыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327</ref>.
1904 шықәсазы гереро ақәгылара шьҭырхит. Анемец еинрал [[Трота, Лотар фон|Лотар фон Трота]] [[Битва при Ватерберге|Ватерберг имҩаԥысуаз аибашьраҿы]] [[Геноцид племён гереро и нама|агеноцид аполитика]] ихы иаирхәеит, уи гереро [[Калахари]] ацәҳәыра мраҭашәарахь иасыртә иҟанаҵеит. 1905 шықәса анҵәамҭазы еиқәхаз 80 рҟынтәи 16 нызқьҩык гереро роуп. Нама аҿагылара дырҟьацит 1907 шықәса рзы. Адгьылқәеи арахә зегьи намеи герерои ирымырхит. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьмаҷхаз иахҟьаны, [[Овамболенд|Овамбо]] аҟынтәи аусуратә мчра аагара иалагеит<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327.</ref>.
=== Нгуниланд ===
1815 шықәсеи 1840 шықәсеи рыбжьара Африка аладатәи ахәҭаҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи «[[мфекане]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Апроцесс хацыркхеит [[нгуни]] [[Мтетва]], [[Ндвандве]], [[Свазиленд]] аҩадатәи акралрақәа рҿы аресурсқәеи амлакреи разымхара иахҟьаны. Мтетва анапхгаҩы [[Дингисвайо|Дингисваио]] иԥсҭазаара даналҵ, аԥыжәара игеит зулусаа рнапхгаҩы [[Чака]]. Иара ишьақәиргылеит ндвандва знапаҿы иаазгаз, свази аҩада иқәызцаз [[Страна зулусов|Квазула]] аҳәынҭқарра. Ндвандвеи свази реиҭаҵра мфекане аҵакыра иацнаҵеит. [[1820-е|1820-тәи]] ашықәсқәа рзы Чака идгьылқәа рҳәаақәа [[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] ршьапаҟынӡа ирҭбааит, аӡиас [[Тугела|Тугелеи]] [[Умзимкулу (река)|Умзимкулеи]] аладахьы аобластқәагьы ашәахтә изыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257, 270.</ref>. Инапаҿы иааигаз аиланхарҭақәа рԥызацәа иҳәатәы хазҵоз асардарцәа-«аиндунцәа» рыла иԥсахуан. Чака еиҿикааит еизаку, алеишәа змоу, гәыкала иҟоу ар, аԥса кьаҿқәа рыла еибыҭоу, уи иаҟароу арегион аҿы иҟамлацызт.
1828 шықәсазы Чака дҭахеит ас еиԥш арратәи аиҿкааратәи лшарақәа змамыз иашьа гәакьа [[Дингаан]] инапала. 1838 шықәсазы [[Великий трек|авоортреккерцәа]] зулусаа рыдгьылқәа рымпыҵахалара рҽазыршәеит. Раԥхьа иаҵахеит, аха нас Кроваваиа аӡиас аҿы рҽеидыркылан зулусаа еилаԥырххааит. Ус шакәызгьы, атрекерцәа ирзымгәаӷьит зулустә дгьылқәа рҿы анхара. Дингаан дыршьит 1840 шықәсазы аграждантә еибашьраан. Амчра инапаҿы иааигеит аҩада зулусаа рыдгьылқәа рырӷәӷәара зылшаз [[Мпанде|Мпанда]]. 1879 шықәсазы зулусаа рыдгьылқәа ирықәлеит Африка алада зегьы анапаҵаҟа аагара иашьҭаз британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257.</ref><ref name=autogenerated1>Davidson (1991), pp. 274—275.</ref>. Зулусаа Изандлван имҩаԥысуаз аибашьраҿы аиааира ргеит, аха Улунди имҩаԥысуаз аибашьраҿы иаҵахеит.
Мфекана ашьҭахь ишьақәгылаз аҳәынҭқарратә еиҿкаара дуқәа ируакын 1821 шықәсеи 1822 шықәсеи рыбжьара аԥызас [[Мошвешве I]] дызмаз, [[Таба-Босиу]] ахәҵа шьаҭас измаз [[Лесото]]. Уи Мошвешве имчра азхазҵоз аҳаблақәа рконфедерациа акәын. [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы Лесото [[миссионер|амиссионерцәа]] иара иахь ааԥхьара риҭеит [[Капская провинция|Каптәи апровинциаҟынтәи]] [[огнестрельное оружие|абџьари]] аҽқәеи роура дашьҭаны. [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиа ареспублика]] хәыҷы-хәыҷла сото адгьылқәа армаҷуан, аха урҭ инагӡаны изырзымиааит. 1868 шықәсазы Мошвешве атәыла ацәынхақәа реиқәырхара иҽазышәо британиаа ирыдигалеит британиатәи протекторат [[Басутоленд|Басутолендны]] иҟалаз рыдгьылқәа аннексиа рзырурц<ref>Shillington (2005), pp. 261—262, 271.</ref>.
=== Атрек Ду ===
XIX ашәышықәса алагамҭазы [[готтентоты|готтентотаа]] рыдгьылқәа реиҳарак [[буры|бураа]] рнапаҵаҟа иҟалеит. Готтентотаа аекономикатәи аполитикатәи хьыԥшымра рцәыӡит, буртәи ауаажәларра иахәлабгеит. Бураа [[Нидерландский язык|нидерландиатәи]] абызшәа иахылҵуаз [[африкаанс]] абызшәала еицәажәон. Урҭ шьҭа бураа ракәымкәа африканерцәа ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит. Готтентотаа рыхәҭак бџьаршьҭыхлатәи ардыԥхьалатә отриадқәа раҳасабала рхы иадырхәон егьырҭ готтентотааи [[Коса (народ)|косааи]] ирҿагыланы ареидқәа рҿы. Ицәырҵит еилаԥсоу ауааԥсыра, урҭ «каптәи аԥштәы змоу» ҳәа иашьҭан. Аколониалтә уаажәларраҿы урҭ ирзоужьын илаҟәу аҩаӡарақәа.
[[Файл:Colonial Africa 1800 map.png|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1795 шықәсазы]]
1795 шықәсазы Великобританиа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] Нидерланды иамнахит<ref>Shillington (2005), pp. 215—216.</ref>. Уи иахҟьаны [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы бураа аконтинент аҵауларахь аӡиас [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] мрагыларахь амҩа иқәлеит. Ари апроцесс [[Великий трек|Атрек Ду]] ҳәа ахьӡ аиуит. Атрекерцәа иаԥырҵеит [[Южно-Африканская Республика (Трансвааль)|ареспублика Трансваали]] [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиеи]], ауааԥсыра рыжәпара маҷны измоу адгьылқәа рҿы, урҭ [[мфекане|мфекана]] иахҟьаны ихыдахеит. Бураа [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Койсанские народы|коисанаа]] рнапаҿы ишааргаз еиԥш рнапаҿы ирзаамгеит ауааԥсыра рыжәпара дуи аҭыԥантәи ахылҵшьҭрақәа ракзаареи ирыхҟьаны<ref name=autogenerated1 /><ref>Shillington (2005), pp. 268—271.</ref>. Уи адагьы абанту бызшәала ицәажәо ахылҵшьҭрақәа Каптәи апровинциаҟынтәи абџьар роуа иалагеит ахәаахәҭрала. Кафртәи аибашьрақәа ирыхҟьаны косаа (акафрқәа) адгьылқәа рыхәҭак иалҵыр акәхеит. Абанту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа рнапаҿы раагара зылшаз аимпериатә мчы ӷәӷәа ауп. 1901 шықәсазы буртәи ареспубликақәа британиаа ирыҵахеит аҩбатәи англиа-буртәи аибашьраҿы. Ишаҵахазгьы, бураа рҽазышәара хәҭа — хәҭала инагӡан-Аладатәи Африка напхгара арҭон ашкәакәақәа. Британиа азакәанԥҵаратә, анагӡаратә, административтә мчра британиааи аколонизаторцәеи рнапаҿы ирнаҭеит.
=== Европатәи ахәаахәҭра, агеографиатә експедициақәа, ампыҵахалара ===
[[Файл:Maxim machine gun Megapixie.jpg|мини|250пкс|Апулемиот Максим 1895 шықәса атреног аҿы.]]
1878 шықәсеи 1898 шықәсеи рыбжьара европатәи аҳәынҭқаррақәа дара-дара ишаны Африка аиҳарак ргеит. Уаанӡатәи ԥшьышә шықәса рыҩныҵҟа европатәи аҟазаара агаҿа ахәаахәҭратә колониақәа аздырхон. Аконтинент аҵауларахь ацара згәаӷьуаз маҷҩын, [[португальцы|апортугалцәа]] реиԥш ицоз лассы-лассы иаҵахон, амшын аԥшаҳәахьы ихынҳәыр акәхеит. Аиҭакрақәа ирыцхрааит атехнологиатә инновациақәа акымкәа-ҩбамкәа. Урҭ ируакуп [[ружьё|ашәақь]] аасҭа акырӡа ирласны еиҵауҵоз [[Карабин (оружие)|акарабин]] аԥҵара. Инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит артиллериа. 1885 шықәсазы [[Максим, Хайрем Стивенс|Хаирем Стивенс Максим]] [[пулемёт|апулемиот]] аԥиҵеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 268—269.</ref>. Европаа мап ацәыркуан иҿыцӡоу абџьар африкатәи аԥызацәа рахь рыҭира.
Европаа аконтинент ралалара ԥынгыла дуны иаман [[Жёлтая лихорадка|ашыӡ ҩежь]], ацәачымазара, [[проказа|ацәеилабаара]], аиҳаракгьы ашыӡ реиԥш иҟаз ачымазарақәа. 1854 шықәса раахыс [[хинин]] инарҭбааны ахархәара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 269.</ref>. Урҭ анаҩстәи амедицинатә аартрақәагьы Африка аколонизациа иацхрааит, иалдыршеит.
Европаа Африка ампыҵахаларазы астимулқәа маҷымкәа ирыман. Аконтинент беиоуп европатәи афабрикақәа ирҭаху аминералтә аӡа ала. XIX ашәышықәса алагамҭа [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] азгәанаҭеит, уи иахҟьаны аӡа аҭаххара иазҳауан. Акрызҵазкуа факторны иҟан аҳәынҭқаррақәа реиндаҭлара. Африка аколониақәа рымпыҵахалара аҿагылаҩцәа иднарбон атәыла амчхареи аҵаки шамаз. Абарҭқәа зегьы [[Колониальный раздел Африки|Африка аколониалтә ҟәшахьы]] икылнагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 265.</ref>.
[[Файл:Davidlivingstone cropped.jpg|мини|250пкс|[[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]], африка англыз ҭҵааҩы.]]
Африка иазку адыррақәа рмассив иазҳаит. Аконтинент аҵауларахь хыԥхьаӡара рацәала аекспедициақәа еиқәыршәан. [[Парк, Мунго|Мунго Парк]] [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас ихыҵит. [[Брюс, Джеймс|Џьеимс Бриус]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аныҟәара мҩаԥигеит, [[Голубой Нил|Нил Иаҵәа]] [[исток|ахыҵхырҭа]] иԥшааит. [[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Ричард Френсис Бертон]] европаа раԥхьа аӡиа [[Танганьика|Танганика]] аҟынӡа днаӡеит. [[Бейкер, Сэмюэл Уайт|Семиуел Уаит Беикер]] Нил ахахьы ҭиҵааит. [[Спик, Джон Хеннинг|Џьон Хеннинг Спик]] ишьақәиргылеит Нил аӡиа [[Виктория (озеро)|Викториа]] ишҭыкәкәо. Африка егьырҭ аҭҵааҩцәа дуқәа иреиуан [[Барт, Генрих|Генрих Барт]], [[Стэнли, Генри Мортон|Генри Мортон Стенли]], Антонио Силва Порта, [[Серпа Пинту|Алешандри ди Серпа Пинту]], [[Калье, Рене|Рене Каие]], Жерар Рольф, [[Нахтигаль, Густав|Густав Нахтигаль]], [[Швейнфурт, Георг Август|Георг Швеинфурт]], [[Томсон, Джозеф|Џьозеф Томсон]]. Аха еиҳа деицырдыруеит Африка аладатәи ахәҭа ҭызҵааз, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи]] аԥшаҳәаҿы [[Луанда]] инаркны [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] ахықәан [[Келимане|Келиман]] аҟынӡа ииасыз [[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]]<ref>Shillington (2005), p. 295.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257">Collins and Burns (2007), pp. 254—257.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257"/>. Европатәи аҭҵааҩцәа африкатәи амҩангаҩцәеи амаҵуцәеи рхы иадырхәон, акыр шықәса ишьақәыргылаз ахәаахәҭратә мҩақәа рыла ицон. Африка аҭҵаараҿы рлагала ҟарҵеит ақьырсиантә миссионерцәа.
[[Берлинская конференция (1884)|Берлинтәи аконференциа]] 1884-1885 ишьақәнаргылеит Африка ашара аԥҟарақәа, урҭ рыла аҳәынҭқарра аконтинент ахәҭак азы агәынамӡарақәа анааныркылоз акәын. 1890-1891 шықәсқәа рызтәи аиқәшаҳаҭрақәа жәпакы аҳәаақәа инагӡаны ишьақәдыргылеит. [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Либериа|Либериеи]] рыда [[Чёрная Африка|Сахара аладахьы Африка]] зегьы европатәи аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит.
[[Файл:Mapa del África colonial (1914) ast.svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1914 шықәсазы]]
Европаа Африка ишьақәдыргылеит еиуеиԥшым анапхгара аформақәа, амчхареи амбициақәеи инарықәыршәаны. Регионқәак рҿы, иаҳҳәап [[Британская Западная Африка|Британиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка, ахылаԥшра хыхь-хыхьла иҟан, хықәкыс иаман аӡа аҵхра. Егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы европаа рахгареи европатәи амаҷра аԥыжәара ахьамаз аҳәынҭқаррақәа раԥҵареи ргәы азҭарҵон. Колониақәак роуп иазхаша ахҵәацәа адзыԥхьалаз. Британиатәи ахҵәацәа рколониақәа рахь иаҵанакуан Британиатәи Мрагыларатәи Африка (Кениа), Аҩадатәии [[Южная Родезия|Аладатәии Родезиа]], (уажәтәи [[Замбиа|Замбиеи]] [[Зимбабве|Зимбабвеи]]), [[ЮАР|Алада-Африкатәи Ареспублика]], уи Европантәи ахҵәацәа — [[буры|бураа]], акыр аиухьан. Франциа иазыԥхьагәанаҭон [[Алжир]] нырханы европатәи ахәҭеи иареи зинла еиҟараны аҳәынҭқарра алагалара. Арҭ апланқәа ирыцхрааит Алжир Европа иахьазааигәаз.
Аиҳарак аколониақәа рхадара аҵакырақәа инагӡаны рхылаԥшразы ауаҩытәыҩсатәи аматериалтәи аресурсқәа амамызт, аҭыԥантәи амчратә структурақәа ирықәгәыӷыр акәхеит. Иааныркылаз атәылақәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала агәыԥқәа, ари европатәи аҭаххара рхы иадырхәон рхатәы хықәкқәа рынагӡаразы. Ари ақәԥара аспектқәа ируакын Теренс Реинџьер «атрадициақәа рхыҭҳәаа» ҳәа ахьазиҳәаз. Аколониалтә администрациеи ахатәы жәлари рҿаԥхьа амчразы ргәынамӡарақәа алегитимизациа рзуразы аҭыԥантәи аелита афабрикара рзнауан рхымҩаԥгашьа зыриашоз ацеремониақәеи аҭоурыхи. Уи иахҟьаны аиҿкаара ҿыц аилаҩынтра ахылҿиааит.
==== Африкатәи аколониақәа рсиа ====
;Бельгиа
* [[Свободное государство Конго|Конго зхы иақәиҭу аҳәынҭқарреи]] [[Бельгийское Конго|Бельгиатәи Конгои]] (Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳаамҭазтәи аҵакыра)
* [[Руанда-Урунди]] (уажәтәи Руандеи [[Бурунди]] рыдгьыл аҿы, иҟан 1916-1960 рыбжьара)
;Франциа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка:
** [[Мавританиа|Мавританиа]]
** [[Сенегал]]
** [[Французский Судан|Афранцыз Судан]]<br>(уажәы [[Мали]])
** [[Французская Гвинея|Афранцыз Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа)
** [[Кот-д’Ивуар]]
** [[Нигер (колония)|Нигер]]
** [[Французская Верхняя Вольта|Афранцыз]] Хыхьтәи Вольта<br>(уажәы [[Буркина-Фасо]])
** [[Французская Дагомея|Афранцыз Дагомеиа]]<br>(уажәы [[Бенин]])
| valign="top" |
* [[Французская Экваториальная Африка|Франциатәи Аекваториалтә Африка]]:
** [[Габон]]
** [[Французское Конго|Франциатәи Конго]]<br>(уажәы Конго [[Конго|Ареспублика]])
** [[Убанги-Шари]]<br>(уажәы [[Африкагәҭантәи Ареспублика|Африкагәҭантәи Ареспублика]])
** [[Французский Чад|Афранцыз Чад]]
| valign="top" |
* [[Французский Алжир|Афранцыз Алжир]]<br>(уажәы Алжир)
* [[Тунис]]
* [[Французское Марокко|Франциатәи Марокко]]
* [[Французский Сомалиленд|Афранцыз Сомалиленд]]<br>(уажәы [[Џибути|Џьибути]])
* [[Мадагаскар]]
* [[Комор|Акоморқәа]]
|}
;Германиа
* [[Германский Камерун|Германиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигер]] ахәҭаки)
* [[Германская Восточная Африка|Германиатәи]] Мрагыларатәи Африка (ҳаамҭазтәи [[Танзаниа|Танзаниа]], [[Бурунди]], [[Руанда]] иахьрыҵаркуа)
* [[Германская Юго-Западная Африка|Германиатәи]] Алада-Мраҭашәаратәи Африка (иахьатәи [[Намибиа|Намибиа]] адгьылҵакыраҿы)
* [[Тоголенд]] (Тогои [[Гана|Ганеи]] ҳаамҭазтәи аҳәынҭқаррақәа иахьрыҵаркуа)
;Италиа
* [[Итальянская Северная Африка|Италиатәи]] Аҩадатәи Африка (уажәы [[Ливиа|Ливиа]])
* [[Еритреиа|Еритреиа]]
* [[Итальянское Сомали|Италиатәи Сомали]]
;Португалиа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Португальская Западная Африка|Португалиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка<br>(уажәы [[Ангола]])
** Аконтиненталтә Ангола
** [[Португальское Конго|Португалиатәи Конго]]<br>(уажәы Ангола аилазаараҿы Иҟоу Апровинциа [[Кабинда]])
* [[Португальская Восточная Африка|Португалиатәи]] Мрагыларатәи Африка<br>(уажәы [[Мозамбик]])
* [[Португальская Гвинея|Португалиатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа-Бисау)
| valign="top" |
* [[Кабо-Верде]]
* [[Сан-Томеи Принсипии|Сан-Томеи Принсипи]]
** [[Сан-Томе (остров)|Адгьылбжьаха Сан-Томе]]
** [[Принсипи|Принсипи адгьылбжьаха]]
** Ахырӷәӷәарҭа Сао Жоао Баптишта де Ажуда<br>(уажәы [[Уида (город)|Уида]] [[Бенин]] иалоуп)
|}
;Испаниа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Испанская Сахара|Испаниатәи Сахара]]<br>(уажәы [[Западная Сахара|Мраҭашәаратәи Сахара]])
** [[Рио-де-Оро]]
** [[Сегиет-эль-Хамра|Сегиет-ель-Хамра]]
| valign="top" |
* [[Испанское Марокко|Испаниатәи Марокко]]
** [[Сектор Тарфая|Тарфаиа асектор]]
** [[Ифни]]
| valign="top" |
* [[Испанская Гвинея|Испаниатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы [[Екваториалтә Гвинеиа|Аекваториалтә Гвинеиа]])
** [[Биоко|Фернандо-По]]
** [[Рио-Муни (регион)|Рио-Муни]]
** [[Аннобон]]
|}
;Великобританиа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Египет (протекторат)|Мысра апротекторат]]
* [[Англо-Египетский Судан|Англо-Египеттәи Судан]] (уажәы Судан)
* [[Британское Сомали|Британиатәи Сомали]] (уажәы Сомали иахәҭакуп)
* [[Британская Восточная Африка|Британиатәи]] Мрагыларатәи Африка:
** [[Кениа|Кениа]]
** [[Уганда]] [[Протекторат Уганда|апротекторат]] (уажәы Уганда)
** [[Танганьика (мандат)|Амандат Британиатәи Танганика]] (1919-1961, уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп)
* [[Протекторат Занзибар|Апротекторат Занзибар]] (уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп)
| valign="top" |
* [[Бечуаналенд|Бечуаналанд]] (уажәы [[Ботсвана]])
* [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] (уажәы [[Зимбабве]])
* [[Северная Родезия|Аҩадатәи Родезиа]] (уажәы [[Замбиа|Замбиа]])
* [[Южно-Африканский Союз|Аладатәи Африка Аидгыла]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика)
** [[Трансвааль (колония)|Трансваалтәи]] аколониа (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** [[Капская колония|Каптәи аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** Наталтәи [[Колония Натал|аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** [[Колония Оранжевой реки|Оранжеваиа аӡиас аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
| valign="top" |
* [[Гамбиа|Гамбиа]]
* [[Сиерра-Леоне]]
* [[Колониальная Нигерия|Нигериа]]
* [[Британский Камерун|Британиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигериа|Нигериеи]] ирыхәҭакуп)
* [[Золотой берег (британская колония)|Ахьтәы агаҿа]] (уажәы [[Гана]])
* [[Ньясаленд|Ньасаланд]] (уажәы [[Малави]])
* [[Басутоленд]] (уажәы [[Лесото]])
* [[Свазиленд]] (уажәы [[Есватини|Есватини]])
|}
;Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа
* [[Либериа|Либериа]], Еиду Америкатәи Аштатқәа иаԥырҵеит 1821 рзы. Ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1847 рзы.
* [[Ефиопиа|Ефиопиа]]
* [[Судан]], [[Мухаммед Ахмед|Махди]] инапхгараан ихьыԥшымызт 1885 шықәсеи 1899 шықәсеи рыбжьара<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick (1995). p. 135—138.</ref>
== XX-тәи ашәышықәса ==
[[Файл:Mapa del África colonial (1947).svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1947 шықәсазы]]
1937 шықәсазы Африка иақәшәон адунеи аҿы иҵырхуаз алмасқәа зегьы 97%, [[кобальт|акобальт]] 92%, ахьы, [[хромиты|ахромитқәа]], [[литий|алититә]] минералқәа, ашьамшәтә маден, [[фосфориты|афосфоритқәа]] уҳәа, адунеи аҿы [[платина|аплатина]] аҭыжьра зегьы ахԥатәи ахәҭа инеиҳаны. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] алагамҭазы Африка атәылақәа жәпакы рҿы аекспорт зегьы ахәԥса 67% инаркны 98% рҟынӡа культурак иақәшәон: [[Гамбиа|Гамбиеи]] [[Сенегал|Сенегали]] — [[земляной орех|анышәтә какан]], [[Занзибар]] — аҟәышәҭын, [[Уганда]] — абамба, Ахьтәы Ҟәараҿы — акакао-ҟәыд, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] — абананқәеи ананасқәеи, [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] — аҭаҭын. Тәылақәак аекспорттә культурақәа ҩба ирызҟазан: [[Берег Слоновой Кости|Аслан Баҩ ахықәани]] [[Того|Тогои]] рҿы акаҳуеи акакаои ыҟан, [[Кениа|Кениа]] — акаҳуеи ачаии, [[Габон|Габонеи]] егьырҭ тәылақәаки рҿы аекспорт маҭәар хаданы иҟан зыхә ҳаракыз аҵла жәлақәа<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |title=Развитие национальных экономик стран Африки: основные этапы, современное состояние и перспективы |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511111403/https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |url-status=live }}</ref>.
XX ашәышықәсазы африкатәи аинтеллектуалцәеи аполитикцәеи рыҩныҵҟа рышьаҭа акуа иалагеит аҭыԥантәи апатриотизми анационализми. Хәҭа-хәҭала уи аҭагәҭасра анаҭеит европатәи аҳәынҭқаррақәа Африкантәи арратә ҟәшақәа рхы иахьадырхәоз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]]. Имаҷҩым африкаа раԥхьаӡа акәны аколонизаторцәа рганахьала рымч еилызкааз. Европаа риааира иазку амиф ԥсаҟьеит. Аха Африка аиҳарак европатәи амчра иӷәӷәаны аҽаанкылара иаҿын.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь [[Франциа|Франциеи]], [[Бельгиа|Бельгиеи]], [[Британиаду|Великобританиеи]] уаанӡатәи анемец колониақәа ааныркылеит. [[Италиа|Италиа]] [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] инапхгараан 1935 шықәсазы Африка, [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҵыхәтәантәи ихьыԥшым атәыла ааннакылеит, 1941-нӡа иааннакылон.
=== Адеколонизациа ===
[[Файл:Africa independence dates.svg|мини|270пкс|Африкатәи атәылақәа ахьыԥшымра анрыларҳәаз арыцхәқәа.]]
Адеколонизациа апроцесс хацыркхеит Ливиа ала, уи ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1951 шықәсазы. Усҟантәи аамҭазы ихьыԥшымыз [[Либериа|Либериа]], [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|Алада-Африкатәи ареспублика]], [[Королевство Египет|Египет]], [[Эфиопская империя|Ефиопиа]] ракәын. [[1950-е|1950-тәии]] [[1960-е|1960-тәии]] ашықәсқәа рыҩныҵҟа рхы иақәиҭхеит [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка аиҳарак. 1960-тәи ашықәсқәа рзы ахьыԥшымра роуит иара убас егьырҭ европатәи аҳәынҭқаррақәа рколониақәа, тәылақәак, ҷыдала [[Новое государство (Португалия)|Португалиа]], африкатәи рыдгьылқәа рыҭара шырҭахымызгьы, уи иахҟьаны ахьыԥшымразы аибашьрақәа жәашықәсала имҩаԥысуан. Аҵыхәтәан ахьыԥшымра роуит [[Гвинеиа-Бисау|Гвинеиа-Бисау]] (1974), [[Мозамбик]] (1975), [[Ангола]] (1975) Португалиа аҟынтәи, [[Џибути|Џьибути]] (1977) Франциа аҟынтәи, [[Зимбабве]] (1980) [[Британиаду|Британиа]] аҟынтәи, [[Намибиа|Намибиа]] (1990) Алада-Африкатәи ареспублика аҟынтәи. [[Еритреиа|Еритреиа]] Ефиопиа иаҿыҵит 1993 шықәсазы. 2011 шықәсазы [[Аладатәи Судан|Аладатәи Судан]] Судан иаҿыҵит.
Ахьыԥшымра анроу африкаа ажәытә хьыӡқәа рыхьӡ рыԥсахит, ма идырхынҳәит европаа иаԥырҵаз, мамзаргьы зыхьӡ рыԥсахыз ақалақьқәа жәпакы.
;Асовет Еидгыла иааннакыло аҭыԥи аибашьра хьшәашәеи
Аҭоурыхҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала Африка адеколонизациа залыршахомызт Европеи Америкеи иналукааша аҳәынҭқаррақәа рыпрогрессивтә уаажәларра активла рыцхыраареи, иара убас [[СССР|Асовет]] Еидгыла ацхыраареи рыда. Баша иҟамлаӡеит иахьа уажәраанӡагьы иҟоу [[Мозамбик]] аҳәынҭқарратә символ [[АК-47]].
<blockquote>
Арҭ аҵысрақәа рҽазыҟаҵаратә лагерқәа Мозамбик иҟан, аха рхаҭарнакрақәа [[Лусака|Лусак]] иҟан. Ари Аладатәи Африка африкатәи амилаҭтә конгресс ауп (аԥхьагыла — [[Тамбо, Оливер|Оливер Тамбо]]). Ари Алада — Мраҭашәаратәи Африка [[СВАПО|СВАПО-жәлар]] реиҿкаара ауп (аԥхьагыла — [[Нуйома, Сэм|Сем Нуиома]], нас иара Намибиа ахадас дҟалеит). Ари [[ЗАПУ|ЗАПУ-Африкатәи]] Ажәлар Зимбабве Реидгыла ауп (аԥхьагыла — [[Нкомо, Джошуа|Џьошьуа Нкомо]]). Аҵыхәтәантәиқәа ирыман Замбиа аҵакыраҿы аҽазыҟаҵаратә лагерқәагьы. Абџьар мацара акәмызт ирзынаҳашьҭуаз. ЗАПУ аан аус руан асовет-арратә абжьгаҩцәа ҩыџьа.
СССР арҭ аҵысрақәа ирыдгылон, абџьар рзынанашьҭуан, акомандатә еилазаара азнархион<ref>{{Cite web |url=http://www.agentura.ru/experts/solodovnikov/ |title=Русские идут? |access-date=2013-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031184302/http://agentura.ru/experts/solodovnikov/ |archive-date=2012-10-31 |url-status=dead }}</ref>.
</blockquote>
[[Холодная война|Аибашьра Хьшәашәа]] аҭагылазаашьаҿы иалагеит СССР-и Мраҭашәаратәи атәылақәеи рыбжьара африкатәи аҳәынҭқарра ҿыцқәа рнырразы ақәԥара. Африкатәи атәылақәа жәпакы рнапхгаратә партиақәа идеологиас ирыларҳәон [[африканский социализм|африкатәи асоциализм]] ([[Гана]], [[Гвинеиа|Гвинеиа]], [[Мали]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Конго [[Конго|Ареспублика]], [[Малагасийская Республика|Малагасиатәи Ареспублика]]), анаҩс иҟоуп [[марксизм-ленинизм|марксизм]] — ленинизм ([[Ефиопиа|Ефиопиа]], [[Ангола]], [[Мозамбик]]<ref name="автоссылка2">''[[Давидсон, Аполлон Борисович|А. Давидсон]]'' [http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM ТРОПИЧЕСКАЯ И ЮЖНАЯ АФРИКА В XX ВЕКЕ] {{Wayback|url=http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM |date=20200130204112 }}</ref>).
Конго уаанӡатәи [[Бельгийское Конго|бельгиатәи аколониа]] ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь 1960 шықәсазы адәныҟатәи амчқәа бжьаратәла иахьалахәыз, аграждантә еибашьра иалахәхеит. СССР аԥыза-министр [[Лумумба, Патрис|Патрис Лумумба]] идгылон, уаанӡатәи аколонизаторцәа бельгиаа аԥсабаратә адгьыл иҵоу аладатәи апровинциа [[Катанга (провинция)|Катанга]] аҟәша иадгылон. [[США|Еиду Америкатәи Аштатқәа]] 1961 шықәсазы иршьыз Лумумба иахҳәареи 1971 шықәсазы [[Заир]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы мраҭашәарахьтәи адиктатура шьақәзыргылаз ар ркомандаҟаҵаҩ хада [[Мобуту Сесе Секо|Мобут Сесе Секо]] амчра иҭареи иацхрааит.
Ангола 1975 шықәсазы ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь, Асовет мчра ашьҭахьтәи [[MPLA]] Мраҭашәара иадгылоз [[FNLA]], [[UNITA]] риааира иаԥырхагахарц азы Аладатәи Африка амчрақәа Ангола иақәлеит, уи иахылҿиааит [[Куба]] ар MPLA иадгыланы рҽалархәреи акраамҭатәи аграждантә еибашьреи.
Африка аҳәынҭқаррақәа реиҳарак рҿы аполитикатә система атрадициатә уаажәларратә еимадарақәа хызҩоз кәыршан. Еиҿкаау мчы заҵәык акәын ар, лассы-лассы аполитика еснагь зҽалазгалоз: 1960 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа Африка иҟалеит 68 иқәҿиараз арратә еиҭакрақәа. Арратә режимқәа жәпакы аграждантә партиак иатәу рахь рҽеиҭаркит, урҭ 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Африка аԥыжәара роуит<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |title=Емельяненко Е.Г. — Постколониальная Африка: проблемы и перспективы // Мировая политика. – 2020. – № 2. – С. 86 - 101 |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420100229/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |url-status=live }}</ref>.
=== Мрагыларатәи Африка ===
1952 шықәса инаркны 1956 шықәсанӡа [[Кениа|Кениа]] [[мау-мау]] ақәгылара цон, уи британиаа ирхәаҽит, аҭагылазаашьа ҷыда 1960 рзы ишаанхозгьы. Кениа ахьыԥшымра аиуит 1963 шықәсазы. Уи раԥхьатәи ахадас дҟалеит [[Кениата, Джомо|Џьомо Кениата]].
[[1990-е|1990-тәи]] ашықәсқәа рылагамҭазы [[Руанда|Руандеи]] [[Бурунди]] [[хуту|хутеи]] [[тутси]] реидысларақәа ирылагеит. Урҭ кульминациас ироуит [[геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]], уи иахҟьаны 800 нызқьҩык ҭахеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
=== Аҩадатәи Африка ===
[[Марокко]] амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра иалагеит [[1930-е|1930-тәи]] ашықәсқәа рзы. Еиҿкаан [[Истикляль (партия)|Истиклиаль]] апартиа, уи хықәкыс иқәнаргылеит атәыла ахьыԥшымра. 1953 шықәсазы асулҭан [[Мухаммед V|Муҳаммед V]] ари акурс дадгылеит, атәыла анапхгаҩыс дҟалеит хәажәкыра 2, 1956 рзы Марокко Франциа ахьыԥшымра анаиу.
1954 шықәсазы [[Алжир]] ишьақәгылеит [[Фронт национального освобождения (Алжир)|амилаҭтә хақәиҭразы афронт]]. Афранцызцәа арепрессиақәа рыла аҭак ҟарҵеит, аха 1962 шықәсазы иақәшаҳаҭхеит аиҿцәажәарақәа рыстол иахатәаны Алжир ахьыԥшымра аҭара. Раԥхьатәи ахадас далхын [[Белла, Ахмед бен|Муҳаммад Аҳмад бин Балл]]. Аетникатә францызцәа атәыла ааныжьны аконтинент ахь ииасит.
1934 шықәсазы [[Бургиба, Хабиб|Хабиб Бургиба]] еиҿикааит [[Тунис]] ахьыԥшымразы ақәԥара иалагаз апартиа «Нео-Дестур» («Аконституциа ҿыц»). Атәыла ахьыԥшымра аиуит 1955 шықәса рзы. Бургиба атәыла ахада ҿыцс далхын<ref>Lye, Keith(2002). pp. 97, 264.</ref>.
[[Каддафи, Муаммар|Муаммар Каддафи]] [[Ливийская Арабская Республика|Ливиа]] амчрахь днеит 1969 шықәса рзы аиҭакра иахҟьаны, уи дыҟан 2011 шықәсанӡа, «[[Арабтәи ааԥынра|арабтә ааԥын]]» ахҭысқәа раан данҭаханӡа.
1954 шықәсазы [[Республика Египет (1953—1958)|Египет]] [[Насер, Гамаль Абдель|Гамаль Абдель Насер]] амонархиа ахҳәаны амчрахь днеит. Египет [[Израиль]] иаҿагыланы еибашьрақәак ирылахәын. [[Шестидневная война|1967 шықәсазы]] Израиль [[Синайский полуостров|Синаитәи адгьылбжьахабжа]] ааннакылеит. Египет [[Война Судного дня|1973 шықәсазтәи аибашьраан]] аҵакырақәа азмырхынҳәит. 1979 шықәсазы [[Садат, Анвар|Анвар Садати]] [[Бегин, Менахем|Менахем Бегини]] [[Кэмп-Дэвидские соглашения|Кемпи-Девидтәи]] аиқәшаҳаҭрақәа рнапы аҵарҩит, уи ала Израиль адгьылбжьахабжа Египет иазнархынҳәит, Египет официалла Израиль азханаҵеит. 1981 Садат уи азы амсылман инапала дҭахеит.
=== Алада Африка ===
1948 шықәсазы [[Южно-Африканский Союз|Алада-Африкатәи аидгылаҿы]] ирыдыркылеит [[апартеид]] шьақәзыргылоз азакәанқәа. Африкатәи аиҳараҩык [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|ареспубликатә шьақәгылашьаан]] рхархәара аполитика иацҵо апартеид еиуеиԥшым арассатә еилазаарақәа рзы еиуеиԥшым ахықәкқәа рыланаҳәон азакәанқәа жәпакы рыла, африкатәи [[Бантустаны|абантустанқәа]] раԥҵара ала<ref>O’Meara, Dan. «Forty Lost Years». Ohio University Press, 1996, pp. 65-73.</ref>. Аиқәаҵәақәа реиҳараҩык рзинқәа рзы рықәԥара иабзоураны, жәларбжьаратәи ақәыӷәӷәарала апартеид аԥыхын 1994 шықәса рзы. [[Африканский национальный конгресс|Африкатәи амилаҭтә конгресс]] аԥхьагыла [[Мандела, Нельсон|Нельсон Мандела]] зхы иақәиҭу алхрақәа раан раԥхьатәи ахада еиқәаҵәа иакәхеит.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
[[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ашьҭахь [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] иалагеит амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра, ҷыдала [[Гана]], уаҟа уи дахагылеит [[Нкрума, Кваме|Квама Нкрума]]. 1957 шықәсазы Гана Сахара аладахьы раԥхьатәи ихьыԥшым тәыланы иҟалеит. Иааиуа ашықәс азы ахьыԥшымра роуит [[Колонии Франции|афранцыз колониақәа]], 1974 шықәсазы Мраҭашәаратәи Африка аҵакыра зегьы ихьыԥшымкәа иҟалеит. Атәыла ҿыцқәа лассы-лассы иҭышәынтәаламызт, акоррупциатә еиҳабырақәа рыман. [[Нигериа|Нигериа]], [[Сиерра-Леоне|Сьерра-Леон]], [[Либериа|Либериа]], [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]] аграждантә еибашьрақәа ҵысуан, Ганеи [[Буркина-Фасо|Буркина-Фасои]] хыԥхьаӡара рацәала арратә еиҭакрақәа мҩаԥысуан. Аԥсабаратә ресурсқәа шбеиазгьы арегион аҳәынҭқаррақәа рацәаны рекономикақәа рырҿиара рылымшеит.
== XXI-тәи ашәышықәса ==
1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭа инаркны Атропикатәи Аладатәии Африка атәылақәа рҿы аибашьра Хьшәашәа ахыркәшара иадҳәалоу аиҭакрақәа ҟалеит. Партиак иатәу асистема ахьыҟаз аҳәынҭқаррақәа реиҳарак апартиарацәахь ииасит, амарксизм-ленинизм азы аԥҟарақәа зпрограммақәа рҿы иаанханы иҟаз анапхгаратә партиақәа урҭ мап рцәыркит, Ефиопиа ас еиԥш аԥҟарақәа ирықәныҟәоз [[Менгисту Хайле Мариам|Менгист Хаиле Мариама]] ирежим ахҳәан 1991 шықәса лаҵарамзазы.
Аха уаанӡатәи ажәашықәсақәа раасҭа аетникабжьаратә конфликт дуқәеи аграждантә еибашьрақәеи ирылагеит.
Сомали ахылҵшьҭра-хылҵшьҭратә шьаҭала еиҿкаау аиҿкаарақәа жәпакы рыбжьара ақәԥара аҳәынҭқарра еиланажьит.
[[Файл:DRC- Child Soldiers.jpg|мини|300px|[[ДРК]] аҿы уаанӡатәи [[дети-солдаты|ахәыҷқәа-асолдаҭцәа]]]]
Аетникабжьаратә конфликтқәа ирыгәҭылсахеит [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] ррегион ([[Бурунди]], [[Руанда]], [[Заир]]). Раԥхьа 1990-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы [[тутси]] [[хуту|хутеи]] рыжәларқәа реимак иаалырҟьаны аибарххара [[Геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]] ахылҿиааит, уи иалаӡит 1 млн рҟынӡа тутси. Аамҭакала Бурунди тутси хутеи рыбжьара [[Гражданская война в Бурунди|аграждантә еибашьра]] цон. Заира 1997 шықәсазы адиктатортә режим Мобуту ахырҳәеит. Аха Л.-Д. Кабила зхадараҿы дыҟоу аиҳабыра ҿыц аетникатә еиҿагыларақәа ирзымиааит, 1998 шықәса рзы атәыла мрагыларатәи ахәҭаҿы аиҳабыра ирҿагыланы бџьаршьҭыхлатәи ақәԥара иалагеит, уи рҽаладырхәит ааигәа-сигәа иҟаз аҳәынҭқаррақәа фба. Руандеи [[Уганда]] ақәгылаҩцәа ирыдгылеит, [[Зимбабве]], Ангола, [[Намибиа|Намибиа]], Бурунди — Кабила иадгылеит. 2003 шықәса рзоуп 3 млн рҟынӡа ауаа ахьҭахаз ари аграждантә еибашьра анхыркәшаха Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы раԥхьатәи адемократиатә азеиԥш алхрақәа реиҿкаареи рыла, 1960 шықәсазы Бельгиа рҟынтә ахьыԥшымра анроу инаркны<ref name="автоссылка2" /><ref>{{Cite web |url=https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |title=Африку раздирают военные конфликты |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511123345/https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |url-status=live }}</ref>.
Африка ҩаԥхьа агеостратегиатә қәԥара иобиектны иҟалеит, аха уажәшьҭа [[Китаи|Китаии]] Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара иҟалеит. Китаинтәи абизнесуаа [[Кениа|Кениа]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Нигериа|Нигериа]], [[Мозамбик]], [[Камерун]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Уганда уҳәа Африка атәылақәа рҿы зегь реиҳа ибарақьаҭу адгьылқәа 4 млн гектар инареиҳаны қьырала иргоит<ref name="автоссылка3" />. Африкатәи атәылақәа рекспорт астатиа хадақәа ҳәа ишыҟац иаанхоит ақыҭанхамҩатә аалыҵи адгьыл иҵоуи, убри аан арегион аҿы аҭыԥ ҷыда ааныркылоит аконтинент ала ибжьаратәу ибжьаратәу арацәаӡриқәа рекспортиор тәылақәа (Нигериа, Камерун, Ангола, [[Чад]], [[Габон]]<ref name="автоссылка1" />).
== Шәахә. иара уб. ==
* [[История Западной Африки|Мраҭашәаратәи Африка аҭоурых]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|3}}
== Ахыҵхырҭақәеи алитературеи ==
; урысшәала
{{refbegin|2}}
* Африка Статья из [[Малая советская энциклопедия|МСЭ]] в ЭНЭ
* {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 1 : А–К|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страниц=672}}
* {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 2 : К–Я|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1987|страниц=671}}
* ''Алиман А.'' Доисторическая Африка / Пер. с франц. Л. И. Алексеевой, Н. С. Ивановой, О. Л. Касиловой. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1960. — 503 с.: ил.
* ''Африка: Континент и диаспора в поисках себя в XX веке:'' Мат-лы междунар. научной конференции. — М.: [[ИВИ РАН]]; [[МГУ]], 2008. — 282 с.
* ''Африка ещё не открыта:'' Сб. / Отв. ред. [[Кобищанов, Юрий Михайлович|Ю. М. Кобищанов]]. — М: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1967. — 472 с.
* ''Ваккури Юха.'' [https://modernlib.net/books/yuha_vakkuri/civilizacii_dolini_nigera/read_1/ Цивилизации долины Нигера] / Пер. с фин. [[Шлыгина, Наталья Васильевна|Н. В. Шлыгиной]]. Под ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббеля]]. — М.: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. — 168 с.
* ''Гарамантида'' (Африканская Атлантида): Сб. / Сост. [[Рощин, Михаил Юрьевич|М. Ю. Рощин]]. Пер. с араб. и англ. А. Коровикова и М. Ю. Рощина. Под ред. Ю. М. Кобищанова, А. Ю. Милитарева. — М.: [[Издательская фирма «Восточная литература» РАН]], 1994. — 288 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-017643-5.
* ''Гаудио А.'' Цивилизации Сахары. Десять тысячелетий истории, культуры и торговли / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — 2-е издание. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1985. — 224 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* {{книга |автор= Говоров Ю. Л.|часть= |ссылка часть= |заглавие= История стран Азии и Африки в средние века|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Кемерово|издательство= [[Кемеровский государственный университет|КГУ]]|год= 1998|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 145 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* ''[[Громыко, Анатолий Андреевич|Громыко А. А.]]'' Маски и скульптура Тропической Африки. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1984. — 118 с.
* ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]], Филатова И. И.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/AFRIQUE.HTM Англо-бурская война и Россия] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 1.
* ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM Тропическая и южная Африка в XX веке] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 5.
* ''[[Дэвидсон, Бэзил|Дэвидсон Б.]]'' Новое открытие древней Африки / Пер. с англ. М. К. Зеновича. Под ред. [[Потехин, Иван Изосимович|И. И. Потехина]]. — М.: [[Издательство восточной литературы]], 1962. — 316 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* ''[[Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт|Дюбуа У. Э. Б.]]'' Африка: Очерк по истории Африканского континента и его обитателей / Пер. с англ. [[Прибытковский, Лев Наумович|Л. Н. Прибытковского]] и М. Ю. Френкеля. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1961. — 360 с.
* ''История германского колониализма в Африке:'' Сб. / Пер. [[Миркина, Зинаида Александровна|З. А. Миркиной]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1983. — 416 с.
* ''Кларк Дж. Д.'' Доисторическая Африка / Пер. с англ. Г. С. Киселёва, С. Я. Берзина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1977. — 264 с.: ил.
* ''[[Кобищанов, Юрий Михайлович|Кобищанов Ю. М.]]'' На заре цивилизации. Африка в древнейшем мире. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1981. — 223 с.
* ''Конрад Д.'' Империи Африки / Пер. с англ. А. П. Романова. — М.: ООО ТД «Издательство Мир книги», 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-486-01632-5.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Города-государства Йорубов. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1968. — 200 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Рождение африканской цивилизации. Ифе, Ойо, Бенин, Дагомея. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1986. — 304 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Священный Иле-Ифе: идеализированный образ и историческая реальность. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2007. — 288 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Традиционные культуры народов Нигерии. Очерки. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2008. — 120 с.
* ''[[Куббель, Лев Евгеньевич|Куббель Л. Е.]]'' [http://www.studmed.ru/view/kubbel-le-strana-zolota-veka-kultury-gosudarstva_8dca0d99c5d.html Страна золота — века, культуры, государства]. — 2-е изд. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1990. — 240 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-016730-4.
* ''Линде Г., Бретшнейдер Э.'' До прихода белого человека: Африка открывает своё прошлое / Пер. с нем. Н. А. Николаева. Под ред. А. Б. Макрушина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1965. — 264 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* ''[[Маке, Жак|Маке Ж.]]'' Цивилизации Африки южнее Сахары. История, технические навыки, искусства, общества / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1974. — 192 с. — ([[Культура народов Востока|Культура народов Востока. Материалы и исследования]]).
* ''[[Непомнящий, Николай Николаевич|Непомнящий Н. Н.]]'' Тайны древней Африки. — М.: [[Вече (издательство)|Вече]], 2002. — 480 с. — (Тайны древних цивилизаций). — ISBN 5-94538-213-2.
* ''[[Ногейра да Кошта, Антонио|Ногейра да Кошта А.]]'' Золото Мономотапы и португальские торговцы / Пер. с порт. А. И. Ильина. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1984. — 64 с.
* ''Озадовский А. А.'' США и Африка: проблемы неоколониализма. — М.: Мысль, 1977. — 326 с.
* ''Оля Б.'' Боги тропической Африки / Пер. с франц. С. М. Брейдбард. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1976. — 286 с.
* ''Рено Ф., Даже С.'' Африканские рабы в далеком и недавнем прошлом / Пер. с франц. М. Б. Горнунга. Отв. ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббель]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1991. — 216 с. — (Рассказы о странах Востока). — ISBN 5-02-016600-6.
* ''Субботин В. А.'' Великобритания и её колонии. Тропическая Африка в 1918—1960 гг. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1992. — 278 с.: ил.
* ''[[Цыпкин Георгий Викторович|Цыпкин Г. В.]]'' Эфиопия в антиколониальных войнах. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1988. — 312 с. — ISBN 5-02-016406-2.
* ''Шинни Маргарет.'' Древние африканские государства / Пер. с англ. В. И. Адрушова. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1982. — 96 с.
* ''[[Шинни, Питер|Шинни П.]]'' Нубийцы. Могущественная цивилизация древней Африки / Пер. с англ. В. Д. Кайдалова. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2004. — 208 с. — (Загадки древних цивилизаций). — ISBN 5-9524-1311-0.
{{refend}}
; даҽа бызшәақәак рыла
{{refbegin|2}}
* {{Книга|ref=Collins|ссылка=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll|автор=Collins R. O.|заглавие=A history of Sub-Saharan Africa|год=2007|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=406|isbn=0521867460}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=1: From the Earliest Times to c.500 B.C. |ответственный=ed. J. Desmond Clark |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1982|allpages= |oclc=885618126 |isbn=978-0-521-22215-0}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=2: From c.500 B.C. to A.D. 1050|ответственный= ed. [[Фейдж, Джон Доннелли|John Donnelly Fage]] |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1979|allpages= |isbn=978-0-521-21592-3 |oclc=59023418}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=3: From c.1050 to c.1600 |ответственный=ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Oliver Roland]]|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-0-521-20981-6 |oclc=59023418}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=4: From c.1600 to c.1790 |ответственный= ed. Richard Gray|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1975|allpages= |isbn=978-0-521-20413-2 |oclc=222963183}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=5: From c.1790 to c.1870 |ответственный= ed. John E. Flint |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-1-139-05459-1 |oclc=837973030}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=6: From 1870 to 1905 |ответственный= ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Roland Oliver]], G. N. Sanderson|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1985 |allpages= |isbn=978-0-521-22803-9 |oclc=59237801}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=7: From 1905 to 1940 |ответственный= ed. A. D. Roberts|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1986 |allpages= |isbn=978-0-521-22505-2 |oclc=875518780}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=8: From c.1940 to c.1975 |ответственный= ed. Michael Crowder |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1984|allpages= |isbn=978-0-521-22409-3 |oclc=12309947}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://rec.gerodot.ru/livia/|title=Древняя Ливия|archive-url=|archive-date=}} — В проекте «Реконструкция» «Нового Геродота»
* {{cite web|url=http://www.africa.org.ua/history/index.htm|title=История Африки|archive-url=|archive-date=}} — на сайте «Африка: Информационный центр»
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Африка аҭоурых|*]]
qjtmut3yvcwixg10k2s31kgdjt1ai0h
172658
172656
2026-08-25T13:20:13Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Африка аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172656
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:African-civilizations-map-pre-colonial.svg|мини|450пкс|Африкатәи аҳәынҭқаррақәа 1500 шықәсанӡа]]
[[Файл:Obelisk Luxor.JPG|мини|221пкс|[[Мсыр|Мысра]], [[Луксорский храм|Луксортәи ауахәамаҿы]] аобелиск.]]
[[Файл:Rytter fra Bagirmi.jpg|мини|Асулҭанат аибашьҩы [[Багирми (султанат)|Багирми]] ишәҵатәы. 1823 шықәса.]]
Аҭоурых [[Первобытное общество|аԥхьатәи аамҭақәа]] рзы [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] аҿы ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' ҳәа изышьҭоу ахкқәа рцәырҵрала иалагоит '''Африка аҭоурых'''. [[Сельское хозяйство|Ақыҭанхамҩа]] раԥхьатәи ашьақәырӷәӷәарақәа 16-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, [[металлургия|аметаллургиа]] аконтинент аҿы иҟалеит инықәырԥшшәа 4 нызқь шықәса ҳ. ҟ<ref>Dr. Susan J. Herlin, Professor Emerita, Department of History, University of Louisville, USA,
[http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html «ANCIENT AFRICAN CIVILIZATIONS TO ca. 1500»] {{Wayback|url=http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html |date=20170201171921 }}</ref>. Аҭоурыхтә епоха раԥхьатәи [[Ацивилизациа|ацивилизациақәа]] рыҿиара ҟалеит [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], анаҩс [[Нубия|Нубиа]], [[Магриб]], Африкатәи Абыкь. [[Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ари арегион аҿы аларҵәара аиуит [[ислам]]. [[Сахара]] аладахьы, аԥсылмантә культура ацентр хадас иҟан [[Томбукту]]. [[Колониализм|Аколониа аԥхьатәи аамҭазы]] акыр зҵазкуа ацивилизациатә шьақәгыларақәа иреиуоуп [[Нок (цивилизация)|Нок]], [[империя Мали|Мали Аимпериа]], Ашанти Аимпериа, [[Мапунгубве]], [[Син (королевство)|Син]], [[Салум (государство)|Салум]], [[Баол (королевство)|Баол]], [[Зимбабве (королевство)|Зимбабве]], [[Королевство Конго|Конго]], ажәытәтәи [[Карфаген (государство)|Карфаген]], [[Нумидия|Нумидиа]], [[Мавретания|Мавретаниа]], [[Аксумское царство|Аксумтәи аҳра]], [[Аджуран (государство)|Ажуран]], [[Адал]].
Африка зқьышықәсала атәцәа рыла еиқәнаршәон раԥхьа [[Рабство|арабцәа]], анаҩс [[европейцы|европауаа]]. XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи а-XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы Европатәи амчра дуқәа [[Колониальный раздел Африки|Африка аколонизациа]] рзыруит. XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы [[Деколонизация|адеколонизациа]] апроцесс иахысит.
Африка аҭоурых аҭҵаара, ҷыдала [[Чёрная Африка|Сахара аладахьтәи Африка]], ари иуадаҩу усуп, избан акәзар [[Исторические источники|аҩыратә хыҵхырҭақәа]] маҷуп, убри аҟнытә лассы-лассы [[Устная история|ҿырҳәалатәи аиҭагақәа]], [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә лингвистика]], [[Археологиа|археологиа]], [[генетика|агенетика]] рықәгәыӷра аҭахуп.
== Аҭоурых аԥхьатәи аамҭа ==
=== Ахаҳәтә аамҭа ===
Раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] ахьцәырҵыз Африка ауп. [[Палеонтология|Апалеонтологиа]] излаанарԥшуа ала, [[череп|ахыбаҩ]] аилазаашьала, раԥхьатәи агоминидқәа [[горилла|агориллеи]] [[шимпанзе|ашимпанзеи]] ирзааигәоуп, аха абарҭ априматқәа ирыҿурԥшуазар, урҭ [[прямохождение|ишиашоу аныҟәара]] дрҿиеит, уи [[руки|рнапқәа]] рхы иақәиҭнатәит. Абри аҿиара иабзоураны, урҭ [[лес|абнақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы анхара рылшеит усҟантәи аамҭазы (10–5 миллион шықәса раԥхьа) Африка анҭабоз, асаваннақәа абнақәа ахьыҟаз аҭыԥ дуқәа анырҵәахуаз аамҭазы. 3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[австралопитек|Австралопитекус]] хкқәак цәырҵит аконтинент
Алада, Мрагылара, Агәҭа<ref>Shillington, Kevin (2005), ''History of Africa'', p. 2. Rev. 2nd ed. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-59957-8.</ref><ref>Shillington (2005), p. 2.</ref>. Усҟан урҭ амыругақәа рхархәашьеи рыҟаҵашьеи рдыруан, насгьы зегь зфоз ракәны иҟан.
2,3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[человек умелый|Homo habilis]] ҟалеит, уи ижәытәӡатәиу [[Олдувайская культура|Олдуваи хкы]] змоу ахаҳәтә [[орудие труда|мыругақәа]] рхы иадырхәон. 1,8 миллион шықәса раԥхьа [[человек работающий|аус зуа ауаҩы]] ихкы цәырҵит, 1,5 миллион шықәса раԥхьа [[человек прямоходящий|homo erectus]] ахкы цәырҵит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3">Shillington (2005), p. 2-3.</ref>. Ари ахкы раԥхьатәи ахаҭарнакцәа [[Головной мозг человека|рыхшыбаҩ]] хәыҷын, насгьы ажәытәӡатәи амыругақәа рхы иадырхәон, аха Homo erectus нас еиҳа еиӷьны ахаҳә аус адулара иҵеит, [[Ашёльская культура|Acheulean]] захьӡу атехнологиа ихы иархәаны. Ари ахкы ахаҭарнакцәа ашәарыцара иалагеит, [[Освоение огня древними людьми|амца ахархәашьа]] рҵеит. Урҭ [[Ареал|ахьрылаҵәаз аҭыԥ]] Африка анҭыҵгьы [[Европа]] ахәҭак ахь инеит.
Ахыбаҩқәа BOU-VP-2/66 Дакантәи (Daka, 0,8—1,042± 0,009 миллион шықәса раԥхьа) Ефиопиантәи, Еритреиантәи, Буиантәи (Buia) UA 31 (992 нызқь шықәса раԥхьа) Афартәи агәаҩақәа аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоу [[Данакиль (впадина)|Данакилтәи]] аҭаҳара аҟынтәи, насгьы Кениа иҟоу Олоргесаилинтәи KNM-OL 45500 (970–900 нызқь шықәса раԥхьа) фенетикала еиҳа иазааигәоуп ''[[Homo ergaster]]'', Абжьаратәи Плеистоцен африкатәи агоминидқәа раасҭа, иаҳҳәап, Ефиопиатәи Бодо (''[[Homo heidelbergensis]]'' мамзаргьы ''[[Homo bodoensis]]'') иара убас Зимбабветәи Кабве (''[[Homo rhodesiensis]]<ref>''Giorgio Manzi''. [https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level)] {{Wayback|url=https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ |date=20211030124149 }}, 04 May 2011</ref><ref>''Debbie Argue''. [https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf 11. Variation in the Early and Middle Pleistocene: The phylogenetic relationships of Ceprano, Bodo, Daka, Kabwe and Buia] {{Wayback|url=https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf |date=20211030124159 }}</ref>''). Иахьатәи ихаҳәхаз аҭаҩрақәа инарықәыршәаны (Мелка Кунтуре, Бодо 1 рҟынтәи Дака, Буиа, Гомбора II), иҳәатәуп Мрагыларатәи Африка 1 миллион шықәса раԥхьа ааигәара Абжьаратәи Плеистоцени аҵыхәтәантәи Плеистоцени агоминидқәа ирзеиԥшу ажәытәӡатәи (MRCA) ацәырҵразы зегь реиҳа иҟалап ҳәа<ref name="RoksandicRadovićWuBae">''Mirjana Roksandic, Predrag Radović, Xiu-Jie Wu, Christopher J. Bae''. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 Resolving the «muddle in the middle»: The case for Homo bodoensis sp. nov.] {{Wayback|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 |date=20211030081909 }} // Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews, 28 October 2021</ref>.
[[Файл:Pieza foliácea africana.jpg|мини|221пкс|Ихьшәоу ахаҳәтә шәышықәса иаҵанакуа африкатәи аԥса ахы (LSA)]]
Африка абжьаратәи ахаҳәтә аамҭа алагеит ~300 нызқь шықәса раԥхьа, насгьы ~40–22 нызқь шықәса раԥхьа рҟынӡа ицон, иҭҵааз аҭыԥ иахәаԥшны<ref>''Cynthia Larbey'' et al. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub Cooked starchy food in hearths ca. 120 kya and 65 kya (MIS 5e and MIS 4) from Klasies River Cave, South Africa] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub |date=20190521144559 }}, June 2019</ref> (африкатәи археологиа аконтекст аҿы Аԥхьатәи Ахаҳәтә Аамҭа (ESA), Абжьаратәи Ахаҳәтә Аамҭа (MSA), Аҵыхәтәантәи Ахаҳәтә Аамҭа (LSA) ҳәа изышьҭоу атерминқәа ҵаҟатәи Апалеолит, Абжьаратәи Апалеолит, хыхьтәи Апалеолит еилахәымзароуп).
259 нызқь шықәса зхыҵуа [[Череп из Флорисбада|Флорисбадтәи ахыбаҩ]] (Аладатәи Африкатәи [[Фри-Стейт|Фри-Стеит]] апровинциа) ''[[Homo helmei]]'' ҳәа изышьҭоу ахкы азы итиптәуп<ref>[http://antropogenez.ru/article/93/ Homo helmei Dreyer, 1935 эволюционные и таксономические аспекты] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/article/93/ |date=20140507001949 }} — Антропогенез. РУ</ref>.
[[Фоссилии|Адгьыл иҵоу ахаҳәтә шьақәырӷәӷәарақәа]] ишаадырԥшуа ала, [[человек разумный|Homo sapiens]] 100 нызқь шықәса раԥхьа Африка аладатәии амрагыларатәии ахәҭақәа рҿы инхон, иҟалап 150 нызқь шықәса раԥхьа акәзаргьы. 40 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, ари ахкы Африка ааныжьны апланета зегьы аколонизациа азура иалагеит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3"/><ref>Genetic studies by [[Luca Cavalli-Sforza]] pioneered tracing the spread of modern humans from Africa.</ref><ref>Sarah A. Tishkoff,* Floyd A. Reed, Francoise R. Friedlaender, Christopher Ehret,
Alessia Ranciaro, Alain Froment, Jibril B. Hirbo, Agnes A. Awomoyi, Jean-Marie Bodo, Ogobara Doumbo, Muntaser Ibrahim, Abdalla T. Juma, Maritha J. Kotze, Godfrey Lema, Jason H. Moore, Holly Mortensen, Thomas B. Nyambo, Sabah A. Omar, Kweli Powell, Gideon S. Pretorius, Michael W. Smith, Mahamadou A. Thera, Charles Wambebe, James L. Weber, Scott M. Williams. [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 The Genetic Structure and History of Africans and African Americans] {{Wayback|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 |date=20090601000925 }}. Published 30 April 2009 on Science Express.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=''Stephen Oppenheimer'' «Modern human spread from Aden to the Antipodes, and then Europe: with passengers and when?» |access-date=2017-10-02 |archive-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714222010/https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.nkj.ru/news/24193/ Первые люди современного вида покинули Африку 130 тысяч лет назад] {{Wayback|url=http://www.nkj.ru/news/24193/ |date=20190415230419 }} — [[Наука и жизнь]]</ref>. Даҽа гипотезақәак рыла, «Африка аҟынтәи ахҵәара» зныкымкәа иҟалар алшон, насгьы акырӡа раԥхьа (74 - 130 нызқь шықәса раԥхьа).
IBDmix аметод ахархәарала, африкауаа [[Неандерталец|неандерталеццәа]] ргенқәа шрымоу аилкаара алыршахеит (африкаауаа рҿы неандерталеццәа рДНК 17 Мб ыҟоуп, мамзаргьы 0,3% ргеном аҟынтә), иҟалап урҭ Европантәи ''Homo sapiens'' рхынҳәра иахҟьаны ироузаргьы. Евразиатәи ахылҵшьҭра Африка зегьы аҿы иҟоуп. [[койсанские народы|Коисан ажәларқәа]] реиԥш иҟоу заа еиҿыҵыз агәыԥқәагьы рышьҭрақәа 30% рҟынӡа Мрагыларатәи Африкеи Евразиеи ирылаланы иҟалеит<ref>''Lu Chen'' et al. [https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(20)30059-3?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0092867420300593%3Fshowall%3Dtrue Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals], January 30, 2020</ref>.
== Ақыҭанхамҩа ацәырҵра ==
18 нызқь шықәса раҟара раԥхьа [[Эфиопское нагорье|Ефиопиатәи ашьхақәа]] рхәқәа рҿы, [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] иацәыхарамкәа ауаа еизыргон, насгьы афатә аҿы рхы иадырхәон араса, адацтә культура, иара убас [[трава|аҳаскьын]]. 15-13 нызқь шықәса раԥхьа [[Зерновые культуры|арыцтә культурақәа]] рнапаҿы иааргеит. Арыцтә культура Мраҭашәаратәи [[Азиа|Азиа]] ахәҭаҿы ирылаҵәеит, уаҟа [[пшеница|ачарыци]] [[овёс|ақьари]] раарыхра иалагеит. [[неолитическая революция|Анеолиттә револиуциа]] иалагеит. 12-10 нызқь шықәса раԥхьа, ачарыци ақьари раарыхшьа,насгьы ауасақәеи [[крупный рогатый скот|арахәи]] рааӡара алшара Азиантәи [[Африка|Африкахь]] иааит. Усҟантәи аамҭазы аҳауа цәаакын, насгьы Ефиопиатәи ашьхақәа бнала ибеиан. [[Омотские языки|Омот бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[банан|абананқәа]] рааӡашьа рҵеит 8,5-7,5 нызқь шықәса раԥхьа. 9 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, [[осёл|аҽада]] бжьан, насгьы уи аҟазара хара имгакәа [[Передняя Азия|Алада-Мраҭашәаратәи Азиа]] аҟны аҽарҭбааит. [[Кушиты|Акушитқәа]] [[теф|атеффи]] [[Дагусса|дагуссеи]] раарыхра иалагеит<ref>Diamond, Jared (1997), ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies'', pp. 126—127. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-03891-2.</ref><ref>Ehret (2002), pp. 64-75, 80-81, 87-88.</ref>.
[[Сахара]] [[степь|акаршәрақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы [[Нило-сахарские языки|нило-сахаратәи ахылҵшьҭрақәа]] [[пшено|ахәыӡи]] [[сорго|абаџьари]] еизганы иаадрыхуан 10-8 нызқь шықәса раԥхьа. Анаҩс [[Арбуз (род)|акарпыжә]], [[тыква|аҟабқәа]], [[хлопок|абамба]] раарыхра иалагеит. Убри аамҭазы [[скот|арахә]] [[Одомашнивание|ҩнытәны рааӡара]] иалагеит, [[Гончарное производство|акыцӡрагьы]] цәырҵит<ref>Ehret (2002), pp. 64-75.</ref>. Хыԥхьаӡара рацәала акәарақәеи аӡиақәеи рҿы [[рыболовство|аԥсыӡкра]] рылаҵәаны иҟан. Мраҭашәаратәи Африка аҳауа цәаакыра иахҟьаны, [[Тропический лес|атропикатә бнақәа]] иахьатәи [[Сенегал|Сенегали]] [[Камерун|Камеруни]] рҵакырақәа рҟынӡа аҽарҭбааит. 11-7 нызқь шықәса раԥхьа, [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи ахылҵшьҭрақәа]] ахәшатәии [[Рафия (пальма)|рафиатәии]] апальмақәа, иара убасгьы аҟәыдхкқәа рааӡара рҵеит. Абарҭ ахкқәа реиҳарак абнақәа рҿы иахьрызҳауаз азы, нигеро-конголезаа урҭ ррыцқьаразы [[Каменный топор|ахаҳәтә еихақәа]] аԥырҵеит<ref>Ehret (2002), pp. 82-84.</ref>.
7 нызқь шықәса раԥхьа ацәаакыра аамҭа нҵәеит, Сахара аҩара иалагеит. Уи атәылаҿацәқәа рҿы инхоз ауаа [[Миграция населения|наҟ-ааҟ ииасуа]] иаалгеит, лымкаала [[Нил]] аҳәаа ахь. Убри аҩызаҵәҟьа аҳауа ҩа [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿгьы]] ишьақәгылеит.
=== Аметаллургиа ===
6 нызқь шықәса раԥхьа аҟара Африка атсеи, абҩеи, [[бронза|аџьази]] арҭәашьа рҵеит<ref>Nicholson, Paul T, and Ian Shaw (2000), ''Ancient Egyptian Materials and Technology'', p. 168. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45257-1.</ref>. [[медь|Абҩа]] адодинастиатә Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы идырҭәон, аџьаз цәырҵит 5 нызқь шықәса раԥхьа еиҵамкәа<ref>Nicholson and Shaw (2000), pp. 149—160</ref>. Нубиа зегь реиҳа абҩеи ахьи рыла еиқәзыршәоз акәны иҟан<ref>{{Cite web |url=http://wysinger.homestead.com/nubians.html |title=Who are the Nubians? |access-date=2013-10-13 |archive-date=2017-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822135827/http://wysinger.homestead.com/nubians.html |url-status=live }}</ref>.
Абҩа ахархәара иалагеит аконтинент мраҭашәаратәи ахәҭаҿы [[Аир (плато)|Аиртәи ашьхаҟьаҟьараҿы]], иахьатәи [[Нигер]] адгьылҵакыраҿы. Апроцесс раԥхьаӡа ицәгьан, уи арегион анҭыҵынтәи аимпорт иаанарԥшуан, аха анаҩс атехнологиа еиӷьхеит<ref name="Ehret 2002">Ehret 2002 , pp. 136—137</ref>.
[[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>[https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology Martin and O’Meara. «Africa, 3rd Ed.»] {{Wayback|url=https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology |date=20151208094042 }} Indiana: Indiana University Press, 1995.</ref>. Африка аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы, Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы [[железо|аиха]] арҭәара иалагеит. 670 шықәсазы ҳ. ҟ. [[ассирийцы|Ассириаа]] Нубиаа [[Древний Египет|Мысра]] иалырцеит аихатә бџьарқәа рыла, уи [[Нил]] аҳәааҿы аиха аҟаҵара иацхрааит.
Африка егьырҭ ахәҭақәа рҿы аметаллургиа аҿиара аиуит. [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы, апроцесс алагеит 3,5 зқьышықәса раԥхьа Егаро, Нигер иҟоу [[Термит (массив)|Термиттәи]] амассив мраҭашәаратәи аган аҟны, насгьы араҟа [[История производства и использования железа|аиха арҭәара]] иалагеит 2,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=3432&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html Iron in Africa: Revising the History, UNESCO] {{Wayback|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D3432%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=20170704083407 }} Aux origines de la metallurgie du fer en Afrique, Une anciennete meconnue: Afrique de l’Ouest et Afrique centrale.</ref>. Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, аиха аҟаҵара [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] аҿы 5 нызқь шықәса раԥхьа ишыҟаз<ref>Heather Pringle, Seeking Africa’s first Iron Men. Science 323:200-202. 2009.</ref>. Аиха арҭәара еицырдыруан [[Чад (озеро)|Чадтәи]] аӡиаси Африкатәи Аӡиас Дуқәеи рыбжьара 1000-600 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., Мысра аасҭа акырӡа заа. 500 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа [[Джос (плато)|Џьос]] ашьхеибаркыраҿы иҟаз [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура аиха рдыруан<ref>Shillington (2005), pp. 37-39.</ref><ref>O’Brien, Patrick Karl (2002), ''Atlas of World History'', pp. 22-23. Oxford: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-521921-X.</ref>.
2000 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[миграция банту|Банту жәлар рықәҵра]] иалагеит Африка аладахьы, хара имгакәа Банту ажәларқәа аҭыԥ дуқәа рҿы анхара иалагеит.
== Ажәытәра ==
[[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҟны ажәытәӡатәи аамҭа Ажәытәтәи [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]] аҭоурых иадҳәалоуп. Уи еиҳарак Ажәытәтәи Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] ирызкуп. Африка Абыкь, иара убас мраҭашәаратәи ахәҭа [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжаҿы]] [[Аксумское царство|Аксумтәи Аҳра]] амчра аманы иҟан. [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] ишьақәдыргылеит [[Пунт|Пунти]] дареи реимадара 2350 шықәсазы ҳ. ҟ. Ари атәыла шьҭан ҳәа иԥхьаӡоуп ҳаамҭазтәи [[Сомали]], [[Џибути|Џьибути]], [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҵакырақәа рҿы<ref>Simson Najovits, ''Egypt, trunk of the tree, Volume 2'', (Algora Publishing: 2004), p.258.</ref>. [[Финикия|Финикиатәи]] ақалақьқәа, иаҳҳәап, [[Карфаген (государство)|Карфаген]] еиԥш иҟоу иахәҭакын адгьылбжьарамшынтә [[античность|антикатәи]] аамҭа, Африка Сахара аладахьы арҭ аамҭақәа рзы ихьыԥшымкәа аҿиара аиуит. 3000 шықәса раԥхьа, Евразиантәи Африкахь зымҽхак ҭбааз амиграциа алагеит — уи ҳаамҭазтәи африкатәи агеномқәа рҿы иҟанаҵаз алагала 4-7% ауп, ҳаамҭазтәи африкатәи апопулиациақәа ргеномқәа рҿы анеандерталеццәа рышьҭа 0,2-0,7% ауп иартәо<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |title=Ancient Ethiopian genome reveals extensive Eurasian admixture throughout the African continent |access-date=2015-10-27 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010205525/http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |title=Обратно в Африку |access-date=2022-06-30 |archive-date=2021-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515141154/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |url-status=live }}</ref>.
=== Ажәытәтәи Мысра ===
[[Файл:Lower Egypt Nomes 01.png|мини|250пкс|Ажәытәӡатәи Мысреи уи [[Ном (Древний Египет)|аномқәеи]] рыхсаалеи]]
Сахара аӡы анырцәыӡ ашьҭахь, ауаатәыҩсатә еиланхарҭақәа ирылагеит [[Нил]] [[овёс|акаршәраҿы]] аҽеизакра, насгьы хара имгакәа уаҟа ицәырҵит хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭратә хеидкылақәа.
Еиҳараӡак ирласны ауааԥсыра ирызҳауан [[Дельта Нила|Нил адельт]] аҿы Ҵаҟатәи Мысреи, аҩбатәи инаркны ахԥатәи [[Речной порог|ашәхымс]] иахьрыҵаркуа аҟынӡа. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизырҳара иацхрааит [[Юго-Восточная Азия|алада-мрагыларатәи Азиа]] аҟынтәи иааз аҵиаақәа рааӡара, лымкаала [[пшеница|ачарыци]] ақьари, иара убасгьы [[животноводство|арахәааӡара]] аҿиара — [[овца|ауасақәеи]], [[коза|аџьмақәеи]], ажәқәеи рааӡара. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьеизҳауаз иахҟьаны, адгьыл азы ақәԥара иалагеит, насгьы [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] аиҿкаара аҭахра цәырҵит, уи административтә аппарат ала еиқәыршәан. Реиҳа иӷәӷәаз абшьҭратә еидгыла [[Та-сети|Та-сет]] ҟалеит 5,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>Ehret (2002), pp. 143-46.</ref>.
[[Файл:All Gizah Pyramids.jpg|мини|250пкс|Гиза [[Пирамиды Гизы|апирамидақәа]], Ажәытәӡатәи Мысра ацивилизациа иасимволуп.]]
[[Нижний Египет|Ҵаҟатәи Мысра]], абшьҭратә еидгыла еиҳа инарҭбаау аполитикатә еилазаарақәа рахь еидгылеит, аҵыхәтәан уи 3100 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[Нармер]] напхгара ззиуаз иаку аҳәынҭқарра ашьақәгыларахь инанагеит. Хыԥхьаӡара рацәала анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] аҿы ицәырҵит анапхгаҩы-анцәа икульт. [[фараон|Фараон]] инапхгара иаанагон администраторцәеи, ашәахтәеизгаҩцәеи, аҳәынҭқарцәеи, аҟазацәеи, анапҟазацәеи рыла ишьақәгылаз абиурократиа. [[налогообложение|Ашәахтәқәа реизгара]] иалагеит, насгьы ауаажәларратә ҭахрақәа рзы еиҿкааз аусура иалагеит: аканалқәеи егьырҭ [[Орошение|аӡыржәырҭақәеи]], [[Египетские пирамиды|апирамидақәеи]] аныҳәарҭақәеи рыргылара. [[IV династия (Древний Египет)|Аԥшьбатәи адинастиа]] аан, ахәаахәҭра иалагеит харатәи адгьылқәа рҟны: амҿы ааргон [[Левант|Левантынтәи]], ахьи ацәақәеи [[Нубия|Нубиантәи]], насгьы [[ладан|асакәмал]] [[Пунт|Пунтынтәи]]. Урҭ [[Ливиа|Ливиа]] мраҭашәаратәи арегионқәа рҿы ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Древнее царство (Древний Египет)|Ажәытәтәи Аҳра]] аамҭазы, Мысратәи анапхгаратә система ашьаҭа шьақәгылеит, уи еснагь еизаку абиурократиа абзоурала имҩаԥысуан, насгьы афараон анцәа игәра агара шьаҭас иаман<ref>Davidson, Basil (1991), ''Africa In History: Themes and Outlines'', pp. 30-33. Revised and expanded ed. New York: Simon & Schuster ISBN 0-684-82667-4</ref>.
[[3-е тысячелетие до н. э.|3-тәи азқьышықәса]] инаркны ҳ. ҟ. Мысра еиҳа-еиҳа арратәи аполитикатәи анапхгара аладатәии мраҭашәаратәии агәылацәа рахь аҽарҭбаауан. 2200 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Ажәытәтәи Аҳра акзаара ҵысит аномақәа рыбжьара аицлабра иахҟьаны, урҭ рнапхгаҩцәа афараон иҿагылара иалагеит. Азиантәи иааз ақәыларагьы ароль нанагӡеит. [[Первый переходный период (Древний Египет)|Актәи Аиҭаиасратә Аамҭа]] Мысра аҭоурых аҿы иалагеит, аимак-аиҿакқәеи агәыҩбареи раамҭа<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33">Davidson (1991), pp. 30-33.</ref>.
2130 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа аҭынчра аамҭа нҵәеит [[XI династия (Древний Египет)|XI-тәи адинастиа]] ашьаҭаркҩы [[Ментухотеп I]] имчра ашьақәгыларала. [[Среднее царство (Древний Египет)|Абжьаратәи Аҳра]] ҟалеит, апирамидақәа рыргылара ҩаԥхьа иалагеит, харатәи атәылақәа рыла ахәаахәҭра мҩаԥысит, насгьы амчра агәҭа [[Мемфис (Египет)|Мемфисынтә]] [[Фивы (Египет)|Фиваҟа]] ииасит. Аладатәи аҳрақәа [[Куш (царство)|Куш]], Вават, Иртеҭ рыбжьара аимадара ӷәӷәахеит. [[Второй переходный период (Древний Египет)|Аҩбатәи Абжьаратәи Аамҭа]] алагеит Мысра уаанӡа иззымдыруаз аҽыуардынқәеи аџьаз бџьарқәеи рыла [[Гиксосы|агиксосцәа]] рықәларала. Аҽыуардынқәа ртехнологиа мраҭашәараҟа [[Сахара|Сахареи]] Аҩадатәи Африкеи рахь инеит. Агиксосцәа рқәыларақәа рыхьчара рылымшеит, убри аҟынтә Мысратәи ауаажәларра иахәҭакхеит. Уи иахҟьаны, Мысра аҿиараҿы зегь реиҳа иӷәӷәаз аамҭа — [[Новое царство (Древний Египет)|Аҳра Ҿыц]] ахь инеит. Уи аамҭазы Мысра амчра ду аман, Нубиеи [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, насгьы Ливиатәи ажәларқәеи [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшыни]] анырра ду рыман<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. Аҳра Ҿыц нҵәеит Ливиатәи ажәларқәа рықәларала, уи [[Третий переходный период (Древний Египет)|Ахԥатәи Абжьаратәи Аамҭахь]] инанагеит, уи ашьҭахь ҩышә шықәса анапхгара зуаз [[XXII династия (Древний Египет)|XXII Адинастиа]] шьақәгылеит<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>.
Аладатәи [[Нубия|Нубиа]] хәыҷы-хәыҷла амч аиуит. Нубиа Мысра аиааира [[Кашта|Кашҭала]] иалагеит, насгьы [[Пианхи|Пианхии]] [[Шабака|Шабакеи]] рыла ихыркәшахеит. Убас ала иит 100 шықәса аҳра зуаз [[XXV династия (Древний Египет)|XXV адинастиа]]. Нубиаа Мысратәи атрадициақәеи аҵасқәеи рыҿиара рҽазыршәеит, аха урҭ рнапхгара нҵәеит аихатә бџьарқәа рыманы иааз [[Новоассирийское царство|ассириаа]] рықәлара абзоурала<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. [[Саис]] ақалақь аҿы [[XXVI династия (Древний Египет)|XXVI адинастиа]] цәырҵит. Уи 525 шықәса ҳ. ҟ. аҟынӡа иҟан, Мысра [[Аџьамцәа|аџьамцәа]] иахьақәлаз. Ассириаа реиԥш акәымкәа, аџьамцәа акыраамҭа аҳра руан. 332 шықәсазы ҳ. ҟ. Мысра импыҵихит [[Алеқсандр Македонски|Александр Македонски]]. Иара ишьҭахь иалагеит [[Птолемеи|Птолемаи]] инапхгара аамҭа, уи 30 шықәсазы ҳ. ҟ. Римтәи аимпыҵахалара аҟынӡа ицон<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>.
=== Нубиа ===
[[Файл:Kushite empire 700bc.jpg|мини|250пкс|[[Куш (царство)|Куш аҳра]] амчхара ду анамаз аамҭазы]]
5,5 зқьышықәса раԥхьа, Нил ахыҵхырҭаҿы, [[Нубия|Нубиа]] аҩадахьы, [[Та-сети]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ ҟалеит, уи амчра [[Верхний Египет|Хыхьтәи Мысра]] зегьы аҵанакуан. Та-сети Мысреи, уимоу ихараз [[Левант|Леванттәи]] атәылақәеи рҿы аҭирақәа мҩаԥыргон, ахьы, абҩа, астраус ҵысхәқәа, аебониттә мҿы, аслан баҩ рҭиуан. XXXII ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Та-сети ԥсыҽхо иалагеит, насгьы Мысра иаднакылеит.
[[Файл:Naqa Apedamak temple.jpg|мини|250пкс|слева|Нубиатәи ауахәама [[Апедемак]], Нака]]
Абшьҭрақәа реидгыла хәыҷқәа Нубиа адгьылҵакыраҿы иаанхеит аԥхьаҟагьы. [[3-е тысячелетие до н. э.|Ахԥатәи азқьышықәса]] анҵәамҭазы ҳ. ҟ. [[консолидация|рыҽдырӷәӷәо]] иалагеит, ҩ-ҳәынҭқаррак шьақәгылеит: Саи, [[Древний Египет|Мысра]] иаԥну, [[Керма (царство)|Керма]]. [[XVIII век до н. э.|XVIII ашәышықәсазы]] Керма Саи иаҵагылеит, насгьы Мысра ӷәӷәала иаҿагылаҩхеит. 1575-1550 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., [[XVII династия (Древний Египет)|XVII адинастиа]] аан, Керма [[гиксосы|гиксосцәа]] ацны Мысра иақәлеит<ref>Alberge, Dalya.[http://wysinger.homestead.com/article10.html Tomb Reveals Ancient Egypt’s Humiliating Secret] {{Wayback|url=http://wysinger.homestead.com/article10.html |date=20160704094137 }}, ''The Times''{London}, 28 July 2003(Monday).</ref><ref>Ehret (2002), pp. 148—151.</ref>.
[[XVIII династия (Древний Египет)|XVIII адинастиа]] аан, Ажәытәтәи Мысра еиҭа амчра аиуит, насгьы Керма анапхгара аҵаҟа иҟалеит. Иара анапхгара 500 шықәса ирылагӡаны иҟан, уи иахҟьаны [[кушиты|Кушитцәа]] Мысраа [[Ассимиляция (социология)|рҽеиԥшыртәит]]. Аха аҵыхәтәаны Кушитцәа рхьыԥшымреи ркультуреи дырхынҳәит. [[Амон|Амун]] [[Напата]] анцәахәы хаданы, насгьы адоуҳатә центрны иҟан, дин ҿыцк цәырҵит. 730 шықәсазы ҳ. ҟ. Кушитаа Мысра иақәланы [[Фивы (Египет)|Фива]] ргеит. Кушиттәи аимпериа шьақәгылеит, уи адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестина]] инаркны Нил Аиаҵәеи Нил Ашкәакәеи ахьеилало аҟынӡа инаӡон<ref>Shillington (2005), pp. 40-41.</ref>.
[[ассирийцы|Ассириа]] рқәылара [[кушиты|Кушитцәа]] Мысра рнапхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. Уи ашьҭахь, Кушиттәи аҳәынҭқарра административтә центр [[Напата|Напатантә]] [[Мероэ|Мероеҟа]] ииасит, насгьы аҿиара иалагеит Нубиатәи акультура ҿыц. Раԥхьа амероитцәа ркультура Мысратәи акультура даара иазааигәан, аха хәыҷы-хәыҷла уи аформа ҿыцқәа шьҭнахит. Нубиа [[Хлопчатобумажная ткань|абамбалыхтәи]] [[железо|аихалыхи]] амаҭәахәқәа ирцентрны иҟалеит. [[Египетское письмо|Мысратәи аҩыра]] амероиттә бызшәа иаԥхьагылеит. [[Алым|Алым]] анцәахәы [[Апедемак]] египеттәи анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] далалеит. [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] аԥшаҳәаҿы ахәаахәҭра еизҳаит, уи абзоурала [[Средиземноморье|Адгьылбжьаратәи амшын]], ҷыдала [[Древняя Греция|Грециа]] аусуратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара алыршахеит. Архитектуратә стиль егьырҭ иреиԥшымкәа иҟалеит, ирацәаны алымқәа, [[страус|астраусқәа]], [[жираф|ажирафқәа]], [[слон|асланқәа]] рсахьа зну. Аха [[Аксум (город)|Аксум]] аизҳара Нубиа ахәаахәҭра ҵнашәааит, иара убас, атәыла [[Обезлесение|ахшьаара]] иахҟьаны ааха роуит абнақәа, избан акәзар аиха аҭыжьраҿы иаҭахын амҿы. 350 шықәсазы ҳ. ҟ. Аксумтәи анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] Мерое аизҳазыӷьара ааникылеит<ref>Shillington (2005), pp. 42-45.</ref>.
=== Карфаген ===
[[Файл:Carthaginianempire.PNG|мини|250пкс|Карфагентәи аҳәынҭқарра аҵакыра]]
Мысраа [[Ливийцы (древние)|ливиаа]] ҳәа ирышьҭан Нил мраҭашәаратәи аганахь инхоз ауаа, урҭ зхылҵшьҭраз [[берберы|аберберцәа]]. Иахьатәи [[Марокко]] инхо Маури ажәларқәа реиԥш, иахьатәи [[Алжир|Алжири]] [[Тунис|Туниси]] инхо нумидианцәеи реиԥш, урҭ зегь раԥхьаӡа иргыланы адгьылқәаарыхыҩцәан, аха иуԥылон амшын аԥшаҳәаҿы инхо ауааԥсыра еснагь ерҿагылаз ихьыԥшым ажәларқәагьы<ref>Iliffe, John (2007), ''Africans: The History of a Continent'', p. 30. 2nd ed. New York:Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68297-8.</ref>.
Даҽа жәларык, [[финикийцы|финикииаа]], амшынтә [[торговля|хәаахәҭра]] рхы азыркит, насгьы зегьынџьара зыхә ҳараку аметаллқәа ирышьҭан: [[медь|абҩа]], [[золото|ахьы]], [[олово|акалеи]], [[свинец|атса]]. [[:Категория:Финикийские колонии|Финикииаа рҭыԥ нхарҭақәа]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аԥшаҳәа иаваршәны иган, насгьы [[берберы|аберберцәеи]] дареи ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Ҳ. ҟ. 814|814 шықәсазы]] ҳ. ҟ. [[Тир (город)|Тир]] инхоз финикиаа ақалақь '''[[Карфаген (государство)|Карфаген]]''' ашьаҭа ркит. 600 шықәсазы Карфаген Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ихадоу ахәаахәҭратә центрқәа иреиуахеит, уи иацхрааит [[Чёрная Африка|атропикатә Африка]] иамаз аимадарақәа. Карфаген иамаз амал иабзоураны ишьақәгылеит абербертә ҳәынҭқаррақәа [[Нумидия|Нумидиеи]] [[Мавретания|Мавретаниеи]]. Аберберцәа рыбжьаҟазацәа [[караван|ачаландарқәа]] рыла [[Сахара]] имҩасны [[оазис|оазиск]] аҟынтәи даҽакахьы имҩаныргон атауарқәа, [[Гараманты|аӷьычцәа-гарамантаа]] рықәлара шшәарҭазгьы. Ихадоу тауарны иҟан [[соль|аџьыкхыши]] аметалл иалху аалыҵқәеи, урҭ ахьы, атәцәа, ахәдахаҵақәа, [[Слоновая кость|аслан абаҩ]] рахь ирыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 63-65.</ref>.
[[Файл:Ruines de Carthage.jpg|мини|слева|250пкс|Карфаген ахыжәжәарақәа]]
Карфаген ажәытә грекцәеи [[Древний Рим|римааи]] ирҿагылан Адгьылбжьаратәи амшын аҿы амчра аиуразы. Зегь раасҭа ихьанҭаз [[Пунические войны|Рими дареи реибашьра]] акәын: [[Сицилия|Сицилиа]] азы, [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниитәи аибашьра]] (264—241 шықәсқәа ҳ. ҟ.), [[Вторая Пуническая война|Аҩбатәи Пуниитәи аибашьра]] (218—201 шықәсқәа ҳ. ҟ.) уи [[Ганнибал]] Европа данақәла ауп, [[Третья Пуническая война|Ахԥатәи Пуниитәи аибашьра]] (149—146 шықәсқәа ҳ. ҟ.). Карфаген раԥхьатәи аибашьрақәа ҩба рҿы иаҵахеит, ахԥатәи аибашьраҿы [[Нумидия|Нумидиа]] [[берберы|аберберцәа]] Рим иахьрыцхрааз иахҟьаны, уи ықәхын, иагьыҟалеит [[Римская провинция|Римтәи апровинцианы]].. Африкатәи апровинциа Рим [[пшеница|ачарыц]], [[маслины|амасхәа]], насгьы [[масло|азеиҭын]] рыла еиқәзыршәоз иреиуан. Ҩышә шықәса рышьҭахь, Рим абербертә Нумидиеи [[Мавританиа|Мавретаниеи]] рнапаҿы иааргеит. 420 шықәсазы Аҩадатәи Африка иақәлеит агермантә жәлар [[Вандалы|авандалцәа]], рҳәынҭқарра шьаҭаркны, Карфаген центрс иҟаҵаны<ref>Shillington (2005), pp. 65.</ref>. Анаҩс аберберцәа рхьыԥшымра иазықәԥеит.
[[Ақьырсианра|Ахристианра]] Африка аларҵәара аиуит [[I век|I-тәи ашәышықәсазы]], раԥхьа [[Александрия|Александриаҟа]], нас аконтинент аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭа зегьы ахь. 313 ашықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи Аедикт]] анҭыҵ, Римтәи Аҩадатәи Африка зегьы қьырсианцәан. Мысраа [[монофизитство|амонофизитизм]] рыдыркылеит, насгьы ихьыԥшым [[Коптская православная церковь|Копттәи]] ауахәама аԥырҵеит. Аберберцәа [[донатизм|Донатизм]] рыцҳаршьон, [[Католическая церковь|Акатоликатә уахәама]] амчра азхаҵара мап ацәыркуан.
==== Аберберцәа ====
Карфаген аҭыԥантәи анхацәа анырра ду рынаҭон. Усҟан [[Берберы|аберберцәа]] [[сельское хозяйство|ақәаарыхреи]], [[ремесло|анапҟазареи]], [[торговля|ахәаахәҭреи]], [[Политическая система|аполитикатә еиҿкаареи]] еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыцхыраара ахьрылшоз аҭагылазаашьаҿы иҟан. Карфаген амчра еизҳацыԥхьаӡа, аберберцәа рҟынтәи џьоукы [[рабство|тәцәас]] иҟалеит, егьи ахәҭа Карфагенаа рымаҵ аура иалагеит, зхы иақәиҭыз абиԥарақәа рҟынтәи аҳазылхра еизыргон. [[IV век до н. э.|IV-тәи ашәышықәсанӡа]] ҳ. ҟ. аберберцәа, [[галлы|Галлацәеи]] дареи [[Маханат|Карфагентәи ар]] рыхәҭак шьақәдыргылеит. [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниктәи аибашьраҿы]] Карфаген анаҵаха ашьҭахь, абербертә қьыралатәи рыруаа рџьаԥса ахьырымшәаз азы иқәгылеит, уи 241 инаркны 238 рҟынӡа ҳ. ҟ. иҟан. Урҭ акыр зҵазкуа адгьылқәа рнапахьы иааргеит, насгьы «Ливиатәи» ҳәа изышьҭаз [[Чеканка монет|аԥара ԥыҟҟара]] иалагеит. Карфаген амчра еиҳагьы еиҵахеит анаҩстәи [[Пунические войны|Пуниитәи аибашьрақәа]] рҿы аҵахара ашьҭахь, насгьы 146 шықәсазы ҳ. ҟ. римаа ақалақь ықәырхит. Уи абзоурала, аконтинент аҩнуҵҟа инхоз аберберцәа амч роуа иалагеит. [[II век до н. э.|II-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. рҟынӡа абербертә ҳәынҭқаррақәак шьақәгылеит, урҭ рҟынтә ҩба [[Нумидия|Нумидиа]] иҟан. Еиҳа ихараны иҟан [[Мавританиа|Мавретаниа]]. Аберберцәа рцивилизациа аҩаӡара ду ааннакылеит [[Масинисса]] ихаан, II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Уи [[дань|даныԥсы]] ашьҭахь [[148 год до н. э.|148 шықәсазы]] ҳ. ҟ., Бербертәи аҳрақәа акырынтә рҽеидырҵон, аха ихыбгалон. Масинисидтәи адинастиа ыҟан римаа 24 шықәсазы Бербертәи атәылақәа зегьы рнапаҿы иааргаанӡа.
=== Сомали ===
[[Файл:Qableh1.JPG|мини|250пкс|Сомалитәи акультура ажәытә центр ахыжәжәарақәа.]]
Ажәытәан, иахьатәи [[сомалийцы|Сомалиаа]] рхылҵшьҭрақәа [[Западный мир|Мраҭашәареи]] адунеи атәылақәеи рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рҿы акыр зҵазкуа ҭыԥны иҟан. Сомалитәи амшынуааи аҭиҩцәеи [[ладан|асакәмал]], [[Мирра (смола)|амзаша]], [[пряности|аххылақәа]] ааргон, урҭ [[Древний Египет|мысраа]], [[финикийцы|финикиаа]], [[Микенская цивилизация|микенаа]], [[Вавилония|вавилонаа]] рыхә ҳаракны иршьон<ref>Phoenicia, pg. 199.</ref><ref>Rose, Jeanne, and John Hulburd, ''The Aromatherapy Book'', p. 94.</ref>. Сомалитәи ақалақьқәа Опоне, [[Гвардафуй|Мосиллон]], [[Бербера|Малао]] Индиеи Абырзенцәа-Римтәи адунеии рыбжьара ахашәалахәы рацәаны ирызҭо ахәаахәҭра алахәхаразы азин аиуразы Сабаиаа, [[Парфия|Парфиа]], [[Аксумское царство|Аксумитцәа]] ирыцлабуан<ref>Vine, Peter, ''Oman in History'', p. 324.</ref>.
=== Римтәи Аҩадатәи Африка ===
[[Файл:Roman Africa.JPG|мини|250пкс|Аҩадатәи Африка Римтәи аимпериа аан.]]
[[берберы|Абербертә уааԥсыра]] реиҭаҵрахь икылнагеит Римтәи анапхгара аан иҟаз адгьылқәаарыхратә ҵакырақәа [[Урбанизация|рурбанизациа]]. [[Кочевники|Зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа]] мчыла уа инхар акәын, мамзаргьы иахьыцәҳәыроу аҭыԥқәа рахь [[Миграция населения|ииасыр]] акәын. Иҭыԥынтәалаз ахылҵшьҭрақәа рхақәиҭра рцәыӡит. Аха аберберцәа ракәзар еснагь римтәи анапхгара ирҿагылон. Римтәи амал ахьчаразы [[Список римских императоров|аимператор]] [[Траян|Траиан]] Ореси Неменшеи рышьхақәа рҿы аладатәи аҳәаа шьақәиргылеит, насгьы ирацәаны ахырӷәӷәарҭақәа иргылеит. Римаа [[II век|II-тәи ашәышықәсазы]] [[Сетиф|Ситиф]] азааигәара иҟаз адгьылқәа рнапаҿы иааргеит, аха мраҭашәараҟа Римтәи анырра акыр аамҭа аԥшаҳәа аҟынӡа инаӡон.
Римаа Аҩадатәи Африкаҿы ар маҷ аанкыланы ирыман, урҭ 28 нызқь [[Римский легион|легионерцәа]] иреиҳамызт. II-тәи ашәышықәса инаркны [[Нумидия|Нумидиеи]] Мавретаниатәи аҩ-провинциеи рҿы иҟаз агарнизонқәа еиҳарак аҭыԥантәи ауааԥсыра рақәын изыхьчоз. [[Клавдий|Клавдиа]], [[Нерва]], [[Траян|Траиан]] рнапхгараан Аҩадатәи Африка аветеранцәа-алегионерцәа рынхарҭа ҭыԥқәа еизҳауан.
Аҩадатәи Африка ача аарыхырҭа дгьыл аимпериа ҳәа иашьҭан, араантәи егьырҭ [[Римская провинция|апровинциақәа]] рахь, ахәҭакахьала [[Италия (римская провинция)|Италиаҟа]], [[Римская Греция|Грециаҟа]] ирышьҭуан арыц, иара убас ашәырқәа, алаҳа, ажь, аҟәыдхкқәа. А-II-тәи ашәышықәсанӡа [[масло|азеиҭын]] ахәаахәҭраҿы аҭыԥ ду ааннакылон.
Аимпериа аилабгара алагамҭа Аҩадатәи Африка уиаҟара анырра амамызт. Аха араҟагьы ақәгыларақәа ирылагеит. [[238 год|238 ашықәсазы]] адгьылмпыҵакыҩцәа аемператор ифинанстә политика иаҿагыланы ақәгылара ҟарҵеит, аха уи лҵшәадамхеит. 253 инаркны 288 рҟынӡа Мавретаниа ашьхақәа рҿы [[берберы|аберберцәа]] рықәгыларақәа маҷмызт. Аха аимпериа иазеиԥшыз аекономикатә проблемақәагьы араҟагьы анырра рыман. Ақалақьқәа рыргылара аанкылан уҳәар ауеит.
Аҩадатәи Африка ауриацәа рацәаҩны инхон. Урҭ рахьтә шьоукы Иудеиантә, ма Палестинантә ихырҵәаны иааган, Римтәи анапхгара иаҿагылаз ақәгыларақәа рышьҭахь, шьоукы финикииаа ирыцны кыр хара араҟа инхеит. Уи адагьы, бербер жәларқәак [[иудаизм|аиудаизм]] рыдыркылеит.
[[Христос|Ахристианра]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африкахь]] иааит II-тәи ашәышықәсазы, насгьы ирласны ақалақьқәеи атәцәеи рыбжьара аларҵәара аиуит. [[IV век|IV-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы иҭыԥынтәалаз ауааԥсыра ахьынхоз адгьылқәа зегьы христиантә динхаҵараны иҟалеит, абербер жәларқәак реиԥш. 313 ашықәсазы Аҩадатәи Африкаҟны аларҵәара аиуит [[донатизм|адонатизм]], [[Список римских императоров|аимператор]] [[Диоклетиан]] ишьҭашәарыцарақәа раан адин аанзыжьыз аԥшьаҩцәа рыла. Адонатистцәа аимператор [[Константин I Великий|Константин]] [[Церковь (институт)|ауахәама]] аусқәа иахьыҽрылаирхәуаз иақәшаҳаҭымызт, аха ақьырсианцәа реиҳараҩык гәахәарыла аҳәынҭқарра разхаҵара рыдыркылеит. Адонатистцәеи [[История христианства в Римской империи|Римтәи асистема адгылаҩцәеи]] рыбжьара аиҿагылара ӷәӷәа ҟалеит. Донатизм акритика азызуаз иакәын иԥшьоу [[Аврелий Августин|Августин]]. Иара излашьақәирӷәӷәоз ала, аԥшьаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥс аҵабыргқәа ԥхасҭанатәуам, избанзар урҭ ииашоу агәацԥыҳәара ахьрымоу Қьырса иҟны ауп. Августин ақьырсиантә еиҳабыра азин дадгылан, [[схизма|асхизматцәеи]] [[еретик|аеретикцәеи]] рхьырхәразы. Аиҿагылара азы аӡбара аднакылеит Карфагентәи аныхабаа 411 азы, аха [[VI век|VI-тәи ашәышықәса]] аламҭалазгьы Аҩадатәи Африка аҿы иҷыдоу адонатисттә еилазаарақәа ыҟан.
Римтәи амчра хәыҷы-хәыҷла аилаҳарахь неиуан, хаз игоу ашьхатә ҵакырақәа рҿы ишьақәдырӷәӷәо иалагеит ихьыԥшым аҳрақәа. Уаантәи [[берберы|аберберцәа]] ақалақьқәа ирықәлон. 420 ашықәсазы [[вандалы|авандалцәа]] Аҩадатәи Африка иааит. Урҭ [[Карфаген (государство)|Карфаген]] ргеит, 439 азы [[Королевство вандалов и аланов|Вандалцәеи Аланцәеи рҳәынҭқарра]] шьақәдыргылеит, уи 533 шықәсанӡа иҟан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшын]] аҿы ахәаахәҭра анапхгара аҭо. Аҳәынҭқарра рнапаҿы иааргеит [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] [[Список византийских императоров|аимператор]] [[Юстиниан I|Иустиниан]] ихаан, уи ир напхгара рзиуан акомандир [[Велисарий|Велисари]]. Аҭыԥантәи ауааԥсыра 12 шықәса рыҩныҵҟа иаҿагылон, аха уи ашьҭахьгьы Византиа Аҩадатәи Африка пхылаԥшра ԥсыҽны иаанхон [[Константинополь]] ахьыхарази, аимпериатә интересқәа ахьмаҷызи, акоррупциа ахьыҟази. Убри аҟнытә, ари арегион аԥсылманцәа рҿагылара залмыршеит.
=== Аксум ===
[[Файл:LocationAksumiteEmpire.png|мини|221пкс|Аксум аҳәынҭқарра]]
[[Файл:ET Axum asv2018-01 img37 Stelae Park.jpg|мини|221пкс|[[Аксумский обелиск|Аксумтәи аобелиск]], аксумтәи ацивилизациа иасимволуп.]]
Раԥхьатәи аҳәынҭқарратә шьақәгылараны иҟан [[Д'мт]] иахьатәи [[Еритреиа|Еритреиеи]] Аҩадатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] рыдгьылқәа рҿы, уи [[VIII век до н. э.|VIII]]—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. иҟан. Иара [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] нырцә Мысреи Адгьылбжьаратәи амшыни ирылахәаахәҭуан, уахь асакәмал ргон. V-тәи, III-тәи ашәышықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ. Д'мт аилаҳара иалагеит, уи аҭыԥан даҽа ҳәынҭқарратә шьақәгыларақәак ҟалеит. Анаҩс, Сабатәи абаӷәаза ала [[ладан|аладатәи]] [[Аравия|Арабтәыла]] ахәаахәҭра еиҭаҿиеит. [[Адулис]] акырзҵазкуа ахәаахәҭратә центрны иҟалеит.
Аравиатәи [[Сабеи|сабеиааи]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааи реизыҟазаашьақәа ирыбзоураны [[геэз|геезтәи]] акультуреи, абызшәеи, [[вино|аҩы]]реи шьақәгылеит. Уи иахҟьаны Аксум шьақәгылеит, Мысреи, Рими, [[Причерноморье|Амшын Еиқәа атәылаҿацә]], уимоу [[Персия|Персиеи]], [[Индиа|Индиеи]], [[Китаи|Китаии]] ирыбжьоу а[[пряности|ҳ]]әаақәа рыла еицырдыруаз. V-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Аксум еизҳазыӷьон [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[гиппопотам|агиппопотам]] ацәақәа, [[золото|ахьы]], аххылақәа, асланқәа, [[стекло|асаркьа]], [[латунь|аџьаз шкәакәа]], [[медь|абҩа]] рыҭирала, насгьы [[серебро|араӡын]], [[масло|азеиҭын]], аҩы раагарала. Аксум аҵакыра иаҵанакуан хәҭа-хәҭала ҳаамҭазтәи [[Судан]] мрагыларатәи ахәҭа, Ефиопиа аҩадатәи ахәҭа, [[Еритреиа|Еритреиа]]. Аксумаа аҳҭынрақәеи [[Мегалиты|амегалиттә]] нышәынҭрақәеи дыргылон. 300 шықәсазы Аксум ахатәы араӡни ахьи [[Монетное дело|ԥарақәа ԥнаҟон]]<ref>Collins, Robert O., and James M. Burns (2007), ''A History of Sub-Saharan Africa'', pp. 66-71. [[New York City]]: [[Cambridge University Press]]. ISBN 978-0-521-68708-9.</ref>.
331 ашықәсазы Аксумиттәи анапхгаҩы [[Эзана|Езан]] [[Монофизитство|амонофизиттә]] қьырсианра идикылеит. 350 шықәсазы, Сириатәи абертә традициа Ефиопиа ишьақәгылеит, уи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] шьаҭас иамоуп<ref>Iliffe (2007), p. 41.</ref>.
VI-тәи ашәышықәсазы Аксум Сабеи Аравиатәи адгьылбжьахабжа рыбзоурала аҽырҭбаара алнаршеит, аха ашәышықәса анҵәамҭазы аџьамцәа аксумаа ықәырцеит. Мраҭашәаратәи Азиа ахәҭаҿы аԥсылманра амч анаиу, Аксум Адгьылбжьаратәи амшыни иареи реимадара ҿахҵәеит, Амшын Ҟаԥшь аҟны ахәаахәҭра еилаҳаит, [[Аџьамцәа|Персиатәи]] аԥшаҳәахьы ииасит<ref>Shillington (2005), pp. 66-71.</ref>. Абарҭ афакторқәа ирыхҟьеит аҳәынҭқарра аилаҳара. 800 шықәсазы аҳҭнықалақь ашьхаратә ҭыԥқәа рахь ииасит, Аксум амчрагьы каҳаит.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
Мраҭашәаратәи [[Сахель|Сахел]] аҿы иҭыԥынтәалоу аилазаарақәа ҟалеит ауаа ашыи [[сорго|абаџьари]] раарыхра ианалга. Археологиатә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, [[2-е тысячелетие до н. э.|4 нызқь шықәса]] раԥхьа
[[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы анхарҭа дуқәа шьақәгылеит. Аамҭакала, Сахара анҭыҵтәи ахәаахәҭра ҟалеит, уи абзоурала аҩадеи аладеи [[рыба|рыбжьара]] еиуеиԥшым атауарқәа реимадара алыршахеит. Еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа злахәыз аиҭныԥсахларатә система: адгьылқәаарыхыҩцәа [[соль|аџьыкхыш]] роуан [[кочевники|зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа]] ажәларқәа рҟынтәи, зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа ракәзар [[Акәац|акәаци]] егьырҭ афатә аалыҵқәеи роуан ахьшьцәеи [[саванна|асаванна]] адгьылқәаарыхыҩцәеи рҟынтә, иара убас аӡиас [[Нигер (река)|Нигер]] аҟынтәи аԥсыӡ, абнаҿы инхоз ауааԥсыра ракәзар ацәеи акәаци рыла еиқәдыршәон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 79-80.</ref>.
[[Файл:Nok sculpture Louvre 70-1998-11-1.jpg|мини|слева|221пкс|[[Нок (цивилизация)|Нок ацивилизациа]] аҳаҭәараҷ. [[Терракота|Атерракота]]. [[Лувр]]]]
Ихадоу заанаҵтәи аиланхарҭақәа рахь иаҵанакуан иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиа]] аҵакырадьыл иаԥну [[Тишит|Тишити]] [[Уалата|Уалатеи]]. Уаанӡатәи Сахаратәи асаваннаҿы 500 раҟара ахаҳәтә нхарҭақәа рцәынхақәа ыҟоуп, урҭ рҿы инхоз ауааԥсыра аԥсыӡ ркуан, насгьы ашыӡ аадрыхуан. Урҭ зыргылаз [[Сонинке (народ)|сонинке]] ажәларқәа роуп. Ҳера ҟалаанӡа 300 шықәса шагыз уи аҭыԥ ҭабеит, ақалақь еилабгеит, уа инхоз ауааԥсыра [[Кумби-Сале|Кумби-Салеҟа]] ииасызар ҟалап. Архитектура анализ рзуреи [[Керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] шаҳаҭра руеит Тишита ажәларқәа ԥхьаҟатәи [[Империя Гана|Гана аимпериа]] ажәларқәа ирзааигәан ҳәа. рыҭҵаара иаанарԥшуеит Тишита ауааԥсыра ԥхьаҟатәи Ганатәи аимпериа ауааԥсыра ишрыдҳәалаз. [[Дженне|Џьенне]] аиланхарҭаҿы инхоз аихеи амра иаблыз анышәаԥшьи рыла аҩнқәа рыргылашьа рдыруан<ref>Iliffe, John (2007). pp. 49,50</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 78.</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара шьақәнарӷәӷәоит анышәынҭра ду. Ҳера ҟалаанӡа 250 шықәса рҟынӡа Џьенне қалақь дуун, ахәаахәҭра ахьышәҭыкакаҷуаз ҭыԥын.
Анаҩс алада, Нигериа агәҭаны [[1000-е годы до н. э.|1000 шықәсазы]] ҳ. ҟ. ицәырҵит [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура, зыуаажәларра рзы иҳараку ацентрализациа зҟазшьаз. Акультура еицырдыруеит ауаҩы ихқәа, асланқәа, егьырҭ аԥстәқәа зну [[терракота|атерракотатә]] фигурақәа рыла. [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. араҟа аиха арҭәара рҵеит, аха хышә шықәса рышьҭахь ари акультура ыӡит. Акультура атрадициақәа [[Йоруба (народ)|Иоруба]], [[бини|Бини]] ркультурақәа рҟны иацҵан ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 39.</ref>.
=== Банту рнырхара ===
[[Файл:Bantu Phillipson.png|мини|250пкс|'''1''' = 3000 — 1500 ҳера ҟалаанӡа ацәырҵра<br>'''2''' ~ 1500 ҳера ҟалаанӡа. актәи амиграциа<br>{{nbsp|4}} '''2.a''' = Мрагыларатәи банту,{{nbsp|2}}'''2.b''' = Мраҭашәаратәи банту<br>'''3''' = 1000-500 ҳера ҟалаанӡа [[Уреве]] мрагыларатәи банту акультура аԥҵара<br>'''4''' — '''7''' = алада анаскьара<br>'''9''' = 500 ҳера ҟалаанӡа — 0 [[Конго (народ)|Конго]] жәлар, банту аетникатә макрогәыԥ рцәырҵра.<br>'''10''' = 0-1000 ахыркәшаратә фаза<ref>after Derek Nurse und Gerard Philippson: The Bantu Languages. Routledge, London 2003.</ref>]]
Африка аҭоурых аҿы акыр зҵазкуа хҭысны иҟалеит [[Банту (группа народов)|Банту]] жәларқәа аконтинент аҿы рнрхара. [[Банту (языки)|Банту бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[2-е тысячелетие до н. э.|а-2-тәи азқьышықәсазы]] иалагеит иахьатәи [[Камерун]] аҵакырадгьыл аҟынтәи [[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рахь аиасра. Ҳара ҳҟынӡа [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] Банту бызшәала ицәажәон [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] иахьаҵанакуаз. Ҳера ҟалаанӡа [[II век до н. э.|а-II-тәи ашәышықәсазы]] Банту жәларқәа [[Замбези]] аҳәааҿы инхеит, анаҩс мраҭашәарала иахьатәи [[Ангола|Анголаҟа]], мрагыларала иахьатәи [[Малави]], Замбиа, [[Зимбабве]] рахь ииасит. Мрагыларахь даҽа ныҟәарак ҟалеит 2 нызқь шықәса раԥхьаҟа, Банту ажәларқәа [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] аԥшаҳәа — [[Кениа|Кениеи]] [[Танзаниа|Танзаниеи]] ианнеи. Мраҭашәаратәии аладатәи рҽеидыркылеит, анаҩс [[Мозамбик]] инхеит, уи ашьҭахь [[Мапуту|Мапуто]], нас [[Дурбан]] инаӡеит. А-V-тәи ашәышықәсазы бантуцәа [[Мадагаскар]] иалалеит. Актәи азқьышықәса аҩбатәи азбжазы Банту жәларқәа нхо иалагеит [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] [[Большой Кей|Аӡиас ду Кеи]] аԥшаҳәаҿы. Банту рқыҭанхамҩатә кульура хада, [[сорго|абаџьар]], [[Намибиа|Намибиеи]] [[Мыс Доброй Надежды|Агәыӷра Бзиа ахықәи]] рзааигәара изыҿиомызт. Аладатәи Африка иаанхаз адгьылқәа рҿы [[койсанские народы|акоисан жәларқәа]] ндырхон.
== 500—1800 ==
=== Аҩадатәи Африка ===
[[Файл:Almohad1200.png|мини|250пкс|[[Альмохады|Альмохадаа]] рҳәынҭқарра 1200 шықәсазы.]]
[[Файл:Great Mosque of Kairouan Stitched Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|мини|250пкс|[[Кайруан|Каируан]] иҟоу [[Мечеть Укба|Укба аџьаама]], 670 шықәсазы [[Омейяды|Омеиадаа]] идыргылаз<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |title=Hans Kung, ''Tracing the Way : Spiritual Dimensions of the World Religions''. Continuum International Publishing Group. 2006. page 248 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113125330/https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |url-status=live }}</ref>.]]
711 шықәсазы, [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] зегьы арабцәа иргеит, [[X век|X-тәи ашәышықәсазы]], ауааԥсыра реиҳараҩык амсылманра рыдыркылеит<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67">Shillington (2005), pp. 65-67, 72-75.</ref>. [[IX век|IX-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, арабцәа рқәыларақәа ирыхҟьаны иҟалаз акзаара аҵыхәтәа ԥҵәеит. Аԥааимбар иҭыԥ ацҵара азин азы ақәԥара цон. Раԥхьа [[Омейяды|Омеиадцәа]] Халифат амчра рнапаҿы иааргеит, рқалақь хада [[Дамаск]] ишьақәдыргылеит. [[Аббасиды|Аббасидцәа]] амчра анырцәырга, рнапхгара ацентр [[Багдад|Багдадҟа]] ииаргеит. Ахақәиҭра бзиа избоз Аҩадатәи Африка аҟынтәи иааз [[берберы|аберберцәа]], русқәа рҿы адәныҟатәи аҽалагалара згәамԥхоз, арабцәа аортодокстә ԥсылманраҿы рымацара рыҟазаара зҭахымыз, Аббасидцәа зҿагылаз [[шииты|ашииттәи]] [[Хариджиты|ахариџьиттәи]] аԥсылманра рыдыркылеит. VIII-тәии IX-тәии ашәышықәсақәа рзы [[Магриб]] Багдат иаҵанамкуаз хариџьиттәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рацәаны ишьақәгылеит. X-тәи ашәышықәсазы, ашиитцәа [[Шьамтәыла|Сириантәи]] иааит, [[Магомет|Моҳаммед]] иԥҳәыс [[Фатима Захра|Фатима]] ҳалхылҵшьҭроуп ҳәа, Магреб аҟны Фатимидтәи адинастиа шьақәдыргылеит. 950 шықәсазы Магреб зегьы ргеит, 969 шықәсазы иргеит Мысра<ref>Shillington (2005), pp. 75, 76.</ref>.
Абдуллаҳ ибн Иассин аԥсылманра арыцқьара иҽазишәо, иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиеи]] Мраҭашәаратәи Сахареи рҿы инхоз [[Санхаджи|Санҳаџьа]] абербер жәларқәа рыбжьара [[Альморавиды|Алморавидтәи]] аиҿкаара шьақәиргылеит. Санҳаџьа аберберцәа, [[Сонинке (народ)|Сонинке]] иеиԥш, [[язычество|амырҭаҭра]] ныҟәыргон. [[Абдулла ибн Ясин ауль Гузулий|Абдуллаҳ ибн Иасин]] ирласны иԥшааит ашьҭанеицәа [[Лемтуны|Лемтунцәа]] Санҳаџь рхылҵшьҭра рыбжьара, урҭ аладахьы Сонинке, аҩадахьы [[зената|Зената]] рықәыӷәӷәон. 1040 шықәсазы Лемтунцәа Алморавидтәи аидеологиа инагӡаны ирыдыркылеит. Лемтунтәи ахадацәа [[Яхья ибн Омар|Иаҳиа ибн Омари]] [[Абу Бекр ибн Омар|Абу Бекр ибн Омари]] амчра ҭыԥ ду рнапаҿы иааргеит, атәыла ҩ-хәҭакны еиҩыршеит, избан акәзар напхгаҩык изы идуӡӡан. Аладахьы, Ку-Ку Сонинкеи иареи еибашьуа, Абу Бакр напхгара ҟаиҵон, егьи аганахьала — [[Юсуф ибн Ташфин|Иусуф ибн Ташфин]], уи Аҩадатәи Африка адагьы, [[Пиренейский полуостров|Пириниеитәи адгьылбжьахабжа]] ахәҭак игеит<ref>Shillington, Kevin (2005). p 90.</ref>. Абу Бакр иԥсҭазаара далҵит 1087 шықәсазы, уи иԥсра ашьҭахь Сонинкеа ирцәыӡыз рыдгьылқәа дырхынҳәит.
[[Файл:Safi minaret.png|мини|слева|250пкс|Альмохадтәи аминарет [[Сафи (город)|Сафи]]]]
А-X-тәи ашәышықәса инаркны XIII-тәи ашәышықәсанӡа, хыԥхьаӡара рацәала [[Бедуины|абедуинцәа]] [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжа]] аанрыжьит. 1050 шықәсазы миллионк аԥшьбарак раҟара [[арабизация|Арабтә]] хьыԥшыҩцәа Магребҟа ииасит. Урҭ рҟынтә Африка аҩадатәи агаҿа иаваршәны ицаз ''Бану Хилал'' ҳәа ирышьҭан; [[Атлас (горы)|Атлас ашьхақәа]] рҟынтәи аладахьы ицаз ''Бану Сулаим'' ҳәа ирышьҭан. Абри аиҿкаара иабзоураны, [[Араб бызшәа|араб бызшәа]] ахархәара аҭыԥ аҽарҭбааит, [[Берберские языки|абербер бызшәа]] ԥсыҽхо иалагеит, Аҩадатәи Африка арабтәра иалагеит. Анаҩс, арабтәи абербертә гәыԥқәа руак Хаввара, [[Мсыр|Мысра]] иалсны [[Нубия|Нубиаҟа]] инеит. [[1140-е|1140-тәи]] ашықәсқәа рзы [[Абд аль-Мумин|Абд ал-Мумин]] [[Альморавиды|Алморавидцәа]] рҿаԥхьа аџьиҳад рылеиҳәеит, урҭ ацәгьареи акоррупциеи рзы ахара рыдҵаны<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 156, 157</ref>. Аҩадатәи абербер жәларқәа еидкыланы, урҭ риааира илшеит, насгьы Алмохадцәа рдинастиа ҿыц аԥиҵеит. Уи аамҭазы Магреб инагӡаны иԥсылманын, насгьы аԥсылмантә культура ацентрқәа иреиуахеит, [[грамотность|аҵарадырреи]] аҭҵаарадырреи рыҩаӡара ҳаракын, аматематикатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны. XIII-тәи ашәышықәсазы Алмоҳадтәи аҳәынҭқарра х-хәҭакны еиҟәшахеит. [[Кастилия (королевство)|Кастилиа]], [[Арагон (королевство)|Арагон]], [[Королевство Португалия|Португалиа]] ҳәа изышьҭоу ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа аԥсылманцәа Пиринеитәи адгьылбжьахабжа шамахамзар инагӡаны иалырцеит. 1415 шықәсазы Португалиа Аҩадатәи Африка адгьылқәа дырхынҳәуа иалагеит, абаӷәазатә қалақь [[Сеута]] аанкыланы. Дук мырҵыкәа [[Испаниа|Испаниеи]] Португалиеи егьырҭ абаӷәазақәа ргеит. 1492 азы Испаниа иагеит [[Гранадский эмират|Гранадатәи Аемират]], аҵыхәтәантәи аԥсылмантә ҳәынҭқарра адгьылбжьахабжаҿы, уи [[Пиренейский полуостров|Ибериаҿы]] 8 ашәышықәса ирылагӡаны иҟаз аԥсылмантә напхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит<ref>Shillington (2005), pp. 88-92.</ref>.
Португалиеи Испаниеи [[Танжер]], [[Алжир (ақалақь)|Алжир]], [[Триполи]], [[Тунис (город)|Тунис]] абаӷәазақәа ргеит, аха урҭ ринтересқәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аинтересқәа ирықәшәауа иалагеит, аҭырқәцәа апираттә тактика рхы иархәаны урҭ абаӷәазақәа дырхынҳәит. Аҭырқәа корсарцәа Аҩадатәи Африка абаӷәазақәа рҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ақьырсиантә ахәаахәҭратә ӷбақәа ирықәлон. Формалла, уи аамҭазы, Аҩадатәи Африка Османтәи Аимпериа иаҵанакуан, аха ииашаҵәҟьаны, Ҭырқәтәыла анапхгара ԥсыҽын, амшын аԥшаҳәа иаԥну ақалақьқәа рахь мацара акәын иахьнеиуаз. [[Сахара]] инҭыҵны ахәаахәҭра мҩаԥысуан, Триполиатәи [[Паша (титул)|аҭырқәа ԥашьацәа]] [[Борну|Борнутәи]] атәцәа рыдыркылон, аҽқәеи, абџьари, аибашьратә хыхьчагақәеи ҭины<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 166,167</ref>.
[[XVI век|XVI ашәышықәсазы]], алегенда излаҳәо ала, рышьҭра Маҳаммед иԥҳәыс лҟынтәи иааз арабтәи аныҟәаҩцәа, [[Марокко]] аиааира ргеит, еидыркылеит, [[Саадиты|Саади]] адинастиа шьақәдыргылеит. Урҭ Османтәи Аимпериа [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи Аокеан]] аҟынӡа анеира иаԥырхагахеит, насгьы Апортугалцәа мраҭашәаратәи агаҿа аҟынтәи иқәырцеит. Аҳәынҭқарра зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] ихаан. 1591 азы иара [[Сонгай (государство)|Сонгхаи]] Аимпериа дақәланы даиааит, ахьы аҭира инапаҿы иааганы, уи ҩ-ганк рыла ицон — мраҭашәаратәи агаҿахь европатәи амшынуаа рзы, мрагыларахь [[Тунис (город)|Тунисҟа]]. XVII-тәи ашәышықәсазы Марокко Сонгхаи ианапхгара еиҵахеит. 1603 ашықәсазы Аҳмад данԥсы ашьҭахь, иҳәынҭқарра ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит, рыгәҭаны иҟан [[Фес|Феси]] [[Марракеш|Марракеши]]. [[Мулай Рашид ибн Шериф|Мулаи аль-Рашид]] [[Алауиты|Алавитцәа]] рдинастиа аԥҵарала атәыла еиҭеидикылеит. Анаҩс уи [[Мулай Исмаил ибн Шериф|Исмаил ибн Шариф]] ирӷәӷәеит, [[Судан|Судантәи]] иааз атәцәа рыла ар еизирҳауан<ref>Shillington (2005), pp. 167—168.</ref>.
==== Мысра ====
[[Файл:FatimidCaliphate969.png|мини|270пкс|[[Фатимидский халифат|Фатимидтәи ахалифат]]]]
642 шықәсазы, [[Византийский Египет|Византиатәи]] Мысра арабцәа иргеит, уи раԥхьа [[Омейядский халифат|Омеиадтәи]], нас [[Аббасидский халифат|Аббасидтәи ахалифат]] иахәҭакын 969 шықәсанӡа, [[Фатимиды|Фатимидаа]] ианырга<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67"/>. Фатимидцәа рхаан Мысра еизҳазыӷьон, аӡҭарчқәеи аканалқәеи еиҭашьақәдыргылеит, ачарыци, ақьари, ақәнеи, абамбеи рҽаҩра еизҳауан. Мысра ақәнеи аласеи ирылхыз амаҭәақәа ҭзыжьуаз ихадоу атәылақәа ируакхеит. Амшын Ҟаԥшьи Адгьылбжьаратәи амшыни рҿы уи ахәаахәҭра еизҳаит. [[Каир]] ахьтәы ԥара ҭрыжьуан, уи фатимидаа рдинар ҳәа иашьҭан. Аекономика [[феллах|анхаҩцәа-адгьылқәаарыхыҩцәа]] рҟынтә еизыргоз ашәахтәқәа шьаҭас иаман. Ашәахтә еизгара 969 шықәсазы аиааира иалахәыз абербер ԥызацәа рус акәын. Урҭ ахалиф еизыргаз ахәҭак ирҭон, егьи рхазы иаанрыжьуан. Аамҭақәак рнаҩс урҭ аамсҭцәахеит, насгьы адгьылмпыҵакратә аристократиа шьақәдыргылеит<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 157.</ref>.
Ар хадырҭәаауан [[Тюрки|атиурк]] хылҵшьҭра змоу атәцәа рыла, урҭ [[мамлюки|амамлиукцәа]] ҳәа ирышьҭан, иара убас [[Судан|Судантәи]] [[пехота|аршьаҟауааи]], зхы иақәиҭыз аберберцәеи рыла. 1150-тәи ашықәсқәа рзы адгьыл ахашәалахәы еиҵахеит, ар ақәгылара ҟарҵеит, иҟалеит аилаҩеиласрақәа, ахәаахәҭра каҳаит, уи иахҟьаны Фатимидтәи ахалифцәа рымчра ԥсыҽхеит<ref>Shillington (2005), p. 158.</ref>.
1160-тәи ашықәсқәа рзы Мысра ашәарҭара цәырҵит [[Крестовые походы|аџьарныҟәгаҩцәа]] рҟынтә. Арабцәа урҭ рҿагыларазы еидикылеит [[курды|Курдтәи]] ар рԥыза [[Салах ад-Дин|Салаҳ ад-Дин]]. Мысра аҳәаақәа рҿы аџьарныҟәгаҩцәа дыриааины 1187 ашықәсазы [[Иерусалим]] ҩаԥхьа игеит. 1171 шықәсазы Фатимидтәи ахалиф данԥсы ашьҭахь, Салаҳ ад-Дин Мысра анапхгаҩыс дҟалеит, Аиубидцәа рдинастиа шьаҭаркны. Иара инапхгара аамҭазы Мысра ислам [[Сунниты|сунниттәи]] атолк ахь ихынҳәит. Ҭырқәтәылантәи арратә маҵзурахьы иаауаз атиурктә тәцәа еиҳа-еиҳа ирацәахон. Арра иацхраауан «[[икта]]» асистема — адгьыл аҟынтәи ашәахтә еизгара, уи арратә маҵзуразы аруаа ирырҭон<ref>Kevin (2005), pp. 158,159</ref>. Аамҭақәак рнаҩс, [[мамлюки|амамлиукцәа]] амч ду змаз адгьылтә аристократиа шьаҭа шьақәдыргылеит. 1250 шықәсазы урҭ Аиубидтәи адинастиа ықәганы рхатәы династиа аԥырҵеит. Амамлукцәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәаз ''[[эмир|амирцәа]]'' ҳәа ирышьҭан. Амамлукцәа Мысра 250 шықәса инарзынаԥшуа амчра рнапаҿы иҟан. Уи аамҭазы, урҭ рнапхгара аҵаҟа иҟаз адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестинаҟа]] идырҭбааит, аџьарныҟәгаҩцәа ириааит, 1260 шықәсқәа рзы Аин Џьалуттәи аибашьраҿы амонголцәа рқәылара ааныркылеит. Мамлиуктәи Мысра аԥсылманреи иԥшьоу уи ақалақьқәа [[Медина|Мединеи]] [[Мекка|Меккеи]] рыхьчаҩыс иҟалеит.
Аха аамҭа цацыԥхьаӡа, икта асистема арратә мчқәа рыла аиқәыршәара ааннакылеит. Амамлиукцәа рыдгьылқәа ҭынхас ирыԥхьаӡо иалагеит, убри азы урҭ амаҵ аура рҭахымызт. Аӡымҩангақәа реиҭашьақәыргылара аанкылан, адгьыл аалыҵ еиҵахеит. Амамлукцәа рырратә технологиа егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҿы аиӷьтәрақәа ирыҵахеит, уаҟа [[огнестрельное оружие|абџьар]] еиҳа аҵакы аманы иҟан<ref>Shillington (2005), pp. 159—161.</ref>. Убри аҟынтә 1517 шықәсазы [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериа]] Мысра иаиааит. Аҭырқәцәа ашәахтә еизгара асистема еиҭашьақәдыргылеит, насгьы Амшын Ҟаԥшь аҿы ахәаахәҭра еиҭашьақәдыргылеит, аха апортугалцәа [[Индийский океан|Индиатәи Аокеани]] иареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара иаԥырхаган. XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рзы амамлукцәа амчрахь ихынҳәит. Урҭ рахьтә еиҳа ибеиаз беиқәа ҳәа ирышьҭан, амчраҵәҟьа дара рнапаҿы иҟан, аҭырқә [[Паша (титул)|ԥашьацәа]] ракәзар, аформалтә мчра мацара акәын ирымаз<ref>Shillington (2005), p. 161.</ref>.
[[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] имчқәа Мысра иақәлеит 1798 шықәсазы, Франциатәи ар аҭыԥантәи рҿагылара ӷәӷәамызт, аха Британиеи Оттомантәи аимпериеи еицырзеиԥшу рџьабаа абзоурала 1801 ашықәсазы афранцызцәа ықәырцеит. Убри инаркны иалагеит англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара Мысра анапхгара азы ақәԥара, уи XIX-тәи ашәышықәса зегьы, а-XX-тәи ашәышықәса ахәҭакгьы иалагӡаны имҩаԥысуан<ref>Shillington (2005), p. 162.</ref>.
=== Африкатәи Абыкь ===
==== Сомали ====
[[Файл:Gondereshe2008.jpg|мини|250пкс|Гондерше ихырӷәӷәарҭа [[Имамат (доктрина)|аимамат]] [[Аджуран (государство)|Аџьуран]] акрызҵазкуа қалақьын.]]
[[Сомали|Сомалиинтәи]] [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] агаҿаҿы аԥсылманра ацәырҵра иахҟьаны, Сомалитәи аҭиҩцәа, [[арабы|арабцәеи]] дареи реизыҟазаашьақәа рыбзоурала, маҷ-маҷ адин ҿыц рыдыркылеит. Аԥсылманра актәи ашәышықәсақәа рзы, аԥсылманцәа рацәаҩны [[Аравийский полуостров|Аравиитә адгьылбжьахабжа]] аҟынтәи аконтинент ахь иааит, анаҩстәи ашәышықәсақәа рзы, «[[Бербера|абербертә]]» цивилизациа иахәҭакыз Сомали ақалақь-ҳәынҭқаррақәа аԥсылмантә ҳәынҭқаррақәаны иҟалеит: [[Могадишо]], Бербера, [[Зейла|Зеила]], Барава, [[Марка (Сомали)|Марка]]<ref name="Laitin">David D. Laitin, Said S. Samatar, ''Somalia: Nation in Search of a State'', (Westview Press: 1987), p. 15.</ref><ref>I.M. Lewis, ''A modern history of Somalia: nation and state in the Horn of Africa'', 2nd edition, revised, illustrated, (Westview Press: 1988), p.20</ref>. Могадишо ақалақь, анаҩс «Аԥсылманра ақалақь» ҳәа изышьҭаз, шәышықәсала [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿы]] ахьы аҭира напхагара азнауан<ref>Brons, Maria (2003), ''Society, Security, Sovereignty and the State in Somalia: From Statelessness to Statelessness?'', p. 116.</ref><ref>Morgan, W. T. W. (1969), ''East Africa: Its Peoples and Resources'', p. 18.</ref>.
Марке, Бараве, [[Хобьо|Хобио]], Могадишо абаӷәазақәа рҿы иҟаз [[Султанат|асултанатқәеи]] ареспубликақәеи еизҳазыӷьон, Арабтәыла, [[Индиа|Индиа]], [[Уанаҿа|Венециа]], [[Персия|Персиа]], [[Мсыр|Мысра]], [[Португалиа|Португалиа]], уимоу [[Китаи|Китаи]] рҟынтә аӷбақәа рыдыркылон<ref>''Journal of African History'' p. 50, by John Donnelly Fage and Roland Anthony Oliver.</ref>. [[Васко да Гама]] Могадишо даҭааит XV-тәи ашәышықәсазы, насгьы ианиҵеит уи ԥшьба-хәба еихагыла змоу аҩнқәеи, аҳҭынра дуқәеи, насгьы ацилиндр еиԥшу [[минарет|аминаретқәа]] змаз аџьаамеи змоу қалақь шдууз<ref>Da Gama’s First Voyage p. 88.</ref>.
XVI-тәи ашәышықәсазы [[Барбоза, Дуарте|Дуарте Барбоза]] иҩуан Камбеитәи Аҳра ([[Индиа|Индиа]]) аҟынтәи аӷбақәа рацәаны Могадишоҟа ишаауаз, амаҭәақәеи абеи [[пряности|аххылақәеи]] ааргон, насгьы ахьы, ацәа, аслан абаҩ рҭиуан. Барбоза иазгәеиҭеит амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу аџьармыкьақәа рҿы акәац, ачарыц, ақьар, аҽқәа, иара убас ашәырқәа, рацәаны ишыҟаз, урҭ аҭыԥантәи аҭиҩцәа рмал шьақәдырӷәӷәон<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 38.</ref>. Могадишо асратә напҟазара иацентрны иҟан, урҭ аба Мысреи Сириеи рахь ирҭиуан, иара убасгьы [[Суахили (народ)|Суахилитәи]] [[Момбаса|Момбасеи]] [[Малинди|Малиндии]] рҟынтәи аҭиҩцәа рзы амҩасратә ҭыԥны иҟан, урҭ Килватәи асултанатцәа ахьы аҭирала еиқәдыршәон<ref>Gujarat and the Trade of East Africa pg.35</ref><ref>The return of Cosmopolitan Capital:Globalization, the State and War, p. 22.</ref>. Ормузтәи аӡыбжьахала инхоз аиудеитә аҭиҩцәа аҭира активла рхы аладырхәуан, урҭ индиантәи абеи ашәырқәеи ааргон, нас арыцқәеи аласеи рахь ирыԥсахуан<ref>''The Arabian Seas: The Indian Ocean World of the Seventeenth Century'', by R. J. Barendse.</ref>.
XV-тәи ашәышықәса инаркны [[Малаккский султанат|Малаккеи]] дареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>''Gujarat and the Trade of East Africa'', p. 30.</ref>. Урҭ аба, [[Амбра|амбра]], афарфор рҭиуан<ref>Chinese Porcelain Marks from Coastal Sites in Kenya: aspects of trade in the Indian Ocean, XIV—XIX centuries. Oxford: British Archaeological Reports, 1978 p. 2.</ref>. Ажирафқәеи азебрақәеи Китаитәи аимпериа [[Империя Мин|Мингҟа]] иргон. Сомалитәи аҭиҩцәа Африкеи Азиеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы еицырдыруан<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 37.</ref>. Португалиатәи аблокадеи [[Оман|Омантәи]] аҽалагалареи рхы рцәырыхьчарц азы, Индиантәи аҭиҩцәа рхы иадырхәон Сомалитәи абаӷәазақәа Маркуи Баравуи, урҭ Португалиа аиурисдкциа анҭыҵ иҟан<ref>Gujarat and the Trade of East Africa, p. 45.</ref>.
==== Ефиопиа ====
Загве [[Загве (династия)|адинастиа]] иахьатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҟны анапхгара аман 1137 инаркны 1270 рҟынӡа. Уи ахьӡ ахылҿиааит акушиттә бызшәатә ҭаацәара иаҵанакуа [[агау]] жәлар рбызшәа аҟынтәи. 1270 ашықәс инаркны акыр шәышықәса [[Эфиопская империя|Ефиопиатәи Аимпериа]] Соломонаа рдинастиа напхара азнауан.
[[Файл:ET Gondar asv2018-02 img03 Fasil Ghebbi.jpg|мини|270пкс|Ефиопиа аҳ Фасилид иаҳҭынра.]]
[[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ефиопиа, [[Аксумское царство|Аксум]] ашьҭахь раԥхьаӡакәны Европатәи аҳрақәеи дареи адипломаттә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара аҽазнашәон. Еиқәырханы иҟоуп англыз ҳәынҭқар [[Генрих IV (король Англии)|Генрих IV]] Абиссини аимператор иахь ииҩыз ашәҟәы. 1428 ашықәс азы Ефиопиа аимператор Иишак I [[Арагон (королевство)|Арагонтәи]] аҳ [[Альфонсо V Великодушный|Альфонсо V]] иахь ҩыџьа ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, урҭ ишьҭит, аха дара ахынҳәра рылымшеит<ref>Ian Mortimer, ''The Fears of Henry IV'' (2007), p.111</ref><ref>Girma Beshah and Merid Wolde Aregay, ''The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations (1500—1632)'' (Lisbon: Junta de Investigacoes do Ultramar and Centro de Estudos Historicos Ultramarinos, 1964), pp. 13-4.</ref>. Раԥхьатәи иааиԥмырҟьаӡакәа аимадара ҟалеит 1508 шықәсазы Аимператор [[Давид II (Эфиопия)|Давид II]] ихаан<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 25.</ref>. Убасҟан ауп [[Адал|Адалтәи асултанатра]] аимпериа ианақәла. [[Португалиа|Апортугалцәа]] Ефиопиатәи анапхгаҩы ицхрааит абџьари 400-ҩык аруааи рыла<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 45-52.</ref>. [[Адало-эфиопская война|Адала-Ефиопиатәи аибашьра]] [[Оттоманская империя|Оттомантәи Аимпериеи]] Португалиеи анапхгара аҭара азы еибашьуаз иреиуан.
1624 шықәсазы аимператор [[Сусныйос|Сусниос]] [[католицизм|акатолицизм]] анидикыла, атәылаҿы шықәсырацәала аилаҩеиласрақәа ҟалеит, уи иахҟьаны зықьҩыла рыԥсҭазаара иалҵит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 91, 97-104.</ref>. [[Иезуиты|Аиезуиттә]] миссионерцәа [[Эфиопская православная церковь|ефиопаа]] рдин ҿаԥырҽуан, 1632 шықәсазы рашәарамза 25 рзы Сусниос иԥа [[Фасиледэс|Фасиледес]] ҩаԥхьа Аиашахаҵаратә уахәама ҳәынҭқарратәуп ҳәа рылеиҳәеит, аиезуитцәа егьырҭ европауаа рыцны атәыла иалицеит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches,'' p. 105.</ref><ref>van Donzel, Emeri, «Fasiladas» in Siegbert von Uhlig, ed., ''Encyclopaedia Aethiopica: D-Ha'' (Wiesbaden:Harrassowitz Verlag, 2005), p. 500.</ref>.
=== Мрагыларатәи Африка ===
==== Ақьырсиантәи аԥсылмантәи Нубиа ====
[[Файл:Christian Nubia.png|мини|255пкс|Ақьырсиантә Нубиеи Нил ашәхымси]]
[[Аксумское царство|Аксум]] анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] [[Мероэ|Мерое]] анига, Баллана ажәлар алада-мраҭашәарантәи Нубиаҟа ииасит, иагьышьақәиргылеит х-ҳәынҭқаррак: [[Мукурра]], [[Нобатия|Нобатиа]], [[Алва (царство)|Алва]], урҭ 200 шықәса инареиҳаны иҟан. Мукурра [[Нил]] ахԥатәи аҳәаа ахаҿы иҟан, аҳҭнықалақьс иаман [[Донгола]]; Нобатиа — уи аҩадахьы иҟан, аҳҭнықалақьс [[Фарас]] аман; Алва — уи аладахьы иҟан, агәҭаны [[Соба (город)|Соба]] ақалақь аман. Анаҩс Мукурра Нобатиа ҭанагалеит. 500-600 рзы аҭыԥ аҿы инхоз ауаа [[монофизитство|монофизитизм]] рыдыркылеит. Ауахәама раԥхьаӡа ахархәара аман акопттә ҩыра, анаҩс агрек бызшәа, аҵыхәтәан Нило-Сахаратәи абызшәақәа ргәыԥ иаҵанакуа ажәытә Нубиатәи аҩыра. Агәаанагарақәа рыла, Нубиатәи ақьырсианра Мысратәи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] иазааигәан<ref>Shillington (2005), p. 67</ref><ref>Ehret (2002), p. 305.</ref>.
Арабцәа-аԥсылманцәа Мысра ргеит 641 шықәсазы, насгьы [[Нубия|Нубиеи]] [[Аксумское царство|Аксуми]] ақьырсианцәа егьырҭ ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа ирҿахырҵәеит. 651-652 ашықәсқәа рзы арабцәа ақьырсиантә Нубиа иақәлеит, аха Нубиатәи ахыцеибашьҩцәа урҭ рҿагылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 77.</ref>. Ирыбжьарҵеит аиқәшаҳаҭра, уи инақәыршәаны арабцәа ақьырсиантә Нубиа рыдыркылон. Аиқәшаҳаҭра, иара убасгьы ишьақәнаргылеит Нубиеи Мысреи рыбжьара 600 шықәса ирылагӡаны аизыҟазаашьақәа ҭышәнзыртәалоз ахәаахәҭратә ԥҟарақәа.
Ақьырсиантә Нубиа аилабгара иалагеит [[XIII век|XIII-тәи ашәышықәсазы]]. Амонархиа амчра ԥсыҽхеит, ауахәамеи ҭауади-аамсҭеи амҩа рырҭеит. Арабцәа-бедуинцәа Нубиаҟа ииасуа иалагеит. Урҭ рфакирцәа атәылаҿы асуфиитә ԥсылманра ааргеит. Уи адагьы, Нубиатәи аҳәынҭқарра Мокурра [[мамлюки|Мамлиуктәи]] Мысратәи асултанат вассалс иҟалеит. 1366 шықәсазы Нубиа еиҵоу афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь еиҟәшахеит, анаҩс уи амамлиукцәа иааныркылеит. [[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] иалагӡаны, атәыла арабтә миграциазы иаартын. Арабтә хьыԥшыҩцәа [[Арабская культура|ркультуреи]] [[Араб бызшәа|рбызшәеи]] рыцны иааит. XVI ашәышықәсазы Мукурреи Нобатиеи аԥсылманра рыдыркылеит. Абдуллаҳ Џьамма инапхгарала Арабтә конфедерациа аԥҵан, уи ақьырсианра аҵыхәтәантәи аӷәӷәарҭаҿы иаанхаз [[Алва (царство)|Алва]] Соба ақалақь хада ықәнахит. Уи ашьҭахь Алва [[Сеннар (султанат)|Сеннар]] иахәҭакны иҟалеит<ref>Collins and Burns 2007, p. 77.</ref>.
XV-тәи ашәышықәсазы [[фундж|Фунџь]] ахьшьцәа Алваҟа ииасит. Урҭ еиҿыркааит аҳәынҭқарра заҳҭнықалақь [[Сеннар]] иҟаз. XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Фунџи амсылманра рыдыркылеит, насгьы мраҭашәараҟа [[Кордофан]] аҟынӡа ртәыла дырҭбааит. Мрагыларахьҟа аҽырҭбаара [[Ефиопиа|Ефиопиа]] иааннакылеит. Аҳәынҭқарра аекономика зхьыԥшыз Сеннар иалсны ицоз аҭуџьарцәеи, ар злашьақәгылаз атҟәацәеи ракәын. Бади IV (1724–1762) ихаан, ар ақәгылара ҟарҵеит, амчра рнапахьы иааргеит, насгьы аҳ ироль ацеремониалтә роль ахь ииасит. 1821 шықәсазы фунџьаа риааира игеит Мысратәи [[паша (титул)|паша]] [[Мухаммед Али Египетский|Муҳаммад Али]]<ref>Page, Willie F.(2001). Encyclopedia of African History and Culture:From Conquest to Colonization (1500—1850).New York:Learning Source Books, p. 88, ISBN 0-8160-4472-4.</ref><ref>Lye, Keith(2002). Encyclopedia of African Nations and Civilization. New York: The Diagram Group, p. 189 ISBN 0-8160-4568-2.</ref>.
==== Суахили аԥшаҳәа ====
[[Файл:Swahili door Zanzibar.jpg|мини|221пкс|[[Каменный город (Занзибар)|Ахаҳәтә қалақь Занзибара]] аҿы итрадициатәу ашәқәа]]
Ҭоурыхла, [[Суахили (народ)|Суахили ажәлар]] [[Кениа|Кениа]] аҩадатәи ахәҭа инаркны [[Мозамбик]] иҟоу [[Рувума|аӡиас Рувуми]] аҟынӡа инхон. Арабтә географцәа уи аҵакыра «Зинџьцәа»(«аиқәаҵәақәа») рыдгьыл ҳәа иашьҭан<ref>Collins and Burns (2007), p. 103.</ref>.
Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи, абызшәадырҩцәеи, археологцәеи ргәы иаанагоит, [[суахили|Суахили абызшәала]] ицәажәо ауаа рхылҵшьҭрақәа [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа рахь иаҵанакуеит ҳәа, урҭ а-VII-тәии а-VIII-тәии ашәышықәсақәа рзы аԥсылман ҭуџьарцәа рыла [[Арабская культура|арабтәи акультура]] анырра ӷәӷәа роуит ҳәа. Абжьаратәи аамҭа иаҵанакуаз ари арегион аҿы иҟаз аҳәынҭқаррақәа ахәаахәҭратә баӷәазақәа ирықәгәыӷуан аԥсылмантә дунеии Азиеи рыбжьара аимадара рыбжьаҵаразы<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm «Eastern and Southern Africa 500—1000 CE»] {{Wayback|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm |date=20210517230145 }}.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm Tanzanian dig unearths ancient secret by Tira Shubart] {{Wayback|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm |date=20220604170615 }}.</ref>. Урҭ абаӷәазақәа ирыҵанакуан [[Момбаса]], [[Занзибар]], [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |title=A History of Mozambique |access-date=2017-10-02 |archive-date=2014-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327204710/http://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |url-status=live }}</ref>. Урҭ рыӡбахә рҳәоит Китаитәи амшынланыҟәаҩ [[Чжэн Хэ|Чжен Хеи]] амсылман географцәеи, ҷыдала [[Ибн Баттута]]<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325—1354] {{Wayback|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |date=20140814160810 }}.</ref>. Ихадоу ахәаахәҭратә маҭәахәқәа иреиуан [[слоновая кость|аслан абаҩ]], атәцәа, [[золото|ахьы]].
Апортугалцәа арахь иааит 1498 шықәсазы. Суахили аԥшаҳәа економикала рхы иадырхәарц, насгьы иқьырсаныртәырц азы, 1505 шықәсазы [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани иақәлеит, анаҩс егьырҭ ақалақьқәа ирықәлеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи аҿагылара амзыз ала, Португалиа ахәаахәҭра анапхгара азура рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы апортугалцәа рнырра ԥсыҽхо иалагеит, 1729 инаркны [[Оман]] ацхыраарала, апортугалцәа арегион иалырцеит. Суахилитәи аԥшаҳәа Омантәи асулҭанра иахәҭакхеит. Ахәаахәҭра еиҭахацыркхеит, аха уаанӡа аасҭа еиҵаны<ref>Page, Willie F.(2001). p. 263,264</ref>.
==== Уреве ====
«[[уреве|Уреве]]» акультура цәырҵит [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҭыԥан Африкатәи [[железный век|аихатә шәышықәсазы]]. Акультура ахьӡ [[Кениа|Кениа]] [[Лики, Мэри|Мери Лики]] имҩаԥылгаз археологиатә жрақәа рҭыԥ аҟынтәи ауп ишааз. [[Танзаниа|Танзаниа]] [[Кагера (область)|Кагера арегион]] аҿы ажәытәтәи акультуратә артефактқәа еиқәырханы иҟоуп. Уреве акультура арегион мраҭашәарала Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] Киву арегион аҟынӡа, мрагыларала [[Ньянза|Нианза]], Кениа Мраҭашәаратәи апровинциақәа рҟынӡа инаӡон. Аҩадахьы иахьатәи [[Угандя|Уганда]], [[Руанда]], [[Бурунди]] рҟынӡа инаӡон. Акультура ыҟан [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәса]] ҳ. ҟ. инаркны [[VI век до н. э.|VI-тәи ашәышықәсанӡа]].
Уреве ркультура алагеит Камерунынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа [[Миграция банту|рнырхара]] ианалага инаркны. Уи аҭҵаарақәа Банту жәлар рҭыԥантәи абызшәадырра аҭҵаара иадҳәаланы имҩаԥысуеит. Иҟалап Уреве ркультура Банту бызшәақәа рымрагыларатәи аҭаацәарахәҭа иақәшәозар, даҽакала иуҳәозар, [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] руааԥсыра раԥхьатәи ацәқәырԥа ашьҭрақәа злацәажәоз абызшәақәа. Уреве инагӡаны ишьақәгылахьоу [[Ацивилизациа|цивилизациоуп]], иара ахатәы акыцҟаҵаратә стиль змоу, насгьы ибзианы иҿиаз [[История производства и использования железа|аиха аус адулара]] атехнологиа змоу акакәны иҟоуп. Иахьа адыррақәа ахьынӡаҟоу ала, ҩнызқь шықәса ирылагӡаны акыцҟаҵареи аихатә усурақәеи рҿы аиҭакра дуқәа ҟамлаӡеит, акерамикаҿы иҟоу аԥсахра маҷқәа рыда.
==== Мадагаскари Меринеи ====
[[Мадагаскар (остров)|Мадагаскар]] анхара иалагеит VI-тәи ашәышықәсазы [[Австронезийские языки|австронезиатәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ауаа. Анаҩс, VI—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы, аконтинент аҟынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа адгьылбжьаха ахь ииасит. Австронезиаа абананқәеи абрынџьи рааӡара акультура ааргеит, банту бызшәала ицәажәоз ракәзар — [[скотоводство|арахә рааӡара]]. [[1000 год|1000 шықәсазы]] адгьылбжьаха аҩадахьы арабтәии индиатәии аҭуџьарцәа рҭыԥқәа ҟалеит<ref>Shillington (2005), p. 135.</ref>. XIV-тәи ашәышықәсазы Мадагаскар амсылманра алаҵәеит. Африка абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Мадагаскартәи абаӷәазақәа амшын аԥшаҳәаҿы иҟаз [[Суахили (народ)|Суахили]] [[Город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа рыхьчараҿы ацхыраара ҟарҵон: [[Софала]], Килва Ду, [[Момбаса]], [[Занзибар]].
XV-тәи ашәышықәса инаркны адгьылбжьахаҿы еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа шьақәгылеит: [[Сакалава]] (XVI-тәи ашәышықәса) мраҭашәаратәи агаҿаҿы, [[Цитамбала]] (XVII-тәи ашәышықәса) мрагыларахьтәи агаҿаҿы, Имерина Аҳра (XV-тәи ашәышықәса) абжьаратәи ашьхақәа рҿы. XIX-тәи ашәышықәсазы Имерина адгьылбжьаха зегьы анапаҿы иҟан.
Мадагаскар раԥхьаӡа аевропауаа ракәын [[португальцы|апортугалцәа]], урҭ 1500 инаркны ахәаахәҭратә нхарҭақәа ирықәло иалагеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243">Lye, Keith(2002). pp. 242,243</ref>. Ашьҭахь иааит [[британцы|англызцәеи]] [[французы|афранцызцәеи]]. XVII-тәи ашәышықәса иалагӡаны Мадагаскар [[Пиратство|апиратцәа]] рзы ҽыҵәахырҭас иҟан. [[Радама I]] (1810-1828) ақьырсиантә миссионерцәа ааԥхьара риҭеит, аха [[Ранавалуна I]] (1828-61) ақьырсианра мап ацәылкит, уи иахҟьаны 150 нызқьҩык ауаа ҭахеит. [[Радама II]] (1861-1863) ихаан, Мадагаскар Франциа ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит, насгьы афранцызцәа [[концессия|аконцессиақәа]] рацәаны ироуит. 1895 азы, Франциеи Малагасиеи рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирыхҟьаны, афранцызцәа Мадагаскар ааныркылеит, насгьы уи [[протекторат|апротекторат]] ҳәа ирыладырҵәеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243"/>.
=== Аӡиас дуқәа рҳәынҭқаррақәа ===
[[Файл:Realkitara.JPG|мини|250пкс|Мрагыларатәи Африка иҟоу аӡиа Дуқәа рҳәынҭқаррақәа]]
==== Китареи Униорои ====
[[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рыбжьара иҟоу [[плато|ашьхеибаркыраҿы]] 1000 шықәсазы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рацәаны иҟалеит. Ари арегион ауааԥсыра арахә рааӡон, ажәлатә культурақәеи абананқәеи аадрыхуан, уи рекономика ашьаҭа акит. Актәи аҳәынҭқарра [[Уньоро|Униоро]], аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа изларҳәо ала, еиҳа идуу [[Империя Китара|Китара]] аҳәынҭқарра ахәҭак аҳасабала иарбоуп, уи арегион зегьы аҵанакуеит. Уи аелита «Луо» ажәлар ракәын, урҭ [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз Униоро ажәлар напхгара рзыруан. Акультурала Униоро ҳәынҭқарран, уи шьақәнарӷәӷәоит акыцҟаҵареи, анхарҭатә еиҿкаареи, аспециализациеи<ref name="Burns 2007 pp. 122-123">Collins and Burns (2007), pp. 122—123.</ref>.
Бито, аҳра зуаз Униоро рыжәлеи Китара напхгара азҭоз Бачвези рыжәлеи ҭынхас дыԥхьаӡан. Аха Китара иазкны акгьы дыррак ыҟаӡам, убри аҟнытә аҵарауаа уи аҩыза аҳәынҭқарра шыҟаз ала агәыҩбара рымоуп. Арегион анапхгаҩцәа реиҳараҩык Бачвези ирышьҭроуп рҳәон<ref name="Burns 2007 pp. 122-123"/>.
==== Буганда ====
[[Буганда|Буганда Аҳра]] ашьаҭа акит [[Ганда (народ)|Ганда ма Баганда]] руааԥсырала XIV-тәи ашәышықәсазы. Гандаа рабдуцәа [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҩадатәи ахәҭаҿы анхара иалагеит [[X век до н. э.|X-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>Lye, Keith(2002). p. 121,122.</ref>. Буганди анапхгаҩы «Кабака» ҳәа атитул иман, ахылҵшьҭрақәа рхадацәа «Батака» ҳәа атитул рыман. Хәыҷы-хәыҷла амчра аҽарӷәӷәон, Буганда еизаку монархианы иҟалеит. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҽарҭбаауан, аха уи Униоро ԥынгылас иаман. 1870 шықәсазы Буганда еизҳазыӷьаз ҳәынҭқарраны иҟалеит, уаҟа «кабака» анапхгаҩы «лукико» ҳәа изышьҭоу аминистрцәа рхеилак атәыла анапхгара азиуан. Аҳәынҭқарра шә-ӷбак рыла ишьақәгылаз афлот аман, урҭ ӷбацыԥхьаӡа 30-ҩык аруаа рҭаӡара алшон. Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Буганда Британиатәи Угандатәи апротекторат иапровинцианы иҟалеит.
==== Руанда ====
[[Уньоро|Униоро]] алада-мраҭашәарахьы, [[Киву (озеро)|Киву]] аӡиас азааигәара, XVII-тәи ашәышықәсазы ишьақәгылеит [[Руанда]] аҳәынҭқарра. Уи аелита [[тутси|тутситәи]] ахьчацәа ракәын. Урҭ рнапхгаҩы ''муами'' ҳәа атитул иман. Даҽа жәларык, [[хуту]], адгьылқәаарыхыҩцәан. Аҩ-жәларыкгьы бызшәак акәын излацәажәоз, аха рыбжьара иҟаз аизыҟазаашьақәа, еиҳарак аҭаацәара алалара аганахь ала, иӷәӷәаз асоциалтә нормақәа рыла ишьақәгылан. Ажәабжьқәа изларҳәо ала, Руанда ашьаҭа акит Муами Руганзу II 1600-1624 шықәсқәа рыбжьара. [[Кигали]] ақалақь уи иаҳҭнықалақьын. [[централизация|Ацентрализациа]] апроцесс ҩ-шәышықәса аҭаххеит, ихыркәшахеит Муами Кигели IV (1840-1895) ихаан. Аҵыхәтәантәи Тутси рхада 1852 азы ихы риҭеит, аҵыхәтәантәи Хуту рхада 1920 азы ауп<ref>Collins and Burns (2007), pp. 123—124.</ref>.
==== Бурунди ====
[[Бурунди]] аҳәынҭқарра Руанда аладахьы иаԥҵан. Уи ашьаҭа акит Тутси рхада Нтаре Рушасти 1657-1705 шықәсқәа рыбжьара. Руанда еиԥш, аекономика рықәгәыӷуан Тутси рырахәааӡаҩцәеи Хуту адгьылқәаарыхыҩцәеи. Муами Нтари Ругамби (1795–1852) ихаан, Бурунди ирласны аҽарҭбааит, амчра ала акәымкәа, дипломатиала<ref>Collins and Burns (2007), p. 124.</ref>.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
==== Сахел аҳәынҭқаррақәа ====
===== Гана =====
[[Файл:Ghana empire map.png|мини|270пкс|Гана амчхара ду аамҭа]]
Ганатәи [[Империя Гана|аимпериа]] [[IV век|IV-тәи ашәышықәсазы]] ишьақәгылазар ҟалоит. Уи ашьаҭа ркит [[Сонинке (народ)|Сонинкеа]] жәлар. Аль-Фарази раԥхьаӡакәны уи игәалаиршәоит VIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы. Гана ауааԥсыра ахәҭакахьала иқалақьтәын, егьи ахәҭакахьала иқыҭатәын. Администрациа аԥсылман ақалақьқәа рҿы инхоз ауаа рыла ишьақәгылан, «Гана» ҳәа атитул змаз иреиҳау анапхгаҩы атрадициатә динхаҵара дықәныҟәон. Амсылманцәеи, администраторцәеи, [[берберы|аберберцәеи]], [[арабы|арабцәеи]] хазы иҟаз ақалақь аҿы инхон, уи Ганатәи арезиденциа адырра анаҭон, хаҳәла ичаԥоу амҩала. Ақыҭауаа еиҳа идуны еидкылаз ақыҭақәа рҿы инхон, урҭ Гана гәыкала ишазыҟоу азы ҭоуба руан. Гана иԥшьоу ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан. 1050 шықәсазы, Санҳаџьа — аберберцәа иреиҳау ахәаахәҭратә центр [[Аудагост]] рнапаҿы иааганы, Ганаа аԥсылманра рыдыркылеит<ref>Shillington (2005), pp. 80-85.</ref>.
Аҳәынҭқарра амал [[Транссахарская торговля|Сахара ала ахәаахәҭразы]] абаџь алнаршон, уи [[Тиарет|Тиарети]] [[Сиджильмаса|Сиџьильмаси]] Аудагости еиманадон, Гана [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион аҿы ахьтәыҵхырҭатә ҭыԥқәа рахь анеира хылаԥшра анаҭон<ref>Iliffe, John(2007). p. 51-53.</ref>. Абаџь аҳәынҭқарра иалсны ииаргоз аџьыкхыши ахьи рыхьанҭара апроцент ала еизыргон. Гана ахатә ҭыжьра амамызт.
XI-тәи ашәышықәсазы Гана ақәӡаара иалагеит. Иҟалап уи зыхҟьаз мрагыларахь [[Нигер (река)|Нигери]] [[Тегаза|Тегазеи]] ирылсны ахьы аҭиразы амҩақәа ахьрыԥсахыз акәзар. Даҽа мзызкгьы уи зыхҟьар алшоз, еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа рыбжьара аиҿагылара, аполитикатә ҭышәынтәаламзаара ауп<ref>Collins and Burns (2007), p. 83.</ref>. Аҳәынҭқарра аҟазаара иаҟәыҵит 1230 шықәсазы, [[Сенегал]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааԥсыра рнапаҿы иаанарга<ref>Davidson (1991), pp. 173, 174.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |title=The Story of Africa{{!}} BBC World Service<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-10-13 |archive-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203231935/http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |url-status=live }}</ref>.
===== Мали =====
[[Файл:MALI empire map.PNG|мини|250пкс|Мали аҳәынҭқарра еиҳа аҽанарҭбаауаз аамҭазы]]
Мали [[Империя Мали|Аимпериа]] шьақәгылеит XIII-тәи ашәышықәсазы, 1235 шықәсазы [[Языки манде|Манде]] ажәлар рхада [[Сундиата Кейта|Сундиата Кеита]] Кирина иҟалаз аибашьраҿы [[сусу|Сусу]] ажәлар, мамзаргьы аладатәи [[Сонинке (народ)|Сонинке]], рнапхгаҩы [[Сумангуру Кваннте]] даниааи. Сундиата ампыҵахаларақәа ирыциҵеит [[Нигер (река)|Нигер]] аҳәаа абнақәа рҟынтәи мрагылара аӡиас архәарахь, аҩадахьы [[Сахара|Сахараҟа]], мраҭашәарахьы [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аҟынӡа, [[Империя Гана|Гана]] иаанханы иҟаз надкыланы. Иара ''манса'' ҳәа атитул идикылеит, иаҳҭнықалақь хада Ниани ақалақь аҿы ишьақәиргылеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 83-84.</ref>.
Аџьыкхыши ахьи рыҭира хаданы ишыҟазгьы, Мали аҟны аҵакы ду аман, иара убас [[скотоводство|арахә рааӡареи]] [[земледелие|адгьылқәаарыхреи]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87">Collins and Burns (2007), pp. 83-87.</ref>. [[сорго|Асоргои]], [[просо|ашырӡи]], [[рис|абрынџьи]] аадрыхуан. Сахара иаԥну аҳәааҿы арахә, [[овца|ауасақәа]], [[коза|аџьмақәа]], амхҽқәа рааӡон. ''Манде'' руаажәларратә ԥсҭазаара ақыҭақәеи адгьылқәеи рҿы рҽеидыркылон. Ақыҭақәа ргәыԥ ''«кафу»'' ҳәа иашьҭан, уи анапхгаҩы ''«фарма»'' ҳәа, иара ''манса'' иҳәатәы наигӡон. Аҽцәеи аршьаҟауааи рыла ишьақәгылаз ар аҭышәынтәалара иацклаԥшуан. Иаҭаххар, анапхгара аҵаҟа иҟаз адгьыдҵакырақәа рҟынтәи арратә мчқәа рацәаны еизыргар алшон.
Аԥсылманрахь аиасра хәыҷы-хәыҷла имҩаԥысуан. Манса амчра атрадициатә динхаҵарақәа ирықәгәыӷуан, убри аҟнытә Сундиата аԥсылманра иҽацәиихьчон. Анаҩстәи амансацәа амсылманцәа иашақәа ракәын, аха убри аангьы атрадициатә нцәахәқәа ирықәныҟәон, Манде аритуалтә церемониақәеи ржәлартә ныҳәарақәеи ирылахәын. Сундиата иԥа Ули I (1225–1270) ихаан аԥсылманра аҳҭынраҿы официалтә динны иҟалеит. Манса Ули [[Мекка|Меккаҟа]] аныҟәара мҩаԥигеит, исламтә дунеи аҟынтәи азхаҵарагы иоуит. Аӡбарҭаҿы аписарцәеи аҳасабырбаҩцәеи амсылманцәа рҟынтә иаарыԥхьон. 1285 шықәсазы ахақәиҭра зауз атәы Сакура аҳра игеит. Иара [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] иалицеит, ақалақь аҿы аҵареи ахәаахәҭреи рцентр шьақәиргылеит<ref>Davidson (1971), pp. 84-85.</ref>. Ашәҟәқәа рыҭира иазҳаит, урҭ рыхҩылаара ҳаҭыр зқәу, ифеидоу напҟазарахеит.
Мали зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит XIV-тәи ашәышықәсазы [[Манса Муса]] (1312—1337) ихаан, иара [[хадж|аҳаџьра]] мҩаԥигеит 500-ҩык атәцәа ицны, дарбанзаалак инапаҿы ахьтәы еиларҭәа икын<ref>Davidson, Basil (1971), ''Great Ages of Man: African Kingdoms'', p. 83. [[New York City]]: [[Time Life|Time Life Books]]. [[Library of Congress]] 66-25647.</ref>. Ари аҳаџьра жәашықәса рыҩныҵҟа [[Мамлюкский султанат|Мамлиуктәи]] Мысра ахьы ахә ланарҟәит. Муса аԥсылман дунеии Европеи иршанхеит.
Манса Муса еицырдыруаз аҵарауааи архитекторцәеи ааиԥхьеит, итәыла аԥсылмантә дунеи алаҵара иҽазишәон, уи иахылҿиааит аҵарадырра аизҳара<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>. Уи аамҭазы Мали изку инарҭбаау агәалашәарақәа аанижьит араб ныҟәаҩ [[Ибн Баттута|Ибн Баттут]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>.
Манса Сулеиман иаҳра ашьҭахь (1341-1360) аилабгара иалагеит. Аладатәи аҳәаақәа [[моси|Моси]] ажәлар рҽыуаа рықәлон, аҩадахьы [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] дырхынҳәит. Мали амчра мраҭашәарахьы [[фульбе|Фульбе]] ажәлар Фута-Торо [[Имамат (доктрина)|аимамат]] ашьақәыргылара ҵнашәааит. Уи [[Такрур]] аҭынха акәхеит. [[Серер (народ)|Серертәии]] [[Волоф (народ)|волофтәии]] ажәларқәа реидгыла еилаҳаит. 1545-1546 шықәсқәа рзы Ниани [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] агеит. 1599 шықәса ашьҭахь Мали иацәыӡит [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион, уи ахьтәы ҵхырҭақәа рыцны, насгьы еиҵоу еидгылақәаны еилаҳаит<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>.
===== Сонгай =====
[[Файл:SONGHAI empire map.PNG|мини|250пкс|Сонгаи аҵакыра 1500 шықәсазы.]]
[[Сонгай (народ)|Сонгаи жәлар]], [[Нило-сахарские языки|Нило-Сахаратәи аҭаацәара]] иаҵанакуа абызшәала ицәажәо, [[Нигер (река)|Нигер аӡиас]] аҿы инхоз аԥсыӡкҩцәа рхылҵуеит. Сонгаи аҳәынҭқарра аҳҭнықалақьс иаман Кукиа ақалақь IX-тәи ашәышықәсазы, насгьы [[Гао]] ақалақь XII-тәи ашәышықәсазы<ref>Collins and Burns (2007), p. 87.</ref>.
Аԥхьагыла [[Али Бер|Сонни Али]] ампыҵахаларақәа 1468 шықәсазы далагеит, [[Томбукту]] [[туареги|атуарегцәа]] ирымхны. Анаҩс, иара итәылақәа аҩадахьы ацәҳәыраҟа ирҭбааит, [[моси|Моси]] ажәлар аладахьы иқәиҵеит, алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала [[Дженне|Џьенне]] аҟынӡа. Ир аҽцәеи ашхәақәеи рыла ишьақәгылан. Сонни Али дамсылманымызт, убри аҟнытә амсылман ҭоурыхҭҵааҩцәа иҽеимкәан ихцәажәон, еиҳарак амсылмантә Томбукту анига ашьҭахь. 1492 шықәсазы иара дыԥсит, иԥа [[Аския Мохаммед I|Муҳаммед Тур]] дықәигеит, дымсылманын, хылҵшьҭрала [[Сонинке (народ)|сонинке]] даҵанакуан<ref>Shillington (2005), pp. 100—101.</ref>.
Муҳаммед Тур, аҳра даннеи ашьҭахь Аскиа Моҳаммед I ҳәа ахьӡ здызкылаз (1493—1528), Аскиа адинастиа шьаҭаиркит, ажәа «аскиа» аҳәынҭқар исинонимны иҟалеит. Иара Сонни Али импыҵаихалаз адгьылқәа ирӷәӷәеит, насгьы аԥсылманра ихы иархәеит амчра арӷәӷәаразы, [[моси|Моси]] жәлар [[джихад|аџьиҳад]] рылаҳәаны, Сахара нырцәтәи ахәаахәҭрагьы еиҭашьақәиргылеит. Каиртәи [[Аббасидский халифат|аббасидтә]] халиф уи дидикылеит, насгьы [[Судан|Судантәи]] халифс дрылеиҳәеит. Иара инапхгара аан [[Томбукту]] аԥсылман ҭҵаарадырра иацентрны иҟалеит. Аскиа Моҳаммед I атуарегцәа аҩадахьы иқәиҵеит, мрагыларахьы Аир игеит, [[Тегаза]] аџьыкаҵхырҭақәа инапаҿы иааганы. Сонгаи ахәаахәҭратә еимадара [[Города-государства хауса|Хауса жәлар рықалақь-ҳәынҭқаррақәагьы]] аҵанакуан. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа рхадара амаҵуцәа иашақәеи, урҭ рҭаацәарақәеи рнапы ианырҵон, урҭ, иара убас аҭыԥантәиахьчаратә мчқәа рҭакԥхықәрагьы рыдын. Ацентрализациа аҭышәынтәалара иацхрааит адинастиатә қәԥарақәа раангьы. Аскиа Моҳаммед I ихаан аҳәынҭқарра аиҿкаашьа ахҳәаа еиқәханы иҟоуп [[Лев Африканский|Лев Африкатәи]] ибзоурала. Моҳаммед иԥа 1528 шықәсазы аҳра аҟынтә днаскьеигеит. Амчразы аиҿагылара ашьҭахь, Моҳаммед аҵыхәтәантәи иԥа [[Аския Дауд|Аскиа Дауд]] аҳра ааникылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 88.</ref>.
1591 шықәсазы [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] иақәлеит [[Саадиты|Саадитцәа]] рдинастиа иалаз [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] имароккотәи ар, урҭ [[Сахель|Сахел]] ахьтәы хыҵхырҭақәа рнапаҿы иааргарц рҽазыршәон. [[Битва при Тондипи|Тондипитәи аибашьраҿы]] Мароккоа Сонгаиаа ириааит. Уи иабзоураны урҭ иргеит [[Дженне|Џьенне]], [[Гао]], [[Томбукту]], аха арегион зегьы урҭ рҳәатәы иқәныҟәомызт. Аскиа Нугу ар Денди аҿы ҿыц еидикылеит, уаҟа аҭыԥантәи ауааԥсыра рҿагылара Мароккоа рресурсқәа ҵнашәаауан, дара ацентр аҟынтәи аагарақәа ирықәгәыӷыр акәхон. XVII-тәи ашәышықәсазы Сонгаи аҳәынҭқарра еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәаны еилаҳаит.
[[Марокко|Мароккоа]] еилыркааит аоккупациа ахашәалахәы шаанамгоз. Ахьы аҭира даҽа мҩак ала амшын аԥшаҳәахьы ицон, уаҟа [[европейцы|европауаа]] иаархәон. Сахара иалсуаз амҩақәа уажәшьҭа мрагыларахь, [[Борну|Борно]] иалсны ицон. Зыхә ҳаракыз амаҭәахәқәа Сахара иалгатәын, уи ахарџьқәа ариашомызт. Аҭыԥантәи аҳәса ԥҳәысс изгаз, арегион аҿы итәаз марокканаа «арма», ма «рума» ҳәа рзырҳәо иалагеит. [[Томбукту]] аҿы урҭ арратә кастаны, адгьылқәа зтәыз ракәны, Марокко иахьыԥшымкәа иҟалеит. Аилаҩынтра агәҭаны ашьақәырӷәӷәара иалагеит егьырҭ ауааԥсыра ргәыԥқәа, ҷыдала мраҭашәарантәи иааз [[Фута-Торо|Фут-Торо]] инхо [[фульбе]]. Уаанӡатәи Сонгаи аҵакыраҿы иҟоз аҳәынҭқаррақәа ируаку [[Бамбара (государство)|Бамбара]], [[Гао]] ампыҵанахалеит. 1737 шықәсазы атуарегцәа Арма ндырҵәеит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89">Collins and Burns (2007), pp. 88-89.</ref><ref>Shillington (2005), pp. 100—102, 179—181.</ref>.
===== Канем-Борну (Канембу) =====
[[Файл:Kanem-Bornu.svg|мини|250пкс|Канем-Борну аҳәынҭқарра аҵакыра еиҳа аҽырҭбаараан.]]
IX-тәи ашәышықәсазы [[Судан]] агәҭаҿы [[канури]] жәлар инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа рхылҵшьҭрақәа ишьақәдыргылеит [[Нджими|Нџьими]] (N ' jimi) аҳҭнықалақьс измоу Канем аҳәынҭқарра. Канем [[Транссахарская торговля|Сахара нырцәтәи ахәаахәҭра]] абзоурала еизҳауан. Дара Алада иааныркылаз атәцәа [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҽқәа рыла ирԥсахуан, уи атәцәа ҿыцқәа рымпыҵахалара иацхраауан. XI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы амчра рнапаҿы иааргеит аԥсылмантә династиа Сефува (Саифава), уи ашьаҭаркҩы Хумаи ибн-Саламна иакәын. Уи 771 шықәса напхгара ҟанаҵон, уи ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа инеиҵыху акакәны иҟанаҵоит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89"/>. Ахәаахәҭра адагьы, аекономика шьаҭас иаман Канем акәша-мыкәша иҟаз адгьылқәа [[налогообложении|ршәахтәқәҵарақәагьы]]. Канем зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит ''маи'' (анапхгаҩы ититул) [[Дунама Дибалеми ибн-Салма|Дунама Дибалеми ибн-Салме]] (1210—1248) ихаан. Изларҳәо ала, Канем 40 нызқьҩык аҽыуаҩцәа ықәиргылар илшон. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҩада [[Феццан]] инаркны алада [[Сао (культура)|Сао]] аҟынӡа инаӡон. Аҳәынҭқарра [[Исламское государство|исламтәын]], насгьы лассы-лассы [[Хадж|Меккаҟа аныҟәарақәа]] мҩаԥыргон. Каир иҟан Канемнтәи иааз аныҟәаҩцәа ҷыдала ирызкыз «асасааирҭақәа<ref>Shillington (2005), pp. 182—183.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 90.</ref>».
1400 шықәса рзеиԥш Саифава адинастиа аҳҭнықалақь Нгазаргамаҟа иианагеит, [[Чад (озеро)|аӡиа Чад]] иацәыхарамкәа, [[Борну]] аобласт аҿы. Уи зыхҟьаз Канем аҳәырҭақәа мыцхәы рхархәара ауп, уи иахҟьаны дара ҩеит. Даҽа факторкгьы, [[билала|билал]] жәлар рҿагылара. Борнынтәи Сахара ала ахәаахәҭра амҩаԥгара еиҳа имариан. Хаус жәлари дареи аимадарақәа рыбжьалеит, уи аҽқәеи аџьыкхыши, иара убас акан жәлари рахь анеира алшара рнаҭеит, уи иара убас, ахьы ахь анеира рнаҭеит. «Маи» [[Али Гази ибн-Дунама]] (1475—1503 раҟара) Канем анапхгара еиҭашьақәиргылеит, Билал даиааины<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184">Shillington (2005), pp. 183—184.</ref><ref name="Collins and Burns 2007, p. 91">Collins and Burns (2007), p. 91.</ref>.
XVI ашәышықәсазы Саифаваа рдинастиа лассы-лассы имҩаԥысуаз ақәгыларақәа рхәаҽыр акәхеит. «Маи» [[Идрис Алаома]] ар ирҿыцит Ҭырқәтәылантәи аинструкторцәа ааԥхьаны. Саифава Сахара аладахьы анапхгаҩцәа раԥхьа [[огнестрельное оружие|абџьар]] аимпорт азура иалагеит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>. [[Триполи]] ала [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериеи]] дареи аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>Davidson (1991), p. 96.</ref>.
XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Борно имҩаԥысуаз атәы адыррақәа маҷуп. Абџьар ҿыц аимпорт ҟамҵакәа ар ажәит, аилаҳара иалагеит<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184"/>. Аарҩарақәеи амлакреи «маи» амчра ҵыршәааит, аҩадатәи аобластқәа рырахәааӡаҩцәа рыбжьара аилаҩеиласрақәа ирылагеит, хаус жәлар рнырра иацлеит. Аҵыхәтәантәи маи дахырҳәеит 1841 шықәсазы, уи ала Саифаваа рдинастиа аҟазаара иаҟәыҵит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>.
===== Сокото ахалифат =====
[[Фульбе]] [[кочевники|инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларын]]. [[Мавританиа|Мавританиантәи]] [[Фута-Торо]], Фута-Џьаллон инеит, анаҩс [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] зегьы аҿы инхеит. XIV ашәышықәсазы аԥсылманра рыдыркылеит, XVI ашәышықәсазы ҳаамҭазтәи [[Мали]] аладатәи ахәҭаҿы иҟоу Масин рҽышьақәдырӷәӷәеит. [[1670-е|1670-тәи]] ашықәсқәа рзы урҭ [[джихад|аџьихад]] имсылманцәамыз ирыларҳәеит. Ииашам рабашьрақәа цонаҵы ишьақәгылеит ҳәынҭқаррақәак Фута-Торо, Фут-Џьаллон, Масин, Уалиа, Бунд. Урҭ рахьтә ихадаз ахалифат [[Сокото (государство)|Сокотои]] Фулани аҳәынҭқарреи ракәын.
Гобир ақалақь анапхгаҩы [[Осман дан Фодио]] (1754-1817) [[Хауса (народ)|хаус жәлар]] рԥызацәа ахара рыдиҵеит аԥсылманра ицқьам аверсиеи аморалтә ԥхасҭахареи ныҟәыргоит ҳәа. 1804 шықәсазы иара Фулани иџьихад хациркит аԥызацәеи ашәахтәқәеи згәамԥхо ажәлар дырҿагыланы. [[Джихад Фулани|Аџьихад]] аҩадатәи [[Нигериа|Нигериа]] амҽханакит фульбеии хауси рыжәларқәа рыцхыраара ахы иархәаны. Осман иаԥиҵеит Аҩадатәи Нигериа, [[Бенин]], [[Камерун]] злахәыз [[Сокото (город)|Сокото]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь змаз аҳәынҭқарра ду<ref>Lye, Keith(2002). p. 188</ref>. Сокото ахалифат аанханы иҟан 1903 шықәсазы аҩадатәи Нигериа британиатәи ампыҵахалара ҟалаанӡа.
==== Атропикатә бнақәа рзона аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа ====
===== Акани ашанти рыжәларқәа =====
[[Файл:Kent wove.jpg|мини|250пкс|[[Ашанти (народ)|Ашанти]] итрадициатәу рсахьақәа]]
[[Аканы|Акан жәлар]] [[Языки ква|ква]] бызшәала еицәажәоит. Уи ныҟәызгоз [[Восточная Африка|Мрагыларатәии]] Агәҭантәии Африкантәи [[Сахель|Сахельҟа]] иааит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{cite web |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |title=Atlas of the Human Journey |publisher=The Genographic Project |access-date=2009-01-10 |archive-date=2010-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207194521/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |url-status=live }}</ref>.
XII-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит [[Бономан]] аҳәынҭқарра. XIII-тәи ашәышықәсазы [[Мали]] ахьтәы ҵхырҭақәа аҵыкәкәара ианалага, Бономани [[аканы|акан]] жәлари егьырҭ рҵакырақәеи ахьы зҭиуа раҳасабала рҵакы шьҭыҵит. Бономан, нас [[Денчира]], [[Ачем]], [[Акваму|Аквама]], амч ду змаз [[Ашанти (государство)|Ашанти]] аҳәынҭқарра аԥхьа игылан. Ашанти анбацәырҵи ҳәа азҵаара еимактәуп. Ишдыру еиԥш, XVII ашәышықәсанӡа акан [[Босумтви]] аӡиа аҩадахьы зыгәҭа шьҭаз «Квааман» ҳәа изышьҭаз аҳәынҭқарраҿы инхон. Аҳәынҭқарра аекономика шьаҭас иаман аҵәҩан ҵлеи, ахьи, арасеи рыҭира, иара убас [[ямс|иамс]] культура хадас иамаз [[Подсечно-огневое земледелие|ахҵәаратә]] адгьылқәаарыхра. Аканаа аӡиасқәа [[Пра (река, впадает в Гвинейский залив)|Преи]] [[Офин|Офини]] рыбжьара ақалақьқәа дыргылон, Аданси Аквами инарываргыланы арегион аҳәынҭқарра ӷәӷәақәа иреиуаз Денчира ашәахтә азҭоз еидгылакны рҽеидыркылеит. XVI ашәышықәсазы Ашанти ауаажәларраҿы аиҭакра дуқәа ҟалеит, ҷыдала ауааԥсыра реизҳара, Американтәи иаагоу акультурақәа — [[маниока|аманиоки]] аџьықәреии рааӡара, иара убас аԥшаҳәеи аҩадеи рыбжьара ахьы ахәаахәҭра амҽхак аизҳара иабзоураны<ref>Collins and Burns (2007), p. 139.</ref>.
XVII ашәышықәса алагамҭазы [[Осэй Туту I|Осеи Туту I]] (ап.1695-1717) Окомфо Аноки ицхыраарала, аканаа Ашанти аконфередациахь еидикылеит, уи иасимволны иҟалеит «Ахьтәы тәарҭа». Осеи Туту акан адгьылқәа акыр ирҭбааит. Ир гәыцәс ироуит [[Акваму|Аквама]] аҳәынҭқарра ар, аха иара еиҭеиҿикааит, ардыԥхьала хра злоу арратә машьынаны иҟаиҵеит. 1701 шықәсазы Ашанти Денчира агеит, уи аҳәынҭқарразы европааи, аиҳаракгьы [[голландцы|аголландцәеи]] агаҿа ахәаахәҭрахь анеира аанартит. Ашанти [[Опоку Варе I]] (1720-1745) идгьылқәа еиҳагьы ирҭбааит, аканаа аладатәи рдгьылқәа адиҵеит. Аҩада Течиман, Банда, Гьиаман, [[Чёрная Вольта|Вольт Еиқәаҵәа]] [[гонжа|гонж]] жәлар рыдгьылқәа ааникылеит. 1744-1745 рыбжьара Опоку [[Дагомба (народ)|Дагомба]] аҩадатәи аҳәынҭқарра ду иақәлеит, [[Нигер (река)|Нигер]] абжьаратә цашьа акрызҵазкуа ахәаахәҭратә мҩақәа рахь анеира аиуит. Опоку ишьҭахь адгьыл ҿыцқәа адызҵаз Куси Акәырша (1750-1764) напхгара аиҭон. Осеи Кваме Паньин (1777-1803), [[Осэй Туту Кваме|Осеи Туту Кваме]] (1804-1807), [[Осэй Бонсу|Осеи Бонсу]] (1807-1824) наҟ-наҟ аҳәынҭқарра дырӷәӷәон, адгьылқәа дырҭбаауан. Ашанти усҟан иааннакылон ҳаамҭазтәи [[Гана]] аҵакыреи ҳаамҭазтәи [[Кот-д'Ивуар]] аӷьыраки<ref>Collins and Burns (2007), p. 140.</ref>.
Аҳәынҭқарраҿы аҳәынҭқар ититул ан лыжәлала ииасуан. Аҳҭнықалақь [[Кумаси]] ауаажәларратә усурақәа рзы ааԥхьара рырҭон [[Аравия|Аравиа]], [[Судан]], [[Европа]] рҟынтәи аҟазауаа. Ақалақьқәа рыбжьара аимадара иадгылон амшын аԥшаҳәа инаркны Нигер абжьаратә цашьа аҟынӡа имҩаԥыргоз амҩақәа рыкаҭа<ref>Davidson (1991), p. 240.</ref><ref>Collins and Burns (2007), pp. 140—141.</ref>.
Ашанти аконфедерациа ӷәӷәаны иаанхон XIX ашәышықәса аиҳарак иалагӡаны. Аха 1900 шықәсазы британиаа бџьарла аԥыжәара рыманы иҭадырхеит [[Англо-ашантийские войны|англиа-ашантиатәи аибашьрақәа]] ԥшьба рышьҭахь<ref>Davidson (1991), p. 242.</ref>.
==== Дагомеиа ====
[[Файл:Dahomey amazon2.jpg|слева|мини|250пкс|[[Дагомейские амазонки|Дагомеитәи амазонкацәа]], аҳәса рырратә отриад.]]
[[Дагомея|Дагомеи]] аҳәынҭқарра цәырҵит XVII ашәышықәса алагамҭазы, Аллада аҳәынҭқарра аџьа жәлар аҩада ииасны [[Фон (народ)|фон]] жәлар руаажәлар ианрылатәа. Шықәсқәак рышьҭахь [[Абомей|Абомеи]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь шьақәыргыланы рымчра аларҵәара иалагеит. Уегбаџьи ихаан (аҟ.1645-1685) Дагомеиа иӷәӷәоу еизаку ҳәынҭқарраны иҟалеит. Уегбаџьа адгьыл аҳәынҭқар ихатәуп ҳәа рылеиҳәеит, ашәахтәқәагьы ақәиҵеит. Аҳәынҭқарраҿы амчра аҭара мҩаԥысуан [[Примогенитура|раԥхьатәи аира азин]] ала, уи хаз игоу аҳаблақәа рԥызацәа рнырра армаҷит. Ишьақәгылеит акралтә сан икульт. Аҳәынҭқар иабшьҭрақәа рыхьӡала есышықәса атҟәацәа рҟынтә атәы кәырбанс днаргон. [[1720-е|1720-тәи]] ашықәсқәа рзы Дагомеиа атәцәа рыҭира иазҟазаз [[Уида (государство)|Уидеи]] Алладеи ааннакылан, зыԥсы ҭоу атауар ахәаахәҭра анапаҿы иаанагеит<ref>Shillington (2005), pp. 191, 192.</ref>. Аҳ Агаџьа (1708-1740) атәцәа рыҭира аҵыхәа ԥиҵәарц далагеит, атәцәа аҭыԥантәи апальматә хәша аплантациақәа рҿы иааныжьны, аха европааи иареи рыхәаахәҭра афеидеи европатәи абџьар ахьыԥшреи ирхыҳәҳәеит. 1730 шықәсазы [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра Дагомеиа анапаҿы иаанагеит, ашәахтә ашәартә иҟанаҵеит. Атәцәа рзы ашәахтәқәа еиҳарак [[Раковины каури|каури амыдаӷьцәақәа]] рыла иршәон. [[Франциа|Франциа]] Дагомеиа агеит 1892-1894 шықәсқәа рызтәи [[Вторая франко-дагомейская война|аҩбатәи франко-дагомеитәи аибашьра]] ашьҭахь, ишьақәнаргылеит аколониалтә еиҳабыра. Убри аан афранцыз ар рӷьырак аҭыԥантәи африкаа ракәын.
==== Иоруба ====
[[Файл:WestAfrica1625.png|мини|250пкс|[[Ойо (государство)|Оио]], иаакәыршаны иҟоу атәылақәа 1625 шықәсазы.]]
[[Йоруба (народ)|Иоруб]] ижәлар традициала иаку аҳәынҭқарра иқәынхоит ҳәа рхы рыԥхьаӡон, уажәы атермин «иоруба» иаҵанакуеит [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] абызшәатә ҭаацәара абызшәақәа рыла ицәажәо зегьы. Ари ажәала [[Хауса (народ)|хаус]] ҳәа иршьҭан [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра ауааԥсыра. Иоруб раԥхьатәи ҳәынҭқарран [[Ифе]] аҳәынҭқарра, иԥсабаратәым афырхаҵа аԥызҵаз, раԥхьатәи «они» Одудув. Одудувоваа рыҷкәынцәа изларҳәо ала еиуеиԥшым [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рышьаҭаркыҩцәас иҟалеит, рыԥҳацәа аҳцәа иранацәахеит. XVIII ашәышықәсазы иоруб ақалақь-ҳәынҭқаррақәа еиҿыркааит аҳҭнықалақь, ақалақь Ифе ахада напхгара зиҭоз аконфедерациа. Хаз игоу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рыҽдырӷәӷәацыԥхьаӡа Ифе аԥшәма инырра лаҟәуан. Ақалақь-ҳәынҭқаррақәа дара-дара еиҿагыланы ақәԥара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 131—132.</ref>.
Оио иазҳаит XVI ашәышықәсазы. 1550 шықәсазы уи ргеит [[кавалерия|аҽцәа]] знапаҿы иҟаз [[Нупе]]. «Алафин» (анапхгаҩы ититул) ахгарахьы дыбналар акәхеит. [[Оромпото]] «Алафин» (аҳра иуан 1560-1580 рзы) ибзианы бџьарла еибыҭаз аҽцәа зҭаз ар еизигеит, аҩадатәи абнасакаратә областқәа рҿы арратә қәҿиарақәагьы иоуит. XVI ашәышықәсазы Оио адгьылқәа арҭбааит [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас мраҭашәаратәи аобластқәа рыбзоурала [[Того]] ахәқәа, Кет, [[Дагомея|Дагомеиа]], [[Фон (народ)|фон]] жәлар рыдгьылқәа рҟынтәи Иоруб адгьылқәа рҟынӡа.
Аҳәынҭқарра напхгара анаҭон хаз игоу араионқәа знапы иану администраторцәа рхеилак. Оио аҩадеи аладеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы бжьаҟазас иҟан, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] абнақәа мрагыларатәи рҳәаақәеи [[Судан]], [[Сахара]], [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] мраҭашәаратәи аобластқәеи еиԥнашьуан<ref>Davidson (1991), pp. 173—174.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 134.</ref><ref>Stride, G.T. & C. Ifeka (1971). ''Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000—1800''. Edinburgh: Nelson. ISBN 0-17-511448-X.</ref>. Иоруба аба, аихатәи акыцӡратәи аалыҵқәа ҟарҵон, аиҭныԥсахлараан ар рзы иаҭахыз аџьыкхыши, ацәеи, аҽқәеи роуан. Оио ҩышә шықәса инеиԥынкыланы амч ду змаз ҳәынҭқарраны иаанхон. 1888 шықәса раахыс уи британиатәи протекторатны иҟалеит, нас дара-дара еибашьуаз акәны, хәҭа-хәҭала еилаҳаит. 1896 шықәсазы аҳәынҭқарра зынӡа аҟазаара иаҟәыҵит.
===== Бенин =====
[[Файл:Benin bronze Louvre A97-14-1.jpg|мини|250пкс|Бенин иалху «[[Бенинская бронза|Аџьазтә баҟа]]»]]
[[Бенинское царство|Бенинтәи аҳра]] [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] [[Генетическая классификация языков|абызшәатә ҭаацәара]] едо ажәлар ннархон. XV ашәышықәса азбжазы Бенин аҳәынҭқарра аҵакырақәа арҭбаауан, ампыҵахаларақәа арӷәӷәон. «Оба» («аҳ») Евуаре (аҳра иуан 1450-1480 рзы) амчра еизакны 30 шықәса рыҩныҵҟа агәылацәа рабашьрақәа мҩаԥигон. Иара иԥсҭазаара даналҵ Бенин аҵакыра мраҭашәарахь [[Дагомея|Дагомеиа]], мрагыларахь Нигер адельта, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аԥшаҳәа, аҩада [[Йоруба (народ)|Иоруб]] [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рҟынӡа инаӡон.
Анапхгаҩцәа («оба») шьаҭас ирыман «узам» зегь реиҳа амч змаз ажәлақәа рԥызацәеи ақалақьтә цехқәа рнапхгаҩцәеи рхеилак. Евуаре имоҭа, Есигие «оба» (1504-1550) «узама» амчра амихит, иазыԥҵәаз администраторцәа ириҭеит, европааи, аиҳаракгьы аҳҭынратә скульпторцәа рзы абҩа ахьиоуаз [[португальцы|апортугалцәеи]] реимадара амҽхак иациҵеит. Бенин ауаажәларра ирҟазшьан аҳәса рымчра ду, аиҳаракгьы ԥхьаҟатәи «оба» ан<ref>Collins and Burns (2007), pp. 134—135.</ref>.
Бенин ахаангьы мҽхакы ҭбаала атәцәа зҭиуаз иреиуамызт. Аҳәынҭқарра аҳәаа иахнагон апырпыл, [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[каучук|акаучук]], [[Хлопчатобумажная ткань|абамба иалху аба]]. Аахәаҩцәас иҟан африкатәи аԥшаҳәа егьырҭ ажәларқәа атауар рзызҭиуаз апортугалцәеи аголландцәеи.
1700 шықәса ашьҭахь аҳәынҭқарра еимдырххо иалагеит адинастиатә қәԥареи аграждантә еибашьрақәеи. Аха, Ерсоени Акенгбудеи «оба» рнапхгараан амчра хада аҽарӷәӷәеит. 1897 шықәсазы Бенин ақалақь ааныркылеит британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 188—189.</ref>.
===== Нигери игбои рдельта =====
[[Нигер (река)|Нигер]] адельт аҿы иҟан хыԥхьаӡара рацәала [[Калабар|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]], еиуеиԥшым [[форма правления|анапхгара аформақәа]] рыманы. Урҭ рыхьчон аӡиас еилачырақәа. XVII ашәышықәсазы ахәаахәҭра арегион аԥсахит. Ақалақьқәа [[Суахили (народ)|Суахили]] аԥшаҳәа ақалақьқәа иреиԥшу ароль нарыгӡо иалагеит. Урҭ рҟынтә џьоукы, иаҳҳәап, Бонни, Калабари, Уарри монархиақәан. Егьырҭ, иаҳҳәап, Брасс, ахеилакқәа напхгара рырҭон, [[Кросс-Ривер|Кросс-Ривери]] Ажәытәтәи Калабар реиԥшқәа ракәзар, аҭиҩцәа реилазаарақәа «екпе» напхгара рырҭон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 136—137.</ref>. «Екпе» ахәаахәҭра аԥҟарақәа шьақәнаргылон. Урҭ ахәаахәҭратә ҩнқәа рҟынтә џьоукы Европеи Америкеи еицырдыруан.
Нигер адельта мрагыларахь иҟаз адгьылқәа рҿы инхон [[Игбо (народ)|игбо]] ажәлар (аӡиас мраҭашәарахь адгьылқәа аанызкылоз аниом аетникатә гәыԥ ада). IX ашәышықәсазы иара иаман Нри аҳәынҭқарра, Уи напхгара аиҭон «езе» Нри. Аҳәынҭқарра шьақәгылан ақыҭақәа рыла, урҭ зегьы автономтә ҟазшьа рыман, рҵакыраҿы ихьыԥшымызт. Ақыҭақәа ирыланхоз, ахацәеи аҳәсеи зегьы, аӡбарақәа рыдкылара иалахәын. Игбо-Укв аԥсыжырҭақәа ирылоуп аҭыԥантәи аџьаз иалху аалыҵқәеи [[Мсыр|Египети]] [[Индиа|Индиеи]] рҟынтәи асаркьатә еимхәыцқәеи, уи иаанарԥшуеит егьырҭ адгьылқәеи дареи рыхәаахәҭра<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick(1995). p. 95.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 137.</ref>.
=== Африка Хада ===
[[Миграция банту|Банту рнырхара]] [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] рҟынӡа инаӡеит ҳера ҟалаанӡа [[Ҳ. ҟ. 1000|1000 шықәса]] инарзынаԥшуа. Даҽа зқьышықәсабжак ашьҭахь банту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа ҳаамҭазтәи [[Ангола]] аҵакыраҿы анхара иалагеит.
==== Луба ====
[[Файл:Realluba.JPG|мини|250пкс|Африкагәҭантәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа]]
[[Файл:Luba pottery-1908.jpg|мини|250пкс|слева|Акыцӡратә аалыҵ]]
XIV ашәышықәсазы Балопве ахылҵшьҭра иатәыз [[Конголо Мвамба]] еидикылеит аӡиа [[Кисале (озеро)|Кисале]] азааигәара адгьылқәа рҿы инхоз [[Луба (народ)|луба]] ахылҵшьҭрақәа. Иара иаԥиҵеит Конголо адинастиа, уи ашьҭахь Калал Илунг адинастиа иаԥсахит. Калала аӡиа Касале мраҭашәарахь луба адгьылқәа рахь иарҭбааит. Ишьақәгылеит адоуҳатә ԥызацәа, «балопве», зхадараҿы иҟаз еизаку аполитикатә системақәа, урҭ аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рхеилак шьаҭас ирыман, анаҩс хаз игоу аиланхарҭақәа рԥызацәа рҟынӡа. Балопве рабшьҭрақәа рдоуҳақәа ирыҿцәажәар рылшон, иалырхуазшәа. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа аиерархиа рҽаладырхәуан, аҳҭынраҿы иӡырган. Балопве амчра арратә мчра акәымкәа доуҳатә мчын. Ар акыр имаҷын. Луба арегион аҿы ахәаахәҭра хылаԥшра арҭон, [[дань|ашәахтә]] еизыргон. Ашьҭахь арегион хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рнапхгаҩцәа луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭан. Луба аполитикатә система аҽарҭбааит Африка Хада зегьы аҿы, [[Уганда]] аладатәи ахәҭаҿы, [[Руанда]], [[Бурунди]], [[Малави]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Зимбабве]], мраҭашәаратәи Конго. Луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭаз ҳәынҭқарра дуқәан [[Лунда (королевство)|Лундеи]] [[Марави]]. Аҩадатәи Замбиа [[Бемба (народ)|бемба]] жәлар шьақәгылан XVII ашәышықәсазы Замбиаҟа иааз луба ахҵәацәа рхылҵшьҭрақәа рыла<ref>Shillington (2005), p. 138, 139.</ref><ref>Davidson (1991), p. 159, 160.</ref>.
==== Лунда ====
[[Файл:Lunda houses-1854.jpg|мини|слева|221пкс|Лунда жәлар реиланхарҭақәа]]
1450-тәи ашықәсқәа рзы [[Луба (народ)|луба]] анапхгаҩы Илунг Цибинда [[Лунда (народ)|лунд]] ажәлар рҟынтәи аҳ иԥҳа Рвидж ԥҳәысс дигеит, ажәларқәа еидикылеит. Рыҷкәын Лусинг аҳәынҭқарра адгьылқәа ирҭбааит. Иԥа Навиџь идгьылқәа еиҳагьы ирыциҵеит, лунд раԥхьатәи императорс дҟалеит «мвато иамво» — «амаҭқәа реиҳабы» ҳәа атитул иманы. Луба аполитикатә система ԥсахрада иаанхеит, ирымпыҵархалаз ахылҵшьҭрақәагьы уи рҽаладырхәуан. Аҳәынҭқар инапаҿы иааигаз адгьылқәа рҿы абжьгаҩцәеи ашәахтәқәа реизгаҩцәеи алихуан<ref>Shillington (2005), p. 141.</ref><ref name="Davidson">Davidson (1991), p. 161.</ref>.
Лунд ахылҵшьҭра иашьҭан хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқаррақәа. Аҩныҵҟатәи Анголатәи [[Имбангала]] ахылҵшьҭра мҩаԥигон Цибинда амчра ззымычҳауаз аҳ иԥҳа Рвиџь лашьа Кингури. Ажәа «кингури» иаанаго иалагеит аиашьа Рвиџь иаԥиҵаз аҳәынҭқаррақәа рнапхгаҩы ититул.
[[Замбиа|Замбиа]] иҟоу [[лвена|лвени]] [[Лози (народ)|лози]] рыжәларқәагьы Кингури иахылҵшьҭроуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. XVII ашәышықәсазы [[Лунда (королевство)|Лунда]] аԥыза Мвата Казембе [[Луапула (река)|Луапула аӡиас]] акаршәраҿы иаԥиҵеит [[Восточная Лунда|Мрагыларатәи Лунда]] аҳәынҭқарра. Лунда мраҭашәарахь рхылҵшьҭра наргоит ажәларқәа иакеи пенди. Лунда Африка ацентр мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы иҟоу ахәаахәҭратә центрқәа ирыднаҳәалон. XIX ашәышықәсазы, шәақьла еибыҭаз [[чокве]] анақәла ашьҭахь, Лунда аҟазаара аанкылахеит<ref name="Davidson" /><ref>Shillington (2005), p. 139, 141.</ref>.
==== Марави (Малави) ====
[[Файл:Maravi Kingdom map c. 1650s.svg|мини|250пкс|Марави]]
Марави, изларҳәо ала, зыхьӡ аҳәынҭқар ититул аанаго иалагаз аҳ Каронг иҟынтәи абшьҭра мҩаԥигоит. Марави Африка ацентр мрагыларатәи аԥшаҳәаҿы, Килва аимпериа ахәаахәҭра иаднаҳәалон. XVII ашәышықәсазы Марави [[Ньяса|аӡиа Малави]] аӡиас [[Замбези]] [[устье|амшын иахьалало]] рыбжьара аҵакыра амҽханакуан. Мзур анапхгаҩы аҳәынҭқарра адгьылқәа акыр ирҭбааит. [[португальцы|Апортугалцәеи]] иареи аиқәшаҳаҭра анрыбжьарҵа, 4 нызқьҩык аибашьцәа рыла ишьақәгылаз ар еизганы [[Шона (народ)|шон]] ажәлар дрықәлеит<ref>Davidson (1991), pp. 164—165.</ref>. Апортугалцәа рҟынтәи иара ацхыраара иоуит аконкурент Лунди, зимба аԥыза иҿагылараҿы. 1623 шықәсазы иара итактика иԥсахит, шонынтәи апортугалцәа дырҿагыланы деибашьуан. Мзури иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Марави акраамҭа аҽааннамкылеит. XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа уи хаз-хазы иҟаз аиланхарҭақәа рахь еилаҳаит.
==== Конго ====
[[Файл:KingdomKongo1711.png|мини|250пкс|Конго 1711 шықәсазы]]
XV ашәышықәсазы [[Конго (река)|Конго аӡиас]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы [[Заводь Малебо|Малебо Аӡмыжь]] аобласт адгьыл беиақәа рҿы инхоз [[Конго (народ)|баконго]] жәлар рыдгьылқәаарыхыҩцәа ҳәынҭқарракны еидкылан «[[маниок|маниконго]]» ҳәа изышьҭаз анапхгаҩы дызмаз аҳәынҭқарреи дареи. Аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьын аиланхарҭа [[Мбанза-Конго]]. Иреиӷьу аиҿкаара рыманы агәылацәа рнапаҿы иааганы ашәахтә рымырхуан. Баконго жәлар ирдыруан аметаллқәа аус рыдулара, [[керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] [[Рафия (пальма)|арафиа]] иалхны аба аҟаҵареи. Ашәахтә ақәҵара асистема арегионбжьаратә хәаахәҭра иацхрааит. Ашьҭахь арҭ атәылаҿацәқәа рахь [[португальцы|португалиатәи]] абаӷәазақәа [[Луанда|Луандеи]] [[Бенгела (город)|Бенгелеи]] ирыбзоураны аџьықәреии аманиоки алалеит. Акультура ҿыцқәа [[просо|ашырӡ]] аԥсахит, ауааԥсыра реизҳара иацхрааит.
XVI ашәышықәсазы маниконгаа [[Атлантика]] инаркны [[Кванго|Кванго аӡиас]] аҟынӡа адгьылқәа напхгара рырҭон. Адгьылқәа зегьы ирыман рхатәы провинциатә напхгаҩы, маниконго иқәиргылаз «мани-мпембе». 1560 шықәсазы амчра игеит ақьырсиан [[Нзинга Мбемба|Афонсу I]]. Иара ампыҵахаларатә еибашьрақәа мҩаԥигон, иара ихаан атәцәа рыҭира иазҳаит. 1568-1569 шықәсқәа рзы Конго адгьыл иақәлеит [[:en:Jaga (Kongo)|ҳага]] жәлар, анапхгаҩы-маниконго дыбналартә иҟарҵеит. Португалиантәи қьырала еибашьуаз рыцхыраарала маниконго Афонсу I амчра ирхынҳәит 1574 шықәсазы.
1660-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы апортугалцәа Конго рнапаҿы иааргарц иалагеит. Маниконго Антонио I (1661-1665) 5 нызқьҩык ар иманы Мбвил имҩаԥысуаз аибашьраҿы аҵахара ӷәӷәа иоуит. Аҳәынҭқарра хаз-хазы игоу аилазаарақәа рахь еилаҳаит, урҭ атҟәацәа тәыс рыҭира хықәкыс иҟаҵаны аибашьрақәа мҩаԥыргон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 185—188</ref><ref>ShYillington (2005), p. 196—198</ref><ref>Davidson (1991), pp. 156—157</ref>.
Атәцәа роуан иара убас анапхгаҩы «нгола» напхгара зиҭоз [[Ндонго]] аҟынтәи. Ндонгогьы апортугалцәа рахь атәцәа рыҭира мап ацәнакуамызт. [[Бразилиа|Бразилиаҟа]] ацара ҭыԥыс иаман абаӷәаза [[Сан-Томе (город)|Сан-Томе]]. Аха, Ндонго апортугалцәа ӷак иаҳасабала гәрамгарҭас иҟанаҵон. Апортугалцәа уи рнапаҿы иааргарц иалагеит, аха [[Северные мбунду|мбунду]] ажәлар иаҵадырхеит. Атәцәа рыҭира иахҟьаны Ндонго [[депопуляция|адепопулиациа]] ачҳауан. Ицәырҵит даҽа ҳәынҭқаррак Матамба, уаҟа аҳра луан апортугалцәа акраамҭа аҿагылара ӷәӷәа рызҭоз аҳкәажә [[Зинга Мбанди Нгола|Зинг]]. Апортугалцәа рыхәаахәҭратә еилаӡарақәа ахьымҩаԥыргоз аԥшаҳәақәа рҿы рҽааныркылон, аха аконтинент аҵауларахь анеира рзыгәаӷьуамызт, аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рҟынтәи атәцәа роуан. Аҩныҵҟатәи адгьылқәа рҿы акәзар, атәцәа рзы аибашьра ӷәӷәақәа цон. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы атәцәа рзы ареидқәа ирҿын Касанџье аҳәынҭқарра аԥызҵаз имбангал ажәлар<ref>Shillington (2005), p. 198, 199.</ref><ref>Davidson (1991), p. 158.</ref>.
=== Алада Африка ===
[[земледелие|Адгьылқәаарыхреи]], арахәааӡареи, [[История производства и использования железа|аиха аус адулареи]] здыруаз [[Миграция банту|абанту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа]] [[Лимпопо]] аӡиас аладахьы рахгара ҟалеит IV—V ашәышықәсақәа рзы. [[Койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз аҭыԥантәи ажәларқәа ықәырцеит. Банту ашьшьыҳәа аладаҟа ицон. [[Квазулу-Натал|Квазула-Натал]] аҿы аиха аус адулара аобиектқәа [[1050-е|1050]] шықәса инарзынаԥшуа иаҵанакуеит. Зегь реиҳа аладаҟа инаскьеит коисанаа рҟынтәи иаагоу аҟазшьақәа зцәажәашьа ыҟоу агәыԥхәҭа банту [[Коса (народ)|коса]]. Косаа уажәтәи [[Восточно-Капская провинция|Мрагылара-Каптәи апровинциаҿы]] [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] аӡиас аҟынӡа инаӡеит.
==== Зимбабве Дуи Мапунгувеи ====
[[Файл:Great zimbabwe 2.jpg|мини|250пкс|[[Большое Зимбабве|Зимбабве Ду]]]]
[[Южная Африка|Аладатәи Африка]] раԥхьатәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан XII ашәышықәсазы ицәырҵит [[Мапунгубве]]. Аҳәынҭқарра абзанхара шьаҭас иаман суахили аԥшаҳәа аҭуџьарцәа [[Лимпопо]] акаршәра аҟынтәи [[слоновая кость|аслан абаҩ]], аҩадатәи Трансвааль ашьхақәа рҟынтәи абҩа (уажәы — апровинциа Лимпопо), Зимбабвиатәи ахәҵантәи ахьы рыла ахәаахәҭра. Ахәаахәҭра иагәҭылсан Чибуене. Аха XIII ашәышықәсазы ауааԥсыра Мапунгубве аанрыжьит<ref>Ehret, Christopher (2002). p. 252.</ref>.
Анаҩстәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан иҟаз акәын [[Большое Зимбабве|Зимбабве ду]] Зимбабвиатәи ахәҵаҿы. Ажәа «зимбабве» иаанагоит «ахаҳәтә ҩны». Зимбабве ду Аладатәи Африка аҿы раԥхьатәи қалақьын, [[Шона (народ)|шон]] жәлар хыԥхьаӡара рацәала реиланхарҭақәа еидызкылаз аҳәынҭқарра ду иагәҭылсахеит. [[Мапунгубве]] аҟынтәи ахаҳәтә ргыларақәа рыргылашьа анырга, шонаа уи еиӷьыртәит, уи ус шакәу дырҵабыргуеит Зимбабве ду аҭӡамцқәа. Аиԥш зеиԥшу аргылара атехнологиа рхы иадырхәон арегион аиланхарҭа маҷқәа рҿгьы. Зимбабве ду шәҭыкакаҷуан [[Суахили (народ)|суахили]] аԥшаҳәаҟынтәи Килва Аимпериеи [[Софала|Софалеи]] рыхәаахәҭрала. Килвеи Зимбабве Дуи еицҿакны иҿион. Зимбабве ду [[золото|ахьы]] аанашьҭуан. Аҳәынҭқар иашҭа малрҳарыла инхон, индиатәи абамба иалху аба иалхыз амаҭәа ишәын, инхарҭақәа абҩатәи ахьтәи орнаментқәа рыла ирԥшӡан, Џьамтәылеи [[Китаи|Китаии]] рҟынтәи иаагаз ачанахқәа рҟынтәи акрифон. [[1420-е|1420-тәи]] ашықәсқәа рзеиԥш аилаҳара иалагеит. Ауааԥсыра уи аанрыжьит 1450 шықәсазы. Ас еиԥш аилаҳара иахҟьазар алшоит ахәаахәҭратә қалақь [[Ингомбе Иледе]] ацәырҵра<ref>Ehret (2002), pp. 252—254.</ref><ref name="Shillington 2005, pp. 147-153">Shillington (2005), pp. 147—153.</ref>.
Иалагеит [[Шона (народ)|шон]] аҭоурых аетап ҿыц. Ампыҵахалаҩ ҿыцс дҟалеит Карангатәи аҩадатәи шон анапхгаҩы Мутота. Мутопе иԥа дицны Мутота Зимбабвиатәи ахәҵеи [[Мозамбик|Мозамбики]] мрагыларатәи аԥшаҳәаҟынӡа инапаҿы иааигеит, уи агаҿа ахәаахәҭра ахь анеиразы алшара анаҭеит. Шон атәыла «мванамутапа» ҳәа иашьҭан, уи иаанагоит «ихдырҵәаз адгьылқәа реиҳабы». Аҩадатәи шона ахаҳәеиқәҵара атрадициа рымамызт, ахаҳә иалхны акгьы дыргыломызт. Матопе 1480 шықәсазы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарра ҩбаны еилаҳаит: Алада [[Торва|Торвеи]], аҩада [[Мономотапа|Мутапеи]] ҳәа. Аиҟәшара зыхҟьаз ҩыџьа аԥызацәа: Чангеи Тогвеи реиндаҭлара ауп. Чанга илшеит аладатәи аобластқәа инапаҿы раагара, еиҿикааит Бутуа аҳәынҭқарра, [[Кхами]] аҳҭнықалақьс иаманы<ref name="Shillington 2005, pp. 147-153"/><ref name="Davidson 1991, pp. 252-254">Davidson (1991), pp. 252—254.</ref>.
XVI ашәышықәсазы апортугалцәа [[Замбези]] аӡиас аҿы еснагьтәи ахәаахәҭратә ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, [[Мономотапа|Мутапу]] рнапахьы иааргарц азы<ref>Davidson (1991), pp. 252—154.</ref>. Хәҭа-хәҭала уи рылшеит. 1628 шықәсазы дара ирылшеит амарионеттә «мванамутап» Мавур ҳәа хьӡыс измаз иҭакра, уи аиқәшаҳаҭрақәа инапы рыҵаиҩуан апортугалцәа аминералтә аӡа аекспорт азура азин рызҭоз. Апортугалцәа анапхгара асистема ҭадырхеит, ахәаахәҭратә еимадарақәа ԥыржәеит. 1667 шықәсазы Мутапа аилаҳара иалагеит. Аԥызацәа ахьы аҵхра алдыршомызт, избанзар португалиантәи ақәыларақәа ирыцәшәон, атәыла ауааԥсырагьы маҷхеит.
Бутуа анапхгаҩы ихьӡын «чангамире», аҳәынҭқарра ашьаҭаркҩы Чанги ихьӡ ала. Ашьҭахь ахьӡ аҽаԥсахит [[Розви]] ҳәа. Апортугалцәа араҟа аҽышьақәырӷәӷәаразы рҽазышәарақәа маншәаламхеит Домбо «чангамире» ианаҵадырха ашьҭахь. XVII ашәышықәса ҭынч, ибеианы имҩаԥысит. Розви еилаҳаит 1830-тәи ашықәсқәа рзы [[нгуни]] жәлар [[Квазулу-Натал|Квазулу-Натали]] ржәыларала<ref name="Davidson 1991, pp. 252-254"/>.
==== Намибиа ====
[[Файл:Realnam.JPG|мини|250пкс|[[гереро|Герерои]] [[Нама (народ)|нами]] рҵакырақәа]]
1500 шықәсазы Африка аладатәи ахәҭа аиҳарак ахатәы ҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа аман. Аҩада — мраҭашәаратәи [[Намибиа|Намибиа]] [[Овамбо (этнос)|овамбо]] жәлар [[земледелие|адгьылқәаарыхра]] иаҿын, [[гереро|гереро-арахәааӡара]]. Гереро рырахә рхыԥхьаӡара ианацла алада Намибиа агәҭантәи ахәҭа аҳәырҭақәа рахь ииасит. Урҭ ирзааигәаз мбандер агәыԥ аҩада-мраҭашәаратәи [[Ботсвана|Ботсван]] [[Ганзи (город)|Ганзи]] аобласт рымпыҵархалеит. [[Койсанские языки|Коисантәи]] абызшәа иаҵанакуаз нама жәлар руасақәа рыманы аҩада иааит, уаҟа гереро рԥылеит. Ҩ-гәыԥк рыбжьара аимакқәа ирылагеит. [[Лози (народ)|Лози]] ахьынхо аҵакыра арҭбаара ажәларқәа «мукушу», «субиа», «еи» аҩадатәи Ботсван иҟоу арегионқәа Ботеи, [[Окаванго (Намибия)|Окаванго]], Чобе рахь иқәнацеит<ref>Shillington (2005), p. 218.</ref>.
==== Аладатәи Африкеи Ботсванеи ====
===== Сото-Цвана =====
[[Файл:Realzulu.JPG|мини|250пкс|Алада Африка ажәларқәа]]
Аӡиас [[Лимпопо]] аладахьы Хаивельд арегион аҿы [[Басуто|сото-тсван]] жәлар рҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рышьақәгылара иалагеит [[1000 год|1000 шықәса]] инаркны. [[вождь|Аԥыза]] имчра арахә рхыԥхьаӡареи рабшьҭреи доуҳала реимадареи ирықәгылан. Уи арҵабыргуеит [[фундамент|ахаҳәтә уасхыри]] аҭӡамцқәеи змоу Тутсвемогала ахәаҿы иҟоу аиланхарҭақәа. [[Вааль]] аӡиас аҩада-мраҭашәарахь тсван раԥхьатәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа зықьҩыла ауааԥсыра змаз аиланхарҭақәа рыкәша-мыкәша рҽеидыркылон. Ас еиԥш иҟаз аиланхарҭаҿы аҟыба-ӡыбақәа анцәырҵлак, агәыԥқәа рыбжьара ақәԥара ианалагалак, ауаа рыхәҭак аҭыԥ ҿыц ахь ицон, аиланхарҭа ҿыц шьақәдыргылон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155">Shillington (2005), pp. 153—155.</ref>.
===== Нгуни =====
[[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] алада-мрагыларатәи ахәҭаҿы инхон [[нгуни]] ажәларқәа: [[зулусы|зулусаа]], [[Коса (народ)|косаа]], [[свази]], [[Ндебеле (народ в ЮАР)|ндебеле]]. Араҟагьы ишьаҭаркын аҳәынҭқарра, аҩныҵҟатәи аиӷара ауаарацәара аобласт ҿыцқәа рахь ииасыртә иҟанаҵон. XIX ашәышықәсазы имҩаԥысуаз еснагьтәи аибашьрақәеи, аҳәынҭқарргылареи, амиграциеи рыпроцесс нгуни «[[мфекане]]» ҳәа иашьҭан, [[Басуто|сото]] — «дифакане» ҳәа иашьҭан. Уаҟа акрызҵазкуа факторны иҟан зулусаа рҳәынҭқарра арӷәӷәара<ref>Worden, Nigel. The Making of Modern South Africa, Oxford UK/Cambridge USA: Blackwell Publishers, 1995, p. 13.</ref>. Зулусаа аметаллқәа аус рыдулашьа рдыруан, [[просо|ашырӡ]] аадрыхуан, арахә рыхьчон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>.
===== Акоисанцәеи африканерцәеи =====
[[Файл:SouthAfrica1885.jpg|мини|250пкс|Аладатәи Африка аполитикатә хсаала 1885 шықәса азы.]]
[[койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] алада-мраҭашәаратәи ахәҭа иқәынхон, уа иазҷыдароуп лассы-лассы ақәоурақәа. Заатәи коисантәи аиланхарҭақәа [[Басуто|сот]], [[нгуни]] реиԥш иҟаз [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа иахәлабгеит, аха банту анырхара аӡынтәи ақәоурақәа рхырхарҭақәа рҿаԥхьа иаангылеит. Коисантәи абызшәақәа рышьҭыбжьқәа хәҭа-хәҭала банту абызшәақәа ирылалеит. Коисанаа банту бызшәала ицәажәоз ргәылацәеи дареи ахәаахәҭра рыбжьан, [[крупный рогатый скот|арахә]], ауасақәа, ашәарыцага маҭәахәқәа аарышьҭуан, абҩеи, аихеи, аҭаҭыни роуан<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>.
XVI ашәышықәсазы [[Голландская Ост-Индская компания|Голландиатәи Ост-Индиатәи аилахәыра]] [[Столовая бухта|Акрыфарҭатә шыцәа]] аҿы иқәнаргылеит аӷбақәа аӡы ахьыргоз, [[Готтентоты|готтентотаа]] рҟынтәи акәац ахьаархәоз аагаратә пункт. Готтентотаа аголландцәа рҟынтәи ироуан абҩа, аиха, аҭаҭын, ахәдахаҵақәа. 1652 шықәсазы Акрыфарҭатә шыцәа аҿы голландиатәи аиланхарҭа шьақәгылеит. Аголландцәа ашәыри ауҭраҭыхи рааӡара иалагеит, ичмазаҩу амшынуаа рзы ахәышәтәырҭа аԥырҵеит. Аарыхра аизырҳара хықәкыс иҟаҵаны адгьыл ҿыцқәа рахь анхацәа ([[Буры|бураа]]) рнырхара иалагеит, [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африкантәи]] атәцәа рыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 210—213.</ref>. Готтентотаа рҳәырҭақәа рымырхит, уи иахылҿиааит 1659 шықәсазтәи голландиа-готтентоттәи аибашьра. Аибашьраҿы аиааира згаз дыҟамызт, аха аголландцәа «ампыҵахаларазы рзин» рыларҳәеит, амҵа аҵакыра зегьы иашьҭало иалагеит. Готтентотаа рхылҵшьҭрақәа аки-аки реидыслара атактика рхы иархәаны бураа адгьылқәеи арахә зегьи рымырхит. 1673-1677 шш. аҩбатәи голландиа-готтентоттәи аибашьра шьақәгылан арахә рымпыҵахалара хықәкыс измаз ареидқәа рыла. Европаа рнапала аԥсыҭбарақәа рыдагьы, готтентотаагьы зықьҩыла европатәи ачымазарақәа ирыхҟьаны иҭахон.
XVIII ашәышықәсазы Каптәи апровинциа иазҳаит. Арахь иааргон [[Мадагаскар]], [[Мозамбик]], [[Индонезиа|Индонезиа]] рҟынтәи атәцәа. Голландиатәи аиланхарҭақәа аҩада анаскьара иалагеит, готтентотаа [[Партизанская война|апартизантә еибашьра]] анымҩаԥыргоз ари анырхара ӷәӷәала ишаҿагылозгьы. Бураа рахьтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа арахәааӡара знапы алакыз [[Трекбуры|атрекбурқәа]] ҳәа ирышьҭалеит. Урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон готтентотаа рреидқәа раан ааха зауз аиаҭымцәа рџьабаа<ref>Shillington (2005), pp. 213, 214.</ref>.
== XIX-тәи ашәышықәса ==
=== Алада Африка ===
XIX ашәышықәса азбжазы ҳаамҭазтәи [[Намибиа|Намибиа]] аҵакырахь инеит британиатәии анемецтәии амиссионерцәеи акоммерсантцәеи. [[Гереро|Герерои]] намеи ашәақьқәеи апатронақәеи роурц рҭахны арахә, аслан абаҩ, астраус ҵысхәқәа рзырҭиуан. Анемеццәа арегион аҿы еиҳа иӷәӷәаны рҽышьақәдырӷәӷәеит, 1884 шықәсазы аӡиас [[Оранжевая|Оранжевои]] инаркны [[Кунене (река)|Кунене]] аҟынӡа агаҿа аобласт анемец [[протекторат]] ҳәа рыларҳәеит. Урҭ аиланхарҭа шкәакәақәа рзы адгьылқәа рымпыҵахаларазы агрессиатә политика мҩаԥыргон, намеи герерои реиӷара хархәагак аҳасабала рхы иархәаны<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327—329, 340—342.</ref>.
Гереро анемеццәеи иареи аидгылара рыбжьалеит нама аԥыжәара роурц иақәгәыӷны. Анемеццәа гереро аҳҭнықалақь аҿы агарнизон ықәыргыланы ахҵәацәа шкәакәақәа адгьылқәа рызшара иалагеит, ахәҵа хада иреиӷьу аҳәырҭақәагьы уахь иналаҵаны. Уи адагьы дара ишьақәдыргылеит ашәахтәқәҵареи мчылатәи аџьеи рсистема. Герерои мбандери еилаҩынтит, аха анемеццәа ақәгылара рхәаҽит, аԥхьагылаҩцәа ршьит.
1896 шықәсеи 1897 шықәсеи рыбжьара [[крупный рогатый скот|арахә]] рмырза герерои намеи рекономика ашьаҭа еиланарбгеит, ашкәакәақәа раларҵәара еиҵанатәит. Анемеццәа Намибиа ахҵәацәа шкәакәақәа рыдгьыл ахь аиагара иаҿын, адгьылқәа аанкыло, арахә алхуа, уимоу гереро Аладатәи Африкаҟа аусурақәа рахь аҳәаа ахыгара рҽазыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327</ref>.
1904 шықәсазы гереро ақәгылара шьҭырхит. Анемец еинрал [[Трота, Лотар фон|Лотар фон Трота]] [[Битва при Ватерберге|Ватерберг имҩаԥысуаз аибашьраҿы]] [[Геноцид племён гереро и нама|агеноцид аполитика]] ихы иаирхәеит, уи гереро [[Калахари]] ацәҳәыра мраҭашәарахь иасыртә иҟанаҵеит. 1905 шықәса анҵәамҭазы еиқәхаз 80 рҟынтәи 16 нызқьҩык гереро роуп. Нама аҿагылара дырҟьацит 1907 шықәса рзы. Адгьылқәеи арахә зегьи намеи герерои ирымырхит. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьмаҷхаз иахҟьаны, [[Овамболенд|Овамбо]] аҟынтәи аусуратә мчра аагара иалагеит<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327.</ref>.
=== Нгуниланд ===
1815 шықәсеи 1840 шықәсеи рыбжьара Африка аладатәи ахәҭаҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи «[[мфекане]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Апроцесс хацыркхеит [[нгуни]] [[Мтетва]], [[Ндвандве]], [[Свазиленд]] аҩадатәи акралрақәа рҿы аресурсқәеи амлакреи разымхара иахҟьаны. Мтетва анапхгаҩы [[Дингисвайо|Дингисваио]] иԥсҭазаара даналҵ, аԥыжәара игеит зулусаа рнапхгаҩы [[Чака]]. Иара ишьақәиргылеит ндвандва знапаҿы иаазгаз, свази аҩада иқәызцаз [[Страна зулусов|Квазула]] аҳәынҭқарра. Ндвандвеи свази реиҭаҵра мфекане аҵакыра иацнаҵеит. [[1820-е|1820-тәи]] ашықәсқәа рзы Чака идгьылқәа рҳәаақәа [[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] ршьапаҟынӡа ирҭбааит, аӡиас [[Тугела|Тугелеи]] [[Умзимкулу (река)|Умзимкулеи]] аладахьы аобластқәагьы ашәахтә изыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257, 270.</ref>. Инапаҿы иааигаз аиланхарҭақәа рԥызацәа иҳәатәы хазҵоз асардарцәа-«аиндунцәа» рыла иԥсахуан. Чака еиҿикааит еизаку, алеишәа змоу, гәыкала иҟоу ар, аԥса кьаҿқәа рыла еибыҭоу, уи иаҟароу арегион аҿы иҟамлацызт.
1828 шықәсазы Чака дҭахеит ас еиԥш арратәи аиҿкааратәи лшарақәа змамыз иашьа гәакьа [[Дингаан]] инапала. 1838 шықәсазы [[Великий трек|авоортреккерцәа]] зулусаа рыдгьылқәа рымпыҵахалара рҽазыршәеит. Раԥхьа иаҵахеит, аха нас Кроваваиа аӡиас аҿы рҽеидыркылан зулусаа еилаԥырххааит. Ус шакәызгьы, атрекерцәа ирзымгәаӷьит зулустә дгьылқәа рҿы анхара. Дингаан дыршьит 1840 шықәсазы аграждантә еибашьраан. Амчра инапаҿы иааигеит аҩада зулусаа рыдгьылқәа рырӷәӷәара зылшаз [[Мпанде|Мпанда]]. 1879 шықәсазы зулусаа рыдгьылқәа ирықәлеит Африка алада зегьы анапаҵаҟа аагара иашьҭаз британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257.</ref><ref name=autogenerated1>Davidson (1991), pp. 274—275.</ref>. Зулусаа Изандлван имҩаԥысуаз аибашьраҿы аиааира ргеит, аха Улунди имҩаԥысуаз аибашьраҿы иаҵахеит.
Мфекана ашьҭахь ишьақәгылаз аҳәынҭқарратә еиҿкаара дуқәа ируакын 1821 шықәсеи 1822 шықәсеи рыбжьара аԥызас [[Мошвешве I]] дызмаз, [[Таба-Босиу]] ахәҵа шьаҭас измаз [[Лесото]]. Уи Мошвешве имчра азхазҵоз аҳаблақәа рконфедерациа акәын. [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы Лесото [[миссионер|амиссионерцәа]] иара иахь ааԥхьара риҭеит [[Капская провинция|Каптәи апровинциаҟынтәи]] [[огнестрельное оружие|абџьари]] аҽқәеи роура дашьҭаны. [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиа ареспублика]] хәыҷы-хәыҷла сото адгьылқәа армаҷуан, аха урҭ инагӡаны изырзымиааит. 1868 шықәсазы Мошвешве атәыла ацәынхақәа реиқәырхара иҽазышәо британиаа ирыдигалеит британиатәи протекторат [[Басутоленд|Басутолендны]] иҟалаз рыдгьылқәа аннексиа рзырурц<ref>Shillington (2005), pp. 261—262, 271.</ref>.
=== Атрек Ду ===
XIX ашәышықәса алагамҭазы [[готтентоты|готтентотаа]] рыдгьылқәа реиҳарак [[буры|бураа]] рнапаҵаҟа иҟалеит. Готтентотаа аекономикатәи аполитикатәи хьыԥшымра рцәыӡит, буртәи ауаажәларра иахәлабгеит. Бураа [[Нидерландский язык|нидерландиатәи]] абызшәа иахылҵуаз [[африкаанс]] абызшәала еицәажәон. Урҭ шьҭа бураа ракәымкәа африканерцәа ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит. Готтентотаа рыхәҭак бџьаршьҭыхлатәи ардыԥхьалатә отриадқәа раҳасабала рхы иадырхәон егьырҭ готтентотааи [[Коса (народ)|косааи]] ирҿагыланы ареидқәа рҿы. Ицәырҵит еилаԥсоу ауааԥсыра, урҭ «каптәи аԥштәы змоу» ҳәа иашьҭан. Аколониалтә уаажәларраҿы урҭ ирзоужьын илаҟәу аҩаӡарақәа.
[[Файл:Colonial Africa 1800 map.png|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1795 шықәсазы]]
1795 шықәсазы Великобританиа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] Нидерланды иамнахит<ref>Shillington (2005), pp. 215—216.</ref>. Уи иахҟьаны [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы бураа аконтинент аҵауларахь аӡиас [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] мрагыларахь амҩа иқәлеит. Ари апроцесс [[Великий трек|Атрек Ду]] ҳәа ахьӡ аиуит. Атрекерцәа иаԥырҵеит [[Южно-Африканская Республика (Трансвааль)|ареспублика Трансваали]] [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиеи]], ауааԥсыра рыжәпара маҷны измоу адгьылқәа рҿы, урҭ [[мфекане|мфекана]] иахҟьаны ихыдахеит. Бураа [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Койсанские народы|коисанаа]] рнапаҿы ишааргаз еиԥш рнапаҿы ирзаамгеит ауааԥсыра рыжәпара дуи аҭыԥантәи ахылҵшьҭрақәа ракзаареи ирыхҟьаны<ref name=autogenerated1 /><ref>Shillington (2005), pp. 268—271.</ref>. Уи адагьы абанту бызшәала ицәажәо ахылҵшьҭрақәа Каптәи апровинциаҟынтәи абџьар роуа иалагеит ахәаахәҭрала. Кафртәи аибашьрақәа ирыхҟьаны косаа (акафрқәа) адгьылқәа рыхәҭак иалҵыр акәхеит. Абанту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа рнапаҿы раагара зылшаз аимпериатә мчы ӷәӷәа ауп. 1901 шықәсазы буртәи ареспубликақәа британиаа ирыҵахеит аҩбатәи англиа-буртәи аибашьраҿы. Ишаҵахазгьы, бураа рҽазышәара хәҭа — хәҭала инагӡан-Аладатәи Африка напхгара арҭон ашкәакәақәа. Британиа азакәанԥҵаратә, анагӡаратә, административтә мчра британиааи аколонизаторцәеи рнапаҿы ирнаҭеит.
=== Европатәи ахәаахәҭра, агеографиатә експедициақәа, ампыҵахалара ===
[[Файл:Maxim machine gun Megapixie.jpg|мини|250пкс|Апулемиот Максим 1895 шықәса атреног аҿы.]]
1878 шықәсеи 1898 шықәсеи рыбжьара европатәи аҳәынҭқаррақәа дара-дара ишаны Африка аиҳарак ргеит. Уаанӡатәи ԥшьышә шықәса рыҩныҵҟа европатәи аҟазаара агаҿа ахәаахәҭратә колониақәа аздырхон. Аконтинент аҵауларахь ацара згәаӷьуаз маҷҩын, [[португальцы|апортугалцәа]] реиԥш ицоз лассы-лассы иаҵахон, амшын аԥшаҳәахьы ихынҳәыр акәхеит. Аиҭакрақәа ирыцхрааит атехнологиатә инновациақәа акымкәа-ҩбамкәа. Урҭ ируакуп [[ружьё|ашәақь]] аасҭа акырӡа ирласны еиҵауҵоз [[Карабин (оружие)|акарабин]] аԥҵара. Инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит артиллериа. 1885 шықәсазы [[Максим, Хайрем Стивенс|Хаирем Стивенс Максим]] [[пулемёт|апулемиот]] аԥиҵеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 268—269.</ref>. Европаа мап ацәыркуан иҿыцӡоу абџьар африкатәи аԥызацәа рахь рыҭира.
Европаа аконтинент ралалара ԥынгыла дуны иаман [[Жёлтая лихорадка|ашыӡ ҩежь]], ацәачымазара, [[проказа|ацәеилабаара]], аиҳаракгьы ашыӡ реиԥш иҟаз ачымазарақәа. 1854 шықәса раахыс [[хинин]] инарҭбааны ахархәара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 269.</ref>. Урҭ анаҩстәи амедицинатә аартрақәагьы Африка аколонизациа иацхрааит, иалдыршеит.
Европаа Африка ампыҵахаларазы астимулқәа маҷымкәа ирыман. Аконтинент беиоуп европатәи афабрикақәа ирҭаху аминералтә аӡа ала. XIX ашәышықәса алагамҭа [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] азгәанаҭеит, уи иахҟьаны аӡа аҭаххара иазҳауан. Акрызҵазкуа факторны иҟан аҳәынҭқаррақәа реиндаҭлара. Африка аколониақәа рымпыҵахалара аҿагылаҩцәа иднарбон атәыла амчхареи аҵаки шамаз. Абарҭқәа зегьы [[Колониальный раздел Африки|Африка аколониалтә ҟәшахьы]] икылнагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 265.</ref>.
[[Файл:Davidlivingstone cropped.jpg|мини|250пкс|[[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]], африка англыз ҭҵааҩы.]]
Африка иазку адыррақәа рмассив иазҳаит. Аконтинент аҵауларахь хыԥхьаӡара рацәала аекспедициақәа еиқәыршәан. [[Парк, Мунго|Мунго Парк]] [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас ихыҵит. [[Брюс, Джеймс|Џьеимс Бриус]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аныҟәара мҩаԥигеит, [[Голубой Нил|Нил Иаҵәа]] [[исток|ахыҵхырҭа]] иԥшааит. [[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Ричард Френсис Бертон]] европаа раԥхьа аӡиа [[Танганьика|Танганика]] аҟынӡа днаӡеит. [[Бейкер, Сэмюэл Уайт|Семиуел Уаит Беикер]] Нил ахахьы ҭиҵааит. [[Спик, Джон Хеннинг|Џьон Хеннинг Спик]] ишьақәиргылеит Нил аӡиа [[Виктория (озеро)|Викториа]] ишҭыкәкәо. Африка егьырҭ аҭҵааҩцәа дуқәа иреиуан [[Барт, Генрих|Генрих Барт]], [[Стэнли, Генри Мортон|Генри Мортон Стенли]], Антонио Силва Порта, [[Серпа Пинту|Алешандри ди Серпа Пинту]], [[Калье, Рене|Рене Каие]], Жерар Рольф, [[Нахтигаль, Густав|Густав Нахтигаль]], [[Швейнфурт, Георг Август|Георг Швеинфурт]], [[Томсон, Джозеф|Џьозеф Томсон]]. Аха еиҳа деицырдыруеит Африка аладатәи ахәҭа ҭызҵааз, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи]] аԥшаҳәаҿы [[Луанда]] инаркны [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] ахықәан [[Келимане|Келиман]] аҟынӡа ииасыз [[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]]<ref>Shillington (2005), p. 295.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257">Collins and Burns (2007), pp. 254—257.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257"/>. Европатәи аҭҵааҩцәа африкатәи амҩангаҩцәеи амаҵуцәеи рхы иадырхәон, акыр шықәса ишьақәыргылаз ахәаахәҭратә мҩақәа рыла ицон. Африка аҭҵаараҿы рлагала ҟарҵеит ақьырсиантә миссионерцәа.
[[Берлинская конференция (1884)|Берлинтәи аконференциа]] 1884-1885 ишьақәнаргылеит Африка ашара аԥҟарақәа, урҭ рыла аҳәынҭқарра аконтинент ахәҭак азы агәынамӡарақәа анааныркылоз акәын. 1890-1891 шықәсқәа рызтәи аиқәшаҳаҭрақәа жәпакы аҳәаақәа инагӡаны ишьақәдыргылеит. [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Либериа|Либериеи]] рыда [[Чёрная Африка|Сахара аладахьы Африка]] зегьы европатәи аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит.
[[Файл:Mapa del África colonial (1914) ast.svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1914 шықәсазы]]
Европаа Африка ишьақәдыргылеит еиуеиԥшым анапхгара аформақәа, амчхареи амбициақәеи инарықәыршәаны. Регионқәак рҿы, иаҳҳәап [[Британская Западная Африка|Британиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка, ахылаԥшра хыхь-хыхьла иҟан, хықәкыс иаман аӡа аҵхра. Егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы европаа рахгареи европатәи амаҷра аԥыжәара ахьамаз аҳәынҭқаррақәа раԥҵареи ргәы азҭарҵон. Колониақәак роуп иазхаша ахҵәацәа адзыԥхьалаз. Британиатәи ахҵәацәа рколониақәа рахь иаҵанакуан Британиатәи Мрагыларатәи Африка (Кениа), Аҩадатәии [[Южная Родезия|Аладатәии Родезиа]], (уажәтәи [[Замбиа|Замбиеи]] [[Зимбабве|Зимбабвеи]]), [[ЮАР|Алада-Африкатәи Ареспублика]], уи Европантәи ахҵәацәа — [[буры|бураа]], акыр аиухьан. Франциа иазыԥхьагәанаҭон [[Алжир]] нырханы европатәи ахәҭеи иареи зинла еиҟараны аҳәынҭқарра алагалара. Арҭ апланқәа ирыцхрааит Алжир Европа иахьазааигәаз.
Аиҳарак аколониақәа рхадара аҵакырақәа инагӡаны рхылаԥшразы ауаҩытәыҩсатәи аматериалтәи аресурсқәа амамызт, аҭыԥантәи амчратә структурақәа ирықәгәыӷыр акәхеит. Иааныркылаз атәылақәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала агәыԥқәа, ари европатәи аҭаххара рхы иадырхәон рхатәы хықәкқәа рынагӡаразы. Ари ақәԥара аспектқәа ируакын Теренс Реинџьер «атрадициақәа рхыҭҳәаа» ҳәа ахьазиҳәаз. Аколониалтә администрациеи ахатәы жәлари рҿаԥхьа амчразы ргәынамӡарақәа алегитимизациа рзуразы аҭыԥантәи аелита афабрикара рзнауан рхымҩаԥгашьа зыриашоз ацеремониақәеи аҭоурыхи. Уи иахҟьаны аиҿкаара ҿыц аилаҩынтра ахылҿиааит.
==== Африкатәи аколониақәа рсиа ====
;Бельгиа
* [[Свободное государство Конго|Конго зхы иақәиҭу аҳәынҭқарреи]] [[Бельгийское Конго|Бельгиатәи Конгои]] (Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳаамҭазтәи аҵакыра)
* [[Руанда-Урунди]] (уажәтәи Руандеи [[Бурунди]] рыдгьыл аҿы, иҟан 1916-1960 рыбжьара)
;Франциа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка:
** [[Мавританиа|Мавританиа]]
** [[Сенегал]]
** [[Французский Судан|Афранцыз Судан]]<br>(уажәы [[Мали]])
** [[Французская Гвинея|Афранцыз Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа)
** [[Кот-д’Ивуар]]
** [[Нигер (колония)|Нигер]]
** [[Французская Верхняя Вольта|Афранцыз]] Хыхьтәи Вольта<br>(уажәы [[Буркина-Фасо]])
** [[Французская Дагомея|Афранцыз Дагомеиа]]<br>(уажәы [[Бенин]])
| valign="top" |
* [[Французская Экваториальная Африка|Франциатәи Аекваториалтә Африка]]:
** [[Габон]]
** [[Французское Конго|Франциатәи Конго]]<br>(уажәы Конго [[Конго|Ареспублика]])
** [[Убанги-Шари]]<br>(уажәы [[Африкагәҭантәи Ареспублика|Африкагәҭантәи Ареспублика]])
** [[Французский Чад|Афранцыз Чад]]
| valign="top" |
* [[Французский Алжир|Афранцыз Алжир]]<br>(уажәы Алжир)
* [[Тунис]]
* [[Французское Марокко|Франциатәи Марокко]]
* [[Французский Сомалиленд|Афранцыз Сомалиленд]]<br>(уажәы [[Џибути|Џьибути]])
* [[Мадагаскар]]
* [[Комор|Акоморқәа]]
|}
;Германиа
* [[Германский Камерун|Германиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигер]] ахәҭаки)
* [[Германская Восточная Африка|Германиатәи]] Мрагыларатәи Африка (ҳаамҭазтәи [[Танзаниа|Танзаниа]], [[Бурунди]], [[Руанда]] иахьрыҵаркуа)
* [[Германская Юго-Западная Африка|Германиатәи]] Алада-Мраҭашәаратәи Африка (иахьатәи [[Намибиа|Намибиа]] адгьылҵакыраҿы)
* [[Тоголенд]] (Тогои [[Гана|Ганеи]] ҳаамҭазтәи аҳәынҭқаррақәа иахьрыҵаркуа)
;Италиа
* [[Итальянская Северная Африка|Италиатәи]] Аҩадатәи Африка (уажәы [[Ливиа|Ливиа]])
* [[Еритреиа|Еритреиа]]
* [[Итальянское Сомали|Италиатәи Сомали]]
;Португалиа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Португальская Западная Африка|Португалиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка<br>(уажәы [[Ангола]])
** Аконтиненталтә Ангола
** [[Португальское Конго|Португалиатәи Конго]]<br>(уажәы Ангола аилазаараҿы Иҟоу Апровинциа [[Кабинда]])
* [[Португальская Восточная Африка|Португалиатәи]] Мрагыларатәи Африка<br>(уажәы [[Мозамбик]])
* [[Португальская Гвинея|Португалиатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа-Бисау)
| valign="top" |
* [[Кабо-Верде]]
* [[Сан-Томеи Принсипии|Сан-Томеи Принсипи]]
** [[Сан-Томе (остров)|Адгьылбжьаха Сан-Томе]]
** [[Принсипи|Принсипи адгьылбжьаха]]
** Ахырӷәӷәарҭа Сао Жоао Баптишта де Ажуда<br>(уажәы [[Уида (город)|Уида]] [[Бенин]] иалоуп)
|}
;Испаниа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Испанская Сахара|Испаниатәи Сахара]]<br>(уажәы [[Западная Сахара|Мраҭашәаратәи Сахара]])
** [[Рио-де-Оро]]
** [[Сегиет-эль-Хамра|Сегиет-ель-Хамра]]
| valign="top" |
* [[Испанское Марокко|Испаниатәи Марокко]]
** [[Сектор Тарфая|Тарфаиа асектор]]
** [[Ифни]]
| valign="top" |
* [[Испанская Гвинея|Испаниатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы [[Екваториалтә Гвинеиа|Аекваториалтә Гвинеиа]])
** [[Биоко|Фернандо-По]]
** [[Рио-Муни (регион)|Рио-Муни]]
** [[Аннобон]]
|}
;Великобританиа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Египет (протекторат)|Мысра апротекторат]]
* [[Англо-Египетский Судан|Англо-Египеттәи Судан]] (уажәы Судан)
* [[Британское Сомали|Британиатәи Сомали]] (уажәы Сомали иахәҭакуп)
* [[Британская Восточная Африка|Британиатәи]] Мрагыларатәи Африка:
** [[Кениа|Кениа]]
** [[Уганда]] [[Протекторат Уганда|апротекторат]] (уажәы Уганда)
** [[Танганьика (мандат)|Амандат Британиатәи Танганика]] (1919-1961, уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп)
* [[Протекторат Занзибар|Апротекторат Занзибар]] (уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп)
| valign="top" |
* [[Бечуаналенд|Бечуаналанд]] (уажәы [[Ботсвана]])
* [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] (уажәы [[Зимбабве]])
* [[Северная Родезия|Аҩадатәи Родезиа]] (уажәы [[Замбиа|Замбиа]])
* [[Южно-Африканский Союз|Аладатәи Африка Аидгыла]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика)
** [[Трансвааль (колония)|Трансваалтәи]] аколониа (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** [[Капская колония|Каптәи аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** Наталтәи [[Колония Натал|аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** [[Колония Оранжевой реки|Оранжеваиа аӡиас аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
| valign="top" |
* [[Гамбиа|Гамбиа]]
* [[Сиерра-Леоне]]
* [[Колониальная Нигерия|Нигериа]]
* [[Британский Камерун|Британиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигериа|Нигериеи]] ирыхәҭакуп)
* [[Золотой берег (британская колония)|Ахьтәы агаҿа]] (уажәы [[Гана]])
* [[Ньясаленд|Ньасаланд]] (уажәы [[Малави]])
* [[Басутоленд]] (уажәы [[Лесото]])
* [[Свазиленд]] (уажәы [[Есватини|Есватини]])
|}
;Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа
* [[Либериа|Либериа]], Еиду Америкатәи Аштатқәа иаԥырҵеит 1821 рзы. Ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1847 рзы.
* [[Ефиопиа|Ефиопиа]]
* [[Судан]], [[Мухаммед Ахмед|Махди]] инапхгараан ихьыԥшымызт 1885 шықәсеи 1899 шықәсеи рыбжьара<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick (1995). p. 135—138.</ref>
== XX-тәи ашәышықәса ==
[[Файл:Mapa del África colonial (1947).svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1947 шықәсазы]]
1937 шықәсазы Африка иақәшәон адунеи аҿы иҵырхуаз алмасқәа зегьы 97%, [[кобальт|акобальт]] 92%, ахьы, [[хромиты|ахромитқәа]], [[литий|алититә]] минералқәа, ашьамшәтә маден, [[фосфориты|афосфоритқәа]] уҳәа, адунеи аҿы [[платина|аплатина]] аҭыжьра зегьы ахԥатәи ахәҭа инеиҳаны. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] алагамҭазы Африка атәылақәа жәпакы рҿы аекспорт зегьы ахәԥса 67% инаркны 98% рҟынӡа культурак иақәшәон: [[Гамбиа|Гамбиеи]] [[Сенегал|Сенегали]] — [[земляной орех|анышәтә какан]], [[Занзибар]] — аҟәышәҭын, [[Уганда]] — абамба, Ахьтәы Ҟәараҿы — акакао-ҟәыд, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] — абананқәеи ананасқәеи, [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] — аҭаҭын. Тәылақәак аекспорттә культурақәа ҩба ирызҟазан: [[Берег Слоновой Кости|Аслан Баҩ ахықәани]] [[Того|Тогои]] рҿы акаҳуеи акакаои ыҟан, [[Кениа|Кениа]] — акаҳуеи ачаии, [[Габон|Габонеи]] егьырҭ тәылақәаки рҿы аекспорт маҭәар хаданы иҟан зыхә ҳаракыз аҵла жәлақәа<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |title=Развитие национальных экономик стран Африки: основные этапы, современное состояние и перспективы |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511111403/https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |url-status=live }}</ref>.
XX ашәышықәсазы африкатәи аинтеллектуалцәеи аполитикцәеи рыҩныҵҟа рышьаҭа акуа иалагеит аҭыԥантәи апатриотизми анационализми. Хәҭа-хәҭала уи аҭагәҭасра анаҭеит европатәи аҳәынҭқаррақәа Африкантәи арратә ҟәшақәа рхы иахьадырхәоз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]]. Имаҷҩым африкаа раԥхьаӡа акәны аколонизаторцәа рганахьала рымч еилызкааз. Европаа риааира иазку амиф ԥсаҟьеит. Аха Африка аиҳарак европатәи амчра иӷәӷәаны аҽаанкылара иаҿын.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь [[Франциа|Франциеи]], [[Бельгиа|Бельгиеи]], [[Британиаду|Великобританиеи]] уаанӡатәи анемец колониақәа ааныркылеит. [[Италиа|Италиа]] [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] инапхгараан 1935 шықәсазы Африка, [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҵыхәтәантәи ихьыԥшым атәыла ааннакылеит, 1941-нӡа иааннакылон.
=== Адеколонизациа ===
[[Файл:Africa independence dates.svg|мини|270пкс|Африкатәи атәылақәа ахьыԥшымра анрыларҳәаз арыцхәқәа.]]
Адеколонизациа апроцесс хацыркхеит Ливиа ала, уи ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1951 шықәсазы. Усҟантәи аамҭазы ихьыԥшымыз [[Либериа|Либериа]], [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|Алада-Африкатәи ареспублика]], [[Королевство Египет|Египет]], [[Эфиопская империя|Ефиопиа]] ракәын. [[1950-е|1950-тәии]] [[1960-е|1960-тәии]] ашықәсқәа рыҩныҵҟа рхы иақәиҭхеит [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка аиҳарак. 1960-тәи ашықәсқәа рзы ахьыԥшымра роуит иара убас егьырҭ европатәи аҳәынҭқаррақәа рколониақәа, тәылақәак, ҷыдала [[Новое государство (Португалия)|Португалиа]], африкатәи рыдгьылқәа рыҭара шырҭахымызгьы, уи иахҟьаны ахьыԥшымразы аибашьрақәа жәашықәсала имҩаԥысуан. Аҵыхәтәан ахьыԥшымра роуит [[Гвинеиа-Бисау|Гвинеиа-Бисау]] (1974), [[Мозамбик]] (1975), [[Ангола]] (1975) Португалиа аҟынтәи, [[Џибути|Џьибути]] (1977) Франциа аҟынтәи, [[Зимбабве]] (1980) [[Британиаду|Британиа]] аҟынтәи, [[Намибиа|Намибиа]] (1990) Алада-Африкатәи ареспублика аҟынтәи. [[Еритреиа|Еритреиа]] Ефиопиа иаҿыҵит 1993 шықәсазы. 2011 шықәсазы [[Аладатәи Судан|Аладатәи Судан]] Судан иаҿыҵит.
Ахьыԥшымра анроу африкаа ажәытә хьыӡқәа рыхьӡ рыԥсахит, ма идырхынҳәит европаа иаԥырҵаз, мамзаргьы зыхьӡ рыԥсахыз ақалақьқәа жәпакы.
;Асовет Еидгыла иааннакыло аҭыԥи аибашьра хьшәашәеи
Аҭоурыхҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала Африка адеколонизациа залыршахомызт Европеи Америкеи иналукааша аҳәынҭқаррақәа рыпрогрессивтә уаажәларра активла рыцхыраареи, иара убас [[СССР|Асовет]] Еидгыла ацхыраареи рыда. Баша иҟамлаӡеит иахьа уажәраанӡагьы иҟоу [[Мозамбик]] аҳәынҭқарратә символ [[АК-47]].
<blockquote>
Арҭ аҵысрақәа рҽазыҟаҵаратә лагерқәа Мозамбик иҟан, аха рхаҭарнакрақәа [[Лусака|Лусак]] иҟан. Ари Аладатәи Африка африкатәи амилаҭтә конгресс ауп (аԥхьагыла — [[Тамбо, Оливер|Оливер Тамбо]]). Ари Алада — Мраҭашәаратәи Африка [[СВАПО|СВАПО-жәлар]] реиҿкаара ауп (аԥхьагыла — [[Нуйома, Сэм|Сем Нуиома]], нас иара Намибиа ахадас дҟалеит). Ари [[ЗАПУ|ЗАПУ-Африкатәи]] Ажәлар Зимбабве Реидгыла ауп (аԥхьагыла — [[Нкомо, Джошуа|Џьошьуа Нкомо]]). Аҵыхәтәантәиқәа ирыман Замбиа аҵакыраҿы аҽазыҟаҵаратә лагерқәагьы. Абџьар мацара акәмызт ирзынаҳашьҭуаз. ЗАПУ аан аус руан асовет-арратә абжьгаҩцәа ҩыџьа.
СССР арҭ аҵысрақәа ирыдгылон, абџьар рзынанашьҭуан, акомандатә еилазаара азнархион<ref>{{Cite web |url=http://www.agentura.ru/experts/solodovnikov/ |title=Русские идут? |access-date=2013-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031184302/http://agentura.ru/experts/solodovnikov/ |archive-date=2012-10-31 |url-status=dead }}</ref>.
</blockquote>
[[Холодная война|Аибашьра Хьшәашәа]] аҭагылазаашьаҿы иалагеит СССР-и Мраҭашәаратәи атәылақәеи рыбжьара африкатәи аҳәынҭқарра ҿыцқәа рнырразы ақәԥара. Африкатәи атәылақәа жәпакы рнапхгаратә партиақәа идеологиас ирыларҳәон [[африканский социализм|африкатәи асоциализм]] ([[Гана]], [[Гвинеиа|Гвинеиа]], [[Мали]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Конго [[Конго|Ареспублика]], [[Малагасийская Республика|Малагасиатәи Ареспублика]]), анаҩс иҟоуп [[марксизм-ленинизм|марксизм]] — ленинизм ([[Ефиопиа|Ефиопиа]], [[Ангола]], [[Мозамбик]]<ref name="автоссылка2">''[[Давидсон, Аполлон Борисович|А. Давидсон]]'' [http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM ТРОПИЧЕСКАЯ И ЮЖНАЯ АФРИКА В XX ВЕКЕ] {{Wayback|url=http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM |date=20200130204112 }}</ref>).
Конго уаанӡатәи [[Бельгийское Конго|бельгиатәи аколониа]] ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь 1960 шықәсазы адәныҟатәи амчқәа бжьаратәла иахьалахәыз, аграждантә еибашьра иалахәхеит. СССР аԥыза-министр [[Лумумба, Патрис|Патрис Лумумба]] идгылон, уаанӡатәи аколонизаторцәа бельгиаа аԥсабаратә адгьыл иҵоу аладатәи апровинциа [[Катанга (провинция)|Катанга]] аҟәша иадгылон. [[США|Еиду Америкатәи Аштатқәа]] 1961 шықәсазы иршьыз Лумумба иахҳәареи 1971 шықәсазы [[Заир]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы мраҭашәарахьтәи адиктатура шьақәзыргылаз ар ркомандаҟаҵаҩ хада [[Мобуту Сесе Секо|Мобут Сесе Секо]] амчра иҭареи иацхрааит.
Ангола 1975 шықәсазы ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь, Асовет мчра ашьҭахьтәи [[MPLA]] Мраҭашәара иадгылоз [[FNLA]], [[UNITA]] риааира иаԥырхагахарц азы Аладатәи Африка амчрақәа Ангола иақәлеит, уи иахылҿиааит [[Куба]] ар MPLA иадгыланы рҽалархәреи акраамҭатәи аграждантә еибашьреи.
Африка аҳәынҭқаррақәа реиҳарак рҿы аполитикатә система атрадициатә уаажәларратә еимадарақәа хызҩоз кәыршан. Еиҿкаау мчы заҵәык акәын ар, лассы-лассы аполитика еснагь зҽалазгалоз: 1960 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа Африка иҟалеит 68 иқәҿиараз арратә еиҭакрақәа. Арратә режимқәа жәпакы аграждантә партиак иатәу рахь рҽеиҭаркит, урҭ 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Африка аԥыжәара роуит<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |title=Емельяненко Е.Г. — Постколониальная Африка: проблемы и перспективы // Мировая политика. – 2020. – № 2. – С. 86 - 101 |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420100229/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |url-status=live }}</ref>.
=== Мрагыларатәи Африка ===
1952 шықәса инаркны 1956 шықәсанӡа [[Кениа|Кениа]] [[мау-мау]] ақәгылара цон, уи британиаа ирхәаҽит, аҭагылазаашьа ҷыда 1960 рзы ишаанхозгьы. Кениа ахьыԥшымра аиуит 1963 шықәсазы. Уи раԥхьатәи ахадас дҟалеит [[Кениата, Джомо|Џьомо Кениата]].
[[1990-е|1990-тәи]] ашықәсқәа рылагамҭазы [[Руанда|Руандеи]] [[Бурунди]] [[хуту|хутеи]] [[тутси]] реидысларақәа ирылагеит. Урҭ кульминациас ироуит [[геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]], уи иахҟьаны 800 нызқьҩык ҭахеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
=== Аҩадатәи Африка ===
[[Марокко]] амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра иалагеит [[1930-е|1930-тәи]] ашықәсқәа рзы. Еиҿкаан [[Истикляль (партия)|Истиклиаль]] апартиа, уи хықәкыс иқәнаргылеит атәыла ахьыԥшымра. 1953 шықәсазы асулҭан [[Мухаммед V|Муҳаммед V]] ари акурс дадгылеит, атәыла анапхгаҩыс дҟалеит хәажәкыра 2, 1956 рзы Марокко Франциа ахьыԥшымра анаиу.
1954 шықәсазы [[Алжир]] ишьақәгылеит [[Фронт национального освобождения (Алжир)|амилаҭтә хақәиҭразы афронт]]. Афранцызцәа арепрессиақәа рыла аҭак ҟарҵеит, аха 1962 шықәсазы иақәшаҳаҭхеит аиҿцәажәарақәа рыстол иахатәаны Алжир ахьыԥшымра аҭара. Раԥхьатәи ахадас далхын [[Белла, Ахмед бен|Муҳаммад Аҳмад бин Балл]]. Аетникатә францызцәа атәыла ааныжьны аконтинент ахь ииасит.
1934 шықәсазы [[Бургиба, Хабиб|Хабиб Бургиба]] еиҿикааит [[Тунис]] ахьыԥшымразы ақәԥара иалагаз апартиа «Нео-Дестур» («Аконституциа ҿыц»). Атәыла ахьыԥшымра аиуит 1955 шықәса рзы. Бургиба атәыла ахада ҿыцс далхын<ref>Lye, Keith(2002). pp. 97, 264.</ref>.
[[Каддафи, Муаммар|Муаммар Каддафи]] [[Ливийская Арабская Республика|Ливиа]] амчрахь днеит 1969 шықәса рзы аиҭакра иахҟьаны, уи дыҟан 2011 шықәсанӡа, «[[Арабтәи ааԥынра|арабтә ааԥын]]» ахҭысқәа раан данҭаханӡа.
1954 шықәсазы [[Республика Египет (1953—1958)|Египет]] [[Насер, Гамаль Абдель|Гамаль Абдель Насер]] амонархиа ахҳәаны амчрахь днеит. Египет [[Израиль]] иаҿагыланы еибашьрақәак ирылахәын. [[Шестидневная война|1967 шықәсазы]] Израиль [[Синайский полуостров|Синаитәи адгьылбжьахабжа]] ааннакылеит. Египет [[Война Судного дня|1973 шықәсазтәи аибашьраан]] аҵакырақәа азмырхынҳәит. 1979 шықәсазы [[Садат, Анвар|Анвар Садати]] [[Бегин, Менахем|Менахем Бегини]] [[Кэмп-Дэвидские соглашения|Кемпи-Девидтәи]] аиқәшаҳаҭрақәа рнапы аҵарҩит, уи ала Израиль адгьылбжьахабжа Египет иазнархынҳәит, Египет официалла Израиль азханаҵеит. 1981 Садат уи азы амсылман инапала дҭахеит.
=== Алада Африка ===
1948 шықәсазы [[Южно-Африканский Союз|Алада-Африкатәи аидгылаҿы]] ирыдыркылеит [[апартеид]] шьақәзыргылоз азакәанқәа. Африкатәи аиҳараҩык [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|ареспубликатә шьақәгылашьаан]] рхархәара аполитика иацҵо апартеид еиуеиԥшым арассатә еилазаарақәа рзы еиуеиԥшым ахықәкқәа рыланаҳәон азакәанқәа жәпакы рыла, африкатәи [[Бантустаны|абантустанқәа]] раԥҵара ала<ref>O’Meara, Dan. «Forty Lost Years». Ohio University Press, 1996, pp. 65-73.</ref>. Аиқәаҵәақәа реиҳараҩык рзинқәа рзы рықәԥара иабзоураны, жәларбжьаратәи ақәыӷәӷәарала апартеид аԥыхын 1994 шықәса рзы. [[Африканский национальный конгресс|Африкатәи амилаҭтә конгресс]] аԥхьагыла [[Мандела, Нельсон|Нельсон Мандела]] зхы иақәиҭу алхрақәа раан раԥхьатәи ахада еиқәаҵәа иакәхеит.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
[[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ашьҭахь [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] иалагеит амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра, ҷыдала [[Гана]], уаҟа уи дахагылеит [[Нкрума, Кваме|Квама Нкрума]]. 1957 шықәсазы Гана Сахара аладахьы раԥхьатәи ихьыԥшым тәыланы иҟалеит. Иааиуа ашықәс азы ахьыԥшымра роуит [[Колонии Франции|афранцыз колониақәа]], 1974 шықәсазы Мраҭашәаратәи Африка аҵакыра зегьы ихьыԥшымкәа иҟалеит. Атәыла ҿыцқәа лассы-лассы иҭышәынтәаламызт, акоррупциатә еиҳабырақәа рыман. [[Нигериа|Нигериа]], [[Сиерра-Леоне|Сьерра-Леон]], [[Либериа|Либериа]], [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]] аграждантә еибашьрақәа ҵысуан, Ганеи [[Буркина-Фасо|Буркина-Фасои]] хыԥхьаӡара рацәала арратә еиҭакрақәа мҩаԥысуан. Аԥсабаратә ресурсқәа шбеиазгьы арегион аҳәынҭқаррақәа рацәаны рекономикақәа рырҿиара рылымшеит.
== XXI-тәи ашәышықәса ==
1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭа инаркны Атропикатәи Аладатәии Африка атәылақәа рҿы аибашьра Хьшәашәа ахыркәшара иадҳәалоу аиҭакрақәа ҟалеит. Партиак иатәу асистема ахьыҟаз аҳәынҭқаррақәа реиҳарак апартиарацәахь ииасит, амарксизм-ленинизм азы аԥҟарақәа зпрограммақәа рҿы иаанханы иҟаз анапхгаратә партиақәа урҭ мап рцәыркит, Ефиопиа ас еиԥш аԥҟарақәа ирықәныҟәоз [[Менгисту Хайле Мариам|Менгист Хаиле Мариама]] ирежим ахҳәан 1991 шықәса лаҵарамзазы.
Аха уаанӡатәи ажәашықәсақәа раасҭа аетникабжьаратә конфликт дуқәеи аграждантә еибашьрақәеи ирылагеит.
Сомали ахылҵшьҭра-хылҵшьҭратә шьаҭала еиҿкаау аиҿкаарақәа жәпакы рыбжьара ақәԥара аҳәынҭқарра еиланажьит.
[[Файл:DRC- Child Soldiers.jpg|мини|300px|[[ДРК]] аҿы уаанӡатәи [[дети-солдаты|ахәыҷқәа-асолдаҭцәа]]]]
Аетникабжьаратә конфликтқәа ирыгәҭылсахеит [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] ррегион ([[Бурунди]], [[Руанда]], [[Заир]]). Раԥхьа 1990-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы [[тутси]] [[хуту|хутеи]] рыжәларқәа реимак иаалырҟьаны аибарххара [[Геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]] ахылҿиааит, уи иалаӡит 1 млн рҟынӡа тутси. Аамҭакала Бурунди тутси хутеи рыбжьара [[Гражданская война в Бурунди|аграждантә еибашьра]] цон. Заира 1997 шықәсазы адиктатортә режим Мобуту ахырҳәеит. Аха Л.-Д. Кабила зхадараҿы дыҟоу аиҳабыра ҿыц аетникатә еиҿагыларақәа ирзымиааит, 1998 шықәса рзы атәыла мрагыларатәи ахәҭаҿы аиҳабыра ирҿагыланы бџьаршьҭыхлатәи ақәԥара иалагеит, уи рҽаладырхәит ааигәа-сигәа иҟаз аҳәынҭқаррақәа фба. Руандеи [[Уганда]] ақәгылаҩцәа ирыдгылеит, [[Зимбабве]], Ангола, [[Намибиа|Намибиа]], Бурунди — Кабила иадгылеит. 2003 шықәса рзоуп 3 млн рҟынӡа ауаа ахьҭахаз ари аграждантә еибашьра анхыркәшаха Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы раԥхьатәи адемократиатә азеиԥш алхрақәа реиҿкаареи рыла, 1960 шықәсазы Бельгиа рҟынтә ахьыԥшымра анроу инаркны<ref name="автоссылка2" /><ref>{{Cite web |url=https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |title=Африку раздирают военные конфликты |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511123345/https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |url-status=live }}</ref>.
Африка ҩаԥхьа агеостратегиатә қәԥара иобиектны иҟалеит, аха уажәшьҭа [[Китаи|Китаии]] Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара иҟалеит. Китаинтәи абизнесуаа [[Кениа|Кениа]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Нигериа|Нигериа]], [[Мозамбик]], [[Камерун]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Уганда уҳәа Африка атәылақәа рҿы зегь реиҳа ибарақьаҭу адгьылқәа 4 млн гектар инареиҳаны қьырала иргоит<ref name="автоссылка3" />. Африкатәи атәылақәа рекспорт астатиа хадақәа ҳәа ишыҟац иаанхоит ақыҭанхамҩатә аалыҵи адгьыл иҵоуи, убри аан арегион аҿы аҭыԥ ҷыда ааныркылоит аконтинент ала ибжьаратәу ибжьаратәу арацәаӡриқәа рекспортиор тәылақәа (Нигериа, Камерун, Ангола, [[Чад]], [[Габон]]<ref name="автоссылка1" />).
== Шәахә. иара уб. ==
* [[История Западной Африки|Мраҭашәаратәи Африка аҭоурых]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|3}}
== Ахыҵхырҭақәеи алитературеи ==
; урысшәала
{{refbegin|2}}
* Африка Статья из [[Малая советская энциклопедия|МСЭ]] в ЭНЭ
* {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 1 : А–К|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страниц=672}}
* {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 2 : К–Я|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1987|страниц=671}}
* ''Алиман А.'' Доисторическая Африка / Пер. с франц. Л. И. Алексеевой, Н. С. Ивановой, О. Л. Касиловой. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1960. — 503 с.: ил.
* ''Африка: Континент и диаспора в поисках себя в XX веке:'' Мат-лы междунар. научной конференции. — М.: [[ИВИ РАН]]; [[МГУ]], 2008. — 282 с.
* ''Африка ещё не открыта:'' Сб. / Отв. ред. [[Кобищанов, Юрий Михайлович|Ю. М. Кобищанов]]. — М: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1967. — 472 с.
* ''Ваккури Юха.'' [https://modernlib.net/books/yuha_vakkuri/civilizacii_dolini_nigera/read_1/ Цивилизации долины Нигера] / Пер. с фин. [[Шлыгина, Наталья Васильевна|Н. В. Шлыгиной]]. Под ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббеля]]. — М.: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. — 168 с.
* ''Гарамантида'' (Африканская Атлантида): Сб. / Сост. [[Рощин, Михаил Юрьевич|М. Ю. Рощин]]. Пер. с араб. и англ. А. Коровикова и М. Ю. Рощина. Под ред. Ю. М. Кобищанова, А. Ю. Милитарева. — М.: [[Издательская фирма «Восточная литература» РАН]], 1994. — 288 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-017643-5.
* ''Гаудио А.'' Цивилизации Сахары. Десять тысячелетий истории, культуры и торговли / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — 2-е издание. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1985. — 224 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* {{книга |автор= Говоров Ю. Л.|часть= |ссылка часть= |заглавие= История стран Азии и Африки в средние века|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Кемерово|издательство= [[Кемеровский государственный университет|КГУ]]|год= 1998|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 145 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* ''[[Громыко, Анатолий Андреевич|Громыко А. А.]]'' Маски и скульптура Тропической Африки. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1984. — 118 с.
* ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]], Филатова И. И.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/AFRIQUE.HTM Англо-бурская война и Россия] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 1.
* ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM Тропическая и южная Африка в XX веке] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 5.
* ''[[Дэвидсон, Бэзил|Дэвидсон Б.]]'' Новое открытие древней Африки / Пер. с англ. М. К. Зеновича. Под ред. [[Потехин, Иван Изосимович|И. И. Потехина]]. — М.: [[Издательство восточной литературы]], 1962. — 316 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* ''[[Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт|Дюбуа У. Э. Б.]]'' Африка: Очерк по истории Африканского континента и его обитателей / Пер. с англ. [[Прибытковский, Лев Наумович|Л. Н. Прибытковского]] и М. Ю. Френкеля. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1961. — 360 с.
* ''История германского колониализма в Африке:'' Сб. / Пер. [[Миркина, Зинаида Александровна|З. А. Миркиной]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1983. — 416 с.
* ''Кларк Дж. Д.'' Доисторическая Африка / Пер. с англ. Г. С. Киселёва, С. Я. Берзина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1977. — 264 с.: ил.
* ''[[Кобищанов, Юрий Михайлович|Кобищанов Ю. М.]]'' На заре цивилизации. Африка в древнейшем мире. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1981. — 223 с.
* ''Конрад Д.'' Империи Африки / Пер. с англ. А. П. Романова. — М.: ООО ТД «Издательство Мир книги», 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-486-01632-5.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Города-государства Йорубов. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1968. — 200 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Рождение африканской цивилизации. Ифе, Ойо, Бенин, Дагомея. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1986. — 304 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Священный Иле-Ифе: идеализированный образ и историческая реальность. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2007. — 288 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Традиционные культуры народов Нигерии. Очерки. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2008. — 120 с.
* ''[[Куббель, Лев Евгеньевич|Куббель Л. Е.]]'' [http://www.studmed.ru/view/kubbel-le-strana-zolota-veka-kultury-gosudarstva_8dca0d99c5d.html Страна золота — века, культуры, государства]. — 2-е изд. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1990. — 240 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-016730-4.
* ''Линде Г., Бретшнейдер Э.'' До прихода белого человека: Африка открывает своё прошлое / Пер. с нем. Н. А. Николаева. Под ред. А. Б. Макрушина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1965. — 264 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* ''[[Маке, Жак|Маке Ж.]]'' Цивилизации Африки южнее Сахары. История, технические навыки, искусства, общества / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1974. — 192 с. — ([[Культура народов Востока|Культура народов Востока. Материалы и исследования]]).
* ''[[Непомнящий, Николай Николаевич|Непомнящий Н. Н.]]'' Тайны древней Африки. — М.: [[Вече (издательство)|Вече]], 2002. — 480 с. — (Тайны древних цивилизаций). — ISBN 5-94538-213-2.
* ''[[Ногейра да Кошта, Антонио|Ногейра да Кошта А.]]'' Золото Мономотапы и португальские торговцы / Пер. с порт. А. И. Ильина. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1984. — 64 с.
* ''Озадовский А. А.'' США и Африка: проблемы неоколониализма. — М.: Мысль, 1977. — 326 с.
* ''Оля Б.'' Боги тропической Африки / Пер. с франц. С. М. Брейдбард. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1976. — 286 с.
* ''Рено Ф., Даже С.'' Африканские рабы в далеком и недавнем прошлом / Пер. с франц. М. Б. Горнунга. Отв. ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббель]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1991. — 216 с. — (Рассказы о странах Востока). — ISBN 5-02-016600-6.
* ''Субботин В. А.'' Великобритания и её колонии. Тропическая Африка в 1918—1960 гг. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1992. — 278 с.: ил.
* ''[[Цыпкин Георгий Викторович|Цыпкин Г. В.]]'' Эфиопия в антиколониальных войнах. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1988. — 312 с. — ISBN 5-02-016406-2.
* ''Шинни Маргарет.'' Древние африканские государства / Пер. с англ. В. И. Адрушова. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1982. — 96 с.
* ''[[Шинни, Питер|Шинни П.]]'' Нубийцы. Могущественная цивилизация древней Африки / Пер. с англ. В. Д. Кайдалова. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2004. — 208 с. — (Загадки древних цивилизаций). — ISBN 5-9524-1311-0.
{{refend}}
; даҽа бызшәақәак рыла
{{refbegin|2}}
* {{Книга|ref=Collins|ссылка=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll|автор=Collins R. O.|заглавие=A history of Sub-Saharan Africa|год=2007|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=406|isbn=0521867460}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=1: From the Earliest Times to c.500 B.C. |ответственный=ed. J. Desmond Clark |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1982|allpages= |oclc=885618126 |isbn=978-0-521-22215-0}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=2: From c.500 B.C. to A.D. 1050|ответственный= ed. [[Фейдж, Джон Доннелли|John Donnelly Fage]] |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1979|allpages= |isbn=978-0-521-21592-3 |oclc=59023418}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=3: From c.1050 to c.1600 |ответственный=ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Oliver Roland]]|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-0-521-20981-6 |oclc=59023418}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=4: From c.1600 to c.1790 |ответственный= ed. Richard Gray|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1975|allpages= |isbn=978-0-521-20413-2 |oclc=222963183}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=5: From c.1790 to c.1870 |ответственный= ed. John E. Flint |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-1-139-05459-1 |oclc=837973030}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=6: From 1870 to 1905 |ответственный= ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Roland Oliver]], G. N. Sanderson|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1985 |allpages= |isbn=978-0-521-22803-9 |oclc=59237801}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=7: From 1905 to 1940 |ответственный= ed. A. D. Roberts|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1986 |allpages= |isbn=978-0-521-22505-2 |oclc=875518780}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=8: From c.1940 to c.1975 |ответственный= ed. Michael Crowder |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1984|allpages= |isbn=978-0-521-22409-3 |oclc=12309947}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://rec.gerodot.ru/livia/|title=Древняя Ливия|archive-url=|archive-date=}} — В проекте «Реконструкция» «Нового Геродота»
* {{cite web|url=http://www.africa.org.ua/history/index.htm|title=История Африки|archive-url=|archive-date=}} — на сайте «Африка: Информационный центр»
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Африка аҭоурых|*]]
qjtmut3yvcwixg10k2s31kgdjt1ai0h
172660
172658
2026-08-25T13:57:24Z
Nart17
17397
Алид: астатиа ахьӡ '''Африка аҭоурых''' алагамҭахь ииаскьоуп, ab.wiki аконвенциа ала. Ажәақәа зегьы аиҭагаҩ иҟынтәи иҟоуп — еиҭашьақәыргылара мацара.
172660
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:African-civilizations-map-pre-colonial.svg|мини|450пкс|Африкатәи аҳәынҭқаррақәа 1500 шықәсанӡа]]
[[Файл:Obelisk Luxor.JPG|мини|221пкс|[[Мсыр|Мысра]], [[Луксорский храм|Луксортәи ауахәамаҿы]] аобелиск.]]
[[Файл:Rytter fra Bagirmi.jpg|мини|Асулҭанат аибашьҩы [[Багирми (султанат)|Багирми]] ишәҵатәы. 1823 шықәса.]]
'''Африка аҭоурых''' иалагоит аҭоурых [[Первобытное общество|аԥхьатәи аамҭақәа]] рзы [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] аҿы ''[[Человек разумный|Homo sapiens]]'' ҳәа изышьҭоу ахкқәа рцәырҵрала. [[Сельское хозяйство|Ақыҭанхамҩа]] раԥхьатәи ашьақәырӷәӷәарақәа 16-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, [[металлургия|аметаллургиа]] аконтинент аҿы иҟалеит инықәырԥшшәа 4 нызқь шықәса ҳ. ҟ<ref>Dr. Susan J. Herlin, Professor Emerita, Department of History, University of Louisville, USA,
[http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html «ANCIENT AFRICAN CIVILIZATIONS TO ca. 1500»] {{Wayback|url=http://wysinger.homestead.com/africanhistory.html |date=20170201171921 }}</ref>. Аҭоурыхтә епоха раԥхьатәи [[Ацивилизациа|ацивилизациақәа]] рыҿиара ҟалеит [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысра]], анаҩс [[Нубия|Нубиа]], [[Магриб]], Африкатәи Абыкь. [[Средневековье|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] раан ари арегион аҿы аларҵәара аиуит [[ислам]]. [[Сахара]] аладахьы, аԥсылмантә культура ацентр хадас иҟан [[Томбукту]]. [[Колониализм|Аколониа аԥхьатәи аамҭазы]] акыр зҵазкуа ацивилизациатә шьақәгыларақәа иреиуоуп [[Нок (цивилизация)|Нок]], [[империя Мали|Мали Аимпериа]], Ашанти Аимпериа, [[Мапунгубве]], [[Син (королевство)|Син]], [[Салум (государство)|Салум]], [[Баол (королевство)|Баол]], [[Зимбабве (королевство)|Зимбабве]], [[Королевство Конго|Конго]], ажәытәтәи [[Карфаген (государство)|Карфаген]], [[Нумидия|Нумидиа]], [[Мавретания|Мавретаниа]], [[Аксумское царство|Аксумтәи аҳра]], [[Аджуран (государство)|Ажуран]], [[Адал]].
Африка зқьышықәсала атәцәа рыла еиқәнаршәон раԥхьа [[Рабство|арабцәа]], анаҩс [[европейцы|европауаа]]. XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи а-XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы Европатәи амчра дуқәа [[Колониальный раздел Африки|Африка аколонизациа]] рзыруит. XX-тәи ашәышықәса аҩбатәи азбжазы [[Деколонизация|адеколонизациа]] апроцесс иахысит.
Африка аҭоурых аҭҵаара, ҷыдала [[Чёрная Африка|Сахара аладахьтәи Африка]], ари иуадаҩу усуп, избан акәзар [[Исторические источники|аҩыратә хыҵхырҭақәа]] маҷуп, убри аҟнытә лассы-лассы [[Устная история|ҿырҳәалатәи аиҭагақәа]], [[Историческая лингвистика|аҭоурыхтә лингвистика]], [[Археологиа|археологиа]], [[генетика|агенетика]] рықәгәыӷра аҭахуп.
== Аҭоурых аԥхьатәи аамҭа ==
=== Ахаҳәтә аамҭа ===
Раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] ахьцәырҵыз Африка ауп. [[Палеонтология|Апалеонтологиа]] излаанарԥшуа ала, [[череп|ахыбаҩ]] аилазаашьала, раԥхьатәи агоминидқәа [[горилла|агориллеи]] [[шимпанзе|ашимпанзеи]] ирзааигәоуп, аха абарҭ априматқәа ирыҿурԥшуазар, урҭ [[прямохождение|ишиашоу аныҟәара]] дрҿиеит, уи [[руки|рнапқәа]] рхы иақәиҭнатәит. Абри аҿиара иабзоураны, урҭ [[лес|абнақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы анхара рылшеит усҟантәи аамҭазы (10–5 миллион шықәса раԥхьа) Африка анҭабоз, асаваннақәа абнақәа ахьыҟаз аҭыԥ дуқәа анырҵәахуаз аамҭазы. 3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[австралопитек|Австралопитекус]] хкқәак цәырҵит аконтинент
Алада, Мрагылара, Агәҭа<ref>Shillington, Kevin (2005), ''History of Africa'', p. 2. Rev. 2nd ed. New York: Palgrave Macmillan. ISBN 0-333-59957-8.</ref><ref>Shillington (2005), p. 2.</ref>. Усҟан урҭ амыругақәа рхархәашьеи рыҟаҵашьеи рдыруан, насгьы зегь зфоз ракәны иҟан.
2,3 миллион шықәса раԥхьаҟа раҟара, [[человек умелый|Homo habilis]] ҟалеит, уи ижәытәӡатәиу [[Олдувайская культура|Олдуваи хкы]] змоу ахаҳәтә [[орудие труда|мыругақәа]] рхы иадырхәон. 1,8 миллион шықәса раԥхьа [[человек работающий|аус зуа ауаҩы]] ихкы цәырҵит, 1,5 миллион шықәса раԥхьа [[человек прямоходящий|homo erectus]] ахкы цәырҵит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3">Shillington (2005), p. 2-3.</ref>. Ари ахкы раԥхьатәи ахаҭарнакцәа [[Головной мозг человека|рыхшыбаҩ]] хәыҷын, насгьы ажәытәӡатәи амыругақәа рхы иадырхәон, аха Homo erectus нас еиҳа еиӷьны ахаҳә аус адулара иҵеит, [[Ашёльская культура|Acheulean]] захьӡу атехнологиа ихы иархәаны. Ари ахкы ахаҭарнакцәа ашәарыцара иалагеит, [[Освоение огня древними людьми|амца ахархәашьа]] рҵеит. Урҭ [[Ареал|ахьрылаҵәаз аҭыԥ]] Африка анҭыҵгьы [[Европа]] ахәҭак ахь инеит.
Ахыбаҩқәа BOU-VP-2/66 Дакантәи (Daka, 0,8—1,042± 0,009 миллион шықәса раԥхьа) Ефиопиантәи, Еритреиантәи, Буиантәи (Buia) UA 31 (992 нызқь шықәса раԥхьа) Афартәи агәаҩақәа аҩадатәи ахәҭаҿы иҟоу [[Данакиль (впадина)|Данакилтәи]] аҭаҳара аҟынтәи, насгьы Кениа иҟоу Олоргесаилинтәи KNM-OL 45500 (970–900 нызқь шықәса раԥхьа) фенетикала еиҳа иазааигәоуп ''[[Homo ergaster]]'', Абжьаратәи Плеистоцен африкатәи агоминидқәа раасҭа, иаҳҳәап, Ефиопиатәи Бодо (''[[Homo heidelbergensis]]'' мамзаргьы ''[[Homo bodoensis]]'') иара убас Зимбабветәи Кабве (''[[Homo rhodesiensis]]<ref>''Giorgio Manzi''. [https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ Before the Emergence of Homo sapiens: Overview on the Early-to-Middle Pleistocene Fossil Record (with a Proposal about Homo heidelbergensis at the subspecific level)] {{Wayback|url=https://www.hindawi.com/journals/ijeb/2011/582678/ |date=20211030124149 }}, 04 May 2011</ref><ref>''Debbie Argue''. [https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf 11. Variation in the Early and Middle Pleistocene: The phylogenetic relationships of Ceprano, Bodo, Daka, Kabwe and Buia] {{Wayback|url=https://press.anu.edu.au/downloads/press/p318011/pdf/11.-Variation-in-the-Early-and-Middle-Pleistocene-The-phylogenetic-relationships-of-Ceprano-Bodo-Daka-Kabwe-and-Buia.pdf |date=20211030124159 }}</ref>''). Иахьатәи ихаҳәхаз аҭаҩрақәа инарықәыршәаны (Мелка Кунтуре, Бодо 1 рҟынтәи Дака, Буиа, Гомбора II), иҳәатәуп Мрагыларатәи Африка 1 миллион шықәса раԥхьа ааигәара Абжьаратәи Плеистоцени аҵыхәтәантәи Плеистоцени агоминидқәа ирзеиԥшу ажәытәӡатәи (MRCA) ацәырҵразы зегь реиҳа иҟалап ҳәа<ref name="RoksandicRadovićWuBae">''Mirjana Roksandic, Predrag Radović, Xiu-Jie Wu, Christopher J. Bae''. [https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 Resolving the «muddle in the middle»: The case for Homo bodoensis sp. nov.] {{Wayback|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1002/evan.21929 |date=20211030081909 }} // Evolutionary Anthropology: Issues, News, and Reviews, 28 October 2021</ref>.
[[Файл:Pieza foliácea africana.jpg|мини|221пкс|Ихьшәоу ахаҳәтә шәышықәса иаҵанакуа африкатәи аԥса ахы (LSA)]]
Африка абжьаратәи ахаҳәтә аамҭа алагеит ~300 нызқь шықәса раԥхьа, насгьы ~40–22 нызқь шықәса раԥхьа рҟынӡа ицон, иҭҵааз аҭыԥ иахәаԥшны<ref>''Cynthia Larbey'' et al. [https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub Cooked starchy food in hearths ca. 120 kya and 65 kya (MIS 5e and MIS 4) from Klasies River Cave, South Africa] {{Wayback|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248418300216?via%3Dihub |date=20190521144559 }}, June 2019</ref> (африкатәи археологиа аконтекст аҿы Аԥхьатәи Ахаҳәтә Аамҭа (ESA), Абжьаратәи Ахаҳәтә Аамҭа (MSA), Аҵыхәтәантәи Ахаҳәтә Аамҭа (LSA) ҳәа изышьҭоу атерминқәа ҵаҟатәи Апалеолит, Абжьаратәи Апалеолит, хыхьтәи Апалеолит еилахәымзароуп).
259 нызқь шықәса зхыҵуа [[Череп из Флорисбада|Флорисбадтәи ахыбаҩ]] (Аладатәи Африкатәи [[Фри-Стейт|Фри-Стеит]] апровинциа) ''[[Homo helmei]]'' ҳәа изышьҭоу ахкы азы итиптәуп<ref>[http://antropogenez.ru/article/93/ Homo helmei Dreyer, 1935 эволюционные и таксономические аспекты] {{Wayback|url=http://antropogenez.ru/article/93/ |date=20140507001949 }} — Антропогенез. РУ</ref>.
[[Фоссилии|Адгьыл иҵоу ахаҳәтә шьақәырӷәӷәарақәа]] ишаадырԥшуа ала, [[человек разумный|Homo sapiens]] 100 нызқь шықәса раԥхьа Африка аладатәии амрагыларатәии ахәҭақәа рҿы инхон, иҟалап 150 нызқь шықәса раԥхьа акәзаргьы. 40 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, ари ахкы Африка ааныжьны апланета зегьы аколонизациа азура иалагеит<ref name="Shillington 2005, p. 2-3"/><ref>Genetic studies by [[Luca Cavalli-Sforza]] pioneered tracing the spread of modern humans from Africa.</ref><ref>Sarah A. Tishkoff,* Floyd A. Reed, Francoise R. Friedlaender, Christopher Ehret,
Alessia Ranciaro, Alain Froment, Jibril B. Hirbo, Agnes A. Awomoyi, Jean-Marie Bodo, Ogobara Doumbo, Muntaser Ibrahim, Abdalla T. Juma, Maritha J. Kotze, Godfrey Lema, Jason H. Moore, Holly Mortensen, Thomas B. Nyambo, Sabah A. Omar, Kweli Powell, Gideon S. Pretorius, Michael W. Smith, Mahamadou A. Thera, Charles Wambebe, James L. Weber, Scott M. Williams. [http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 The Genetic Structure and History of Africans and African Americans] {{Wayback|url=http://www.sciencemag.org/cgi/content/full/1172257/DC1 |date=20090601000925 }}. Published 30 April 2009 on Science Express.</ref><ref>{{Cite web |url=https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |title=''Stephen Oppenheimer'' «Modern human spread from Aden to the Antipodes, and then Europe: with passengers and when?» |access-date=2017-10-02 |archive-date=2018-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20180714222010/https://books.google.ru/books?hl=en&lr=&id=DuWfAgAAQBAJ&oi=fnd&pg=PA228&dq=Neanderthal+and+Denisova+genetic+affinities+with+contemporary+humans:+introgression+versus+common+ancestral+polymorphisms&ots=0RLdLdBsKp&sig=tTa4V7-6TR0ush_x3wJ7Tz84WFo&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.nkj.ru/news/24193/ Первые люди современного вида покинули Африку 130 тысяч лет назад] {{Wayback|url=http://www.nkj.ru/news/24193/ |date=20190415230419 }} — [[Наука и жизнь]]</ref>. Даҽа гипотезақәак рыла, «Африка аҟынтәи ахҵәара» зныкымкәа иҟалар алшон, насгьы акырӡа раԥхьа (74 - 130 нызқь шықәса раԥхьа).
IBDmix аметод ахархәарала, африкауаа [[Неандерталец|неандерталеццәа]] ргенқәа шрымоу аилкаара алыршахеит (африкаауаа рҿы неандерталеццәа рДНК 17 Мб ыҟоуп, мамзаргьы 0,3% ргеном аҟынтә), иҟалап урҭ Европантәи ''Homo sapiens'' рхынҳәра иахҟьаны ироузаргьы. Евразиатәи ахылҵшьҭра Африка зегьы аҿы иҟоуп. [[койсанские народы|Коисан ажәларқәа]] реиԥш иҟоу заа еиҿыҵыз агәыԥқәагьы рышьҭрақәа 30% рҟынӡа Мрагыларатәи Африкеи Евразиеи ирылаланы иҟалеит<ref>''Lu Chen'' et al. [https://www.cell.com/cell/fulltext/S0092-8674(20)30059-3?_returnURL=https%3A%2F%2Flinkinghub.elsevier.com%2Fretrieve%2Fpii%2FS0092867420300593%3Fshowall%3Dtrue Identifying and Interpreting Apparent Neanderthal Ancestry in African Individuals], January 30, 2020</ref>.
== Ақыҭанхамҩа ацәырҵра ==
18 нызқь шықәса раҟара раԥхьа [[Эфиопское нагорье|Ефиопиатәи ашьхақәа]] рхәқәа рҿы, [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] иацәыхарамкәа ауаа еизыргон, насгьы афатә аҿы рхы иадырхәон араса, адацтә культура, иара убас [[трава|аҳаскьын]]. 15-13 нызқь шықәса раԥхьа [[Зерновые культуры|арыцтә культурақәа]] рнапаҿы иааргеит. Арыцтә культура Мраҭашәаратәи [[Азиа|Азиа]] ахәҭаҿы ирылаҵәеит, уаҟа [[пшеница|ачарыци]] [[овёс|ақьари]] раарыхра иалагеит. [[неолитическая революция|Анеолиттә револиуциа]] иалагеит. 12-10 нызқь шықәса раԥхьа, ачарыци ақьари раарыхшьа,насгьы ауасақәеи [[крупный рогатый скот|арахәи]] рааӡара алшара Азиантәи [[Африка|Африкахь]] иааит. Усҟантәи аамҭазы аҳауа цәаакын, насгьы Ефиопиатәи ашьхақәа бнала ибеиан. [[Омотские языки|Омот бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[банан|абананқәа]] рааӡашьа рҵеит 8,5-7,5 нызқь шықәса раԥхьа. 9 нызқь шықәса раԥхьа аҟара, [[осёл|аҽада]] бжьан, насгьы уи аҟазара хара имгакәа [[Передняя Азия|Алада-Мраҭашәаратәи Азиа]] аҟны аҽарҭбааит. [[Кушиты|Акушитқәа]] [[теф|атеффи]] [[Дагусса|дагуссеи]] раарыхра иалагеит<ref>Diamond, Jared (1997), ''Guns, Germs, and Steel: The Fates of Human Societies'', pp. 126—127. New York: W. W. Norton & Company. ISBN 0-393-03891-2.</ref><ref>Ehret (2002), pp. 64-75, 80-81, 87-88.</ref>.
[[Сахара]] [[степь|акаршәрақәеи]] [[саванна|асаваннақәеи]] рҿы [[Нило-сахарские языки|нило-сахаратәи ахылҵшьҭрақәа]] [[пшено|ахәыӡи]] [[сорго|абаџьари]] еизганы иаадрыхуан 10-8 нызқь шықәса раԥхьа. Анаҩс [[Арбуз (род)|акарпыжә]], [[тыква|аҟабқәа]], [[хлопок|абамба]] раарыхра иалагеит. Убри аамҭазы [[скот|арахә]] [[Одомашнивание|ҩнытәны рааӡара]] иалагеит, [[Гончарное производство|акыцӡрагьы]] цәырҵит<ref>Ehret (2002), pp. 64-75.</ref>. Хыԥхьаӡара рацәала акәарақәеи аӡиақәеи рҿы [[рыболовство|аԥсыӡкра]] рылаҵәаны иҟан. Мраҭашәаратәи Африка аҳауа цәаакыра иахҟьаны, [[Тропический лес|атропикатә бнақәа]] иахьатәи [[Сенегал|Сенегали]] [[Камерун|Камеруни]] рҵакырақәа рҟынӡа аҽарҭбааит. 11-7 нызқь шықәса раԥхьа, [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи ахылҵшьҭрақәа]] ахәшатәии [[Рафия (пальма)|рафиатәии]] апальмақәа, иара убасгьы аҟәыдхкқәа рааӡара рҵеит. Абарҭ ахкқәа реиҳарак абнақәа рҿы иахьрызҳауаз азы, нигеро-конголезаа урҭ ррыцқьаразы [[Каменный топор|ахаҳәтә еихақәа]] аԥырҵеит<ref>Ehret (2002), pp. 82-84.</ref>.
7 нызқь шықәса раԥхьа ацәаакыра аамҭа нҵәеит, Сахара аҩара иалагеит. Уи атәылаҿацәқәа рҿы инхоз ауаа [[Миграция населения|наҟ-ааҟ ииасуа]] иаалгеит, лымкаала [[Нил]] аҳәаа ахь. Убри аҩызаҵәҟьа аҳауа ҩа [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿгьы]] ишьақәгылеит.
=== Аметаллургиа ===
6 нызқь шықәса раԥхьа аҟара Африка атсеи, абҩеи, [[бронза|аџьази]] арҭәашьа рҵеит<ref>Nicholson, Paul T, and Ian Shaw (2000), ''Ancient Egyptian Materials and Technology'', p. 168. Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-45257-1.</ref>. [[медь|Абҩа]] адодинастиатә Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы идырҭәон, аџьаз цәырҵит 5 нызқь шықәса раԥхьа еиҵамкәа<ref>Nicholson and Shaw (2000), pp. 149—160</ref>. Нубиа зегь реиҳа абҩеи ахьи рыла еиқәзыршәоз акәны иҟан<ref>{{Cite web |url=http://wysinger.homestead.com/nubians.html |title=Who are the Nubians? |access-date=2013-10-13 |archive-date=2017-08-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170822135827/http://wysinger.homestead.com/nubians.html |url-status=live }}</ref>.
Абҩа ахархәара иалагеит аконтинент мраҭашәаратәи ахәҭаҿы [[Аир (плато)|Аиртәи ашьхаҟьаҟьараҿы]], иахьатәи [[Нигер]] адгьылҵакыраҿы. Апроцесс раԥхьаӡа ицәгьан, уи арегион анҭыҵынтәи аимпорт иаанарԥшуан, аха анаҩс атехнологиа еиӷьхеит<ref name="Ehret 2002">Ehret 2002 , pp. 136—137</ref>.
[[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>[https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology Martin and O’Meara. «Africa, 3rd Ed.»] {{Wayback|url=https://princetonol.com/groups/iad/lessons/middle/history1.htm#Irontechnology |date=20151208094042 }} Indiana: Indiana University Press, 1995.</ref>. Африка аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭаҿы, Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] рҿы [[железо|аиха]] арҭәара иалагеит. 670 шықәсазы ҳ. ҟ. [[ассирийцы|Ассириаа]] Нубиаа [[Древний Египет|Мысра]] иалырцеит аихатә бџьарқәа рыла, уи [[Нил]] аҳәааҿы аиха аҟаҵара иацхрааит.
Африка егьырҭ ахәҭақәа рҿы аметаллургиа аҿиара аиуит. [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы, апроцесс алагеит 3,5 зқьышықәса раԥхьа Егаро, Нигер иҟоу [[Термит (массив)|Термиттәи]] амассив мраҭашәаратәи аган аҟны, насгьы араҟа [[История производства и использования железа|аиха арҭәара]] иалагеит 2,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>[http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID=3432&URL_DO=DO_PRINTPAGE&URL_SECTION=201.html Iron in Africa: Revising the History, UNESCO] {{Wayback|url=http://portal.unesco.org/en/ev.php-URL_ID%3D3432%26URL_DO%3DDO_PRINTPAGE%26URL_SECTION%3D201.html |date=20170704083407 }} Aux origines de la metallurgie du fer en Afrique, Une anciennete meconnue: Afrique de l’Ouest et Afrique centrale.</ref>. Иҟоуп ашьақәырӷәӷәарақәа, аиха аҟаҵара [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] аҿы 5 нызқь шықәса раԥхьа ишыҟаз<ref>Heather Pringle, Seeking Africa’s first Iron Men. Science 323:200-202. 2009.</ref>. Аиха арҭәара еицырдыруан [[Чад (озеро)|Чадтәи]] аӡиаси Африкатәи Аӡиас Дуқәеи рыбжьара 1000-600 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., Мысра аасҭа акырӡа заа. 500 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа [[Джос (плато)|Џьос]] ашьхеибаркыраҿы иҟаз [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура аиха рдыруан<ref>Shillington (2005), pp. 37-39.</ref><ref>O’Brien, Patrick Karl (2002), ''Atlas of World History'', pp. 22-23. Oxford: [[Oxford University Press]]. ISBN 0-19-521921-X.</ref>.
2000 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[миграция банту|Банту жәлар рықәҵра]] иалагеит Африка аладахьы, хара имгакәа Банту ажәларқәа аҭыԥ дуқәа рҿы анхара иалагеит.
== Ажәытәра ==
[[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҟны ажәытәӡатәи аамҭа Ажәытәтәи [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]] аҭоурых иадҳәалоуп. Уи еиҳарак Ажәытәтәи Мысреи [[Нубия|Нубиеи]] ирызкуп. Африка Абыкь, иара убас мраҭашәаратәи ахәҭа [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжаҿы]] [[Аксумское царство|Аксумтәи Аҳра]] амчра аманы иҟан. [[Древний Египет|Ажәытәтәи Мысраа]] ишьақәдыргылеит [[Пунт|Пунти]] дареи реимадара 2350 шықәсазы ҳ. ҟ. Ари атәыла шьҭан ҳәа иԥхьаӡоуп ҳаамҭазтәи [[Сомали]], [[Џибути|Џьибути]], [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҵакырақәа рҿы<ref>Simson Najovits, ''Egypt, trunk of the tree, Volume 2'', (Algora Publishing: 2004), p.258.</ref>. [[Финикия|Финикиатәи]] ақалақьқәа, иаҳҳәап, [[Карфаген (государство)|Карфаген]] еиԥш иҟоу иахәҭакын адгьылбжьарамшынтә [[античность|антикатәи]] аамҭа, Африка Сахара аладахьы арҭ аамҭақәа рзы ихьыԥшымкәа аҿиара аиуит. 3000 шықәса раԥхьа, Евразиантәи Африкахь зымҽхак ҭбааз амиграциа алагеит — уи ҳаамҭазтәи африкатәи агеномқәа рҿы иҟанаҵаз алагала 4-7% ауп, ҳаамҭазтәи африкатәи апопулиациақәа ргеномқәа рҿы анеандерталеццәа рышьҭа 0,2-0,7% ауп иартәо<ref>{{Cite web |url=http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |title=Ancient Ethiopian genome reveals extensive Eurasian admixture throughout the African continent |access-date=2015-10-27 |archive-date=2015-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151010205525/http://www.sciencemag.org/content/early/2015/10/07/science.aad2879 |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |title=Обратно в Африку |access-date=2022-06-30 |archive-date=2021-05-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20210515141154/https://xn--c1acc6aafa1c.xn--p1ai/?page_id=4965 |url-status=live }}</ref>.
=== Ажәытәтәи Мысра ===
[[Файл:Lower Egypt Nomes 01.png|мини|250пкс|Ажәытәӡатәи Мысреи уи [[Ном (Древний Египет)|аномқәеи]] рыхсаалеи]]
Сахара аӡы анырцәыӡ ашьҭахь, ауаатәыҩсатә еиланхарҭақәа ирылагеит [[Нил]] [[овёс|акаршәраҿы]] аҽеизакра, насгьы хара имгакәа уаҟа ицәырҵит хыԥхьаӡара рацәала ахылҵшьҭратә хеидкылақәа.
Еиҳараӡак ирласны ауааԥсыра ирызҳауан [[Дельта Нила|Нил адельт]] аҿы Ҵаҟатәи Мысреи, аҩбатәи инаркны ахԥатәи [[Речной порог|ашәхымс]] иахьрыҵаркуа аҟынӡа. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара аизырҳара иацхрааит [[Юго-Восточная Азия|алада-мрагыларатәи Азиа]] аҟынтәи иааз аҵиаақәа рааӡара, лымкаала [[пшеница|ачарыци]] ақьари, иара убасгьы [[животноводство|арахәааӡара]] аҿиара — [[овца|ауасақәеи]], [[коза|аџьмақәеи]], ажәқәеи рааӡара. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьеизҳауаз иахҟьаны, адгьыл азы ақәԥара иалагеит, насгьы [[сельское хозяйство|ақыҭанхамҩа]] аиҿкаара аҭахра цәырҵит, уи административтә аппарат ала еиқәыршәан. Реиҳа иӷәӷәаз абшьҭратә еидгыла [[Та-сети|Та-сет]] ҟалеит 5,5 зқьышықәса раԥхьа<ref>Ehret (2002), pp. 143-46.</ref>.
[[Файл:All Gizah Pyramids.jpg|мини|250пкс|Гиза [[Пирамиды Гизы|апирамидақәа]], Ажәытәӡатәи Мысра ацивилизациа иасимволуп.]]
[[Нижний Египет|Ҵаҟатәи Мысра]], абшьҭратә еидгыла еиҳа инарҭбаау аполитикатә еилазаарақәа рахь еидгылеит, аҵыхәтәан уи 3100 шықәсазы ҳ. ҟ. раҟара [[Нармер]] напхгара ззиуаз иаку аҳәынҭқарра ашьақәгыларахь инанагеит. Хыԥхьаӡара рацәала анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] аҿы ицәырҵит анапхгаҩы-анцәа икульт. [[фараон|Фараон]] инапхгара иаанагон администраторцәеи, ашәахтәеизгаҩцәеи, аҳәынҭқарцәеи, аҟазацәеи, анапҟазацәеи рыла ишьақәгылаз абиурократиа. [[налогообложение|Ашәахтәқәа реизгара]] иалагеит, насгьы ауаажәларратә ҭахрақәа рзы еиҿкааз аусура иалагеит: аканалқәеи егьырҭ [[Орошение|аӡыржәырҭақәеи]], [[Египетские пирамиды|апирамидақәеи]] аныҳәарҭақәеи рыргылара. [[IV династия (Древний Египет)|Аԥшьбатәи адинастиа]] аан, ахәаахәҭра иалагеит харатәи адгьылқәа рҟны: амҿы ааргон [[Левант|Левантынтәи]], ахьи ацәақәеи [[Нубия|Нубиантәи]], насгьы [[ладан|асакәмал]] [[Пунт|Пунтынтәи]]. Урҭ [[Ливиа|Ливиа]] мраҭашәаратәи арегионқәа рҿы ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Древнее царство (Древний Египет)|Ажәытәтәи Аҳра]] аамҭазы, Мысратәи анапхгаратә система ашьаҭа шьақәгылеит, уи еснагь еизаку абиурократиа абзоурала имҩаԥысуан, насгьы афараон анцәа игәра агара шьаҭас иаман<ref>Davidson, Basil (1991), ''Africa In History: Themes and Outlines'', pp. 30-33. Revised and expanded ed. New York: Simon & Schuster ISBN 0-684-82667-4</ref>.
[[3-е тысячелетие до н. э.|3-тәи азқьышықәса]] инаркны ҳ. ҟ. Мысра еиҳа-еиҳа арратәи аполитикатәи анапхгара аладатәии мраҭашәаратәии агәылацәа рахь аҽарҭбаауан. 2200 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Ажәытәтәи Аҳра акзаара ҵысит аномақәа рыбжьара аицлабра иахҟьаны, урҭ рнапхгаҩцәа афараон иҿагылара иалагеит. Азиантәи иааз ақәыларагьы ароль нанагӡеит. [[Первый переходный период (Древний Египет)|Актәи Аиҭаиасратә Аамҭа]] Мысра аҭоурых аҿы иалагеит, аимак-аиҿакқәеи агәыҩбареи раамҭа<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33">Davidson (1991), pp. 30-33.</ref>.
2130 шықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа аҭынчра аамҭа нҵәеит [[XI династия (Древний Египет)|XI-тәи адинастиа]] ашьаҭаркҩы [[Ментухотеп I]] имчра ашьақәгыларала. [[Среднее царство (Древний Египет)|Абжьаратәи Аҳра]] ҟалеит, апирамидақәа рыргылара ҩаԥхьа иалагеит, харатәи атәылақәа рыла ахәаахәҭра мҩаԥысит, насгьы амчра агәҭа [[Мемфис (Египет)|Мемфисынтә]] [[Фивы (Египет)|Фиваҟа]] ииасит. Аладатәи аҳрақәа [[Куш (царство)|Куш]], Вават, Иртеҭ рыбжьара аимадара ӷәӷәахеит. [[Второй переходный период (Древний Египет)|Аҩбатәи Абжьаратәи Аамҭа]] алагеит Мысра уаанӡа иззымдыруаз аҽыуардынқәеи аџьаз бџьарқәеи рыла [[Гиксосы|агиксосцәа]] рықәларала. Аҽыуардынқәа ртехнологиа мраҭашәараҟа [[Сахара|Сахареи]] Аҩадатәи Африкеи рахь инеит. Агиксосцәа рқәыларақәа рыхьчара рылымшеит, убри аҟынтә Мысратәи ауаажәларра иахәҭакхеит. Уи иахҟьаны, Мысра аҿиараҿы зегь реиҳа иӷәӷәаз аамҭа — [[Новое царство (Древний Египет)|Аҳра Ҿыц]] ахь инеит. Уи аамҭазы Мысра амчра ду аман, Нубиеи [[Палестина (историческая область)|Палестинеи]] рнапхгара аҵаҟа иҟан, насгьы Ливиатәи ажәларқәеи [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшыни]] анырра ду рыман<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. Аҳра Ҿыц нҵәеит Ливиатәи ажәларқәа рықәларала, уи [[Третий переходный период (Древний Египет)|Ахԥатәи Абжьаратәи Аамҭахь]] инанагеит, уи ашьҭахь ҩышә шықәса анапхгара зуаз [[XXII династия (Древний Египет)|XXII Адинастиа]] шьақәгылеит<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>.
Аладатәи [[Нубия|Нубиа]] хәыҷы-хәыҷла амч аиуит. Нубиа Мысра аиааира [[Кашта|Кашҭала]] иалагеит, насгьы [[Пианхи|Пианхии]] [[Шабака|Шабакеи]] рыла ихыркәшахеит. Убас ала иит 100 шықәса аҳра зуаз [[XXV династия (Древний Египет)|XXV адинастиа]]. Нубиаа Мысратәи атрадициақәеи аҵасқәеи рыҿиара рҽазыршәеит, аха урҭ рнапхгара нҵәеит аихатә бџьарқәа рыманы иааз [[Новоассирийское царство|ассириаа]] рықәлара абзоурала<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>. [[Саис]] ақалақь аҿы [[XXVI династия (Древний Египет)|XXVI адинастиа]] цәырҵит. Уи 525 шықәса ҳ. ҟ. аҟынӡа иҟан, Мысра [[Аџьамцәа|аџьамцәа]] иахьақәлаз. Ассириаа реиԥш акәымкәа, аџьамцәа акыраамҭа аҳра руан. 332 шықәсазы ҳ. ҟ. Мысра импыҵихит [[Алеқсандр Македонски|Александр Македонски]]. Иара ишьҭахь иалагеит [[Птолемеи|Птолемаи]] инапхгара аамҭа, уи 30 шықәсазы ҳ. ҟ. Римтәи аимпыҵахалара аҟынӡа ицон<ref name="Davidson 1991, pp. 30-33"/>.
=== Нубиа ===
[[Файл:Kushite empire 700bc.jpg|мини|250пкс|[[Куш (царство)|Куш аҳра]] амчхара ду анамаз аамҭазы]]
5,5 зқьышықәса раԥхьа, Нил ахыҵхырҭаҿы, [[Нубия|Нубиа]] аҩадахьы, [[Та-сети]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ ҟалеит, уи амчра [[Верхний Египет|Хыхьтәи Мысра]] зегьы аҵанакуан. Та-сети Мысреи, уимоу ихараз [[Левант|Леванттәи]] атәылақәеи рҿы аҭирақәа мҩаԥыргон, ахьы, абҩа, астраус ҵысхәқәа, аебониттә мҿы, аслан баҩ рҭиуан. XXXII ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рҟынӡа Та-сети ԥсыҽхо иалагеит, насгьы Мысра иаднакылеит.
[[Файл:Naqa Apedamak temple.jpg|мини|250пкс|слева|Нубиатәи ауахәама [[Апедемак]], Нака]]
Абшьҭрақәа реидгыла хәыҷқәа Нубиа адгьылҵакыраҿы иаанхеит аԥхьаҟагьы. [[3-е тысячелетие до н. э.|Ахԥатәи азқьышықәса]] анҵәамҭазы ҳ. ҟ. [[консолидация|рыҽдырӷәӷәо]] иалагеит, ҩ-ҳәынҭқаррак шьақәгылеит: Саи, [[Древний Египет|Мысра]] иаԥну, [[Керма (царство)|Керма]]. [[XVIII век до н. э.|XVIII ашәышықәсазы]] Керма Саи иаҵагылеит, насгьы Мысра ӷәӷәала иаҿагылаҩхеит. 1575-1550 шықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ., [[XVII династия (Древний Египет)|XVII адинастиа]] аан, Керма [[гиксосы|гиксосцәа]] ацны Мысра иақәлеит<ref>Alberge, Dalya.[http://wysinger.homestead.com/article10.html Tomb Reveals Ancient Egypt’s Humiliating Secret] {{Wayback|url=http://wysinger.homestead.com/article10.html |date=20160704094137 }}, ''The Times''{London}, 28 July 2003(Monday).</ref><ref>Ehret (2002), pp. 148—151.</ref>.
[[XVIII династия (Древний Египет)|XVIII адинастиа]] аан, Ажәытәтәи Мысра еиҭа амчра аиуит, насгьы Керма анапхгара аҵаҟа иҟалеит. Иара анапхгара 500 шықәса ирылагӡаны иҟан, уи иахҟьаны [[кушиты|Кушитцәа]] Мысраа [[Ассимиляция (социология)|рҽеиԥшыртәит]]. Аха аҵыхәтәаны Кушитцәа рхьыԥшымреи ркультуреи дырхынҳәит. [[Амон|Амун]] [[Напата]] анцәахәы хаданы, насгьы адоуҳатә центрны иҟан, дин ҿыцк цәырҵит. 730 шықәсазы ҳ. ҟ. Кушитаа Мысра иақәланы [[Фивы (Египет)|Фива]] ргеит. Кушиттәи аимпериа шьақәгылеит, уи адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестина]] инаркны Нил Аиаҵәеи Нил Ашкәакәеи ахьеилало аҟынӡа инаӡон<ref>Shillington (2005), pp. 40-41.</ref>.
[[ассирийцы|Ассириа]] рқәылара [[кушиты|Кушитцәа]] Мысра рнапхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит. Уи ашьҭахь, Кушиттәи аҳәынҭқарра административтә центр [[Напата|Напатантә]] [[Мероэ|Мероеҟа]] ииасит, насгьы аҿиара иалагеит Нубиатәи акультура ҿыц. Раԥхьа амероитцәа ркультура Мысратәи акультура даара иазааигәан, аха хәыҷы-хәыҷла уи аформа ҿыцқәа шьҭнахит. Нубиа [[Хлопчатобумажная ткань|абамбалыхтәи]] [[железо|аихалыхи]] амаҭәахәқәа ирцентрны иҟалеит. [[Египетское письмо|Мысратәи аҩыра]] амероиттә бызшәа иаԥхьагылеит. [[Алым|Алым]] анцәахәы [[Апедемак]] египеттәи анцәахәқәа [[пантеон|рпантеон]] далалеит. [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] аԥшаҳәаҿы ахәаахәҭра еизҳаит, уи абзоурала [[Средиземноморье|Адгьылбжьаратәи амшын]], ҷыдала [[Древняя Греция|Грециа]] аусуратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара алыршахеит. Архитектуратә стиль егьырҭ иреиԥшымкәа иҟалеит, ирацәаны алымқәа, [[страус|астраусқәа]], [[жираф|ажирафқәа]], [[слон|асланқәа]] рсахьа зну. Аха [[Аксум (город)|Аксум]] аизҳара Нубиа ахәаахәҭра ҵнашәааит, иара убас, атәыла [[Обезлесение|ахшьаара]] иахҟьаны ааха роуит абнақәа, избан акәзар аиха аҭыжьраҿы иаҭахын амҿы. 350 шықәсазы ҳ. ҟ. Аксумтәи анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] Мерое аизҳазыӷьара ааникылеит<ref>Shillington (2005), pp. 42-45.</ref>.
=== Карфаген ===
[[Файл:Carthaginianempire.PNG|мини|250пкс|Карфагентәи аҳәынҭқарра аҵакыра]]
Мысраа [[Ливийцы (древние)|ливиаа]] ҳәа ирышьҭан Нил мраҭашәаратәи аганахь инхоз ауаа, урҭ зхылҵшьҭраз [[берберы|аберберцәа]]. Иахьатәи [[Марокко]] инхо Маури ажәларқәа реиԥш, иахьатәи [[Алжир|Алжири]] [[Тунис|Туниси]] инхо нумидианцәеи реиԥш, урҭ зегь раԥхьаӡа иргыланы адгьылқәаарыхыҩцәан, аха иуԥылон амшын аԥшаҳәаҿы инхо ауааԥсыра еснагь ерҿагылаз ихьыԥшым ажәларқәагьы<ref>Iliffe, John (2007), ''Africans: The History of a Continent'', p. 30. 2nd ed. New York:Cambridge University Press. ISBN 978-0-521-68297-8.</ref>.
Даҽа жәларык, [[финикийцы|финикииаа]], амшынтә [[торговля|хәаахәҭра]] рхы азыркит, насгьы зегьынџьара зыхә ҳараку аметаллқәа ирышьҭан: [[медь|абҩа]], [[золото|ахьы]], [[олово|акалеи]], [[свинец|атса]]. [[:Категория:Финикийские колонии|Финикииаа рҭыԥ нхарҭақәа]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аԥшаҳәа иаваршәны иган, насгьы [[берберы|аберберцәеи]] дареи ахәаахәҭра мҩаԥыргон. [[Ҳ. ҟ. 814|814 шықәсазы]] ҳ. ҟ. [[Тир (город)|Тир]] инхоз финикиаа ақалақь '''[[Карфаген (государство)|Карфаген]]''' ашьаҭа ркит. 600 шықәсазы Карфаген Адгьылбжьаратәи амшын аҿы ихадоу ахәаахәҭратә центрқәа иреиуахеит, уи иацхрааит [[Чёрная Африка|атропикатә Африка]] иамаз аимадарақәа. Карфаген иамаз амал иабзоураны ишьақәгылеит абербертә ҳәынҭқаррақәа [[Нумидия|Нумидиеи]] [[Мавретания|Мавретаниеи]]. Аберберцәа рыбжьаҟазацәа [[караван|ачаландарқәа]] рыла [[Сахара]] имҩасны [[оазис|оазиск]] аҟынтәи даҽакахьы имҩаныргон атауарқәа, [[Гараманты|аӷьычцәа-гарамантаа]] рықәлара шшәарҭазгьы. Ихадоу тауарны иҟан [[соль|аџьыкхыши]] аметалл иалху аалыҵқәеи, урҭ ахьы, атәцәа, ахәдахаҵақәа, [[Слоновая кость|аслан абаҩ]] рахь ирыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 63-65.</ref>.
[[Файл:Ruines de Carthage.jpg|мини|слева|250пкс|Карфаген ахыжәжәарақәа]]
Карфаген ажәытә грекцәеи [[Древний Рим|римааи]] ирҿагылан Адгьылбжьаратәи амшын аҿы амчра аиуразы. Зегь раасҭа ихьанҭаз [[Пунические войны|Рими дареи реибашьра]] акәын: [[Сицилия|Сицилиа]] азы, [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниитәи аибашьра]] (264—241 шықәсқәа ҳ. ҟ.), [[Вторая Пуническая война|Аҩбатәи Пуниитәи аибашьра]] (218—201 шықәсқәа ҳ. ҟ.) уи [[Ганнибал]] Европа данақәла ауп, [[Третья Пуническая война|Ахԥатәи Пуниитәи аибашьра]] (149—146 шықәсқәа ҳ. ҟ.). Карфаген раԥхьатәи аибашьрақәа ҩба рҿы иаҵахеит, ахԥатәи аибашьраҿы [[Нумидия|Нумидиа]] [[берберы|аберберцәа]] Рим иахьрыцхрааз иахҟьаны, уи ықәхын, иагьыҟалеит [[Римская провинция|Римтәи апровинцианы]].. Африкатәи апровинциа Рим [[пшеница|ачарыц]], [[маслины|амасхәа]], насгьы [[масло|азеиҭын]] рыла еиқәзыршәоз иреиуан. Ҩышә шықәса рышьҭахь, Рим абербертә Нумидиеи [[Мавританиа|Мавретаниеи]] рнапаҿы иааргеит. 420 шықәсазы Аҩадатәи Африка иақәлеит агермантә жәлар [[Вандалы|авандалцәа]], рҳәынҭқарра шьаҭаркны, Карфаген центрс иҟаҵаны<ref>Shillington (2005), pp. 65.</ref>. Анаҩс аберберцәа рхьыԥшымра иазықәԥеит.
[[Ақьырсианра|Ахристианра]] Африка аларҵәара аиуит [[I век|I-тәи ашәышықәсазы]], раԥхьа [[Александрия|Александриаҟа]], нас аконтинент аҩада-мраҭашәаратәи ахәҭа зегьы ахь. 313 ашықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи Аедикт]] анҭыҵ, Римтәи Аҩадатәи Африка зегьы қьырсианцәан. Мысраа [[монофизитство|амонофизитизм]] рыдыркылеит, насгьы ихьыԥшым [[Коптская православная церковь|Копттәи]] ауахәама аԥырҵеит. Аберберцәа [[донатизм|Донатизм]] рыцҳаршьон, [[Католическая церковь|Акатоликатә уахәама]] амчра азхаҵара мап ацәыркуан.
==== Аберберцәа ====
Карфаген аҭыԥантәи анхацәа анырра ду рынаҭон. Усҟан [[Берберы|аберберцәа]] [[сельское хозяйство|ақәаарыхреи]], [[ремесло|анапҟазареи]], [[торговля|ахәаахәҭреи]], [[Политическая система|аполитикатә еиҿкаареи]] еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыцхыраара ахьрылшоз аҭагылазаашьаҿы иҟан. Карфаген амчра еизҳацыԥхьаӡа, аберберцәа рҟынтәи џьоукы [[рабство|тәцәас]] иҟалеит, егьи ахәҭа Карфагенаа рымаҵ аура иалагеит, зхы иақәиҭыз абиԥарақәа рҟынтәи аҳазылхра еизыргон. [[IV век до н. э.|IV-тәи ашәышықәсанӡа]] ҳ. ҟ. аберберцәа, [[галлы|Галлацәеи]] дареи [[Маханат|Карфагентәи ар]] рыхәҭак шьақәдыргылеит. [[Первая Пуническая война|Актәи Пуниктәи аибашьраҿы]] Карфаген анаҵаха ашьҭахь, абербертә қьыралатәи рыруаа рџьаԥса ахьырымшәаз азы иқәгылеит, уи 241 инаркны 238 рҟынӡа ҳ. ҟ. иҟан. Урҭ акыр зҵазкуа адгьылқәа рнапахьы иааргеит, насгьы «Ливиатәи» ҳәа изышьҭаз [[Чеканка монет|аԥара ԥыҟҟара]] иалагеит. Карфаген амчра еиҳагьы еиҵахеит анаҩстәи [[Пунические войны|Пуниитәи аибашьрақәа]] рҿы аҵахара ашьҭахь, насгьы 146 шықәсазы ҳ. ҟ. римаа ақалақь ықәырхит. Уи абзоурала, аконтинент аҩнуҵҟа инхоз аберберцәа амч роуа иалагеит. [[II век до н. э.|II-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. рҟынӡа абербертә ҳәынҭқаррақәак шьақәгылеит, урҭ рҟынтә ҩба [[Нумидия|Нумидиа]] иҟан. Еиҳа ихараны иҟан [[Мавританиа|Мавретаниа]]. Аберберцәа рцивилизациа аҩаӡара ду ааннакылеит [[Масинисса]] ихаан, II-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Уи [[дань|даныԥсы]] ашьҭахь [[148 год до н. э.|148 шықәсазы]] ҳ. ҟ., Бербертәи аҳрақәа акырынтә рҽеидырҵон, аха ихыбгалон. Масинисидтәи адинастиа ыҟан римаа 24 шықәсазы Бербертәи атәылақәа зегьы рнапаҿы иааргаанӡа.
=== Сомали ===
[[Файл:Qableh1.JPG|мини|250пкс|Сомалитәи акультура ажәытә центр ахыжәжәарақәа.]]
Ажәытәан, иахьатәи [[сомалийцы|Сомалиаа]] рхылҵшьҭрақәа [[Западный мир|Мраҭашәареи]] адунеи атәылақәеи рыбжьара ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рҿы акыр зҵазкуа ҭыԥны иҟан. Сомалитәи амшынуааи аҭиҩцәеи [[ладан|асакәмал]], [[Мирра (смола)|амзаша]], [[пряности|аххылақәа]] ааргон, урҭ [[Древний Египет|мысраа]], [[финикийцы|финикиаа]], [[Микенская цивилизация|микенаа]], [[Вавилония|вавилонаа]] рыхә ҳаракны иршьон<ref>Phoenicia, pg. 199.</ref><ref>Rose, Jeanne, and John Hulburd, ''The Aromatherapy Book'', p. 94.</ref>. Сомалитәи ақалақьқәа Опоне, [[Гвардафуй|Мосиллон]], [[Бербера|Малао]] Индиеи Абырзенцәа-Римтәи адунеии рыбжьара ахашәалахәы рацәаны ирызҭо ахәаахәҭра алахәхаразы азин аиуразы Сабаиаа, [[Парфия|Парфиа]], [[Аксумское царство|Аксумитцәа]] ирыцлабуан<ref>Vine, Peter, ''Oman in History'', p. 324.</ref>.
=== Римтәи Аҩадатәи Африка ===
[[Файл:Roman Africa.JPG|мини|250пкс|Аҩадатәи Африка Римтәи аимпериа аан.]]
[[берберы|Абербертә уааԥсыра]] реиҭаҵрахь икылнагеит Римтәи анапхгара аан иҟаз адгьылқәаарыхратә ҵакырақәа [[Урбанизация|рурбанизациа]]. [[Кочевники|Зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа]] мчыла уа инхар акәын, мамзаргьы иахьыцәҳәыроу аҭыԥқәа рахь [[Миграция населения|ииасыр]] акәын. Иҭыԥынтәалаз ахылҵшьҭрақәа рхақәиҭра рцәыӡит. Аха аберберцәа ракәзар еснагь римтәи анапхгара ирҿагылон. Римтәи амал ахьчаразы [[Список римских императоров|аимператор]] [[Траян|Траиан]] Ореси Неменшеи рышьхақәа рҿы аладатәи аҳәаа шьақәиргылеит, насгьы ирацәаны ахырӷәӷәарҭақәа иргылеит. Римаа [[II век|II-тәи ашәышықәсазы]] [[Сетиф|Ситиф]] азааигәара иҟаз адгьылқәа рнапаҿы иааргеит, аха мраҭашәараҟа Римтәи анырра акыр аамҭа аԥшаҳәа аҟынӡа инаӡон.
Римаа Аҩадатәи Африкаҿы ар маҷ аанкыланы ирыман, урҭ 28 нызқь [[Римский легион|легионерцәа]] иреиҳамызт. II-тәи ашәышықәса инаркны [[Нумидия|Нумидиеи]] Мавретаниатәи аҩ-провинциеи рҿы иҟаз агарнизонқәа еиҳарак аҭыԥантәи ауааԥсыра рақәын изыхьчоз. [[Клавдий|Клавдиа]], [[Нерва]], [[Траян|Траиан]] рнапхгараан Аҩадатәи Африка аветеранцәа-алегионерцәа рынхарҭа ҭыԥқәа еизҳауан.
Аҩадатәи Африка ача аарыхырҭа дгьыл аимпериа ҳәа иашьҭан, араантәи егьырҭ [[Римская провинция|апровинциақәа]] рахь, ахәҭакахьала [[Италия (римская провинция)|Италиаҟа]], [[Римская Греция|Грециаҟа]] ирышьҭуан арыц, иара убас ашәырқәа, алаҳа, ажь, аҟәыдхкқәа. А-II-тәи ашәышықәсанӡа [[масло|азеиҭын]] ахәаахәҭраҿы аҭыԥ ду ааннакылон.
Аимпериа аилабгара алагамҭа Аҩадатәи Африка уиаҟара анырра амамызт. Аха араҟагьы ақәгыларақәа ирылагеит. [[238 год|238 ашықәсазы]] адгьылмпыҵакыҩцәа аемператор ифинанстә политика иаҿагыланы ақәгылара ҟарҵеит, аха уи лҵшәадамхеит. 253 инаркны 288 рҟынӡа Мавретаниа ашьхақәа рҿы [[берберы|аберберцәа]] рықәгыларақәа маҷмызт. Аха аимпериа иазеиԥшыз аекономикатә проблемақәагьы араҟагьы анырра рыман. Ақалақьқәа рыргылара аанкылан уҳәар ауеит.
Аҩадатәи Африка ауриацәа рацәаҩны инхон. Урҭ рахьтә шьоукы Иудеиантә, ма Палестинантә ихырҵәаны иааган, Римтәи анапхгара иаҿагылаз ақәгыларақәа рышьҭахь, шьоукы финикииаа ирыцны кыр хара араҟа инхеит. Уи адагьы, бербер жәларқәак [[иудаизм|аиудаизм]] рыдыркылеит.
[[Христос|Ахристианра]] [[Северная Африка|Аҩадатәи Африкахь]] иааит II-тәи ашәышықәсазы, насгьы ирласны ақалақьқәеи атәцәеи рыбжьара аларҵәара аиуит. [[IV век|IV-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы иҭыԥынтәалаз ауааԥсыра ахьынхоз адгьылқәа зегьы христиантә динхаҵараны иҟалеит, абербер жәларқәак реиԥш. 313 ашықәсазы Аҩадатәи Африкаҟны аларҵәара аиуит [[донатизм|адонатизм]], [[Список римских императоров|аимператор]] [[Диоклетиан]] ишьҭашәарыцарақәа раан адин аанзыжьыз аԥшьаҩцәа рыла. Адонатистцәа аимператор [[Константин I Великий|Константин]] [[Церковь (институт)|ауахәама]] аусқәа иахьыҽрылаирхәуаз иақәшаҳаҭымызт, аха ақьырсианцәа реиҳараҩык гәахәарыла аҳәынҭқарра разхаҵара рыдыркылеит. Адонатистцәеи [[История христианства в Римской империи|Римтәи асистема адгылаҩцәеи]] рыбжьара аиҿагылара ӷәӷәа ҟалеит. Донатизм акритика азызуаз иакәын иԥшьоу [[Аврелий Августин|Августин]]. Иара излашьақәирӷәӷәоз ала, аԥшьаҩцәа рхымҩаԥгашьа бааԥс аҵабыргқәа ԥхасҭанатәуам, избанзар урҭ ииашоу агәацԥыҳәара ахьрымоу Қьырса иҟны ауп. Августин ақьырсиантә еиҳабыра азин дадгылан, [[схизма|асхизматцәеи]] [[еретик|аеретикцәеи]] рхьырхәразы. Аиҿагылара азы аӡбара аднакылеит Карфагентәи аныхабаа 411 азы, аха [[VI век|VI-тәи ашәышықәса]] аламҭалазгьы Аҩадатәи Африка аҿы иҷыдоу адонатисттә еилазаарақәа ыҟан.
Римтәи амчра хәыҷы-хәыҷла аилаҳарахь неиуан, хаз игоу ашьхатә ҵакырақәа рҿы ишьақәдырӷәӷәо иалагеит ихьыԥшым аҳрақәа. Уаантәи [[берберы|аберберцәа]] ақалақьқәа ирықәлон. 420 ашықәсазы [[вандалы|авандалцәа]] Аҩадатәи Африка иааит. Урҭ [[Карфаген (государство)|Карфаген]] ргеит, 439 азы [[Королевство вандалов и аланов|Вандалцәеи Аланцәеи рҳәынҭқарра]] шьақәдыргылеит, уи 533 шықәсанӡа иҟан, [[Адгьылбжьаратәи амшын|Адгьылбжьаратәи амшын]] аҿы ахәаахәҭра анапхгара аҭо. Аҳәынҭқарра рнапаҿы иааргеит [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] [[Список византийских императоров|аимператор]] [[Юстиниан I|Иустиниан]] ихаан, уи ир напхгара рзиуан акомандир [[Велисарий|Велисари]]. Аҭыԥантәи ауааԥсыра 12 шықәса рыҩныҵҟа иаҿагылон, аха уи ашьҭахьгьы Византиа Аҩадатәи Африка пхылаԥшра ԥсыҽны иаанхон [[Константинополь]] ахьыхарази, аимпериатә интересқәа ахьмаҷызи, акоррупциа ахьыҟази. Убри аҟнытә, ари арегион аԥсылманцәа рҿагылара залмыршеит.
=== Аксум ===
[[Файл:LocationAksumiteEmpire.png|мини|221пкс|Аксум аҳәынҭқарра]]
[[Файл:ET Axum asv2018-01 img37 Stelae Park.jpg|мини|221пкс|[[Аксумский обелиск|Аксумтәи аобелиск]], аксумтәи ацивилизациа иасимволуп.]]
Раԥхьатәи аҳәынҭқарратә шьақәгылараны иҟан [[Д'мт]] иахьатәи [[Еритреиа|Еритреиеи]] Аҩадатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] рыдгьылқәа рҿы, уи [[VIII век до н. э.|VIII]]—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. иҟан. Иара [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] нырцә Мысреи Адгьылбжьаратәи амшыни ирылахәаахәҭуан, уахь асакәмал ргон. V-тәи, III-тәи ашәышықәсақәа рыбжьара ҳ. ҟ. Д'мт аилаҳара иалагеит, уи аҭыԥан даҽа ҳәынҭқарратә шьақәгыларақәак ҟалеит. Анаҩс, Сабатәи абаӷәаза ала [[ладан|аладатәи]] [[Аравия|Арабтәыла]] ахәаахәҭра еиҭаҿиеит. [[Адулис]] акырзҵазкуа ахәаахәҭратә центрны иҟалеит.
Аравиатәи [[Сабеи|сабеиааи]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааи реизыҟазаашьақәа ирыбзоураны [[геэз|геезтәи]] акультуреи, абызшәеи, [[вино|аҩы]]реи шьақәгылеит. Уи иахҟьаны Аксум шьақәгылеит, Мысреи, Рими, [[Причерноморье|Амшын Еиқәа атәылаҿацә]], уимоу [[Персия|Персиеи]], [[Индиа|Индиеи]], [[Китаи|Китаии]] ирыбжьоу а[[пряности|ҳ]]әаақәа рыла еицырдыруаз. V-тәи ашәышықәсазы ҳ. ҟ. Аксум еизҳазыӷьон [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[гиппопотам|агиппопотам]] ацәақәа, [[золото|ахьы]], аххылақәа, асланқәа, [[стекло|асаркьа]], [[латунь|аџьаз шкәакәа]], [[медь|абҩа]] рыҭирала, насгьы [[серебро|араӡын]], [[масло|азеиҭын]], аҩы раагарала. Аксум аҵакыра иаҵанакуан хәҭа-хәҭала ҳаамҭазтәи [[Судан]] мрагыларатәи ахәҭа, Ефиопиа аҩадатәи ахәҭа, [[Еритреиа|Еритреиа]]. Аксумаа аҳҭынрақәеи [[Мегалиты|амегалиттә]] нышәынҭрақәеи дыргылон. 300 шықәсазы Аксум ахатәы араӡни ахьи [[Монетное дело|ԥарақәа ԥнаҟон]]<ref>Collins, Robert O., and James M. Burns (2007), ''A History of Sub-Saharan Africa'', pp. 66-71. [[New York City]]: [[Cambridge University Press]]. ISBN 978-0-521-68708-9.</ref>.
331 ашықәсазы Аксумиттәи анапхгаҩы [[Эзана|Езан]] [[Монофизитство|амонофизиттә]] қьырсианра идикылеит. 350 шықәсазы, Сириатәи абертә традициа Ефиопиа ишьақәгылеит, уи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] шьаҭас иамоуп<ref>Iliffe (2007), p. 41.</ref>.
VI-тәи ашәышықәсазы Аксум Сабеи Аравиатәи адгьылбжьахабжа рыбзоурала аҽырҭбаара алнаршеит, аха ашәышықәса анҵәамҭазы аџьамцәа аксумаа ықәырцеит. Мраҭашәаратәи Азиа ахәҭаҿы аԥсылманра амч анаиу, Аксум Адгьылбжьаратәи амшыни иареи реимадара ҿахҵәеит, Амшын Ҟаԥшь аҟны ахәаахәҭра еилаҳаит, [[Аџьамцәа|Персиатәи]] аԥшаҳәахьы ииасит<ref>Shillington (2005), pp. 66-71.</ref>. Абарҭ афакторқәа ирыхҟьеит аҳәынҭқарра аилаҳара. 800 шықәсазы аҳҭнықалақь ашьхаратә ҭыԥқәа рахь ииасит, Аксум амчрагьы каҳаит.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
Мраҭашәаратәи [[Сахель|Сахел]] аҿы иҭыԥынтәалоу аилазаарақәа ҟалеит ауаа ашыи [[сорго|абаџьари]] раарыхра ианалга. Археологиатә шьақәырӷәӷәарақәа ишаадырԥшуа ала, [[2-е тысячелетие до н. э.|4 нызқь шықәса]] раԥхьа
[[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] аҿы анхарҭа дуқәа шьақәгылеит. Аамҭакала, Сахара анҭыҵтәи ахәаахәҭра ҟалеит, уи абзоурала аҩадеи аладеи [[рыба|рыбжьара]] еиуеиԥшым атауарқәа реимадара алыршахеит. Еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа злахәыз аиҭныԥсахларатә система: адгьылқәаарыхыҩцәа [[соль|аџьыкхыш]] роуан [[кочевники|зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа]] ажәларқәа рҟынтәи, зҭыԥ аҟынтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа ажәларқәа ракәзар [[Акәац|акәаци]] егьырҭ афатә аалыҵқәеи роуан ахьшьцәеи [[саванна|асаванна]] адгьылқәаарыхыҩцәеи рҟынтә, иара убас аӡиас [[Нигер (река)|Нигер]] аҟынтәи аԥсыӡ, абнаҿы инхоз ауааԥсыра ракәзар ацәеи акәаци рыла еиқәдыршәон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 79-80.</ref>.
[[Файл:Nok sculpture Louvre 70-1998-11-1.jpg|мини|слева|221пкс|[[Нок (цивилизация)|Нок ацивилизациа]] аҳаҭәараҷ. [[Терракота|Атерракота]]. [[Лувр]]]]
Ихадоу заанаҵтәи аиланхарҭақәа рахь иаҵанакуан иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиа]] аҵакырадьыл иаԥну [[Тишит|Тишити]] [[Уалата|Уалатеи]]. Уаанӡатәи Сахаратәи асаваннаҿы 500 раҟара ахаҳәтә нхарҭақәа рцәынхақәа ыҟоуп, урҭ рҿы инхоз ауааԥсыра аԥсыӡ ркуан, насгьы ашыӡ аадрыхуан. Урҭ зыргылаз [[Сонинке (народ)|сонинке]] ажәларқәа роуп. Ҳера ҟалаанӡа 300 шықәса шагыз уи аҭыԥ ҭабеит, ақалақь еилабгеит, уа инхоз ауааԥсыра [[Кумби-Сале|Кумби-Салеҟа]] ииасызар ҟалап. Архитектура анализ рзуреи [[Керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] шаҳаҭра руеит Тишита ажәларқәа ԥхьаҟатәи [[Империя Гана|Гана аимпериа]] ажәларқәа ирзааигәан ҳәа. рыҭҵаара иаанарԥшуеит Тишита ауааԥсыра ԥхьаҟатәи Ганатәи аимпериа ауааԥсыра ишрыдҳәалаз. [[Дженне|Џьенне]] аиланхарҭаҿы инхоз аихеи амра иаблыз анышәаԥшьи рыла аҩнқәа рыргылашьа рдыруан<ref>Iliffe, John (2007). pp. 49,50</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 78.</ref>. Урҭ рхыԥхьаӡара шьақәнарӷәӷәоит анышәынҭра ду. Ҳера ҟалаанӡа 250 шықәса рҟынӡа Џьенне қалақь дуун, ахәаахәҭра ахьышәҭыкакаҷуаз ҭыԥын.
Анаҩс алада, Нигериа агәҭаны [[1000-е годы до н. э.|1000 шықәсазы]] ҳ. ҟ. ицәырҵит [[Нок (цивилизация)|Ноктәи]] акультура, зыуаажәларра рзы иҳараку ацентрализациа зҟазшьаз. Акультура еицырдыруеит ауаҩы ихқәа, асланқәа, егьырҭ аԥстәқәа зну [[терракота|атерракотатә]] фигурақәа рыла. [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ. араҟа аиха арҭәара рҵеит, аха хышә шықәса рышьҭахь ари акультура ыӡит. Акультура атрадициақәа [[Йоруба (народ)|Иоруба]], [[бини|Бини]] ркультурақәа рҟны иацҵан ҳәа агәаанагара ыҟоуп<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 39.</ref>.
=== Банту рнырхара ===
[[Файл:Bantu Phillipson.png|мини|250пкс|'''1''' = 3000 — 1500 ҳера ҟалаанӡа ацәырҵра<br>'''2''' ~ 1500 ҳера ҟалаанӡа. актәи амиграциа<br>{{nbsp|4}} '''2.a''' = Мрагыларатәи банту,{{nbsp|2}}'''2.b''' = Мраҭашәаратәи банту<br>'''3''' = 1000-500 ҳера ҟалаанӡа [[Уреве]] мрагыларатәи банту акультура аԥҵара<br>'''4''' — '''7''' = алада анаскьара<br>'''9''' = 500 ҳера ҟалаанӡа — 0 [[Конго (народ)|Конго]] жәлар, банту аетникатә макрогәыԥ рцәырҵра.<br>'''10''' = 0-1000 ахыркәшаратә фаза<ref>after Derek Nurse und Gerard Philippson: The Bantu Languages. Routledge, London 2003.</ref>]]
Африка аҭоурых аҿы акыр зҵазкуа хҭысны иҟалеит [[Банту (группа народов)|Банту]] жәларқәа аконтинент аҿы рнрхара. [[Банту (языки)|Банту бызшәала]] ицәажәоз ауаа [[2-е тысячелетие до н. э.|а-2-тәи азқьышықәсазы]] иалагеит иахьатәи [[Камерун]] аҵакырадгьыл аҟынтәи [[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рахь аиасра. Ҳара ҳҟынӡа [[1-е тысячелетие до н. э.|1-тәи азқьышықәсазы]] Банту бызшәала ицәажәон [[Центральная Африка|Абжьаратәи Африка]] иахьаҵанакуаз. Ҳера ҟалаанӡа [[II век до н. э.|а-II-тәи ашәышықәсазы]] Банту жәларқәа [[Замбези]] аҳәааҿы инхеит, анаҩс мраҭашәарала иахьатәи [[Ангола|Анголаҟа]], мрагыларала иахьатәи [[Малави]], Замбиа, [[Зимбабве]] рахь ииасит. Мрагыларахь даҽа ныҟәарак ҟалеит 2 нызқь шықәса раԥхьаҟа, Банту ажәларқәа [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] аԥшаҳәа — [[Кениа|Кениеи]] [[Танзаниа|Танзаниеи]] ианнеи. Мраҭашәаратәии аладатәи рҽеидыркылеит, анаҩс [[Мозамбик]] инхеит, уи ашьҭахь [[Мапуту|Мапуто]], нас [[Дурбан]] инаӡеит. А-V-тәи ашәышықәсазы бантуцәа [[Мадагаскар]] иалалеит. Актәи азқьышықәса аҩбатәи азбжазы Банту жәларқәа нхо иалагеит [[Южная Африка|Аладатәи Африка]] [[Большой Кей|Аӡиас ду Кеи]] аԥшаҳәаҿы. Банту рқыҭанхамҩатә кульура хада, [[сорго|абаџьар]], [[Намибиа|Намибиеи]] [[Мыс Доброй Надежды|Агәыӷра Бзиа ахықәи]] рзааигәара изыҿиомызт. Аладатәи Африка иаанхаз адгьылқәа рҿы [[койсанские народы|акоисан жәларқәа]] ндырхон.
== 500—1800 ==
=== Аҩадатәи Африка ===
[[Файл:Almohad1200.png|мини|250пкс|[[Альмохады|Альмохадаа]] рҳәынҭқарра 1200 шықәсазы.]]
[[Файл:Great Mosque of Kairouan Stitched Panorama - Grande Mosquée de Kairouan Panorama.jpg|мини|250пкс|[[Кайруан|Каируан]] иҟоу [[Мечеть Укба|Укба аџьаама]], 670 шықәсазы [[Омейяды|Омеиадаа]] идыргылаз<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |title=Hans Kung, ''Tracing the Way : Spiritual Dimensions of the World Religions''. Continuum International Publishing Group. 2006. page 248 |access-date=2017-10-02 |archive-date=2017-01-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170113125330/https://books.google.com/books?id=sm0BfUKwct0C&pg=PA248&dq=mosque+kairouan+oldest+in+north+africa&hl=fr&ei=1dkVTbvFE9Sy8QPny9z-Bg&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CCwQ6AEwAA#v=onepage&q=mosque%20kairouan%20oldest%20in%20north%20africa&f=false |url-status=live }}</ref>.]]
711 шықәсазы, [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] зегьы арабцәа иргеит, [[X век|X-тәи ашәышықәсазы]], ауааԥсыра реиҳараҩык амсылманра рыдыркылеит<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67">Shillington (2005), pp. 65-67, 72-75.</ref>. [[IX век|IX-тәи ашәышықәса]] анҵәамҭазы, арабцәа рқәыларақәа ирыхҟьаны иҟалаз акзаара аҵыхәтәа ԥҵәеит. Аԥааимбар иҭыԥ ацҵара азин азы ақәԥара цон. Раԥхьа [[Омейяды|Омеиадцәа]] Халифат амчра рнапаҿы иааргеит, рқалақь хада [[Дамаск]] ишьақәдыргылеит. [[Аббасиды|Аббасидцәа]] амчра анырцәырга, рнапхгара ацентр [[Багдад|Багдадҟа]] ииаргеит. Ахақәиҭра бзиа избоз Аҩадатәи Африка аҟынтәи иааз [[берберы|аберберцәа]], русқәа рҿы адәныҟатәи аҽалагалара згәамԥхоз, арабцәа аортодокстә ԥсылманраҿы рымацара рыҟазаара зҭахымыз, Аббасидцәа зҿагылаз [[шииты|ашииттәи]] [[Хариджиты|ахариџьиттәи]] аԥсылманра рыдыркылеит. VIII-тәии IX-тәии ашәышықәсақәа рзы [[Магриб]] Багдат иаҵанамкуаз хариџьиттәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рацәаны ишьақәгылеит. X-тәи ашәышықәсазы, ашиитцәа [[Шьамтәыла|Сириантәи]] иааит, [[Магомет|Моҳаммед]] иԥҳәыс [[Фатима Захра|Фатима]] ҳалхылҵшьҭроуп ҳәа, Магреб аҟны Фатимидтәи адинастиа шьақәдыргылеит. 950 шықәсазы Магреб зегьы ргеит, 969 шықәсазы иргеит Мысра<ref>Shillington (2005), pp. 75, 76.</ref>.
Абдуллаҳ ибн Иассин аԥсылманра арыцқьара иҽазишәо, иахьатәи [[Мавританиа|Мавританиеи]] Мраҭашәаратәи Сахареи рҿы инхоз [[Санхаджи|Санҳаџьа]] абербер жәларқәа рыбжьара [[Альморавиды|Алморавидтәи]] аиҿкаара шьақәиргылеит. Санҳаџьа аберберцәа, [[Сонинке (народ)|Сонинке]] иеиԥш, [[язычество|амырҭаҭра]] ныҟәыргон. [[Абдулла ибн Ясин ауль Гузулий|Абдуллаҳ ибн Иасин]] ирласны иԥшааит ашьҭанеицәа [[Лемтуны|Лемтунцәа]] Санҳаџь рхылҵшьҭра рыбжьара, урҭ аладахьы Сонинке, аҩадахьы [[зената|Зената]] рықәыӷәӷәон. 1040 шықәсазы Лемтунцәа Алморавидтәи аидеологиа инагӡаны ирыдыркылеит. Лемтунтәи ахадацәа [[Яхья ибн Омар|Иаҳиа ибн Омари]] [[Абу Бекр ибн Омар|Абу Бекр ибн Омари]] амчра ҭыԥ ду рнапаҿы иааргеит, атәыла ҩ-хәҭакны еиҩыршеит, избан акәзар напхгаҩык изы идуӡӡан. Аладахьы, Ку-Ку Сонинкеи иареи еибашьуа, Абу Бакр напхгара ҟаиҵон, егьи аганахьала — [[Юсуф ибн Ташфин|Иусуф ибн Ташфин]], уи Аҩадатәи Африка адагьы, [[Пиренейский полуостров|Пириниеитәи адгьылбжьахабжа]] ахәҭак игеит<ref>Shillington, Kevin (2005). p 90.</ref>. Абу Бакр иԥсҭазаара далҵит 1087 шықәсазы, уи иԥсра ашьҭахь Сонинкеа ирцәыӡыз рыдгьылқәа дырхынҳәит.
[[Файл:Safi minaret.png|мини|слева|250пкс|Альмохадтәи аминарет [[Сафи (город)|Сафи]]]]
А-X-тәи ашәышықәса инаркны XIII-тәи ашәышықәсанӡа, хыԥхьаӡара рацәала [[Бедуины|абедуинцәа]] [[Аравийский полуостров|Аравиитәи адгьылбжьахабжа]] аанрыжьит. 1050 шықәсазы миллионк аԥшьбарак раҟара [[арабизация|Арабтә]] хьыԥшыҩцәа Магребҟа ииасит. Урҭ рҟынтә Африка аҩадатәи агаҿа иаваршәны ицаз ''Бану Хилал'' ҳәа ирышьҭан; [[Атлас (горы)|Атлас ашьхақәа]] рҟынтәи аладахьы ицаз ''Бану Сулаим'' ҳәа ирышьҭан. Абри аиҿкаара иабзоураны, [[Араб бызшәа|араб бызшәа]] ахархәара аҭыԥ аҽарҭбааит, [[Берберские языки|абербер бызшәа]] ԥсыҽхо иалагеит, Аҩадатәи Африка арабтәра иалагеит. Анаҩс, арабтәи абербертә гәыԥқәа руак Хаввара, [[Мсыр|Мысра]] иалсны [[Нубия|Нубиаҟа]] инеит. [[1140-е|1140-тәи]] ашықәсқәа рзы [[Абд аль-Мумин|Абд ал-Мумин]] [[Альморавиды|Алморавидцәа]] рҿаԥхьа аџьиҳад рылеиҳәеит, урҭ ацәгьареи акоррупциеи рзы ахара рыдҵаны<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 156, 157</ref>. Аҩадатәи абербер жәларқәа еидкыланы, урҭ риааира илшеит, насгьы Алмохадцәа рдинастиа ҿыц аԥиҵеит. Уи аамҭазы Магреб инагӡаны иԥсылманын, насгьы аԥсылмантә культура ацентрқәа иреиуахеит, [[грамотность|аҵарадырреи]] аҭҵаарадырреи рыҩаӡара ҳаракын, аматематикатә дыррақәагьы уахь иналаҵаны. XIII-тәи ашәышықәсазы Алмоҳадтәи аҳәынҭқарра х-хәҭакны еиҟәшахеит. [[Кастилия (королевство)|Кастилиа]], [[Арагон (королевство)|Арагон]], [[Королевство Португалия|Португалиа]] ҳәа изышьҭоу ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа аԥсылманцәа Пиринеитәи адгьылбжьахабжа шамахамзар инагӡаны иалырцеит. 1415 шықәсазы Португалиа Аҩадатәи Африка адгьылқәа дырхынҳәуа иалагеит, абаӷәазатә қалақь [[Сеута]] аанкыланы. Дук мырҵыкәа [[Испаниа|Испаниеи]] Португалиеи егьырҭ абаӷәазақәа ргеит. 1492 азы Испаниа иагеит [[Гранадский эмират|Гранадатәи Аемират]], аҵыхәтәантәи аԥсылмантә ҳәынҭқарра адгьылбжьахабжаҿы, уи [[Пиренейский полуостров|Ибериаҿы]] 8 ашәышықәса ирылагӡаны иҟаз аԥсылмантә напхгара аҵыхәтәа ԥнаҵәеит<ref>Shillington (2005), pp. 88-92.</ref>.
Португалиеи Испаниеи [[Танжер]], [[Алжир (ақалақь)|Алжир]], [[Триполи]], [[Тунис (город)|Тунис]] абаӷәазақәа ргеит, аха урҭ ринтересқәа [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аинтересқәа ирықәшәауа иалагеит, аҭырқәцәа апираттә тактика рхы иархәаны урҭ абаӷәазақәа дырхынҳәит. Аҭырқәа корсарцәа Аҩадатәи Африка абаӷәазақәа рҟынтәи иааиԥмырҟьаӡакәа ақьырсиантә ахәаахәҭратә ӷбақәа ирықәлон. Формалла, уи аамҭазы, Аҩадатәи Африка Османтәи Аимпериа иаҵанакуан, аха ииашаҵәҟьаны, Ҭырқәтәыла анапхгара ԥсыҽын, амшын аԥшаҳәа иаԥну ақалақьқәа рахь мацара акәын иахьнеиуаз. [[Сахара]] инҭыҵны ахәаахәҭра мҩаԥысуан, Триполиатәи [[Паша (титул)|аҭырқәа ԥашьацәа]] [[Борну|Борнутәи]] атәцәа рыдыркылон, аҽқәеи, абџьари, аибашьратә хыхьчагақәеи ҭины<ref>Shillington, Kevin (2005), pp. 166,167</ref>.
[[XVI век|XVI ашәышықәсазы]], алегенда излаҳәо ала, рышьҭра Маҳаммед иԥҳәыс лҟынтәи иааз арабтәи аныҟәаҩцәа, [[Марокко]] аиааира ргеит, еидыркылеит, [[Саадиты|Саади]] адинастиа шьақәдыргылеит. Урҭ Османтәи Аимпериа [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи Аокеан]] аҟынӡа анеира иаԥырхагахеит, насгьы Апортугалцәа мраҭашәаратәи агаҿа аҟынтәи иқәырцеит. Аҳәынҭқарра зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] ихаан. 1591 азы иара [[Сонгай (государство)|Сонгхаи]] Аимпериа дақәланы даиааит, ахьы аҭира инапаҿы иааганы, уи ҩ-ганк рыла ицон — мраҭашәаратәи агаҿахь европатәи амшынуаа рзы, мрагыларахь [[Тунис (город)|Тунисҟа]]. XVII-тәи ашәышықәсазы Марокко Сонгхаи ианапхгара еиҵахеит. 1603 ашықәсазы Аҳмад данԥсы ашьҭахь, иҳәынҭқарра ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит, рыгәҭаны иҟан [[Фес|Феси]] [[Марракеш|Марракеши]]. [[Мулай Рашид ибн Шериф|Мулаи аль-Рашид]] [[Алауиты|Алавитцәа]] рдинастиа аԥҵарала атәыла еиҭеидикылеит. Анаҩс уи [[Мулай Исмаил ибн Шериф|Исмаил ибн Шариф]] ирӷәӷәеит, [[Судан|Судантәи]] иааз атәцәа рыла ар еизирҳауан<ref>Shillington (2005), pp. 167—168.</ref>.
==== Мысра ====
[[Файл:FatimidCaliphate969.png|мини|270пкс|[[Фатимидский халифат|Фатимидтәи ахалифат]]]]
642 шықәсазы, [[Византийский Египет|Византиатәи]] Мысра арабцәа иргеит, уи раԥхьа [[Омейядский халифат|Омеиадтәи]], нас [[Аббасидский халифат|Аббасидтәи ахалифат]] иахәҭакын 969 шықәсанӡа, [[Фатимиды|Фатимидаа]] ианырга<ref name="Shillington 2005 pp. 65-67"/>. Фатимидцәа рхаан Мысра еизҳазыӷьон, аӡҭарчқәеи аканалқәеи еиҭашьақәдыргылеит, ачарыци, ақьари, ақәнеи, абамбеи рҽаҩра еизҳауан. Мысра ақәнеи аласеи ирылхыз амаҭәақәа ҭзыжьуаз ихадоу атәылақәа ируакхеит. Амшын Ҟаԥшьи Адгьылбжьаратәи амшыни рҿы уи ахәаахәҭра еизҳаит. [[Каир]] ахьтәы ԥара ҭрыжьуан, уи фатимидаа рдинар ҳәа иашьҭан. Аекономика [[феллах|анхаҩцәа-адгьылқәаарыхыҩцәа]] рҟынтә еизыргоз ашәахтәқәа шьаҭас иаман. Ашәахтә еизгара 969 шықәсазы аиааира иалахәыз абербер ԥызацәа рус акәын. Урҭ ахалиф еизыргаз ахәҭак ирҭон, егьи рхазы иаанрыжьуан. Аамҭақәак рнаҩс урҭ аамсҭцәахеит, насгьы адгьылмпыҵакратә аристократиа шьақәдыргылеит<ref>Shillington, Kevin (2005), p. 157.</ref>.
Ар хадырҭәаауан [[Тюрки|атиурк]] хылҵшьҭра змоу атәцәа рыла, урҭ [[мамлюки|амамлиукцәа]] ҳәа ирышьҭан, иара убас [[Судан|Судантәи]] [[пехота|аршьаҟауааи]], зхы иақәиҭыз аберберцәеи рыла. 1150-тәи ашықәсқәа рзы адгьыл ахашәалахәы еиҵахеит, ар ақәгылара ҟарҵеит, иҟалеит аилаҩеиласрақәа, ахәаахәҭра каҳаит, уи иахҟьаны Фатимидтәи ахалифцәа рымчра ԥсыҽхеит<ref>Shillington (2005), p. 158.</ref>.
1160-тәи ашықәсқәа рзы Мысра ашәарҭара цәырҵит [[Крестовые походы|аџьарныҟәгаҩцәа]] рҟынтә. Арабцәа урҭ рҿагыларазы еидикылеит [[курды|Курдтәи]] ар рԥыза [[Салах ад-Дин|Салаҳ ад-Дин]]. Мысра аҳәаақәа рҿы аџьарныҟәгаҩцәа дыриааины 1187 ашықәсазы [[Иерусалим]] ҩаԥхьа игеит. 1171 шықәсазы Фатимидтәи ахалиф данԥсы ашьҭахь, Салаҳ ад-Дин Мысра анапхгаҩыс дҟалеит, Аиубидцәа рдинастиа шьаҭаркны. Иара инапхгара аамҭазы Мысра ислам [[Сунниты|сунниттәи]] атолк ахь ихынҳәит. Ҭырқәтәылантәи арратә маҵзурахьы иаауаз атиурктә тәцәа еиҳа-еиҳа ирацәахон. Арра иацхраауан «[[икта]]» асистема — адгьыл аҟынтәи ашәахтә еизгара, уи арратә маҵзуразы аруаа ирырҭон<ref>Kevin (2005), pp. 158,159</ref>. Аамҭақәак рнаҩс, [[мамлюки|амамлиукцәа]] амч ду змаз адгьылтә аристократиа шьаҭа шьақәдыргылеит. 1250 шықәсазы урҭ Аиубидтәи адинастиа ықәганы рхатәы династиа аԥырҵеит. Амамлукцәа рҟынтә зегь реиҳа иӷәӷәаз ''[[эмир|амирцәа]]'' ҳәа ирышьҭан. Амамлукцәа Мысра 250 шықәса инарзынаԥшуа амчра рнапаҿы иҟан. Уи аамҭазы, урҭ рнапхгара аҵаҟа иҟаз адгьылқәа [[Палестина (историческая область)|Палестинаҟа]] идырҭбааит, аџьарныҟәгаҩцәа ириааит, 1260 шықәсқәа рзы Аин Џьалуттәи аибашьраҿы амонголцәа рқәылара ааныркылеит. Мамлиуктәи Мысра аԥсылманреи иԥшьоу уи ақалақьқәа [[Медина|Мединеи]] [[Мекка|Меккеи]] рыхьчаҩыс иҟалеит.
Аха аамҭа цацыԥхьаӡа, икта асистема арратә мчқәа рыла аиқәыршәара ааннакылеит. Амамлиукцәа рыдгьылқәа ҭынхас ирыԥхьаӡо иалагеит, убри азы урҭ амаҵ аура рҭахымызт. Аӡымҩангақәа реиҭашьақәыргылара аанкылан, адгьыл аалыҵ еиҵахеит. Амамлукцәа рырратә технологиа егьырҭ аҳәынҭқаррақәа рҿы аиӷьтәрақәа ирыҵахеит, уаҟа [[огнестрельное оружие|абџьар]] еиҳа аҵакы аманы иҟан<ref>Shillington (2005), pp. 159—161.</ref>. Убри аҟынтә 1517 шықәсазы [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериа]] Мысра иаиааит. Аҭырқәцәа ашәахтә еизгара асистема еиҭашьақәдыргылеит, насгьы Амшын Ҟаԥшь аҿы ахәаахәҭра еиҭашьақәдыргылеит, аха апортугалцәа [[Индийский океан|Индиатәи Аокеани]] иареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара иаԥырхаган. XVII—XVIII-тәи ашәышықәсақәа рзы амамлукцәа амчрахь ихынҳәит. Урҭ рахьтә еиҳа ибеиаз беиқәа ҳәа ирышьҭан, амчраҵәҟьа дара рнапаҿы иҟан, аҭырқә [[Паша (титул)|ԥашьацәа]] ракәзар, аформалтә мчра мацара акәын ирымаз<ref>Shillington (2005), p. 161.</ref>.
[[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] имчқәа Мысра иақәлеит 1798 шықәсазы, Франциатәи ар аҭыԥантәи рҿагылара ӷәӷәамызт, аха Британиеи Оттомантәи аимпериеи еицырзеиԥшу рџьабаа абзоурала 1801 ашықәсазы афранцызцәа ықәырцеит. Убри инаркны иалагеит англызцәеи афранцызцәеи рыбжьара Мысра анапхгара азы ақәԥара, уи XIX-тәи ашәышықәса зегьы, а-XX-тәи ашәышықәса ахәҭакгьы иалагӡаны имҩаԥысуан<ref>Shillington (2005), p. 162.</ref>.
=== Африкатәи Абыкь ===
==== Сомали ====
[[Файл:Gondereshe2008.jpg|мини|250пкс|Гондерше ихырӷәӷәарҭа [[Имамат (доктрина)|аимамат]] [[Аджуран (государство)|Аџьуран]] акрызҵазкуа қалақьын.]]
[[Сомали|Сомалиинтәи]] [[Красное море|Амшын Ҟаԥшь]] агаҿаҿы аԥсылманра ацәырҵра иахҟьаны, Сомалитәи аҭиҩцәа, [[арабы|арабцәеи]] дареи реизыҟазаашьақәа рыбзоурала, маҷ-маҷ адин ҿыц рыдыркылеит. Аԥсылманра актәи ашәышықәсақәа рзы, аԥсылманцәа рацәаҩны [[Аравийский полуостров|Аравиитә адгьылбжьахабжа]] аҟынтәи аконтинент ахь иааит, анаҩстәи ашәышықәсақәа рзы, «[[Бербера|абербертә]]» цивилизациа иахәҭакыз Сомали ақалақь-ҳәынҭқаррақәа аԥсылмантә ҳәынҭқаррақәаны иҟалеит: [[Могадишо]], Бербера, [[Зейла|Зеила]], Барава, [[Марка (Сомали)|Марка]]<ref name="Laitin">David D. Laitin, Said S. Samatar, ''Somalia: Nation in Search of a State'', (Westview Press: 1987), p. 15.</ref><ref>I.M. Lewis, ''A modern history of Somalia: nation and state in the Horn of Africa'', 2nd edition, revised, illustrated, (Westview Press: 1988), p.20</ref>. Могадишо ақалақь, анаҩс «Аԥсылманра ақалақь» ҳәа изышьҭаз, шәышықәсала [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африкаҿы]] ахьы аҭира напхагара азнауан<ref>Brons, Maria (2003), ''Society, Security, Sovereignty and the State in Somalia: From Statelessness to Statelessness?'', p. 116.</ref><ref>Morgan, W. T. W. (1969), ''East Africa: Its Peoples and Resources'', p. 18.</ref>.
Марке, Бараве, [[Хобьо|Хобио]], Могадишо абаӷәазақәа рҿы иҟаз [[Султанат|асултанатқәеи]] ареспубликақәеи еизҳазыӷьон, Арабтәыла, [[Индиа|Индиа]], [[Уанаҿа|Венециа]], [[Персия|Персиа]], [[Мсыр|Мысра]], [[Португалиа|Португалиа]], уимоу [[Китаи|Китаи]] рҟынтә аӷбақәа рыдыркылон<ref>''Journal of African History'' p. 50, by John Donnelly Fage and Roland Anthony Oliver.</ref>. [[Васко да Гама]] Могадишо даҭааит XV-тәи ашәышықәсазы, насгьы ианиҵеит уи ԥшьба-хәба еихагыла змоу аҩнқәеи, аҳҭынра дуқәеи, насгьы ацилиндр еиԥшу [[минарет|аминаретқәа]] змаз аџьаамеи змоу қалақь шдууз<ref>Da Gama’s First Voyage p. 88.</ref>.
XVI-тәи ашәышықәсазы [[Барбоза, Дуарте|Дуарте Барбоза]] иҩуан Камбеитәи Аҳра ([[Индиа|Индиа]]) аҟынтәи аӷбақәа рацәаны Могадишоҟа ишаауаз, амаҭәақәеи абеи [[пряности|аххылақәеи]] ааргон, насгьы ахьы, ацәа, аслан абаҩ рҭиуан. Барбоза иазгәеиҭеит амшын аԥшаҳәаҿы иҟоу аџьармыкьақәа рҿы акәац, ачарыц, ақьар, аҽқәа, иара убас ашәырқәа, рацәаны ишыҟаз, урҭ аҭыԥантәи аҭиҩцәа рмал шьақәдырӷәӷәон<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 38.</ref>. Могадишо асратә напҟазара иацентрны иҟан, урҭ аба Мысреи Сириеи рахь ирҭиуан, иара убасгьы [[Суахили (народ)|Суахилитәи]] [[Момбаса|Момбасеи]] [[Малинди|Малиндии]] рҟынтәи аҭиҩцәа рзы амҩасратә ҭыԥны иҟан, урҭ Килватәи асултанатцәа ахьы аҭирала еиқәдыршәон<ref>Gujarat and the Trade of East Africa pg.35</ref><ref>The return of Cosmopolitan Capital:Globalization, the State and War, p. 22.</ref>. Ормузтәи аӡыбжьахала инхоз аиудеитә аҭиҩцәа аҭира активла рхы аладырхәуан, урҭ индиантәи абеи ашәырқәеи ааргон, нас арыцқәеи аласеи рахь ирыԥсахуан<ref>''The Arabian Seas: The Indian Ocean World of the Seventeenth Century'', by R. J. Barendse.</ref>.
XV-тәи ашәышықәса инаркны [[Малаккский султанат|Малаккеи]] дареи ахәаахәҭратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>''Gujarat and the Trade of East Africa'', p. 30.</ref>. Урҭ аба, [[Амбра|амбра]], афарфор рҭиуан<ref>Chinese Porcelain Marks from Coastal Sites in Kenya: aspects of trade in the Indian Ocean, XIV—XIX centuries. Oxford: British Archaeological Reports, 1978 p. 2.</ref>. Ажирафқәеи азебрақәеи Китаитәи аимпериа [[Империя Мин|Мингҟа]] иргон. Сомалитәи аҭиҩцәа Африкеи Азиеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы еицырдыруан<ref>''East Africa and its Invaders'', p. 37.</ref>. Португалиатәи аблокадеи [[Оман|Омантәи]] аҽалагалареи рхы рцәырыхьчарц азы, Индиантәи аҭиҩцәа рхы иадырхәон Сомалитәи абаӷәазақәа Маркуи Баравуи, урҭ Португалиа аиурисдкциа анҭыҵ иҟан<ref>Gujarat and the Trade of East Africa, p. 45.</ref>.
==== Ефиопиа ====
Загве [[Загве (династия)|адинастиа]] иахьатәи [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Еритреиа|Еритреиеи]] рҟны анапхгара аман 1137 инаркны 1270 рҟынӡа. Уи ахьӡ ахылҿиааит акушиттә бызшәатә ҭаацәара иаҵанакуа [[агау]] жәлар рбызшәа аҟынтәи. 1270 ашықәс инаркны акыр шәышықәса [[Эфиопская империя|Ефиопиатәи Аимпериа]] Соломонаа рдинастиа напхара азнауан.
[[Файл:ET Gondar asv2018-02 img03 Fasil Ghebbi.jpg|мини|270пкс|Ефиопиа аҳ Фасилид иаҳҭынра.]]
[[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] алагамҭазы, Ефиопиа, [[Аксумское царство|Аксум]] ашьҭахь раԥхьаӡакәны Европатәи аҳрақәеи дареи адипломаттә еизыҟазаашьақәа рыбжьаҵара аҽазнашәон. Еиқәырханы иҟоуп англыз ҳәынҭқар [[Генрих IV (король Англии)|Генрих IV]] Абиссини аимператор иахь ииҩыз ашәҟәы. 1428 ашықәс азы Ефиопиа аимператор Иишак I [[Арагон (королевство)|Арагонтәи]] аҳ [[Альфонсо V Великодушный|Альфонсо V]] иахь ҩыџьа ацҳаражәҳәаҩцәа ишьҭит, урҭ ишьҭит, аха дара ахынҳәра рылымшеит<ref>Ian Mortimer, ''The Fears of Henry IV'' (2007), p.111</ref><ref>Girma Beshah and Merid Wolde Aregay, ''The Question of the Union of the Churches in Luso-Ethiopian Relations (1500—1632)'' (Lisbon: Junta de Investigacoes do Ultramar and Centro de Estudos Historicos Ultramarinos, 1964), pp. 13-4.</ref>. Раԥхьатәи иааиԥмырҟьаӡакәа аимадара ҟалеит 1508 шықәсазы Аимператор [[Давид II (Эфиопия)|Давид II]] ихаан<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 25.</ref>. Убасҟан ауп [[Адал|Адалтәи асултанатра]] аимпериа ианақәла. [[Португалиа|Апортугалцәа]] Ефиопиатәи анапхгаҩы ицхрааит абџьари 400-ҩык аруааи рыла<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 45-52.</ref>. [[Адало-эфиопская война|Адала-Ефиопиатәи аибашьра]] [[Оттоманская империя|Оттомантәи Аимпериеи]] Португалиеи анапхгара аҭара азы еибашьуаз иреиуан.
1624 шықәсазы аимператор [[Сусныйос|Сусниос]] [[католицизм|акатолицизм]] анидикыла, атәылаҿы шықәсырацәала аилаҩеиласрақәа ҟалеит, уи иахҟьаны зықьҩыла рыԥсҭазаара иалҵит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches'', pp. 91, 97-104.</ref>. [[Иезуиты|Аиезуиттә]] миссионерцәа [[Эфиопская православная церковь|ефиопаа]] рдин ҿаԥырҽуан, 1632 шықәсазы рашәарамза 25 рзы Сусниос иԥа [[Фасиледэс|Фасиледес]] ҩаԥхьа Аиашахаҵаратә уахәама ҳәынҭқарратәуп ҳәа рылеиҳәеит, аиезуитцәа егьырҭ европауаа рыцны атәыла иалицеит<ref>Girma and Merid, ''Question of the Union of the Churches,'' p. 105.</ref><ref>van Donzel, Emeri, «Fasiladas» in Siegbert von Uhlig, ed., ''Encyclopaedia Aethiopica: D-Ha'' (Wiesbaden:Harrassowitz Verlag, 2005), p. 500.</ref>.
=== Мрагыларатәи Африка ===
==== Ақьырсиантәи аԥсылмантәи Нубиа ====
[[Файл:Christian Nubia.png|мини|255пкс|Ақьырсиантә Нубиеи Нил ашәхымси]]
[[Аксумское царство|Аксум]] анапхгаҩы [[Эзана|Езана]] [[Мероэ|Мерое]] анига, Баллана ажәлар алада-мраҭашәарантәи Нубиаҟа ииасит, иагьышьақәиргылеит х-ҳәынҭқаррак: [[Мукурра]], [[Нобатия|Нобатиа]], [[Алва (царство)|Алва]], урҭ 200 шықәса инареиҳаны иҟан. Мукурра [[Нил]] ахԥатәи аҳәаа ахаҿы иҟан, аҳҭнықалақьс иаман [[Донгола]]; Нобатиа — уи аҩадахьы иҟан, аҳҭнықалақьс [[Фарас]] аман; Алва — уи аладахьы иҟан, агәҭаны [[Соба (город)|Соба]] ақалақь аман. Анаҩс Мукурра Нобатиа ҭанагалеит. 500-600 рзы аҭыԥ аҿы инхоз ауаа [[монофизитство|монофизитизм]] рыдыркылеит. Ауахәама раԥхьаӡа ахархәара аман акопттә ҩыра, анаҩс агрек бызшәа, аҵыхәтәан Нило-Сахаратәи абызшәақәа ргәыԥ иаҵанакуа ажәытә Нубиатәи аҩыра. Агәаанагарақәа рыла, Нубиатәи ақьырсианра Мысратәи [[Коптская православная церковь|Копттәи ауахәама]] иазааигәан<ref>Shillington (2005), p. 67</ref><ref>Ehret (2002), p. 305.</ref>.
Арабцәа-аԥсылманцәа Мысра ргеит 641 шықәсазы, насгьы [[Нубия|Нубиеи]] [[Аксумское царство|Аксуми]] ақьырсианцәа егьырҭ ақьырсиантә ҳәынҭқаррақәа ирҿахырҵәеит. 651-652 ашықәсқәа рзы арабцәа ақьырсиантә Нубиа иақәлеит, аха Нубиатәи ахыцеибашьҩцәа урҭ рҿагылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 77.</ref>. Ирыбжьарҵеит аиқәшаҳаҭра, уи инақәыршәаны арабцәа ақьырсиантә Нубиа рыдыркылон. Аиқәшаҳаҭра, иара убасгьы ишьақәнаргылеит Нубиеи Мысреи рыбжьара 600 шықәса ирылагӡаны аизыҟазаашьақәа ҭышәнзыртәалоз ахәаахәҭратә ԥҟарақәа.
Ақьырсиантә Нубиа аилабгара иалагеит [[XIII век|XIII-тәи ашәышықәсазы]]. Амонархиа амчра ԥсыҽхеит, ауахәамеи ҭауади-аамсҭеи амҩа рырҭеит. Арабцәа-бедуинцәа Нубиаҟа ииасуа иалагеит. Урҭ рфакирцәа атәылаҿы асуфиитә ԥсылманра ааргеит. Уи адагьы, Нубиатәи аҳәынҭқарра Мокурра [[мамлюки|Мамлиуктәи]] Мысратәи асултанат вассалс иҟалеит. 1366 шықәсазы Нубиа еиҵоу афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь еиҟәшахеит, анаҩс уи амамлиукцәа иааныркылеит. [[XV век|XV-тәи ашәышықәса]] иалагӡаны, атәыла арабтә миграциазы иаартын. Арабтә хьыԥшыҩцәа [[Арабская культура|ркультуреи]] [[Араб бызшәа|рбызшәеи]] рыцны иааит. XVI ашәышықәсазы Мукурреи Нобатиеи аԥсылманра рыдыркылеит. Абдуллаҳ Џьамма инапхгарала Арабтә конфедерациа аԥҵан, уи ақьырсианра аҵыхәтәантәи аӷәӷәарҭаҿы иаанхаз [[Алва (царство)|Алва]] Соба ақалақь хада ықәнахит. Уи ашьҭахь Алва [[Сеннар (султанат)|Сеннар]] иахәҭакны иҟалеит<ref>Collins and Burns 2007, p. 77.</ref>.
XV-тәи ашәышықәсазы [[фундж|Фунџь]] ахьшьцәа Алваҟа ииасит. Урҭ еиҿыркааит аҳәынҭқарра заҳҭнықалақь [[Сеннар]] иҟаз. XVI ашәышықәса анҵәамҭазы Фунџи амсылманра рыдыркылеит, насгьы мраҭашәараҟа [[Кордофан]] аҟынӡа ртәыла дырҭбааит. Мрагыларахьҟа аҽырҭбаара [[Ефиопиа|Ефиопиа]] иааннакылеит. Аҳәынҭқарра аекономика зхьыԥшыз Сеннар иалсны ицоз аҭуџьарцәеи, ар злашьақәгылаз атҟәацәеи ракәын. Бади IV (1724–1762) ихаан, ар ақәгылара ҟарҵеит, амчра рнапахьы иааргеит, насгьы аҳ ироль ацеремониалтә роль ахь ииасит. 1821 шықәсазы фунџьаа риааира игеит Мысратәи [[паша (титул)|паша]] [[Мухаммед Али Египетский|Муҳаммад Али]]<ref>Page, Willie F.(2001). Encyclopedia of African History and Culture:From Conquest to Colonization (1500—1850).New York:Learning Source Books, p. 88, ISBN 0-8160-4472-4.</ref><ref>Lye, Keith(2002). Encyclopedia of African Nations and Civilization. New York: The Diagram Group, p. 189 ISBN 0-8160-4568-2.</ref>.
==== Суахили аԥшаҳәа ====
[[Файл:Swahili door Zanzibar.jpg|мини|221пкс|[[Каменный город (Занзибар)|Ахаҳәтә қалақь Занзибара]] аҿы итрадициатәу ашәқәа]]
Ҭоурыхла, [[Суахили (народ)|Суахили ажәлар]] [[Кениа|Кениа]] аҩадатәи ахәҭа инаркны [[Мозамбик]] иҟоу [[Рувума|аӡиас Рувуми]] аҟынӡа инхон. Арабтә географцәа уи аҵакыра «Зинџьцәа»(«аиқәаҵәақәа») рыдгьыл ҳәа иашьҭан<ref>Collins and Burns (2007), p. 103.</ref>.
Ҳаамҭазтәи аҭоурыхҭҵааҩцәеи, абызшәадырҩцәеи, археологцәеи ргәы иаанагоит, [[суахили|Суахили абызшәала]] ицәажәо ауаа рхылҵшьҭрақәа [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа рахь иаҵанакуеит ҳәа, урҭ а-VII-тәии а-VIII-тәии ашәышықәсақәа рзы аԥсылман ҭуџьарцәа рыла [[Арабская культура|арабтәи акультура]] анырра ӷәӷәа роуит ҳәа. Абжьаратәи аамҭа иаҵанакуаз ари арегион аҿы иҟаз аҳәынҭқаррақәа ахәаахәҭратә баӷәазақәа ирықәгәыӷуан аԥсылмантә дунеии Азиеи рыбжьара аимадара рыбжьаҵаразы<ref>[http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm «Eastern and Southern Africa 500—1000 CE»] {{Wayback|url=http://www.metmuseum.org/toah/ht/06/sfe/ht06sfe.htm |date=20210517230145 }}.</ref><ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm Tanzanian dig unearths ancient secret by Tira Shubart] {{Wayback|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/1924318.stm |date=20220604170615 }}.</ref>. Урҭ абаӷәазақәа ирыҵанакуан [[Момбаса]], [[Занзибар]], [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани<ref>{{Cite web |url=https://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |title=A History of Mozambique |access-date=2017-10-02 |archive-date=2014-03-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20140327204710/http://books.google.com/books?id=vLzp_zs1t6cC&pg=PA245&lpg=PA245&dq=Swahili+trade+ports&source=web&ots=xaFMc5_8QA&sig=BE9b98sOE1jAjl927RiwTXVCHTw&hl=en&ei=efaMSdiXNdWDtweDr6mqCw&sa=X&oi=book_result&resnum=6&ct=result |url-status=live }}</ref>. Урҭ рыӡбахә рҳәоит Китаитәи амшынланыҟәаҩ [[Чжэн Хэ|Чжен Хеи]] амсылман географцәеи, ҷыдала [[Ибн Баттута]]<ref>[http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html Ibn Battuta: Travels in Asia and Africa 1325—1354] {{Wayback|url=http://www.fordham.edu/halsall/source/1354-ibnbattuta.html |date=20140814160810 }}.</ref>. Ихадоу ахәаахәҭратә маҭәахәқәа иреиуан [[слоновая кость|аслан абаҩ]], атәцәа, [[золото|ахьы]].
Апортугалцәа арахь иааит 1498 шықәсазы. Суахили аԥшаҳәа економикала рхы иадырхәарц, насгьы иқьырсаныртәырц азы, 1505 шықәсазы [[Килва-Кисивани|Килва]] Кисивани иақәлеит, анаҩс егьырҭ ақалақьқәа ирықәлеит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рҟынтәи аҿагылара амзыз ала, Португалиа ахәаахәҭра анапхгара азура рҽазышәарақәа лҵшәада иаанхеит. XVII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы апортугалцәа рнырра ԥсыҽхо иалагеит, 1729 инаркны [[Оман]] ацхыраарала, апортугалцәа арегион иалырцеит. Суахилитәи аԥшаҳәа Омантәи асулҭанра иахәҭакхеит. Ахәаахәҭра еиҭахацыркхеит, аха уаанӡа аасҭа еиҵаны<ref>Page, Willie F.(2001). p. 263,264</ref>.
==== Уреве ====
«[[уреве|Уреве]]» акультура цәырҵит [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҭыԥан Африкатәи [[железный век|аихатә шәышықәсазы]]. Акультура ахьӡ [[Кениа|Кениа]] [[Лики, Мэри|Мери Лики]] имҩаԥылгаз археологиатә жрақәа рҭыԥ аҟынтәи ауп ишааз. [[Танзаниа|Танзаниа]] [[Кагера (область)|Кагера арегион]] аҿы ажәытәтәи акультуратә артефактқәа еиқәырханы иҟоуп. Уреве акультура арегион мраҭашәарала Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] Киву арегион аҟынӡа, мрагыларала [[Ньянза|Нианза]], Кениа Мраҭашәаратәи апровинциақәа рҟынӡа инаӡон. Аҩадахьы иахьатәи [[Угандя|Уганда]], [[Руанда]], [[Бурунди]] рҟынӡа инаӡон. Акультура ыҟан [[V век до н. э.|V-тәи ашәышықәса]] ҳ. ҟ. инаркны [[VI век до н. э.|VI-тәи ашәышықәсанӡа]].
Уреве ркультура алагеит Камерунынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа [[Миграция банту|рнырхара]] ианалага инаркны. Уи аҭҵаарақәа Банту жәлар рҭыԥантәи абызшәадырра аҭҵаара иадҳәаланы имҩаԥысуеит. Иҟалап Уреве ркультура Банту бызшәақәа рымрагыларатәи аҭаацәарахәҭа иақәшәозар, даҽакала иуҳәозар, [[Восточная Африка|Мрагыларатәи Африка]] руааԥсыра раԥхьатәи ацәқәырԥа ашьҭрақәа злацәажәоз абызшәақәа. Уреве инагӡаны ишьақәгылахьоу [[Ацивилизациа|цивилизациоуп]], иара ахатәы акыцҟаҵаратә стиль змоу, насгьы ибзианы иҿиаз [[История производства и использования железа|аиха аус адулара]] атехнологиа змоу акакәны иҟоуп. Иахьа адыррақәа ахьынӡаҟоу ала, ҩнызқь шықәса ирылагӡаны акыцҟаҵареи аихатә усурақәеи рҿы аиҭакра дуқәа ҟамлаӡеит, акерамикаҿы иҟоу аԥсахра маҷқәа рыда.
==== Мадагаскари Меринеи ====
[[Мадагаскар (остров)|Мадагаскар]] анхара иалагеит VI-тәи ашәышықәсазы [[Австронезийские языки|австронезиатәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ауаа. Анаҩс, VI—VII-тәи ашәышықәсақәа рзы, аконтинент аҟынтәи [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз ажәларқәа адгьылбжьаха ахь ииасит. Австронезиаа абананқәеи абрынџьи рааӡара акультура ааргеит, банту бызшәала ицәажәоз ракәзар — [[скотоводство|арахә рааӡара]]. [[1000 год|1000 шықәсазы]] адгьылбжьаха аҩадахьы арабтәии индиатәии аҭуџьарцәа рҭыԥқәа ҟалеит<ref>Shillington (2005), p. 135.</ref>. XIV-тәи ашәышықәсазы Мадагаскар амсылманра алаҵәеит. Африка абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, Мадагаскартәи абаӷәазақәа амшын аԥшаҳәаҿы иҟаз [[Суахили (народ)|Суахили]] [[Город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рыбжьара аизыҟазаашьақәа рыхьчараҿы ацхыраара ҟарҵон: [[Софала]], Килва Ду, [[Момбаса]], [[Занзибар]].
XV-тәи ашәышықәса инаркны адгьылбжьахаҿы еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа шьақәгылеит: [[Сакалава]] (XVI-тәи ашәышықәса) мраҭашәаратәи агаҿаҿы, [[Цитамбала]] (XVII-тәи ашәышықәса) мрагыларахьтәи агаҿаҿы, Имерина Аҳра (XV-тәи ашәышықәса) абжьаратәи ашьхақәа рҿы. XIX-тәи ашәышықәсазы Имерина адгьылбжьаха зегьы анапаҿы иҟан.
Мадагаскар раԥхьаӡа аевропауаа ракәын [[португальцы|апортугалцәа]], урҭ 1500 инаркны ахәаахәҭратә нхарҭақәа ирықәло иалагеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243">Lye, Keith(2002). pp. 242,243</ref>. Ашьҭахь иааит [[британцы|англызцәеи]] [[французы|афранцызцәеи]]. XVII-тәи ашәышықәса иалагӡаны Мадагаскар [[Пиратство|апиратцәа]] рзы ҽыҵәахырҭас иҟан. [[Радама I]] (1810-1828) ақьырсиантә миссионерцәа ааԥхьара риҭеит, аха [[Ранавалуна I]] (1828-61) ақьырсианра мап ацәылкит, уи иахҟьаны 150 нызқьҩык ауаа ҭахеит. [[Радама II]] (1861-1863) ихаан, Мадагаскар Франциа ахшыҩзышьҭра аҭара иалагеит, насгьы афранцызцәа [[концессия|аконцессиақәа]] рацәаны ироуит. 1895 азы, Франциеи Малагасиеи рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьрақәа ирыхҟьаны, афранцызцәа Мадагаскар ааныркылеит, насгьы уи [[протекторат|апротекторат]] ҳәа ирыладырҵәеит<ref name="Lye, Keith2002. pp. 242,243"/>.
=== Аӡиас дуқәа рҳәынҭқаррақәа ===
[[Файл:Realkitara.JPG|мини|250пкс|Мрагыларатәи Африка иҟоу аӡиа Дуқәа рҳәынҭқаррақәа]]
==== Китареи Униорои ====
[[Великие Африканские озёра|Африкатәи Аӡиас Дуқәа]] рыбжьара иҟоу [[плато|ашьхеибаркыраҿы]] 1000 шықәсазы аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рацәаны иҟалеит. Ари арегион ауааԥсыра арахә рааӡон, ажәлатә культурақәеи абананқәеи аадрыхуан, уи рекономика ашьаҭа акит. Актәи аҳәынҭқарра [[Уньоро|Униоро]], аҿаԥыцтә ҳәамҭақәа изларҳәо ала, еиҳа идуу [[Империя Китара|Китара]] аҳәынҭқарра ахәҭак аҳасабала иарбоуп, уи арегион зегьы аҵанакуеит. Уи аелита «Луо» ажәлар ракәын, урҭ [[Банту (языки)|банту]] бызшәала ицәажәоз Униоро ажәлар напхгара рзыруан. Акультурала Униоро ҳәынҭқарран, уи шьақәнарӷәӷәоит акыцҟаҵареи, анхарҭатә еиҿкаареи, аспециализациеи<ref name="Burns 2007 pp. 122-123">Collins and Burns (2007), pp. 122—123.</ref>.
Бито, аҳра зуаз Униоро рыжәлеи Китара напхгара азҭоз Бачвези рыжәлеи ҭынхас дыԥхьаӡан. Аха Китара иазкны акгьы дыррак ыҟаӡам, убри аҟнытә аҵарауаа уи аҩыза аҳәынҭқарра шыҟаз ала агәыҩбара рымоуп. Арегион анапхгаҩцәа реиҳараҩык Бачвези ирышьҭроуп рҳәон<ref name="Burns 2007 pp. 122-123"/>.
==== Буганда ====
[[Буганда|Буганда Аҳра]] ашьаҭа акит [[Ганда (народ)|Ганда ма Баганда]] руааԥсырала XIV-тәи ашәышықәсазы. Гандаа рабдуцәа [[Виктория (озеро)|Викториа]] аӡиас аҩадатәи ахәҭаҿы анхара иалагеит [[X век до н. э.|X-тәи ашәышықәсазы]] ҳ. ҟ<ref>Lye, Keith(2002). p. 121,122.</ref>. Буганди анапхгаҩы «Кабака» ҳәа атитул иман, ахылҵшьҭрақәа рхадацәа «Батака» ҳәа атитул рыман. Хәыҷы-хәыҷла амчра аҽарӷәӷәон, Буганда еизаку монархианы иҟалеит. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҽарҭбаауан, аха уи Униоро ԥынгылас иаман. 1870 шықәсазы Буганда еизҳазыӷьаз ҳәынҭқарраны иҟалеит, уаҟа «кабака» анапхгаҩы «лукико» ҳәа изышьҭоу аминистрцәа рхеилак атәыла анапхгара азиуан. Аҳәынҭқарра шә-ӷбак рыла ишьақәгылаз афлот аман, урҭ ӷбацыԥхьаӡа 30-ҩык аруаа рҭаӡара алшон. Аха XX-тәи ашәышықәса алагамҭазы Буганда Британиатәи Угандатәи апротекторат иапровинцианы иҟалеит.
==== Руанда ====
[[Уньоро|Униоро]] алада-мраҭашәарахьы, [[Киву (озеро)|Киву]] аӡиас азааигәара, XVII-тәи ашәышықәсазы ишьақәгылеит [[Руанда]] аҳәынҭқарра. Уи аелита [[тутси|тутситәи]] ахьчацәа ракәын. Урҭ рнапхгаҩы ''муами'' ҳәа атитул иман. Даҽа жәларык, [[хуту]], адгьылқәаарыхыҩцәан. Аҩ-жәларыкгьы бызшәак акәын излацәажәоз, аха рыбжьара иҟаз аизыҟазаашьақәа, еиҳарак аҭаацәара алалара аганахь ала, иӷәӷәаз асоциалтә нормақәа рыла ишьақәгылан. Ажәабжьқәа изларҳәо ала, Руанда ашьаҭа акит Муами Руганзу II 1600-1624 шықәсқәа рыбжьара. [[Кигали]] ақалақь уи иаҳҭнықалақьын. [[централизация|Ацентрализациа]] апроцесс ҩ-шәышықәса аҭаххеит, ихыркәшахеит Муами Кигели IV (1840-1895) ихаан. Аҵыхәтәантәи Тутси рхада 1852 азы ихы риҭеит, аҵыхәтәантәи Хуту рхада 1920 азы ауп<ref>Collins and Burns (2007), pp. 123—124.</ref>.
==== Бурунди ====
[[Бурунди]] аҳәынҭқарра Руанда аладахьы иаԥҵан. Уи ашьаҭа акит Тутси рхада Нтаре Рушасти 1657-1705 шықәсқәа рыбжьара. Руанда еиԥш, аекономика рықәгәыӷуан Тутси рырахәааӡаҩцәеи Хуту адгьылқәаарыхыҩцәеи. Муами Нтари Ругамби (1795–1852) ихаан, Бурунди ирласны аҽарҭбааит, амчра ала акәымкәа, дипломатиала<ref>Collins and Burns (2007), p. 124.</ref>.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
==== Сахел аҳәынҭқаррақәа ====
===== Гана =====
[[Файл:Ghana empire map.png|мини|270пкс|Гана амчхара ду аамҭа]]
Ганатәи [[Империя Гана|аимпериа]] [[IV век|IV-тәи ашәышықәсазы]] ишьақәгылазар ҟалоит. Уи ашьаҭа ркит [[Сонинке (народ)|Сонинкеа]] жәлар. Аль-Фарази раԥхьаӡакәны уи игәалаиршәоит VIII-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы. Гана ауааԥсыра ахәҭакахьала иқалақьтәын, егьи ахәҭакахьала иқыҭатәын. Администрациа аԥсылман ақалақьқәа рҿы инхоз ауаа рыла ишьақәгылан, «Гана» ҳәа атитул змаз иреиҳау анапхгаҩы атрадициатә динхаҵара дықәныҟәон. Амсылманцәеи, администраторцәеи, [[берберы|аберберцәеи]], [[арабы|арабцәеи]] хазы иҟаз ақалақь аҿы инхон, уи Ганатәи арезиденциа адырра анаҭон, хаҳәла ичаԥоу амҩала. Ақыҭауаа еиҳа идуны еидкылаз ақыҭақәа рҿы инхон, урҭ Гана гәыкала ишазыҟоу азы ҭоуба руан. Гана иԥшьоу ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан. 1050 шықәсазы, Санҳаџьа — аберберцәа иреиҳау ахәаахәҭратә центр [[Аудагост]] рнапаҿы иааганы, Ганаа аԥсылманра рыдыркылеит<ref>Shillington (2005), pp. 80-85.</ref>.
Аҳәынҭқарра амал [[Транссахарская торговля|Сахара ала ахәаахәҭразы]] абаџь алнаршон, уи [[Тиарет|Тиарети]] [[Сиджильмаса|Сиџьильмаси]] Аудагости еиманадон, Гана [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион аҿы ахьтәыҵхырҭатә ҭыԥқәа рахь анеира хылаԥшра анаҭон<ref>Iliffe, John(2007). p. 51-53.</ref>. Абаџь аҳәынҭқарра иалсны ииаргоз аџьыкхыши ахьи рыхьанҭара апроцент ала еизыргон. Гана ахатә ҭыжьра амамызт.
XI-тәи ашәышықәсазы Гана ақәӡаара иалагеит. Иҟалап уи зыхҟьаз мрагыларахь [[Нигер (река)|Нигери]] [[Тегаза|Тегазеи]] ирылсны ахьы аҭиразы амҩақәа ахьрыԥсахыз акәзар. Даҽа мзызкгьы уи зыхҟьар алшоз, еиуеиԥшым ахылҵшьҭрақәа рыбжьара аиҿагылара, аполитикатә ҭышәынтәаламзаара ауп<ref>Collins and Burns (2007), p. 83.</ref>. Аҳәынҭқарра аҟазаара иаҟәыҵит 1230 шықәсазы, [[Сенегал]] аҩадатәи ахәҭаҿы инхоз ауааԥсыра рнапаҿы иаанарга<ref>Davidson (1991), pp. 173, 174.</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |title=The Story of Africa{{!}} BBC World Service<!-- Bot generated title --> |access-date=2013-10-13 |archive-date=2016-12-03 |archive-url=https://web.archive.org/web/20161203231935/http://www.bbc.co.uk/worldservice/africa/features/storyofafrica/4chapter1.shtml |url-status=live }}</ref>.
===== Мали =====
[[Файл:MALI empire map.PNG|мини|250пкс|Мали аҳәынҭқарра еиҳа аҽанарҭбаауаз аамҭазы]]
Мали [[Империя Мали|Аимпериа]] шьақәгылеит XIII-тәи ашәышықәсазы, 1235 шықәсазы [[Языки манде|Манде]] ажәлар рхада [[Сундиата Кейта|Сундиата Кеита]] Кирина иҟалаз аибашьраҿы [[сусу|Сусу]] ажәлар, мамзаргьы аладатәи [[Сонинке (народ)|Сонинке]], рнапхгаҩы [[Сумангуру Кваннте]] даниааи. Сундиата ампыҵахаларақәа ирыциҵеит [[Нигер (река)|Нигер]] аҳәаа абнақәа рҟынтәи мрагылара аӡиас архәарахь, аҩадахьы [[Сахара|Сахараҟа]], мраҭашәарахьы [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аҟынӡа, [[Империя Гана|Гана]] иаанханы иҟаз надкыланы. Иара ''манса'' ҳәа атитул идикылеит, иаҳҭнықалақь хада Ниани ақалақь аҿы ишьақәиргылеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 83-84.</ref>.
Аџьыкхыши ахьи рыҭира хаданы ишыҟазгьы, Мали аҟны аҵакы ду аман, иара убас [[скотоводство|арахә рааӡареи]] [[земледелие|адгьылқәаарыхреи]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87">Collins and Burns (2007), pp. 83-87.</ref>. [[сорго|Асоргои]], [[просо|ашырӡи]], [[рис|абрынџьи]] аадрыхуан. Сахара иаԥну аҳәааҿы арахә, [[овца|ауасақәа]], [[коза|аџьмақәа]], амхҽқәа рааӡон. ''Манде'' руаажәларратә ԥсҭазаара ақыҭақәеи адгьылқәеи рҿы рҽеидыркылон. Ақыҭақәа ргәыԥ ''«кафу»'' ҳәа иашьҭан, уи анапхгаҩы ''«фарма»'' ҳәа, иара ''манса'' иҳәатәы наигӡон. Аҽцәеи аршьаҟауааи рыла ишьақәгылаз ар аҭышәынтәалара иацклаԥшуан. Иаҭаххар, анапхгара аҵаҟа иҟаз адгьыдҵакырақәа рҟынтәи арратә мчқәа рацәаны еизыргар алшон.
Аԥсылманрахь аиасра хәыҷы-хәыҷла имҩаԥысуан. Манса амчра атрадициатә динхаҵарақәа ирықәгәыӷуан, убри аҟнытә Сундиата аԥсылманра иҽацәиихьчон. Анаҩстәи амансацәа амсылманцәа иашақәа ракәын, аха убри аангьы атрадициатә нцәахәқәа ирықәныҟәон, Манде аритуалтә церемониақәеи ржәлартә ныҳәарақәеи ирылахәын. Сундиата иԥа Ули I (1225–1270) ихаан аԥсылманра аҳҭынраҿы официалтә динны иҟалеит. Манса Ули [[Мекка|Меккаҟа]] аныҟәара мҩаԥигеит, исламтә дунеи аҟынтәи азхаҵарагы иоуит. Аӡбарҭаҿы аписарцәеи аҳасабырбаҩцәеи амсылманцәа рҟынтә иаарыԥхьон. 1285 шықәсазы ахақәиҭра зауз атәы Сакура аҳра игеит. Иара [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] иалицеит, ақалақь аҿы аҵареи ахәаахәҭреи рцентр шьақәиргылеит<ref>Davidson (1971), pp. 84-85.</ref>. Ашәҟәқәа рыҭира иазҳаит, урҭ рыхҩылаара ҳаҭыр зқәу, ифеидоу напҟазарахеит.
Мали зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит XIV-тәи ашәышықәсазы [[Манса Муса]] (1312—1337) ихаан, иара [[хадж|аҳаџьра]] мҩаԥигеит 500-ҩык атәцәа ицны, дарбанзаалак инапаҿы ахьтәы еиларҭәа икын<ref>Davidson, Basil (1971), ''Great Ages of Man: African Kingdoms'', p. 83. [[New York City]]: [[Time Life|Time Life Books]]. [[Library of Congress]] 66-25647.</ref>. Ари аҳаџьра жәашықәса рыҩныҵҟа [[Мамлюкский султанат|Мамлиуктәи]] Мысра ахьы ахә ланарҟәит. Муса аԥсылман дунеии Европеи иршанхеит.
Манса Муса еицырдыруаз аҵарауааи архитекторцәеи ааиԥхьеит, итәыла аԥсылмантә дунеи алаҵара иҽазишәон, уи иахылҿиааит аҵарадырра аизҳара<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>. Уи аамҭазы Мали изку инарҭбаау агәалашәарақәа аанижьит араб ныҟәаҩ [[Ибн Баттута|Ибн Баттут]]<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>.
Манса Сулеиман иаҳра ашьҭахь (1341-1360) аилабгара иалагеит. Аладатәи аҳәаақәа [[моси|Моси]] ажәлар рҽыуаа рықәлон, аҩадахьы [[туареги|атуарегцәа]] [[Томбукту]] дырхынҳәит. Мали амчра мраҭашәарахьы [[фульбе|Фульбе]] ажәлар Фута-Торо [[Имамат (доктрина)|аимамат]] ашьақәыргылара ҵнашәааит. Уи [[Такрур]] аҭынха акәхеит. [[Серер (народ)|Серертәии]] [[Волоф (народ)|волофтәии]] ажәларқәа реидгыла еилаҳаит. 1545-1546 шықәсқәа рзы Ниани [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] агеит. 1599 шықәса ашьҭахь Мали иацәыӡит [[Бамбук (регион)|Бамбуктәи]] арегион, уи ахьтәы ҵхырҭақәа рыцны, насгьы еиҵоу еидгылақәаны еилаҳаит<ref name="Burns 2007 pp. 83-87"/>.
===== Сонгай =====
[[Файл:SONGHAI empire map.PNG|мини|250пкс|Сонгаи аҵакыра 1500 шықәсазы.]]
[[Сонгай (народ)|Сонгаи жәлар]], [[Нило-сахарские языки|Нило-Сахаратәи аҭаацәара]] иаҵанакуа абызшәала ицәажәо, [[Нигер (река)|Нигер аӡиас]] аҿы инхоз аԥсыӡкҩцәа рхылҵуеит. Сонгаи аҳәынҭқарра аҳҭнықалақьс иаман Кукиа ақалақь IX-тәи ашәышықәсазы, насгьы [[Гао]] ақалақь XII-тәи ашәышықәсазы<ref>Collins and Burns (2007), p. 87.</ref>.
Аԥхьагыла [[Али Бер|Сонни Али]] ампыҵахаларақәа 1468 шықәсазы далагеит, [[Томбукту]] [[туареги|атуарегцәа]] ирымхны. Анаҩс, иара итәылақәа аҩадахьы ацәҳәыраҟа ирҭбааит, [[моси|Моси]] ажәлар аладахьы иқәиҵеит, алада-мраҭашәаратәи ахырхарҭала [[Дженне|Џьенне]] аҟынӡа. Ир аҽцәеи ашхәақәеи рыла ишьақәгылан. Сонни Али дамсылманымызт, убри аҟнытә амсылман ҭоурыхҭҵааҩцәа иҽеимкәан ихцәажәон, еиҳарак амсылмантә Томбукту анига ашьҭахь. 1492 шықәсазы иара дыԥсит, иԥа [[Аския Мохаммед I|Муҳаммед Тур]] дықәигеит, дымсылманын, хылҵшьҭрала [[Сонинке (народ)|сонинке]] даҵанакуан<ref>Shillington (2005), pp. 100—101.</ref>.
Муҳаммед Тур, аҳра даннеи ашьҭахь Аскиа Моҳаммед I ҳәа ахьӡ здызкылаз (1493—1528), Аскиа адинастиа шьаҭаиркит, ажәа «аскиа» аҳәынҭқар исинонимны иҟалеит. Иара Сонни Али импыҵаихалаз адгьылқәа ирӷәӷәеит, насгьы аԥсылманра ихы иархәеит амчра арӷәӷәаразы, [[моси|Моси]] жәлар [[джихад|аџьиҳад]] рылаҳәаны, Сахара нырцәтәи ахәаахәҭрагьы еиҭашьақәиргылеит. Каиртәи [[Аббасидский халифат|аббасидтә]] халиф уи дидикылеит, насгьы [[Судан|Судантәи]] халифс дрылеиҳәеит. Иара инапхгара аан [[Томбукту]] аԥсылман ҭҵаарадырра иацентрны иҟалеит. Аскиа Моҳаммед I атуарегцәа аҩадахьы иқәиҵеит, мрагыларахьы Аир игеит, [[Тегаза]] аџьыкаҵхырҭақәа инапаҿы иааганы. Сонгаи ахәаахәҭратә еимадара [[Города-государства хауса|Хауса жәлар рықалақь-ҳәынҭқаррақәагьы]] аҵанакуан. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа рхадара амаҵуцәа иашақәеи, урҭ рҭаацәарақәеи рнапы ианырҵон, урҭ, иара убас аҭыԥантәиахьчаратә мчқәа рҭакԥхықәрагьы рыдын. Ацентрализациа аҭышәынтәалара иацхрааит адинастиатә қәԥарақәа раангьы. Аскиа Моҳаммед I ихаан аҳәынҭқарра аиҿкаашьа ахҳәаа еиқәханы иҟоуп [[Лев Африканский|Лев Африкатәи]] ибзоурала. Моҳаммед иԥа 1528 шықәсазы аҳра аҟынтә днаскьеигеит. Амчразы аиҿагылара ашьҭахь, Моҳаммед аҵыхәтәантәи иԥа [[Аския Дауд|Аскиа Дауд]] аҳра ааникылеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 88.</ref>.
1591 шықәсазы [[Сонгай (государство)|Сонгаи]] иақәлеит [[Саадиты|Саадитцәа]] рдинастиа иалаз [[Ахмад аль-Мансур|Аҳмад ал-Мансур]] имароккотәи ар, урҭ [[Сахель|Сахел]] ахьтәы хыҵхырҭақәа рнапаҿы иааргарц рҽазыршәон. [[Битва при Тондипи|Тондипитәи аибашьраҿы]] Мароккоа Сонгаиаа ириааит. Уи иабзоураны урҭ иргеит [[Дженне|Џьенне]], [[Гао]], [[Томбукту]], аха арегион зегьы урҭ рҳәатәы иқәныҟәомызт. Аскиа Нугу ар Денди аҿы ҿыц еидикылеит, уаҟа аҭыԥантәи ауааԥсыра рҿагылара Мароккоа рресурсқәа ҵнашәаауан, дара ацентр аҟынтәи аагарақәа ирықәгәыӷыр акәхон. XVII-тәи ашәышықәсазы Сонгаи аҳәынҭқарра еиуеиԥшым аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәаны еилаҳаит.
[[Марокко|Мароккоа]] еилыркааит аоккупациа ахашәалахәы шаанамгоз. Ахьы аҭира даҽа мҩак ала амшын аԥшаҳәахьы ицон, уаҟа [[европейцы|европауаа]] иаархәон. Сахара иалсуаз амҩақәа уажәшьҭа мрагыларахь, [[Борну|Борно]] иалсны ицон. Зыхә ҳаракыз амаҭәахәқәа Сахара иалгатәын, уи ахарџьқәа ариашомызт. Аҭыԥантәи аҳәса ԥҳәысс изгаз, арегион аҿы итәаз марокканаа «арма», ма «рума» ҳәа рзырҳәо иалагеит. [[Томбукту]] аҿы урҭ арратә кастаны, адгьылқәа зтәыз ракәны, Марокко иахьыԥшымкәа иҟалеит. Аилаҩынтра агәҭаны ашьақәырӷәӷәара иалагеит егьырҭ ауааԥсыра ргәыԥқәа, ҷыдала мраҭашәарантәи иааз [[Фута-Торо|Фут-Торо]] инхо [[фульбе]]. Уаанӡатәи Сонгаи аҵакыраҿы иҟоз аҳәынҭқаррақәа ируаку [[Бамбара (государство)|Бамбара]], [[Гао]] ампыҵанахалеит. 1737 шықәсазы атуарегцәа Арма ндырҵәеит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89">Collins and Burns (2007), pp. 88-89.</ref><ref>Shillington (2005), pp. 100—102, 179—181.</ref>.
===== Канем-Борну (Канембу) =====
[[Файл:Kanem-Bornu.svg|мини|250пкс|Канем-Борну аҳәынҭқарра аҵакыра еиҳа аҽырҭбаараан.]]
IX-тәи ашәышықәсазы [[Судан]] агәҭаҿы [[канури]] жәлар инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа рхылҵшьҭрақәа ишьақәдыргылеит [[Нджими|Нџьими]] (N ' jimi) аҳҭнықалақьс измоу Канем аҳәынҭқарра. Канем [[Транссахарская торговля|Сахара нырцәтәи ахәаахәҭра]] абзоурала еизҳауан. Дара Алада иааныркылаз атәцәа [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] аҽқәа рыла ирԥсахуан, уи атәцәа ҿыцқәа рымпыҵахалара иацхраауан. XI-тәи ашәышықәса анҵәамҭазы амчра рнапаҿы иааргеит аԥсылмантә династиа Сефува (Саифава), уи ашьаҭаркҩы Хумаи ибн-Саламна иакәын. Уи 771 шықәса напхгара ҟанаҵон, уи ауаатәыҩса рҭоурых аҿы зегь реиҳа инеиҵыху акакәны иҟанаҵоит<ref name="Burns 2007 pp. 88-89"/>. Ахәаахәҭра адагьы, аекономика шьаҭас иаман Канем акәша-мыкәша иҟаз адгьылқәа [[налогообложении|ршәахтәқәҵарақәагьы]]. Канем зегь реиҳа аизҳазыӷьара аиуит ''маи'' (анапхгаҩы ититул) [[Дунама Дибалеми ибн-Салма|Дунама Дибалеми ибн-Салме]] (1210—1248) ихаан. Изларҳәо ала, Канем 40 нызқьҩык аҽыуаҩцәа ықәиргылар илшон. Аҳәынҭқарра аҵакыра аҩада [[Феццан]] инаркны алада [[Сао (культура)|Сао]] аҟынӡа инаӡон. Аҳәынҭқарра [[Исламское государство|исламтәын]], насгьы лассы-лассы [[Хадж|Меккаҟа аныҟәарақәа]] мҩаԥыргон. Каир иҟан Канемнтәи иааз аныҟәаҩцәа ҷыдала ирызкыз «асасааирҭақәа<ref>Shillington (2005), pp. 182—183.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 90.</ref>».
1400 шықәса рзеиԥш Саифава адинастиа аҳҭнықалақь Нгазаргамаҟа иианагеит, [[Чад (озеро)|аӡиа Чад]] иацәыхарамкәа, [[Борну]] аобласт аҿы. Уи зыхҟьаз Канем аҳәырҭақәа мыцхәы рхархәара ауп, уи иахҟьаны дара ҩеит. Даҽа факторкгьы, [[билала|билал]] жәлар рҿагылара. Борнынтәи Сахара ала ахәаахәҭра амҩаԥгара еиҳа имариан. Хаус жәлари дареи аимадарақәа рыбжьалеит, уи аҽқәеи аџьыкхыши, иара убас акан жәлари рахь анеира алшара рнаҭеит, уи иара убас, ахьы ахь анеира рнаҭеит. «Маи» [[Али Гази ибн-Дунама]] (1475—1503 раҟара) Канем анапхгара еиҭашьақәиргылеит, Билал даиааины<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184">Shillington (2005), pp. 183—184.</ref><ref name="Collins and Burns 2007, p. 91">Collins and Burns (2007), p. 91.</ref>.
XVI ашәышықәсазы Саифаваа рдинастиа лассы-лассы имҩаԥысуаз ақәгыларақәа рхәаҽыр акәхеит. «Маи» [[Идрис Алаома]] ар ирҿыцит Ҭырқәтәылантәи аинструкторцәа ааԥхьаны. Саифава Сахара аладахьы анапхгаҩцәа раԥхьа [[огнестрельное оружие|абџьар]] аимпорт азура иалагеит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>. [[Триполи]] ала [[Османтәи аимпериа|Оттомантәи аимпериеи]] дареи аиҩызаратә еизыҟазаашьақәа рыбжьалеит<ref>Davidson (1991), p. 96.</ref>.
XVII-тәии XVIII-тәии ашәышықәсақәа рзы Борно имҩаԥысуаз атәы адыррақәа маҷуп. Абџьар ҿыц аимпорт ҟамҵакәа ар ажәит, аилаҳара иалагеит<ref name="Shillington 2005, pp. 183, 184"/>. Аарҩарақәеи амлакреи «маи» амчра ҵыршәааит, аҩадатәи аобластқәа рырахәааӡаҩцәа рыбжьара аилаҩеиласрақәа ирылагеит, хаус жәлар рнырра иацлеит. Аҵыхәтәантәи маи дахырҳәеит 1841 шықәсазы, уи ала Саифаваа рдинастиа аҟазаара иаҟәыҵит<ref name="Collins and Burns 2007, p. 91"/>.
===== Сокото ахалифат =====
[[Фульбе]] [[кочевники|инеиҭаҵ-ааиҭаҵуаз жәларын]]. [[Мавританиа|Мавританиантәи]] [[Фута-Торо]], Фута-Џьаллон инеит, анаҩс [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] зегьы аҿы инхеит. XIV ашәышықәсазы аԥсылманра рыдыркылеит, XVI ашәышықәсазы ҳаамҭазтәи [[Мали]] аладатәи ахәҭаҿы иҟоу Масин рҽышьақәдырӷәӷәеит. [[1670-е|1670-тәи]] ашықәсқәа рзы урҭ [[джихад|аџьихад]] имсылманцәамыз ирыларҳәеит. Ииашам рабашьрақәа цонаҵы ишьақәгылеит ҳәынҭқаррақәак Фута-Торо, Фут-Џьаллон, Масин, Уалиа, Бунд. Урҭ рахьтә ихадаз ахалифат [[Сокото (государство)|Сокотои]] Фулани аҳәынҭқарреи ракәын.
Гобир ақалақь анапхгаҩы [[Осман дан Фодио]] (1754-1817) [[Хауса (народ)|хаус жәлар]] рԥызацәа ахара рыдиҵеит аԥсылманра ицқьам аверсиеи аморалтә ԥхасҭахареи ныҟәыргоит ҳәа. 1804 шықәсазы иара Фулани иџьихад хациркит аԥызацәеи ашәахтәқәеи згәамԥхо ажәлар дырҿагыланы. [[Джихад Фулани|Аџьихад]] аҩадатәи [[Нигериа|Нигериа]] амҽханакит фульбеии хауси рыжәларқәа рыцхыраара ахы иархәаны. Осман иаԥиҵеит Аҩадатәи Нигериа, [[Бенин]], [[Камерун]] злахәыз [[Сокото (город)|Сокото]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь змаз аҳәынҭқарра ду<ref>Lye, Keith(2002). p. 188</ref>. Сокото ахалифат аанханы иҟан 1903 шықәсазы аҩадатәи Нигериа британиатәи ампыҵахалара ҟалаанӡа.
==== Атропикатә бнақәа рзона аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа ====
===== Акани ашанти рыжәларқәа =====
[[Файл:Kent wove.jpg|мини|250пкс|[[Ашанти (народ)|Ашанти]] итрадициатәу рсахьақәа]]
[[Аканы|Акан жәлар]] [[Языки ква|ква]] бызшәала еицәажәоит. Уи ныҟәызгоз [[Восточная Африка|Мрагыларатәии]] Агәҭантәии Африкантәи [[Сахель|Сахельҟа]] иааит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{cite web |url=https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |title=Atlas of the Human Journey |publisher=The Genographic Project |access-date=2009-01-10 |archive-date=2010-02-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20100207194521/https://genographic.nationalgeographic.com/genographic/atlas.html |url-status=live }}</ref>.
XII-тәи ашәышықәсазы ицәырҵит [[Бономан]] аҳәынҭқарра. XIII-тәи ашәышықәсазы [[Мали]] ахьтәы ҵхырҭақәа аҵыкәкәара ианалага, Бономани [[аканы|акан]] жәлари егьырҭ рҵакырақәеи ахьы зҭиуа раҳасабала рҵакы шьҭыҵит. Бономан, нас [[Денчира]], [[Ачем]], [[Акваму|Аквама]], амч ду змаз [[Ашанти (государство)|Ашанти]] аҳәынҭқарра аԥхьа игылан. Ашанти анбацәырҵи ҳәа азҵаара еимактәуп. Ишдыру еиԥш, XVII ашәышықәсанӡа акан [[Босумтви]] аӡиа аҩадахьы зыгәҭа шьҭаз «Квааман» ҳәа изышьҭаз аҳәынҭқарраҿы инхон. Аҳәынҭқарра аекономика шьаҭас иаман аҵәҩан ҵлеи, ахьи, арасеи рыҭира, иара убас [[ямс|иамс]] культура хадас иамаз [[Подсечно-огневое земледелие|ахҵәаратә]] адгьылқәаарыхра. Аканаа аӡиасқәа [[Пра (река, впадает в Гвинейский залив)|Преи]] [[Офин|Офини]] рыбжьара ақалақьқәа дыргылон, Аданси Аквами инарываргыланы арегион аҳәынҭқарра ӷәӷәақәа иреиуаз Денчира ашәахтә азҭоз еидгылакны рҽеидыркылеит. XVI ашәышықәсазы Ашанти ауаажәларраҿы аиҭакра дуқәа ҟалеит, ҷыдала ауааԥсыра реизҳара, Американтәи иаагоу акультурақәа — [[маниока|аманиоки]] аџьықәреии рааӡара, иара убас аԥшаҳәеи аҩадеи рыбжьара ахьы ахәаахәҭра амҽхак аизҳара иабзоураны<ref>Collins and Burns (2007), p. 139.</ref>.
XVII ашәышықәса алагамҭазы [[Осэй Туту I|Осеи Туту I]] (ап.1695-1717) Окомфо Аноки ицхыраарала, аканаа Ашанти аконфередациахь еидикылеит, уи иасимволны иҟалеит «Ахьтәы тәарҭа». Осеи Туту акан адгьылқәа акыр ирҭбааит. Ир гәыцәс ироуит [[Акваму|Аквама]] аҳәынҭқарра ар, аха иара еиҭеиҿикааит, ардыԥхьала хра злоу арратә машьынаны иҟаиҵеит. 1701 шықәсазы Ашанти Денчира агеит, уи аҳәынҭқарразы европааи, аиҳаракгьы [[голландцы|аголландцәеи]] агаҿа ахәаахәҭрахь анеира аанартит. Ашанти [[Опоку Варе I]] (1720-1745) идгьылқәа еиҳагьы ирҭбааит, аканаа аладатәи рдгьылқәа адиҵеит. Аҩада Течиман, Банда, Гьиаман, [[Чёрная Вольта|Вольт Еиқәаҵәа]] [[гонжа|гонж]] жәлар рыдгьылқәа ааникылеит. 1744-1745 рыбжьара Опоку [[Дагомба (народ)|Дагомба]] аҩадатәи аҳәынҭқарра ду иақәлеит, [[Нигер (река)|Нигер]] абжьаратә цашьа акрызҵазкуа ахәаахәҭратә мҩақәа рахь анеира аиуит. Опоку ишьҭахь адгьыл ҿыцқәа адызҵаз Куси Акәырша (1750-1764) напхгара аиҭон. Осеи Кваме Паньин (1777-1803), [[Осэй Туту Кваме|Осеи Туту Кваме]] (1804-1807), [[Осэй Бонсу|Осеи Бонсу]] (1807-1824) наҟ-наҟ аҳәынҭқарра дырӷәӷәон, адгьылқәа дырҭбаауан. Ашанти усҟан иааннакылон ҳаамҭазтәи [[Гана]] аҵакыреи ҳаамҭазтәи [[Кот-д'Ивуар]] аӷьыраки<ref>Collins and Burns (2007), p. 140.</ref>.
Аҳәынҭқарраҿы аҳәынҭқар ититул ан лыжәлала ииасуан. Аҳҭнықалақь [[Кумаси]] ауаажәларратә усурақәа рзы ааԥхьара рырҭон [[Аравия|Аравиа]], [[Судан]], [[Европа]] рҟынтәи аҟазауаа. Ақалақьқәа рыбжьара аимадара иадгылон амшын аԥшаҳәа инаркны Нигер абжьаратә цашьа аҟынӡа имҩаԥыргоз амҩақәа рыкаҭа<ref>Davidson (1991), p. 240.</ref><ref>Collins and Burns (2007), pp. 140—141.</ref>.
Ашанти аконфедерациа ӷәӷәаны иаанхон XIX ашәышықәса аиҳарак иалагӡаны. Аха 1900 шықәсазы британиаа бџьарла аԥыжәара рыманы иҭадырхеит [[Англо-ашантийские войны|англиа-ашантиатәи аибашьрақәа]] ԥшьба рышьҭахь<ref>Davidson (1991), p. 242.</ref>.
==== Дагомеиа ====
[[Файл:Dahomey amazon2.jpg|слева|мини|250пкс|[[Дагомейские амазонки|Дагомеитәи амазонкацәа]], аҳәса рырратә отриад.]]
[[Дагомея|Дагомеи]] аҳәынҭқарра цәырҵит XVII ашәышықәса алагамҭазы, Аллада аҳәынҭқарра аџьа жәлар аҩада ииасны [[Фон (народ)|фон]] жәлар руаажәлар ианрылатәа. Шықәсқәак рышьҭахь [[Абомей|Абомеи]] ақалақь аҿы аҳҭнықалақь шьақәыргыланы рымчра аларҵәара иалагеит. Уегбаџьи ихаан (аҟ.1645-1685) Дагомеиа иӷәӷәоу еизаку ҳәынҭқарраны иҟалеит. Уегбаџьа адгьыл аҳәынҭқар ихатәуп ҳәа рылеиҳәеит, ашәахтәқәагьы ақәиҵеит. Аҳәынҭқарраҿы амчра аҭара мҩаԥысуан [[Примогенитура|раԥхьатәи аира азин]] ала, уи хаз игоу аҳаблақәа рԥызацәа рнырра армаҷит. Ишьақәгылеит акралтә сан икульт. Аҳәынҭқар иабшьҭрақәа рыхьӡала есышықәса атҟәацәа рҟынтә атәы кәырбанс днаргон. [[1720-е|1720-тәи]] ашықәсқәа рзы Дагомеиа атәцәа рыҭира иазҟазаз [[Уида (государство)|Уидеи]] Алладеи ааннакылан, зыԥсы ҭоу атауар ахәаахәҭра анапаҿы иаанагеит<ref>Shillington (2005), pp. 191, 192.</ref>. Аҳ Агаџьа (1708-1740) атәцәа рыҭира аҵыхәа ԥиҵәарц далагеит, атәцәа аҭыԥантәи апальматә хәша аплантациақәа рҿы иааныжьны, аха европааи иареи рыхәаахәҭра афеидеи европатәи абџьар ахьыԥшреи ирхыҳәҳәеит. 1730 шықәсазы [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра Дагомеиа анапаҿы иаанагеит, ашәахтә ашәартә иҟанаҵеит. Атәцәа рзы ашәахтәқәа еиҳарак [[Раковины каури|каури амыдаӷьцәақәа]] рыла иршәон. [[Франциа|Франциа]] Дагомеиа агеит 1892-1894 шықәсқәа рызтәи [[Вторая франко-дагомейская война|аҩбатәи франко-дагомеитәи аибашьра]] ашьҭахь, ишьақәнаргылеит аколониалтә еиҳабыра. Убри аан афранцыз ар рӷьырак аҭыԥантәи африкаа ракәын.
==== Иоруба ====
[[Файл:WestAfrica1625.png|мини|250пкс|[[Ойо (государство)|Оио]], иаакәыршаны иҟоу атәылақәа 1625 шықәсазы.]]
[[Йоруба (народ)|Иоруб]] ижәлар традициала иаку аҳәынҭқарра иқәынхоит ҳәа рхы рыԥхьаӡон, уажәы атермин «иоруба» иаҵанакуеит [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] абызшәатә ҭаацәара абызшәақәа рыла ицәажәо зегьы. Ари ажәала [[Хауса (народ)|хаус]] ҳәа иршьҭан [[Ойо (государство)|Оио]] аҳәынҭқарра ауааԥсыра. Иоруб раԥхьатәи ҳәынҭқарран [[Ифе]] аҳәынҭқарра, иԥсабаратәым афырхаҵа аԥызҵаз, раԥхьатәи «они» Одудув. Одудувоваа рыҷкәынцәа изларҳәо ала еиуеиԥшым [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рышьаҭаркыҩцәас иҟалеит, рыԥҳацәа аҳцәа иранацәахеит. XVIII ашәышықәсазы иоруб ақалақь-ҳәынҭқаррақәа еиҿыркааит аҳҭнықалақь, ақалақь Ифе ахада напхгара зиҭоз аконфедерациа. Хаз игоу ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рыҽдырӷәӷәацыԥхьаӡа Ифе аԥшәма инырра лаҟәуан. Ақалақь-ҳәынҭқаррақәа дара-дара еиҿагыланы ақәԥара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 131—132.</ref>.
Оио иазҳаит XVI ашәышықәсазы. 1550 шықәсазы уи ргеит [[кавалерия|аҽцәа]] знапаҿы иҟаз [[Нупе]]. «Алафин» (анапхгаҩы ититул) ахгарахьы дыбналар акәхеит. [[Оромпото]] «Алафин» (аҳра иуан 1560-1580 рзы) ибзианы бџьарла еибыҭаз аҽцәа зҭаз ар еизигеит, аҩадатәи абнасакаратә областқәа рҿы арратә қәҿиарақәагьы иоуит. XVI ашәышықәсазы Оио адгьылқәа арҭбааит [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас мраҭашәаратәи аобластқәа рыбзоурала [[Того]] ахәқәа, Кет, [[Дагомея|Дагомеиа]], [[Фон (народ)|фон]] жәлар рыдгьылқәа рҟынтәи Иоруб адгьылқәа рҟынӡа.
Аҳәынҭқарра напхгара анаҭон хаз игоу араионқәа знапы иану администраторцәа рхеилак. Оио аҩадеи аладеи рыбжьара ахәаахәҭраҿы бжьаҟазас иҟан, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] абнақәа мрагыларатәи рҳәаақәеи [[Судан]], [[Сахара]], [[Северная Африка|Аҩадатәи Африка]] мраҭашәаратәи аобластқәеи еиԥнашьуан<ref>Davidson (1991), pp. 173—174.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 134.</ref><ref>Stride, G.T. & C. Ifeka (1971). ''Peoples and Empires of West Africa: West Africa in History 1000—1800''. Edinburgh: Nelson. ISBN 0-17-511448-X.</ref>. Иоруба аба, аихатәи акыцӡратәи аалыҵқәа ҟарҵон, аиҭныԥсахлараан ар рзы иаҭахыз аџьыкхыши, ацәеи, аҽқәеи роуан. Оио ҩышә шықәса инеиԥынкыланы амч ду змаз ҳәынҭқарраны иаанхон. 1888 шықәса раахыс уи британиатәи протекторатны иҟалеит, нас дара-дара еибашьуаз акәны, хәҭа-хәҭала еилаҳаит. 1896 шықәсазы аҳәынҭқарра зынӡа аҟазаара иаҟәыҵит.
===== Бенин =====
[[Файл:Benin bronze Louvre A97-14-1.jpg|мини|250пкс|Бенин иалху «[[Бенинская бронза|Аџьазтә баҟа]]»]]
[[Бенинское царство|Бенинтәи аҳра]] [[Нигеро-конголезские языки|нигеро-конголезтәи]] [[Генетическая классификация языков|абызшәатә ҭаацәара]] едо ажәлар ннархон. XV ашәышықәса азбжазы Бенин аҳәынҭқарра аҵакырақәа арҭбаауан, ампыҵахаларақәа арӷәӷәон. «Оба» («аҳ») Евуаре (аҳра иуан 1450-1480 рзы) амчра еизакны 30 шықәса рыҩныҵҟа агәылацәа рабашьрақәа мҩаԥигон. Иара иԥсҭазаара даналҵ Бенин аҵакыра мраҭашәарахь [[Дагомея|Дагомеиа]], мрагыларахь Нигер адельта, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи аокеан]] аԥшаҳәа, аҩада [[Йоруба (народ)|Иоруб]] [[город-государство|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]] рҟынӡа инаӡон.
Анапхгаҩцәа («оба») шьаҭас ирыман «узам» зегь реиҳа амч змаз ажәлақәа рԥызацәеи ақалақьтә цехқәа рнапхгаҩцәеи рхеилак. Евуаре имоҭа, Есигие «оба» (1504-1550) «узама» амчра амихит, иазыԥҵәаз администраторцәа ириҭеит, европааи, аиҳаракгьы аҳҭынратә скульпторцәа рзы абҩа ахьиоуаз [[португальцы|апортугалцәеи]] реимадара амҽхак иациҵеит. Бенин ауаажәларра ирҟазшьан аҳәса рымчра ду, аиҳаракгьы ԥхьаҟатәи «оба» ан<ref>Collins and Burns (2007), pp. 134—135.</ref>.
Бенин ахаангьы мҽхакы ҭбаала атәцәа зҭиуаз иреиуамызт. Аҳәынҭқарра аҳәаа иахнагон апырпыл, [[слоновая кость|аслан абаҩ]], [[каучук|акаучук]], [[Хлопчатобумажная ткань|абамба иалху аба]]. Аахәаҩцәас иҟан африкатәи аԥшаҳәа егьырҭ ажәларқәа атауар рзызҭиуаз апортугалцәеи аголландцәеи.
1700 шықәса ашьҭахь аҳәынҭқарра еимдырххо иалагеит адинастиатә қәԥареи аграждантә еибашьрақәеи. Аха, Ерсоени Акенгбудеи «оба» рнапхгараан амчра хада аҽарӷәӷәеит. 1897 шықәсазы Бенин ақалақь ааныркылеит британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 188—189.</ref>.
===== Нигери игбои рдельта =====
[[Нигер (река)|Нигер]] адельт аҿы иҟан хыԥхьаӡара рацәала [[Калабар|ақалақь-ҳәынҭқаррақәа]], еиуеиԥшым [[форма правления|анапхгара аформақәа]] рыманы. Урҭ рыхьчон аӡиас еилачырақәа. XVII ашәышықәсазы ахәаахәҭра арегион аԥсахит. Ақалақьқәа [[Суахили (народ)|Суахили]] аԥшаҳәа ақалақьқәа иреиԥшу ароль нарыгӡо иалагеит. Урҭ рҟынтә џьоукы, иаҳҳәап, Бонни, Калабари, Уарри монархиақәан. Егьырҭ, иаҳҳәап, Брасс, ахеилакқәа напхгара рырҭон, [[Кросс-Ривер|Кросс-Ривери]] Ажәытәтәи Калабар реиԥшқәа ракәзар, аҭиҩцәа реилазаарақәа «екпе» напхгара рырҭон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 136—137.</ref>. «Екпе» ахәаахәҭра аԥҟарақәа шьақәнаргылон. Урҭ ахәаахәҭратә ҩнқәа рҟынтә џьоукы Европеи Америкеи еицырдыруан.
Нигер адельта мрагыларахь иҟаз адгьылқәа рҿы инхон [[Игбо (народ)|игбо]] ажәлар (аӡиас мраҭашәарахь адгьылқәа аанызкылоз аниом аетникатә гәыԥ ада). IX ашәышықәсазы иара иаман Нри аҳәынҭқарра, Уи напхгара аиҭон «езе» Нри. Аҳәынҭқарра шьақәгылан ақыҭақәа рыла, урҭ зегьы автономтә ҟазшьа рыман, рҵакыраҿы ихьыԥшымызт. Ақыҭақәа ирыланхоз, ахацәеи аҳәсеи зегьы, аӡбарақәа рыдкылара иалахәын. Игбо-Укв аԥсыжырҭақәа ирылоуп аҭыԥантәи аџьаз иалху аалыҵқәеи [[Мсыр|Египети]] [[Индиа|Индиеи]] рҟынтәи асаркьатә еимхәыцқәеи, уи иаанарԥшуеит егьырҭ адгьылқәеи дареи рыхәаахәҭра<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick(1995). p. 95.</ref><ref>Collins and Burns (2007), p. 137.</ref>.
=== Африка Хада ===
[[Миграция банту|Банту рнырхара]] [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] рҟынӡа инаӡеит ҳера ҟалаанӡа [[Ҳ. ҟ. 1000|1000 шықәса]] инарзынаԥшуа. Даҽа зқьышықәсабжак ашьҭахь банту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа ҳаамҭазтәи [[Ангола]] аҵакыраҿы анхара иалагеит.
==== Луба ====
[[Файл:Realluba.JPG|мини|250пкс|Африкагәҭантәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа]]
[[Файл:Luba pottery-1908.jpg|мини|250пкс|слева|Акыцӡратә аалыҵ]]
XIV ашәышықәсазы Балопве ахылҵшьҭра иатәыз [[Конголо Мвамба]] еидикылеит аӡиа [[Кисале (озеро)|Кисале]] азааигәара адгьылқәа рҿы инхоз [[Луба (народ)|луба]] ахылҵшьҭрақәа. Иара иаԥиҵеит Конголо адинастиа, уи ашьҭахь Калал Илунг адинастиа иаԥсахит. Калала аӡиа Касале мраҭашәарахь луба адгьылқәа рахь иарҭбааит. Ишьақәгылеит адоуҳатә ԥызацәа, «балопве», зхадараҿы иҟаз еизаку аполитикатә системақәа, урҭ аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рхеилак шьаҭас ирыман, анаҩс хаз игоу аиланхарҭақәа рԥызацәа рҟынӡа. Балопве рабшьҭрақәа рдоуҳақәа ирыҿцәажәар рылшон, иалырхуазшәа. Рнапаҿы иааргаз адгьылқәа аиерархиа рҽаладырхәуан, аҳҭынраҿы иӡырган. Балопве амчра арратә мчра акәымкәа доуҳатә мчын. Ар акыр имаҷын. Луба арегион аҿы ахәаахәҭра хылаԥшра арҭон, [[дань|ашәахтә]] еизыргон. Ашьҭахь арегион хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рнапхгаҩцәа луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭан. Луба аполитикатә система аҽарҭбааит Африка Хада зегьы аҿы, [[Уганда]] аладатәи ахәҭаҿы, [[Руанда]], [[Бурунди]], [[Малави]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Зимбабве]], мраҭашәаратәи Конго. Луба аҟынтәи ашьҭра иашьҭаз ҳәынҭқарра дуқәан [[Лунда (королевство)|Лундеи]] [[Марави]]. Аҩадатәи Замбиа [[Бемба (народ)|бемба]] жәлар шьақәгылан XVII ашәышықәсазы Замбиаҟа иааз луба ахҵәацәа рхылҵшьҭрақәа рыла<ref>Shillington (2005), p. 138, 139.</ref><ref>Davidson (1991), p. 159, 160.</ref>.
==== Лунда ====
[[Файл:Lunda houses-1854.jpg|мини|слева|221пкс|Лунда жәлар реиланхарҭақәа]]
1450-тәи ашықәсқәа рзы [[Луба (народ)|луба]] анапхгаҩы Илунг Цибинда [[Лунда (народ)|лунд]] ажәлар рҟынтәи аҳ иԥҳа Рвидж ԥҳәысс дигеит, ажәларқәа еидикылеит. Рыҷкәын Лусинг аҳәынҭқарра адгьылқәа ирҭбааит. Иԥа Навиџь идгьылқәа еиҳагьы ирыциҵеит, лунд раԥхьатәи императорс дҟалеит «мвато иамво» — «амаҭқәа реиҳабы» ҳәа атитул иманы. Луба аполитикатә система ԥсахрада иаанхеит, ирымпыҵархалаз ахылҵшьҭрақәагьы уи рҽаладырхәуан. Аҳәынҭқар инапаҿы иааигаз адгьылқәа рҿы абжьгаҩцәеи ашәахтәқәа реизгаҩцәеи алихуан<ref>Shillington (2005), p. 141.</ref><ref name="Davidson">Davidson (1991), p. 161.</ref>.
Лунд ахылҵшьҭра иашьҭан хыԥхьаӡара рацәала аҳәынҭқаррақәа. Аҩныҵҟатәи Анголатәи [[Имбангала]] ахылҵшьҭра мҩаԥигон Цибинда амчра ззымычҳауаз аҳ иԥҳа Рвиџь лашьа Кингури. Ажәа «кингури» иаанаго иалагеит аиашьа Рвиџь иаԥиҵаз аҳәынҭқаррақәа рнапхгаҩы ититул.
[[Замбиа|Замбиа]] иҟоу [[лвена|лвени]] [[Лози (народ)|лози]] рыжәларқәагьы Кингури иахылҵшьҭроуп ҳәа рхы рыԥхьаӡоит. XVII ашәышықәсазы [[Лунда (королевство)|Лунда]] аԥыза Мвата Казембе [[Луапула (река)|Луапула аӡиас]] акаршәраҿы иаԥиҵеит [[Восточная Лунда|Мрагыларатәи Лунда]] аҳәынҭқарра. Лунда мраҭашәарахь рхылҵшьҭра наргоит ажәларқәа иакеи пенди. Лунда Африка ацентр мраҭашәаратәи аԥшаҳәаҿы иҟоу ахәаахәҭратә центрқәа ирыднаҳәалон. XIX ашәышықәсазы, шәақьла еибыҭаз [[чокве]] анақәла ашьҭахь, Лунда аҟазаара аанкылахеит<ref name="Davidson" /><ref>Shillington (2005), p. 139, 141.</ref>.
==== Марави (Малави) ====
[[Файл:Maravi Kingdom map c. 1650s.svg|мини|250пкс|Марави]]
Марави, изларҳәо ала, зыхьӡ аҳәынҭқар ититул аанаго иалагаз аҳ Каронг иҟынтәи абшьҭра мҩаԥигоит. Марави Африка ацентр мрагыларатәи аԥшаҳәаҿы, Килва аимпериа ахәаахәҭра иаднаҳәалон. XVII ашәышықәсазы Марави [[Ньяса|аӡиа Малави]] аӡиас [[Замбези]] [[устье|амшын иахьалало]] рыбжьара аҵакыра амҽханакуан. Мзур анапхгаҩы аҳәынҭқарра адгьылқәа акыр ирҭбааит. [[португальцы|Апортугалцәеи]] иареи аиқәшаҳаҭра анрыбжьарҵа, 4 нызқьҩык аибашьцәа рыла ишьақәгылаз ар еизганы [[Шона (народ)|шон]] ажәлар дрықәлеит<ref>Davidson (1991), pp. 164—165.</ref>. Апортугалцәа рҟынтәи иара ацхыраара иоуит аконкурент Лунди, зимба аԥыза иҿагылараҿы. 1623 шықәсазы иара итактика иԥсахит, шонынтәи апортугалцәа дырҿагыланы деибашьуан. Мзури иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь Марави акраамҭа аҽааннамкылеит. XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа уи хаз-хазы иҟаз аиланхарҭақәа рахь еилаҳаит.
==== Конго ====
[[Файл:KingdomKongo1711.png|мини|250пкс|Конго 1711 шықәсазы]]
XV ашәышықәсазы [[Конго (река)|Конго аӡиас]] ҵаҟатәи ахәҭаҿы [[Заводь Малебо|Малебо Аӡмыжь]] аобласт адгьыл беиақәа рҿы инхоз [[Конго (народ)|баконго]] жәлар рыдгьылқәаарыхыҩцәа ҳәынҭқарракны еидкылан «[[маниок|маниконго]]» ҳәа изышьҭаз анапхгаҩы дызмаз аҳәынҭқарреи дареи. Аҳәынҭқарра иаҳҭнықалақьын аиланхарҭа [[Мбанза-Конго]]. Иреиӷьу аиҿкаара рыманы агәылацәа рнапаҿы иааганы ашәахтә рымырхуан. Баконго жәлар ирдыруан аметаллқәа аус рыдулара, [[керамика|акыцӡратә аалыҵқәеи]] [[Рафия (пальма)|арафиа]] иалхны аба аҟаҵареи. Ашәахтә ақәҵара асистема арегионбжьаратә хәаахәҭра иацхрааит. Ашьҭахь арҭ атәылаҿацәқәа рахь [[португальцы|португалиатәи]] абаӷәазақәа [[Луанда|Луандеи]] [[Бенгела (город)|Бенгелеи]] ирыбзоураны аџьықәреии аманиоки алалеит. Акультура ҿыцқәа [[просо|ашырӡ]] аԥсахит, ауааԥсыра реизҳара иацхрааит.
XVI ашәышықәсазы маниконгаа [[Атлантика]] инаркны [[Кванго|Кванго аӡиас]] аҟынӡа адгьылқәа напхгара рырҭон. Адгьылқәа зегьы ирыман рхатәы провинциатә напхгаҩы, маниконго иқәиргылаз «мани-мпембе». 1560 шықәсазы амчра игеит ақьырсиан [[Нзинга Мбемба|Афонсу I]]. Иара ампыҵахаларатә еибашьрақәа мҩаԥигон, иара ихаан атәцәа рыҭира иазҳаит. 1568-1569 шықәсқәа рзы Конго адгьыл иақәлеит [[:en:Jaga (Kongo)|ҳага]] жәлар, анапхгаҩы-маниконго дыбналартә иҟарҵеит. Португалиантәи қьырала еибашьуаз рыцхыраарала маниконго Афонсу I амчра ирхынҳәит 1574 шықәсазы.
1660-тәи ашықәсқәа аҩбатәи рызбжазы апортугалцәа Конго рнапаҿы иааргарц иалагеит. Маниконго Антонио I (1661-1665) 5 нызқьҩык ар иманы Мбвил имҩаԥысуаз аибашьраҿы аҵахара ӷәӷәа иоуит. Аҳәынҭқарра хаз-хазы игоу аилазаарақәа рахь еилаҳаит, урҭ атҟәацәа тәыс рыҭира хықәкыс иҟаҵаны аибашьрақәа мҩаԥыргон<ref>Collins and Burns (2007), pp. 185—188</ref><ref>ShYillington (2005), p. 196—198</ref><ref>Davidson (1991), pp. 156—157</ref>.
Атәцәа роуан иара убас анапхгаҩы «нгола» напхгара зиҭоз [[Ндонго]] аҟынтәи. Ндонгогьы апортугалцәа рахь атәцәа рыҭира мап ацәнакуамызт. [[Бразилиа|Бразилиаҟа]] ацара ҭыԥыс иаман абаӷәаза [[Сан-Томе (город)|Сан-Томе]]. Аха, Ндонго апортугалцәа ӷак иаҳасабала гәрамгарҭас иҟанаҵон. Апортугалцәа уи рнапаҿы иааргарц иалагеит, аха [[Северные мбунду|мбунду]] ажәлар иаҵадырхеит. Атәцәа рыҭира иахҟьаны Ндонго [[депопуляция|адепопулиациа]] ачҳауан. Ицәырҵит даҽа ҳәынҭқаррак Матамба, уаҟа аҳра луан апортугалцәа акраамҭа аҿагылара ӷәӷәа рызҭоз аҳкәажә [[Зинга Мбанди Нгола|Зинг]]. Апортугалцәа рыхәаахәҭратә еилаӡарақәа ахьымҩаԥыргоз аԥшаҳәақәа рҿы рҽааныркылон, аха аконтинент аҵауларахь анеира рзыгәаӷьуамызт, аҭыԥантәи анапхгаҩцәа рҟынтәи атәцәа роуан. Аҩныҵҟатәи адгьылқәа рҿы акәзар, атәцәа рзы аибашьра ӷәӷәақәа цон. XVII-XVIII ашәышықәсақәа рзы атәцәа рзы ареидқәа ирҿын Касанџье аҳәынҭқарра аԥызҵаз имбангал ажәлар<ref>Shillington (2005), p. 198, 199.</ref><ref>Davidson (1991), p. 158.</ref>.
=== Алада Африка ===
[[земледелие|Адгьылқәаарыхреи]], арахәааӡареи, [[История производства и использования железа|аиха аус адулареи]] здыруаз [[Миграция банту|абанту бызшәала ицәажәоз ажәларқәа]] [[Лимпопо]] аӡиас аладахьы рахгара ҟалеит IV—V ашәышықәсақәа рзы. [[Койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз аҭыԥантәи ажәларқәа ықәырцеит. Банту ашьшьыҳәа аладаҟа ицон. [[Квазулу-Натал|Квазула-Натал]] аҿы аиха аус адулара аобиектқәа [[1050-е|1050]] шықәса инарзынаԥшуа иаҵанакуеит. Зегь реиҳа аладаҟа инаскьеит коисанаа рҟынтәи иаагоу аҟазшьақәа зцәажәашьа ыҟоу агәыԥхәҭа банту [[Коса (народ)|коса]]. Косаа уажәтәи [[Восточно-Капская провинция|Мрагылара-Каптәи апровинциаҿы]] [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] аӡиас аҟынӡа инаӡеит.
==== Зимбабве Дуи Мапунгувеи ====
[[Файл:Great zimbabwe 2.jpg|мини|250пкс|[[Большое Зимбабве|Зимбабве Ду]]]]
[[Южная Африка|Аладатәи Африка]] раԥхьатәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан XII ашәышықәсазы ицәырҵит [[Мапунгубве]]. Аҳәынҭқарра абзанхара шьаҭас иаман суахили аԥшаҳәа аҭуџьарцәа [[Лимпопо]] акаршәра аҟынтәи [[слоновая кость|аслан абаҩ]], аҩадатәи Трансвааль ашьхақәа рҟынтәи абҩа (уажәы — апровинциа Лимпопо), Зимбабвиатәи ахәҵантәи ахьы рыла ахәаахәҭра. Ахәаахәҭра иагәҭылсан Чибуене. Аха XIII ашәышықәсазы ауааԥсыра Мапунгубве аанрыжьит<ref>Ehret, Christopher (2002). p. 252.</ref>.
Анаҩстәи ҳәынҭқарратә шьақәгыларан иҟаз акәын [[Большое Зимбабве|Зимбабве ду]] Зимбабвиатәи ахәҵаҿы. Ажәа «зимбабве» иаанагоит «ахаҳәтә ҩны». Зимбабве ду Аладатәи Африка аҿы раԥхьатәи қалақьын, [[Шона (народ)|шон]] жәлар хыԥхьаӡара рацәала реиланхарҭақәа еидызкылаз аҳәынҭқарра ду иагәҭылсахеит. [[Мапунгубве]] аҟынтәи ахаҳәтә ргыларақәа рыргылашьа анырга, шонаа уи еиӷьыртәит, уи ус шакәу дырҵабыргуеит Зимбабве ду аҭӡамцқәа. Аиԥш зеиԥшу аргылара атехнологиа рхы иадырхәон арегион аиланхарҭа маҷқәа рҿгьы. Зимбабве ду шәҭыкакаҷуан [[Суахили (народ)|суахили]] аԥшаҳәаҟынтәи Килва Аимпериеи [[Софала|Софалеи]] рыхәаахәҭрала. Килвеи Зимбабве Дуи еицҿакны иҿион. Зимбабве ду [[золото|ахьы]] аанашьҭуан. Аҳәынҭқар иашҭа малрҳарыла инхон, индиатәи абамба иалху аба иалхыз амаҭәа ишәын, инхарҭақәа абҩатәи ахьтәи орнаментқәа рыла ирԥшӡан, Џьамтәылеи [[Китаи|Китаии]] рҟынтәи иаагаз ачанахқәа рҟынтәи акрифон. [[1420-е|1420-тәи]] ашықәсқәа рзеиԥш аилаҳара иалагеит. Ауааԥсыра уи аанрыжьит 1450 шықәсазы. Ас еиԥш аилаҳара иахҟьазар алшоит ахәаахәҭратә қалақь [[Ингомбе Иледе]] ацәырҵра<ref>Ehret (2002), pp. 252—254.</ref><ref name="Shillington 2005, pp. 147-153">Shillington (2005), pp. 147—153.</ref>.
Иалагеит [[Шона (народ)|шон]] аҭоурых аетап ҿыц. Ампыҵахалаҩ ҿыцс дҟалеит Карангатәи аҩадатәи шон анапхгаҩы Мутота. Мутопе иԥа дицны Мутота Зимбабвиатәи ахәҵеи [[Мозамбик|Мозамбики]] мрагыларатәи аԥшаҳәаҟынӡа инапаҿы иааигеит, уи агаҿа ахәаахәҭра ахь анеиразы алшара анаҭеит. Шон атәыла «мванамутапа» ҳәа иашьҭан, уи иаанагоит «ихдырҵәаз адгьылқәа реиҳабы». Аҩадатәи шона ахаҳәеиқәҵара атрадициа рымамызт, ахаҳә иалхны акгьы дыргыломызт. Матопе 1480 шықәсазы иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, аҳәынҭқарра ҩбаны еилаҳаит: Алада [[Торва|Торвеи]], аҩада [[Мономотапа|Мутапеи]] ҳәа. Аиҟәшара зыхҟьаз ҩыџьа аԥызацәа: Чангеи Тогвеи реиндаҭлара ауп. Чанга илшеит аладатәи аобластқәа инапаҿы раагара, еиҿикааит Бутуа аҳәынҭқарра, [[Кхами]] аҳҭнықалақьс иаманы<ref name="Shillington 2005, pp. 147-153"/><ref name="Davidson 1991, pp. 252-254">Davidson (1991), pp. 252—254.</ref>.
XVI ашәышықәсазы апортугалцәа [[Замбези]] аӡиас аҿы еснагьтәи ахәаахәҭратә ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, [[Мономотапа|Мутапу]] рнапахьы иааргарц азы<ref>Davidson (1991), pp. 252—154.</ref>. Хәҭа-хәҭала уи рылшеит. 1628 шықәсазы дара ирылшеит амарионеттә «мванамутап» Мавур ҳәа хьӡыс измаз иҭакра, уи аиқәшаҳаҭрақәа инапы рыҵаиҩуан апортугалцәа аминералтә аӡа аекспорт азура азин рызҭоз. Апортугалцәа анапхгара асистема ҭадырхеит, ахәаахәҭратә еимадарақәа ԥыржәеит. 1667 шықәсазы Мутапа аилаҳара иалагеит. Аԥызацәа ахьы аҵхра алдыршомызт, избанзар португалиантәи ақәыларақәа ирыцәшәон, атәыла ауааԥсырагьы маҷхеит.
Бутуа анапхгаҩы ихьӡын «чангамире», аҳәынҭқарра ашьаҭаркҩы Чанги ихьӡ ала. Ашьҭахь ахьӡ аҽаԥсахит [[Розви]] ҳәа. Апортугалцәа араҟа аҽышьақәырӷәӷәаразы рҽазышәарақәа маншәаламхеит Домбо «чангамире» ианаҵадырха ашьҭахь. XVII ашәышықәса ҭынч, ибеианы имҩаԥысит. Розви еилаҳаит 1830-тәи ашықәсқәа рзы [[нгуни]] жәлар [[Квазулу-Натал|Квазулу-Натали]] ржәыларала<ref name="Davidson 1991, pp. 252-254"/>.
==== Намибиа ====
[[Файл:Realnam.JPG|мини|250пкс|[[гереро|Герерои]] [[Нама (народ)|нами]] рҵакырақәа]]
1500 шықәсазы Африка аладатәи ахәҭа аиҳарак ахатәы ҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа аман. Аҩада — мраҭашәаратәи [[Намибиа|Намибиа]] [[Овамбо (этнос)|овамбо]] жәлар [[земледелие|адгьылқәаарыхра]] иаҿын, [[гереро|гереро-арахәааӡара]]. Гереро рырахә рхыԥхьаӡара ианацла алада Намибиа агәҭантәи ахәҭа аҳәырҭақәа рахь ииасит. Урҭ ирзааигәаз мбандер агәыԥ аҩада-мраҭашәаратәи [[Ботсвана|Ботсван]] [[Ганзи (город)|Ганзи]] аобласт рымпыҵархалеит. [[Койсанские языки|Коисантәи]] абызшәа иаҵанакуаз нама жәлар руасақәа рыманы аҩада иааит, уаҟа гереро рԥылеит. Ҩ-гәыԥк рыбжьара аимакқәа ирылагеит. [[Лози (народ)|Лози]] ахьынхо аҵакыра арҭбаара ажәларқәа «мукушу», «субиа», «еи» аҩадатәи Ботсван иҟоу арегионқәа Ботеи, [[Окаванго (Намибия)|Окаванго]], Чобе рахь иқәнацеит<ref>Shillington (2005), p. 218.</ref>.
==== Аладатәи Африкеи Ботсванеи ====
===== Сото-Цвана =====
[[Файл:Realzulu.JPG|мини|250пкс|Алада Африка ажәларқәа]]
Аӡиас [[Лимпопо]] аладахьы Хаивельд арегион аҿы [[Басуто|сото-тсван]] жәлар рҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа рышьақәгылара иалагеит [[1000 год|1000 шықәса]] инаркны. [[вождь|Аԥыза]] имчра арахә рхыԥхьаӡареи рабшьҭреи доуҳала реимадареи ирықәгылан. Уи арҵабыргуеит [[фундамент|ахаҳәтә уасхыри]] аҭӡамцқәеи змоу Тутсвемогала ахәаҿы иҟоу аиланхарҭақәа. [[Вааль]] аӡиас аҩада-мраҭашәарахь тсван раԥхьатәи аҳәынҭқарратә еиҿкаарақәа зықьҩыла ауааԥсыра змаз аиланхарҭақәа рыкәша-мыкәша рҽеидыркылон. Ас еиԥш иҟаз аиланхарҭаҿы аҟыба-ӡыбақәа анцәырҵлак, агәыԥқәа рыбжьара ақәԥара ианалагалак, ауаа рыхәҭак аҭыԥ ҿыц ахь ицон, аиланхарҭа ҿыц шьақәдыргылон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155">Shillington (2005), pp. 153—155.</ref>.
===== Нгуни =====
[[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] алада-мрагыларатәи ахәҭаҿы инхон [[нгуни]] ажәларқәа: [[зулусы|зулусаа]], [[Коса (народ)|косаа]], [[свази]], [[Ндебеле (народ в ЮАР)|ндебеле]]. Араҟагьы ишьаҭаркын аҳәынҭқарра, аҩныҵҟатәи аиӷара ауаарацәара аобласт ҿыцқәа рахь ииасыртә иҟанаҵон. XIX ашәышықәсазы имҩаԥысуаз еснагьтәи аибашьрақәеи, аҳәынҭқарргылареи, амиграциеи рыпроцесс нгуни «[[мфекане]]» ҳәа иашьҭан, [[Басуто|сото]] — «дифакане» ҳәа иашьҭан. Уаҟа акрызҵазкуа факторны иҟан зулусаа рҳәынҭқарра арӷәӷәара<ref>Worden, Nigel. The Making of Modern South Africa, Oxford UK/Cambridge USA: Blackwell Publishers, 1995, p. 13.</ref>. Зулусаа аметаллқәа аус рыдулашьа рдыруан, [[просо|ашырӡ]] аадрыхуан, арахә рыхьчон<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>.
===== Акоисанцәеи африканерцәеи =====
[[Файл:SouthAfrica1885.jpg|мини|250пкс|Аладатәи Африка аполитикатә хсаала 1885 шықәса азы.]]
[[койсанские языки|Коисантәи абызшәақәа]] рыла ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] алада-мраҭашәаратәи ахәҭа иқәынхон, уа иазҷыдароуп лассы-лассы ақәоурақәа. Заатәи коисантәи аиланхарҭақәа [[Басуто|сот]], [[нгуни]] реиԥш иҟаз [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа иахәлабгеит, аха банту анырхара аӡынтәи ақәоурақәа рхырхарҭақәа рҿаԥхьа иаангылеит. Коисантәи абызшәақәа рышьҭыбжьқәа хәҭа-хәҭала банту абызшәақәа ирылалеит. Коисанаа банту бызшәала ицәажәоз ргәылацәеи дареи ахәаахәҭра рыбжьан, [[крупный рогатый скот|арахә]], ауасақәа, ашәарыцага маҭәахәқәа аарышьҭуан, абҩеи, аихеи, аҭаҭыни роуан<ref name="Shillington 2005, pp. 153-155"/>.
XVI ашәышықәсазы [[Голландская Ост-Индская компания|Голландиатәи Ост-Индиатәи аилахәыра]] [[Столовая бухта|Акрыфарҭатә шыцәа]] аҿы иқәнаргылеит аӷбақәа аӡы ахьыргоз, [[Готтентоты|готтентотаа]] рҟынтәи акәац ахьаархәоз аагаратә пункт. Готтентотаа аголландцәа рҟынтәи ироуан абҩа, аиха, аҭаҭын, ахәдахаҵақәа. 1652 шықәсазы Акрыфарҭатә шыцәа аҿы голландиатәи аиланхарҭа шьақәгылеит. Аголландцәа ашәыри ауҭраҭыхи рааӡара иалагеит, ичмазаҩу амшынуаа рзы ахәышәтәырҭа аԥырҵеит. Аарыхра аизырҳара хықәкыс иҟаҵаны адгьыл ҿыцқәа рахь анхацәа ([[Буры|бураа]]) рнырхара иалагеит, [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африкантәи]] атәцәа рыԥсахуан<ref>Shillington (2005), pp. 210—213.</ref>. Готтентотаа рҳәырҭақәа рымырхит, уи иахылҿиааит 1659 шықәсазтәи голландиа-готтентоттәи аибашьра. Аибашьраҿы аиааира згаз дыҟамызт, аха аголландцәа «ампыҵахаларазы рзин» рыларҳәеит, амҵа аҵакыра зегьы иашьҭало иалагеит. Готтентотаа рхылҵшьҭрақәа аки-аки реидыслара атактика рхы иархәаны бураа адгьылқәеи арахә зегьи рымырхит. 1673-1677 шш. аҩбатәи голландиа-готтентоттәи аибашьра шьақәгылан арахә рымпыҵахалара хықәкыс измаз ареидқәа рыла. Европаа рнапала аԥсыҭбарақәа рыдагьы, готтентотаагьы зықьҩыла европатәи ачымазарақәа ирыхҟьаны иҭахон.
XVIII ашәышықәсазы Каптәи апровинциа иазҳаит. Арахь иааргон [[Мадагаскар]], [[Мозамбик]], [[Индонезиа|Индонезиа]] рҟынтәи атәцәа. Голландиатәи аиланхарҭақәа аҩада анаскьара иалагеит, готтентотаа [[Партизанская война|апартизантә еибашьра]] анымҩаԥыргоз ари анырхара ӷәӷәала ишаҿагылозгьы. Бураа рахьтә инеиҭаҵ-ааиҭаҵуа арахәааӡара знапы алакыз [[Трекбуры|атрекбурқәа]] ҳәа ирышьҭалеит. Урҭ лассы-лассы рхы иадырхәон готтентотаа рреидқәа раан ааха зауз аиаҭымцәа рџьабаа<ref>Shillington (2005), pp. 213, 214.</ref>.
== XIX-тәи ашәышықәса ==
=== Алада Африка ===
XIX ашәышықәса азбжазы ҳаамҭазтәи [[Намибиа|Намибиа]] аҵакырахь инеит британиатәии анемецтәии амиссионерцәеи акоммерсантцәеи. [[Гереро|Герерои]] намеи ашәақьқәеи апатронақәеи роурц рҭахны арахә, аслан абаҩ, астраус ҵысхәқәа рзырҭиуан. Анемеццәа арегион аҿы еиҳа иӷәӷәаны рҽышьақәдырӷәӷәеит, 1884 шықәсазы аӡиас [[Оранжевая|Оранжевои]] инаркны [[Кунене (река)|Кунене]] аҟынӡа агаҿа аобласт анемец [[протекторат]] ҳәа рыларҳәеит. Урҭ аиланхарҭа шкәакәақәа рзы адгьылқәа рымпыҵахаларазы агрессиатә политика мҩаԥыргон, намеи герерои реиӷара хархәагак аҳасабала рхы иархәаны<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327—329, 340—342.</ref>.
Гереро анемеццәеи иареи аидгылара рыбжьалеит нама аԥыжәара роурц иақәгәыӷны. Анемеццәа гереро аҳҭнықалақь аҿы агарнизон ықәыргыланы ахҵәацәа шкәакәақәа адгьылқәа рызшара иалагеит, ахәҵа хада иреиӷьу аҳәырҭақәагьы уахь иналаҵаны. Уи адагьы дара ишьақәдыргылеит ашәахтәқәҵареи мчылатәи аџьеи рсистема. Герерои мбандери еилаҩынтит, аха анемеццәа ақәгылара рхәаҽит, аԥхьагылаҩцәа ршьит.
1896 шықәсеи 1897 шықәсеи рыбжьара [[крупный рогатый скот|арахә]] рмырза герерои намеи рекономика ашьаҭа еиланарбгеит, ашкәакәақәа раларҵәара еиҵанатәит. Анемеццәа Намибиа ахҵәацәа шкәакәақәа рыдгьыл ахь аиагара иаҿын, адгьылқәа аанкыло, арахә алхуа, уимоу гереро Аладатәи Африкаҟа аусурақәа рахь аҳәаа ахыгара рҽазыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327</ref>.
1904 шықәсазы гереро ақәгылара шьҭырхит. Анемец еинрал [[Трота, Лотар фон|Лотар фон Трота]] [[Битва при Ватерберге|Ватерберг имҩаԥысуаз аибашьраҿы]] [[Геноцид племён гереро и нама|агеноцид аполитика]] ихы иаирхәеит, уи гереро [[Калахари]] ацәҳәыра мраҭашәарахь иасыртә иҟанаҵеит. 1905 шықәса анҵәамҭазы еиқәхаз 80 рҟынтәи 16 нызқьҩык гереро роуп. Нама аҿагылара дырҟьацит 1907 шықәса рзы. Адгьылқәеи арахә зегьи намеи герерои ирымырхит. Ауааԥсыра рхыԥхьаӡара ахьмаҷхаз иахҟьаны, [[Овамболенд|Овамбо]] аҟынтәи аусуратә мчра аагара иалагеит<ref>Shillington (2005), pp. 218, 327.</ref>.
=== Нгуниланд ===
1815 шықәсеи 1840 шықәсеи рыбжьара Африка аладатәи ахәҭаҿы аилаҩынтра ҟалеит, уи «[[мфекане]]» ҳәа ахьӡ аиуит. Апроцесс хацыркхеит [[нгуни]] [[Мтетва]], [[Ндвандве]], [[Свазиленд]] аҩадатәи акралрақәа рҿы аресурсқәеи амлакреи разымхара иахҟьаны. Мтетва анапхгаҩы [[Дингисвайо|Дингисваио]] иԥсҭазаара даналҵ, аԥыжәара игеит зулусаа рнапхгаҩы [[Чака]]. Иара ишьақәиргылеит ндвандва знапаҿы иаазгаз, свази аҩада иқәызцаз [[Страна зулусов|Квазула]] аҳәынҭқарра. Ндвандвеи свази реиҭаҵра мфекане аҵакыра иацнаҵеит. [[1820-е|1820-тәи]] ашықәсқәа рзы Чака идгьылқәа рҳәаақәа [[Драконовы горы|Агәылшьап шьхақәа]] ршьапаҟынӡа ирҭбааит, аӡиас [[Тугела|Тугелеи]] [[Умзимкулу (река)|Умзимкулеи]] аладахьы аобластқәагьы ашәахтә изыршәон<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257, 270.</ref>. Инапаҿы иааигаз аиланхарҭақәа рԥызацәа иҳәатәы хазҵоз асардарцәа-«аиндунцәа» рыла иԥсахуан. Чака еиҿикааит еизаку, алеишәа змоу, гәыкала иҟоу ар, аԥса кьаҿқәа рыла еибыҭоу, уи иаҟароу арегион аҿы иҟамлацызт.
1828 шықәсазы Чака дҭахеит ас еиԥш арратәи аиҿкааратәи лшарақәа змамыз иашьа гәакьа [[Дингаан]] инапала. 1838 шықәсазы [[Великий трек|авоортреккерцәа]] зулусаа рыдгьылқәа рымпыҵахалара рҽазыршәеит. Раԥхьа иаҵахеит, аха нас Кроваваиа аӡиас аҿы рҽеидыркылан зулусаа еилаԥырххааит. Ус шакәызгьы, атрекерцәа ирзымгәаӷьит зулустә дгьылқәа рҿы анхара. Дингаан дыршьит 1840 шықәсазы аграждантә еибашьраан. Амчра инапаҿы иааигеит аҩада зулусаа рыдгьылқәа рырӷәӷәара зылшаз [[Мпанде|Мпанда]]. 1879 шықәсазы зулусаа рыдгьылқәа ирықәлеит Африка алада зегьы анапаҵаҟа аагара иашьҭаз британиаа<ref>Shillington (2005), pp. 256, 257.</ref><ref name=autogenerated1>Davidson (1991), pp. 274—275.</ref>. Зулусаа Изандлван имҩаԥысуаз аибашьраҿы аиааира ргеит, аха Улунди имҩаԥысуаз аибашьраҿы иаҵахеит.
Мфекана ашьҭахь ишьақәгылаз аҳәынҭқарратә еиҿкаара дуқәа ируакын 1821 шықәсеи 1822 шықәсеи рыбжьара аԥызас [[Мошвешве I]] дызмаз, [[Таба-Босиу]] ахәҵа шьаҭас измаз [[Лесото]]. Уи Мошвешве имчра азхазҵоз аҳаблақәа рконфедерациа акәын. [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы Лесото [[миссионер|амиссионерцәа]] иара иахь ааԥхьара риҭеит [[Капская провинция|Каптәи апровинциаҟынтәи]] [[огнестрельное оружие|абџьари]] аҽқәеи роура дашьҭаны. [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиа ареспублика]] хәыҷы-хәыҷла сото адгьылқәа армаҷуан, аха урҭ инагӡаны изырзымиааит. 1868 шықәсазы Мошвешве атәыла ацәынхақәа реиқәырхара иҽазышәо британиаа ирыдигалеит британиатәи протекторат [[Басутоленд|Басутолендны]] иҟалаз рыдгьылқәа аннексиа рзырурц<ref>Shillington (2005), pp. 261—262, 271.</ref>.
=== Атрек Ду ===
XIX ашәышықәса алагамҭазы [[готтентоты|готтентотаа]] рыдгьылқәа реиҳарак [[буры|бураа]] рнапаҵаҟа иҟалеит. Готтентотаа аекономикатәи аполитикатәи хьыԥшымра рцәыӡит, буртәи ауаажәларра иахәлабгеит. Бураа [[Нидерландский язык|нидерландиатәи]] абызшәа иахылҵуаз [[африкаанс]] абызшәала еицәажәон. Урҭ шьҭа бураа ракәымкәа африканерцәа ҳәа рхы иазырҳәо иалагеит. Готтентотаа рыхәҭак бџьаршьҭыхлатәи ардыԥхьалатә отриадқәа раҳасабала рхы иадырхәон егьырҭ готтентотааи [[Коса (народ)|косааи]] ирҿагыланы ареидқәа рҿы. Ицәырҵит еилаԥсоу ауааԥсыра, урҭ «каптәи аԥштәы змоу» ҳәа иашьҭан. Аколониалтә уаажәларраҿы урҭ ирзоужьын илаҟәу аҩаӡарақәа.
[[Файл:Colonial Africa 1800 map.png|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1795 шықәсазы]]
1795 шықәсазы Великобританиа [[Капская провинция|Каптәи апровинциа]] Нидерланды иамнахит<ref>Shillington (2005), pp. 215—216.</ref>. Уи иахҟьаны [[1830-е|1830-тәи]] ашықәсқәа рзы бураа аконтинент аҵауларахь аӡиас [[Грейт-Фиш|Греит-Фиш]] мрагыларахь амҩа иқәлеит. Ари апроцесс [[Великий трек|Атрек Ду]] ҳәа ахьӡ аиуит. Атрекерцәа иаԥырҵеит [[Южно-Африканская Республика (Трансвааль)|ареспублика Трансваали]] [[Оранжевое Свободное Государство|Оранжеваиеи]], ауааԥсыра рыжәпара маҷны измоу адгьылқәа рҿы, урҭ [[мфекане|мфекана]] иахҟьаны ихыдахеит. Бураа [[Банту (языки)|абанту]] бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа [[Койсанские народы|коисанаа]] рнапаҿы ишааргаз еиԥш рнапаҿы ирзаамгеит ауааԥсыра рыжәпара дуи аҭыԥантәи ахылҵшьҭрақәа ракзаареи ирыхҟьаны<ref name=autogenerated1 /><ref>Shillington (2005), pp. 268—271.</ref>. Уи адагьы абанту бызшәала ицәажәо ахылҵшьҭрақәа Каптәи апровинциаҟынтәи абџьар роуа иалагеит ахәаахәҭрала. Кафртәи аибашьрақәа ирыхҟьаны косаа (акафрқәа) адгьылқәа рыхәҭак иалҵыр акәхеит. Абанту бызшәала ицәажәоз ахылҵшьҭрақәа рнапаҿы раагара зылшаз аимпериатә мчы ӷәӷәа ауп. 1901 шықәсазы буртәи ареспубликақәа британиаа ирыҵахеит аҩбатәи англиа-буртәи аибашьраҿы. Ишаҵахазгьы, бураа рҽазышәара хәҭа — хәҭала инагӡан-Аладатәи Африка напхгара арҭон ашкәакәақәа. Британиа азакәанԥҵаратә, анагӡаратә, административтә мчра британиааи аколонизаторцәеи рнапаҿы ирнаҭеит.
=== Европатәи ахәаахәҭра, агеографиатә експедициақәа, ампыҵахалара ===
[[Файл:Maxim machine gun Megapixie.jpg|мини|250пкс|Апулемиот Максим 1895 шықәса атреног аҿы.]]
1878 шықәсеи 1898 шықәсеи рыбжьара европатәи аҳәынҭқаррақәа дара-дара ишаны Африка аиҳарак ргеит. Уаанӡатәи ԥшьышә шықәса рыҩныҵҟа европатәи аҟазаара агаҿа ахәаахәҭратә колониақәа аздырхон. Аконтинент аҵауларахь ацара згәаӷьуаз маҷҩын, [[португальцы|апортугалцәа]] реиԥш ицоз лассы-лассы иаҵахон, амшын аԥшаҳәахьы ихынҳәыр акәхеит. Аиҭакрақәа ирыцхрааит атехнологиатә инновациақәа акымкәа-ҩбамкәа. Урҭ ируакуп [[ружьё|ашәақь]] аасҭа акырӡа ирласны еиҵауҵоз [[Карабин (оружие)|акарабин]] аԥҵара. Инарҭбааны ахархәара аиуа иалагеит артиллериа. 1885 шықәсазы [[Максим, Хайрем Стивенс|Хаирем Стивенс Максим]] [[пулемёт|апулемиот]] аԥиҵеит<ref>Collins and Burns (2007), pp. 268—269.</ref>. Европаа мап ацәыркуан иҿыцӡоу абџьар африкатәи аԥызацәа рахь рыҭира.
Европаа аконтинент ралалара ԥынгыла дуны иаман [[Жёлтая лихорадка|ашыӡ ҩежь]], ацәачымазара, [[проказа|ацәеилабаара]], аиҳаракгьы ашыӡ реиԥш иҟаз ачымазарақәа. 1854 шықәса раахыс [[хинин]] инарҭбааны ахархәара иалагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 269.</ref>. Урҭ анаҩстәи амедицинатә аартрақәагьы Африка аколонизациа иацхрааит, иалдыршеит.
Европаа Африка ампыҵахаларазы астимулқәа маҷымкәа ирыман. Аконтинент беиоуп европатәи афабрикақәа ирҭаху аминералтә аӡа ала. XIX ашәышықәса алагамҭа [[Промышленная революция|ааглыхратә револиуциа]] азгәанаҭеит, уи иахҟьаны аӡа аҭаххара иазҳауан. Акрызҵазкуа факторны иҟан аҳәынҭқаррақәа реиндаҭлара. Африка аколониақәа рымпыҵахалара аҿагылаҩцәа иднарбон атәыла амчхареи аҵаки шамаз. Абарҭқәа зегьы [[Колониальный раздел Африки|Африка аколониалтә ҟәшахьы]] икылнагеит<ref>Collins and Burns (2007), p. 265.</ref>.
[[Файл:Davidlivingstone cropped.jpg|мини|250пкс|[[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]], африка англыз ҭҵааҩы.]]
Африка иазку адыррақәа рмассив иазҳаит. Аконтинент аҵауларахь хыԥхьаӡара рацәала аекспедициақәа еиқәыршәан. [[Парк, Мунго|Мунго Парк]] [[Нигер (река)|Нигер]] аӡиас ихыҵит. [[Брюс, Джеймс|Џьеимс Бриус]] [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аныҟәара мҩаԥигеит, [[Голубой Нил|Нил Иаҵәа]] [[исток|ахыҵхырҭа]] иԥшааит. [[Бёртон, Ричард Фрэнсис|Ричард Френсис Бертон]] европаа раԥхьа аӡиа [[Танганьика|Танганика]] аҟынӡа днаӡеит. [[Бейкер, Сэмюэл Уайт|Семиуел Уаит Беикер]] Нил ахахьы ҭиҵааит. [[Спик, Джон Хеннинг|Џьон Хеннинг Спик]] ишьақәиргылеит Нил аӡиа [[Виктория (озеро)|Викториа]] ишҭыкәкәо. Африка егьырҭ аҭҵааҩцәа дуқәа иреиуан [[Барт, Генрих|Генрих Барт]], [[Стэнли, Генри Мортон|Генри Мортон Стенли]], Антонио Силва Порта, [[Серпа Пинту|Алешандри ди Серпа Пинту]], [[Калье, Рене|Рене Каие]], Жерар Рольф, [[Нахтигаль, Густав|Густав Нахтигаль]], [[Швейнфурт, Георг Август|Георг Швеинфурт]], [[Томсон, Джозеф|Џьозеф Томсон]]. Аха еиҳа деицырдыруеит Африка аладатәи ахәҭа ҭызҵааз, [[Атлантикатә аокеан|Атлантикатәи]] аԥшаҳәаҿы [[Луанда]] инаркны [[Индийский океан|Индиатәи аокеан]] ахықәан [[Келимане|Келиман]] аҟынӡа ииасыз [[Ливингстон, Давид|Девид Ливингстон]]<ref>Shillington (2005), p. 295.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257">Collins and Burns (2007), pp. 254—257.</ref><ref name="Burns 2007 pp. 254-257"/>. Европатәи аҭҵааҩцәа африкатәи амҩангаҩцәеи амаҵуцәеи рхы иадырхәон, акыр шықәса ишьақәыргылаз ахәаахәҭратә мҩақәа рыла ицон. Африка аҭҵаараҿы рлагала ҟарҵеит ақьырсиантә миссионерцәа.
[[Берлинская конференция (1884)|Берлинтәи аконференциа]] 1884-1885 ишьақәнаргылеит Африка ашара аԥҟарақәа, урҭ рыла аҳәынҭқарра аконтинент ахәҭак азы агәынамӡарақәа анааныркылоз акәын. 1890-1891 шықәсқәа рызтәи аиқәшаҳаҭрақәа жәпакы аҳәаақәа инагӡаны ишьақәдыргылеит. [[Ефиопиа|Ефиопиеи]] [[Либериа|Либериеи]] рыда [[Чёрная Африка|Сахара аладахьы Африка]] зегьы европатәи аҳәынҭқаррақәа ирзыршеит.
[[Файл:Mapa del África colonial (1914) ast.svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1914 шықәсазы]]
Европаа Африка ишьақәдыргылеит еиуеиԥшым анапхгара аформақәа, амчхареи амбициақәеи инарықәыршәаны. Регионқәак рҿы, иаҳҳәап [[Британская Западная Африка|Британиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка, ахылаԥшра хыхь-хыхьла иҟан, хықәкыс иаман аӡа аҵхра. Егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы европаа рахгареи европатәи амаҷра аԥыжәара ахьамаз аҳәынҭқаррақәа раԥҵареи ргәы азҭарҵон. Колониақәак роуп иазхаша ахҵәацәа адзыԥхьалаз. Британиатәи ахҵәацәа рколониақәа рахь иаҵанакуан Британиатәи Мрагыларатәи Африка (Кениа), Аҩадатәии [[Южная Родезия|Аладатәии Родезиа]], (уажәтәи [[Замбиа|Замбиеи]] [[Зимбабве|Зимбабвеи]]), [[ЮАР|Алада-Африкатәи Ареспублика]], уи Европантәи ахҵәацәа — [[буры|бураа]], акыр аиухьан. Франциа иазыԥхьагәанаҭон [[Алжир]] нырханы европатәи ахәҭеи иареи зинла еиҟараны аҳәынҭқарра алагалара. Арҭ апланқәа ирыцхрааит Алжир Европа иахьазааигәаз.
Аиҳарак аколониақәа рхадара аҵакырақәа инагӡаны рхылаԥшразы ауаҩытәыҩсатәи аматериалтәи аресурсқәа амамызт, аҭыԥантәи амчратә структурақәа ирықәгәыӷыр акәхеит. Иааныркылаз атәылақәа рҿы хыԥхьаӡара рацәала агәыԥқәа, ари европатәи аҭаххара рхы иадырхәон рхатәы хықәкқәа рынагӡаразы. Ари ақәԥара аспектқәа ируакын Теренс Реинџьер «атрадициақәа рхыҭҳәаа» ҳәа ахьазиҳәаз. Аколониалтә администрациеи ахатәы жәлари рҿаԥхьа амчразы ргәынамӡарақәа алегитимизациа рзуразы аҭыԥантәи аелита афабрикара рзнауан рхымҩаԥгашьа зыриашоз ацеремониақәеи аҭоурыхи. Уи иахҟьаны аиҿкаара ҿыц аилаҩынтра ахылҿиааит.
==== Африкатәи аколониақәа рсиа ====
;Бельгиа
* [[Свободное государство Конго|Конго зхы иақәиҭу аҳәынҭқарреи]] [[Бельгийское Конго|Бельгиатәи Конгои]] (Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳаамҭазтәи аҵакыра)
* [[Руанда-Урунди]] (уажәтәи Руандеи [[Бурунди]] рыдгьыл аҿы, иҟан 1916-1960 рыбжьара)
;Франциа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка:
** [[Мавританиа|Мавританиа]]
** [[Сенегал]]
** [[Французский Судан|Афранцыз Судан]]<br>(уажәы [[Мали]])
** [[Французская Гвинея|Афранцыз Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа)
** [[Кот-д’Ивуар]]
** [[Нигер (колония)|Нигер]]
** [[Французская Верхняя Вольта|Афранцыз]] Хыхьтәи Вольта<br>(уажәы [[Буркина-Фасо]])
** [[Французская Дагомея|Афранцыз Дагомеиа]]<br>(уажәы [[Бенин]])
| valign="top" |
* [[Французская Экваториальная Африка|Франциатәи Аекваториалтә Африка]]:
** [[Габон]]
** [[Французское Конго|Франциатәи Конго]]<br>(уажәы Конго [[Конго|Ареспублика]])
** [[Убанги-Шари]]<br>(уажәы [[Африкагәҭантәи Ареспублика|Африкагәҭантәи Ареспублика]])
** [[Французский Чад|Афранцыз Чад]]
| valign="top" |
* [[Французский Алжир|Афранцыз Алжир]]<br>(уажәы Алжир)
* [[Тунис]]
* [[Французское Марокко|Франциатәи Марокко]]
* [[Французский Сомалиленд|Афранцыз Сомалиленд]]<br>(уажәы [[Џибути|Џьибути]])
* [[Мадагаскар]]
* [[Комор|Акоморқәа]]
|}
;Германиа
* [[Германский Камерун|Германиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигер]] ахәҭаки)
* [[Германская Восточная Африка|Германиатәи]] Мрагыларатәи Африка (ҳаамҭазтәи [[Танзаниа|Танзаниа]], [[Бурунди]], [[Руанда]] иахьрыҵаркуа)
* [[Германская Юго-Западная Африка|Германиатәи]] Алада-Мраҭашәаратәи Африка (иахьатәи [[Намибиа|Намибиа]] адгьылҵакыраҿы)
* [[Тоголенд]] (Тогои [[Гана|Ганеи]] ҳаамҭазтәи аҳәынҭқаррақәа иахьрыҵаркуа)
;Италиа
* [[Итальянская Северная Африка|Италиатәи]] Аҩадатәи Африка (уажәы [[Ливиа|Ливиа]])
* [[Еритреиа|Еритреиа]]
* [[Итальянское Сомали|Италиатәи Сомали]]
;Португалиа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Португальская Западная Африка|Португалиатәи]] Мраҭашәаратәи Африка<br>(уажәы [[Ангола]])
** Аконтиненталтә Ангола
** [[Португальское Конго|Португалиатәи Конго]]<br>(уажәы Ангола аилазаараҿы Иҟоу Апровинциа [[Кабинда]])
* [[Португальская Восточная Африка|Португалиатәи]] Мрагыларатәи Африка<br>(уажәы [[Мозамбик]])
* [[Португальская Гвинея|Португалиатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы Гвинеиа-Бисау)
| valign="top" |
* [[Кабо-Верде]]
* [[Сан-Томеи Принсипии|Сан-Томеи Принсипи]]
** [[Сан-Томе (остров)|Адгьылбжьаха Сан-Томе]]
** [[Принсипи|Принсипи адгьылбжьаха]]
** Ахырӷәӷәарҭа Сао Жоао Баптишта де Ажуда<br>(уажәы [[Уида (город)|Уида]] [[Бенин]] иалоуп)
|}
;Испаниа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Испанская Сахара|Испаниатәи Сахара]]<br>(уажәы [[Западная Сахара|Мраҭашәаратәи Сахара]])
** [[Рио-де-Оро]]
** [[Сегиет-эль-Хамра|Сегиет-ель-Хамра]]
| valign="top" |
* [[Испанское Марокко|Испаниатәи Марокко]]
** [[Сектор Тарфая|Тарфаиа асектор]]
** [[Ифни]]
| valign="top" |
* [[Испанская Гвинея|Испаниатәи Гвинеиа]]<br>(уажәы [[Екваториалтә Гвинеиа|Аекваториалтә Гвинеиа]])
** [[Биоко|Фернандо-По]]
** [[Рио-Муни (регион)|Рио-Муни]]
** [[Аннобон]]
|}
;Великобританиа
{|
|-
| valign="top" |
* [[Египет (протекторат)|Мысра апротекторат]]
* [[Англо-Египетский Судан|Англо-Египеттәи Судан]] (уажәы Судан)
* [[Британское Сомали|Британиатәи Сомали]] (уажәы Сомали иахәҭакуп)
* [[Британская Восточная Африка|Британиатәи]] Мрагыларатәи Африка:
** [[Кениа|Кениа]]
** [[Уганда]] [[Протекторат Уганда|апротекторат]] (уажәы Уганда)
** [[Танганьика (мандат)|Амандат Британиатәи Танганика]] (1919-1961, уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп)
* [[Протекторат Занзибар|Апротекторат Занзибар]] (уажәы [[Танзаниа|Танзаниа]] аилазаараҿы иҟоуп)
| valign="top" |
* [[Бечуаналенд|Бечуаналанд]] (уажәы [[Ботсвана]])
* [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] (уажәы [[Зимбабве]])
* [[Северная Родезия|Аҩадатәи Родезиа]] (уажәы [[Замбиа|Замбиа]])
* [[Южно-Африканский Союз|Аладатәи Африка Аидгыла]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика)
** [[Трансвааль (колония)|Трансваалтәи]] аколониа (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** [[Капская колония|Каптәи аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** Наталтәи [[Колония Натал|аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
** [[Колония Оранжевой реки|Оранжеваиа аӡиас аколониа]] (уажәы Аладатәи Африка Ареспублика иахәҭакуп)
| valign="top" |
* [[Гамбиа|Гамбиа]]
* [[Сиерра-Леоне]]
* [[Колониальная Нигерия|Нигериа]]
* [[Британский Камерун|Британиатәи Камерун]] (уажәы Камеруни [[Нигериа|Нигериеи]] ирыхәҭакуп)
* [[Золотой берег (британская колония)|Ахьтәы агаҿа]] (уажәы [[Гана]])
* [[Ньясаленд|Ньасаланд]] (уажәы [[Малави]])
* [[Басутоленд]] (уажәы [[Лесото]])
* [[Свазиленд]] (уажәы [[Есватини|Есватини]])
|}
;Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа
* [[Либериа|Либериа]], Еиду Америкатәи Аштатқәа иаԥырҵеит 1821 рзы. Ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1847 рзы.
* [[Ефиопиа|Ефиопиа]]
* [[Судан]], [[Мухаммед Ахмед|Махди]] инапхгараан ихьыԥшымызт 1885 шықәсеи 1899 шықәсеи рыбжьара<ref>Martin, Phyllis M. and O’Meara, Patrick (1995). p. 135—138.</ref>
== XX-тәи ашәышықәса ==
[[Файл:Mapa del África colonial (1947).svg|мини|250пкс|Африка иҟоу европатәи аколониақәа 1947 шықәсазы]]
1937 шықәсазы Африка иақәшәон адунеи аҿы иҵырхуаз алмасқәа зегьы 97%, [[кобальт|акобальт]] 92%, ахьы, [[хромиты|ахромитқәа]], [[литий|алититә]] минералқәа, ашьамшәтә маден, [[фосфориты|афосфоритқәа]] уҳәа, адунеи аҿы [[платина|аплатина]] аҭыжьра зегьы ахԥатәи ахәҭа инеиҳаны. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] алагамҭазы Африка атәылақәа жәпакы рҿы аекспорт зегьы ахәԥса 67% инаркны 98% рҟынӡа культурак иақәшәон: [[Гамбиа|Гамбиеи]] [[Сенегал|Сенегали]] — [[земляной орех|анышәтә какан]], [[Занзибар]] — аҟәышәҭын, [[Уганда]] — абамба, Ахьтәы Ҟәараҿы — акакао-ҟәыд, [[Гвинеиа|Гвинеиа]] — абананқәеи ананасқәеи, [[Южная Родезия|Аладатәи Родезиа]] — аҭаҭын. Тәылақәак аекспорттә культурақәа ҩба ирызҟазан: [[Берег Слоновой Кости|Аслан Баҩ ахықәани]] [[Того|Тогои]] рҿы акаҳуеи акакаои ыҟан, [[Кениа|Кениа]] — акаҳуеи ачаии, [[Габон|Габонеи]] егьырҭ тәылақәаки рҿы аекспорт маҭәар хаданы иҟан зыхә ҳаракыз аҵла жәлақәа<ref name="автоссылка1">{{Cite web |url=https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |title=Развитие национальных экономик стран Африки: основные этапы, современное состояние и перспективы |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511111403/https://cyberleninka.ru/article/n/razvitie-natsionalnyh-ekonomik-stran-afriki-osnovnye-etapy-sovremennoe-sostoyanie-i-perspektivy |url-status=live }}</ref>.
XX ашәышықәсазы африкатәи аинтеллектуалцәеи аполитикцәеи рыҩныҵҟа рышьаҭа акуа иалагеит аҭыԥантәи апатриотизми анационализми. Хәҭа-хәҭала уи аҭагәҭасра анаҭеит европатәи аҳәынҭқаррақәа Африкантәи арратә ҟәшақәа рхы иахьадырхәоз [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]]. Имаҷҩым африкаа раԥхьаӡа акәны аколонизаторцәа рганахьала рымч еилызкааз. Европаа риааира иазку амиф ԥсаҟьеит. Аха Африка аиҳарак европатәи амчра иӷәӷәаны аҽаанкылара иаҿын.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь [[Франциа|Франциеи]], [[Бельгиа|Бельгиеи]], [[Британиаду|Великобританиеи]] уаанӡатәи анемец колониақәа ааныркылеит. [[Италиа|Италиа]] [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] инапхгараан 1935 шықәсазы Африка, [[Ефиопиа|Ефиопиа]] аҵыхәтәантәи ихьыԥшым атәыла ааннакылеит, 1941-нӡа иааннакылон.
=== Адеколонизациа ===
[[Файл:Africa independence dates.svg|мини|270пкс|Африкатәи атәылақәа ахьыԥшымра анрыларҳәаз арыцхәқәа.]]
Адеколонизациа апроцесс хацыркхеит Ливиа ала, уи ахьыԥшымра рыланаҳәеит 1951 шықәсазы. Усҟантәи аамҭазы ихьыԥшымыз [[Либериа|Либериа]], [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|Алада-Африкатәи ареспублика]], [[Королевство Египет|Египет]], [[Эфиопская империя|Ефиопиа]] ракәын. [[1950-е|1950-тәии]] [[1960-е|1960-тәии]] ашықәсқәа рыҩныҵҟа рхы иақәиҭхеит [[Французская Западная Африка|Франциатәи]] Мраҭашәаратәи Африка аиҳарак. 1960-тәи ашықәсқәа рзы ахьыԥшымра роуит иара убас егьырҭ европатәи аҳәынҭқаррақәа рколониақәа, тәылақәак, ҷыдала [[Новое государство (Португалия)|Португалиа]], африкатәи рыдгьылқәа рыҭара шырҭахымызгьы, уи иахҟьаны ахьыԥшымразы аибашьрақәа жәашықәсала имҩаԥысуан. Аҵыхәтәан ахьыԥшымра роуит [[Гвинеиа-Бисау|Гвинеиа-Бисау]] (1974), [[Мозамбик]] (1975), [[Ангола]] (1975) Португалиа аҟынтәи, [[Џибути|Џьибути]] (1977) Франциа аҟынтәи, [[Зимбабве]] (1980) [[Британиаду|Британиа]] аҟынтәи, [[Намибиа|Намибиа]] (1990) Алада-Африкатәи ареспублика аҟынтәи. [[Еритреиа|Еритреиа]] Ефиопиа иаҿыҵит 1993 шықәсазы. 2011 шықәсазы [[Аладатәи Судан|Аладатәи Судан]] Судан иаҿыҵит.
Ахьыԥшымра анроу африкаа ажәытә хьыӡқәа рыхьӡ рыԥсахит, ма идырхынҳәит европаа иаԥырҵаз, мамзаргьы зыхьӡ рыԥсахыз ақалақьқәа жәпакы.
;Асовет Еидгыла иааннакыло аҭыԥи аибашьра хьшәашәеи
Аҭоурыхҭҵааҩцәа аӡәырҩы ргәаанагарала Африка адеколонизациа залыршахомызт Европеи Америкеи иналукааша аҳәынҭқаррақәа рыпрогрессивтә уаажәларра активла рыцхыраареи, иара убас [[СССР|Асовет]] Еидгыла ацхыраареи рыда. Баша иҟамлаӡеит иахьа уажәраанӡагьы иҟоу [[Мозамбик]] аҳәынҭқарратә символ [[АК-47]].
<blockquote>
Арҭ аҵысрақәа рҽазыҟаҵаратә лагерқәа Мозамбик иҟан, аха рхаҭарнакрақәа [[Лусака|Лусак]] иҟан. Ари Аладатәи Африка африкатәи амилаҭтә конгресс ауп (аԥхьагыла — [[Тамбо, Оливер|Оливер Тамбо]]). Ари Алада — Мраҭашәаратәи Африка [[СВАПО|СВАПО-жәлар]] реиҿкаара ауп (аԥхьагыла — [[Нуйома, Сэм|Сем Нуиома]], нас иара Намибиа ахадас дҟалеит). Ари [[ЗАПУ|ЗАПУ-Африкатәи]] Ажәлар Зимбабве Реидгыла ауп (аԥхьагыла — [[Нкомо, Джошуа|Џьошьуа Нкомо]]). Аҵыхәтәантәиқәа ирыман Замбиа аҵакыраҿы аҽазыҟаҵаратә лагерқәагьы. Абџьар мацара акәмызт ирзынаҳашьҭуаз. ЗАПУ аан аус руан асовет-арратә абжьгаҩцәа ҩыџьа.
СССР арҭ аҵысрақәа ирыдгылон, абџьар рзынанашьҭуан, акомандатә еилазаара азнархион<ref>{{Cite web |url=http://www.agentura.ru/experts/solodovnikov/ |title=Русские идут? |access-date=2013-10-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121031184302/http://agentura.ru/experts/solodovnikov/ |archive-date=2012-10-31 |url-status=dead }}</ref>.
</blockquote>
[[Холодная война|Аибашьра Хьшәашәа]] аҭагылазаашьаҿы иалагеит СССР-и Мраҭашәаратәи атәылақәеи рыбжьара африкатәи аҳәынҭқарра ҿыцқәа рнырразы ақәԥара. Африкатәи атәылақәа жәпакы рнапхгаратә партиақәа идеологиас ирыларҳәон [[африканский социализм|африкатәи асоциализм]] ([[Гана]], [[Гвинеиа|Гвинеиа]], [[Мали]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Конго [[Конго|Ареспублика]], [[Малагасийская Республика|Малагасиатәи Ареспублика]]), анаҩс иҟоуп [[марксизм-ленинизм|марксизм]] — ленинизм ([[Ефиопиа|Ефиопиа]], [[Ангола]], [[Мозамбик]]<ref name="автоссылка2">''[[Давидсон, Аполлон Борисович|А. Давидсон]]'' [http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM ТРОПИЧЕСКАЯ И ЮЖНАЯ АФРИКА В XX ВЕКЕ] {{Wayback|url=http://vivovoco.ibmh.msk.su/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM |date=20200130204112 }}</ref>).
Конго уаанӡатәи [[Бельгийское Конго|бельгиатәи аколониа]] ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь 1960 шықәсазы адәныҟатәи амчқәа бжьаратәла иахьалахәыз, аграждантә еибашьра иалахәхеит. СССР аԥыза-министр [[Лумумба, Патрис|Патрис Лумумба]] идгылон, уаанӡатәи аколонизаторцәа бельгиаа аԥсабаратә адгьыл иҵоу аладатәи апровинциа [[Катанга (провинция)|Катанга]] аҟәша иадгылон. [[США|Еиду Америкатәи Аштатқәа]] 1961 шықәсазы иршьыз Лумумба иахҳәареи 1971 шықәсазы [[Заир]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы мраҭашәарахьтәи адиктатура шьақәзыргылаз ар ркомандаҟаҵаҩ хада [[Мобуту Сесе Секо|Мобут Сесе Секо]] амчра иҭареи иацхрааит.
Ангола 1975 шықәсазы ахьыԥшымра анаиу ашьҭахь, Асовет мчра ашьҭахьтәи [[MPLA]] Мраҭашәара иадгылоз [[FNLA]], [[UNITA]] риааира иаԥырхагахарц азы Аладатәи Африка амчрақәа Ангола иақәлеит, уи иахылҿиааит [[Куба]] ар MPLA иадгыланы рҽалархәреи акраамҭатәи аграждантә еибашьреи.
Африка аҳәынҭқаррақәа реиҳарак рҿы аполитикатә система атрадициатә уаажәларратә еимадарақәа хызҩоз кәыршан. Еиҿкаау мчы заҵәык акәын ар, лассы-лассы аполитика еснагь зҽалазгалоз: 1960 шықәса инаркны 2020 шықәсанӡа Африка иҟалеит 68 иқәҿиараз арратә еиҭакрақәа. Арратә режимқәа жәпакы аграждантә партиак иатәу рахь рҽеиҭаркит, урҭ 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы Африка аԥыжәара роуит<ref name="автоссылка3">{{Cite web |url=https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |title=Емельяненко Е.Г. — Постколониальная Африка: проблемы и перспективы // Мировая политика. – 2020. – № 2. – С. 86 - 101 |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-04-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220420100229/https://nbpublish.com/library_read_article.php?id=33344 |url-status=live }}</ref>.
=== Мрагыларатәи Африка ===
1952 шықәса инаркны 1956 шықәсанӡа [[Кениа|Кениа]] [[мау-мау]] ақәгылара цон, уи британиаа ирхәаҽит, аҭагылазаашьа ҷыда 1960 рзы ишаанхозгьы. Кениа ахьыԥшымра аиуит 1963 шықәсазы. Уи раԥхьатәи ахадас дҟалеит [[Кениата, Джомо|Џьомо Кениата]].
[[1990-е|1990-тәи]] ашықәсқәа рылагамҭазы [[Руанда|Руандеи]] [[Бурунди]] [[хуту|хутеи]] [[тутси]] реидысларақәа ирылагеит. Урҭ кульминациас ироуит [[геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]], уи иахҟьаны 800 нызқьҩык ҭахеит ҳәа агәаанагара ыҟоуп.
=== Аҩадатәи Африка ===
[[Марокко]] амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра иалагеит [[1930-е|1930-тәи]] ашықәсқәа рзы. Еиҿкаан [[Истикляль (партия)|Истиклиаль]] апартиа, уи хықәкыс иқәнаргылеит атәыла ахьыԥшымра. 1953 шықәсазы асулҭан [[Мухаммед V|Муҳаммед V]] ари акурс дадгылеит, атәыла анапхгаҩыс дҟалеит хәажәкыра 2, 1956 рзы Марокко Франциа ахьыԥшымра анаиу.
1954 шықәсазы [[Алжир]] ишьақәгылеит [[Фронт национального освобождения (Алжир)|амилаҭтә хақәиҭразы афронт]]. Афранцызцәа арепрессиақәа рыла аҭак ҟарҵеит, аха 1962 шықәсазы иақәшаҳаҭхеит аиҿцәажәарақәа рыстол иахатәаны Алжир ахьыԥшымра аҭара. Раԥхьатәи ахадас далхын [[Белла, Ахмед бен|Муҳаммад Аҳмад бин Балл]]. Аетникатә францызцәа атәыла ааныжьны аконтинент ахь ииасит.
1934 шықәсазы [[Бургиба, Хабиб|Хабиб Бургиба]] еиҿикааит [[Тунис]] ахьыԥшымразы ақәԥара иалагаз апартиа «Нео-Дестур» («Аконституциа ҿыц»). Атәыла ахьыԥшымра аиуит 1955 шықәса рзы. Бургиба атәыла ахада ҿыцс далхын<ref>Lye, Keith(2002). pp. 97, 264.</ref>.
[[Каддафи, Муаммар|Муаммар Каддафи]] [[Ливийская Арабская Республика|Ливиа]] амчрахь днеит 1969 шықәса рзы аиҭакра иахҟьаны, уи дыҟан 2011 шықәсанӡа, «[[Арабтәи ааԥынра|арабтә ааԥын]]» ахҭысқәа раан данҭаханӡа.
1954 шықәсазы [[Республика Египет (1953—1958)|Египет]] [[Насер, Гамаль Абдель|Гамаль Абдель Насер]] амонархиа ахҳәаны амчрахь днеит. Египет [[Израиль]] иаҿагыланы еибашьрақәак ирылахәын. [[Шестидневная война|1967 шықәсазы]] Израиль [[Синайский полуостров|Синаитәи адгьылбжьахабжа]] ааннакылеит. Египет [[Война Судного дня|1973 шықәсазтәи аибашьраан]] аҵакырақәа азмырхынҳәит. 1979 шықәсазы [[Садат, Анвар|Анвар Садати]] [[Бегин, Менахем|Менахем Бегини]] [[Кэмп-Дэвидские соглашения|Кемпи-Девидтәи]] аиқәшаҳаҭрақәа рнапы аҵарҩит, уи ала Израиль адгьылбжьахабжа Египет иазнархынҳәит, Египет официалла Израиль азханаҵеит. 1981 Садат уи азы амсылман инапала дҭахеит.
=== Алада Африка ===
1948 шықәсазы [[Южно-Африканский Союз|Алада-Африкатәи аидгылаҿы]] ирыдыркылеит [[апартеид]] шьақәзыргылоз азакәанқәа. Африкатәи аиҳараҩык [[Южно-Африканская Республика (1961—1994)|ареспубликатә шьақәгылашьаан]] рхархәара аполитика иацҵо апартеид еиуеиԥшым арассатә еилазаарақәа рзы еиуеиԥшым ахықәкқәа рыланаҳәон азакәанқәа жәпакы рыла, африкатәи [[Бантустаны|абантустанқәа]] раԥҵара ала<ref>O’Meara, Dan. «Forty Lost Years». Ohio University Press, 1996, pp. 65-73.</ref>. Аиқәаҵәақәа реиҳараҩык рзинқәа рзы рықәԥара иабзоураны, жәларбжьаратәи ақәыӷәӷәарала апартеид аԥыхын 1994 шықәса рзы. [[Африканский национальный конгресс|Африкатәи амилаҭтә конгресс]] аԥхьагыла [[Мандела, Нельсон|Нельсон Мандела]] зхы иақәиҭу алхрақәа раан раԥхьатәи ахада еиқәаҵәа иакәхеит.
=== Мраҭашәаратәи Африка ===
[[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ашьҭахь [[Западная Африка|Мраҭашәаратәи Африка]] иалагеит амилаҭ-хақәиҭратә ҵысра, ҷыдала [[Гана]], уаҟа уи дахагылеит [[Нкрума, Кваме|Квама Нкрума]]. 1957 шықәсазы Гана Сахара аладахьы раԥхьатәи ихьыԥшым тәыланы иҟалеит. Иааиуа ашықәс азы ахьыԥшымра роуит [[Колонии Франции|афранцыз колониақәа]], 1974 шықәсазы Мраҭашәаратәи Африка аҵакыра зегьы ихьыԥшымкәа иҟалеит. Атәыла ҿыцқәа лассы-лассы иҭышәынтәаламызт, акоррупциатә еиҳабырақәа рыман. [[Нигериа|Нигериа]], [[Сиерра-Леоне|Сьерра-Леон]], [[Либериа|Либериа]], [[Кот-д’Ивуар|Кот-д'Ивуар]] аграждантә еибашьрақәа ҵысуан, Ганеи [[Буркина-Фасо|Буркина-Фасои]] хыԥхьаӡара рацәала арратә еиҭакрақәа мҩаԥысуан. Аԥсабаратә ресурсқәа шбеиазгьы арегион аҳәынҭқаррақәа рацәаны рекономикақәа рырҿиара рылымшеит.
== XXI-тәи ашәышықәса ==
1990-тәи ашықәсқәа рылагамҭа инаркны Атропикатәи Аладатәии Африка атәылақәа рҿы аибашьра Хьшәашәа ахыркәшара иадҳәалоу аиҭакрақәа ҟалеит. Партиак иатәу асистема ахьыҟаз аҳәынҭқаррақәа реиҳарак апартиарацәахь ииасит, амарксизм-ленинизм азы аԥҟарақәа зпрограммақәа рҿы иаанханы иҟаз анапхгаратә партиақәа урҭ мап рцәыркит, Ефиопиа ас еиԥш аԥҟарақәа ирықәныҟәоз [[Менгисту Хайле Мариам|Менгист Хаиле Мариама]] ирежим ахҳәан 1991 шықәса лаҵарамзазы.
Аха уаанӡатәи ажәашықәсақәа раасҭа аетникабжьаратә конфликт дуқәеи аграждантә еибашьрақәеи ирылагеит.
Сомали ахылҵшьҭра-хылҵшьҭратә шьаҭала еиҿкаау аиҿкаарақәа жәпакы рыбжьара ақәԥара аҳәынҭқарра еиланажьит.
[[Файл:DRC- Child Soldiers.jpg|мини|300px|[[ДРК]] аҿы уаанӡатәи [[дети-солдаты|ахәыҷқәа-асолдаҭцәа]]]]
Аетникабжьаратә конфликтқәа ирыгәҭылсахеит [[Великие Африканские озёра|Африкатәи аӡиа Дуқәа]] ррегион ([[Бурунди]], [[Руанда]], [[Заир]]). Раԥхьа 1990-тәи ашықәсқәа рҽеиҩшамҭазы [[тутси]] [[хуту|хутеи]] рыжәларқәа реимак иаалырҟьаны аибарххара [[Геноцид в Руанде|Руанда агеноцид]] ахылҿиааит, уи иалаӡит 1 млн рҟынӡа тутси. Аамҭакала Бурунди тутси хутеи рыбжьара [[Гражданская война в Бурунди|аграждантә еибашьра]] цон. Заира 1997 шықәсазы адиктатортә режим Мобуту ахырҳәеит. Аха Л.-Д. Кабила зхадараҿы дыҟоу аиҳабыра ҿыц аетникатә еиҿагыларақәа ирзымиааит, 1998 шықәса рзы атәыла мрагыларатәи ахәҭаҿы аиҳабыра ирҿагыланы бџьаршьҭыхлатәи ақәԥара иалагеит, уи рҽаладырхәит ааигәа-сигәа иҟаз аҳәынҭқаррақәа фба. Руандеи [[Уганда]] ақәгылаҩцәа ирыдгылеит, [[Зимбабве]], Ангола, [[Намибиа|Намибиа]], Бурунди — Кабила иадгылеит. 2003 шықәса рзоуп 3 млн рҟынӡа ауаа ахьҭахаз ари аграждантә еибашьра анхыркәшаха Конго [[Адемократиатә Республика Конго|Адемократиатә Республика]] ҳәа хьӡыс изауз атәылаҿы раԥхьатәи адемократиатә азеиԥш алхрақәа реиҿкаареи рыла, 1960 шықәсазы Бельгиа рҟынтә ахьыԥшымра анроу инаркны<ref name="автоссылка2" /><ref>{{Cite web |url=https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |title=Африку раздирают военные конфликты |access-date=2022-05-11 |archive-date=2022-05-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220511123345/https://nvo.ng.ru/wars/2003-05-30/2_africa.html |url-status=live }}</ref>.
Африка ҩаԥхьа агеостратегиатә қәԥара иобиектны иҟалеит, аха уажәшьҭа [[Китаи|Китаии]] Еиду Америкатәи Аштатқәеи рыбжьара иҟалеит. Китаинтәи абизнесуаа [[Кениа|Кениа]], [[Замбиа|Замбиа]], [[Нигериа|Нигериа]], [[Мозамбик]], [[Камерун]], [[Танзаниа|Танзаниа]], Уганда уҳәа Африка атәылақәа рҿы зегь реиҳа ибарақьаҭу адгьылқәа 4 млн гектар инареиҳаны қьырала иргоит<ref name="автоссылка3" />. Африкатәи атәылақәа рекспорт астатиа хадақәа ҳәа ишыҟац иаанхоит ақыҭанхамҩатә аалыҵи адгьыл иҵоуи, убри аан арегион аҿы аҭыԥ ҷыда ааныркылоит аконтинент ала ибжьаратәу ибжьаратәу арацәаӡриқәа рекспортиор тәылақәа (Нигериа, Камерун, Ангола, [[Чад]], [[Габон]]<ref name="автоссылка1" />).
== Шәахә. иара уб. ==
* [[История Западной Африки|Мраҭашәаратәи Африка аҭоурых]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist|3}}
== Ахыҵхырҭақәеи алитературеи ==
; урысшәала
{{refbegin|2}}
* Африка Статья из [[Малая советская энциклопедия|МСЭ]] в ЭНЭ
* {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 1 : А–К|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1986|страниц=672}}
* {{книга|заглавие=Африка : энциклопедический справочник : Т. 2 : К–Я|ответственный=гл. ред. А. А. Громыко|место=М.|издательство=Советская энциклопедия|год=1987|страниц=671}}
* ''Алиман А.'' Доисторическая Африка / Пер. с франц. Л. И. Алексеевой, Н. С. Ивановой, О. Л. Касиловой. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1960. — 503 с.: ил.
* ''Африка: Континент и диаспора в поисках себя в XX веке:'' Мат-лы междунар. научной конференции. — М.: [[ИВИ РАН]]; [[МГУ]], 2008. — 282 с.
* ''Африка ещё не открыта:'' Сб. / Отв. ред. [[Кобищанов, Юрий Михайлович|Ю. М. Кобищанов]]. — М: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1967. — 472 с.
* ''Ваккури Юха.'' [https://modernlib.net/books/yuha_vakkuri/civilizacii_dolini_nigera/read_1/ Цивилизации долины Нигера] / Пер. с фин. [[Шлыгина, Наталья Васильевна|Н. В. Шлыгиной]]. Под ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббеля]]. — М.: [[Прогресс (издательство)|Прогресс]], 1988. — 168 с.
* ''Гарамантида'' (Африканская Атлантида): Сб. / Сост. [[Рощин, Михаил Юрьевич|М. Ю. Рощин]]. Пер. с араб. и англ. А. Коровикова и М. Ю. Рощина. Под ред. Ю. М. Кобищанова, А. Ю. Милитарева. — М.: [[Издательская фирма «Восточная литература» РАН]], 1994. — 288 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-017643-5.
* ''Гаудио А.'' Цивилизации Сахары. Десять тысячелетий истории, культуры и торговли / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — 2-е издание. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1985. — 224 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* {{книга |автор= Говоров Ю. Л.|часть= |ссылка часть= |заглавие= История стран Азии и Африки в средние века|оригинал= |ссылка= |викитека= |ответственный= |издание= |место= Кемерово|издательство= [[Кемеровский государственный университет|КГУ]]|год= 1998|том= |страницы= |столбцы= |страниц= 145 |серия= |isbn= |тираж= |ref= }}
* ''[[Громыко, Анатолий Андреевич|Громыко А. А.]]'' Маски и скульптура Тропической Африки. — М.: [[Искусство (издательство)|Искусство]], 1984. — 118 с.
* ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]], Филатова И. И.'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/PAPERS/HISTORY/AFRIQUE.HTM Англо-бурская война и Россия] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 1.
* ''[[Давидсон, Аполлон Борисович|Давидсон А. Б.]]'' [http://vivovoco.astronet.ru/VV/JOURNAL/NEWHIST/BLACK.HTM Тропическая и южная Африка в XX веке] // [[Новая и новейшая история]]. — 2000. — № 5.
* ''[[Дэвидсон, Бэзил|Дэвидсон Б.]]'' Новое открытие древней Африки / Пер. с англ. М. К. Зеновича. Под ред. [[Потехин, Иван Изосимович|И. И. Потехина]]. — М.: [[Издательство восточной литературы]], 1962. — 316 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* ''[[Дюбуа, Уильям Эдуард Бёркхардт|Дюбуа У. Э. Б.]]'' Африка: Очерк по истории Африканского континента и его обитателей / Пер. с англ. [[Прибытковский, Лев Наумович|Л. Н. Прибытковского]] и М. Ю. Френкеля. — М.: [[Издательство иностранной литературы]], 1961. — 360 с.
* ''История германского колониализма в Африке:'' Сб. / Пер. [[Миркина, Зинаида Александровна|З. А. Миркиной]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1983. — 416 с.
* ''Кларк Дж. Д.'' Доисторическая Африка / Пер. с англ. Г. С. Киселёва, С. Я. Берзина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1977. — 264 с.: ил.
* ''[[Кобищанов, Юрий Михайлович|Кобищанов Ю. М.]]'' На заре цивилизации. Африка в древнейшем мире. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1981. — 223 с.
* ''Конрад Д.'' Империи Африки / Пер. с англ. А. П. Романова. — М.: ООО ТД «Издательство Мир книги», 2007. — 128 с. — ISBN 978-5-486-01632-5.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Города-государства Йорубов. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1968. — 200 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Рождение африканской цивилизации. Ифе, Ойо, Бенин, Дагомея. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1986. — 304 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Священный Иле-Ифе: идеализированный образ и историческая реальность. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2007. — 288 с.
* ''[[Кочакова, Наталья Борисовна|Кочакова Н. Б.]]'' Традиционные культуры народов Нигерии. Очерки. — М.: [[Институт Африки РАН]], 2008. — 120 с.
* ''[[Куббель, Лев Евгеньевич|Куббель Л. Е.]]'' [http://www.studmed.ru/view/kubbel-le-strana-zolota-veka-kultury-gosudarstva_8dca0d99c5d.html Страна золота — века, культуры, государства]. — 2-е изд. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1990. — 240 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]). — ISBN 5-02-016730-4.
* ''Линде Г., Бретшнейдер Э.'' До прихода белого человека: Африка открывает своё прошлое / Пер. с нем. Н. А. Николаева. Под ред. А. Б. Макрушина. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1965. — 264 с. — ([[По следам исчезнувших культур Востока]]).
* ''[[Маке, Жак|Маке Ж.]]'' Цивилизации Африки южнее Сахары. История, технические навыки, искусства, общества / Пер. с франц. Г. А. Матвеевой. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1974. — 192 с. — ([[Культура народов Востока|Культура народов Востока. Материалы и исследования]]).
* ''[[Непомнящий, Николай Николаевич|Непомнящий Н. Н.]]'' Тайны древней Африки. — М.: [[Вече (издательство)|Вече]], 2002. — 480 с. — (Тайны древних цивилизаций). — ISBN 5-94538-213-2.
* ''[[Ногейра да Кошта, Антонио|Ногейра да Кошта А.]]'' Золото Мономотапы и португальские торговцы / Пер. с порт. А. И. Ильина. — М.: [[Мысль (московское издательство)|Мысль]], 1984. — 64 с.
* ''Озадовский А. А.'' США и Африка: проблемы неоколониализма. — М.: Мысль, 1977. — 326 с.
* ''Оля Б.'' Боги тропической Африки / Пер. с франц. С. М. Брейдбард. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], 1976. — 286 с.
* ''Рено Ф., Даже С.'' Африканские рабы в далеком и недавнем прошлом / Пер. с франц. М. Б. Горнунга. Отв. ред. [[Куббель, Лев Евгеньевич|Л. Е. Куббель]]. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1991. — 216 с. — (Рассказы о странах Востока). — ISBN 5-02-016600-6.
* ''Субботин В. А.'' Великобритания и её колонии. Тропическая Африка в 1918—1960 гг. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1992. — 278 с.: ил.
* ''[[Цыпкин Георгий Викторович|Цыпкин Г. В.]]'' Эфиопия в антиколониальных войнах. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1988. — 312 с. — ISBN 5-02-016406-2.
* ''Шинни Маргарет.'' Древние африканские государства / Пер. с англ. В. И. Адрушова. — М.: [[Наука (издательство)|Наука]], [[Главная редакция восточной литературы]], 1982. — 96 с.
* ''[[Шинни, Питер|Шинни П.]]'' Нубийцы. Могущественная цивилизация древней Африки / Пер. с англ. В. Д. Кайдалова. — М.: ЗАО «[[Центрполиграф]]», 2004. — 208 с. — (Загадки древних цивилизаций). — ISBN 5-9524-1311-0.
{{refend}}
; даҽа бызшәақәак рыла
{{refbegin|2}}
* {{Книга|ref=Collins|ссылка=https://archive.org/details/historyofsubsaha0000coll|автор=Collins R. O.|заглавие=A history of Sub-Saharan Africa|год=2007|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|allpages=406|isbn=0521867460}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=1: From the Earliest Times to c.500 B.C. |ответственный=ed. J. Desmond Clark |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1982|allpages= |oclc=885618126 |isbn=978-0-521-22215-0}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=2: From c.500 B.C. to A.D. 1050|ответственный= ed. [[Фейдж, Джон Доннелли|John Donnelly Fage]] |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1979|allpages= |isbn=978-0-521-21592-3 |oclc=59023418}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=3: From c.1050 to c.1600 |ответственный=ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Oliver Roland]]|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-0-521-20981-6 |oclc=59023418}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=4: From c.1600 to c.1790 |ответственный= ed. Richard Gray|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1975|allpages= |isbn=978-0-521-20413-2 |oclc=222963183}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=5: From c.1790 to c.1870 |ответственный= ed. John E. Flint |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1977|allpages= |isbn=978-1-139-05459-1 |oclc=837973030}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=6: From 1870 to 1905 |ответственный= ed. [[Оливер, Рональд Энтони|Roland Oliver]], G. N. Sanderson|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1985 |allpages= |isbn=978-0-521-22803-9 |oclc=59237801}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=7: From 1905 to 1940 |ответственный= ed. A. D. Roberts|язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1986 |allpages= |isbn=978-0-521-22505-2 |oclc=875518780}}
* {{книга|заглавие=The Cambridge History of Africa|volume=8: From c.1940 to c.1975 |ответственный= ed. Michael Crowder |язык=en|место=Cambridge, NY|издательство=[[Cambridge University Press]]|год=1984|allpages= |isbn=978-0-521-22409-3 |oclc=12309947}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* {{cite web|url=http://rec.gerodot.ru/livia/|title=Древняя Ливия|archive-url=|archive-date=}} — В проекте «Реконструкция» «Нового Геродота»
* {{cite web|url=http://www.africa.org.ua/history/index.htm|title=История Африки|archive-url=|archive-date=}} — на сайте «Африка: Информационный центр»
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Африка аҭоурых|*]]
g154cs4us2gzckbe6j38iu6m5mc5us9
Ахцәажәара:Африка аҭоурых
1
55776
172657
2026-08-25T13:19:51Z
Nart17
17397
Аиҭагара иазкны азгәаҭа: аҵаҵӷәыи аиҭагаҩи
172657
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:История Африки|аурыс Авикипедиа астатиа «История Африки»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Шазина Абшилава
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
m2s0zpm0m7p16dvxntr8jnltkncdzgl
Math/styles.css
0
55777
172663
2026-08-25T20:19:51Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172663
sanitized-css
text/css
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Ашаблон:Фотомонтаж/styles.css
10
55778
172664
2026-08-25T20:19:53Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172664
sanitized-css
text/css
html.skin-theme-clientpref-night .ts-photomontage-main, html.skin-theme-clientpref-night .ts-photomontage-table, html.skin-theme-clientpref-night .ts-photomontage-main .thumbcaption {
background:inherit !important;
color:inherit !important;
border-color:#54595d !important
}
@media (max-width:639px) {
.ts-photomontage-main {
width:auto !important;
float:none !important;
text-align:center
}
.ts-photomontage-table {
display:table !important;
width:100% !important
}
}
/* [[Категория:Шаблоны:Подстраницы CSS]] */
m9t4047fl006y4jw3e52hu4spxotybc
Амодуль:Фотомонтаж
828
55779
172665
2026-08-25T20:19:55Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172665
Scribunto
text/plain
-- implements [[template:фотомонтаж]]
local p = {}
local function isnotempty(s)
return s and s:match( '^%s*(.-)%s*$' ) ~= ''
end
local function photomontage( frame )
local args = frame:getParent().args
local size = tonumber(args['size'] or '200') or 200
local border = tonumber(args['border'] or '1') or 1
local spacing = tonumber(args['spacing'] or '1') or 1
local color = args['color'] or 'black'
local color_border = args['color_border'] or 'black'
local position = (args['position'] or ''):lower()
local caption = args['text'] or ''
local text_background = isnotempty(args['text_background']) and args['text_background'] or '#F8F8FF'
local foot_montage = args['foot_montage'] or ''
local lastnum = nil
local rownum = nil
local floatstyle = nil
local class = nil
if( position == 'left' or position == 'right' or position == 'none') then
class = 'float' .. position
elseif( position == 'center' or position == 'centre' ) then
floatstyle = 'margin-left: auto; margin-right: auto;'
end
if isnotempty(foot_montage) then
local div = mw.html.create('div')
div:css('font-size', '95%')
:wikitext(foot_montage)
foot_montage = '\n' .. tostring(div)
end
local lettertonumber = {
a = '01', b = '02', c = '03', d = '04', e = '05', f = '06', g = '07',
h = '08', i = '09', j = '10', k = '11', l = '12', m = '13', n = '14',
o = '15', p = '16', q = '17', r = '18', s = '19', t = '20', u = '21',
v = '22', w = '23', x = '26', y = '27', z = '28' }
local letters = {
'a', 'b', 'c', 'd', 'e', 'f', 'g', 'h', 'i', 'j', 'k', 'l', 'm',
'n', 'o', 'p', 'q', 'r', 's', 't', 'u', 'v', 'w', 'x', 'y', 'z'
}
-- find all the nonempty photo numbers
local photos = {}
local photocount = 0
for k, v in pairs( args ) do
local i = tonumber(tostring(k):match( '^%s*photo([%d]+)[a-z]%s*$' ) or '0')
if( i > 0 and isnotempty(v) ) then
local c = lettertonumber[tostring(k):match( '^%s*photo[%d]+([a-z])%s*$' )]
table.insert( photos, tonumber(i .. '.' .. c ) )
photocount = photocount + 1
end
end
-- sort the photo numbers
table.sort(photos)
-- compute the number of the photos in each row
local count = {}
lastnum = -1
rownum = 0
for k=1,photocount do
local num = math.floor(photos[k])
if(num == lastnum) then
count[rownum] = count[rownum] + 1
else
rownum = rownum + 1
count[rownum] = 1
end
lastnum = num
end
if(photocount > 0) then
-- start table
root = mw.html.create('div')
root
:attr('class', 'ts-photomontage-main')
:addClass(class)
:css('display', 'table')
:css('background-color', color)
:css('border-collapse', 'collapse')
:css('border', border .. 'px solid ' .. color_border)
:css('width', size .. 'px')
:cssText(floatstyle)
local innercell = root
:tag('div')
:css('border-top', 0)
:css('padding', spacing .. 'px 0 0 ' .. spacing .. 'px')
-- loop over the photos
lastnum = -1
rownum = 0
local row
for k=1,photocount do
local num = math.floor(photos[k])
local c = letters[math.floor(0.5 + 100*(photos[k] - num))]
if(num ~= lastnum) then
rownum = rownum + 1
row = innercell
:tag('table')
:attr('class', 'ts-photomontage-table')
:attr('role', 'presentation')
:css('background-color', color)
:css('border-collapse', 'collapse')
:tag('tr')
end
local image = string.format( '[[File:%s|%dpx]]',
args['photo' .. num .. c],
args['size' .. num .. c] or (size - spacing*(count[rownum] - 1))/count[rownum] )
row
:tag('td')
:css('border-top', 0)
:css('padding', '0 ' .. spacing .. 'px ' .. spacing .. 'px ' .. '0')
:wikitext(image)
lastnum = num
end
if isnotempty(caption) then
root
:tag('div')
:addClass('thumbcaption')
:css('background-color', text_background)
:css('font-size', '88%')
:wikitext(caption)
end
-- end table
end
return tostring(root or '') .. foot_montage
end
function p.montage( frame )
return photomontage( frame )
end
return p
exztlheh4xk3xklwjnt8wc06xtj0f39
Амодуль:Категории качественных
828
55780
172666
2026-08-25T20:19:57Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172666
Scribunto
text/plain
local p = {}
local getArgs = require('Module:Arguments').getArgs
local NS_CAT = mw.site.namespaces[14].name
local untyped = ': не распределённые по тематике'
local wrong = ' с неверным указанием тематики'
local alphabet = 'по алфавиту'
local no_wikidata = 'без отметки статуса в Викиданных'
local function concat_category_name(prefix, target)
local res = NS_CAT .. ':' .. prefix
if target then
if mw.ustring.len(target) > 0 then
return res .. ' ' .. target
else
return res .. wrong
end
else
return res .. untyped
end
end
local function get_submodule(args)
local submodule_name = args['тип']
if submodule_name == nil then
error('Укажите тип (см. доступные [[Special:PrefixIndex/Module:Категории качественных/|здесь]])')
end
return require('Модуль:Категории качественных/' .. submodule_name)
end
function p.demo(frame)
local args = getArgs(frame)
local tt = require('Module:TableTools')
local submodule = get_submodule(args)
local t = mw.html.create('table'):addClass('standard')
local tr = t:tag('tr')
tr:tag('th'):wikitext('Название параметра')
tr:tag('th'):wikitext('Соответствующая категория')
local prefix = submodule.prefix
function make_row(desc, cat)
tr = t:tag('tr')
tr:tag('td'):wikitext(desc)
tr:tag('td'):wikitext('[[:' .. concat_category_name(prefix, cat) ..']]')
end
for k, v in tt.sortedPairs(submodule.types) do
make_row(k, v)
end
make_row('Неверный параметр', '')
make_row('Без параметров')
return tostring(t)
end
local append = table.insert
local function join(x)
return mw.text.listToText(x, '\n', '\n')
end
function p.cats(frame)
local args = getArgs(frame)
local yesno = require('Module:Yesno')
local submodule = get_submodule(args)
local function cat(v)
local target = v and (submodule.types[mw.getContentLanguage():ucfirst(v)] or '')
local catname = concat_category_name(submodule.prefix, target)
if target == '' then
-- неправильное значение в качестве ключа сортировки для облегчения разбора
local ret = '[[' .. catname .. '|' .. v .. ']]'
if frame:preprocess('{{REVISIONID}}') == '' then
return ret .. '<div class="hatnote" style="color:red"><strong>Предупреждение:</strong> Шаблон использует неизвестный параметр <code>' .. v .. '</code>. Список корректных параметров указан в [[' .. submodule.wrapper .. '|документации]] (это сообщение видно только при предпросмотре страницы).</div>'
else
return ret
end
else
return '[[' .. catname .. ']]'
end
end
local function cat_simple(v)
return '[[' .. concat_category_name(submodule.prefix, v) .. ']]'
end
local ret = {}
append(ret, cat_simple(alphabet))
append(ret, cat(args[1]))
if args[2] then
append(ret, cat(args[2]))
if args[3] then
append(ret, cat(args[3]))
end
end
if args['demo'] or args['демо'] then --для документации
return frame:extensionTag('pre', join(ret))
else
local checkBadge = require('Module:Wikidata/littleutils').checkBadgeImpl
if not checkBadge(submodule.badge) then
append(ret, cat_simple(no_wikidata))
end
return join(ret)
end
end
return p
4cronici1fsx8n0kjkwu5blwg6ococ4
Ашаблон:EF
10
55781
172667
2026-08-25T20:20:02Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172667
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{| role="presentation" class="citation" {{#if:{{{ref|}}}|id="math_{{{ref}}}"}} style="width:100%; border-bottom:{{#ifeq:{{{style|}}}|twolines|thin solid|none}}; border-top:{{#ifeq:{{{style|}}}|twolines|thin solid|none}}; {{#switch: {{{style|}}}|blue=background:#A3FBEF|green=background:#83EBA6|}}; {{#ifeq:{{{style|}}}|twolines|padding:0.4em 0 0.4em 0;}}"
|style="vertical-align:middle; text-align:{{#ifeq:{{{center|}}}|y|center|left}}; padding-left:{{#expr: 1.6*{{str len|{{{1|}}}}}}}em; width:80%"|{{{2}}}
|style="vertical-align:middle; text-align:right; width:20%"|{{#if:{{{ref|}}}|({{{ref}}})}}
|}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
691r0i1jv1djbyv3heb1p34927to066
Ашаблон:Mainref
10
55782
172668
2026-08-25T20:20:04Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172668
wikitext
text/x-wiki
{{Hatnote|{{#if:{{{2|}}}|Основные источники|Основной источник}}: {{{l1|{{{1}}}}}}{{#if:{{{2| }}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{1|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l2|{{{2}}}}}} }}{{#if:{{{3|}}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{2|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l3|{{{3}}}}}} }}{{#if:{{{4|}}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{3|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l4|{{{4}}}}}} }}{{#if:{{{5|}}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{1|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l5|{{{5}}}}}}}}{{#if:{{{6| }}}
|  (слишком много параметров для {{[[Шаблон:Mainref|Mainref]]}})}}
}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
4myoa7bo7glrzyxjhc8akfhdna3tulx
Ашаблон:Mo
10
55783
172669
2026-08-25T20:20:07Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172669
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Math/styles.css" />{{#if: {{{nolink|}}} |<span class="ts-math">''M''</span><sub>⊙</sub>|[[Солнечная масса|<span class="ts-math">''M''</span><sub>⊙</sub>]]}}<noinclude>
{{Documentation}}
<!--⊙ это неправильный символ, U+2299 : CIRCLED DOT OPERATOR вместо U+2609 : SUN, потому что правильный в Chrome на Android отображается только в режиме эмодзи -->
</noinclude>
7kj4p34zz8v5yk0ap5lh8jj1ycoaibl
Ашаблон:Photomontage
10
55784
172670
2026-08-25T20:20:09Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172670
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Ашаблон:Фотомонтаж/styles.css"/>{{#invoke:фотомонтаж|montage}}<noinclude>
{{документация}}
</noinclude>
tdr6expfpoyn4xbra402xwgd2mhw2s2
Ашаблон:Sfn-текст
10
55785
172671
2026-08-25T20:20:12Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172671
wikitext
text/x-wiki
<noinclude>{{Merge|2020-08-21|Шаблон:Sfn0}}</noinclude><includeonly>[[#CITEREF{{anchorencode:{{#invoke:Transclude|forall|str trim}}}}|{{#invoke:Transclude|forall|str trim|separator=<nowiki>, </nowiki>}}]]{{#if:{{{loc|}}}|, {{{loc}}}}}{{#if:{{{p|}}}|, p. {{{p}}}}}{{#if:{{{pp|}}}|, pp. {{{pp}}}}}{{#if:{{{S|}}}|, S. {{{S}}}}}{{#if:{{{s|}}}|, s. {{{s}}}}}{{#if:{{{б|}}}|, {{{б}}}-б}}{{#if:{{{бб|}}}|, {{{бб}}}-бб}}{{#if:{{{страницы|}}}{{{с|}}}{{{c|}}}|, с. {{{страницы|}}}{{{с|}}}{{{c|}}}}}{{#if:{{{столбцы|}}}{{{стб|}}}|, стб. {{{столбцы|}}}{{{стб|}}}}}{{#if:{{{quote|}}}|<nowiki>:</nowiki> «{{{quote}}}»}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
7z3vm6bxykwg6vvia9wnp3coi32xrct
Ашаблон:Без цифр
10
55786
172672
2026-08-25T20:20:14Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172672
wikitext
text/x-wiki
{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:string|replace
| source = {{{1|}}}
| pattern = [0-9]
| replace =
| plain = false
}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
0gk1fri745pkpanm6vsafmgvibfwwua
Ашаблон:Боковая навигационная таблица с блоками
10
55787
172673
2026-08-25T20:20:16Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172673
wikitext
text/x-wiki
{{Боковая навигационная таблица
| имя = {{{имя|{{{name|{{PAGENAME}}}}}}}}
| класс = {{#if: {{yesno|{{{wraplinks|}}}}} || nowraplinks }} {{{класс|{{{class|}}}}}}
| стиль = {{{стиль|{{{style|}}}}}}
| класс тела = {{{класс тела|{{{bodyclass|}}}}}}
| стиль тела = {{{стиль тела|{{{bodystyle|}}}}}}
| cellspacing = {{{cellspacing|0}}}
| cellpadding = {{{cellpadding|0}}}
| наружный заголовок = {{{наружный заголовок|{{{outertitle|}}}}}}
| класс наружного заголовка = {{{класс наружного заголовка|{{{outertitleclass|}}}}}}
| стиль наружного заголовка = {{{стиль наружного заголовка|{{{outerttitlestyle|}}}}}}
| верхнее изображение = {{{верхнее изображение|{{{topimage|}}}}}}
| класс верхнего изображения = {{{класс верхнего изображения|{{{topimageclass|}}}}}}
| стиль верхнего изображения = {{{стиль верхнего изображения|{{{topimagestyle|}}}}}}
| подпись верхнего изображения = {{{подпись верхнего изображения|{{{topcaption|}}}}}}
| стиль подписи верхнего изображения = {{{стиль подписи верхнего изображения|{{{topcaptionstyle|}}}}}}
| вводный заголовок = {{{вводный заголовок|{{{pretitle|}}}}}}
| стиль вводного заголовка = {{{стиль вводного заголовка|{{{pretitlestyle|}}}}}}
| заголовок = {{{заголовок|{{{title|}}}}}}
| класс заголовка = {{{класс заголовка|{{{titleclass|}}}}}}
| стиль заголовка = {{{стиль заголовка|{{{titlestyle|}}}}}}
| изображение = {{{изображение|{{{image|}}}}}}
| класс изображения = {{{класс изображения|{{{imageclass|}}}}}}
| стиль изображения = {{{стиль изображения|{{{imagestyle|}}}}}}
| подпись = {{{подпись|{{{caption|}}}}}}
| стиль подписи = {{{стиль подписи|{{{captionstyle|}}}}}}
| вверху = {{{вверху|{{{введение|{{{above|}}}}}}}}}
| класс вверху = {{{класс вверху|{{{класс введения|{{{aboveclass|}}}}}}}}}
| стиль вверху = {{{стиль вверху|{{{стиль введения|{{{abovestyle|}}}}}}}}}
| стиль заголовков = {{{стиль заголовков|{{{headingstyle|}}}}}}
| класс списков = {{{класс списков|{{{contentclass|}}}}}}
| стиль списков = padding:0; {{{стиль списков|{{{contentstyle|}}}}}}
| стиль заголовка1 = {{{стиль группы1|{{{heading1style|}}}}}}
| заголовок1 = {{{группа1|{{{heading1|}}}}}}
| стиль списка1 = {{{стиль содержания1|{{{content1style|}}}}}}
| список1 = {{#if: {{{список1|{{{list1|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list1framestyle|}}}
| title = {{{заголовок1|{{{list1title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка1|{{{list1titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка1|{{{list1style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список1|{{{list1}}}}}}
}}|
{{{содержание1|{{{content1|}}}}}}
}}
| стиль заголовка2 = {{{стиль группы2|{{{heading2style|}}}}}}
| заголовок2 = {{{группа2|{{{heading2|}}}}}}
| стиль списка2 = {{{стиль содержания2|{{{content2style|}}}}}}
| список2 = {{#if: {{{список2|{{{list2|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list2framestyle|}}}
| title = {{{заголовок2|{{{list2title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка2|{{{list2titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка2|{{{list2style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список2|{{{list2}}}}}}
}}|
{{{содержание2|{{{content2|}}}}}}
}}
| стиль заголовка3 = {{{стиль группы3|{{{heading3style|}}}}}}
| заголовок3 = {{{группа3|{{{heading3|}}}}}}
| стиль списка3 = {{{стиль содержания3|{{{content3style|}}}}}}
| список3 = {{#if: {{{список3|{{{list3|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list3framestyle|}}}
| title = {{{заголовок3|{{{list3title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка3|{{{list3titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка3|{{{list3style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список3|{{{list3}}}}}}
}}|
{{{содержание3|{{{content3|}}}}}}
}}
| стиль заголовка4 = {{{стиль группы4|{{{heading4style|}}}}}}
| заголовок4 = {{{группа4|{{{heading4|}}}}}}
| стиль списка4 = {{{стиль содержания4|{{{content4style|}}}}}}
| список4 = {{#if: {{{список4|{{{list4|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list4framestyle|}}}
| title = {{{заголовок4|{{{list4title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка4|{{{list4titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка4|{{{list4style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список4|{{{list4}}}}}}
}}|
{{{содержание4|{{{content4|}}}}}}
}}
| стиль заголовка5 = {{{стиль группы5|{{{heading5style|}}}}}}
| заголовок5 = {{{группа5|{{{heading5|}}}}}}
| стиль списка5 = {{{стиль содержания5|{{{content5style|}}}}}}
| список5 = {{#if: {{{список5|{{{list5|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list5framestyle|}}}
| title = {{{заголовок5|{{{list5title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка5|{{{list5titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка5|{{{list5style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список5|{{{list5}}}}}}
}}|
{{{содержание5|{{{content5|}}}}}}
}}
| стиль заголовка6 = {{{стиль группы6|{{{heading6style|}}}}}}
| заголовок6 = {{{группа6|{{{heading6|}}}}}}
| стиль списка6 = {{{стиль содержания6|{{{content6style|}}}}}}
| список6 = {{#if: {{{список6|{{{list6|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list6framestyle|}}}
| title = {{{заголовок6|{{{list6title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка6|{{{list6titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка6|{{{list6style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список6|{{{list6}}}}}}
}}|
{{{содержание6|{{{content6|}}}}}}
}}
| стиль заголовка7 = {{{стиль группы7|{{{heading7style|}}}}}}
| заголовок7 = {{{группа7|{{{heading7|}}}}}}
| стиль списка7 = {{{стиль содержания7|{{{content7style|}}}}}}
| список7 = {{#if: {{{список7|{{{list7|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list7framestyle|}}}
| title = {{{заголовок7|{{{list7title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка7|{{{list7titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка7|{{{list7style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список7|{{{list7}}}}}}
}}|
{{{содержание7|{{{content7|}}}}}}
}}
| стиль заголовка8 = {{{стиль группы8|{{{heading8style|}}}}}}
| заголовок8 = {{{группа8|{{{heading8|}}}}}}
| стиль списка8 = {{{стиль содержания8|{{{content8style|}}}}}}
| список8 = {{#if: {{{список8|{{{list8|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list8framestyle|}}}
| title = {{{заголовок8|{{{list8title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка8|{{{list8titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка8|{{{list8style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список8|{{{list8}}}}}}
}}|
{{{содержание8|{{{content8|}}}}}}
}}
| стиль заголовка9 = {{{стиль группы9|{{{heading9style|}}}}}}
| заголовок9 = {{{группа9|{{{heading9|}}}}}}
| стиль списка9 = {{{стиль содержания9|{{{content9style|}}}}}}
| список9 = {{#if: {{{список9|{{{list9|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list9framestyle|}}}
| title = {{{заголовок9|{{{list9title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка9|{{{list9titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка9|{{{list9style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список9|{{{list9}}}}}}
}}|
{{{содержание9|{{{content9|}}}}}}
}}
| стиль заголовка10 = {{{стиль группы10|{{{heading10style|}}}}}}
| заголовок10 = {{{группа10|{{{heading10|}}}}}}
| стиль списка10 = {{{стиль содержания10|{{{content10style|}}}}}}
| список10 = {{#if: {{{список10|{{{list10|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list10framestyle|}}}
| title = {{{заголовок10|{{{list10title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка10|{{{list10titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка10|{{{list10style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список10|{{{list10}}}}}}
}}|
{{{содержание10|{{{content10|}}}}}}
}}
| стиль заголовка11 = {{{стиль группы11|{{{heading11style|}}}}}}
| заголовок11 = {{{группа11|{{{heading11|}}}}}}
| стиль списка11 = {{{стиль содержания11|{{{content11style|}}}}}}
| список11 = {{#if: {{{список11|{{{list11|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list11framestyle|}}}
| title = {{{заголовок11|{{{list11title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка11|{{{list11titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка11|{{{list11style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список11|{{{list11}}}}}}
}}|
{{{содержание11|{{{content11|}}}}}}
}}
| стиль заголовка12 = {{{стиль группы12|{{{heading12style|}}}}}}
| заголовок12 = {{{группа12|{{{heading12|}}}}}}
| стиль списка12 = {{{стиль содержания12|{{{content12style|}}}}}}
| список12 = {{#if: {{{список12|{{{list12|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list12framestyle|}}}
| title = {{{заголовок12|{{{list12title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка12|{{{list12titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка12|{{{list12style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список12|{{{list12}}}}}}
}}|
{{{содержание12|{{{content12|}}}}}}
}}
| стиль заголовка13 = {{{стиль группы13|{{{heading13style|}}}}}}
| заголовок13 = {{{группа13|{{{heading13|}}}}}}
| стиль списка13 = {{{стиль содержания13|{{{content13style|}}}}}}
| список13 = {{#if: {{{список13|{{{list13|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list13framestyle|}}}
| title = {{{заголовок13|{{{list13title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка13|{{{list13titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка13|{{{list13style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список13|{{{list13}}}}}}
}}|
{{{содержание13|{{{content13|}}}}}}
}}
| стиль заголовка14 = {{{стиль группы14|{{{heading14style|}}}}}}
| заголовок14 = {{{группа14|{{{heading14|}}}}}}
| стиль списка14 = {{{стиль содержания14|{{{content14style|}}}}}}
| список14 = {{#if: {{{список14|{{{list14|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list14framestyle|}}}
| title = {{{заголовок14|{{{list14title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка14|{{{list14titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка14|{{{list14style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список14|{{{list14}}}}}}
}}|
{{{содержание14|{{{content14|}}}}}}
}}
| стиль заголовка15 = {{{стиль группы15|{{{heading15style|}}}}}}
| заголовок15 = {{{группа15|{{{heading15|}}}}}}
| стиль списка15 = {{{стиль содержания15|{{{content15style|}}}}}}
| список15 = {{#if: {{{список15|{{{list15|}}}}}} |
{{боковая навигационная таблица с блоками/строка
| framestyle = {{{listframestyle|}}}{{{list15framestyle|}}}
| title = {{{заголовок15|{{{list15title|}}}}}}
| titlestyle = {{{стиль заголовков|{{{listtitlestyle|}}}}}}{{{стиль заголовка15|{{{list15titlestyle|}}}}}}
| liststyle = {{{стиль списков|{{{liststyle|}}}}}}{{{стиль списка15|{{{list15style|}}}}}}
| expand = {{{развернуть|{{{expanded|}}}}}}
| {{{список15|{{{list15}}}}}}
}}|
{{{содержание15|{{{content15|}}}}}}
}}
| внизу = {{{внизу|{{{завершение|{{{below|}}}}}}}}}
| класс внизу = {{{класс внизу|{{{класс завершения|{{{belowclass|}}}}}}}}}
| стиль внизу = {{{стиль внизу|{{{стиль завершения|{{{belowstyle|}}}}}}}}}
| tnavbar = {{{navbar|{{{tnavbar|<noinclude>none</noinclude>}}}}}}
| tnavbarstyle = {{{navbarstyle|{{{tnavbarstyle|}}}}}}
| tnavbaroptions = {{{navbaroptions|{{{tnavbaroptions|}}}}}}
| nocat = {{#if:{{{nocat|}}}|{{{nocat}}}}}
}}<noinclude>
{{doc}}
<!-- Please add category and language links to the <includeonly> section at the bottom of [[Template:Sidebar with collapsible lists/doc]] page, not here -->
</noinclude>
pivoo1tedlglify9n12o7lcwmv3o0rx
Ашаблон:Боковая навигационная таблица с блоками/строка
10
55788
172674
2026-08-25T20:20:19Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172674
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{Сокрытие
| frame-style = border: none; padding: 0; {{{framestyle|}}}
| выравнивание_заголовка = left
| title = {{#if: {{{title|}}} | {{{title|}}} | Список }}
| title-style = font-size: 105%; background: var(--background-color-progressive-subtle, #eaf3ff); color: inherit; text-align: left; {{{titlestyle|}}}
| content-style = font-size: 105%; padding: 0.4em 0 0.4em; text-align: center; {{{liststyle|}}}
| state = {{{expand|}}}
| content = {{{1|}}}
}}</includeonly><noinclude>
{{doc-inline}}Компонент шаблона {{t|sidebar with collapsible lists}}.{{doc-end}}
</noinclude>
6n0q03edeno9c4p2ai72t82dkvnjqpz
Ашаблон:Кем
10
55789
172675
2026-08-25T20:20:21Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172675
wikitext
text/x-wiki
{{<includeonly>safesubst:</includeonly>неопределённость
|кем?
|span-text = {{{1|}}}
|nocat={{{nocat|}}}}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
3edasd8ufkamrrxa942zokx2799fry9
Ашаблон:Масса Солнца
10
55790
172676
2026-08-25T20:20:23Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172676
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Math/styles.css" />{{#if: {{{nolink|}}} |<span class="ts-math">''M''</span><sub>⊙</sub>|[[Солнечная масса|<span class="ts-math">''M''</span><sub>⊙</sub>]]}}<noinclude>
{{Documentation}}
<!--⊙ это неправильный символ, U+2299 : CIRCLED DOT OPERATOR вместо U+2609 : SUN, потому что правильный в Chrome на Android отображается только в режиме эмодзи -->
</noinclude>
7kj4p34zz8v5yk0ap5lh8jj1ycoaibl
Ашаблон:Неопределённость
10
55791
172677
2026-08-25T20:20:26Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172677
wikitext
text/x-wiki
{{<includeonly>safesubst:</includeonly>#invoke:Надстрочное предупреждение|main
|link = {{#if:{{{2|}}}|Википедия:{{{2}}}|Википедия:Избегайте неопределённых выражений}}
|text = {{#if:{{{1|}}}|{{{1}}}|неопределённость}}
|span-text = {{{3|}}}
|talk = {{{talk|{{{обс|}}}}}}
|anchor = {{{anchor|{{{якорь|}}}}}}
|comment = {{{comment|{{{c|{{{комм|}}}}}}}}}
|cat =
|nocat = {{{nocat|}}}
}}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
5n9wn9mt6lqo9xt0zz3bkk98vid2hcz
Ашаблон:Нет АИ 2
10
55792
172678
2026-08-25T20:20:28Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172678
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{safesubst:<noinclude />#invoke:Надстрочное предупреждение|main|2={{safesubst:<noinclude />CURRENTDAY}} |3={{safesubst:<noinclude />CURRENTMONTH}} |4={{safesubst:<noinclude />CURRENTYEAR}}
| span-text = {{{1|}}}
| day = {{{2}}}
| month = {{{3}}}
| year = {{{4}}}
| text = {{#ifexpr: {{Прошло дней|{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4}}}}} <= 14
| источник?
| источник не указан {{Прошло дней|{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4}}}}} {{plural: {{Прошло дней|{{{2}}}|{{{3}}}|{{{4}}}}}|день|дня|дней}}
}}
| link = Википедия:Ссылки на источники
| comment = {{{comment|{{{c|{{{комм|}}}}}}}}}
| comment-default = не указан источник на утверждение
| talk = {{{talk|{{{обс|}}}}}}
| anchor = {{{anchor|{{{якорь|}}}}}}
| cat = {{Аилыԥшаара: ахыҵхырҭақәа змам астатиақәа}}
| cat1 =
| cat-date2 = > 14
| cat2 =
| nocat = {{{nocat|}}}
| errorcat =
| noprint = 1
}}</includeonly><noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
9xoqhjmpvxrk17j2cc2r1et6wuxo3ip
Ашаблон:Нп1
10
55793
172679
2026-08-25T20:20:31Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172679
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{ {{{|safesubst:}}}#invoke:Не переведено|main|mode=5}}</includeonly><noinclude>{{Documentation|Шаблон:Не переведено/doc}}</noinclude>
309qqdah38wdj016zw3g01kcjiewkwp
Ашаблон:ОТО
10
55794
172680
2026-08-25T20:20:33Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172680
wikitext
text/x-wiki
{{Физическая теория
|Name = Азеиԥш зыҟазааратә теориа
|Label = <math>G_{\mu \nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8\pi G\over c^4} T_{\mu \nu}\,</math>
|KeyItems = · Аҭоурых · Аматематикатә формулаҟаҵара · Азԥхьагәаҭарақәа
|Topic1 = Ихадоу апринципқәа
|Items1 = Иҷыдоу азыҟазааратә теориа · Аҭыԥҭаӡара-аамҭа · Аеквивалентра апринцип · Адунеитә цәаҳәа · Амц-Риман хкырацәа
|Topic2 = Ацәырҵрақәа
|Items2 = Кеплер идҵа азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы · Агравитациатә линзаҟаҵара · Агравитациатә цәқәырԥа · Аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рҭагалара · Агеодезиатә еиқәымшәара · Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа · Агравитациатә сингулиарра · Акылҳара еиқәаҵәа · Акылҳара шкәакәа · Акосмологиатә сингулиарра · Агравитомҳалдызра
|Topic3 = Аиҟаратәрақәа
|Items3 = Еинштеин иеиҟаратәрақәа · Акосмологиатә константа · Алинеаризациа зызу азеиԥш зыҟазааратә теориа · Апостниутонтә формализм
|Topic4 = Атеориа аҿиара
|Items4 = Апараметрқәа змоу апостниутонтә формализм Калуза-Клеин ихкы змоу атеориақәа Акванттә гравитациа Альтернативатә теориақәа
|Topic5 = [[Решения уравнений Эйнштейна|Аӡбарақәа]]
|Items5 = Ииашоу аӡбарақәа: Шварцшильд · Раисснер — Нордстром · Керр · Керр — Ниуман · Гедель · Каснер · Фридман — Леметр — Робертсон — Уокер. Азааигәаратә ӡбарақәа: Апостниутонтә формализм · Аковарианттә пертурбациа атеориа · Ахыԥхьаӡаратә зыҟазаара
|Topic6 = Ажурналқәа
|Items6 = General Relativity and Gravitation · Classical and Quantum Gravity · Агравитациеи акосмологиеи · Living Reviews in Relativity
|Scientists = Еинштеин · Минковски · Шварцшильд · Леметр · Еддингтон · Фридман · Фок · Керр · Чандрасекар · Пенроуз · Хокинг, егьырҭгьы…
|Topic7 = Еидҳәалоу атемақәа
|Items7 = Ахьанҭара амч · Азеиԥш зыҟазааратә теориа ахьтәы шәышықәса
|Template = Азеиԥш зыҟазааратә теориа
}}<noinclude>
</noinclude>
6lf726p0rzajctb0ros01j4p1o9rc88
Ашаблон:Общая теория относительности
10
55795
172681
2026-08-25T20:20:35Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172681
wikitext
text/x-wiki
{{Физическая теория
|Name = Азеиԥш зыҟазааратә теориа
|Label = <math>G_{\mu \nu} + \Lambda g_{\mu\nu} = {8\pi G\over c^4} T_{\mu \nu}\,</math>
|KeyItems = · Аҭоурых · Аматематикатә формулаҟаҵара · Азԥхьагәаҭарақәа
|Topic1 = Ихадоу апринципқәа
|Items1 = Иҷыдоу азыҟазааратә теориа · Аҭыԥҭаӡара-аамҭа · Аеквивалентра апринцип · Адунеитә цәаҳәа · Амц-Риман хкырацәа
|Topic2 = Ацәырҵрақәа
|Items2 = Кеплер идҵа азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы · Агравитациатә линзаҟаҵара · Агравитациатә цәқәырԥа · Аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рҭагалара · Агеодезиатә еиқәымшәара · Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа · Агравитациатә сингулиарра · Акылҳара еиқәаҵәа · Акылҳара шкәакәа · Акосмологиатә сингулиарра · Агравитомҳалдызра
|Topic3 = Аиҟаратәрақәа
|Items3 = Еинштеин иеиҟаратәрақәа · Акосмологиатә константа · Алинеаризациа зызу азеиԥш зыҟазааратә теориа · Апостниутонтә формализм
|Topic4 = Атеориа аҿиара
|Items4 = Апараметрқәа змоу апостниутонтә формализм Калуза-Клеин ихкы змоу атеориақәа Акванттә гравитациа Альтернативатә теориақәа
|Topic5 = [[Решения уравнений Эйнштейна|Аӡбарақәа]]
|Items5 = Ииашоу аӡбарақәа: Шварцшильд · Раисснер — Нордстром · Керр · Керр — Ниуман · Гедель · Каснер · Фридман — Леметр — Робертсон — Уокер. Азааигәаратә ӡбарақәа: Апостниутонтә формализм · Аковарианттә пертурбациа атеориа · Ахыԥхьаӡаратә зыҟазаара
|Topic6 = Ажурналқәа
|Items6 = General Relativity and Gravitation · Classical and Quantum Gravity · Агравитациеи акосмологиеи · Living Reviews in Relativity
|Scientists = Еинштеин · Минковски · Шварцшильд · Леметр · Еддингтон · Фридман · Фок · Керр · Чандрасекар · Пенроуз · Хокинг, егьырҭгьы…
|Topic7 = Еидҳәалоу атемақәа
|Items7 = Ахьанҭара амч · Азеиԥш зыҟазааратә теориа ахьтәы шәышықәса
|Template = Азеиԥш зыҟазааратә теориа
}}<noinclude>
</noinclude>
6lf726p0rzajctb0ros01j4p1o9rc88
Ашаблон:Основной источник
10
55796
172682
2026-08-25T20:20:37Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172682
wikitext
text/x-wiki
{{Hatnote|{{#if:{{{2|}}}|Основные источники|Основной источник}}: {{{l1|{{{1}}}}}}{{#if:{{{2| }}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{1|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l2|{{{2}}}}}} }}{{#if:{{{3|}}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{2|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l3|{{{3}}}}}} }}{{#if:{{{4|}}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{3|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l4|{{{4}}}}}} }}{{#if:{{{5|}}}
|{{#ifeq: {{str find|{{{1|}}}|--ref}} | -1 | ,  }}{{{l5|{{{5}}}}}}}}{{#if:{{{6| }}}
|  (слишком много параметров для {{[[Шаблон:Mainref|Mainref]]}})}}
}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
4myoa7bo7glrzyxjhc8akfhdna3tulx
Ашаблон:Прошло дней
10
55797
172683
2026-08-25T20:20:40Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172683
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#iferror:{{ #time: U | {{{3}}}-{{{2}}}-{{{1}}} }}|0|{{#expr:((( {{ #time: U}} - {{ #time: U | {{{3}}}-{{{2}}}-{{{1}}} }} )/86400 - 0.5 round 0) * ( (( {{ #time: U}} - {{ #time: U | {{{3}}}-{{{2}}}-{{{1}}} }} )/86400 - 0.5 round 0) > 0) ) round 0}}}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
7yohuwrmzdr0y85vbap8j4478np9p8m
Ашаблон:Скрытый блок
10
55798
172684
2026-08-25T20:20:43Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172684
wikitext
text/x-wiki
{{Иҵәаху аидкыла алагамҭа
|id = {{{id|}}}
|тип = {{{тип|{{{type|}}}}}}
|состояние = {{{state|{{{состояние|collapsed}}}}}}
|класс_тела = {{{класс_тела|{{{класс тела|}}}}}}
|стиль_тела = {{{frame-style|{{{стиль_тела|{{{стиль тела|}}}}}}}}}
|рамка = {{{Рамка|{{{border|{{{рамка|}}}}}}}}}
|заголовок = {{{Заголовок|{{{заголовок|{{{Заглавие|{{{заглавие|{{{Название|{{{название|{{{header|{{{title|{{{1}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}
|ссылка = {{{Ссылка|{{{ссылка|}}}}}}
|класс_заголовка = {{{класс_заголовка|{{{класс заголовка|}}}}}}
|шрифт_заголовка = {{{Шрифт_заголовка|{{{шрифт_заголовка|{{{шрифт заголовка|}}}}}}}}}
|наклон_заголовка = {{{Наклон_заголовка|{{{наклон_заголовка|{{{наклон заголовка|}}}}}}}}}
|фон_заголовка = {{{Фон_заголовка|{{{bg1|{{{фон_заголовка|{{{фон заголовка|}}}}}}}}}}}}
|выравнивание_заголовка = {{{Выравнивание_заголовка|{{{ta1|{{{выравнивание_заголовка|{{{выравнивание заголовка|}}}}}}}}}}}}
|стиль_заголовка = {{{title-style|{{{Стиль_заголовка|{{{extra1|{{{стиль_заголовка|{{{стиль заголовка|}}}}}}}}}}}}}}}
|класс_текста = {{{класс_текста|{{{класс текста|}}}}}}
|шрифт_текста = {{{Шрифт_текста|{{{шрифт_текста|{{{шрифт текста|}}}}}}}}}
|наклон_текста = {{{Наклон_текста|{{{наклон_текста|{{{наклон текста|}}}}}}}}}
|фон_текста = {{{Фон_текста|{{{bg2|{{{фон_текста|{{{фон текста|}}}}}}}}}}}}
|выравнивание_текста = {{{Выравнивание_текста|{{{ta2|{{{выравнивание_текста|{{{выравнивание текста|}}}}}}}}}}}}
|стиль_текста = {{{content-style|{{{Стиль_текста|{{{extra2|{{{стиль_текста|{{{стиль текста|}}}}}}}}}}}}}}}}}
{{{content|{{{Содержание|{{{содержание|{{{2}}}}}}}}}}}}
{{#if: {{{footer|}}} | <div style="{{{footer-style|{{{title-style|}}}}}}">{{{footer}}}</div> }}
{{Иҵәаху аидкыла алгамҭа}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
ksomcvqlv1c5zas7mxpyeau0vb1xcym
Ашаблон:Сокрытие
10
55799
172685
2026-08-25T20:20:45Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172685
wikitext
text/x-wiki
{{Иҵәаху аидкыла алагамҭа
|id = {{{id|}}}
|тип = {{{тип|{{{type|}}}}}}
|состояние = {{{state|{{{состояние|collapsed}}}}}}
|класс_тела = {{{класс_тела|{{{класс тела|}}}}}}
|стиль_тела = {{{frame-style|{{{стиль_тела|{{{стиль тела|}}}}}}}}}
|рамка = {{{Рамка|{{{border|{{{рамка|}}}}}}}}}
|заголовок = {{{Заголовок|{{{заголовок|{{{Заглавие|{{{заглавие|{{{Название|{{{название|{{{header|{{{title|{{{1}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}}
|ссылка = {{{Ссылка|{{{ссылка|}}}}}}
|класс_заголовка = {{{класс_заголовка|{{{класс заголовка|}}}}}}
|шрифт_заголовка = {{{Шрифт_заголовка|{{{шрифт_заголовка|{{{шрифт заголовка|}}}}}}}}}
|наклон_заголовка = {{{Наклон_заголовка|{{{наклон_заголовка|{{{наклон заголовка|}}}}}}}}}
|фон_заголовка = {{{Фон_заголовка|{{{bg1|{{{фон_заголовка|{{{фон заголовка|}}}}}}}}}}}}
|выравнивание_заголовка = {{{Выравнивание_заголовка|{{{ta1|{{{выравнивание_заголовка|{{{выравнивание заголовка|}}}}}}}}}}}}
|стиль_заголовка = {{{title-style|{{{Стиль_заголовка|{{{extra1|{{{стиль_заголовка|{{{стиль заголовка|}}}}}}}}}}}}}}}
|класс_текста = {{{класс_текста|{{{класс текста|}}}}}}
|шрифт_текста = {{{Шрифт_текста|{{{шрифт_текста|{{{шрифт текста|}}}}}}}}}
|наклон_текста = {{{Наклон_текста|{{{наклон_текста|{{{наклон текста|}}}}}}}}}
|фон_текста = {{{Фон_текста|{{{bg2|{{{фон_текста|{{{фон текста|}}}}}}}}}}}}
|выравнивание_текста = {{{Выравнивание_текста|{{{ta2|{{{выравнивание_текста|{{{выравнивание текста|}}}}}}}}}}}}
|стиль_текста = {{{content-style|{{{Стиль_текста|{{{extra2|{{{стиль_текста|{{{стиль текста|}}}}}}}}}}}}}}}}}
{{{content|{{{Содержание|{{{содержание|{{{2}}}}}}}}}}}}
{{#if: {{{footer|}}} | <div style="{{{footer-style|{{{title-style|}}}}}}">{{{footer}}}</div> }}
{{Иҵәаху аидкыла алгамҭа}}<noinclude>
{{Documentation}}
</noinclude>
ksomcvqlv1c5zas7mxpyeau0vb1xcym
Ашаблон:Точка на карте галактики3
10
55800
172686
2026-08-25T20:20:48Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172686
wikitext
text/x-wiki
<div style="position:relative; width:{{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|400}}px; color: white; display: table; clear: left;">[[File:Nearest Nebulae and Star clusters ru.gif|class=notpageimage noexcerpt|{{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|400}}px]]{{#if:{{{указатель1|}}}|<div style="position:absolute; vertical-align:top; text-align:left; {{#if:{{{указатель1рамки|}}}|{{{указатель1рамки|}}}|border-left: 1px solid white; border-bottom: 1px solid white;}} top:{{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR1|}}}|{{{расстояниеR1}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB1|}}}|{{{широтаB1}}}|0}}) ))*pi/180)*cos( {{#if:{{{долготаL1|}}}|{{{долготаL1}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97) ) )+384 )*( ({{#if:{{{ширина|}}}|(768/1024)*{{{ширина}}}|300}}) /768) }}px; left: {{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR1|}}}|{{{расстояниеR1}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB1|}}}|{{{широтаB1}}}|0}}) ))*pi/180) *sin( {{#if:{{{долготаL1|}}}|{{{долготаL1}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97)) )+512 )*( {{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|400}} /1024) }}px;">{{#if:{{{указатель1стиль|}}}|<span style="{{{указатель1стиль|}}}">}}{{{текст1|1}}}{{#if:{{{указатель1стиль|}}}|</span>}}</div>}}{{#if:{{{указатель2|}}}|<div style="position:absolute; vertical-align:top; text-align:left; {{#if:{{{указатель2рамки|}}}|{{{указатель2рамки|}}}|border-left: 1px solid white; border-bottom: 1px solid white;}} top:{{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR2|}}}|{{{расстояниеR2}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB2|}}}|{{{широтаB2}}}|0}}) ))*pi/180)*cos( {{#if:{{{долготаL2|}}}|{{{долготаL2}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97) ) )+384 )*( ({{#if:{{{ширина|}}}|(768/1024)*{{{ширина}}}|300}}) /768) }}px; left: {{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR2|}}}|{{{расстояниеR2}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB2|}}}|{{{широтаB2}}}|0}}) ))*pi/180) *sin( {{#if:{{{долготаL2|}}}|{{{долготаL2}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97)) )+512 )*( {{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|400}} /1024) }}px;">{{#if:{{{указатель2стиль|}}}|<span style="{{{указатель2стиль|}}}">}}{{{текст2|2}}}{{#if:{{{указатель2стиль|}}}|</span>}}</div>}}{{#if:{{{указатель3|}}}|<div style="position:absolute; vertical-align:top; text-align:left; {{#if:{{{указатель3рамки|}}}|{{{указатель3рамки|}}}|border-left: 1px solid white; border-bottom: 1px solid white;}} top:{{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR3|}}}|{{{расстояниеR3}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB3|}}}|{{{широтаB3}}}|0}}) ))*pi/180)*cos( {{#if:{{{долготаL3|}}}|{{{долготаL3}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97) ) )+384 )*( ({{#if:{{{ширина|}}}|(768/1024)*{{{ширина}}}|300}}) /768) }}px; left: {{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR3|}}}|{{{расстояниеR3}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB3|}}}|{{{широтаB3}}}|0}}) ))*pi/180) *sin( {{#if:{{{долготаL3|}}}|{{{долготаL3}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97)) )+512 )*( {{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|400}} /1024) }}px;">{{#if:{{{указатель3стиль|}}}|<span style="{{{указатель3стиль|}}}">}}{{{текст3|3}}}{{#if:{{{указатель3стиль|}}}|</span>}}</div>}}{{#if:{{{указатель4|}}}|<div style="position:absolute; vertical-align:top; text-align:left; {{#if:{{{указатель4рамки|}}}|{{{указатель4рамки|}}}|border-left: 1px solid white; border-bottom: 1px solid white;}} top:{{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR4|}}}|{{{расстояниеR4}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB4|}}}|{{{широтаB4}}}|0}}) ))*pi/180)*cos( {{#if:{{{долготаL4|}}}|{{{долготаL4}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97) ) )+384 )*( ({{#if:{{{ширина|}}}|(768/1024)*{{{ширина}}}|300}}) /768) }}px; left: {{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR4|}}}|{{{расстояниеR4}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB4|}}}|{{{широтаB4}}}|0}}) ))*pi/180) *sin( {{#if:{{{долготаL4|}}}|{{{долготаL4}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97)) )+512 )*( {{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|400}} /1024) }}px;">{{#if:{{{указатель4стиль|}}}|<span style="{{{указатель4стиль|}}}">}}{{{текст4|4}}}{{#if:{{{указатель4стиль|}}}|</span>}}</div>}}{{#if:{{{указатель5|}}}|<div style="position:absolute; vertical-align:top; text-align:left; {{#if:{{{указатель5рамки|}}}|{{{указатель5рамки|}}}|border-left: 1px solid white; border-bottom: 1px solid white;}} top:{{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR5|}}}|{{{расстояниеR5}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB5|}}}|{{{широтаB5}}}|0}}) ))*pi/180)*cos( {{#if:{{{долготаL5|}}}|{{{долготаL5}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97) ) )+384 )*( ({{#if:{{{ширина|}}}|(768/1024)*{{{ширина}}}|300}}) /768) }}px; left: {{#expr: (((( {{#if:{{{расстояниеR5|}}}|{{{расстояниеR5}}}|0}} *sin((90+ (-1* ({{#if:{{{широтаB5|}}}|{{{широтаB5}}}|0}}) ))*pi/180) *sin( {{#if:{{{долготаL5|}}}|{{{долготаL5}}}|0}} *pi/180) )/(2000/97)) )+512 )*( {{#if:{{{ширина|}}}|{{{ширина}}}|400}} /1024) }}px;">{{#if:{{{указатель5стиль|}}}|<span style="{{{указатель5стиль|}}}">}}{{{текст5|5}}}{{#if:{{{указатель5стиль|}}}|</span>}}</div>}}</div><noinclude>{{doc}}
</noinclude>
d62xsowpjt0wquo4dq4bl4n4yvxu7hk
Ашаблон:Физическая теория
10
55801
172687
2026-08-25T20:20:50Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172687
wikitext
text/x-wiki
{{Боковая навигационная таблица с блоками
| имя = {{{имя|{{{Template|}}}}}}
| развернуть = {{{развернуть|{{{cTopic|}}}}}}
| wraplinks = true
| класс списков = hlist
| nocat = 1
| заголовок = {{#if: {{{заголовок|{{{Name|}}}}}} | [[{{{заголовок|{{{Name|}}}}}}]] }}
| изображение = {{Форматирование изображения|{{{изображение|{{{Image|}}}}}}|size=200px|caption={{{текстовое изображение|{{{Label|}}}}}}}}
| подпись = {{{подпись|{{{LabelId|}}}}}}
| вверху = {{{вверху|{{{KeyItems|}}}}}}
| класс вверху = {{{класс вверху|}}}
| заголовок1 = {{{заголовок1|{{{Topic1|}}}}}}
| список1 = {{{список1|{{{Items1|}}}}}}
| заголовок2 = {{{заголовок2|{{{Topic2|}}}}}}
| список2 = {{{список2|{{{Items2|}}}}}}
| заголовок3 = {{{заголовок3|{{{Topic3|}}}}}}
| список3 = {{{список3|{{{Items3|}}}}}}
| заголовок4 = {{{заголовок4|{{{Topic4|}}}}}}
| список4 = {{{список4|{{{Items4|}}}}}}
| заголовок5 = {{{заголовок5|{{{Topic5|}}}}}}
| список5 = {{{список5|{{{Items5|}}}}}}
| заголовок6 = {{{заголовок6|{{{Topic6|}}}}}}
| список6 = {{{список6|{{{Items6|}}}}}}
| заголовок7 = {{{заголовок7|{{{Topic7|}}}}}}
| список7 = {{{список7|{{{Items7|}}}}}}
| заголовок8 = {{{заголовок8|{{{Topic8|}}}}}}
| список8 = {{{список8|{{{Items8|}}}}}}
| заголовок9 = {{{заголовок9|{{{Topic9|}}}}}}
| список9 = {{{список9|{{{Items9|}}}}}}
| заголовок10 = {{{заголовок10|{{{Topic10|}}}}}}
| список10 = {{{список10|{{{Items10|}}}}}}
| заголовок20 = Еицырдыруа аҵарауаа
| список20 = {{{учёные|{{{Scientists|}}}}}}
| внизу = Шәахә. иара убас: Апортал:Афизика
}}<includeonly>{{#ifeq:{{NAMESPACENUMBER}}|10|{{#if:{{{имя|{{{Template|}}}}}}|{{#ifeq:{{PAGENAME}}|{{{имя|{{{Template|}}}}}}|}}|}}}}</includeonly><noinclude>
{{Documentation}}<!-- Пожалуйста, добавляйте категории и интервики на страницу документации! -->
</noinclude>
fea09ikb1yc0tt3xkrscxtrpr9din4u
Ашаблон:Форматирование изображения
10
55802
172688
2026-08-25T20:20:52Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172688
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#if:{{{1|}}}|
{{#switch:{{{1|}}}
|-=-
|none=
|нет=
|{{#switch:{{str left|{{{1|}}}|1}}
|[|<|{|={{{1|}}}
|[[Файл:{{{1|}}}|{{#if:{{{size|{{{2|}}}}}}|{{#ifeq:{{str rightc|{{{size|{{{2|}}}}}}|2}}|px|{{{size|{{{2|}}}}}}|{{#ifeq:{{str rightc|{{{size|{{{2|}}}}}}|3}}|пкс|{{{size|{{{2|}}}}}}|{{{size|{{{2|}}}}}}px}}}}|274x400px}}{{#if:{{{caption|}}}|{{!}}{{{caption|}}}}}|frameless{{#if:{{{border|}}}|{{!}}border}}{{#if:{{{alt|}}}|{{!}}alt={{{alt|}}}}}]]
}}{{#if:{{{caption|}}}
|<span class="media-caption" style="display:block;">{{{caption|}}}</span>
}}
}}
}}</includeonly>{{#ifeq: {{str find|{{{size|{{{2|}}}}}}|pxpx}} | -1 || }}<noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
fzm0j79qqem32o8ywimm4fzss617xto
Ашаблон:Фотомонтаж
10
55803
172689
2026-08-25T20:20:55Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172689
wikitext
text/x-wiki
<templatestyles src="Ашаблон:Фотомонтаж/styles.css"/>{{#invoke:фотомонтаж|montage}}<noinclude>
{{документация}}
</noinclude>
tdr6expfpoyn4xbra402xwgd2mhw2s2
Ашаблон:Хорошая статья/Категория
10
55804
172690
2026-08-25T20:20:57Z
Nart17
17397
Аиҭагаратә проект азы иаԥҵоу ашаблон (Nart17 translation team)
172690
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>{{#invoke:Категории качественных|cats|тип=ХС}}</includeonly><noinclude>{{Documentation}}</noinclude>
g67e1kkdy0wgkd1wmyennlyiw9h496k
Акатегориа:Акылҳара еиқәаҵәақәа
14
55805
172691
2026-08-25T20:40:43Z
Nart17
17397
Акатегориа ҿыц — аиҭагаратә проект (Nart17 translation team)
172691
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Black holes}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Астрономиатә обиектқәа рыхкқәа]]
bdc5z2hhbbr21qkadxgjpbw1vysruqt
Акатегориа:Арелативисттәи агравитациатәи феноменқәа
14
55806
172692
2026-08-25T20:40:45Z
Nart17
17397
Акатегориа ҿыц — аиҭагаратә проект (Nart17 translation team)
172692
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Астрофизика]]
5kyjbbm4344d9f3fa9qe0qloyruh8sa
Акатегориа:Астрономиатә обиектқәа рыхкқәа
14
55807
172693
2026-08-25T20:40:47Z
Nart17
17397
Акатегориа ҿыц — аиҭагаратә проект (Nart17 translation team)
172693
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Astronomical objects}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Астрономиатә маҭәарқәа]]
15wrolv6e25glu1pnf3tkbw3ettwo5v
Акатегориа:Аметафорақәа
14
55808
172694
2026-08-25T20:40:49Z
Nart17
17397
Акатегориа ҿыц — аиҭагаратә проект (Nart17 translation team)
172694
wikitext
text/x-wiki
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:Абызшәа]]
hmmgf5jerdi3tzpa9n3kilg6sctuzge
Алахәыла:Nart17/Акылҳара еиқәаҵәа
2
55809
172695
2026-08-25T20:51:44Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172695
wikitext
text/x-wiki
{{Другие значения|2=Акылҳара еиқәаҵәа}}
[[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Файл:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars){{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=9}}.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81}}.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>{{Книга:Ландау Л. Д., Лифшиц Е. М.: Теория поля|2006|авторы}} — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|name="hairs"|loc=§ 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112}}, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Файл:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|name="NovFrolOld"|loc=Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц}}.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Файл:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Файл:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда}}.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом]}}<ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref>{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры].|name="Kaufman11"}}. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь){{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88}}.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=§ 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192}}. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит{{sfn|Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3|1977|loc=§ 33.1. Почему «чёрная дыра»?}}.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, {{Нет АИ 2|насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.|23|12|2024}}
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Wayback|url=https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=20210830222642 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит{{sfn|Susskind|2008|p=391}}.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит{{sfn|Susskind|2008|p=393}}.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{Also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|{{sfn|Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности|1981|loc=[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц]}}}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Файл:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=§ 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?|name="NovFrol133"}}. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Файл:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Файл:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м{{sfn|Грин|2021|loc= Разрушение экстремальных чёрных дыр}}.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Wayback|url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=20200506172011 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Wayback|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=20220302092950 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=20210423145824 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Wayback|url=https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=20210422201028 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Wayback|url=https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=20211212150336 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь){{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=§ 13.1. Первичные чёрные дыры.}}.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра{{sfn|Wald|1984|с=124—125}}.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание={{Нп3|Annual Review of Astronomy and Astrophysics}} |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Wayback|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=20190424200342 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Wayback|url=https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=20230507051757 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1977, перевод 1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref>{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр.}}.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|loc=Гл. VI и VII.}}.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|{{sfn|К. Торн. Чёрные дыры и складки времени|2009|loc=Гл. 14}}}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|datepublished=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" />{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|loc=§ 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени.}}.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла{{sfn|Чёрные дыры: Мембранный подход|1988|с=5}}{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|1986|с=271}}.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=99|1986}}.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=132|1986}}.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=151|1986}}
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=267|1986}}
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.{{sfn|И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр|с=291|1986}}
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] {{Wayback|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=20090427161912 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=20050403151353 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Чёрные дыры}}
{{Звёзды}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
o1vcxk7d3zn5gpm7fdyjvx0dth7pdv8
172696
172695
2026-08-25T20:53:05Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172696
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Файл:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars)<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 9.</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81.</ref>.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц. Теория поля. — 2006 — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Файл:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц.</ref>.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Файл:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Файл:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда.</ref>.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом].</ref><ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры]..</ref>. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь)<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88.</ref>.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192.</ref>. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»?.</ref>.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, {{Нет АИ 2|насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.|23|12|2024}}
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Wayback|url=https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=20210830222642 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 391.</ref>.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 393.</ref>.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{Also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц].</ref>}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Файл:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит<ref name="NovFrol133">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?.</ref>. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Файл:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Файл:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м<ref>Брайан Грин. До конца времён. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — Разрушение экстремальных чёрных дыр.</ref>.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Wayback|url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=20200506172011 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Wayback|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=20220302092950 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=20210423145824 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Wayback|url=https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=20210422201028 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Wayback|url=https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=20211212150336 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь)<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.1. Первичные чёрные дыры..</ref>.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра<ref>Robert M. Wald. General Relativity. — University of Chicago Press, 1984. — С. 124—125.</ref>.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Wayback|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=20190424200342 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Wayback|url=https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=20230507051757 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1977, перевод 1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр..</ref>.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — Гл. VI и VII..</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|<ref>К. Торн. Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М., 2009. — Гл. 14.</ref>}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|date=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" /><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени..</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 5.</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 271.</ref>.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 99.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 132.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 151.</ref>
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 267.</ref>
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 291.</ref>
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] {{Wayback|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=20090427161912 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=20050403151353 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
lbhow4blx437yllychwvzkq4wbz45lc
172698
172696
2026-08-25T20:53:43Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172698
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Файл:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars)<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 9.</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81.</ref>.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц. Теория поля. — 2006 — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Файл:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц.</ref>.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Файл:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Файл:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда.</ref>.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом].</ref><ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры]..</ref>. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь)<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88.</ref>.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192.</ref>. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»?.</ref>.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, {{Нет АИ 2|насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.|23|12|2024}}
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Wayback|url=https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=20210830222642 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 391.</ref>.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 393.</ref>.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{Also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц].</ref>}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Файл:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит<ref name="NovFrol133">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?.</ref>. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Файл:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Файл:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м<ref>Брайан Грин. До конца времён. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — Разрушение экстремальных чёрных дыр.</ref>.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Wayback|url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=20200506172011 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Wayback|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=20220302092950 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=20210423145824 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Wayback|url=https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=20210422201028 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Wayback|url=https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=20211212150336 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь)<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.1. Первичные чёрные дыры..</ref>.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра<ref>Robert M. Wald. General Relativity. — University of Chicago Press, 1984. — С. 124—125.</ref>.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Wayback|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=20190424200342 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Wayback|url=https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=20230507051757 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр..</ref>.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — Гл. VI и VII..</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|<ref>К. Торн. Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М., 2009. — Гл. 14.</ref>}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|date=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" /><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени..</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 5.</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 271.</ref>.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 99.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 132.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 151.</ref>
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 267.</ref>
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 291.</ref>
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] {{Wayback|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=20090427161912 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=20050403151353 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
4537ofhph96drxqh5ag9w0q8darq38v
172700
172698
2026-08-25T20:55:14Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172700
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Файл:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars)<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 9.</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81.</ref>.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц. Теория поля. — 2006 — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Файл:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц.</ref>.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Файл:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Файл:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда.</ref>.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом].</ref><ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры]..</ref>. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь)<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88.</ref>.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192.</ref>. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»?.</ref>.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, {{Нет АИ 2|насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.|23|12|2024}}
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Wayback|url=https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=20210830222642 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 391.</ref>.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 393.</ref>.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{see also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц].</ref>}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Файл:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит<ref name="NovFrol133">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?.</ref>. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Файл:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Файл:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м<ref>Брайан Грин. До конца времён. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — Разрушение экстремальных чёрных дыр.</ref>.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Wayback|url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=20200506172011 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Wayback|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=20220302092950 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=20210423145824 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Wayback|url=https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=20210422201028 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Wayback|url=https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=20211212150336 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь)<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.1. Первичные чёрные дыры..</ref>.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра<ref>Robert M. Wald. General Relativity. — University of Chicago Press, 1984. — С. 124—125.</ref>.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Wayback|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=20190424200342 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Wayback|url=https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=20230507051757 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр..</ref>.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — Гл. VI и VII..</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|<ref>К. Торн. Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М., 2009. — Гл. 14.</ref>}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|date=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" /><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени..</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 5.</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 271.</ref>.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 99.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 132.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 151.</ref>
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 267.</ref>
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 291.</ref>
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] {{Wayback|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=20090427161912 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=20050403151353 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
4tyhj88rbh4w0hdbo4lsetyx5idq1sg
172704
172700
2026-08-25T21:05:52Z
Nart17
17397
+{{Delete}} — астатиа жәаба иануп
172704
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Акылҳара еиқәаҵәа]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}}
[[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Файл:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars)<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 9.</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81.</ref>.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц. Теория поля. — 2006 — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Файл:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц.</ref>.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Файл:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Файл:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда.</ref>.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом].</ref><ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры]..</ref>. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь)<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88.</ref>.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192.</ref>. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»?.</ref>.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, {{Нет АИ 2|насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.|23|12|2024}}
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Wayback|url=https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=20210830222642 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 391.</ref>.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 393.</ref>.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{see also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц].</ref>}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Файл:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит<ref name="NovFrol133">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?.</ref>. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Файл:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Файл:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м<ref>Брайан Грин. До конца времён. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — Разрушение экстремальных чёрных дыр.</ref>.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Wayback|url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=20200506172011 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Wayback|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=20220302092950 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=20210423145824 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Wayback|url=https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=20210422201028 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Wayback|url=https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=20211212150336 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь)<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.1. Первичные чёрные дыры..</ref>.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра<ref>Robert M. Wald. General Relativity. — University of Chicago Press, 1984. — С. 124—125.</ref>.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Wayback|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=20190424200342 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Wayback|url=https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=20230507051757 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр..</ref>.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — Гл. VI и VII..</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|<ref>К. Торн. Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М., 2009. — Гл. 14.</ref>}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|date=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" /><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени..</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 5.</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 271.</ref>.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 99.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 132.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 151.</ref>
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 267.</ref>
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 291.</ref>
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] {{Wayback|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=20090427161912 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=20050403151353 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
de1n0cnz2l542y2e6dtt4laruwgi0ip
Амодуль:Надстрочное предупреждение
828
55810
172697
2026-08-25T20:53:36Z
Nart17
17397
Амодуль — аиҭагаратә проект азы (Nart17 translation team)
172697
Scribunto
text/plain
require( 'strict' )
local p = {}
local docPage = 'Module:Надстрочное предупреждение'
local templateStylesPage = 'Module:Надстрочное предупреждение/styles.css'
local defaultClass = 'ts-fix'
local defaultErrorCat = '[[Категория:Википедия:Надстрочные предупреждения с некорректно заданной датой]]'
local mwLang = mw.getContentLanguage()
local getArgs = require( 'Module:Arguments' ).getArgs
local function isEmpty( val )
return val == nil or val == ''
end
-- Комбинация стандартного класса и кастомного
local function getHtmlClass( class, val )
if isEmpty( class ) then
return string.format( '%s-%s', defaultClass, val )
end
return string.format( '%s-%s %s-%s', defaultClass, val, class, val )
end
-- Игнорирование некорректно указанных дат с помощью стандартных методов
local function getValidDate( year, month, day )
if isEmpty( year ) or isEmpty( month ) or isEmpty( day ) then
return nil
end
local dateString = year .. '-' .. month .. '-' .. day
local success, result = pcall( mwLang.formatDate, mwLang, 'U', dateString )
if success then
if tonumber( result ) then
return '@' .. result
end
end
return nil
end
-- Форматирование выделяемого шаблоном текста
local function getSpanText( text, class )
local tag = mw.html.create( 'span' )
:addClass( getHtmlClass( class, 'text' ) )
-- TODO: WMF pls fix [[phab:T162379]] / https://phabricator.wikimedia.org/T162379
:attr( 'style', '-webkit-box-decoration-break: clone' )
:wikitext( text )
return tostring( tag )
end
-- Форматирование комментария как в шаблоне
local function getComment( comment, link, date )
if isEmpty( comment ) and isEmpty( date ) then
return nil
end
-- «Википедия:Нейтральная точка зрения (2 мая 2015)»
if isEmpty( comment ) and not isEmpty( date ) then
comment = link
end
if isEmpty( comment ) then
return nil
end
local delink = require( 'Module:Delink' )._delink
comment = delink( { comment } )
if not isEmpty( date ) then
comment = comment .. mwLang:formatDate( ' (j xg Y)', date )
end
return comment
end
-- Форматирование ссылки как в шаблоне
local function getLink( link, text, comment, hasCustomComment )
local html = mw.html.create( 'i' )
if not isEmpty( comment ) then
local span = mw.html.create( 'span' )
:attr( 'title', comment )
:wikitext( text )
if hasCustomComment then
if isEmpty( link ) then
html:addClass( defaultClass .. '-comment' )
else
html:addClass( defaultClass .. '-commented' )
end
end
text = tostring( span )
end
if isEmpty( link ) then
html:wikitext( text )
else
html:wikitext( string.format( '[[%s|%s]]', link, text ) )
end
return tostring( html )
end
-- Форматирование ссылки на обсуждение как в шаблоне
local function getTalkLink( page, noprint )
if not page then return '' end
-- Страница обсуждения для текущей статьи в случае отсутствия якоря
local anchorSymbol = mw.ustring.find( page, '#' )
if isEmpty( anchorSymbol ) or anchorSymbol == 1 then
page = mw.title.getCurrentTitle().talkPageTitle.fullText .. '#' .. mw.text.trim( page, '#' )
end
local result = string.format( ' [[%s|(обс.)]]', page )
if isEmpty( noprint ) or not noprint then
local html = mw.html.create( 'span' )
:addClass( 'noprint' )
:wikitext( result )
result = tostring( html )
end
return result
end
-- Простановка категорий
local function getCategory( category, config, date )
if isEmpty( category ) then
return ''
end
if config == false then
return category
end
if isEmpty( date ) then
return ''
end
config = ' ' .. ( config or '>= 0' )
local mDate = require( 'Module:Date' )._Date
local today = mwLang:formatDate( 'Y-m-d H:i:s' )
local input = mwLang:formatDate( 'Y-m-d H:i:s', date )
local diff = ( mDate( today ) - mDate( input ) )
local success, result = pcall( mw.ext.ParserFunctions.expr, diff .. config )
if success and result == '1' then
return category
end
return ''
end
local function getError( comment, anchor )
local html = mw.html.create( 'strong' )
:addClass( defaultClass .. '-error error noprint' )
:wikitext( string.format( '[[%s#%s|Ошибка:]] %s', docPage, anchor, comment ) )
return tostring( html )
end
-- Поддержка подстановки без Unsubst
function p.subst( frame )
local args = getArgs( frame, {
parentOnly = true,
} )
local mArgs = getArgs( frame, {
removeBlanks = true,
} )
local mTemplateInvocation = require( 'Module:Template invocation' )
local name = mTemplateInvocation.name( frame:getParent():getTitle() )
-- Передать все нумерованные параметры из вызова модуля
for key, val in pairs( mArgs ) do
if key == tonumber( key ) then
args[ key ] = val
end
end
-- Чаще всего перенос из других разделов, в случае проблем напишите на СО
args['date'] = nil
return mTemplateInvocation.invocation( name, args )
end
--
-- Модуль на замену шаблону «Надстрочное предупреждение»
--
function p.main( frame )
local args = getArgs( frame )
local date = getValidDate( args.year, args.month, args.day )
local hasDate = not isEmpty( args.day ) or not isEmpty( args.month ) or not isEmpty( args.year )
local isMainNamespace = mw.title.getCurrentTitle().namespace == 0
local result = ''
-- Поддержка TemplateStyles
local class = nil
if not isEmpty( args.name ) then
class = 'ts-' .. args.name
end
result = result .. frame:extensionTag{
name = 'templatestyles', args = { src = templateStylesPage }
}
if not isEmpty( args.name ) and not isEmpty( args.templatestyles ) then
result = result .. frame:extensionTag{
name = 'templatestyles', args = { src = args.templatestyles }
}
end
-- Поддержка подстановки
if mw.isSubsting() then
return p.subst( frame )
end
-- Вывод надстрочного предупреждения
local tag = mw.html.create( 'sup' )
:addClass( getHtmlClass( class, 'template' ) )
if not isEmpty( args.noprint ) then
tag:addClass( 'noprint' )
end
-- Вывод ошибки о параметре text
if isEmpty( args.text ) then
result = result .. getError( 'не задан параметр <code>text</code>', 'Использование' )
tag:wikitext( result )
return tostring( tag )
end
-- Поддержка параметра {{{span-text|}}}
if not isEmpty( args[ 'span-text' ] ) then
result = result .. getSpanText( args[ 'span-text' ], class )
end
-- Вывод надстрочного предупреждения
local comment = getComment( args.comment or args[ 'comment-default' ], args.link, date )
tag
:wikitext( '[' ) -- [
:wikitext( getLink( args.link, args.text, comment, not isEmpty( args.comment ) ) )
:wikitext( getTalkLink( args.talk, args.noprint ) )
:wikitext( ']' ) -- ]
-- Проверка для категории страниц с некорректным указанием даты
local errorcat = args.errorcat or defaultErrorCat
if hasDate and isEmpty( date ) then
result = result .. getError( 'некорректно задана дата установки (исправьте через подстановку шаблона)', 'Дата установки' )
if isMainNamespace then
result = result .. errorcat
end
else
result = result .. tostring( tag )
end
-- Поддержка параметра {{{anchor|}}}
if not isEmpty( args.anchor ) then
local anchor = require( 'Module:Якорь' ).main;
result = anchor{ visible = true, text = result, args.anchor }
end
-- Установка категорий
if isEmpty( args.nocat ) and isMainNamespace then
result = result .. getCategory( args.cat, false )
if hasDate then
result = result .. getCategory( args[ 'cat1' ], args[ 'cat-date1' ], date )
result = result .. getCategory( args[ 'cat2' ], args[ 'cat-date2' ], date )
result = result .. getCategory( args[ 'cat3' ], args[ 'cat-date3' ], date )
end
end
return result
end
return p
bllkamz3mlccg60ay5vyob8e0ammxaj
Амодуль:Надстрочное предупреждение/styles.css
828
55811
172699
2026-08-25T20:53:57Z
Nart17
17397
TemplateStyles — аиҭагаратә проект азы (Nart17 translation team)
172699
sanitized-css
text/css
.ts-fix-template {
font-style: normal;
font-weight: normal;
white-space: nowrap;
}
.ts-fix-error {
font-size: inherit;
}
@media screen {
.ts-fix-text {
border: 1px solid var(--border-color-base, #a2a9b1);
box-decoration-break: clone;
margin: 0 -0.1em;
padding: 0 0.1em;
transition: background 0.1s;
}
.ts-fix-text:hover {
background: #fee7e6;
}
html.skin-theme-clientpref-night .ts-fix-text:hover {
background: #4f1312;
}
}
@media screen and (prefers-color-scheme: dark) {
html.skin-theme-clientpref-os .ts-fix-text:hover {
background: #4f1312;
}
}
@media screen and (hover: hover) {
.ts-fix-comment,
.ts-fix-commented > a:not(:hover) {
border-bottom: 1px dotted;
text-decoration: none;
}
}
/* [[Категория:Модули:Подстраницы CSS]] */
k99ft1z61atokun394swl3fx921hqeq
Акылҳара еиқәаҵәа
0
55812
172701
2026-08-25T21:05:14Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:Чёрная дыра]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Айнар Читанава. Nart17 translation team.
172701
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Файл:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars)<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 9.</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81.</ref>.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц. Теория поля. — 2006 — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Файл:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц.</ref>.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Файл:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Файл:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда.</ref>.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом].</ref><ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры]..</ref>. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь)<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88.</ref>.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192.</ref>. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»?.</ref>.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, {{Нет АИ 2|насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.|23|12|2024}}
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Wayback|url=https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=20210830222642 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 391.</ref>.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 393.</ref>.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{see also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц].</ref>}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Файл:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит<ref name="NovFrol133">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?.</ref>. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Файл:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Файл:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м<ref>Брайан Грин. До конца времён. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — Разрушение экстремальных чёрных дыр.</ref>.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Wayback|url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=20200506172011 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Wayback|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=20220302092950 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=20210423145824 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Wayback|url=https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=20210422201028 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Wayback|url=https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=20211212150336 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь)<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.1. Первичные чёрные дыры..</ref>.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра<ref>Robert M. Wald. General Relativity. — University of Chicago Press, 1984. — С. 124—125.</ref>.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Wayback|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=20190424200342 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Wayback|url=https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=20230507051757 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр..</ref>.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — Гл. VI и VII..</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|<ref>К. Торн. Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М., 2009. — Гл. 14.</ref>}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|date=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" /><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени..</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 5.</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 271.</ref>.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 99.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 132.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 151.</ref>
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 267.</ref>
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 291.</ref>
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] {{Wayback|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=20090427161912 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=20050403151353 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
[[Акатегориа:Арелативисттәи агравитациатәи феноменқәа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акылҳара еиқәаҵәақәа| ]]
[[Акатегориа:Аметафорақәа]]
[[Акатегориа:Астрономиатә обиектқәа рыхкқәа]]
c95glfm16c7o5bpuowqin1z3jcwfvp4
172703
172701
2026-08-25T21:05:43Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Акылҳара еиқәаҵәа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172701
wikitext
text/x-wiki
[[Файл:Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|мини|302x302пкс|Агалактика [[М 87|М 87]] агәҭаны иҟоу [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]. Ари ауаатәыҩса рҭоурых аҿы раԥхьаӡатәи ахаҭабзиара ҳарак змоу акылҳара еиқәаҵәа агага асахьа ауп, ишиашоу арадио адиапазон аҟны ирҳау ([[Event Horizon Telescope|Event Horizon Telescope]])]]
[[Файл:BBH gravitational lensing of gw150914.webm|thumb|300px|Раԥхьаӡа [[гравитационные волны|агравитациатә цәқәырԥақәа]] злаԥшааз ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара акомпиутертә симулиациа]]
{{ОТО}}
'''Акылҳара еиқәаҵәа''' ҳәа изышьҭоу [[пространство-время|аҭыԥ-аамҭа]] арегион ауп<ref>''Дымникова И. Г.'' Чёрные дыры // Физическая энциклопедия. — Т. 5: Стробоскопические приборы — Яркость / Гл. ред. А. М. Прохоров; Ред. кол.: Д. М. Алексеев, А. М. Балдин, А. М. Бонч-Бруевич и др. — {{М.}}: Большая российская энциклопедия, 1998. — С. 452—459. — 760 с. — ISBN 5-85270-101-7.</ref>, зы[[гравитация|гравитациатә дхалара]] убриаҟара иӷәӷәоу, [[скорость света|алашара аццакырала]] ицо аобиектқәаҵәҟьагьы, [[свет|алашара]] ахаҭа [[квант|аквант]]ақәагьы уахь иналаҵаны, уи [[Вторая космическая скорость|ааныжьра]] рылымшо. Ари арегион аҳәаа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ахьӡуп. Имариаӡоу асфератә симетриа змоу акылҳара еиқәаҵәа аҭагылазаашьаҿы уи [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] змоу асфера ауп, акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьоу шәагааны иԥхьаӡоуп.
Акосмос-аамҭа арегионқәа рыҟазаара теориала алшара [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыӡбара иашақәак рҟынтәи иаауеит, урҭ рҟынтәи актәи [[Шварцшильд, Карл|Карл Шварцшильд]] [[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] иоуит<ref>{{cite web|url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|author=Владимир Сурдин|title=Чёрная дыра|access-date=2012-05-19|publisher=Энциклопедия Кругосвет|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5tYMNf?url=http://www.krugosvet.ru/enc/nauka_i_tehnika/astronomiya/CHERNAYA_DIRA.html|archive-date=2012-06-23}}</ref>. Атермин аԥызҵаз дазусҭоу еилкааӡам<ref>{{cite web|title=Black Hole|work=World Wide Words|author=Michael Quinion|url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|access-date=2009-11-26|archive-url=https://www.webcitation.org/617i2WQVh?url=http://www.worldwidewords.org/topicalwords/tw-bla1.htm|archive-date=2011-08-22}}</ref>, аха уи ахьӡ ахаҭа еицырдыруа изҟаҵаз [[Уилер, Джон Арчибальд|Џьон Арчибольд Уилер]] иоуп, насгьы раԥхьаӡакәны [[1967 год в науке|1967 шықәса]] [[Ԥхынҷкәынмза 29|ԥхынҷкәынмза 29]] рзы еицырдыруа алекциа «Ҳдунеи: еицырдыруеи идырми» (англ. Our Universe: the Known and Unknown) аҟны ахархәара аиҭеит<ref group="Комм">Алекциа атеқст кьыԥхьын астудентцәа реидгыла «Phi Beta Kappa» ажурнал The American Scholar (Vol. 37, № 2, Spring 1968) аҿы, иара убас аилазаара «Sigma Xi» ажурнал American Scientist, 1968, Vol. 56, № 1, адаҟьақәа 1—20 рҿы. Ари аусумҭа аҟынтәи адаҟьак еиҭаҭыжьуп ашәҟәы V. P. Frolov and I. D. Novikov, Black Hole Physics: Basic Concepts and New Developments, (Kluwer, Dordrecht, 1998), адаҟьа 5 аҟны.</ref>. Уаанӡа абас еиԥш иҟоу [[астрофизика|астрофизикатә]] обиектқәа «иеилабгаз аеҵәақәа» мамзаргьы «[[коллапсар|аколлапсар]]қәа» (англ. collapsed stars) ҳәа ирышьҭан, иара убасгьы «иҵааз аеҵәақәа» (англ. frozen stars)<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 9.</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара иазку азҵаара ӷәӷәала иадҳәалоуп [[теория гравитации|агравитациа атеориа]] шаҟа ииашоу, урҭ рыҟазаара зхылҿиаауа. Ҳаамҭазтәи афизикаҿы, агравитациа астандарттә теориа, еиҳа еиӷьны аексперимент ала ишьақәырӷәӷәоу, [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ауп, уи агәра ганы иазԥхьагәанаҭоит акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара шалшо (аха урҭ рыҟазаара алшоит егьырҭ (зегьы ракәым) амодельқәа рҳәаақәа рҿгьы, шәахә. [[Альтернативные теории гравитации|агравитациа альтернативтә теориақәа]]). Убри аҟнытә, игәаҭоу адыррақәа анализ рзухоит, аилыркаара рзухоит зегь раԥхьаӡа иргыланы азеиԥш зыҟазааратә теориа аконтекст аҿы, аха, иаахҵәаны иуҳәозар, ари атеориа макьана интенсивла аексперименталтә ԥышәа мҩаԥгаӡамызт, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟоу аҭыԥ-аамҭа арегион иақәшәо аҭагылазаашьақәа рзы (аха уи ибзианы ишьақәырӷәӷәоуп асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ирықәшәо аҭагылазаашьақәа рҿы<ref name="estlichd">{{cite web |url=http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |title=Архивированная копия |access-date=2009-11-20 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729043037/http://phys.unn.ru/docs/Invisible%20Universe.pdf |archive-date=2013-07-29 }}</ref>, насгьы [[Открытие гравитационных волн|раԥхьатәи агравитациатә цәқәырԥа асигнал]] 94% аҩныҵҟа иақәшәоит). Убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара ишиашоу ашьақәырӷәӷәарақәа ирызку аҳәамҭақәа, ҵаҟа иаагоу ари астатиаҿгьы уахь иналаҵаны, иаахҵәаны иуҳәозар, еилкаатәуп астрономиатә обиектқәа рыҟазаара ашьақәырӷәӷәара ҵакыс иаманы, убриаҟара еилаӷәӷәоу, зыкапан дуу, иара убасгьы егьырҭ иубарҭоу ҟазшьақәак змоу, урҭ азеиԥш зыҟазааратә теориа акылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа реилкаара ауа<ref name="estlichd"/>.
Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәақәа лассы-лассы хыхь иаагоу аилкаара ӷәӷәала иақәымшәо аобиектқәа ҳәа ирышьҭоуп, аха рҟазшьақәа рыла мацара ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа иазааигәахо — иаҳҳәап, урҭ еилабго аеҵәақәа ракәзар ауеит аилабгара аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны. Ҳаамҭазтәи астрофизикаҿы уи аиԥшымра уамак ҵакы арҭом<ref name="Popov">{{статья|автор=Сергей Попов|заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики|ссылка=http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|издание=Троицкий Вариант|тип=газета|год=27 октября 2009|выпуск=21 (40N)|страницы=6—7|archive-url=https://web.archive.org/web/20091105133742/http://trvscience.ru/2009/10/27/trv-21-40n-matematika-vyborov/|archive-date=2009-11-05}}</ref>, избан акәзар “шамахамзар еилабгаз” («иҵааз») аеҵәеи «иҵабыргу» («наӡаӡатәи») акылҳара еиқәаҵәеи рцәырҵрақәа еиԥшуп ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Уи ҟалоит избанзар аколлапсар иаакәыршаны иҟоу афизикатә ҭыԥқәеи «наӡаӡатәи» акылҳара еиқәаҵәеи рыбжьара иҟоу аиԥшымрақәа амчратә закәанқәа рыла еиҵахоит, агравитациатә радиус алашара аццакрала ишоу аамҭа аманы — даҽакала иуҳәозар, аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы асекундахәҭақәа рыҩныҵҟа, асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы — сааҭқәак рыҩныҵҟа<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»? — С. 78—81.</ref>.
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы раԥхьаӡакәны «афотоҭыхра» ҟаҵан Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[M 87 (галактика)|Messier 87]] агалактика агәҭаны иҟоу [[сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа]]{{Аиасра|«Фотографирование» чёрных дыр}}.
[[2023|2023 шықәса]] ԥхынгәымзазы, аҵарауаа [[Джеймс Уэбб (телескоп)|Џьеимс Уебб ителескоп]] рхы иархәаны, иахьа уажәраанӡа иаартыз рҟнытә зегь раасҭа ихароу акылҳара еиқәаҵәа рыԥшааит<ref>{{Cite web|url=https://habr.com/ru/articles/746676/|title=Уэбб разглядел самую далёкую активную сверхмассивную чёрную дыру из известных|lang=ru|website=Хабр|date=2023-07-07|access-date=2023-08-25|archive-date=2023-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20230825094223/https://habr.com/ru/articles/746676/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы хә-сценариак еиҩырдыраауеит:
* Иреалтәу хԥа:
** иахьынӡахәҭоу акапан змоу ма [[Предел Оппенгеймера — Волкова|анеитронтә]] еҵәа [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] (аиҵацалара);
** [[GW170817|килоноватәи]];
** агалактика агәҭантәи ахәҭа ма апротогалактикатә рчы аколлапс;
* Иара убас иҟазарц зылшо ҩба:
** [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа акылҳара еиқәаҵәа рышьақәгылара ([[Первичная чёрная дыра|раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа]]);
** Амчхара ҳаракӡақәа змоу [[Ядерная реакция|агәыцәтә реакциақәа]] рҟны рыҟалара.
== Аԥхьатәи аҭоурых ==
=== Мичелл «Иеҵәа еиқәаҵәа» (1784—1796) ===
{{Врезка
| Ширина = 40%
| Выравнивание = right
| Заголовок = Мичелл «Икылҳара еиқәаҵәа»
| Содержание =
Ниутонтәи агравитациатә ҭыԥ аҟны ҵыхәаԥҵәарада аԥсшьара иҟоу ахәҭаҷқәа рзы, амчхара аиқәырхара азакәан ҳасаб азуны:
{{EF|:|<math>-{GMm\over r}+{mv^2\over 2}=0,</math>}}
ус акәзар:
{{EF|:|<math> v^2 = {2GM \over r}.</math>}}
Иҳҳәап агравитациатә радиус <math>r_g</math> — агравитациатә масса аҟынтәи абжьаӡара акәыз, зҟны ахәҭаҷ аццакра алашара аццакра иаҟарахо <math>v = c</math>. Усҟан <math>r_g = \frac{2GM}{c^2}.</math>
}}
Зыгравитациатә дхалара убриаҟара иӷәӷәоу ацәеижь ду аконцепциа, уи адхалара аиааиразы иаҭаху аццакра ([[вторая космическая скорость|аҩбатәи акосмостә ццакыра]]) [[скорость света|алашара аццакра]] иаҟароу ма еиҳау, раԥхьаӡакәны [[1784 год в науке|1784 шықәсазы]] [[Мичелл, Джон|Џьон Мичелл]] [[Лондонское королевское общество|Аҳратә еилазаарахь]] иишьҭыз асаламшәҟәы аҿы аӡбахә иҳәеит<ref>{{статья
|автор = [[Мичелл, Джон|Michell J.]]
|год = 1784
|заглавие = On the Means of Discovering the Distance, Magnitude, &c. of the Fixed Stars, in Consequence of the Diminution of the Velocity of Their Light, in Case Such a Diminution Should be Found to Take Place in any of Them, and Such Other Data Should be Procured from Observations, as Would be Farther Necessary for That Purpose. By the Rev. John Michell, B. D. F. R. S. In a Letter to Henry Cavendish, Esq. F. R. S. and A. S
|издание = [[Philosophical Transactions of the Royal Society]]
|том = 74
|выпуск =
|страницы = 35—57
|язык = en
|jstor=10657
|bibcode = 1784RSPT...74...35M
|doi = 10.1098/rstl.1784.0008
|ref = Мичелл
|jstor = 106576
|archive-url = https://web.archive.org/web/20180628211133/https://www.jstor.org/stable/10657
|archive-date = 2018-06-28
|issn = 0261-0523 }}</ref>. Ашәҟәы аҿы ианын аҳасабра, уи иаанарԥшит амратә радиусқәа 500, иара убас [[Амра|Амра]] аилаӷәӷәара змоу ацәеижь азы, уи ахҟьаҿы аҩбатәи акосмостә ццакыра алашара аццакыра ишаҟарахо<ref>''Alan Ellis''. [http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html Black holes — Part 1 — History] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171006004950/http://www.astronomyedinburgh.org/publications/journals/39/blackholes.html |date=2017-10-06 }} // The Astronomical Society of Edinburgh Journal, № 39 (лето 1999).</ref>. Убас ала, алашара ари ацәеижь ааныжьра алшаӡом, насгьы уи иубарҭамхо иҟалоит<ref name="Levin">{{статья|автор=Левин А. |заглавие=История чёрных дыр |издание=Популярная механика |ссылка=http://elementy.ru/lib/164648 |издательство=ООО «Фэшн Пресс» |год=2005 |страницы=52—62 |номер=11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170119084610/http://elementy.ru/lib/164648 |archive-date=2017-01-19}}</ref>. Мичелл иҳәеит акосмос аҿы ус еиԥш иҟоу уззымнеиуа аобиектқәа рацәаны иҟазар шалшо. [[1796 год в науке|1796 шықәсазы]] [[Лаплас, Пьер-Симон|Лаплас]] иҩымҭа “Exposition du Systeme du Monde” аҿы ари ахшыҩҵак аӡбахә ааирԥшит, аха анаҩстәи аҭыжьымҭақәа рҿы ари ахәҭа аԥыхын. Аха Лаплас ибзоурала ауп ари ахшыҩҵак ахьынӡардыруагьы излардыруа<ref name="Levin" />.
=== Мичелл инаркны Шварцшильд иҟынӡа (1796—1915) ===
XIX-тәи ашәышықәса иалагӡаны, иахьдуӡӡаз азы иубарҭамыз ацәеижьқәа аҵарауаа уиаҟара аинтерес рызцәырнагомызт. Уи зыхҟьаз аклассикатә физика аҳәаақәа ирҭагӡаны алашара аццакра ахадаратә ҵакы ахьамам ауп. Аха, XIX-тәи ашәышықәса анҵәамҭеи XX-тәи ашәышықәса алагамҭеи рзы еилкаахеит, [[Максвелл, Джеймс Клерк|Џь. Максвелл]] ишьақәиргылаз [[электродинамика|аелектродинамика]] азакәанқәа, ганкахьала [[инерциальная система отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа]] зегьы рҿы ишынарыгӡо, даҽа ганкахьалагьы, [[преобразования Галилея|Галилеи иеиҭакрақәа]] рыҵаҟа аинвариантра шрымам. Уи иаанагон афизикаҿы иҟалаз аинерциалтә еиқәыршәаратә системак аҟынтәи даҽа системак ахь аиасра аҟазшьа иазкны иҟаз агәаанагарақәа акырӡа аиҭакрақәа рыҭара шаҭахыз.
Аелектродинамика анаҩстәи аҿиараан, [[Лоренц, Гендрик Антон|Г. Лоренц]] иҟаиҵеит аҭыԥ-аамҭа акоординатқәа реиҭакрақәа рсистема ҿыц (иахьа [[преобразования Лоренца|Лоренц иеиҭакрақәа]] ҳәа иеицырдыруа), уи аганахьала [[уравнения Максвелла|Максвелл иеиҟаратәрақәа]] аинвариантра рыманы иаанхон. Лоренц ихәыцрақәа ирыцҵо, [[Пуанкаре, Анри|А. Пуанкаре]] игәы иаанагеит егьырҭ афизикатә закәанқәа зегьы абарҭ аиҭакрақәа рганахьала иара убас аинвариантра рыманы иаанхоит ҳәа.
[[1905 год в науке|1905 шықәсазы]] [[Еинштеин, Алберт|А. Еинштеин]] Лоренци Пуанкареи рконцепциақәа ихы иаирхәеит [[специальная теория относительности|иҷыдоу изеиԥш зыҟазааратә теориаҿы]] , уаҟа аинерциалтә еиқәыршәаратә системақәа рыԥсахра азакәан ароль аҵыхәтәан Галилеи итрансформациақәа рҟынтәи Лоренц итрансформациақәа рахь ииасит. Аклассикатә (Галилеиитәы-аинварианттә) механика иҿыцу [[Лоренц-ковариантность|Лоренц-инварианттә]] [[теория относительности|релативисттә]] механикала иԥсаххеит. Аҵыхәтәантәи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[скорость света|алашара аццакра]] афизикатә цәеижь зеизырҳара алшо иреиҳау ццакыраны иҟалеит, уи атеориатә физикаҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рҵакы шьаҭанкыла иаԥсахит.
Аха, Ниутон игравитациатә теориа (акылҳара еиқәаҵәақәа аханатәтәи ртеориа шьаҭас иамаз) Лоренц-инвариантны иҟамызт. Убри аҟнытә, уи алашара азааигәаратәи алашаратәи аццакрала иныҟәо ацәеижьқәа рҿы ахархәара амаӡам. Ахьанҭара амч арелативисттә теориа, абри аҩыза аԥсыҽра змам, еиҳарак Еинштеин иаԥиҵеит (аҵыхәтәанынӡа [[1915 год в науке|1915 шықәса]] анҵәамҭазы еиқәиршәеит) насгьы уи [[общая теория относительности|азеиԥш зыҟазааратә теориа]] ҳәа ахьӡ аиуит<ref name="Levin" />. Абри ауп иахьатәи астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа шьаҭас иамоу<ref name="Popov" />.
Ҟазшьала, азеиԥш зыҟазааратә теориа геометриатә теориоуп. Уи иаанарԥшуеит агравитациатә ҭыԥ акосмос-аамҭа ахәара ацәырҵра шакәу (ус ала, иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҿы еиԥш, амц-евклидтәи акәымкәа, амц-римантәи акәны иҟалоит). Аҭыԥ-аамҭа архәара, уи иаҵанакуа акапанқәа реихшареи рныҟәареи рыбжьара иҟоу азеиԥшра атеориа аиҟаратәра хадақәа– [[уравнения Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа]] рыла иаагоуп.
{{Врезка
| Заголовок = Аҭыԥҭаӡара ахәара
| ширина = 40%
| Содержание =
(Псеудо)Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа ҳәа изышьҭоу ашәагаа хәыҷқәа рҿы, егьырҭ (псеудо)Евклидтәи аҭыԥҭаӡарақәа реиԥш зхы мҩаԥызго роуп. Убас, асфера аҭыԥ маҷқәа рҿы [[теорема Пифагора|Пифагор итеорема]], Евклидтәи агеометриа егьырҭ афактқәа даараӡа ииашаны инагӡоуп. Зны, абри аҭагылазаашьа иалнаршеит Адгьыл аҿықә ахылаԥшрақәа рыла Евклид игеометриа аԥҵара (иашаҵәҟьаны иҟьаҟьам, аха асфера иазааигәоу). Аҭагылазаашьа иара убасгьы иалнахит амц-римантәи аҭыԥқәа ралхра (даҽакы акәымкәа) Азеиԥш зыҟазааратә теориа аҿы хшыҩзышьҭра зҭатәу обиект хадас: аҭыԥҭаӡара-аамҭа аҟәша хәыҷқәа рҟазшьақәа иҷыдоу азыҟазааратә теориа аҟынтәи идыру рҟынтәи уиаҟара еиԥшымзароуп.
Аха, амасштаб дуқәа рҿы, Риман иҭыԥҭаӡарақәа Евклид итәқәа иреиԥшымзар ауеит. Абри аиԥшымзаара ихадоу аҟазшьақәа иреиуоуп [[тензор кривизны|ахәара]] аилкаара. Уи аҵакы абри ауп: Евклид иҭыԥҭаӡарақәа «абсолиуттә параллелизм» аҟазшьа рымоуп: иарбанзаалак иарку амҩала авектор <math>X</math> [[Параллельное перенесение|апараллельтә еиҭагара]] иалҵшәаны иҟоу авектор <math>X',</math> аԥхьатәи авектор иақәшәоит. Римантәи аҭыԥҭаӡарақәа рзы уи еснагь ус иҟалаӡом, уи мариала иааҳарԥшыр ҳалшоит анаҩстәи аҿырԥштәы аҟны. Иаҳҳәап, ахылаԥшҩы аекватор америдиан хада иахьахысуа аҭыԥ аҿы дгыланы, мрагыларахь ихы рханы, аекватор дықәланы аныҟәара далагеит. Ахарара 180° змоу аҭыԥ ахь даннеи, иныҟәара ахырхарҭа иԥсахит, насгьы америдиан ала аҩадаҟа ацара далагеит, илаԥш ахырхарҭа имԥсахӡакәа (даҽакала иуҳәозар, уажәы амҩан арӷьарахь дыԥшуеит). Убас ала иара [[северный полюс|аҩадатәи аполиус]] данхыҵлак, дызлалагаз аҭыԥ ахь даныхынҳәлак, мраҭашәараҟа ихы рханы дҟалоит (аханатә еиԥш мрагыларахь акәымкәа). Даҽакала иуҳәозар, ахылаԥшҩы имҩала параллельла ииасуа авектор, алагарҭатә вектор иаҿырԥшны «иҭагьежьит». Абас еиԥш иҟоу «аҭагьежьра» ашәагаа аҷыдаҟазшьас иамоу ахәара ауп<ref>Л. Д. Ландау, Е. М. Лифшиц. Теория поля. — 2006 — § 91. Тензор кривизны.</ref>.}}
== Акылҳара еиқәаҵәақәа рзы Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ==
Акылҳара еиқәаҵәақәа аҭыԥантәи акомпакттә шьақәгыларақәа ракәны иахьыҟоу азы, урҭ ртеориақәа рыргылараан, [[космологическая постоянная|акосмологиатә константа]] аҟазаара абжьааԥны хырҩа арҭоит, избан акәзар уи апроблема аҟазшьатә ганқәа рзы иамоу аеффектқәа ҳәаа амамкәа имаҷуп. Усҟан, азеиԥш зыҟазааратә теориа аҳәаақәа ирҭагӡаны акылҳара еиқәаҵәа рзы иҟоу астационартә ӡбарақәа, еицырдыруа аматериалтә ҭыԥқәа рыла ихарҭәаау, х-параметрк рыла мацара иааԥшуеит: [[масса|акапан]] (<math>M</math>), [[момент импульса|аимпульс амомент]] (<math>L</math>), [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] (<math>Q</math>), урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рҟынтәи ишьақәгылоуп — аилабгараан акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз, насгьы анаҩс уахь иҭаҳаз ацәеижьқәеи ашәахәаркрақәеи ирымаз аҟазшьақәа (аԥсабараҿы [[магнитный монополь|амҳалдызтә монополқәа]] ыҟазар, акылҳара еиқәаҵәақәа амҳалдызтә еиҵаҵагьы (<math>G</math>) рымазар алшоит<ref name="hairs">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 6.1. «Чёрные дыры не имеют волос», с. 112.</ref>, аха уи аҩыза ахәҭаҷқәа макьаназы иаартӡам). Иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа адәныҟатәи аныррақәа аныҟам аангылара иашьҭоуп, уи атеориатә физикцәа рџьабаала ишьақәырӷәӷәахеит, урҭ рҟынтәи ҷыдала иалкаатәуп Нобель ипремиа алауреат [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан Чандрасекар]] илагала, абри ахырхарҭаҿы ҷыдала хадара злоу амонографиа «Акылҳара еиқәаҵәақәа рматематикатә теориа» зҩыз<ref name="Chandrasekhar">{{книга |автор=[[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманьян Чандрасекар]]. |заглавие=Математическая теория чёрных дыр. В 2-х томах |оригинал=Mathematical theory of black holes |ссылка=http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html |ответственный=Перевод с английского к. ф.-м. н. В. А. Березина. Под ред. д. ф.-м. н. Д. А. Гальцова |место=М. |издательство=Мир |год=1986 |archive-date=2013-04-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130422011114/http://ivanik3.narod.ru/linksChandrasekhar.html }}</ref>. Уи адагьы, адәахьала еиламго акылҳара еиқәаҵәа абарҭ ахԥа рыда даҽа ҟазшьак амаӡам ҳәа угәы иаанагоит, уи Уилер ицәажәараҿы абас ахиҳәааит: «Акылҳара еиқәаҵәақәа ахцәы рымаӡам»<ref name="hairs" />.
Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, урҭ ирышьашәало аҟазшьарбақәа рыла:
{| class="wikitable" style="margin:1em auto"
| Акылҳара еиқәаҵәа аҟазшьақәа || Агьежьрада || Игьежьуеит
|-
| Аиҵаҵа ада || [[#Решение Шварцшильда|Шварцшильд иӡбара]] || [[#Решение Керра|Керр иӡбара]]
|-
| Иеиҵаҵоу || [[#Решение Рейснера — Нордстрёма|Раисснер — Нордстриом рыӡбара]] || [[Решение Керра — Ньюмена|Керр — Ниуман рыӡбара]]
|}
* Шварцшильд иӡбара ([[1916 год в науке|1916 шықәса]], [[Карл Шварцшильд|Карл Шварцшильд]]) — ари статикатә ӡбароуп сфера-симметриала иҟоу акылҳара еиқәаҵәа азы, еикәамгьежьуа, афымцатә еиҵаҵа змам.
* Раисснер — Нордстром рыӡбара (1916 шықәса, [[Рейснер, Ганс Якоб|Ханс Раисснер]]; [[1918 год в науке|1918 шықәса]], [[Нордстрём, Гуннар|Гуннар Нордстром]]) — ари асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа астатикатә ӡбара ауп, аиҵаҵа змоу, аха имгьежьуа.
* Керр иӡбара ([[1963 год в науке|1963 шықәса]], [[Керр, Рой|Рои Керр]]) — еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәа азы астационартә, аксисимметриатә ӡбара ауп, аха аиҵаҵа змам.
* Керр — Ниуман рыӡбара ([[1965 год в науке|1965 шықәса]], [[Ньюмен, Эзра|Е. Т. Ниуман]], Е. Куч, К. Чиннапаред, Е. Екстон, Е. Пракаш и Р. Торранс)<ref>{{статья|автор=Newman E. T., Couch E., Chinnapared K., Exton A., Prakash A., Torrence R. J. |заглавие=Metric of a rotating charged mass |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1965 |том=6 |страницы=918 |doi=10.1063/1.1704351}}</ref> иахьа уажәраанӡа иреиҳа инаӡоу ӡбароуп: астационартәи аксисимметриатәи, ах-параметрк зегьы ирхьыԥшу.
Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа аӡбара даара иуадаҩуп. Уи алкаа Керр иааркьаҿны далацәажәеит 1963 шықәсазы<ref>{{статья |автор=Kerr, R. P. |заглавие=Gravitational ield of a Spinning Mass as an Example of Algebraically Special Metrics |язык=en |издание=Physical Review Letters |год=1963 |том=11 |страницы=237—238 |doi=10.1103/PhysRevLett.11.237 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024738/http://adsabs.harvard.edu/abs/1963PhRvL..11..237K }}</ref>, насгьы шықәсык ашьҭахь ауп уи атәы Керри Шилди уамак еицырзымдыруаз аконференциа аусумҭақәа рҿы ианыркьыԥхьыз. Керр, Керр — Ниуман рыӡбарақәа рхылҵшьҭра иазку еилыкка иҟоу аинформациа 1969 шықәсазы еицырдыруа Дебни, Керр, Шилд рҩымҭаҿы ианылеит<ref name="ksch">{{статья |автор=Debney G. C., Kerr R. P. and Schild A. |заглавие=Solutions of the Einstein and Einstein-Maxwell Equations |издание=[[Journal of Mathematical Physics]] |год=1969 |том=10 |страницы=1842—1854 |doi=10.1063/1.1664769 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024642/http://adsabs.harvard.edu/abs/1969JMP....10.1842D }}</ref>. Керр иӡбара иақәшәоу алкаа ҟаиҵеит Чандрасекаргьы жәохә шықәса иреиҳаны ианҵы<ref name="Chandrasekhar" />.
Иҟоуп агәаанагара{{кем}}, Керр иӡбара астрофизиказы зегь реиҳа аҵак ду амоуп ҳәа, избан акәзар, еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа ирласны реиҵаҵа рцәыӡыр акәын, еиҿагылоу аионқәеи адәахьтәи акосмос аҟынтәи асабеи рыдырхаланы илбаадо. Иҟоуп иара убасгьы агипотеза<ref>Обзор теории см., например, в:<br>{{статья |автор=Ruffini, Remo; Bernardini, Maria Grazia; Bianco, Carlo Luciano; Caito, Letizia; Chardonnet, Pascal; Dainotti, Maria Giovanna; Fraschetti, Federico; Guida, Roberto; Rotondo, Michael; Vereshchagin, Gregory; Vitagliano, Luca; Xue, She-Sheng. |заглавие=The Blackholic energy and the canonical Gamma-Ray Burst |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R |язык=en |издание=Cosmology and Gravitation: XIIth Brazilian School of Cosmololy and Gravitation |тип=AIP Conference Proceedings |год=2007 |том=910 |страницы=55—217 |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093055/http://adsabs.harvard.edu/abs/2007arXiv0706.2572R }}</ref>, [[гамма-всплеск|агамма-лашарақәа рыԥжәарақәа]] авакуум аҟынтәи аелеқтрон-позитронтә еицааирақәа риира абзоурала еиҵаҵоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥжәаратә неитрализациа апроцесс еидызкыло ([[Руффини, Ремо|Р. Руффинии]] иусзуҩцәеи), аха уи аҵарауаа ԥыҭҩык иамаркуеит<ref name="Page">См.: {{статья|автор=Don N. Page. |заглавие=Evidence Against Astrophysical Dyadospheres |ссылка=https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2006 |том=653 |страницы=1400—1409 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160802064940/https://arxiv.org/abs/astro-ph/0610340 |archive-date=2016-08-02 |издательство=[[IOP Publishing]]}} и ссылки далее.</ref>.
=== «Ахцәқәа рыҟамзаара» атеоремақәа ===
{{main|Ахцәқәа рыҟамзаара иазку агипотеза}}
Акылҳара еиқәаҵәаҿы «ахцәы шыҟам» иазку атеоремақәа (англ. No hair theorem) ирҳәоит, астационартә кылҳара еиқәаҵәа акапан, аимпульс амомент, еиуеиԥшым аиҵаҵақәа (еиуеиԥшым аматериалтә ҭыԥқәа рзы иҷыдоу) (арадиусгьы уахь иналаҵаны) рыда адәахьтәи аҟазшьақәа рымазар шалымшо, насгьы аматериа иазку хәҭа-хәҭалатәи адыррақәа [[гравитационный коллапс|аилабгараан]] [[Исчезновение информации в чёрной дыре|ишыӡуа]] (хәҭак ала адәахьы ишьҭхоит). [[Брэндон Картер|Брендон Картер]], [[Вернер Израэль|Вернер Израель]], [[Пенроуз, Роджер|Роџьер Пенроуз]], [[Пётр Хрусьцель|Пиотр Хрусцель]] (Chruściel), [[Маркус Хойслер|Маркус Хоуслер]] еиуеиԥшым афизикатә ҭыԥқәа рсистемақәа рзы еиԥшу атеоремақәа рышьақәырӷәӷәараҿы рлагала ду ҟарҵеит.
Уажәы еилкаауп, ари атеорема уажәы еицырдыруа аҭыԥқәа рзы ишиашоу, аха екзотикатә ҭагылазаашьақәак рҿы, аԥсабараҿы зеиԥш ыҟам, уи еилагоуп<ref>{{статья|автор=Markus Heusler. |заглавие=Stationary Black Holes: Uniqueness and Beyond |ссылка=http://www.livingreviews.org/lrr-1998-6 |язык=en |издание=Living Reviews in Relativity |год=1998 |выпуск=6 |том=1}}</ref>.
=== Шварцшильд иӡбара ===
{{main|Шварцшильд иметрика}}
==== Ихадоу аҟазшьақәа ====
[[Файл:BH-JPL-A&A1979.jpg|thumb|250px|Акылҳара еиқәаҵәа иакәшо [[Плазма (агрегатное состояние)|аплазма]] ԥха [[Аккреционный диск|аккрециатә диск]] актәи асимулиациа, 1979 шықәса]]
[[Теорема Биркгофа (относительность)|Биркгоф итеорема]] инақәыршәаны, иарбанзаалак аматериа асфератә симметриатә еихшара анҭыҵ агравитациатә ҭыԥ Шварцшильд иӡбарала иаҭахоит. Убри аҟнытә иԥсыҽны иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа, Амреи Адгьыли рзааигәара иҟоу акосмос-аамҭеи реиԥш, ари аӡбарала раԥхьатәи азааигәатәраҿы иаарԥшуп.
Шварцшильд имодель аҿы акылҳара еиқәаҵәақәа ирымоуп зегь реиҳа ихадоу ҩ-ҷыдаҟазшьак — [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] аҟазаара (закәанла, иарбанзаалак акылҳара еиқәаҵәа иамоуп) насгьы [[гравитационная сингулярность|асингулиарра]], уи алаԥшҳәаа ала Адунеи аҟынтәи иаҟәыҭхоу<ref name="Levin" />.
Шварцшильд иӡбара икылкааны иаанарԥшуеит иалкаау имҵәиуа, иеиҵаҵам, иҭамбо акылҳара еиқәаҵәа (ари [[вакуум|авакуум]] аҿы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа (Еинштеин иеиҟаратәрақәа) рзы исфератәу симметриатә ӡбароуп). Иара ахҭысқәа рлаԥшҳәаа асфера ауп, уи арадиус, аформула ала <math>S=4\pi r^2,</math> иара аҭыԥ аҟынтәи еилкаахаз, агравитациатә радиус ма Шварцшильд ирадиус ҳәа иашьҭоуп.
Шварцшильд иӡбара аҟазшьарбақәа зегьы иалкаауп параметр заҵәык— [[Масса|акапан]] ала. Убас, акапан <math>M</math> змоу акылҳара еиқәаҵәа [[гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ыҟоуп<ref>{{книга |автор=В. И. Елисеев. |часть=Поле тяготения Шварцшильда в комплексном пространстве |заглавие=Введение в методы теории функций пространственного комплексного переменного |ссылка=http://www.maths.ru/7-3.html |место=М. |издательство=НИАТ |год=1990 |archive-date=2009-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20091010000939/http://www.maths.ru/7-3.html }}</ref>
: <math>r_s = \frac{2\,GM}{c^2},</math>
уаҟа — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], насгьы — [[скорость света|алашара аццакра]]. [[Адгьыл|Адгьыл]] акапан иаҟароу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа Шварцшильд ирадиус 9 мм рҟынӡа амазаауеит (даҽакала иуҳәозар, Адгьылгьы кылҳара еиқәаҵәаны изыҟалон, акы уи ашәагаа аҟынӡа еиҵанацалар алшозҭгьы). [[Амра|Амра]] азы Шварцшильд ирадиус 3 км шьақәнаргылоит.
Агравитациатә радиус аҵакы еиԥшуп аклассикатә механикеи Ниутон игравитациатә теориеи рыла имҩаԥгаз аҳасабрақәа рыбзоурала иҟало арбагақәагьы. Ари ахҭыс машәырны иҟамлеит; уи зыхҟьо [[классическая механика|аклассикатә механикеи]] Ниутон игравитациатә теориеи азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы уи аҳәаатә ҭагылазаашьа ҳәа иахьыҟоу азы ауп<ref>''[[Гинзбург, Виталий Лазаревич|Гинзбург В. Л.]]'' О физике и астрофизике. — М., Наука, 1980. — с. 112</ref>.
Шварцшильд ирадиус еиҳа иазааигәоу, аха макьана икылҳара еиқәаҵәам аобиектқәа [[нейтронная звезда|анеитронтә еҵәақәа]] роуп.
Ҳара иҳалшоит акылҳара еиқәаҵәа «абжьаратәи аилаӷәӷәара» аилкаара алагалара, уи акапан «ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу аҭбаара»<ref group="Комм">Это условное понятие, не имеющее действительного смысла такого объёма, а просто по соглашению равное <math>\frac43\pi r_s^3.</math></ref> ала ишаны:
: <math>\rho=\frac{3\,c^6}{32\pi M^2G^3}.</math>
Акылҳара еиқәаҵәа акапан еизҳацыԥхьаӡа, абжьаратәи аилаӷәӷәара еиҵахоит. Убас, амратә капан еиԥшу акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа аилаӷәӷәара агәыцәтә еилаӷәӷәара аасҭа еиҳазар, усҟан 10<sup>9</sup> амратә капанқәа зкапануа асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа (абас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа [[квазар|аквазарқәа]] рҿы иҟазар ҟалоит ҳәа иԥхьаӡоуп) абжьаратәи аилаӷәӷәара 20 кг/м³ раҟара амоуп, уи аӡы аилаӷәӷәара аасҭа 50-нтә еиҵоуп. Абасала, акылҳара еиқәаҵәа аиура алшоит иҟоу аматериа аҭбаара аиҵацалара мацарала акәымкәа, аинтенсивтә мҩалагьы — хыԥхьаӡара рацәала аматериал еизганы.
Акылҳара еиқәаҵәақәа еиҳа ииашаны рыхҳәаа аҟаҵаразы акәакьтә импульс аҟазаара хшыҩзышьҭра азутәуп. Уи адагьы, акванттә риашарақәа ирыхҟьо, астрофизикатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы имаҷу, аха концептуалтә ҵакы змоу ацҵарақәа — [[излучение Старобинского и Зельдовича|Старобинскии Зельдовичи ршәахәаркреи]] [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркреи]] — ҟалоит. Ари хшыҩзышьҭра азҭо атеориа (даҽакала иуҳәозар, азеиԥш зыҟазааратә теориа, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рарӷьарахьтәи аган [[тензор энергии-импульса|амчхара-импульстә тензор]] акванттә ҭагылазаашьала абжьаратәи аҵакы ахьыҟоу) еиҳарак «абжаклассикатә гравитациа» ҳәа иашьҭоуп. Иҟалап, даараӡа имаҷу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы арҭ акванттә риашарақәа лахьынҵаӡбараны иҟалар акәзар, аха уи ҵабыргны еилкааӡам, избан акәзар иҟаӡам еиҿамгыло [[квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] амодель<ref name="NovFrolOld">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — Глава 9. Квантовые эффекты в чёрных дырах. Рождение частиц.</ref>.
==== Аметрикатә хҳәааи аналитикатә нагӡареи ====
[[1915 год в науке|1915 шықәсазы]] [[Шварцшильд, Карл|К. Шварцшильд]] Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа агәылиҩааит, асфератә симметриа змоу астатикатә ҭагылазаашьаҿы иҭацәу аҭыԥҭаӡаразы акосмологиатә аицҵа ада<ref name="Levin" /> (анаҩс [[Биркхоф, Джордж Дэвид|Биркгоф]] иааирԥшит астатикатә гәаанагара шмыцхәу<ref>{{cite web|url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|title=Общие свойства чёрных дыр|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytTfsro?url=http://www.dark-universe.ru/publ/7-1-0-2|archive-date=2012-05-27}}</ref>). Ари аӡбара ҭыԥ-аамҭаны <math> \mathcal M </math> иҟалеит, атопологиеи <math> R^2\times S^2</math> аинтервали змоу, аформахь ирмаҷтәу
: <math> ds^2 =-(1-r_s/r)c^2d t^2 + (1-r_s/r)^{-1}d r^2 + r^2(d \theta^2+\sin^2\theta\, d\varphi^2),</math>
Уаҟа
: <math>t</math>— аамҭа акоординат, секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат, метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>— акапан <math>M</math> змоу ацәеижь [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]], метрала.
Аамҭа акоординат [[Времениподобный вектор|аамҭа еиԥшу]] [[вектор Киллинга|Киллинг ивектор]] <math>\partial_t</math> иашьашәалоит, уи [[статическое пространство-время|аҭыԥ-аамҭа астатикатә ҟазшьа]] азы аҭакԥхықәра адуп, убри аан ашкала алхуп <math>t</math> ҵыхәаԥҵәара змам харатәи асааҭқәа рыла (<math> r=\mathrm{const}\rightarrow\infty, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) ишәо аамҭа акәны иҟазарц азы. Аҵәира змам арадиалтә координат <math>r</math> аҿы иарбоу асааҭқәа (<math> r=\mathrm{const},\, \theta=\mathrm{const},\, \varphi=\mathrm{const} </math>), [[гравитационное замедление времени|агравитациатә аамҭа агравитациатә аанкылара]] афактор ала, урҭ харатәи асааҭқәа раасҭа еиҳа рыццакра маҷны ицалоит.
Агеометриатә ҵакы <math>r</math> асфера <math> \{(t,\,r,\,\theta,\,\varphi)\mid t=t_0,\ r=r_0\} </math> аҿықә аҭбаара ауп <math>4\pi r_0^2.</math>
Ихадоуп акоординат <math>r</math> еиҳау аҵакқәа мацара агара, насгьы апараметр <math>r</math> аҵак, Лаплас иҭагылазаашьа еиԥшымкәа, «агәҭанӡа абжьаӡара» акәӡам, избан акәзар Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы <math> \mathcal M </math> агәҭа ҭыԥк аҳасабала (иарбанзаалак ацәеижь аҵабыргтә дунеи ацәаҳәаҿы ахҭыс) зынӡагьы иҟаӡам.
Аҵыхәтәан, акәакьтә координатқәа <math>\theta</math>, <math>\varphi</math> адҵа асфератә симметриа иақәшәоит, насгьы уи [[Вектор Киллинга|Киллинг ивекторқәа]] хԥа ирыдҳәалоуп<!-- <math>\partial_\theta</math> и <math>\partial_\varphi</math>-->.
Азеиԥш зыҟазааратә теориа апринцип хадақәа рҟынтәи иааԥшуеит, ас еиԥш иҟоу аметрика арадиуси <math>>r_s</math> акапани <math>M=\frac{c^2r_s}{2G}.</math> змоу иарбанзаалак асфератә симметриатә цәеижь ала иаԥҵахоит (иара анҭыҵ). Иазгәаҭатәуп, ганкахьала машәырла акәзаргьы, агравитациатә радиус арбага — [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] <math>r_s</math> — Лаплас уаанӡа акапан змоу ацәеижь азы ииԥхьаӡаз агравитациатә радиус <math>r_g,</math> иахьақәшәо <math>M.</math>
Иаагоу аметрика аформа аҟынтәи ишаҳбо еиԥш, акоеффициентқәа <math>t</math>, <math>r</math> рҟны патологиала рхы мҩаԥыргоит <math>r\rightarrow r_s</math>, Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ахьыҟоу - Шварцшильд иӡбара абас еиԥш иҟоу аҭаҩраҿы уа [[координатная сингулярность|акоординаттә сингулиарра]] ыҟоуп. Аха урҭ апатологиақәа акоординатқәа ралхра иахылҿиаауеит (асфератә координатқәа рсистемаҿы еиԥш, избан акәзар <math>\theta=0</math> иарбанзаалак аҵакқәа <math>\varphi</math> ҭыԥк аадырԥшуеит). Шварцшильд иҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math>, ишырҳәо еиԥш, «алаԥшҳәаа анҭыҵгьы инеиуеит», насгьы уа иҟоу аҭыԥҭаӡарагьы зегьынџьара иҭацәуп ҳәа иԥхьаӡазар, усҟан «еиҳа идуу» аҭыԥ-аамҭа <math>\tilde{\mathcal M}</math> цәырҵуеит, иахьынӡауала еиҵыху Шварцшильд иҭыԥҭаӡара ҳәа, мамзаргьы (еиҳа имаҷны) Крускал иҭыԥҭаӡара ҳәа изышьҭоу.
[[Файл:Пространство Шварцшилльда.png|frame|'''Асахьа 1.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша <math>\theta=\mathrm{const},\ \varphi=\mathrm{const}</math>. Асахьаҿы иҟоу ҭыԥцыԥхьаӡа аҭыԥ <math>4\pi r^2(u,\,v).</math> змоу асфера иақәшәоит. Арадиалтә лашара еиԥшу агеодезиатә (даҽакала иуҳәозар, афотонқәа рдунеитә цәаҳәақәа) 45° акәакь змоу цәаҳәа иашақәоуп, даҽакала иуҳәозар, урҭ цәаҳәа иашақәоуп <math>u=\mathrm{const}</math>, мамзаргьы <math>v=\mathrm{const}.</math>'']]
Еиҳау ари аҭыԥҭаӡара [[Карта и атлас|акоординаттә картала]] ихҩахарц азы, уи аҿы иҭагалатәуп, иаҳҳәап, [[координаты Крускала — Шекерса|Крускал — Шекерс ркоординатқәа]]. Арҭ акоординатқәа рҿы аинтервал <math>\tilde{\mathcal M}</math> абасеиԥш иҟоуп
: <math> ds^2 =-F(u,\,v)^2 \,du\,dv+r^2(u,\,v)(d \theta^2+\sin^2\theta\,d\varphi^2),</math>
уаҟа <math>F=\frac{4 r_s^3}{r}e^{-r/r_s},</math> афункциа <math>r(u,\,v)</math> шьақәнаргылоит (ҵаҵӷәыда) аиҟаратәра <math>(1-r/r_s)e^{r/r_s}=uv</math>. Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> «максималуп», даҽакала иуҳәозар, уи изометриала еиҳа идуу аҭыԥ-аамҭаҿы аҭарӡара ауам («ацҵара» ауам). Алагарҭатә ҭыԥҭаӡара <math> \mathcal M </math> — асахьаҿы иҟоу арегион I — <math>\tilde{\mathcal M}</math> ахәҭак мацара ауп. Алашара аасҭа зыццакра еиҵоу ацәеижь — ас еиԥш иҟоу ацәеижь адунеитә цәаҳәа 45° аасҭа еиҵоу авертикал ахь анаара акәакь змоу ахәара акәхоит, шәахә. асахьаҿы иаагоу ахәара <math>\gamma</math> — аныжьра алшоит <math>\mathcal M</math>. Убри аан, уи II арегион ахь инеиуеит, уаҟа <math>r<r_s.</math>. Асахьаҿы ишаабо еиԥш, уаҳа ари арегион ааныжьны шьҭахьҟа <math>r>r_s</math> ихынҳәыр залшом (абри азы 45° еиҳаны авертикаль аҟынтәи ахьаҵра аҭаххон, даҽакала иуҳәозар, алашара аццакыра иахыԥар акәхон). Убас ала, II арегион акылҳара еиқәаҵәа ауп. Уи аҳәаа (иԥҵәоу ацәаҳәа, <math>v\geqslant 0,\ r=r_s</math>) ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ауп.
Иазгәаҳҭап максимумла инарҭбаау Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟазшьа ҷыдақәа <math>\tilde{\mathcal M}: </math>
# Уи сингулиартәуп: алаԥшҳәаа аҵаҟа икаҳауа ахылаԥшҩы икоординат <math>r</math> еиҵахоит, насгьы ноль ахь инеиуеит, иара иаамҭа <math>\tau</math> иҵыхәаԥҵәаратәу ҵакык <math>\tau_0.</math> ахь ианнеиуа аамҭазы. Аха, иара идунеитә цәаҳәа арегион <math>\tau\geqslant\tau_0,</math> ахь анагара залшом, избан акәзар ари аҭыԥҭаӡараҿы уи аҩыза аҭыԥқәа <math>r=0</math> ыҟаӡам. Абасала, ахылаԥшҩы иԥеиԥш ҳара иаҳдыруеит иара и(хатәы) аамҭа анаӡара аҩаӡарак аҟынӡа мацара.
# Аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ҩ-[[Гравитационная сингулярность|гравитациатә сингулиарра]] ҵабыргқәак амоуп: акы I, III арегионқәа рҟынтәи дарбанзаалак ахылаԥшҩы изы «иҳаҩсыз» аҟны, егьи «ԥхьаҟатәи» аҟны (арӷьарахьтәи асахьаҿы ахәаԥштәыла иарбоуп).
# Аҭыԥ <math>\mathcal M</math> шыстатикатәугьы (абри аҟәша актәи аметрика аамҭа <math>t</math> ишахьыԥшым убарҭоуп), аҭыԥҭаӡара <math>\tilde{\mathcal M}</math> ус иҟаӡам.
# III-тәи арегионгьы изометриатәуп <math>\mathcal M</math>. Абасала, Шварцшильд иҭыԥҭаӡараҿы ҩ-«дунеик» ыҟоуп — «ҳара ҳтәы» (абри <math>\mathcal M</math>) насгьы уи иеиԥшу даҽа дунеик. Урҭ еидызкыло акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟоу II арегион ''Еинштеин — Розен рыцҳа ҳәа иашьҭоуп. I аҟынтәи идәықәлаз алашара аццакра аасҭа зыццакра еиҵаны ицо ахылаԥшҩы аҩбатәи адунеи ахь дызнеиуам (шәахәаԥш асахьа 1), аха, алаԥшҳәаа ахыҵреи асингулиаррахь анеиреи рыбжьара иҟоу аамҭа абжьаӡараҿы, уи ''ибарц'' илшоит. Аҭыԥҭаӡара-аамҭа ари аҩыза аилазаашьа, еиҳа иуадаҩу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҭҵаараан иаанхо, еиҳагьы иуадаҩхо, иҟаларц зылшо апараллельтә дунеиқәеи акылҳара еиқәаҵәақәа рыла аныҟәарақәеи рзы ирацәаны агәаанагара ҟанаҵеит аҭҵаарадырратә литератураҿы еиԥш, аҭҵаарадырра-фантастикатә литератураҿгьы (шәахә. [[Кротовые норы|Ацәышлампыр аҭрақәа]]).
[[Файл:Sch-evol.png|frame|'''Асахьа 2.''' ''Шварцшильд иҭыԥҭаӡара аҟәша еиуеиԥшым аамҭақәа рзы (еизшәаракы лашьҭуп)'']]
4-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа аилазаашьа <math>\tilde{\mathcal M},</math> ҳхаҿы иааҳгарц азы, иманшәалоуп уи х-еизшәараткәи аҭыԥҭаӡара аеволиуциа ҳәа аԥхьаӡара. Уи азы, «аамҭалатәи» акоординат <math>T=(u+v)/2 </math> алагалара ҟалоит, насгьы аҟәшақәа <math>T=\mathrm{const}</math> (урҭ ҳкосмос еиԥшу аҿықәқәа роуп, мамзаргьы «аамҭактәи аҿықәқәа») <math>\tilde{\mathcal M}</math> «уажәтәи аамҭазы» ҳәа еилкаатәуп. Асахьа 2 аҿы еиуеиԥшым аамҭақәа <math>T</math> рзы абас еиԥш иҟоу аҟәшақәа аагоуп. Ҳара иаҳбоит, алагамҭаҿы еидҳәалам 3-еизшәарактәи аҭыԥҭаӡарақәа ҩба шыҟоу. Урҭ зегьы сферала асимметриа рымоуп, асимптотикала иҟьаҟьоуп. Иҟам акәаԥ <math>r=0</math>, насгьы <math>r\to 0</math> ахәара ҳәаа амаӡамкәа еизҳауеит (асингулиарра). Аамҭак <math>T=-1</math> азы, аҩ-сингулиаррагьы ыӡуеит, насгьы уаанӡа еидҳәаламыз аҭыԥҭаӡарақәа рыбжьара «аԥаҩ» ааԥшуеит (ҳаамҭазтәи атерминологиаҿы, [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭыҩра]]). Уи ақьышә арадиус еизҳауеит, нас еиҵахо иалагоит, насгьы <math>T=1</math> аԥаҩ еиҭа иԥҵәоит, аҩ-ҭыԥҭаӡарак еидҳәаламкәа иааныжьны<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 31.6. Динамика геометрии Шварцшильда.</ref>.
{{Anchor|Раисснер — Нордстром рыӡбара}}
=== Раисснер — Нордстриом рыӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведут редиректы: Метрика Райсснера — Нордстрёма, Решение Райсснера — Нордстрёма, Метрика Рейсснера-Нордстрема -->
Ари астатикатә ӡбароуп (аамҭа акоординат иахьыԥшым) Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы асфератә симметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа азы, аиҵаҵа змоу, аха аҵәира змам.
Раисснер — Нордстриом ркылҳара еиқәаҵәа аметрика:
: <math>{d s}^{2} = -\left( 1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}} \right) c^{2} dt^{2} + \frac{dr^{2}}{\displaystyle{1 - \frac{r_{s}}{r} + \frac{r_{Q}^{2}}{r^{2}}}} + r^{2}( d\theta^{2} + \sin^{2} \theta \, d\varphi^{2}),</math>
Уаҟа
: <math>c</math>— [[скорость света|алашара аццакра]], м/с,
: <math>t</math>— аамҭа акоординат (ҵыхәаԥҵәара амамкәа ихароу иаанымгыло асааҭ аҿы ишәо аамҭа), секундла,
: <math>r</math>— арадиалтә координат (аизометриатә сфера “екватор” аура<ref group="Комм">Ари аҭагылазаашьаҿы аизометриара иаанагоит ари асфера аҟны иҟоу аҭыԥқәа зегьы рҟазшьақәа рыла еиԥшуп ҳәа, даҽакала иуҳәозар, иаҳҳәап, аҭыԥҭаӡара-аамҭа ахәара, имҵысуа асааҭқәа рыццакыра зегьы рҿы еиԥшуп.</ref>, <math>2\pi</math> ишаны), метрала,
: <math>\theta</math>— аполиартә кәакьтә координат, радианла,
: <math>\varphi</math>— азимуттә кәакьтә координат, радианла,
: <math>r_s</math>- [[радиус Шварцшильда|Шварцшильд ирадиус]] (метрла) акапан <math>M</math> змоу ацәеижь,
: <math>r_Q</math>— аура ашкала (метрала) [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵа]] <math>Q</math> иақәшәо (Шварцшильд ирадиус аналог, акапаназы акәымкәа, аиҵаҵазы) иалкаауп абас
: <math>r_{Q}^{2} = \frac{Q^{2}G}{4\pi\varepsilon_{0} c^{4}},</math>
уаҟа <math>1/(4\pi\varepsilon_0)</math> — [[закон Кулона|Кулон иконстанта]].
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа халаҟаларатәзар ауам. Раисснер — Нордстром ркылҳара еиқәаҵәа иреиҳау аиҵаҵа <math>Q_\mathrm{max} = M \approx 10^{40} e \, M/M_{\odot},</math> <math>e</math> аелектрон аиҵаҵа ахьыҟоу ауп. Ари Керр — Ниумен рыԥкра иазҷыдоу ҭагылазаашьоуп, анольтә [[Момент импульса|кәакьтә импульс]] змоу акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>J=0,</math> даҽакала иуҳәозар, аҵәира ада). Абри акритикатә еиҵаҵа ианахыслак, Еинштеин иеиҟаратәрақәа рзы аформалтә ӡбашьа ыҟоуп, аха адәахьтәи иеиҵаҵоу аматериа аҟынтәи ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа «аизгара» залшом: агравитациатә дхалара аматериа ахатә фымцатә гәҭасра ахарҭәааразы алшара амаӡам (шәахә: [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]]). Уи адагьы, иазгәаҭатәуп, иҟаҵәҟьоу аҭагылазаашьақәа рҿы, акылҳара еиқәаҵәақәа акырӡа иеиҵаҵазар шыҟамло<ref name="Page" />.
Ари аӡбара, алаԥшҳәаа анҭыҵ иацҵаны, Шварцшильд иеиԥш, иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа цәырнагоит, уи аҟны ҵыхәаԥҵәарада ирацәаны «адунеиқәа» еидҳәалоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рыла, урҭ рахь еишьҭаргыланы акылҳара еиқәаҵәахь аӡаарҟәрылара ала анеира ҟалоит<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-10/kaufman-10.html Глава 10. Чёрные дыры с электрическим зарядом].</ref><ref name="Chandrasekhar" />.
=== Керр иӡбара ===
<!-- на этот заголовок ведёт редирект [[Решение Керра]] -->
[[Файл:Ergosphere of a rotating black hole.svg|thumb|Керр икылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша аергосфера]]
Керр икылҳара еиқәаҵәа зеиԥшыҟам аҟазшьақәа амоуп. Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоуп аергосфера захьӡу арегион, уи аҩнуҵҟа ацәеижьқәа харатәи ахылаԥшҩцәа ирҿырԥшны џьарак агылара рылшаӡом. Урҭ акылҳара еиқәаҵәа иахьеикәшо аганахьала акәшара мацара ауп ирылшо<ref>Жан-Пьер Люмине. [http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 Чёрные дыры: Популярное введение] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071109181129/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462 |date=2007-11-09 }}</ref><ref name="Kaufman11">Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html Глава 11. Вращающиеся чёрные дыры]..</ref>. Абри аеффект «[[Увлечение инерциальных систем отсчёта|аинерциалтә еиқәыршәаратә система аҳәазара]]» ҳәа иашьҭоуп, насгьы иарбанзаалак иҵәиуа ацәеижь ду акәша-мыкәша иубаратәы иҟоуп, иаҳҳәап Адгьыл ма Амра акәша-мыкәша, аха акырӡа еиҳа имаҷны. Аха, аергосфера ахаҭа уеизгьы ааныжьра ауеит; ари арегион аҭакра змоу акәӡам. Аергосфера ашәагаақәа аҵәира акәакьтә импульс иадҳәалоуп.
Акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭны изҟалом. Акылҳара еиқәаҵәа акәакьтә импульс <math>J_\mathrm{max} = M^2</math> еиҳамзароуп, уигьы Керр — Ниуман иԥкра иҷыдоу ҭагылазаашьоуп, уажәы аиҵаҵа змам акылҳара еиқәаҵәа азы (<math>Q = 0</math>, шәахә. ҵаҟашәа). Аԥкратә ҭагылазаашьаҿы <math>J=J_\mathrm{max}</math>, аметрика Керр иԥкратә ӡбара ҳәа иашьҭоуп.
Ари аӡбарагьы иаԥнаҵоит иџьашьахәу аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа, уи алаԥшҳәаа анҭыҵгьы ацараан<ref name="Kaufman11" />. Аха, иахәҭоу аконфигурациа аҭышәынтәалара анализ азура аҭахуп, уи акванттә ҭыԥқәеи егьырҭ аеффектқәеи реидҳәалара иахҟьаны иԥхасҭахар алшоит. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭазы анализ ҟарҵеит [[Чандрасекар, Субраманьян|Субраманиан, Чандрасекари]] егьырҭ афизикцәеи. Игәаҭан Керртәи акылҳара еиқәаҵәа — еиҳа ииашаны иуҳәозар, уи адәахьтәи арегион — шҭышәынтәалоу. Убасҵәҟьа, иҷыдоу аҭагылазаашьақәа раҳасабала, Шварцшильд икылҳарақәа ҭышәынтәаланы иҟалеит, насгьы алгоритм аԥсахра иалнаршеит Раисснер — Нордстиром ркылҳара еиқәаҵәақәа рҭышәынтәалара ашьақәырӷәӷәара<ref name="Levin" /><ref name="Chandrasekhar" />. Шәахә., аҟәша «[[#Структура вращающихся чёрных дыр|Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура]]» анаҩс.
{{Anchor|Керр — Ниуман рыӡбара}}
=== Керр — Ниуман рыӡбара ===
{{main|Керр — Ниуман рыӡбара}}
Х-параметрк змоу Керр — Ниуман рыӡбарақәа реидкыла зегь реиҳа изеиԥшу ӡбароуп, адәныҟатәи аҭыԥқәа зԥырхагам акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аиҟаратәратә ҭагылазаашьа иашьашәало (еилкаау [[Поле (физика)|афизикатә ҭыԥқәа]] рзы [[#Теоремы об «отсутствии волос»|«ахцәы шыҟам» атәы зҳәо атеоремақәа]] рыла). Боиер — Линдквист (Boyer — Lindquist) ркоординатқәеи [[Геометрическая система единиц измерения|агеометриатә цырақәеи]] <math>G = c = 1</math> рҿы, Керр — Ниуман рметрика аагоуп:
: <math>ds^2 = -\left(1-{2\,Mr-Q^2\over\Sigma}\right)\,dt^2-2(2\,Mr-Q^2)a{\sin^2\theta\over\Sigma}\,dt\,d\varphi\,+</math>
:: <math>+\left(r^2+a^2+{(2\,Mr-Q^2)a^2\sin^2\theta\over\Sigma}\right)\sin^2\theta\,{d\varphi^2}+{\Sigma\over\Delta}\,dr^2+{\Sigma\,{d\theta^2}},</math>
уаҟа <math> \Sigma \equiv r^2 + a^2 \cos^2\theta</math>; <math>\Delta \equiv r^2 - 2 Mr + a^2 + Q^2</math> насгьы <math>a \equiv J/M</math>, уаҟа <math>J</math> — [[Угловой момент|акәакьтә импульс]].
Абри аформула аҟынтәи иаҳдыруеит, [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] арадиус аҟны ишыҟоу, <math>r_+ = M + \sqrt{M^2 - Q^2 - a^2},</math> убри аҟнытә, акылҳара еиқәаҵәа апараметрқәа хақәиҭтәны аҟалара шрылымшо: [[электрический заряд|афымцатә еиҵаҵеи]] [[угловой момент|акәакьтә импульси]] ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аӡра иашьашәало аҵакқәа раасҭа еиҳахар ҟалом. Ихымԥадатәуп абарҭ аԥкрақәа рықәныҟәара:
: <math>a^2 + Q^2 \leqslant M^2</math>— ари '''Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа азы аԥкра''' ауп.
Абарҭ аԥкрақәа еилагахар, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ыӡуеит, насгьы аӡбара, акылҳара еиқәаҵәа ацынхәрас, иаанарԥшуеит « [[Голая сингулярность|асингулиарра ҟьантаз]]» ҳәа изышьҭоу, аха абас еиԥш иҟоу аобиектқәа, еицырдыруа агәрагарақәа инарықәыршәаны, иҟамзароуп ииашоу Адунеи аҿы (макьана ишьақәырӷәӷәам, аха аиаша еиԥшу [[Принцип космической цензуры|акосмостә цензура апринцип]] ала). Мамзаргьы, алаԥшҳәаа аҵаҟа иҟазар ауеит еилаҳаз аматериа ахыҵхырҭа, уи асингулиарра анаркуеит, убри аҟнытә адәахьтәи Керр ма Керр — Ниуман рыӡбара еиԥмырҟьаӡакәа иацҵатәуп Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыҩныҵҟатәи аӡбара уи аматериа амчхара-импулстә тензор аманы. Б. Картер (1968) ишазгәеиҭаз еиԥш, Керр — Ниуман рыӡбара иҩбоу [[Гиромагнитное отношение|агидромҳалдызтә еизыҟазаашьа]] <math>g=2</math> амоуп, [[Уравнение Дирака|Дирак иеиҟаратәра]] ала аелектрон иамоу еиԥш<ref group="Комм">Керр — Ниуман рыӡбаразы ари ахырхарҭа аҭоурых аусумҭаҿы иарбоуп</ref>.
Керр — Ниуман рметрика (насгьы Керри Раисснер — Нордстриоми, аха Шварцшильд иакәымкәа) аналитикала алаԥшҳәаа ала ирҭбаазар ауеит, ҵыхәаԥҵәара змам “ихьыԥшым” аҭыԥҭаӡарақәа акылҳара еиқәаҵәаҿы еидҳәалахартә еиԥш. Урҭ «егьырҭ» адунеиқәа ракәзар ауеит, мамзаргьы ҳдунеи харатәи ахәҭақәа ракәзар ауеит. Абри аҩызала амҩала иҟалаз аҭыԥҭаӡарақәа рҿы [[замкнутая времениподобная линия|аамҭа еиԥшу иарку ахәахәақәа]] ыҟоуп: аныҟәаҩ,ииасыз аамҭахь ақәшәара илшоит, даҽакала иуҳәозар, ихы дақәшәарц илшоит. Иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа акәша-мыкәша иҟоуп [[эргосфера|аергосфера]] ҳәа изышьҭоу аҭыԥ, Керр иӡбара аҟынтәи аергосфера иаҟароу; уа иҟоу астационартә хылаԥшҩы акәакьтә ццакыра иманы дҵәилароуп (акылҳара еиқәаҵәа ахьыҵәиуа аганахь)<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — Дополнение 33.2. Геометрия Керра — Ньюмана и электромагнитное поле, c. 88.</ref>.
<!--
Анализ пространства времени Керра — Ньюмена, проведённый русским физиком А. Буринским, показал нестабильность горизонта чёрной дыры относительно электромагнитных возбуждений<ref>[http://www.2physics.com/2009/06/beam-pulses-perforate-black-hole.html A.Burinskii, Gen.Relativ.Gravit. 41 (2009) 2281]</ref>-->
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамикеи рҭабареи ==
Акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа обиект лбааздо аҳасабала ахәаԥшра маҷк идыриашеит [[Старобинский, Алексей Александрович|А. А. Старобинскии]] [[Зельдович, Яков Борисович|И. Б. Зельдовичи]] [[1974 год в науке|1974 шықәсазы]] — игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа рзы, анаҩс, зеиԥш ҭагылазаашьала, [[Хокинг, Стивен Уильям|С. Хокинг]] [[1975 год в науке|1975 шықәсазы]]. Акылҳара еиқәаҵәа азааигәара акванттә ҭыԥқәа рхымҩаԥгашьа ҭҵаауа, Хокинг иҳәеит акылҳара еиқәаҵәа хымԥада ахәҭаҷқәа адәахьтәи акосмос ахь ишашьҭуа, убри ала акапангьы шацәыӡуа<ref name=Hawking1974>{{статья |заглавие=Black hole explosions? |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_1974-03-01_248_5443/page/30 |издание=Nature |том=248 |номер=5443 |страницы=30—31 |doi=10.1038/248030a0 |ref=Hawking |bibcode=1974Natur.248...30H |язык=en |автор=Hawking, S. W. |год=1974 |nodot=1}}</ref>. Ари агипотезатә еффект [[Излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа (аҭабара)]] ҳәа иашьҭоуп. Иаармарианы иуҳәозар, агравитационтә ҭыԥ авакуум аполиаризациа азнауеит, уи иахҟьаны авиртуалтә мацара акәымкәа, ииашоу [[Элементарная частица|ахәҭаҷқәа]]-[[античастица|антихәҭаҷқәа]] рыҩбақәа рышьақәгылара алыршахоит. Ахәҭаҷқәа руак, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа маҷк аҵаҟа иҟалаз, акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵаҟа иҭаҳауеит, егьи, алаԥшҳәаа маҷк ахыхь иҟалаз, иԥыруеит, акылҳара еиқәаҵәа амчхара (даҽакала иуҳәозар, акапан ахәҭак) агоит. Акылҳара еиқәаҵәа арадиациатә мчы ыҟоуп
: <math>L=\frac{\hbar c^6}{15360\pi G^2M^2}</math>,
насгьы акапан ацәыӡра
: <math>\frac{dM}{dt}=-\frac{\hbar c^4}{15360\pi G^2M^2}</math>.
Ашәахәаркра аилазаара акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа иадҳәалоуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп: акылҳара еиқәаҵәа дуқәа рзы уи еиҳарак капан змам афотонқәеи иласу [[нейтрино|анеитриноқәеи]] роуп, насгьы иласу акылҳара еиқәаҵәақәа рыспектраҿы ихьанҭоу ахәҭаҷқәагьы аҟалара иалагоит. Капан змам аҭыԥқәа рзы Хокинг ишәахәаркра аспектр [[абсолютно чёрное тело|абсолиутла еиқәаҵәоу ацәеижь]] ашәахәаркра иашьашәалоит, уи абзоурала акылҳара еиқәаҵәа аԥхарра аҭара алыршахеит
: <math>T_H=\frac{\hbar c^3}{8\pi kGM}</math>,
уаҟа <math>\hbar</math> — ирмаҷу [[постоянная Планка|Планк иконстанта]], <math>c</math> — алашара аццакра, <math>k</math> — [[постоянная Больцмана|Больцман иконстанта]], <math>G</math> — [[гравитационная постоянная|агравитациатә константа]], <math>M</math> — акылҳара еиқәаҵәа акапан.
Абри ашьаҭала акылҳара еиқәаҵәақәа ртермодинамика ргылан, акылҳара еиқәаҵәа [[Термодинамическая энтропия|аентропиа]] аконцепциа хада алагаларагьы уахь иналаҵаны, уи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ иаҟараны иҟалеит:
: <math>S = \frac{Akc^3}{4\hbar G}</math>,
уаҟа <math>A</math> — ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҭыԥ.
Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа шаҟа еиҵоу аҟара, убриаҟара уи аҭабара аццакрагьы еиҳауп<ref name="einstein-online"/>. Аеҵәатә (еиҳаракгьы агалактикатә) шкалақәа рҟны иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ҳхы иқәаҳкыр ҳалшоит, аха раԥхьатәи, ҷыдала акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рзы, аҭабара апроцессқәа гәҭатәиқәаны иҟалоит.
Аҭабара иахҟьаны акылҳара еиқәаҵәа зегьы рыкапан рцәыӡуеит, рыԥсыҭазаарагьы ҵыхәаԥҵәара аманы иҟалоит:
: <math>\tau=\frac{5120\pi G^2M^3}{\hbar c^4}</math>.
Убри аан, аҭабара аинтенсивра еизҳауеит асыԥса еиԥш, насгьы аеволиуциа аҵыхәтәантәи ашьаҿа атҟәацра аҟазшьа амоуп, иаҳҳәап, 1000 тонна акапан змоу акылҳара еиқәаҵәа 84 секунд рҟынӡа аамҭа аҩнуҵҟа иҭабоит, бжьаратәла жәа-миллионк атомтә бомбақәа рыԥжәара иаҟароу амчхара ҭыжьуа.
Убри аамҭазы акылҳара еиқәаҵәа дуқәа, зыԥхарра Адунеи [[Реликтовое излучение|ацәынхатә шәахәаркра]] аԥхарра аасҭа еиҵоу (2,7 К), Адунеи аҿиара уажәтәи астадиаҿы азҳара мацара ауп ирылшо, избан акәзар урҭ ирҭыҵуа ашәахәаркра амчхара еиҵоуп, урҭ илбаардо аасҭа.
Ахьанҭара амч акванттә теориа ада акылҳара еиқәаҵәақәа имикроскоптәны (икванттәны) ианыҟало аҭабара аҵыхәтәантәи аетап ахҳәаа азыҟаҵара залшом<ref name="einstein-online">{{cite web|url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|title=Evaporating black holes?|work=Einstein online|publisher=Max Planck Institute for Gravitational Physics|date=2010|access-date=2010-12-12|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5unXyl?url=http://www.einstein-online.info/elementary/quantum/evaporating_bh/?set_language=en|archive-date=2012-06-23}}</ref>.<!-- Согласно некоторым теориям, после испарения должен оставаться «огарок» — минимальная планковская чёрная дыра{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
== Астрофизикатә кылҳара еиқәаҵәа аҭашәара ==
Ахьанҭара амч анырра аҵаҟа ихьыԥшымкәа икаҳауа ацәеижь [[Невесомость|ахьанҭарадатә]] ҭагылазаашьаҿы иҟоуп, насгьы [[Приливные силы|аизаратә мчқәа]] мацара ауп ианыруа, урҭ акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа ацәеижь арадиалтә хырхарҭала еиҵнахуеит, насгьы антангенциалтә хырхарҭала — еиҵанарӷәӷәоит. Абарҭ амчқәа рымҽхак еизҳауеит, насгьы нҵәара зқәыма ахь ахы хоуп <math>r\to 0</math> (r — акылҳара агәҭанӡа абжьаӡара).
Иара ахатәы аамҭак азы ацәеижь [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] иахысуеит. Ацәеижь иацны илеиуа ахылаԥшҩы иҟынтәи, уи аамҭа акгьы ала иалкааӡам, аха уажәшьҭа шьҭахьҟа хынҳәышьагьы ыҟаӡам. Ацәеижь ақьышә аҿы инанагоит (арадиус ацәеижь ахьыҟоу аҭыԥ аҿы <math>r</math>), убриаҟара ирласны еилаӷәӷәо, аҵыхәтәантәи аилаҳара аламҭалазы (абри ауп асингулиарра) уи аҟынтәи аԥырра залымшо, алашара аццакрала ицозаргьы.
Хара иҟоу ахылаԥшҩы иҟынтәи акылҳара еиқәаҵәа аҭашәара даҽакала иааԥшуеит. Иаҳҳәап, ацәеижь лашозаргьы, уи адагьы, иалкаау аиҭаҟаларала асигналқәа ашьҭахьҟа иашьҭуа иҟазаргьы. Раԥхьаӡа харатәи ахылаԥшҩы ибоит ацәеижь, зыхиақәиҭу акаҳара апроцесс аҿы иҟоу, агравитациа анырра абзоурала хәыҷы-хәыҷла агәҭахьы ишыццакуа. Ацәеижь аԥштәы аҽаԥсахӡом, иԥшаахо асигналқәа рыласра шамахамзар еиҭакрада иҟоуп. Аха ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәахара ианалаго, ацәеижь аҟынтәи иаауа [[фотон|афотонқәа]] ҩ-мзызк ирыхҟьаны еиҳа-еиҳа аҟаԥшьтә еиҭасра рныруа иалагоит: [[Эффект Доплера|Доплер иеффекти]] [[Гравитационное красное смещение|агравитациатә аамҭа аиҵыхреи]] — агравитационтә ҭыԥ иахҟьаны харатәи ахылаԥшҩы илаԥшҳәаа аҟынтәи афизикатә процессқәа зегьы еиҳа-еиҳа ԥшьаала ицо иалагоит, иаҳҳәап, Шварцшильд иҭыԥ-аамҭа арадиалтә координат <math>r</math> аҟны аҵәира ада (<math> r=\mathrm{const}, \theta=\mathrm{const}, \varphi=\mathrm{const} </math>) иарбоу асааҭқәа, ҵыхәаԥҵәара змам абжьаӡараҿы иҟоу асааҭқәа раасҭа еиҳа ԥшьаала ицалоит. Абжьаӡарақәагьы иара убас еиуеиԥшымкәа еилкаалахалоит. Харатәи ахылаԥшҩы мыцхәы ирҟьацу ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәахацыԥхьаӡа “аҽыннакылошәа”, аҵыхәтәан шамахамзар иаангылошәа инарбоит. Асигнал аиҭаҟалара иаразнак икаҳалоит<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |title=Остановка времени при пересечении горизонта событий |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytUVDdd?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node2.html |url-status=live }}</ref>. Алашара ацәеижь иҭнажьуа ацәқәырԥа аура ирласны еизҳалоит, убас ала алашара ирласны арадиоцәқәырԥақәа рахь ииасуеит, анаҩс еиҵоу аиҭаҟалара змоу афымцамҳалдызтә ҵысрақәа рахь ииасуеит, зҭаҩра уажәшьҭарнахыс иалымшо. Ахылаԥшҩы ахаангьы ибаӡом ацәеижь ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ишахысуа, уи аҵакала, акылҳара еиқәаҵәа аҭаҳара ҵыхәаԥҵәарада акыраамҭа имҩаԥыслоит.
Аха иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь анырра уаҳа ианизамҭо. Ацәеижь ашьҭахь иаашьҭу алашара ашәахәа уи ахаангьы иахьӡаӡом, мамзаргьы ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ иахьӡоит. Даҽа ганкахьалагьы, илеиуа илашарбагоу ацәеижь алаԥшҳәаа иаҩсаанӡа зхыԥхьаӡара ԥку афотонқәа шоунашьҭуа ҳхаҿы иаагозар, иҟоуп аамҭак, уи инаркны харатәи ахылаԥшҩы илеиуа ацәеижь иазку адыррақәа уаҳа риура анилымшо, насгьы уи иаҵанакуа ажәабжь шамахамзар зегьы харатәи ахылаԥшҩы ицәыӡуеит<ref><blockquote> В течение коллапса объект испустил бы только ограниченное число фотонов прежде, чем пересечь горизонт событий. Этих фотонов было бы совершенно недостаточно, чтобы сообщить всю информацию относительно коллапсирующего объекта. Это означает, что в квантовой теории не существует никакого способа, которым внешний наблюдатель мог бы определить состояние такого объекта ([http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html Природа Пространства и Времени] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170515035612/http://www.scientific.ru/journal/hawking_penrose/hp.html |date=2017-05-15 }}).</blockquote></ref>. Уи адагьы, ацәеижьи ахҭысқәа рлаԥшҳәааи рыбжьара абжьаӡара, иара убасгьы ирҟьацу (анҭыҵтәи ахылаԥшҩы иҟынтәи) ацәеижь «ажәпара» иаарласны [[Планковская длина|Планк иоура]] аҟынӡа инаӡоит, анаҩсгьы (аматематикатә хшыҩзышьҭрала) еиҳа-еиҳа иагхалоит. Иҵабыргу афизикатә хылаԥшҩы изы (Планк игхала ашәарақәа мҩаԥызго), уи акылҳара еиқәаҵәа акапан илеиуа ацәеижь акапан ала ишеизҳауа иаҟароуп, уи иаанагоит ахҭысқәа рлаԥшҳәаа арадиус еизҳауеит ҳәа, насгьы илеиуа ацәеижь аҵыхәтәантәи аамҭа аҩнуҵҟа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа «аҩнуҵҟа» иҟалоит<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 9.1. Роль квантовых эффектов в физике чёрных дыр, с. 192.</ref>. [[гравитационный коллапс|Агравитациатә еилаҳара]] апроцессгьы харатәи ахылаԥшҩы изы убас ауп ишыҟазаауа. Раԥхьа аматериа агәҭахьы аҿынанахоит, аха ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара уи ӷәӷәала аҽыннакыло иалагоит, уи ашәахәаркра арадио диапазон ахь ицоит, уи иахҟьаны, харатәи ахылаԥшҩы аеҵәа шҿыцәааз ибарҭахоит<ref>Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация. Т. 3. — М.: Мир, 1977. — § 33.1. Почему «чёрная дыра»?.</ref>.
== Арахәыцқәа ртеориа шьаҭас измоу амодель ==
[[Теория струн|Арахәыцқәа ртеориа]] иалнаршоит арахәыцқәа рхаҭақәеи атеориа иаанарԥшуа егьырҭ аобиектқәеи рҟынтәи даара еилаӷәӷәоу, амасштаб маҷ змоу аструктурақәа рыргылара — [[брана|абранқәа]], урҭ рыхәҭак х-еизшәарак раҵкыс еиҳаны ирымоуп. Уи адагьы, акылҳара еиқәаҵәа арахәыцқәеи абранқәеи рыла еиуеиԥшым амҩа рацәала ишьақәыргылазар алшоит, {{Нет АИ 2|насгьы зегьы раасҭа иџьоушьаша, ари амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара ииашаҵәҟьаны акылҳара еиқәаҵәа аентропиа иақәшәоит, уи [[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеин]] 1972 шықәсазы иазԥхьагәеиҭахьан, насгьы 1974 шықәсазы [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ишьақәирӷәӷәахьан, аханатә Бекенштеин ихшыҩзцарақәа мап рыцәкуа. Ари 1990-тәи ашықәсқәа рзы иҳауз арахәыцқәа ртеориаҿы зегь реиҳа еицырдыруа алҵшәақәа иреиуоуп.|23|12|2024}}
[[1996 год в науке|1996 шықәсазы]] арахәыцтә теоретикцәа [[Эндрю Строминджер|Ендриу Строминџьери]] [[Камран Вафа|Камран Вафеи]], [[Сасскинд, Леонард|Сусскинди]] [[Сен, Ашок|Сени]] раԥхьатәи рылҵшәақәа шьаҭас иҟаҵаны аусумҭа «[[Бекенштейн, Яаков|Бекенштеини]] [[Стивен Хокинг|Хокинги]] [[энтропия|рентропиа]] амикроскоптә ԥсабара» ркьыԥхьит. Абри аусумҭаҿы Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа рхы иархәаны амикроскоптә компонентқәа рыла акылҳара еиқәаҵәақәа иалкаау рыкласс аргылара, даараӡа еиҵаҵоу Раисснер — Нордстром ркылҳарақәа ҳәа изышьҭоу<ref name="bh1">''R. Dijkgraaf'', ''E. Verlinde'', ''H. Verlinde'' (1997) «[https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf 5D Black Holes and Matrix Strings] {{Wayback|url=https://arxiv.org/PS_cache/hep-th/pdf/9704/9704018v2.pdf |date=20210830222642 }}»{{In lang|en}}.</ref>, насгьы урҭ ахәҭақәа аентропиахь ралагалақәа ииашаны рыԥхьаӡара. Аусура шьаҭас иамаз аметод ҿыц ахархәара акәын, хәҭак ала [[теория возмущений|апертурбативтә теориа]] аҳәаақәа ирҭыҵуаз, уи 1980-тәи ашықәсқәеи 1990-тәи ашықәсқәа ралагамҭеи рзы ахархәара арҭон. Аусура алҵшәа ҩажәа шықәса инареиҳаны раԥхьа Бекенштеини Хокинги иҟарҵаз азԥхьагәаҭарақәа зынӡаск ирықәшәеит.
Стромингери Вафеи аконструктивтә знеишьала акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара ииашоу апроцессқәа ирҿагылеит<ref name="Gross">Гросс, Дэвид. [http://elementy.ru/lib/430177 Грядущие революции в фундаментальной физике.] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130806050159/http://elementy.ru/lib/430177 |date=2013-08-06 }} Проект «Элементы», вторые публичные лекции по физике (25.04.2006).</ref>. Аҵакы абри ауп: урҭ акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара иазку агәаанагара рыԥсахит, урҭ рышьақәыргылара ''аҩбатәи асупер-рахәыцтә револиуциа'' аан иаарԥшыз [[брана|абранқәа]] зегьы гәцаракрала механизмк аҿы еидкыланы ишалыршахо аазырԥшуа.
Стромингери Вафеи ирылшеит акылҳара еиқәаҵәа амикроскоптә компонентқәа реиҭныԥсахларақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡара, уаҟа иааизакны иубарҭоу аҟазшьақәа, иаҳҳәап, [[масса|акапан]]и [[Электрический заряд|аиҵаҵеи]], рҽырымԥсахӡакәа иаанхоит. Усҟан абри аҭагылазаашьа аентропиа, закәанла, иалҵуа ахыԥхьаӡара [[логарифм|алогарифм]] иаҟароуп — [[термодинамическая система|атермодинамикатә система]]ҿы иҟаларц зылшо амикроҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡаара. Анаҩс урҭ алҵшәа акылҳара еиқәаҵәа [[горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] ақәӡара иаҿдырԥшит — уи ақәӡара акылҳара еиқәаҵәа [[энтропия|аентропиа]] иаҟароуп, Бекенштеини Хокинги аклассикатә еилкаара шьаҭас иҟаҵаны ишазԥхьагәарҭаз ала<ref name="Gross"/> — насгьы аиқәшаҳаҭра бзиа рыԥшааит<ref name="bh2">{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |title=Чёрные дыры. Ответ из теории струн |publisher=[[Астронет]] |access-date=2009-10-18 |archive-date=2011-08-22 |archive-url=https://www.webcitation.org/6184UxQ4E?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1199352/bh/blackh5.html |url-status=live }}</ref>. Зегьы ианреиҵаха, аекстремалтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкласс азы, Строминџьери Вафеи ирылшеит арахәыцқәа ртеориа ахархәара аԥшаара, амикроскоптә компонентқәа ранализ азы, насгьы уи иашьашәало аентропиа ииашаны аԥхьаӡаразы. Шамахамзар аамҭак азы, мчыбжьқәак рыбжьаны, Принстонтәи Курт Каллани [[Малдасена, Хуан|Хуан Малдасенеи]], шамахамзар иекстремалтәу акылҳара еиқәаҵәақәа рзы убри аҩыза аентропиахь инеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 391.</ref>.
Аха ари агәыԥ алҵшәақәа еиҳагьы хара ицон. Урҭ зынӡа иекстремалтәымыз акылҳара еиқәаҵәа аԥҵара рылшеит аҟнытә, урҭ ирылшеит ари аобиект аҭабара аццакрагьы аԥхьаӡара, уи Хокинг илҵшәақәа ирықәшәеит<ref>Экстремальные чёрные дыры в рамках термодинамики чёрных дыр имеют нулевую температуру и не испаряются — от них нет [[Излучение Хокинга|излучения Хокинга]].</ref>. Ари алҵшәа шьақәырӷәӷәахеит убри ашықәс азы ҩыџьа-ҩыџьа индиатәи афизикцәа русумҭақәа рыла: Самит Даси Самир Матури, Гаутам Мандали Спента Вадиеи еиԥшу аҭабара аццакра роуит. Ари ақәҿиара акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылареи рҭабареи раан [[Исчезновение информации в чёрной дыре|аинформациа аӡра]] шыҟамыз ашьақәырӷәӷәарақәа иреиуахеит<ref>Leonard Susskind. The Black Hole War. — Back Bay Books, 2008. — С. 393.</ref>.
2004 шықәсазы Огаиотәи Ауниверситет аҟны Самир Матур игәыԥ арахәыцтә кылҳара еиқәаҵәа аҩныҵҟатәи аилазаашьа азҵаара напаланакит. Уи иалҵшәаны, урҭ иаадырԥшит, шамахамзар еснагь хазы-хазы иҟоу арахәыц рацәа рҭыԥан рахәыц дуӡӡак шцәырҵуа, уи аҟәырҷахақәа еснагь акванттә флуктуациақәа ирыхҟьаны ахҭысқәа рлаԥшҳәаа анҭыҵ «ишҭыҵло», насгьы уи инақәыршәаны ишамаԥҵәало, акылҳара еиқәаҵәа аҭабара алыршаны. Ас еиԥш иҟоу аикәарҳәа аҩныҵҟа [[Гравитационная сингулярность|асингулиарра]] ҟалаӡом, насгьы уи ашәагаа аклассикатә лаԥшҳәаа ашәагаа иақәшәоит. [[Калифорнийский университет в Санта-Барбаре|Санта-Барбара иҟоу Калифорниатәи Ауниверситет]] аҟынтәи [[Гэри Горовиц|Гери Горовиц]]и [[Институт перспективных исследований|иԥхьагылоу аҭҵаарақәа Ринститут]] аҟынтә [[Хуан Малдасена|Хуан Малдасенеи]] иаԥырҵаз даҽа модельк аҟны асингулиарра ыҟоуп, аха аинформациа уахь иақәшәаӡом, избан акәзар [[Квантовая телепортация|акванттә телепортациа]] абзоурала акылҳара еиқәаҵәа ааннажьуеит, Хокинг ишәахәаркра аҟазшьарбақәа ԥсахуа, уажәы урҭ зынӡагьы иԥхарратәқәамкәа иҟалоит — абарҭ аконструкциақәа шьаҭас ирымоуп AdS/CFT ашьашәалара агипотеза. Аха арҭ реиԥш иҟоу амоделқәа зегьы макьаназы иԥхьатәиқәоуп<ref>{{статья|автор=Роман Георгиев. |заглавие=Теория струн и чёрные дыры |ссылка=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |издание=Компьютерра-Онлайн |год=01 февраля 2005 года |url-status=dead |archive-url=https://www.webcitation.org/6CWBygopV?url=http://www.computerra.ru/xterra/37506/ |archive-date=2012-11-28}} — из первоисточника 28-11-2012.</ref>.
{{see also|Арахәыцқәа ртеориа#Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара|l1=Акылҳара еиқәаҵәақәа рҟазшьақәа рыҭҵаара}}
== Акылҳара шкәакәақәа ==
{{main|Акылҳара шкәакәа}}
{{mainref|<ref>Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности. — М.: Мир, 1981. — [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-14/kaufman-14.html Глава 14. Белые дыры и рождение частиц].</ref>}}
Акылҳара шкәакәа аамҭалатәи акылҳара еиқәаҵәа аҿагылара ауп<ref>[http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html Словарь терминов] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140416183729/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-dict.html |date=2014-04-16 }}</ref> — акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи аҭыҵра залымшозар, акылҳара шкәакәа аҭалара залшаӡом<ref>[http://www.membrana.ru/particle/1998 Физик уронил Вселенную в матрёшку из чёрных дыр] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170706034030/http://www.membrana.ru/particle/1998 |date=2017-07-06 }}</ref>. Акылҳара шкәакәа IV-тәи арегион ауп Шварцшильд еиҵыху иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы — I-тәии III-тәии арегионқәа рҟынтәи уахь анеира залшом, аха уи аҟынтәи I-тәии III-тәии арегионқәа рахь ақәшәара ауеит. Азеиԥш зыҟазааратә теориеи егьырҭ агравитациатә теориақәа реиҳараки аамҭала ихынҳәуеит аҟнытә, [[Гравитационный коллапс|агравитациатә коллапс]] аӡбара аамҭала иргьежны еиламҳауа аобиект аиура ауеит, иара иаакәыршаны ԥхьаҟатәи ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шьақәыргыло, насгьы уи аҵаҟа асингулиарра, аха, уи аҭыԥан — аобиект, иҳаҩсыз ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҵаҟа иҟоу иубарҭам асингулиарра аҟынтәи ииуа, анаҩс еиҟәыҭханы еимбӷьыжәаауа, алаԥшҳәаа рбганы (гәаныла анаҩстәи аҟәшаҿы аилабгара асахьа аашәырҳәы) — ари акылҳара шкәакәа акәхоит.
Шварцшиль иҭыԥҭаӡара-аамҭа ахсаала наӡа иаҵанакуеит акылҳара еиқәаҵәа еиԥш акылҳара шкәакәагьы, хазы акәзар, иҷыдоу «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара еиқәаҵәа (даҽакала иуҳәозар, аматериа [[Гравитационный коллапс|аилабгара]] иахҟьаны иҟамлаз) мамзаргьы «ицқьоу» наӡаӡатәи акылҳара шкәакәа акосмос-аамҭа ахсаала зегьы аҿы иҟазар залшом<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — 328 с, стр. 25—27</ref>.
Иахьа иҟам еилкаау афизикатә обиектқәа, гәрагарала акылҳара шкәакәақәа ҳәа иԥхьаӡатәу. Уи инаҷыданы, урҭ рышьақәгылара атеориатә механизмқәа еилкааӡам, ацәынхатә механизм ада — [[Атҟәацра ду|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа, иара убасгьы даара еимактәу агәаанагара, аҳасабрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам, акылҳара шкәакәақәа шьақәгылар рылшоит даҽа аамҭак аҿы иҟоу акылҳара еиқәаҵәа аматериа [[горизонт событий|алаԥшҳәаа]] ашьҭахьынтәи ианцәырҵуа ҳәа зҳәо. Акылҳара шкәакәақәа рыԥшаара аметодқәа рзы раԥхьатәи аҭагылазаашьақәагьы ыҟаӡам. Абри зегьы хшыҩзышьҭра аҭо, акылҳара шкәакәақәа уажәы зынӡаск игипотезатә обиектқәаны иԥхьаӡоуп, теориала азеиԥш зыҟазааратә теориа зықәшаҳаҭу, аха Адунеи аҿы иҟазар ҟалап ҳәа угәы иззаанамго, акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш акәымкәа.
Израильтәи астрономцәа Алон Реттери Шломо Хеллери ргәаанагарала, 2006 шықәсазы иҟалаз аномалиатә гамма-цәывҵыҷҷаара [[GRB 060614]] «акылҳара шкәакәа» акәын<ref>{{Статья |заглавие=The Revival of White Holes as Small Bangs |ссылка=https://arxiv.org/abs/1105.2776 |издание=New Astronomy |год=2012-2 |том=17 |выпуск=2 |страницы=73—75 |doi=10.1016/j.newast.2011.07.003 |archive-date=2020-08-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200811143543/https://arxiv.org/abs/1105.2776 }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.membrana.ru/particle/16190|title=Израильтяне нашли белую дыру|author=Леонид Попов|date=2011-05-27|access-date=2012-05-03|archive-date=2012-05-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytY1GU7?url=http://www.membrana.ru/particle/16190|url-status=dead}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа Адунеи аҟны ==
{{see also|Акылҳара еиқәаҵәарахьы акандидатцәа}}
Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориатә азԥхьагәаҭара инаркны урҭ рыҟазаара азҵаара аартуп, избан акәзар «акылҳара еиқәаҵәа» ҳәа изышьҭоу аӡбара аҟазаара макьана ишьақәнарӷәӷәаӡом [[Адунеи|Адунеи]] аҿы абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рышьақәгыларазы амеханизмқәа шыҟоу. Аматематикатә хшыҩзышьҭрала, еилкаауп, зегьы ианреиҵаха агравитациатә цәқәырԥақәа реилабгара азеиԥш зыҟазааратә теориаҿы еиԥҟьарада [[Горизонт событий|ацәҟьа аҿықәқәа]] рышьақәгыларахь, убри аҟнытә акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларахь ишнанаго, [[Кристодулу, Деметриос|Деметриос Кристодулу]] 2000-тәи ашықәсқәа рзы ишышьақәирӷәӷәаз ала ([[Премия Шао|Шао ипремиа]], 2011 шықәса).
Афизикатә хшыҩзышьҭрала иуҳәозар, еилкаауп амеханизмқәа, аҭыԥҭаӡара-аамҭа «регионк» акылҳара еиқәаҵәа иақәшәо «регион» еиԥш аҟазшьақәа (геометриак) амазаара ахь иназго амеханизмқәа. Иаҳҳәап, аеҵәа аилабгара иахҟьаны, асахьаҿы иарбоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа шьақәгылар алшоит.
[[Файл:Sch-collaps.png|thumb|292px|Аеҵәа аилабгара. Еиҳа ирмашьцоу аҭыԥ аҩнуҵҟа иҟоу аметрика ҳара иҳаздыруам]]
Аԥштәы еиқәаҵәала иарбоу арегион аеҵәа аматериа ала иҭәуп, насгьы уи аметрика ари аматериа аҟазшьақәа рыла иалкаахоит. Аха ахәаԥштәылаша регион Шварцшильд иҭыԥ иақәшәо арегион иашьашәалоит, шәахә. асахьа хыхь. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа роуп астрофизикаҿы зыӡбахә ҳәоу акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара ҳәа, формалла уахәаԥшуазар, уи ганкахьала ажәа ахақәиҭра иацырҟьоуп<ref group="Комм">Пока ничего не сказано о геометрии пространства-времени в будущем, мы не знаем, все ли причинные кривые остаются в <math> O </math> и, следовательно, не можем сказать является ли она чёрной дырой, а поверхность <math> r=r_s </math> — горизонтом событий. Поскольку, однако, ни на чём происходящем в области, показанной на рис., это не сказывается, эту тонкость обычно можно игнорировать</ref>. Аха адәахьала уахәаԥшуазар, иаарласны ари аобиект аҟазшьақәа зегьы рыла акылҳара еиқәаҵәа иузаҩымдыраауа иҟалоит, убри аҟнытә ари атермин ахархәара аиуеит иалҵуа аконфигурациаҿы даараӡа иҳараку аҩаӡара змоу аиашара аманы<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |title=Образование чёрных дыр |author=С. Б. Попов, М. Е. Прохоров |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20081017144110/http://www.astronet.ru/db/msg/1180438 |archive-date=2008-10-17 }}</ref>.
Аиашазы, ганкахьала аматериа аккрециа иахҟьаны, насгьы (иҟалап) Хокинг ишәахәаркра иахҟьаны, даҽа ганкахьала аколлапсар иаакәыршаны иҟоу аҭыԥҭаӡара-аамҭа хыхь иаагоу Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбарақәа ирыцәхьаҵуеит. Иарбанзаалак арегион хәыҷы аҿы (асингулиарра ааигәара ада) аметрика маҷк еицакзаргьы, аҭыԥҭаӡара-аамҭа аглобалтә мзызтә структура шьаҭанкыла еиԥшымзар ауеит. Уи инаҷыданы, иахьатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа, теориақәак рыла, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа уаҳа иамамзар ҟалоит<ref name="NovFrol133">И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.3. Что остаётся при квантовом распаде чёрной дыры?.</ref>. Ари зыхҟьо, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа аҟазаара ма аҟамзаара, егьырҭ ахҭысқәа рыдагьы, ахылаԥшҩы иаԥхьаҟатәи ҵыхәаԥҵәарада ихараны иҟало ахҭысқәа рыла иахьышьақәгылоу ауп<ref>{{книга |часть=§ 3.1 |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=УФН 171 307–324 |год=2001 |ссылка=http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2012-12-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20121208201428/http://ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf }}</ref>.
Иахьатәи аконцепциақәа рыла, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгыларазы ԥшь-сценариак ыҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |title=Астрофизика чёрных дыр |author=Жан-Пьер Люмине |work=Чёрные дыры: Популярное введение |publisher=[[Астронет]] |access-date=2012-06-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090428142605/http://www.astronet.ru/db/msg/1180462/node3.html |archive-date=2009-04-28 }}</ref><ref>{{статья|автор=Б.-Дж. Карр, С.-Б. Гиддингс. |заглавие=Квантовые чёрные дыры |оригинал=Scientific American. 2005, May, 48—55. |ссылка=http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |язык=ru |автор издания=Сокр. пер. с англ. А. В. БЕРКОВА |издание=Физика |тип=журнал |издательство=Первое сентября |год=2008 |выпуск=13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729060624/http://fiz.1september.ru/article.php?ID=200801308 |archive-date=2013-07-29}}</ref>:
* Аеволиуциа аҵыхәтәантәи астадиаҿы [[Предел Оппенгеймера — Волкова|идуӡӡоу]] аеҵәа [[Гравитационный коллапс|агравитациатә еилаҳара]] (акатастрофатә еиҵацалара){{Аиасра|Чёрные дыры звёздных масс}}.
* Агалактика агәҭантәи ахәҭа мамзаргьы апротогалактикатә рчы аилабгара. Иахьатәи агәаанагарақәа [[Спиральные галактики|аспиралтәи]] [[Эллиптические галактики|аеллиптикатәи агалактикақәа]] зегьы ракәымзаргьы, жәпакы рыгәҭаны акылҳара еиқәаҵәа дуӡӡа (<math>>1000M_\odot</math>) дыргылоит. Иаҳҳәап, [[Млечный Путь|Ҳгалактика]] [[Галактический центр|агәҭаны]] иҟоуп [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]] захьӡу акылҳара еиқәаҵәа<ref>{{cite web|url=http://www.eso.org/public/outreach/press-rel/pr-2002/pr-17-02.html|title=Surfing a Black Hole|access-date=2012-05-19|date=2002-10-16|publisher=European Southern Observatory|archive-url=https://www.webcitation.org/68e5vRrF4?url=http://www.eso.org/public/news/eso0226/|archive-date=2012-06-23|url-status=dead|lang=en}}</ref>.
* [[Большой Взрыв|Атҟәацра ду]] ашьҭахьҵәҟьа агравитациатә ҭыԥи/мамзаргьы аматериеи рыфлуктуациақәа ирыхҟьаны акылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгылара. Арҭ реиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәақәа раԥхьатәиқәа ҳәа ирышьҭоуп{{Аиасра|Первичные чёрные дыры}}.
* Амчхара ҳарак змоу агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра — акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа роуп.
=== Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Black hole lensing web.gif|frame|alt=Шварцшильд икылҳара еиқәаҵәа|[[Галактика|Агалактика]] аԥхьа ииасуа акылҳара еиқәаҵәа ала уи асахьа шеицанакуа [[Гравитационная линза|агравитациатә линза]] асимулиациа. ([[:Файл:BlackHole Lensing.gif|анимациа ашәагаа зегьы абаразы шәақәыӷәӷәа]])<!-- Возможно, изображение взято из симулятора-планетария Space Engine. Прошу добавить в примечания. -->]]
[[Файл:BlackHoleMovementsmoother.gif|мини|240x240пкс|Акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша ареволиуциа зегьы асахьаҭыхра, насгьы уи аккрециатә диск иамҩатәны, адиск азы иперпендикулиару амҩала]]
[[Файл:NGC 300 X-1 (artist’s impression).jpg|thumb|240px|right|Акылҳара еиқәаҵәа NGC 300 X-1 аҟаза иблала. Аиллиустрациа [[Европейская южная обсерватория|ESO]]]]
[[Чёрные дыры звёздных масс|Аеҵәатә капанқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа]] аеҵәа аԥсҭазаара аҵыхәтәантәи ашьаҿа аҳасабала ишьақәгылоит; атермогәыцәтә былтәы зынӡа ианҭыблаалак ашьҭахь, насгьы ареакциа аанкыланы, аеҵәа теориала ахьшәашәара иалагар ауп, уи агравитациа аныррала аеҵәа аҩныҵҟатәи ақәыӷәӷәара аиҵахареи ацәеижь аиҵацалареи ҟалоит. Аиҵацалара ҭагылазаашьак аҿы иаангылар алшоит, мамзаргьы ирласны [[гравитационный коллапс|агравитациатә коллапсахь]] ииасыр алшоит. Аеҵәа акапани акәакьтә импульси инарықәыршәаны, анаҩстәи [[звёздные остатки|аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьақәа]] ҟалар алшоит:
* Иҿыцәаахьоу, кырӡа еилаӷәӷәоу аеҵәа, акапан зеиԥшроу еиԥш, еиҳарак [[гелий|агели]], [[углерод|акарбон]], [[кислород|аҵәыҵәри]], [[неон|анеон]], [[магний|амагни]], [[кремний|ашьанҵа]], ма [[железо|аиха]] рыла ишьақәгылоуп (елемент хадақәа рсиа ҟаҵоуп иаанхаз аеҵәа акапан аизҳарала). Абас еиԥш иҟоу ацәынхақәа [[Белый карлик|асса шкәакәақәа]] ҳәа ирышьҭоуп, урҭ рыкапан хыхьынтәи [[предел Чандрасекара|Чандрасекар иҳәаа]] ала иԥкуп — 1,4 амратә капан раҟара.
* [[Нейтронная звезда|Анеитронтә еҵәа]], зыкапан [[Предел Оппенгеймера — Волкова|Оппенгеимер-Волков рҳәаа]] ала иԥку—2—3 амратә капанқәа.
* Акылҳара еиқәаҵәа.
Аеҵәа ацәынха акапан еизҳацыԥхьаӡа, аиҟаратәратә конфигурациа ҵаҟа ицоит иарбоу аишьҭанеирала. Аҵәиратә момент ҩаӡара цыԥхьаӡа аԥкратә капанқәа еизнарҳауеит, аха хаҭабзиарала акәымкәа, хыԥхьаӡарала (зегьы ианреиҳаха 2—3-нтә).
Аеҵәа аеволиуциа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа кылҳара еиқәаҵәаны иахьыҟоу аҭагылазаашьақәа (еиҳарак акапан) иахьынӡақәнагоу ибзианы иҭҵааӡам, избан акәзар уи азы аексперименталтә ҭҵаарала иузыҟамҵо даараӡа иҳараку аилаӷәӷәарақәа рҿы аматериа аҟазшьақәеи аҭагылазаашьеи рдырра аҭахуп. Иҵегьтәи ауадаҩрақәа ҳзаанагоит [[моделирование звёзд|аеҵәақәа рмодель аҟаҵара]] урҭ револиуциа аҵыхәтәантәи астадиақәа рҟны, избан акәзар ицәырҵуа ахимиатә еилазаара ауадаҩреи апроцессқәа рцашьа аамҭа ӷәӷәала аиҵахареи иахҟьаны. Иазхоит иҳәазар, зегь реиҳа идуу акосмостә машәырқәа, [[Сверхновая звезда|асуперҿыцқәа]] рыԥжәарақәа, [[звёздная эволюция|аеҵәақәа револиуциа]] абарҭ аамҭақәа рзы ишыҟало. Еиуеиԥшым амодельқәа агравитациатә еилабгара иахылҿиааз акылҳара еиқәаҵәа акапан еиҵоу ахәшьарақәа арҭоит, 2,5 инаркны 5,6 Амра акапанқәа рҟынӡа. Акылҳара еиқәаҵәа иаҟазшьарбагоу ашәагаа уи аан даара имаҷуп — акилометрқәа жәабақәак{{ref+|Известный астрофизик [[Грин, Брайан Рэндолф|Брайан Грин]] в качестве примера коллапса звезды приводит Солнце: при сжатии до плотности чёрной дыры размер Солнца в поперечнике не превысил бы 1 м<ref>Брайан Грин. До конца времён. — М.: Альпина нон-фикшн, 2021. — Разрушение экстремальных чёрных дыр.</ref>.|group="Комм"}}
Анаҩс, акылҳара еиқәаҵәа аматериа албаадара иахҟьаны иазҳар алшоит — ԥҟараны, ари ҩба-ҩбалатәи аеҵәатә системақәа рҿы агәыларатә еҵәа арчы ауп (акылҳара еиқәаҵәа даҽа астрономиатә обиектк иаҿасра ҟалашьа амам уи адиаметр ахьмаҷу азы). Арчы иарбанзаалак еизаку астрофизикатә обиект, акылҳара еиқәаҵәагьы уахь иналаҵаны, ақәҳара апроцесс — [[аккреция|аккрециа]] ахьӡуп. Убри аан, арчы аҵәира абзоурала [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] ҟалоит, уаҟа аматериа арелативисттә ццакырақәа рҟынӡа иццакуеит, иԥхоит, насгьы, уи иалҵшәаны, ӷәӷәала ашәахәа ҭнажьуеит, [[рентгеновский диапазон|арентгентә диапазон]] аҿгьы уахь иналаҵаны, уи апринцип ала абас еиԥш иҟоу аккрециатә дискқәа (насгьы, уи иахҟьаны, акылҳара еиқәаҵәақәа) аультрафиолеттәи [[рентгеновский телескоп|арентгентәи ателескопқәа]] рыла рыԥшаара алнаршоит. Проблема хадас иҟоу анеитронтә еҵәақәеи акылҳара еиқәаҵәақәеи раккрециатә дискқәа рыбжьара аиԥшымрақәа рмаҷреи рҭаҩра ауадаҩреи ауп, насгьы уи астрономиатә обиектқәа акылҳара еиқәаҵәа ҳәа аилкаараҿы агәыҩбарақәа цәырнагоит. Ихадоу аиԥшымзаара — аобиектқәа зегьы ирықәҳауа арчы рацәак хара имгакәа икьакьоу ахҟьа иақәшәоит, уи аанкылараан шәахәаркра ӷәӷәак аанарԥшуеит, аха арчы аԥсҭҳәа акылҳара еиқәаҵәа иқәнаҵо, ҳәаа змам еизҳауа агравитационтә аамҭа аангылара (аҟаԥшьтә еиҭасра) иахҟьаны, ус баша ирласны иԥсыҽхоит, ахҭысқәа рлаԥшҳәаахь ианнеиуа аамҭазы; уи [[Хаббл (телескоп)|Хаббл ителескоп]] ала игәаҭан [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] ахыҵхырҭа аҿырԥштәаҿы<ref>{{cite web|url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|title='Death Spiral' Around a Black Hole Yields Tantalizing Evidence of an Event Horizon|date=2001-01-11|lang=en|access-date=2010-01-24|archive-url=https://www.webcitation.org/617i332RK?url=http://hubblesite.org/newscenter/archive/releases/2001/03/text/|archive-date=2011-08-22}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәақәа дара-дара реиҿасра, егьырҭ зыкапан дуу аобиектқәеи, иара убасгьы анеитронтә еҵәақәа реиҿасра, акылҳара еиқәаҵәа ашьақәгылара зыхҟьо, амч ду змоу [[гравитационные волны|агравитациатә шәахәаркра]] ахылҿиаауеит, уи [[гравитационный телескоп|агравитациатә телескопқәа]] рыла иԥшаахоит. Убас, 2016 шықәса жәабранмза 11 рзы LIGO аусзуҩцәа ирыладырҵәеит Адгьыл аҟынтәи 1,3 миллиард лашара шықәса ахарараҿы амратә капанқәа 30 раҟара зкапануа ҩ-кылҳара еиқәаҵәак реидҵара иахылҿиааз [[Открытие гравитационных волн|агравитациатә цәқәырԥақәа раартра]]<ref>[https://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html Gravitational Waves Detected, Confirming Einstein’s Theory — The New York Times] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160211165128/http://www.nytimes.com/2016/02/12/science/ligo-gravitational-waves-black-holes-einstein.html |date=2016-02-11 }}</ref><ref>{{Cite web |url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |title=Phys. Rev. Lett. 116, 061102 (2016) — Observation of Gravitational Waves from a Binary Black Hole Merger |access-date=2020-06-26 |archive-date=2016-02-11 |archive-url=https://www.webcitation.org/6fDrzh3tf?url=https://journals.aps.org/prl/abstract/10.1103/PhysRevLett.116.061102 |url-status=live }}</ref><ref>[http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml Учёные объявили об открытии гравитационных волн — Газета. Ru] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160213043239/http://www.gazeta.ru/science/2016/02/11_a_8068283.shtml |date=2016-02-13 }}</ref>.
Уи адагьы, иҟоуп арентгентә диапазон аҿы акылҳара еиқәаҵәеи аеҵәақәеи реиҿасрақәа ирызку адыррақәа<ref>[http://www.membrana.ru/lenta/?2701 Астрономы доказали: чёрные дыры действительно «съедают» звёзды] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080508213140/http://www.membrana.ru/lenta/?2701 |date=2008-05-08 }}</ref>. 2011 шықәса нанҳәамза 25 рзы адырра ҟалеит, раԥхьаӡакәны аҭҵаарадырра аҭоурых аҿы, Иапониатәии Америкатәии аспециалистцәа ргәыԥ 2011 шықәса хәажәкырамзазы акылҳара еиқәаҵәа илбаанадоз аеҵәа аԥсра аамҭа анҵара рылшеит ҳәа<ref>{{cite web|url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|title=Учёным из Японии и США впервые в истории удалось зафиксировать момент гибели звезды|author=Василий Головнин.|date=2011-08-25|publisher=[[ИТАР-ТАСС]]|access-date=2011-08-25|archive-url=https://www.webcitation.org/65AXYv00u?url=http://www.itar-tass.com/c11/211304.html|archive-date=2012-02-03}}</ref><ref>{{cite web|url=https://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|title=Астрономы взвесили хищную дыру в созвездии Дракона|date=2011-08-25|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2011-08-25|archive-date=2011-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20111003021807/http://lenta.ru/news/2011/08/25/black/|url-status=live}}</ref>.
Акылҳара еиқәаҵәахаразы зегь реиҳа иааигәоу кандидат ҳәа иԥхьаӡан Амра аҟынтәи 1120 ± 70 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу ах-система [[HR 6819|HR 6819]] (QV Ателескоп) ахәҭақәа руак<ref>[https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf A naked-eye triple system with a nonaccreting black hole in theinner binary] {{Wayback|url=https://www.eso.org/public/archives/releases/sciencepapers/eso2007/eso2007a.pdf |date=20200506172011 }} // Astronomy&Astrophysicsmanuscript no. 38020corr. April 28, 2020</ref>, аха анаҩстәи аҭҵаарақәа иаадырԥшит ари ах-система акәымкәа, аҩ-система шакәу, насгьы уи аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟам<ref>''Frost A. J.'' at al. [https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html HR 6819 is a binary system with no black hole] {{Wayback|url=https://www.aanda.org/articles/aa/full_html/2022/03/aa43004-21/aa43004-21.html |date=20220302092950 }} Astronomy & Astrophysics. 2022. V. 659 (March 2022). L3 DOI: https://doi.org/10.1051/0004-6361/202143004</ref>.
Аобиект «Атәыҩазаҵә» (The Unicorn), Атәыҩазаҵә аеҵәаџьаа аҿы Амра аҟынтәи 1500 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[V723 Единорога|V723 Атәыҩазацә]] аеҵәа ду ҟаԥшь иаҩызоуп, насгьы Амра акапан аасҭа 5-нтә еиҵоу акапан амоуп<ref name="Jayasinghe2021">''Jayasinghe T.'' et al. [https://arxiv.org/abs/2101.02212 A Unicorn in Monoceros: the 3M⊙ dark companion to the bright, nearby red giant V723 Mon is a non-interacting, mass-gap black hole candidate] {{Wayback|url=https://arxiv.org/abs/2101.02212 |date=20210423145824 }}, 26 Mar 2021</ref><ref>''Laura Arenschield''. [https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered Black hole is closest to Earth, among the smallest ever discovered] {{Wayback|url=https://news.osu.edu/black-hole-is-closest-to-earth-among-the-smallest-ever-discovered |date=20210422201028 }}, Apr 21, 2021</ref>. Акылҳара еиқәаҵәарахь акандидат ԥшаауп [[Gaia BH1|Gaia BH1]] абинартә система аҟны, аспектралтә класс G змоу аеҵәа ацны, [[Амра|Амра]] аҟынтәи 1,545 нызқь лашара шықәса (474 парсек) абжьаӡараҿы. Акандидат акапан [[масса Солнца|Амра акапан]] аасҭа 11,9-нтә еиҳауп<ref>{{Cite web |url=https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |title=Черную дыру-монстр нашли на «заднем дворе» Земли: она очень близко к нашей планете |access-date=2022-10-23 |archive-date=2022-10-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221022165003/https://hightech.fm/2022/10/20/black-hole-yard |url-status=live }}</ref>. Ҩбаны иҟоу асистема [[A0620-00|A0620-00]] (V616 Атәыҩазаҵә) Амра аҟынтәи 3000 лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп, [[Лебедь X-1|Агьад X-1]] — 6070 лашара шықәса, [[VLA J213002.08+120904|VLA J213002.08+120904]] (VLA J2130+12, M15 S2) [[Пегас (созвездие)|Пегас]] аеҵәаџьаа аҿы — 7200 лашара шықәса<ref>[http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html Clandestine Black Hole May Represent New Population] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160701081140/http://www.nasa.gov/mission_pages/chandra/clandestine-black-hole-may-represent-new-population.html |date=2016-07-01 }}</ref>, [[V404 Лебедя|V404 Агьад]] — 7800 лашара шықәса<ref>{{статья |заглавие=The first accurate parallax distance to a black hole |издание=[[The Astrophysical Journal]] |том=706 |номер=2 |страницы=L230 |arxiv=0910.5253 |bibcode=2009ApJ...706L.230M |doi=10.1088/0004-637X/706/2/L230 |язык=en |тип=journal |автор=Miller-Jones, J. A. C.; Jonker; Dhawan |год=2009 |издательство=[[IOP Publishing]]}}</ref>.
{{Точка на карте галактики3
|указатель1=да|долготаL1=73.1187|широтаВ1=-2.0915|расстояниеR1=7800|текст1=V404
|указатель2=да|долготаL2=71.3350|широтаВ2=3.0668|расстояниеR2=6100|текст2=X-1
|указатель3=да|долготаL3=0|широтаВ3=0|расстояниеR3=0|текст3=Sun
|указатель4=да|долготаL4=209.9563|широтаВ4=-6.5399|расстояниеR4=3460|текст4=V616
|указатель5=да|долготаL5=338.3856|широтаВ5=-17.6946|расстояниеR5=1120|текст5=HR 6819
}}
Амра еиҳа иазааигәоу кылҳара еиқәаҵәақәак
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
[[Файл:Pictor A composite.jpg|thumb|right|[[Радиогалактика|Арадиогалактика]] [[Живописец A|Аҿыханҵаҩ A]], иаанарԥшуеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаауа 300 нызқь лашара шықәса зхыҵуа [[рентгеновское излучение|арентгентә шәахәаркра]] (аиаҵәа)]]
{{main|Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа}}
Ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, агалактикақәа реиҳарак ргәыцәқәа шьақәдыргылоит идуӡӡоу акылҳара еиқәаҵәақәа. Урҭ рахь иаҵанакуеит [[Млечный Путь|ҳгалактика]] агәыцә аҟны иҟоу зыкапан дуу акылҳара еиқәаҵәа — [[Стрелец A*|Ахысҩы A*]], уи Амра зегь реиҳа иазааигәоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ауп (26 нызқь лашара шықәса).
Уажәтәи аамҭазы, аеҵәақәеи агалактикатәи амасштабқәа змоу акылҳара еиқәаҵәақәа рыҟазаара аҵарауаа реиҳараҩык астрономиатә хылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәоуп ҳәа ирыԥхьаӡоит<ref>Friedrich W. Hehl, Claus Kiefer, Ralph J. K. Metzler (Eds.) Black holes: Theory and observation (Proceedings of the 179th W. E. Heraeus Seminar Held at Bad Honnef, Germany, 18—22 August 1997) / Springer, 1998. Lecture Notes in Physics 514. ISBN 3-540-65158-6.</ref>.
Америкатәи астрономцәа игәарҭеит асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапан ахәшьара акырӡа ишылаҟәу. Аҵарауаа изларыԥшааз ала, [[М87|M87]] агалактикаҿы (уи Адгьыл аҟынтәи 50 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоуп) аеҵәақәа уажәы ишаҳбо ала рныҟәаразы, агәҭантәи акылҳара еиқәаҵәа акапан иреиҵамкәа 6,4 миллиард мратә капан ыҟазароуп, даҽакала иуҳәозар, M87 агәыцә уажәтәи агәаҭарақәа рыла 3 миллиард мратә капан — аасҭа ҩынтә еиҳаны<ref>{{cite web|date=2009-06-09|url=https://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|title=Сверхмассивные чёрные дыры оказались ещё массивнее|publisher=[[Lenta.ru]]|access-date=2010-08-14|archive-date=2011-01-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20110102233936/http://lenta.ru/news/2009/06/09/holes/|url-status=live}}</ref>.
<!--
Для чёрной дыры в ядре галактики гравитационный радиус равен 3{{e|15}} см = 200 а. е., что в пять раз больше расстояния от Солнца до Плутона. Критическая плотность при этом равна 0,2{{e|−3}} г/см³, что в несколько раз меньше плотности воздуха{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
Аҵантә галактика [[Лев I (карликовая галактика)|Алым I]] аҿы аматериа лашьца шамахамзар иҟаӡам, аха агәҭаны иҟоуп ~3 миллион акапан змоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа. Аҵантә сфератә галактикаҿы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шцәырҵыз азы аҵарауаа еилыркаарак рымаӡам<ref>[https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 Texas Astronomers Discover Strangely Massive Black Hole in Milky Way Satellite Galaxy] {{Wayback|url=https://mcdonaldobservatory.org/news/releases/20211201 |date=20211212150336 }}, 1 December 2021</ref>.
=== Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ===
{{main|Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәа}}
Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа ҳазҭоу аамҭазы агипотеза астатус рымоуп. Адунеи аԥсҭазаара раԥхьатәи аамҭақәа рзы агравитациатә ҭыԥи аматериа аилаӷәӷәареи реиԥшра аҟынтәи иахәҭоу ацәхьаҵрақәа ыҟазҭгьы, усҟан урҭ рҟынтәи аилабгара амҩала акылҳара еиқәаҵәақәа еиҿкаахар алшон<ref>Зельдович Я. Б., Новиков И. Д. Релятивистская астрофизика. М.: Наука, 1967</ref>. Уи адагьы, урҭ рыкапан ҵаҟантәи ԥкра амаӡам, аеҵәақәа реилабгараан еиԥш — рыкапан зынӡа имаҷзар ауан. Аԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа раартра ҷыдала аинтерес аҵоуп акылҳара еиқәаҵәақәа рҭабара ацәырҵра аҭҵаара алшара иадҳәаланы (шәахә. хыхь)<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.1. Первичные чёрные дыры..</ref>.
=== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ===
Иҟоуп агәаанагара, иҭышәынтәалоу амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ҳәа изышьҭоу, агәыцәтә реакциақәа ирыхҟьаны ицәырҵыр алшоит ҳәа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәа рматематикатә хҳәаа азы, [[квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]] аҭахуп. Аха, азеиԥш хшыҩзышьҭрақәа рыла<ref>{{cite web|url=https://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|title=Удивительная история чёрных дыр: Конец звёздной судьбы|access-date=2012-04-27|archive-date=2015-10-04|archive-url=https://web.archive.org/web/20151004175255/http://www.popmech.ru/science/5427-udivitelnaya-istoriya-chernykh-dyr-konets-zvezdnoy-sudby/|url-status=live}}</ref>, иҟалап акылҳара еиқәаҵәақәа [[спектр масс|рыкапантә спектр]] дискреттәзар, насгьы зегь реиҳа имаҷу акылҳара еиқәаҵәа — [[планковская чёрная дыра|Планк икылҳара еиқәаҵәа]] ыҟазар. Уи акапан 10<sup>−5</sup> г раҟара ҟалоит, арадиус — 10<sup>−35</sup> м. Планк икылҳара еиқәаҵәа [[Комптоновская длина волны|Комптонтәи ацәқәырԥа аура]] амҽхак ала уи агравитациатә радиус иаҟароуп<ref name="Berezin" />.
Убас, «аелементартә обиектқәа» зегьы еиҩшазар ауеит аелементартә хәҭаҷқәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҳауп), насгьы акылҳара еиқәаҵәақәа рыла (урҭ рыцәқәырԥа аура агравитациатә радиус аасҭа еиҵоуп). Планк икылҳара еиқәаҵәа ҳәаатә обиектуп; уи [[максимон|максимон]] ҳәа хьӡыс иаманы иаҳԥылар ауеит, уи иаанарԥшуеит зегь раасҭа ихьанҭоу аелементартә хәҭаҷ шакәу. Зны-зынла уи арбаразы рхы иадырхәо даҽа терминк [[планкеон|апланкеон]] ауп.
<!--
Даже если квантовые чёрные дыры существуют, время их существования крайне мало{{Нет АИ|27|10|2012}}, что делает их непосредственное обнаружение очень проблематичным.-->
Аҵыхәтәантәи аамҭазы агәыцәтә реакциақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәақәа рцәырҵра ашьақәырӷәӷәарақәа рыԥшааразы аекспериментқәа рыдгалоуп. Аха арццакыгаҿы акылҳара еиқәаҵәа ишиашоу асинтез азы, иахьа ҳахьзымнеиуа амчхара 10<sup>26</sup> еВ аҭахуп. Ишаабо ала, иҳаракӡоу амчхарақәа рреакциақәа рҿы авиртуалтә бжьаратәи акылҳара еиқәаҵәақәа цәырҵыр ҟалоит.
[[Большой адронный коллайдер|Адронтә коллаидер ду]] аҿы зегьы еизакны 7 ТеВ змоу апротон-протонтә еиҿагыларақәа рҿы имҩаԥгаз аԥышәарақәа иаадырԥшит уи амчхара амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа рышьақәгыларазы ишазымхо. Абарҭ адыррақәа рышьаҭала амикроскоптә кылҳара еиқәаҵәақәа 3,5—4,5 ТеВ аасҭа еиҳа ихьанҭазароуп ҳәа алкаа ҟаҵоуп, иалкаау анагӡара зеиԥшроу еиԥш<ref>{{cite web|url=http://elementy.ru/news/431477|title=Элементы: Микроскопических чёрных дыр на LHC не видно|access-date=2012-04-27|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytd7izN?url=http://elementy.ru/news/431477|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
== Акылҳара еиқәаҵәақәа ргәаҭара ==
Уажәазы аҵарауаа Адунеи аҿы акылҳара еиқәаҵәа ҳәа иԥхьаӡоу зқьы рҟынӡа аобъектқәа раартра мҩаԥыргеит. Аҵарауаа изларҳәо ала, урҭ реиԥш иҟоу аобъектқәа жәа-миллионла иҟоуп<ref>{{cite web|url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|title=Finding All the Black Holes|author=FRASER CAIN|date=2006-09-08|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67yteZegn?url=http://www.universetoday.com/589/finding-all-the-black-holes/|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
Иахьазы акылҳара еиқәаҵәа даҽа обиект хкык аиҩдырааразы игәрагоу амҩа заҵәык ауп иҟоу, уи аобиект акапани ашәагаақәеи ршәара, насгьы формулала иҳаҭоу уи арадиуси агравитациатә радиуси реиҿырԥшра ауп.
: <math>\ R_g = {2GM \over c^2}</math>,
уаҟа <math>\ G</math> — агравитационтә константа, <math>\ M</math> — аобиект акапан, <math>\ c</math> — алашара аццакра<ref>Robert M. Wald. General Relativity. — University of Chicago Press, 1984. — С. 124—125.</ref>.
=== Асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа раарԥшра ===
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone">{{статья |автор=Kormendy J., Richstone D. |заглавие=Inward Bound – the Search of Supermassive Black Holes in Galactic Nuclei |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K |издание=Annual Review of Astronomy and Astrophysics |год=1995 |том=33 |страницы=581 |язык=en |издательство=[[Annual Reviews]] |archive-date=2007-12-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20071228150913/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ARA%26A..33..581K }}</ref>}}
Зегь реиҳа игәрагоу ашьақәырӷәӷәара ҳәа иԥхьаӡоуп [[Галактика|агалактикақәа]] рыгәҭантәи арегионқәа рҿы [[Сверхмассивная чёрная дыра|асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа]] шыҟоу иазку ашаҳаҭрақәа. Иахьа, ателескопқәа реилыргаратә лшара азхом акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус еиԥшны ашәагаа змоу акосмос арегионқәа реилкааразы ([[Стрелец A*|Ҳгалактика агәҭа иҟоу акылҳара еиқәаҵәа]] анахысгьы, уи ирдыруа реилыргаратә лшара аҳәааҿы [[Радиоинтерферометрия со сверхдлинными базами|еиҵыхәу ашьаҭа змоу арадиоинтерферометриа]] аметодла игәаҭоуп). Убри аҟнытә, агалактикақәа рыгәҭаны иҟоу аобиектқәа акылҳара еиқәаҵәақәа реиԥш ралкаараҿы аҭыԥ змоу аилкаара ҩаӡарак амоуп ([[Млечный Путь|Ҳгалактика]] агәҭа ада). Иҟоуп агәаанагара, урҭ аобиектқәа ршәагаа азы ишьақәыргылоу хыхьтәи аҳәаа азхом ҳәа урҭ асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара ҳәа рыԥхьаӡаразы.
Иҟоуп амҩақәа рацәаны, зыкапан дуӡӡоу ацәеижь акапани ашәагаа ахәҭаҷқәеи реилкааразы, аха урҭ реиҳарак шьаҭас ирымоуп урҭ ирыкәшо аобиектқәа рорбитақәа рҟазшьақәа ршәара (аеҵәақәа, [[Астрономический радиоисточник|арадио хыҵхырҭақәа]], арчытә дискқәа). Имариоу, насгьы лассы-лассы иаҳԥыло аҭагылазаашьаҿы, аҵәира мҩаԥысуеит Кеплер иорбитақәа рыла, уи шьақәзырӷәӷәо амҩаныза аҵәира аццакра аорбита аҵәҩанбжа ду аквадраттә шьаҭа апропорциахара ауп:
: <math>\ V = \sqrt{GM \over r}</math>.
Убри аан, агәҭантәи ацәеижь акапан ԥшаахоит еицырдыруа аформула ала
: <math>\ M = {V^2r \over G}</math>.
Зны-зынла, амҩанызатә обиектқәа еиԥымҟьо абжьаратәи аҭагылазаашьа (арчытә диск, аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара) анырныԥшуа, уи агравитациа аорбита аҟазшьақәа ирныруеит, агалактика агәыцә аҿы акапан арадиалтә еихшара аиоуеит [[кинетическое уравнение Больцмана|аиҿагылара змам Болцман иеиҟаратәра]] ҳәа изышьҭоу аӡбарала.
==== Ашәахәаркра ахыҵхырҭақәа рышәагаа ишиашоу ашәара ====
Арадио хыҵхырҭа Ахысҩы A* акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, уи ашәыта еиԥш иааԥшуеит, [[Гравитационная линза|агравитациатә линзала]] ирхәашьу, ирӷәӷәоу. Убри аҟнытә, ахыҵхырҭа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа азааигәара иҟазар, насгьы акылҳара зегьы хнаҩозар, уи ашәагаа 5,2 [[Гравитационный радиус|Шварцшильд ирадиус]] иреиҵамкәа иҟазароуп, уи Ҳгалактика агәҭаны иҟоу аобиект азы архәа 52 микросекунд акәакьтә шәагаа анаҭоит. Ари маҷк еиҳауп 1,3 мм арадиоцәқәырԥақәа рҿы иубаратәы иҟоу <math>37^{+16}_{-10}</math> амикросекундтә шәагаа аасҭа, уи иаанарԥшуеит ашәахәаркра акылҳара ахҟьа зегьы аҟынтәи ишымаауа, уи ааигәара иҟоу арегион аҿы ишеизо, иҟалап аккрециатә диск аҵыхәан акәзар, мамзаргьы адиск аҟынтәи иҭыҵуа аматериал арелиативисттә цәқәырԥаҿы<ref name="EHS">{{статья|автор=Sh. Doeleman et al. |заглавие=Event-horizon-scale structure in the supermassive black hole candidate at the Galactic Centre |ссылка=https://archive.org/details/sim_nature-uk_2008-09-04_455_7209/page/78 |язык=en |издание=[[Nature]] |том=455 |страницы=78—80 |год=2008 |doi=10.1038/nature07245 |pmid=18769434 |номер=7209 |bibcode=2008Natur.455...78D}}</ref>.
==== Акапан-арлашара аизыҟазаашьа аметод ====
{{mainref|<ref name="KormendyRichstone" />}}
Иахьазы асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәақәа рыԥшаараҿы ихадоу аметод — Агалактика агәҭанӡа иҟоу абжьаӡара зеиԥшроу еиԥш аеҵәақәа рылашара аиҵыхреи рныҟәара аццакреи реихшара аҭҵаара ауп. Алашара аихшара ршәоит афотометриатә методқәа рыла, агалактикақәа иҳараку аилыргарала рфотоҭыхраан; аеҵәақәа рыццакра ршәоит аҟаԥшьтә еиҭасреи аеҵәа аспектр аҿы албаадаратә цәаҳәақәа рырҭбаареи рыла.
Аеҵәақәа рыццакра аихшара <math>V(r)</math> аныҟоу, агалактикаҿы акапанқәа ррадиалтә еихшара <math>M(r)</math> уԥшаар улшоит. Иаҳҳәап, аццакыратә ҭыԥ аеллиптикатә симметриа ацны, [[кинетическое уравнение Больцмана|Болцман иеиҟаратәра]] аӡбара иаҳнаҭоит абри аҩыза алҵшәа:
: <math>\ M(r) = {V^2 r\over G} + {\sigma _r^2 r\over G} \left[
-{d\,\ln\,\nu \over d\,\ln\,r}
-{d\,\ln\,\sigma_r^2 \over d\,\ln\,r}
-\left( 1 - {\sigma_\theta^2 \over \sigma_r^2}\right)
-\left( 1 - {\sigma_\phi^2 \over \sigma_r^2}\right)
\right] </math>,
уаҟа <math>\ V</math> — аҵәира аццакра, <math>\ \sigma _r</math>, <math>\ \sigma _\theta </math> насгьы <math>\ \sigma_\phi</math> — аццакыратә дисперсиа арадиалтәи азимуттәи проекциақәа, <math>\ G</math> — агравитациатә константа, <math>\ \nu</math> — аеҵәатә материа аилаӷәӷәара, еиҳарак арлашара иаҟараны иԥхьаӡоу.
Акылҳара еиқәаҵәа арлашара маҷ аан акапан ду амоуп аҟнытә агалактика агәҭаны асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа шыҟоу адыргақәа иреиуоуп агалактика агәыцә акапан-алашара реизыҟазаашьа ҳаракы. Абжьааԥнытәи аеҵәақәа еилаӷәӷәоу реилаҵәара акзаара аиҿырԥшра иа<math>\ M/L </math> ҟароу аизыҟазаашьа амоуп (акапани алашареи [[Амра|Амра]] акапани алашареи рыла иаарԥшуп), убри аҟнытә аҵакқәа (галактикақәак рзы) асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа аҟазаара иадыргоуп. <math>\ M/L \gg 1< <math>\ M/L>1000</math>/math> Аха, ари афеномен азы даҽа еилыркаарақәак ҟаҵазар алшоит: асса шкәакәақәа ма акаҳуаԥштәқәа, анеитронтә еҵәақәа, насгьы абжьааԥнытәи акапан змоу акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәарақәа.
==== Арчы аикәагьежьра аццакра ашәара ====
Аҵыхәтәантәи аамҭазы ателескопқәа рылшара ахьеизҳаз иабзоураны, агалактикақәа рыгәҭа ааигәара иҟоу хазы игоу аобиектқәа рныҟәара аццакра ахылаԥшреи ашәара алыршахеит. Убас, ателескоп “Хаббл” аҟны иҟоу FOS [[Спектроскоп|аспектрограф]] (Faint Object Spectrograph) рхы иархәаны, Г.Форд напхгара зиҭоз агәыԥ Агалактика М87 агәҭаны еикәагьежьуаз арчытә еилазаашьа аԥшааит. Агаз аҵәира аццакра Агалактика агәҭантәи 60 лашара шықәсқәа рыбжьаӡараҿы иҟан 550 км/с, уи Кеплер иорбита иақәшәоит, агәҭантәи ацәеижь амра акапанқәа 3{{e|9}} раҟара змоу. Агәҭантәи аобиект акапан дуӡӡа шамоугьы, уи акылҳара еиқәаҵәа ҳәа агәраганы иазаҳҳәар ауам, избанзар ас еиԥш иҟоу акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус. 0,001 лашара шықәса ауп<ref>{{статья |автор=Harms, Richard J.; Ford, Holland C.; Tsvetanov, Zlatan I.; Hartig, George F.; Dressel, Linda L.; Kriss, Gerard A.; Bohlin, Ralph; Davidsen, Arthur F.; Margon, Bruce; Kochhar, Ajay K. |заглавие=HST FOS spectroscopy of M87: Evidence for a disk of ionized gas around a massive black hole |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1994 |том=435 |номер=1 |страницы=L35—L38 |издательство=[[IOP Publishing]] |язык=en |archive-date=2017-09-02 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170902022834/http://adsabs.harvard.edu/abs/1994ApJ...435L..35H }}</ref>.
==== Амикроцәқәырԥақәа рхыҵхырҭақәа рыццакра ашәара ====
1995 шықәсазы Џь. Моран напхгара ззиуаз агәыԥ NGC 4258 агалактика агәҭа иазааигәаны иҵәиуа [[Микроволновое излучение|амикроцәқәырԥақәа]] рхыҵхырҭақәа ирыхәаԥшуан. Ахылаԥшрақәа мҩаԥган арадиоинтерферометр ахархәарала, уи адгьыл аҿы иҟоу [[радиотелескоп|арадиотелескопқәа]] реилахәыра иаҵанакуан, уи агалактика агәҭа 0",001 акәакьтә еилыргарала ахылаԥшра алнаршеит. Зынӡа игәаҭан еизаку 17 хыҵхырҭа, 10-ҟа лашара шықәса арадиус змоу адиск еиԥшу аиҿартәышьаҿы иҟаз. Ахыҵхырҭақәа рыҵәира [[Законы Кеплера|Кеплер изакәан]] инақәыршәаны имҩаԥысуан (аҵәира аццакыра еиҭарсны абжьаӡара аквадраттә шьаҭа иаҟароуп), уи аҟынтәи агәҭантәи аобиект акапан амратә капанқәа 4{{e|7}} ҳәа ахәшьара азун, насгьы агәыцә арадиус хыхьтәи аҳәаа — 0,04 лашара шықәса<ref>{{статья |автор=Greenhill, L. J.; Jiang, D. R.; Moran, J. M.; Reid, M. J.; Lo, K. Y.; Claussen, M. J. |заглавие=Detection of a Subparsec Diameter Disk in the Nucleus of NGC 4258 |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=1995 |том=440 |страницы=619 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-31 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170831014748/http://adsabs.harvard.edu/abs/1995ApJ...440..619G }}</ref>.
==== Хазы игоу аеҵәақәа рытраекториеқәа рхылаԥшра ====
1993—1996 шықәсқәа рзы А. Еккарти Р. Генцели Ҳгалактика агәҭа ааигәа-сигәа хазы игоу аеҵәақәа рныҟәара иахәаԥшуан<ref>{{статья |автор=Eckart, A.; Genzel, R. |заглавие=Observations of stellar proper motions near the Galactic Centre |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E |издание=Nature |год=1996 |том=383 |страницы=415—417 |язык=en |archive-date=2017-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170901024628/http://adsabs.harvard.edu/abs/1996Natur.383..415E }}</ref>.
Ахылаԥшрақәа мҩаԥган [[Инфракрасное излучение|инфраҟаԥшьтә]] лашарақәа рыла, урҭ рзы агалактика агәыцә азааигәара иҟоу акосмостә саба ԥынгылаӡам. Уи иалҵшәаны, Агалактика агәҭа аҟынтәи 0,13 инаркны 1,3 лашара шықәса рҟынӡа абжьаӡараҿы иҟоу 39 еҵәа рныҟәара апараметрқәа ииашаны ршәара алыршахеит. Ишьақәыргылан аеҵәақәа рныҟәара Кеплер иорбитақәа ишрықәшәо, 2,5{{e|6}} мратә капан зкапануа, 0,05 лашара шықәса еиҳамкәа арадиус змоу агәҭантәи ацәеижьи акомпакттә радиохыҵхырҭа Ахысҩы-А (Sgr A) аҭыԥи шеиқәшәо.
1991 шықәсазы Ла-Силла (Чили) Европатәи аладатәи аобсерваториа (ESO) 3,5-метртәи ателескоп аҿы иҟоу аинфраҟаԥшьтә матрицатә детектор SHARP I аусура иалагеит. Адиапазон 1—2,5 мкм змоу акамера 50 кәакьтә мкс матрицатә [[пиксель|пиксельк]] азы аилыргара анаҭеит. Уи адагьы, абри аобсерваториа 2,2-метртәи ателескоп аҿы 3D [[спектрометр|аспектрометр]] шьақәыргылан.
Иҳараку аилыргара змоу аинфраҟаԥшьтә детекторқәа рцәырҵра абзоурала агалактика агәҭатәи аҭыԥқәа рҿы аеҵәақәа хаз-хазы рхылаԥшра алыршахеит. Урҭ рыспектралтә ҟазшьақәа рыҭҵаара иаанарԥшит урҭ реиҳарак миллион шықәсқәак зхыҵуа аеҵәа қәыԥшқәа ишрыҵанакуа. Уаанӡа ирыдыркылаз агәаанагарақәа иреиԥшымкәа, иԥшаан асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа ааигәара аеҵәақәа рышьақәгылара активла ишымҩаԥысуа. Ари апроцесс азы арчы иахыҵхырҭаны иԥхьаӡоуп 1980-тәи ашықәсқәа рзы Агалактика агәҭаны иԥшааз аккрециатә рчытә мацәаз ҟьаԥсқәа ҩба. Аха арҭ амацәазқәа рыҩныҵҟатәи адиаметр мыцхәы идууп, акылҳара еиқәаҵәа азааигәара аеҵәақәа рышьақәгылашьа ҳаилнаркаарц азыҳәа. Акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи 1" арадиус аҩныҵҟа иҟоу аеҵәақәа («S-еҵәақәа» ҳәа изышьҭоу) рорбитатә моментқәа машәырлатәи ахырхарҭа рымоуп, уи рхылҵшьҭра аккрециатә сценари иаҿагылоит. Урҭ агигант ҟаԥшьқәа ргәыцә ԥхақәа роуп ҳәа агәаанагара ыҟоуп, агалактика ахарантәи арегионқәа рҿы ишьақәгылаз, анаҩс агәҭантәи азонахь ииасыз, уаҟа адәахьтәи рыхҩақәа акылҳара еиқәаҵәа аизаратә мчқәа ирыхҟьаны иԥхасҭахеит<ref>{{статья |автор=Martins, F.; Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Genzel, R.; Ott, T.; Trippe, S. |заглавие=On the Nature of the Fast-Moving Star S2 in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=672 |страницы=L119—L122 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2017-08-30 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170830093111/http://adsabs.harvard.edu/abs/2008ApJ...672L.119M }}</ref>.
1996 шықәсазы, арадиохыҵхырҭа Ахысҩы A* акәша-мыкәша парсекк (25") раҟара адиаметр змоу арегион аҿы 600 инареиҳаны аеҵәақәа еилкаан, насгьы урҭ рҟынтәи 220 рзы арадиалтә ццакырақәа гәрагарала ишьақәыргылан. Агәҭантәи ацәеижь акапан 2—3{{e|6}} амратә капан ҳәа ахәшьара аҭан, арадиус — 0,2 лашара шықәса.
Уажәтәи аамҭазы (2009 шықәса жьҭаарамзазы) аинфраҟаԥшьтә детекторқәа реилыргаратә лшара 0,0003" (8 кпс ахарараҿы уи 2,5 а.ц. иашьашәалоит) рҟынӡа инаӡеит. Агалактика агәҭа аҟынтәи 1 пс аҩныҵҟа аныҟәара апараметрқәа зызшәаз аеҵәақәа рхыԥхьаӡара 6000 иахысит<ref>{{статья |автор=Schödel, R.; Merritt, D.; Eckart, A. |заглавие=The nuclear star cluster of the Milky Way: proper motions and mass |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S |издание=[[Astronomy and Astrophysics]] |год=2009 |том=502 |страницы=91—111 |язык=en |издательство=[[EDP Sciences]] |archive-date=2009-09-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20090901195117/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009A%26A...502...91S }}</ref>.
Агалактика агәҭа иазааигәаӡоу 28 еҵәа рзы ииашоу аорбитақәа рыԥхьаӡара ҟаҵоуп, урҭ рҟынтәи зегь реиҳа азҿлымҳара зҵоу аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] ауп. Ахылаԥшра аамҭа иалагӡаны (1992—2007) уи акылҳара еиқәаҵәа акәша-мыкәша инагӡаны аҵәира ҟанаҵеит, уи абзоурала аорбита апараметрқәа ииашаны рыхә ашьара алыршахеит. S2 аикәагьежьра аамҭа 15,8 ± 0,11 шықәса ыҟоуп, аорбита аҵәҩанбжа ду 0,123" ± 0,001 (1000 а.ц.), аексцентриситет 0,880 ± 0,003, агәҭантәи ацәеижь ахь иреиҳау азааигәахара 0,"015 мамзаргьы 120 а.ц.<ref name="2009_Gillessen">{{статья |автор=Gillessen, S.; Eisenhauer, F.; Trippe, S.; Alexander, T.; Genzel, R.; Martins, F.; Ott, T. |заглавие=Monitoring Stellar Orbits Around the Massive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2008 |том=692 |страницы=1075—1109 |язык=en |издательство=[[IOP Publishing]] |archive-date=2019-04-15 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190415125735/http://adsabs.harvard.edu/abs/2009ApJ...692.1075G }}</ref> Кеплер иорбита иазааигәаны иҟалаз S2 аорбиталтә параметрқәа ииашаны ршәара, агәҭантәи ацәеижь акапан ииашаны аԥхьаӡара алнаршеит. Аҵыхәтәантәи агәаҭарақәа рыла, уи ыҟоуп
: <math>\ ( 4{,}31 \pm 0{,}06\mid _{stat} \pm \, 0{,}36 \mid _{R_0} ) \times 10^6 M_\odot,</math>
уаҟа агха 0,06 аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] аорбитатә параметрқәа ршәараан иҟалаз агха иахҟьоуп, агха 0,36 [[Амра|Амра]] аҟынтәи Агалактика агәҭа <math>G</math>нӡа абжьаӡара ашәараан иҟалаз агха иахҟьоуп<ref name="2009_Gillessen"/>.
Агалактика агәҭанӡа абжьаӡаразы зегь реиҳа ииашоу ҳаамҭазтәи агәаҭарақәа ҟаҵоуп
: <math>\ R_0 = 8{,}33 \pm 0{,}35 \, \mathrm{kpc}.</math>
Абжьаӡара ахәшьара аҽанаԥсахуа агәҭантәи ацәеижь акапан аиҭаԥхьаӡара мҩаԥысуеит абри аформула ахархәарала
: <math>\ [ \, 4{,}31(R_0/8{,}33 \, \mathrm{kpc})^{2{,}19} \pm 0{,}06 \pm 8{,}6\Delta R/R_0 \, ] \times 10^6 M_\odot.</math>
амратә капанқәа 4{{e|6}} зкапануа акылҳара еиқәаҵәа агравитациатә радиус 12 миллион км раҟара ауп, мамзаргьы 0,08 а.ц., даҽакала иуҳәозар, аеҵәа [[S2 (звезда)|S2]] агәҭантәи ацәеижь иахьынӡазааигәаз абжьаӡара аасҭа 1400-нтә еиҵаны. Аха, аҭҵааҩцәа рыбжьара гәыҩбара ыҟам, агәҭаны иҟоу аобиект еиҵоу алашара змоу аеҵәақәа, анеитронтә еҵәақәа, мамзаргьы акылҳара еиқәаҵәақәа реилаҵәара шакәым, избан акәзар, абас еиԥш иҟоу аҭбаара маҷ аҿы еизгазар, урҭ хымԥада аамҭа кьаҿк иалагӡаны асупермассивтә обиектны иҟалоит, уи, азеиԥш зыҟазааратә теориа инақәыршәаны, акылҳара еиқәаҵәа ада даҽакы закәхаӡом<ref>{{статья|автор=R. Genzel, R. Schödel, T. Ott, F. Eisenhauer, R. Hofmann, and M. Lehnert |заглавие=The Stellar Cusp around the Supermassive Black Hole in the Galactic Center |ссылка=https://iopscience.iop.org/0004-637X/594/2/812/fulltext/ |язык=en |издание=[[The Astrophysical Journal]] |год=2003 |том=594 |страницы=812—832 |doi=10.1086/377127 |издательство=[[IOP Publishing]]}}<br><blockquote>The new orbital data now definitely exclude a dark cluster of astrophysical objects (e.g., neutron stars) or a ball of 10—60 keV fermions as possible configurations of the central mass concentration. The only nonblack hole configuration is a ball of hypothetical, heavy bosons, which would not be stable, however. The gravitational potential in the central light year of the Galactic center thus is almost certainly dominated by a massive black hole associated with Sgr A*.</blockquote></ref>.
==== Аизаратә мчқәа рыла аеҵәақәа реилабгара апроцессқәа рхылаԥшра ====
Аеҵәа акылҳара еиқәаҵәа ианҭаҳауа, аккрециатә диск ҟалоит, уи ала аеҵәа аизаратә еилабгара апроцесс убарҭахоит икьаҿу, илашоу ашәахәаркра аԥжәара еиԥш<ref name="BMN052017">''Нил Герельс, Стивен Брэдли Сенко'' [https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze Как проглотить Солнце] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170707084936/https://sciam.ru/articles/details/kak-proglotit-solncze |date=2017-07-07 }} // [[В мире науки]]. — 2017. — № 5—6. — С. 102—111.</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәақәа "рфотоҭыхра" ===
2019 шықәса мшаԥымза 10 рзы [[Национальный научный фонд США|ЕАА Амилаҭтә ҭҵаарадырратә фонд]] раԥхьаӡакәны иаанарԥшит Адгьыл аҟынтәи 54 миллион лашара шықәса абжьаӡараҿы иҟоу [[Messier 87]] Агалактика агәҭаны иҟоу асупермассивтә кылҳара еиқәаҵәа «афотосахьа»<ref>''Kazunori Akiyama, Antxon Alberdi5, Walter Alef6, Keiichi Asada, Rebecca Azulay, Anne-Kathrin Baczko, David Ball, Mislav Baloković, John Barrett'' [https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta First M87 Event Horizon Telescope Results. I. The Shadow of the Supermassive Black Hole] {{Wayback|url=https://iopscience.iop.org/article/10.3847/2041-8213/ab0ec7/meta |date=20190424200342 }} The Event Horizon Telescope Collaboration, // [[The Astrophysical Journal]], Published 2019 April 10 2019. The American Astronomical Society.</ref><ref name="NKJ201905">{{статья |автор=Алексей Понятов |заглавие=Изображение чёрной дыры: что на самом деле получили астрономы |издание=[[Наука и жизнь]] |год=2019 |номер=5 |страницы=18—26 |язык=ru |ссылка=https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ |archive-date=2019-05-08 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190508075535/https://www.nkj.ru/archive/articles/36174/ }}</ref>.
Асахьа ҭыхуп адунеи акәша-мыкәша иҟоу аа-радиотелескопк злахәу апроект [[Event Horizon Telescope]] абзоурала<ref>[https://ria.ru/20190410/1552554597.html Астрономы получили первую фотографию «тени» <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры] // [[РИА Новости]], 10.04.2019 / {{Wayback|url=https://ria.ru/20190410/1552554597.html |date=20190410161221 }}</ref><ref>[https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole Ученым впервые удалось увидеть чёрную дыру. Что это даст человечеству?] // [[Лента. Ру]], 14 апреля 2019 / {{Wayback|url=https://lenta.ru/articles/2019/04/14/blackhole |date=20190416164916 }}</ref>.
«Ирҳахаз асахьа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа шыҟоу, даҽакала иуҳәозар, Еинштеин изеиԥш зыҟазааратә теориа шиашоу шьақәнарӷәӷәоит», — иҳәеит апроект Event Horizon Telescope анапхгаҩцәа руаӡәк Лучиано Реццола<ref>{{cite web|url=https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|title=Астрофизики показали первые изображения <nowiki>черной</nowiki><!-- защита от Викификатора --> дыры|date=2019-04-10|publisher=[[РБК]]|access-date=2019-04-10|archive-date=2019-04-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20190410133528/https://www.rbc.ru/technology_and_media/10/04/2019/5cadee359a794759f3700810|url-status=live}}</ref>.
Science ажурнал излаанацҳауа ала, ари [[Прорыв года (Science)|2019 шықәсазтәи Аԥхьацара]] ҳәа иԥхьаӡахеит.
Насшәа [[ИИ|иԥсабаратәым ахдырра]] ала ари аобиект еиҳа инарҭбааны асахьа асинтез ҟаҵан<ref>[https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html Представлено первое в своем роде фото чёрной дыры в большом разрешении] {{Wayback|url=https://www.ridus.ru/predstavleno-pervoe-v-svoem-rode-foto-chernoj-dyry-v-bolshom-razreshenii-405484.html |date=20230507051757 }} // 13 апреля 2023</ref>.
2022 шықәса лаҵарамза 12 рзы Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ателескоп ала ахылаԥшрақәа мҩаԥызгоз астрономцәа Ахысҩы A* арадиус аҩныҵҟа иҟоу аккрециатә диск раԥхьатәи афотосахьа акьыԥхь адырбеит<ref>{{Cite web|url=https://www.astronomy.com/science/how-did-astronomers-take-a-picture-of-our-galaxys-supermassive-black-hole/|title=How did astronomers take a picture of our galaxy’s supermassive black hole?|lang=en-US|first=Paul|last=Sutter|website=Astronomy Magazine|date=2022-05-20|access-date=2025-04-16|url-status=live|quote=The Event Horizon Telescope (EHT) collaboration released the first ever image of the accretion disk around the Milky Way’s supermassive black hole, Sagittarius A* (Sgr A*), on May 12, 2022}}</ref>, аобиект аҿы акылҳара еиқәаҵәа шыҟоу шьақәырӷәӷәо.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы аҭҵааратә хырхарҭақәа ==
=== Икванттәым ацәырҵрақәа ===
==== Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа реилазаашьа ====
1963 шықәсазы Зеландиа ҿыцтәи аматематик [[Керр, Рой|Рои П. Керр]] еикәагьежьуа акылҳара еиқәаҵәазы агравитациатә ҭыԥ аиҟаратәрақәа рыӡбара наӡа иԥшааит, Керр иӡбара ҳәа хьӡыс изҭахаз. Уи ашьҭахь зыкапан дуу еикәагьежьуа аобиект акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара-аамҭа агеометриа аматематикатә хҳәаа еиқәыршәан. Аха еилкаауп, аилабгараан адәахьтәи аӡбара Керр иӡбара адәахьтәи ахәҭахьы ишеихогьы, еилаҳаз аобиект аҩныҵҟатәи аструктуразы уи аҩыза ҟалаӡом. Ҳаамҭазтәи аҵарауаа аҭҵаарақәа мҩаԥыргоит, ииашоу аилабгара апроцесс аҿы ицәырҵуа иҵәиуа акылҳара еиқәаҵәақәа рыструктура аҭҵааразы<ref>{{cite web |url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |title=Структура вращающихся чёрных дыр, решение Керра |author=Уильям Дж. Кауфман |date=1981 |access-date=2012-05-03 |publisher=[[Астронет]] |archive-date=2012-05-27 |archive-url=https://www.webcitation.org/67ytfCOSJ?url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |url-status=live }}</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — глава 12. Внутренняя структура чёрных дыр..</ref>.
==== Ахҭысқәа рлаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәеи урҭ рҿыцәаареи ====
Иҟалараны иҟоу ахҭысқәа рлаԥшҳәаа атеориатә обиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәазы ихымԥадатәиу ҟазшьоуп. Сферала асимметриа змоу акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа Шварцшильд исфера ҳәа иашьҭоуп, насгьы [[Гравитационный радиус|агравитациатә радиус]] ҳәа изышьҭоу аҟазшьатә шәагаа амоуп.
Иҟалап, амчхара акылҳара еиқәаҵәа ааннажьыр алшозар [[Излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] ҳәа изышьҭоу ала, уи акванттә еффект ауп. Ус акәзар, иҵабыргу ахҭысқәа рлаԥшҳәаақәа, ҵабыргны иуҳәозар, Ҳдунеи аҿы [[гравитационный коллапс|еилаҳаз аобиектқәа]] рзы еиҿкаахом. Аха, астрофизикала еилаҳаз аобиектқәа даараӡа иклассикатә системақәаны иахьыҟоу азы, аклассикатә кылҳара еиқәаҵәа амодель ала урҭ рыхҳәаа аиашара астрофизикатә хархәарақәа зегьы рзы иазхоит<ref>{{статья|автор=Сергей Попов. |заглавие=Экстравагантные консерваторы и консервативные эксцентрики |ссылка=http://elementy.ru/lib/430891 |издание=Троицкий Вариант |тип=газета |год=27 октября 2009 |выпуск=21 (40N) |страницы=6—7 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130729061225/http://elementy.ru/lib/430891 |archive-date=2013-07-29}}</ref>.
Еилкаауп акылҳара еиқәаҵәа алаԥшҳәаа амембрана еиԥш ахы шымҩаԥнаго: адәахьтәи ацәеижьқәеи аҭыԥқәеи ирыхҟьаны алаԥшҳәаа ацәхьаҵрақәа, аидҳәалара анаԥыххалакь аҵысра иалагоит, насгьы хәҭак ала адәахьы [[Гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] реиԥш иҭыҵуеит, хәҭак ала акылҳара ахаҭа илбаанадоит. Анаҩс алаԥшҳәаа ҭынчхоит, насгьы акылҳара еиқәаҵәа Керр — Ниуман ркылҳара еиқәаҵәа аиҟаратәратә ҭагылазаашьахь инеиуеит. Ари апроцесс аҷыдаҟазшьақәа агравитациатә цәқәырԥақәа раԥҵара аганахьала аинтерес аҵоуп, урҭ дук хара имгакәа [[Детектор гравитационных волн|агравитациа-цәқәырԥатә обсерваториақәа]] рыла рҭаҩра алыршахар ауеит<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — Гл. VI и VII..</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәақәа реиҿасреи [[гравитационная волна|агравитациатә цәқәырԥақәа]] ррадиациеи ====
Акылҳара еиқәаҵәақәа анеиҿасуа, урҭ еилалоит, насгьы агравитациатә цәқәырԥақәа рҭыҵра ацуп. Убри аангьы ари амчхара ашәагаа акылҳара еиқәаҵәақәа рыҩбагьы рыкапан аҟынтәи процентқәак раҟара ауп ишьақәнаргыло. Арҭ аиҿасрақәа Адгьыл иацәыхараны иахьыҟалоу азы, иаауа асигнал ԥсыҽуп, убри аҟнытә урҭ раарԥшра уадаҩуп, аха ас еиԥш иҟоу ахҭысқәа, ҳаамҭазтәи агәаанагарақәа рыла, Адунеи аҿы зегь реиҳа иӷәӷәоу агравитациатә цәқәырԥақәа ҭзыжьуа роуп, насгьы агравитациа-цәқәырԥатә астрономиазы азҿлымҳара ҷыда рыҵоуп<ref>{{cite web|url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|title=Моделирование столкновения чёрных дыр и исследование гравитационных волн|author=НИВЦ МГУ|access-date=2012-05-03|archive-url=https://www.webcitation.org/67ytgaPab?url=https://parallel.ru/info/stories/blackholes.html|archive-date=2012-05-27}}</ref>.
==== Аҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы [[Замкнутая времениподобная линия|иарку аамҭа еиԥшу атраекториеқәа]] рыҟазаара алшара ====
{{mainref|<ref>К. Торн. Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна. — М., 2009. — Гл. 14.</ref>}}
[[общая теория относительности|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны абас еиԥш иҟоу ацәаҳәақәа рыҟазаара раԥхьаӡа акәны далацәажәеит [[Гёдель, Курт|Курт Гедель]] [[1949|1949 шықәсазы]], [[метрика Гёделя|Гедель иметрика]] ҳәа изышьҭоу [[решения уравнений Эйнштейна|Еинштеин иеиҟаратәрақәа рыӡбара]] иашаҵәҟьа шьаҭас иҟаҵаны. Абас еиԥш иҟоу ахәахәақәа ааԥшуеит егьырҭ аӡбарақәа рҿгьы, иаҳҳәап, “[[Типлер, Франк|Типлер]] ицилиндр”, насгьы “зывсра ауа [[кротовая нора|ацәышлампыр аҭра]]”. Иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа рыҟазаара [[Путешествие во времени|аамҭаҿы аныҟәара]] алнаршоит уи иадҳәалоу [[Временной парадокс|апарадоксқәа]] зегьы шацу. Керр иҭыԥҭаӡара-аамҭаҿы иҟоуп Ҳдунеи аҟынтәи унеир ахьауа иарку аамҭа еиԥшу ахәахәақәа: урҭ ҳара алаԥшҳәаа ала иаҳҟәыҭхоуп, аха абри аӡбара иаҵанакуа егьырҭ адунеиқәа рахь ицәырҵыр рылшоит. Иага ус иҟазаргьы, акосмостә цәеижь ҵабыргыҵәҟьаны еилаҳар урҭ рыҟазаара азҵаара макьаназы иӡбаӡам.
Афизикцәа шьоукы ҳаԥхьаҟатәи [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] атеориа аамҭа еиԥшу иарку ацәаҳәақәа рыҟазаара мап ацәнакраны иҟоуп ҳәа ргәы иаанагоит. [[Хокинг, Стивен Уильям|Стивен Хокинг]] ари ахшыҩҵак ''[[Гипотеза о защищённости хронологии|ахронологиа ахьчара иазку агипотеза]]'' (англ. chronology protection conjecture) ҳәа ахьӡиҵеит.
=== Акванттә цәырҵрақәа ===
==== Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра ====
{{main|Акылҳара еиқәаҵәаҿы аинформациа аӡра}}
Акылҳара еиқәаҵәа аҟны аинформациа аӡра [[Квантовая гравитация|акванттә гравитациа]] аҿаԥхьа иқәгылоу зегь реиҳа ишәарҭоу проблемоуп, избан акәзар уи [[Квантовая механика|акванттә механика]] азеиԥш принципқәа ирықәшәом.
Аклассикатә (икванттәым) агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны, акылҳара еиқәаҵәа иузеиламырбго обиектуп. Уи аизҳара мацара ауп иалшо, аха аиҵахарагьы, зынӡакыс аӡрагьы алшаӡом. Уи иаанагоит, иҟалар ауеит убри еиԥш аҭагылазаашьа, акылҳара еиқәаҵәа иҭашәаз [[информация|аинформациа]] ииашаҵәҟьаны имыӡкәа, уи акылҳара еиқәаҵәа аҩнуҵҟа иҟаны, аха адәахьынтәи иубарҭамкәа ианыҟало. Ари ахшыҩҵак даҽа вариациак: акылҳара еиқәаҵәа [[Адунеи|ҳдунеии]] даҽа дунеики рыбжьара цҳак еиԥш аус ауазар, усҟан аинформациа даҽа дунеиқәак рахь ииагазар ауеит.
Аха, акванттә цәырҵрақәа ҳхы иаҳархәозар, иҟаларц алшо алҵшәа аиқәымшәарақәа аҵазаауеит. Акылҳара еиқәаҵәа аганахьала акванттә теориа ахархәара ихадоу алҵшәа — уи [[излучение Хокинга|Хокинг ирадиациа]] иахҟьаны хәыҷы-хәыҷла аҭабара ауп. Уи иаанагоит, иҟалоит аамҭа, акылҳара еиқәаҵәа акапан ҩаԥхьа аханатәтәи арбагақәа рҟынӡа ианылаҟәуа (ацәеижь уахь иҭаршәхаанӡа). Абасала, уи иахҟьаны, еилкаахоит акылҳара еиқәаҵәа раԥхьатәи ацәеижь еиуеиԥшым ашәахәаркрақәа рыцәқәырԥахьы ишеиҭанакыз, аха иара ахаҭа убри аамҭазы аҽшамԥсахыз (аԥхьатәи акапан ахь ихынҳәит азы). Убри аан иҭнажьуа ашәахәаркра уахь иҭалаз ацәеижь аҟазшьа зынӡагьы иахьыԥшым. Даҽакала иуҳәозар, акылҳара еиқәаҵәа иҭалаз аинформациа зегьы аннахит, уи математикала иаарԥшуп акылҳареи иаакәыршаны иҟоу [[поле (физика)|аҭыԥқәеи]] [[Состояние (квантовая механика)|рыкванттә ҭагылазаашьа]] аеволиуциа [[Унитарность|акымзаара]] ҳәа.
Ари аҭагылазаашьаҿы анаҩстәи апарадокс еилкаахоит. Убасҵәҟьа ҳазхәыцуазар [[чистое состояние|ҭагылазаашьа цқьак]] аҟны иҟоу акванттә система аҭаҳареи, насгьы уи ашьҭахьтәи аҭабареи рзы, усҟан — акылҳара еиқәаҵәа ахаҭа аҽахьымԥсахыз азы — ҳара иҳауеит раԥхьатәи аҭагылазаашьа цқьа «аԥхарратә» ([[смешанное состояние|еилаԥсоу]]) ҭагылазаашьахь аиҭакра. Ас еиԥш иҟоу аиҭакра, хыхь ишазгәаҭаз еиԥш, иунитартәым, насгьы [[квантовая механика|акванттә механика]] зегьы [[унитарное преобразование|аунитартә еиҭакрақәа]] рҿы ишьаҭаркуп. Абасала, ари аҭагылазаашьа акванттә механика аханатәтәи апостулатқәа ирҿагылоуп.
<!--
Разрешение этого противоречия — необходимый шаг на пути построения теории [[квантовая гравитация|квантовой гравитации]]{{нет АИ|1|06|2012}}.-->
==== Хокинг ирадиациа аҟазшьақәа ====
{{main|Хокинг ишәахәаркра}}
Хокинг ирадиациа — еиуеиԥшым аелементтә хәҭаҷқәа, еиҳарак афотонқәа, акылҳара еиқәаҵәа ала рҭыҵра процесс ауп. Астрономцәа ирдыруа акылҳара еиқәаҵәақәа рыԥхаррақәа мыцхәы илаҟәуп, урҭ рҟынтәи Хокинг ирадиациа аԥшаара алшахартәеиԥш — акылҳарақәа рыкапанқәа мыцхәы идууп. Убри аҟнытә уи аеффект макьаназы ахылаԥшрақәа рыла ишьақәырӷәӷәам.
[[ОТО|Азеиԥш зыҟазааратә теориа]] инақәыршәаны, Адунеи ашьақәгылараан, ''раԥхьатәи акылҳара еиқәаҵәақәа'' ҟалар рылшоит, урҭ рҟынтәи акы-ҩба (раԥхьатәи акапан 10<sup>12</sup> кг рыманы) ҳаамҭазы рҭабара хдыркәшар акәын. Акылҳара еиқәаҵәа ашәагаа еиҵахацыԥхьаӡа аҭабара амҽхак еизҳауеит аҟнытә аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа рҿы акылҳара еиқәаҵәа [[взрыв|аԥжәара]] ҟалароуп. Макьаназы ари еиԥш аԥжәарақәа ҟамлаӡацт.
Еилкаауп, [[Миланский университет|Милантәи Ауниверситет]] аҭҵааҩцәа имҩаԥыргаз афизикатә експеримент аан, [[Белая дыра|акылҳара шкәакәа]] азы [[Горизонт событий|ахҭысқәа рлаԥшҳәаа]] еиԥшу [[Модель|амодель]] шьаҭас измоу «Хокинг ирадиациа» аҭҵаара аҽазышәара шыҟаҵаз<ref>{{статья |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html |заглавие=Hawking radiation from ultrashort laser pulse filaments |автор=F. Belgiorno, S.L. Cacciatori, M. Clerici |год=2010 |archive-date=2013-01-22 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130122014204/http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/kaufman-11/kaufman-11.html }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|title=Впервые получено излучение Хоукинга|author=Александр Будик|publisher=[[3DNews]]|date=2010-09-28|access-date=2010-10-09|archive-url=https://web.archive.org/web/20101004144101/http://www.3dnews.ru/news/vpervie-polucheno-izluchenie-houkinga|archive-date=2010-10-04}}</ref>.
==== Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ====
Акылҳара еиқәаҵәа аҭабара — [[квантовая механика|кванттә]] процессуп. Иҟоу убри ауп, акгьы зҭымҵуа, аха аматериа албаадара мацара зылшо аобиект аҳасабала акылҳара еиқәаҵәа аконцепциа акванттә еффектқәа ҳасаб рзухаанӡа мацара ииашоуп. Акванттә механикаҿы, [[туннельный эффект|атуннелҟаҵара]] абзоурала, икванттәым асистема ззымиааиуа [[потенциальный барьер|аԥынгылақәа]] риааира алыршахоит. Акылҳара еиқәаҵәа аҵыхәтәантәи аҭагылазаашьа стационартәуп ҳәа аҳәамҭа ииашоуп абжьааԥнытәи, икванттәым агравитациа атеориа аҳәаақәа ирҭагӡаны мацара. Акванттә еффектқәа ирыхҟьаны, ҵабыргыҵәҟьаны, акылҳара еиқәаҵәа еиԥмырҟьаӡакәа ашәахәаркра ҭнажьлар ауп, убри аан амчхара ацәыӡуа. Убри аан, акылҳара еиқәаҵәа акапан ацәыӡцыԥхьаӡа аԥхарреи ашәахәаркра аццакреи еизҳауеит, насгьы апроцесс аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа атҟәацра еиԥшхар ауп. Аҭабара анҵәамҭазы акылҳара еиқәаҵәа аҟынтәи иаанхо ииашаҵәҟьаны еилкааӡам. Иҟалап, зыкапан маҷӡоу Планк икылҳара еиқәаҵәа аанхозар, иҟалап акылҳара зынӡа иҭабозар. Ари азҵаара аҭак ҟанаҵароуп макьана ирҿиам [[Квантовая гравитация|агравитациа акванттә теориа]]<ref name="NovFrol133"/>.
Игьежьуа акылҳара еиқәаҵәақәа ([[Решение Керра|Керр икылҳара еиқәаҵәақәа]] ҳәагьы еицырдыруа) рҭышәынтәалара [[фотон|афотонқәа]] рыкапан ԥшым теориақәак рҿы аԥкрақәа шьақәнаргылоит, урҭ [[Стандартная модель|Астандарттә модель]] аҽырҭбаарақәа роуп<ref>[https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ Чёрные дыры Керра помогли физикам взвесить фотоны] {{webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121003043828/https://lenta.ru/news/2012/10/01/mass/ |date=2012-10-03 }}</ref>.
==== Акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ркапантә спектр ====
1966 шықәсазы [[Марков, Моисей Александрович|Марков]] иҳәеит даараӡа зыкапан дуӡӡоу аелементартә хәҭаҷк — [[максимон|амаксимон]] шыҟоу. Еиҳа ихьанҭоу ахәҭаҷқәа, [[волны де Бройля|зде Броли ицәқәырԥа]] аура ахатә [[радиус Шварцшильда|гравитациатә радиус]] аасҭа еиҵоу, иҟалап акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа ракәзар. Идыру акванттә хәҭаҷқәа зегьы ӷәӷәала иалкаау акапантә ҵакқәа ахьрымоу азы, акванттә кылҳара еиқәаҵәақәагьы ибзианы иалкаау акапанқәа рдискреттә спектр рымазар ауп ҳәа уаҩ игәы иаанагоит. [[квантовая гравитация|Ахьанҭара амч акванттә теориа]] акванттә кылҳара еиқәаҵәақәа рыкапантә спектр аԥшаара анапалакуп<ref name="Berezin">{{статья|автор=В. А. Березин |заглавие=О квантовом гравитационном коллапсе и квантовых чёрных дырах. — Раздел 2.4. Квантованный спектр масс |ссылка=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |язык=ru |издание=[[Физика элементарных частиц и атомного ядра]] |год=2003 |том=34 |выпуск=7 |страницы=48—111 |issn=1814-7445 |archive-url=https://www.webcitation.org/686SbyVDH?url=http://www1.jinr.ru/Archive/Pepan/2003-v34/v-34-7/pdf_obzory/v34p7_04.pdf |archive-date=2012-06-01}}</ref>.
==== Планк икылҳара еиқәаҵәақәеи аелементартә хәҭаҷқәеи реидҳәалара ====
Планк икылҳара еиқәаҵәа — ари зегь реиҳа имаҷу [[Масса|акапан]] змоу, [[Планковская масса|Планк икапан]] иаҟароу [[Гипотеза|агипотезатә]] кылҳара еиқәаҵәа ауп. Абас еиԥш иҟоу аобиект еиԥшуп [[Гипотетическая элементарная частица|агипотезатә елементартә хәҭаҷ]], (иҟалап) иҟаларц иалшо иреиҳау акапан змоу — [[максимон|амаксимон]]. Иҟалап Планк икылҳара еиқәаҵәа абжьааԥнытәи акылҳара еиқәаҵәақәа револиуциа аҵыхәтәантәи аалыҵ акәзар, иҭышәынтәалоу, насгьы [[излучение Хокинга|Хокинг ишәахәаркра]] зхьымсуа. Абас еиԥш иҟоу аобиектқәеи аелементтә хәҭаҷқәеи реидҳәалара аҭҵаара акванттә гравитациеи акванттә ҭыԥ атеориеи еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рзы лахтыра ҟанаҵар алшоит<ref name="NovFrol133" /><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — § 13.4. Элементарные чёрные дыры (максимоны). Виртуальные чёрные дыры и пенная структура пространства-времени..</ref>.
=== Акылҳара еиқәаҵәа афизика астрофизикатә аспектқәа ===
==== Амембранатә парадигма ====
{{main|Амембранатә парадигма}}
Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы амембранатә парадигма хәарҭара злоу модельуп, азеиԥш зыҟазааратә теориа ала иазԥхьагәаҭоу аеффектқәа рсахьаҭыхреи рыԥхьаӡареи рзы, акылҳара еиқәаҵәа ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иаакәыршаны иҟоу арегион ишиашоу хшыҩзышьҭра амҭакәа. Абри амодель аҿы, акылҳара еиқәаҵәа аклассикатә шәахәаҭыҵратә хҟьа (мамзаргьы амембрана) аҳасабала иаарԥшуп, ахҭысқәа рлаԥшҳәаа иазааигәоу — еиҵыху алаԥшҳәаа. Акылҳара еиқәаҵәақәа ртеориа абас еиԥш иҟоу азнеишьа аформула еихьыԥшымкәа иазыҟарҵеит Дамур иусумҭақәа рҿы, насгьы Знаек иусумҭақәа рҿы, 1970-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы — 1980-тәи ашықәсқәа ралагамҭазы, насгьы аҭыԥҭаӡара-аамҭа 3 + 1-аихшара аметод шьаҭас иҟаҵаны иацҵан [[Торн, Кип Стивен|Кип Торн]], [[Прайс, Ричард (физик)|Ричард Праис]], Дуглас Макдональд рыла<ref>Чёрные дыры: Мембранный подход / Под ред. К. Торна, Р. Прайса и Д. Макдональда. — М.: Мир, 1988. — С. 5.</ref><ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 271.</ref>.
==== Аматериа акылҳарахь аккрециа ====
[[Аккреция|Аккрециа]] — акәша-мыкәшатәи аҭыԥҭаӡара аҟынтәи аматериа акосмостә цәеижь ахь ақәҳара апроцесс ауп. Акылҳара еиқәаҵәақәа рҿы аккрециа аныҟоу, ицаӡоу [[аккреционный диск|аккрециатә диск]] арентгентә хыҵхырҭа аҳасабала игәаҭоуп<ref>{{cite web|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1172354 |title=Аккреция |work=«Физическая Энциклопедия» / Phys.Web.Ru |publisher=[[Астронет]] |lang=ru |access-date=2012-06-01 |archive-url=https://web.archive.org/web/20101206023048/http://astronet.ru/db/msg/1172354 |archive-date=2010-12-06 }}</ref><ref>{{Акьыԥхьра |1=книга |часть=Аккреция |часть ответственный=[[Бисноватый-Коган, Геннадий Семёнович|Бисноватый-Коган Г. С.]] |заглавие=Физика космоса: Маленькая энциклопедия |год=1986 |ответственный=Редкол.: [[Сюняев, Рашид Алиевич|Р. А. Сюняев]] (Гл. ред.) и др |издание=2-е изд |место=М. |издательство=[[Советская энциклопедия (издательство)|Советская энциклопедия]] |тираж=70000 |страницы=115—117 |страниц=783 |ссылка=http://www.astronet.ru/db/FK86/ |ссылка часть=http://www.astronet.ru/db/msg/1186362 |архив дата=2022-04-01 |архив=https://web.archive.org/web/20220401053637/http://www.astronet.ru/db/FK86/ }}</ref>{{rp|116}}.
== Акылҳара еиқәаҵәа афизикаҿы иӡбам ауадаҩрақәа ==
* [[Принцип космической цензуры|Акосмостә цензура апринцип]] ашьақәырӷәӷәара, иара убасгьы уи зланагӡахо аҭагылазаашьақәа рформулаҟаҵашьа иаша еилкааӡам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 99.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәа азы «[[Теорема об отсутствии волос|ахцәы аҟамзаара иазку атеорема]]» азеиԥш ҭагылазаашьаҿы еилкаау шьақәырӷәӷәарак ыҟам<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 132.</ref>.
* Акылҳара еиқәаҵәақәа рмагнитосфера иазку инагӡоу, ихыркәшоу атеориа ыҟаӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 151.</ref>
* Асистема еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа рхыԥхьаӡара аԥхьаӡаразы ииашоу аформула, зеилабгара иалкаау акапан, акәакьтә импульс, аиҵаҵа змоу акылҳара еиқәаҵәа ацәырҵрахь иназго, еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 267.</ref>
* Акылҳара еиқәаҵәа акванттә ԥхасҭахара апроцесс анхыркәшахалак ашьҭахь иаанхо еилкааӡам.<ref>И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр. — М.: Наука, 1986. — С. 291.</ref>
* [[Гипотеза обруча|Амацәаз агипотеза]] азы шьақәырӷәӷәарак ыҟам.<ref>{{cite journal |author1=Eardley, D. M.|author2=Giddings, S. B. | journal=Physical Review D | title=Classical black hole production in high-energy collisions | volume=66 | issue=4 | pages=044011 |date=2002-08-20 | url=https://link.aps.org/doi/10.1103/PhysRevD.66.044011 | doi=10.1103/PhysRevD.66.044011 |arxiv=gr-qc/0201034|access-date=2023-07-16}}</ref><ref>{{cite journal | author1=Falls, K. | author2=Litim, D. F. | author3=Raghuraman, A. | journal=International Journal of Modern Physics A | title=Black holes and asymptotically safe gravity | volume=27 | issue=05 | pages=1250019 |date=2012-02-20 | url=https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | doi=10.1142/S0217751X12500194 | arxiv=1002.0260 |access-date=2023-07-16 | archive-date=2023-07-16 | archive-url=https://web.archive.org/web/20230716105213/https://www.worldscientific.com/doi/abs/10.1142/S0217751X12500194 | url-status=live }}</ref>
== Азгәаҭақәа ==
'''Комментарии'''
{{Reflist|group=Комм}}
'''Источники'''
{{Reflist|2}}
== Алитература ==
{{refbegin|2}}
* {{книга |автор=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. |заглавие=Гравитация |издательство=Мир |год=1977 |страниц=512 |том=3 |ref=Ч. Мизнер, К. Торн, Дж. Уилер. Гравитация, Т. 3}}
* {{книга |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Физика чёрных дыр |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=328 |ref=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. Физика чёрных дыр}}
* {{книга |заглавие=Чёрные дыры: Мембранный подход |оригинал=Black Holes: The membrane paradigm |ссылка= |ответственный=Под ред. [[Торн, Кип Стивен|К. Торна]], Р. Прайса и Д. Макдональда |издание=Пер. с англ |место=М. |издательство=Мир |год=1988 |страниц=428 |isbn=5030010513 |ref=Чёрные дыры: Мембранный подход}}
* {{книга |автор=[[Уолд, Роберт|Robert M. Wald]]. |заглавие=General Relativity |ссылка=https://books.google.com/books?id=9S-hzg6-moYC |издательство=University of Chicago Press |год=1984 |isbn=978-0-226-87033-5 |ref=Wald}}
* {{книга |автор=А. М. Черепащук. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |издательство=Век 2 |год=2005 |страниц=64 |серия=Наука сегодня |isbn=5-85099-149-2 |тираж=2500}}
* {{книга |автор=[[Торн, Кип Стивен|К. Торн]]. |заглавие=Чёрные дыры и складки времени. Дерзкое наследие Эйнштейна |издательство=М.: Государственное издательство физико-математической литературы |год=2009 |страниц= |isbn= |тираж= |ref=К. Торн. Чёрные дыры и складки времени}}
* {{статья |автор=И. Д. Новиков, В. П. Фролов. |заглавие=Чёрные дыры во Вселенной |ссылка=http://data.ufn.ru//ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |издание=[[Успехи физических наук]] |год=2001 |том=131 |номер=3 |страницы=307—324 |язык=ru |издательство=[[Физический институт имени П. Н. Лебедева РАН|Российская академия наук]] |archive-url=https://web.archive.org/web/20070331073437/http://data.ufn.ru/ufn01/ufn01_3/Russian/r013d.pdf |archive-date=2007-03-31}}
* {{книга |автор=Уильям Дж. Кауфман. |заглавие=Космические рубежи теории относительности |ссылка=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703/index.html |место=М. |издательство=Мир |год=1981 |страниц=352 |ref=Уильям Дж. Кауфман. Космические рубежи теории относительности}}
* {{книга |автор=Ю. И. Коптев и С. А. Никитин. |заглавие=Космос: Сборник. Научно - популярная литература |ссылка= |место=М. |издательство=Дет. лит |год=1976 |страниц=223}}
* {{книга |автор=[[Киржниц, Давид Абрамович|Д. А. Киржниц]], В. П. Фролов |заглавие=Прошлое и будущее Вселенной |ссылка= |место=М. |издательство=Наука |год=1986 |страниц=61}}
* {{книга |автор=Л. Бриллюен |заглавие=Наука и теория информации |ссылка= |место=М. |издательство=[[ГИФМЛ]] |год=1960 |страниц=}}
* {{книга |автор=С. Х. Карпенков |заглавие=Концепции современного естествознания |ссылка= |место=М. |издательство=Высшая школа |год=2003 |страниц=}}
* ''[[Шкловский, Иосиф Самуилович|Шкловский И. С.]]'' [http://nuclphys.sinp.msu.ru/books/pop/%D0%A8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D1%81%D0%BA%D0%B8%D0%B9.pdf Вселенная, жизнь, разум.] — 6-е изд., доп.— М.: Наука, 1987. — 320 с.
* {{книга |автор=Leonard Susskind. |заглавие=The black hole war: my battle with Stephen Hawking to make the world safe for quantum mechanics |ссылка=https://archive.org/details/blackholewarmyba0000suss_d1a3 |издательство=Back Bay Books |год=2008 |allpages=VIII + 472 |ref=Susskind}}
* {{книга|автор= Брайан Грин |заглавие= До конца времён. Сознание, материя и поиски смысла в меняющейся Вселенной |оригинал= Brian Greene. Until the End of Time: Mind, Matter, and Our Search for Meaning in an Evolving Universe.|Ответственный=пер. с англ. Наталия Лисова|место=М.|издательство=Альпина нон-фикшн|год=2021|страниц=548|isbn= 978-5-00139-343-6|ref= Грин}}
{{refend}}
== Азхьарԥшқәа ==
* [http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html Чёрные дыры] {{Wayback|url=http://www.femto.com.ua/articles/part_2/4552.html |date=20090427161912 }} // Физическая энциклопедия
* ''У. Дж. Кауфман''. [http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 Космические рубежи теории относительности] {{Wayback|url=http://www.astronet.ru/db/msg/1174703 |date=20050403151353 }}
* {{статья|doi=10.4249/scholarpedia.4277|bibcode=2008SchpJ...3.4277C|заглавие=Black holes|издание=[[Scholarpedia]]|том=3|номер=1|страницы=4277|автор=Price, Richard; Creighton, Teviet|год=2008}}
* {{статья |doi=10.1119/1.3056569 |заглавие=Resource Letter BH-2: Black Holes |номер=4 |страницы=294—307 |том=77 |издание=[[American Journal of Physics]] |arxiv=0806.2316 |bibcode=2009AmJPh..77..294G |ref=Gallo |язык=en |автор=Gallo, Elena; Marolf, Donald |год=2009 |тип=journal}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{Астатиа бзиа|Физика|Астрономия}}
{{DEFAULTSORT:кылҳара еиқәаҵәа}}
[[Акатегориа:Арелативисттәи агравитациатәи феноменқәа]]
[[Акатегориа:Астрофизика]]
[[Акатегориа:Акылҳара еиқәаҵәақәа| ]]
[[Акатегориа:Аметафорақәа]]
[[Акатегориа:Астрономиатә обиектқәа рыхкқәа]]
c95glfm16c7o5bpuowqin1z3jcwfvp4
Ахцәажәара:Акылҳара еиқәаҵәа
1
55813
172702
2026-08-25T21:05:31Z
Nart17
17397
Аиҭагара иазкны — Nart17 translation team
172702
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:Чёрная дыра|аурыс Авикипедиа астатиа «Чёрная дыра»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Айнар Читанава
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
62dgab7mk74wtty1py6zvk7eh2e29nn
Алахәыла:Nart17/Европа аҭоурых
2
55814
172706
2026-08-25T22:53:09Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172706
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — лат. princeps) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» (лат. regnum Teutonicum), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], мраҭашәара аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәалара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Алада Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
3cv7tzd5qupdb0r1mxt2gh4nei4bst2
172707
172706
2026-08-25T22:53:40Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172707
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — лат. princeps) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» (лат. regnum Teutonicum), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], мраҭашәара аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәалара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Алада Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
q7nzysz1cnnuudmxf8m93wuzc43r6yo
172708
172707
2026-08-25T22:54:35Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172708
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — {{lang-la|princeps}}) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» ({{lang-la|regnum Teutonicum}}), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], мраҭашәара аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәалара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Алада Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
61yhv0r718sdo5yt23sihzcyb2ittzn
172709
172708
2026-08-25T22:55:23Z
Nart17
17397
Машинамшаны акьыԥхь (ruab pipeline)
172709
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — {{lang-la|princeps}}) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» ({{lang-la|regnum Teutonicum}}), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], мраҭашәара аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәалара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Алада Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
50eaiugui76vxs406ch1xs3p22nzfp6
172713
172709
2026-08-25T22:56:34Z
Nart17
17397
+{{Delete}} — астатиа жәаба иануп
172713
wikitext
text/x-wiki
{{Delete|Астатиа жәаба иануп: [[Европа аҭоурых]] — асандбокс акопиа аҭахым (article is live in the main namespace; staging copy obsolete)}}
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — {{lang-la|princeps}}) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» ({{lang-la|regnum Teutonicum}}), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], мраҭашәара аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәалара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Алада Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
qrufoke2jj7jx9vt3wnabzrx2w6vcso
Европа аҭоурых
0
55815
172710
2026-08-25T22:56:04Z
Nart17
17397
Аиҭагара [[:ru:История Европы]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Миланда Пониа. Nart17 translation team.
172710
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — {{lang-la|princeps}}) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» ({{lang-la|regnum Teutonicum}}), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], мраҭашәара аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәалара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Алада Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Европа аҭоурых|*]]
7n66160hwizl8srm8utjdlao9wg6y58
172712
172710
2026-08-25T22:56:26Z
Nart17
17397
Защитил страницу [[Европа аҭоурых]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно))
172710
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — {{lang-la|princeps}}) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» ({{lang-la|regnum Teutonicum}}), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], мраҭашәара аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәалара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Алада Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Европа аҭоурых|*]]
7n66160hwizl8srm8utjdlao9wg6y58
172714
172712
2026-08-25T23:03:24Z
Nart17
17397
Аиашара: аганқәа ргәаҭара (аахыҵ/амраҭашәара), «Мрагылара Ааигәа», «аҭышәынтәаламзаара» — аурыс хыҵхырҭа инақәыршәаны
172714
wikitext
text/x-wiki
{| cellpadding="1" style="float: right; border: 1px solid #8888aa; background: #f7f8ff; padding: 5px; font-size: 85%; margin: 0 15px 0 15px;"
| style="background: #ccf; text-align: center;" | '''Европа аҭоурых'''
|-
|<small>'''Ахронологиа'''</small>
|-
| [[Европа в каменном веке|Европа ахаҳәтә аамҭазы]]
|-
| [[Европа в бронзовом веке|Европа аџьаз аамҭазы]]
|-
| [[Античность|Антикара]]
|-
| [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]]
|-
| [[Аиҭарҿиара|Аиҭарҿиара аамҭа]]
|-
| [[Новое время|Аамҭа ҿыц]]
|-
| [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]]
|}
'''Европа аҭоурых''' иаҵанакуеит аконтинент аҿы, ацивилизациақәеи акультурақәеи рышьақәгылареи, анырхареи апроцессқәа. Европа акыр аамҭа ауаа нхомызт. Европа ауаатәыҩса рнырхара ахыҵхырҭақәа ирызкны аимак-аиҿак бжьоуп. Ишьақәырӷәӷәоуп, Европа ауаатәыҩса ицәырҵра ҭыԥны ишыҟамыз. Иҟоуп агәаанагарақәа, раԥхьатәи [[гоминиды|агоминидқәа]] [[Индиа|Индиантәи]] Европаҟа иааит зҳәо. Агенетикатә ҭҵаарақәа уи иақәшаҳаҭуп. Аха зегь реиҳа ииашоу агипотеза — [[Африка|Африка]] аҟынтәи Мраҭашәаратәи Азиа ала Европаҟа агоминидқәа раара ауп. Иҟоуп иара убас агәаанагара, ари [[Виллафранкский ярус|Виллафранктәи аамҭа]] аабжьара иҟалеит ҳәа. ''[[человек разумный|Homo Sapiens]]'' ҟалаанӡа, Европеи Мраҭашәаратәи Азиеи неандертальуаҩцәа нхон.
[[гейдельбергский человек|Геидельбергтәи ауаҩ]]и иара ишиашоу ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩ]] ракәын ииашаҵәҟьаны Европа инхоз, насгьы аҵыхәтәантәи Европатәи аҳауатә ҭагылазаашьа иақәшәоз иҷыдоу форма аазырԥшуаз иакәын.
Иахьатәи аамҭазы еицырдыруа, зегь реиҳа иԥасоу, Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса ицәырҵра 35 зқьышықәса раԥхьа ауп, насгьы Неандерталуаҩцәа ыӡзар ҟалап 28 зқьышықәса раԥхьа.
Апрото-индоевропауаа Европа рцәырҵра [[4-е тысячелетие до н. э.|4-тәи азқьышықәса]] ҳ. ҟ. иаҵанакуеит, уи иадҳәалоуп [[Баденская культура|Баден]], [[Ямная культура|Иамнаиа]], [[Культура боевых топоров|Аибашьратә ҭыхақәа]] ркультурақәа рцәырҵра.
Европатәи ацивилизациа алагеит [[Древняя Греция|Ажәытәтәи Абырзенцәа]] мрагыларатәи Абжьаратәи амшын ахәҭаҿы. [[Великое переселение народов|Ажәларқәа Рмиграциа Ду]] Европа [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа асистема]] ашьақәгылара ашьаҭа шҭанаҵеит, уи ашьаҭала Мраҭашәаратәи Европа абызшәақәа рацәаны ишьақәгылеит. 10 зқьышықәса раҟара ҳ. ҟ. Адгьыл ауааԥсыра рыбжак Европа инхон, 1930 шықәсазы — 25% (уажәы 9% раҟара); абжьаратәи ашәышықәсақәа раан, ақьырсианцәа 95% рҟынӡа Европа инхон (иахьазы ақьырсианцәа реиҳараҩык Европа анҭыҵ инхоит); XIX ашәышықәсазы аиндустриа зегьы Европа еизакын, XXI ашәышықәсазы 80% инареиҳаны Европа анҭыҵ иҟан.
== Аҭоурых аԥхьатәи Европа ==
{{main|Европа ахаҳәтә аамҭа}}
[[Файл:Europe w asia n africa.jpg|мини]]
=== Европа ауаа рцәырҵра. Апалеолити амезолити ===
Европа аахыҵ-мрагыларатәи аганахьала, Ростов-на-Дону ақалақь Ливенцовка аҭыԥ аҿы, [[Каменные орудия|ахаҳәтә мыруга]]ла аԥҟареи аԥҵәареи рышьҭақәа зну амахҽ абаҩ ԥшаан, уи Абжьаратәи [[виллафранк|виллафранктәи]] аамҭа аҵыхәтәантәи аамҭақәа рахь иаҵанакуеит (2,1—1,97 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Саблин М. В., Гиря Е. Ю.'' [http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf К вопросу о древнейших следах появления человека на юге Восточной Европы (Россия)] {{Wayback|url=http://archaeology.nsc.ru/ru/publish/journal/doc/2010/42.pdf |date=20171118010349 }} // Археология, этнография и антропология. № 2 (42) 2010</ref>. [[Таманский полуостров|Тамантәи адгьылбжьаха]]лаҿы еицырдыруеит раԥхьатәи апалеолит аамҭазы иҟаз ҭыԥқәак ([[Богатыри/Синяя Балка|Богатыр/Синаиа Балка]], Родники 1-4, Цимбал), урҭ рҟынтә зегь реиҳа ижәытәӡоу [[Кермек (стоянка)|Кермектәи]] аҭыԥ ауп (2,1—1,8 миллион шықәса раԥхьа)<ref>''Гиря Е. Ю.'' Открытия олдована на Юге России в свете экспериментально-трасологического метода // Исследования первобытной археологии Евразии. Сб. статей к 60-летию Х. А. Амирханова. Махачкала: Издательство «Наука ДНЦ», 2010. С. 88 −113.</ref>. [[Даӷьсҭан|Даӷьсҭан]] ажәытәтәи апалеолит аамҭазы иҟаз аҭыԥқәа жәпакы ԥшаауп ([[Айникаб-1|Аиникаб-1]], Гегалашур, Мухкаи)<ref>''Амирханов Х. А.'' Пики трехгранного поперечного сечения в олдоване Центрального Дагестана // Материалы Международной конференции «Карабах в каменном веке», посвященной 50-летию открытия палеолитической пещерной стоянки Азых. — Баку, 2010.</ref>, [[Ставропольтәи атәылаҿацә|Ставропольтәи атәылаҿацә]] аҿы (Жуковское)<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.academia.edu/10271652/Эоплейстоценовая_раннепалеолитическая_стоянка_Родники_1_в_Западном_Предкавказье Эоплейстоценовая раннепалеолитическая стоянка Родники 1 в Западном Предкавказье. — СПб.: ИИМК РАН, ООО «Периферия», 2014. — 168 с.]</ref>, [[Молдавиа|Молдавиа]] (Баираки, Крецешты)<ref>''Анисюткин Н. К., Коваленко С. И., Бурлаку В. А., Очередной А. К., Чепалыга А. Л.'' [http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf Байраки — новая стоянка раннего палеолита на Нижнем Днестре] {{Wayback|url=http://kunstkamera.ru/files/lib/978-5-88431-251-7/978-5-88431-251-7_09.pdf |date=20150317194358 }}</ref><ref>''Анісюткін М. К.'', ''Степанчук В. М.'', ''Чепалига А. Л.'' Крецешти: нове олдованське місцезнаходження в Нижньому Придністров'ї (попередні данні) // Археологія, 2013, № 4.</ref>.
Кавказтәи ашьхеибаркыра анҭыҵ, [[Қырҭтәыла|Қырҭтәыла]] ([[Дманиси]]) 1,8—1,9 миллион шықәса раԥхьа инхоз ауаа рыԥсыбаҩқәа ԥшаан, насгьы урҭ ''[[Homo habilis]]'', ''[[Homo erectus]]'' рыбжьара аиасратә форма иаҵанакуан. Иҟоуп агәаанагара, аԥсыбаҩқәа зегьы апопуляциак иаҵанакуа ахкқәа роуп ҳәа. Ари аформа хазы хкык аҳасабала иалкаатәуп ''[[Человек грузинский|Homo georgicus]]'' ҳәа.
Ахаҳәтә мыругақәа Франциатәи [[Шилак|Чилак]] аҿы иаарԥшыз (1968), ирҳәоит ажәыттәи ауаа еиҿкааны иахьыҟаз аҭыԥ аҿы 1,8 миллион шықәса раԥхьа инхон ҳәа, ахаҳәқәа рыла иҟаҵоу амыругақәа Аԥхьатәи Плеистоцен (Ихыхьтәи Виллафранч) [[Лезиньон ла Себ]] аҟны (2009) ақәрала арыцхә 1,57 миллион шықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>''Tim Jones''. [http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ Lithic Assemblage Dated to 1.57 Million Years Found at Lézignan-la-Cébe, Southern France] {{Wayback|url=http://anthropology.net/2009/12/16/lithic-assemblage-dated-to-1-57-million-years-found-at-lezignan-la-cebe-southern-france/ |date=20150924113011 }}, 2009</ref>. [[Королёво (Закарпатская область)|Королиово]] (Закарпатиатәи атәылаҿацә) агыларҭа аҿы иаарԥшуп ахаҳәтә мыругақәа, зықәра 1,4 миллион шықәса иҟоу<ref name=Garba2024>{{cite journal|author=R. Garba, V. Usyk, L. Ylä-Mella, J. Kameník, K. Stübner, J. Lachner, G. Rugel, F. Veselovský, N. Gerasimenko, A. I. R. Herries, J. Kučera, M. F. Knudsen, J. D. Jansen|date=2024-03-06|url=https://www.researchgate.net/publication/378769849|title=East-to-west human dispersal into Europe 1.4 million years ago|journal=Nature|lang=en|doi=10.1038/s41586-024-07151-3}}</ref>.
[[Богатыри/Синяя балка|Богатыри/Синаиа Балка]] аргыларҭақәа рҿы 1,5—1,2 миллион шықәса раԥхьа инхоз Кавказтәи [[Эласмотерии|аеласмотериум]] ихыбаҩ аҿы иԥшаан акварцах доломит иалхыз ацәҟьа ԥшра змоу амыруга<ref>''Щелинский В. Е.'' [http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 Об охоте на крупных млекопитающих и использовании водных пищевых ресурсов в раннем палеолите (по материалам раннеашельских стоянок Южного Приазовья)] {{Wayback|url=http://www.archaeolog.ru/media/ksia/ksia-254-redu.pdf#page=34 |date=20220114160603 }} // Краткие сообщения Института археологии. Вып. 254. 2019</ref>, Богатири/Синаиа Балка агыларҭақәа рҿы ахаҳәтә индустриа “Преолдовантәи” мамзаргьы “архаикатәи Олдовантәи” ҳәа иахьыԥхьаӡалазар ҟалоит, Валлоне ([[Франциа|Франциа]]), Барранко Леон, Фуенте Нуева 3, [[Сима-дель-Элефанте|Сима дель Елефанте]] ([[Испаниа|Испаниа]]), Пирро Норд, Монте Поџоло ([[Италиа|Италиа]])<ref name="Кулаков242018">''Кулаков С. А.'' [http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf Раннепалеолитическая стоянка Богатыри/Синяя балка на Таманском полуострове] {{Wayback|url=http://www.archeo.ru/doi/av/av-24/08Kulakov.pdf |date=20200612175503 }} // Археологические вести. № 24. 2018 Стр. 19-32.</ref> абарҭ зегьы реиԥш “Преолдовантәи” аиндустриақәа иреиуоп.
Ауаа Европа рнырхара аиналагаз атәы зҳәо ахыҵхырҭақәа ирыдҳәаланы аекспертцәа иаку агәаанагара рымаӡам. Идыру заҵәык ауп Европа ауаатәыҩса ахьиз ҭыԥны ишыҟамыз. Еиҳа иҟалап ҳәа иԥхьаӡоу агоминидқәа [[Африка|Африка]]ҟынтә [[Передняя Азия|Мраҭашәаратәи Азиа]] ала Европаҟа иааит ҳәа ауп. Иҟоуп агәаанагара, ари [[виллафранкское время|Виллафранктәи аамҭа]] абжьара иҟалеит ҳәа.
Европаҿы зегь реиҳа ижәытәӡоу зыгәра угартә иҟоу агоминид ''[[Homo antecessor]]'' (мамзаргьы ''Homo erectus'') [[Атапуэрка (раскопки)|Атапуерка]] иҟоу Испаниатәи Сима дель Елефанте аҳаԥы аҟынтәи, 1,2—1,3 миллион шықәса раԥхьа ицәырҵит ҳәа иԥхьаӡоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/139/ |title=Сима дель Элефанте / Sima del Elefante |access-date=2016-05-29 |archive-date=2013-02-16 |archive-url=https://web.archive.org/web/20130216065241/http://antropogenez.ru/location/139/ |url-status=live }}</ref>. [[Пофи]] ([[Фрозиноне]], [[Лацио]]) инхоз ''Homo erectus'' аԥсыбаҩқәа 400—500 зқьышықәса раԥхьа ҳәа аамҭарбоуп<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/82/ |title=Пофи / Pofi |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807124744/http://antropogenez.ru/location/82/ |url-status=live }}</ref>.
Европа ииашаҵәҟьаны иқәынхон Хаидельбергтәи ауаҩи, иҟалап уи ихылҵшьҭра [[неандерталец|Неандерталуаҩцәеи]] ([[Сима-де-лос-Уэсос|Сима де лос Уесос]] ([[Atapuerca Mountains|Сиерра де Атапуерка]], Испаниа), [[Вертешсёлёш (стоянка)|Вертесселос]] ([[Венгриа|Венгриа]]), [[Гейдельберг|Хаидельберг]], [[Штейнгеймский человек|Штаинхаим]] ([[Германиа|Германиа]]), Мала Баланика ([[Сербиа|Сербиа]]), [[Петралона]] ([[Бырзентәыла|Бырзентәыла]]), [[Черепа Саккопасторе|Саккопасторе]], [[Альтамура]], [[Чепрано]] ихыбаҩқәа (''[[Homo cepranensis]]''), Изерниа ла Пинета, [[Фонтана Рануччио]]<ref>[http://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0047248414002097 A revision of hominin fossil teeth from Fontana Ranuccio (Middle Pleistocene, Anagni, Frosinone, Italy)]</ref>, Визолиано<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/79/ |title=Визольяно / Visogliano Shelter; il Riparo di Visogliano |access-date=2016-05-29 |archive-date=2015-10-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20151004214525/http://antropogenez.ru/location/79/ |url-status=live }}</ref> (Италиа), Суонскомб ([[Англызтәыла|Англиа]]), Арага, [[Тотавельский человек|Тотавел]] (Франциа), [[Пршезлетице|Презлетице]] ([[Чехиа|Чехтәи Ареспублика]])<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/location/84/ |title=Пшезлетице / Prezletice |access-date=2016-05-29 |archive-date=2016-08-07 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160807130254/http://antropogenez.ru/location/84/ |url-status=live }}</ref>), аҵыхәтәантәи европатәи аҳауа ҭагылазаашьа иақәшәо иҷыдоу форма ааирԥшуан.
Иахьатәи аамҭазы Европаҿы раԥхьаӡатәи ауаатәыҩса (''Homo sapiens'') ицәырҵра 45 820 инаркны 43 650 шықәса раԥхьа рыбжьара ауп ([[Дославянская Болгария|Болгариа]] иҟоу [[Бачо Киро (пещера)|Бачо Киро]] аҳаԥы), 40—37 зқьышықәса раԥхьа ([[Пештера-ку-Оасе|Пештера ку Оасе]], [[Маркина гора|Маркина Гора]], Козарника аҳаԥы (Болгариа), [[Фумане|Фуманеи]] Гротта дель Каваллои (Италиа) иара убас [[Кентская пещера|Кент аҳаԥы]] (Британиа Ду)<ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |title=Древнейший сапиенс Европы!.. И опять древнейший сапиенс Европы!!! |access-date=2015-09-12 |archive-date=2014-12-13 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141213064446/http://antropogenez.ru/single-news/article/147/ |url-status=live }}</ref>), насгьы 43—39 зқьышықәса раԥхьа [[неандерталец|неандерталуаа]] аҵыхәтәан иӡит<ref>{{Cite web |url=http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |title=The timing and spatiotemporal patterning of Neanderthal disappearance |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-06 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160306133646/http://www.nature.com/nature/journal/v512/n7514/full/nature13621.html |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://antropogenez.ru/article/859/ |title=4. Поздние неандертальцы — не такие уж поздние // Новейшие денисовцы, древнейшая ДНК. 14 антропологических новостей из Лондона |access-date=2016-04-24 |archive-date=2020-02-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20200210063221/http://antropogenez.ru/article/859/ |url-status=live }}</ref><ref>{{Cite web |url=http://www.nkj.ru/news/25856/ |title=«Испанские» неандертальцы исчезли до прихода сапиенсов |access-date=2016-04-24 |archive-date=2016-03-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20160328000029/http://www.nkj.ru/news/25856/ |url-status=live }}</ref>. Неандерталуаҩцәеи иахьатәи ауааи ԥыҭраамҭак адунеи еицанын<ref>{{Cite web |url=http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |title=Вести.Ru: Неандертальцы жили рядом с людьми 5 тысяч лет<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2014-11-29 |archive-date=2014-12-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20141205211438/http://www.vesti.ru/doc.html?id=1911099 |url-status=live }}</ref>.
Еиуеиԥшым ахәшьарақәа рыла, 27 000 шықәса раԥхьа Европа ауааԥсыра зықьҩык ракәын иҟаз<ref>{{Cite web |url=https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |title=The first Europeans weren't who you might think |access-date=2019-07-14 |archive-url=https://web.archive.org/web/20190714172304/https://www.msn.com/en-ca/news/technology/the-first-europeans-werent-who-you-might-think/ar-AAE525S |archive-date=2019-07-14 |url-status=dead }}</ref>.
Апопуляциатә генетик [[Кавалли-Сфорца]], агенетикатә анализ шьаҭас иҟаҵаны, ҳаамҭазтәи ауаа рмиграциатә мҩақәа рацәаны иаликааит, урҭ рҟынтәи акыр зҵазкуа ахәҭақәа рахь иаҵанакуеит аҵааҭрақәа рыла аладаҟа рыԥсахра, Азиа Хәыҷы аҟынтәи адгьылықәаарыхыҩцәа раара, акаршәрақәа рҟынтәи аиҭаҵуаа раара, уҳәа убас иҵегьы.
Агенетикатәи абызшәатәи адыррақәа реиҿырԥшра иҳанаҭоит агәаанагара, аҵааршәқәа апалеолит аамҭазы инхоз ауааԥсыра аладаҟа иаанашьҭит ҳәа, насгьы уи нахыс еиҳарак ашьхақәа рҿы инхоз — еиәарак [[баски|абаскқәа]], рхаҭара зыхьчоз ажәларқәа маҷҩуп. Амиграциа еиуеиԥшым ацәқәырԥақәа амоуп, еиҳарак [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]] аҟынтәи — [[кельты|Кельтцәа]], [[романские народы|Романцәа]], [[германцы|Агерманцәа]], [[славяне|Славианцәа]], егьырҭ ажәларқәа (иахәаԥш Кавалло, «Genes, Peoples, and Languages»<ref>[https://web.archive.org/web/20050307134942/http://www.fsbassociates.com/fsg/genespeopleslanguages.htm Genes, Peoples, and Languages]</ref>) рҟынтәи.
Шәахә. иара убас: [[ориньякская культура|ориантәи акультура]], [[граветтская культура|граветтәи акультура]], [[мадленская культура|мадлентәи акультура]], [[кундская культура|кундтәи акультура]], [[Веретье (культура)|Веретие акультура]], уҳәа убас иҵегьы.
Иааиԥмырҟьаӡакәа 7 азқьышықәса ҳ. ҟ. еицырдыруеит [[Болгариа|Болгариа]], [[Румыниа|Румыниа]], [[Бырзентәыла|Грециа]] анырхарақәа.
=== Анеолит ===
{{main|Анеолиттә Европа}}
[[Файл:European Late Neolithic.gif|мини|left|Анеолиттә Европа]]
[[Файл:Photo Ellis Hal Salflieni.jpg|мини|[[Мегалит|Мегалиттәи]] [[гипогей|агипогеум]] [[Халь-Сафлини|Хал Сафлини]], Мальта (III азқьышықәса ҳ. ҟ.)]]
[[Файл:Sleeping Lady Hal Saflieni.jpg|мини|Анеолит аамҭазы ицәоу аԥҳәыс лхаҿсахьа]]
[[Неолит|Анеолит]] [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] 6-тәи азқьышықәса ҳ. ҟ. азы инаӡеит, [[Северная Европа|Аҩадатәи Европа]] ахәҭақәа рҿы 5, 4-тәи азқьышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Европа зегьы зҵанакуаз аҭоурых аԥхьатәи акультура аарԥшӡам.
[[Ранние европейские земледельцы|Раԥхьатәи европатәи адгьылықәаарыхыҩцәа]] [[Анатолия|Анатолиантәи]] Аахыҵ-мрагыларатәи Европа ала Европаҟа иааит, иааизакны 7000 шықәса ҳ. ҟ. инаркны
Ажәытәтәи Европа акультуреи адинхаҵареи атәы уҳәар алшоит археологиатә дыррақәа рыла (культура хадақәас иҟоу [[Трипольская культура|Трипиллиа]], [[Винча (культура)|Винка]], [[Лендьель (археологическая культура)|Ленгиел]], [[культура воронковидных кубков|Фуннел Бикерс]]) иара убасгьы индоевропатәи раԥхьатәи аетникатә субстрат акәын ҳәа иԥхьаӡоу ([[минойцы|Миноанцәа]], [[сикулы|Сикулцәа]], [[иберы|Иберцәа]], [[лелеги|Лелегцәа]], [[пеласги|Пеласгцәа]]) ажәларқәа рҭоурыхтә шьақәырӷәӷәарақәа рыла.
Ажәытә Европа инхоз ауаа ирыздыруамызт [[гончарный круг|анышәаԥшьҟаҵара акәырша]]реи [[Агьежь|аикәырша]]реи. Ахәқәа реиԥш иҟаз ирӷәӷәаз аҭыԥқәа «[[Полис (античность)|полисқәа]]» рҿы инхоз индоевропауаа реиԥш акәымкәа, урҭ адәкаршәрақәа рҿы иҟоу ақыҭақәа рҿы анхарҭа ҭыԥ хәыҷқәа рҿы инхон ([[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы 3000—4000 ауааԥсыра рзы иаԥҵаз анхарҭақәа ыҟан).
=== Аџьаз аамҭа ===
{{main|Европа аџьаз аамҭа}}
[[Файл:Expansion of farming in western Eurasia, 9600–4000 BCE.png|мини|Ақыҭанхамҩа алаҵәара алада-мраҭашәаратәи Азиа аҟынтәи Европеи ҩада-мраҭашәаратәи Африкеи рҟынӡа, 9600 инаркны 4000 шықәса ҳ. ҟ. рыбжьара]]
[[Файл:Mycenae lion gate dsc06382.jpg|мини|[[Микены|Микенатәи]] [[Львиные ворота|Алымтә гәашә]]]]
[[Файл:Linear B (Mycenaean Greek) NAMA Tablette 7671.jpg|мини|Микенатәи аҩыра]]
[[Файл:Bronze age weapons Romania.jpg|мини|Аџьаз аамҭа абџьарқәа]]
Аҩбатәи азқьышықәса алагамҭазы ҳ. ҟ. [[индоевропейцы|индоевропатәи ажәларқәа]] Мраҭашәареи Аахыҵи Европеи ртәылаҿацә ахь аиасра иалагеит<ref>{{Cite web |url=http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |title=ancienthistory.spb.ru<!-- Заголовок добавлен ботом --> |access-date=2008-05-05 |archive-url=https://web.archive.org/web/20080331112646/http://www.ancienthistory.spb.ru/book/6-18hetty/ |archive-date=2008-03-31 |url-status=dead }}</ref>.
Сардиниа, мрагыларахьтәи ақәылара иахҟьаны, еиҳа иҿиаз [[нураг|Нурагетәи]] аргылаҩцәа ркультура шьақәгылеит.
Европаҿы раԥхьаӡа еицырдыруаз аҩыратә цивилизациа [[Крит|Криттәи]] адгьылбжьахаҿы иҟаз [[Минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] акәын, анаҩс [[Бырзентәыла|Грециа]], аҩбатәи азқьышықәса инаркны ҳ. ҟ.
Раԥхьатәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа шьақәгылеит XVII—XVI ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. — [[Микены|Микена]], [[Тиринф|Тиринс]], [[Пилос]] — [[Крит]] еизааигәаз акультуратәи ахәаахәҭратәи еизыҟазаашьақәа рыман, [[Микенская цивилизация|Микентәи акультура]] [[минойская цивилизация|Миноиатәи ацивилизациа]] аҟынтәи акыр амԥсахит, уи анырра акульттә [[обряд|ритуалқәа]], асоциалтә ԥсҭазаара, аҟазаратә баҟақәа рҿы иубарҭоуп; ҳәарада, аӷбақәа рыҟаҵаратә ҟазара Критаа рҟынтәи ирыдыркылеит.
XV—XIII ашәышықәсақәа рзы ҳ. ҟ. Ахеиаа [[Крит|Крити]] [[Киклады|Кикладеи]] ргеит, [[Эгейское море|Егеиатәи Амшын]] аҿы иҟоу адгьылбжьахақәа рацәаны аколонизациа азыруит, Бырзентәыла адгьылҵакыраҿы анхарҭа ҭыԥқәа шьақәдыргылеит, анаҩс урҭ аҭыԥқәа рҿы еицырдыруа ажәытәтәи ақалақь-ҳәынҭқаррақәа — [[Коринф]], [[Афины]], [[Дельфы|Дельфи]], [[Фивы (Греция)|Теба]] шьақәгылахоит. Ари апериод Микентәи ацивилизациа аҿиара аамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп.
== Аихатә аамҭа ==
=== Бырзентәылеи Балканқәеи ===
{{main|Ажәытәтәи Бырзентәыла}}
[[Бронзовый век|Аџьаз аамҭа]] аҵыхәтәаны, ажәытәтәи Абырзенцәа рҳәынҭқаррақәа еилаҳаит, насгьы [[Греческие Тёмные Века|Абырзенцәа раамҭа лашьцақәа]] алагеит, анаҩс иааит [[Классическая Греция|Аклассикатә Бырзентәыла]]. Аихатә аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рҿы инхон апалео-балкантә жәларқәа, иаҳҳәап, [[Фракийцы|фракиааи]] [[Иллирийцы|иллириааи]].
=== Акельтцәа ===
Иааизакны 400 шықәса ҳ. ҟ. рзы аихатә аамҭа [[культура Ла Тене|Ла Тен]] акультура [[Пиренейский полуостров|Ибериатәи адгьылбажьахала]]нӡа инеит, ԥасатәи Ибериатәи ауааԥсыра ирылаӡҩаны, уи иахҟьаны иҟалеит зеиԥшыҟам [[Кельтоиберы|Кельтебриатәи акультура]].
[[Древний Рим|Аурымцәа]] кельтцәеи дареи реизыҟазаашьақәа ртәы зҳәоз адыррақәа рацәаны иаанрыжьит.
Абарҭ аҳасабырбақәеи археологиатә шьақәырӷәӷәарақәеи рыла анырра ду змаз ари акультура еиҳа раԥхьатәи аилкаара еилаҳкаауеит. Кельтцәа ирылшеит, еиҿкаамзаргьы, Аурымтәи аҳәынҭқарра ӷәӷәала аҿагылара, уи иалнаршеит Аладатәи Европа еиҳау ахәҭа ампыҵахалареи аколонизациа азоуреи.
Кельтцәа аҩыратә бызшәаны рхы иадырхәон [[Огамическое письмо|Огамтәи аҩыра]].
=== Италиа ===
{{main|Аетруриа}}
Егьырҭ италиаа реиԥш, етрусцәагьы ахеидкылақәаны еидыз ақалақьқәа рҿы инхон; Убас, [[Рим|Рим]]тәи аамҭазы, [[этруски|Етрусктәи]] аидгыла ахаҭа иаҵанакуан 12 қалақьтә еилазаарақәа: Тарквиниа (иахьатәи Корнето азааигәара), Вольци, Ветулониа (етрусктәи ''Ватл''), [[Волатерры|Волатерр]] (етрусктәи ''Велатра''), [[Вольсинии|Волсиниус]] (етрусктәи ''Velsuna''), Аррециус, [[Клузий|Клузиус]] ([[порсенна|Порсенна]] инхарҭа), [[Цере (Этрурия)|Каере]] (Агилла), Таркинцәа рҳаҭгәын (''Тарчнас''), [[Кортона]], Перусиус, Популониа (етрусктәи бызшәала ''Пуплуна''; Популониа аҭыԥан, [[Вейи|Веиаа]] раԥхьаӡа аилазаара иалахәын), [[Рузеллы|Рузелла]]. Иаанхаз ақалақьқәа ари ажәаҩатәи ауаажәларрақәа ирхьыԥшын: иаҳҳәап, [[Фалерии|Фалериа]]а Веиаа ирхьыԥшын, [[Капена]] — Фалериа иахьыԥшын. Аидгыла аилатәарақәа иааиԥмырҟьаӡакәани иҷыдалкааныи имҩаԥысуан (урҭ есышықәса ааԥынра имҩаԥысуан), насгьы анцәаԥҳәыс Вольтумна лыхьӡ зху аныҳәарҭаҿы имҩаԥысуан. Урҭ аизарақәа рҿы аидгыла азеиԥшусқәа зегьы рыӡбон (еиҳарак аибашьреи аҭынчреи рызҵаарақәа), еицырзеиԥшу адинтә ныҳәақәа азгәарҭон; Аизара амшқәа раан ахәмаррақәеи аицлабрақәеи еиҿыркаауан. Зыӡбахә ҳәоу аидгыла адагьы, иҟан даҽа еидгылақәакгьы (убас иҟоу 12 қалақьк рҟынтә), По аӡиас акаршәраҿыни, Кампаниаҿынгьы. Етрусктәи ақалақьқәа рҿы аҳра зуаз раԥхьатәи аҳтә, насшәа аамҭалатәи олигархцәа — Лукумони (Етр. ''lauchme'' — {{lang-la|princeps}}) змаз аристократцәа рыла. VIII, VII ашәышықәсақәа рзы Етрускцәа рполитикатә мчра [[Лациум|Латиум]]и Кампаниеи рҟынӡа иаларҵәан; Рим изныкымкәа ампыҵахалаҩцәа — лукумонаа рымчрахь ииасуан. Абарҭ ахҭысқәа рҭоурыхтә еиҭаҳәарақәа убарҭоуп Тарквинаа рышьҭра Рим аҳра аныруаз, Селес Вибеннеи Мастарнеи ирызку аҳәамҭақәа рҿы; аҵыхәтәантәи Нибур аҳ [[Сервий Туллий|Сервиус Тулли]] диеиԥшуп (еиқәырԥш. Гардхаузен, “Mastarna oder Servius Tullius”, [[Лейпциг|Леипциг]], [[1882]]). Иара убас шьақәнарӷәӷәоит атопографиатә дыррақәагьы: Есквилин, насгьы Тускустәи аквартал (vicas Tuscus) Рим, Латиум егьырҭ ақалақьқәа рҿы етрусктәи анекрополь аҟазаара. Тарквиниа ақалақь анкаҳа (VI ашәышықәса аҵыхәтәаны), [[Лациум|Латиум]] аҟны Етрускцәа рнапхгара хыркәшан, шәышықәсақәа рышьҭахь Рим политикала еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы Веиаа ақалақь агарала Етруриа ааха анаҭартә еиԥш алшара аиуит.
=== Ажәытә Германиа ===
{{main|Ажәытә Германиа}}
Раԥхьаӡа [[романизация|ароманизациа]] аҽазышәарақәа ҟаиҵеит [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]], уи Мозель аӡиас акаршәраҟынӡа днеит, анаҩс [[Рейн]] дахысны [[Рур (приток Рейна)|Рур]] днеит. 16 шықәса ҳ. ҟ. рҟынӡа Германиа ахәҭак [[Галлия|Галлиа]] Комата (''Gallia Comata'') апровинциа иахәҭакын. 12 шықәса ҳ. ҟ. азы амҽхак ду змоу германтә кампаниа мҩаԥигеит [[Нерон Клавдий Друз Германик|Нерон Клавдиус Друз]], уи Германикус ҳәа атитул иоуит. Аимпериа аҳәаақәа Альбис ([[Эльба (река)|Ельба]]) аҟынӡа амҽхак ҭбаан, 9 шықәса ҳ. ҟ. азы ахылҵышьҭрақәа рыбжеиҳарак анапаҵақа иааган.. [[Тиберий|Тибери]] уи иус иациҵеит. [[Октавиан Август|Август]], абри аусура абзоурала, Альбиси Рони (Рейни) рыбжьара Германиа Ду (''Germania Magna'') аиҿкаара рҭахын, аха ахылҵышьҭрақәа жәпакы рыдгьылҵакыра апровинциа ҳәа астатус аиоура иаҿагылон.
16—13 ашықәсқәа ҳ. ҟ. рзы Бельгиатәи Галлиа (''Gallia Belgica'') еиҿкаан Ҵаҟатәи (''Inferior'') Хыхьтәи (''Superior'') Германиа арратә цәаҳәа. [[Домициан]] арҭ ацәаҳәақәа ихьыԥшым апровинциақәаны ианыҟаиҵаз 83/84 шықәсқәанӡа, Ҵаҟатәии Абжьаратәи Реини рҿы иҟаз арқәа рнапхгаҩцәа формала Бельгиатәи Галлиа апрокурор ихылаԥшуан. Аҩ-регионк рыбжьара иҟаз аҳәаа Рейн акәын, уи ибзианы иӷәӷәаз аҳәаа ([[лимес|алимес]]) иаҩызахеит. Рейн аҳәаа аимпериаҿы зегь реиҳа иҭышәынтәаламыз аҳәаақәа иреиуан, убри аҟнытә Рим уа агарнизон ӷәӷәақәа аман. Аха, иааизакны 103 шықәса инаркны IV ашәышықәса аҵыхәанӡа, уи ахьчара иалагеит 2 легион мацара — [[Бонн]] ''I Минервиа'', Кастрес Ветере ''VI Victrix'', анаҩс «exercitus Germanicus Inferior» (''EXEGERINF'') ҳәа изышьҭаз — «Лаҟәтәи Германиа ар». 400 шықәса раҟара азы, [[Стилихон]] иаанхаз агорнизон зегь Италиаҟа ииаигеит, нас Германиа иаанхеит ирацәамыз аиҟәшақәа.
=== Британиа ===
{{main|Аурымтәи Британиа}}
I ашәышықәса агәҭаны ҳ. ҟ. азы Рим [[Галлия|Галлиа]] анампыҵахала ашьҭахь, [[Гаи Иулии Цезар|Иули Цезар]] [[Римская Британия|Британиа]]ҟа ҩ-кампаниак мҩаԥигеит (55, 54 ҳ. ҟ.). Рим Британиа системала ампыҵахалара 43 н. э. шықәсазы иалаган, насгьы еиҳарак 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы ихыркәшахеит. Британиа [[Римская империя|Римтәи аимпериа]] иацәыхараз апровинциақәа ируакхеит. Еиҳарак аладатәи, амрагыларатәи, егьи ахәҭала агәҭантәи арегионқәа рҿы ароманизациа азун; мраҭашәареи Аҩадеи уи анырра рнамҭеит ҳәа ҳҳәар ҳалшоит. Аҭыԥантәи ауааԥсыра рыбжьара лассы-лассы ақәгыларақәа ҟалон (иаҳҳәап, 61 шықәсазы [[Боудикка|Будиккатәи]] ақәгылара). Ампыҵахалара ирӷәӷәаз апунктқәеи (аурымтә гыларҭақәа) [[римская дорога|арратә мҩақәеи]] рсистема ала ишьақәырӷәӷәан. Аҩадатәи аҳәаақәа рҿы [[вал (земляной)|аурымтә нышәеиқәыԥсақәа]] дыргылон.
Уи асоциалтә еиҟәыҭхара апроцесс арццакуа, ари ампыҵахалара [[кельты|Кельттәи]] ауаажәларраҿы шьаҭанкылатәи аԥсахрақәа аанамгаӡеит. Римтәи аимпериа акризис Британиа алахьынҵагьы ианыруан. III ашәышықәса аҵыхәтәантәи аамҭазы, Кельттәии [[саксы|Саксонтәии]] ахылҵышьҭрақәа рқәыларақәа иалагеит. V ашәышықәса алагамҭазы Британиа Римтәи аҳра аанкылан. Британиа ҿыц ихьыԥшым кельттәи атәылаҿацәқәа жәпакны еилаҳаит.
== Антикара ==
=== Аеллинизм ===
{{main|Аеллинизм}}
[[Файл:Sparta territory.jpg|thumb|left|''Спарта адгьылҵакыра]]
[[Файл:Europe map 220BC.PNG|thumb|Европа 220 шықәса ҳ. ҟ. азы]]
[[Эллинизм|Аеллинисттә цивилизациа]] ақалақь-ҳәынҭқаррақәа ҳәа (урҭ рҟынтә зегь реиҳа ихадоу [[Афины]], [[Спарта]] ракәын) иалагеит, урҭ ирыман зегь раасҭа еиуеиԥшымыз анапхгареи акультуреи, [[Афилософиа|афилософиеи]], [[Аҭҵаарадырра|аҭҵаарадырреи]], [[политика|аполитикеи]], [[Аспорт|аспорти]], [[театр|атеатри]], [[музыка|амузыкеи]] ахкқәа.
Аеллинтә қалақь-ҳәынҭқаррақәа [[Амшын Еиқәа|Амшын Еиқәа]], [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи амшын]], [[Малая Азия|Азиа Хәыҷы]], [[Сицилия|Сицилиа]], Аахыҵтәи Италиа (''Magna Graecia'') рыԥшаҳәақәа рҿы аколониақәа рацәаны иаԥырҵеит, аха IV ашәышықәсазы ҳ. ҟ. рыҩныҵҟатәи аибашьрақәа ирыхҟьаны урҭ аҳ [[Филипп II Македонский|Филипп II Македониатәи]] изы имариаз ԥшаахны иҟалеит. Иԥа [[Алеқсандр Македонски|Александр Ду]] иҟаиҵаз акампаниақәа рыла абырзентә культура [[Џьамтәыла|Персиеи]], [[Мсыр|Мыср]]еи, [[Индиа|Индиеи]] ирыланаҵәеит, аха уи адагьы, арҭ атәылақәа ркультурақәа ржәытәтәи акультурақәа реимадара арманшәалеит, убри ала [[Эллинизм|еллинизм]] ҳәа изышьҭоу аҿиаратә аамҭа ҿыц аанарԥшит.
=== Ажәытәтәи Рим ===
{{main|Ажәытәтәи Рим}}
[[Файл:Roman expansion 264 BC Shepherd.jpg|right|thumb|[[Древний Рим|Римтәи]] аҽырҭбаара 264 ҳ. ҟ. — 180 ҳ.ԥ.]]
Абырзенцәа рдыррақәа иреиҳау ахәҭа Италиа адгьылҵакыра аҟынтәи зыҽзырҭбааз, [[Древний Рим|Аурымтәи аҳәынҭқарра]] иаҵанакит.Аурымаа рыбџьартә мчра дуӡӡеи, раӷацәа реиҳараҩык рҿагылара рылымшареи ирыхҟьаны, Аурымтәи амчра аизҳараҿы зегь реиҳа ихьанҭаз аԥышәара ҟанаҵеит [[Карфаген (государство)|Карфаген]] иҟаз [[Финикия|Финикиитәи]] аколониа, аха III ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ. Карфаген ааха анаиу Аурымтәи [[гегемония|агегемониа]] алагара ашьаҭа акит.
Раԥхьа аҳцәа анапхгара ззызуаз, нас асенатортә республика ҳәа (иахәаԥш [[Республика (Древний Рим)|Римтәи Ареспублика]]) иҟаз, Ажәытәтәи Рим аҵыхәтәантәи аамҭазы [[Римская империя|империаны иҟалеит]] I ашәышықәса аҵыхәтәаны ҳ. ҟ., [[Октавиан Август|Августи]], насгьы иара иавторитартә шьҭанеицәа раан.
[[Римская империя|Аурымтәи аимпериа]] ацентр [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] аҿы иҟан, уи аԥшаҳәаҿы иҟаз атәылақәа зегьы рнапаҵаҟа иҟан; аимпериа аҩадатәи аҳәаа аӡиасқәа [[Рейн|Реини]] [[Дунай|Дунеи]] рыла иарбоуп; Аимператор [[Траян|Траиан]] ихаан (ҳ.ԥ. II ашәышықәсазы), аимпериа зегь реиҳа аҽарҭбааит, [[Римская Британия|Римтәи Британиа]], [[Дакия|Дакиа]], [[Аҩӡыбжьара|Месопотамиа]] адгьылҵакырақәа нацҵаны. Аимпериа иаанагеит аҭынчреи, ацивилизациеи, еффективтәи ацентралтә ҳәынҭқарреи, аха ҳ.ԥ. ахԥатәи ашәышықәсазы еиуеиԥшым [[Кризис Римской империи III века|атәылауаҩратә еибашьрақәа]] ирыхҟьаны уи еилаҳаит.
IV ашәышықәсазы аимператорцәа [[Диоклетиан]]и [[Константин I Великий|Константин I]] Дуи ирылшеит аимпериа [[Западная Римская империя|Мраҭашәареи]] Мрагыларатәии ахәҭақәа рыла еиҩшаны (V ашәышықәсазы Мрагыларатәи ахәҭа ахьыԥшым [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] аҳәынҭқарраны иҟалеит) Аурымтәи аимпериа аилабгара апроцесс аанкылара. Диоклетиан [[Ақьырсианра|ақьырсианра]] ӷәӷәала данашьҭаз аамҭазы, Константин I 313 шықәсазы [[Миланский эдикт|Милантәи иедикт]] ала ақьырсианцәа рышьҭашәарыцарақәа рҵыхәтәа ԥҵәоуп ҳәа рылаирҵәеит, убас ала аимпериа анаҩс 380 шықәсазы официалла ақьырсианра аиуразы аҭагылазаашьа шьақәиргылеит. Уи иабзоураны [[Христианская церковь|Ауахәама]] акыр зҵазкуа ҳәынҭқарратә усбарҭаны иҟалеит.
== Абжьаратәи ашәышықәсақәа ==
=== Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Заатәи абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe 526-600.jpg|right|thumb|Европа 526 шықәсазы — [[готы|аготцәа]] рнапхгара аҵаҟа, насгьы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи Аимпериа]] 600 шықәсазы, уи аҿиара аамҭазы]]
500 инаркны 1000 шықәса рҟынӡа абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи амшқәа рзы [[Великое переселение народов|ажәларқәа рмиграциа ду]] ҟалеит, [[Авикингцәа|авикингцәеи]] [[тюрки|атиуркцәеи]] Европаҟа иааит, ицәырҵит [[гунны|гуннаа]], [[авары|аварқәа]], [[хазары|ахазарқәа]], [[болгары|аболгарқәа]] рханрақәа; [[Италиа|Италиа]] иҟаз [[остготы|остготқәа]], [[Аквитания (регион)|Аквитаниеи]] [[Пиренейский полуостров|Пиренеитәи адгьылбжьахала]]ҿы иҟаз [[вестготы|авестготцәа]] раҳрақәа, насгьы [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] шьақәгылеит, уи ианыҿиоз аамҭазы Европа ихадоу ахәҭа аанакылон<ref>{{cite web|date=2013-12-06|url=http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|title=Исторические карты Европы|access-date=2013-12-06|archive-date=2013-12-13|archive-url=https://web.archive.org/web/20131213125150/http://dekorrast.narod.ru/history/eu500.html|url-status=live}}</ref>.
Аԥацәа рыбжьара аҭынха ашара атрадициа иахҟьаны, Франкцәа рыдгьылҵакыра еилаӡаны мацара акәын иаку ҳәынҭқарраны анапхгара шаиуаз, уи еихшаны иҟан еиуеиԥшым аҳрақәа рыла (''regna''). Аамҭа цацыԥхьаӡа аҳрақәа рхыԥхьаӡареи рҭыԥқәеи рҽырыԥсахуан, раԥхьаӡа аҳра заҵәык акәын ''Франкиа'' ҳәа изышьҭаз, уи Европа аҩадатәи ахәҭаҿы Реини [[Маас|Маус]]и аӡиасқәа рҿы иҟаз [[Австразия|Австразиа]] акәын; аха зны-зынла аӡиас [[Луара]] аҩадахьы, аӡиас [[Сена]] амраҭашәарахь иҟаз [[Нейстрия|Неустриа]] аҳрагьы ари ахшыҩзышьҭра иаҵанакуан. Аамҭа цацыԥхьаӡа, ахьӡ ''Франкиа'' ахархәара [[Париж]]ҟа ииасит, аҵыхәтәан Париж иаакәыршаны иҟаз Сена аӡиас аӡҭарчы аҭыԥ аҿы иҟалеит (иахьа [[Иль-де-Франс]] ҳәа иашьҭоуп), уи [[Средневековая Франция|Франциа аҳра]] зегьы ахьӡ анаҭеит.
VIII ашәышықәсазы [[Пиренейский полуостров|пиренеитәи адгьылбжьахала]] атәцәа ирымпыҵаркит. <!-- и прозвали место Андалузия(земля варваров) этим же закрепилась названия королевства, арабы принесли собой разные технологий и знаний, строились медресе(университет) и медпункты. в Кордову приезжали со всей Европы студенты, Кордову называли жемчужиной мира, арабы в основном заимствовали у греков и римов затем усовершенствовали эти так же есть многие ученые Одним из первых ученых Аль-Андалуз был ‘Аббас ибн Фарнас. Как и многие ученые того времени, он занимался разными науками, но больше всего его интересовала механика. В 880 году он впервые сконструировал летательный аппарат. Также Ибн Фирнас разработал новую модель водяных часов и некий аналог метронома, нашел способ изготавливать бесцветное стекло, занимался разработкой разного рода стеклянных планисфер, делал корректирующие линзы (так называемые ‘камни для чтения’), нашел способ резки кристаллов, изобрел систему из колец, пригодную для изображения движения звезд и планет.
Наиболее выдающимся математиком и астрономом Аль-Андалуз X века был Абуль-Касим Маслама ибн Ахмад Аль-Маджритий (Маслама Мадридский) (ок.940-1008 г.). Он написал ряд книг по астрономии и математике, много работал над изучением и арабским переводом «Альмагеста» Птолемея, расширил и исправил астрономические таблицы знаменитого ученого Аль-Хауаризмий. Он также составил преобразовательные таблицы, в которых даты персидского календаря были соотнесены с датами hиджры таким образом, что события из истории Персии впервые были точно датированы. Кроме этого Маслама Аль-Маджритий разработал новые геодезические методы, а также написал книгу об экономике Аль-Андалуз. Он не только сам был выдающимся ученым, но и основал школу астрономии и математики, что положило начало организованным научным исследованиям в Аль-Андалуз. Ибраһим ибн Яхья Ан-Наккаш Аз-Заркалий (1029—1087), известный на Западе как Арзакел, был ведущим математиком и астрономом Аль-Андалуз в 11 веке. Он превзошел остальных ученых в разработке точных астрономических инструментов и сконструировал водные часы, способные определять часы дня и ночи, а также показывавшие дни лунных месяцев. Он внес значительный вклад в составление знаменитых Толедских таблиц — в высшей степени точной систематизации астрономических данных. Аз-Заркалий также известен своей «Книгой Таблиц», которые позволяли определять дни по разным календарям, а также положение планет в любое необходимое время.
Ученые мусульманской Испании также сделали значительный вклад в развитие медицины. Одним из самых известных врачей Аль-Андалуз был Абуль-Касим Аз-Захрауий (963—1013). Наибольшие его достижения связаны с хирургией. Он составил знаменитую 30-томную медицинскую энциклопедию «Аль-Тасриф», охватившую различные аспекты медицинской науки. Наиболее важная часть этой энциклопедии состоит из трех книг по хирургии. Позднее эта энциклопедия была переведена на латынь и использовалась медиками по всей Европе. Аз-Заhрауий известен и тем, что изобрел ряд хирургических инструментов. Также он был экспертом в области стоматологии. Ещё одно изобретение Аз-Заhрауий — твердая губная помада на основе воска, ароматизаторов и красителей. Также в развитие медицины внесли свой вклад такие знаменитые андалузские ученые, как Мухаммад ибн Ахмад ибн Рушд (Аверроэс) (1126—1198) — автор медицинской энциклопедии «Куллият»; ‘Абдуль-Малик ибн Зуhр (Авензоар) (1072—1162) — потомственный врач, автор книг по вопросам питания, диетологии и гигиены; Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб (1313—1374) — автор книги по теории инфекционных заболеваний; Мухаммад ибн Закарийя Ар-Разий (864—925) — автор медицинских энциклопедий, который первым стал использовать гипсовую повязку и вату, был специалистом по организации больниц и ввел в медицинскую практику составление истории болезни. Андалузские врачи также уделяли внимание этике и гигиене в медицине. Ученые отмечали, что моральные качества обязательны для врача — он должен быть чутким, сострадательным, способным выдерживать резкую критику, а также врач должен быть чистоплотным и вести себя достойно.
С развитием медицины и фармацевтики андалузские врачи также заинтересовались ботаникой. Мухаммад ибн Аль-Байтар (1190—1248) дал описание более 2600 лекарств и лекарственных и других растений. А Яхья ибн Аль-Аууам составил каталог сотен видов растений и дал точные указания по их разведению и применению. Он пишет, к примеру, как прививать деревья, выводить растения-гибриды, останавливать болезни растений и уничтожать насекомых-паразитов, а также создавать растительные духи.создавать растительные духи.
Важной областью исследований в Аль-Андалус была география. Ахмад ибн Мухаммад Ар-Разий написал книгу по общей географии Аль-Андалуз, Мухаммад ибн Юсуф Аль-Уаррак описал топографию Северной Африки, а ‘Абдуллаh Аль-Бакрий (1014—1094) написал энциклопедический справочник стран мира, который включал историю, описания традиций, климата, крупнейших городов и даже короткие занимательные рассказы. Большой вклад в развитие географии сделали и знаменитые путешественники: Мухаммад ибн Ахмад ибн Джубайр (1145—1217), описавший в путевых дневниках свои странствия, и известный картограф Мухаммад Аль-Идрисий (1100—1165).
Ученые Аль-Андалуз также внесли большой вклад в изучение истории. Мухаммад Лисануд-Дин ибн Аль-Хатыб написал труды «Повествование по истории Гранады» и «История мусульманской Испании», которые являются важными источниками по истории мусульманской Испании. А ‘Абдуррахман Ибн Халдун прославился как автор труда «Книга назидательных примеров по истории арабов, персов и берберов и их современников, имевших большую власть». А также андалузские ученые развивали такие науки как лингвистика, социология, обществоведение, экономика и др. Список научных достижений мусульманских ученых Испании огромен. Они разработали и внедрили множество технологических новшеств в таких областях как обработка металла, ткацкое дело, строительство, сельское хозяйство и многих других.но последствие из за внутренний распада королевство распалась на мелкие тайфы самая последняя пала Гранада в 1453году. В Испаний осталась много архитектурных строений и разных построек один из них Альгамбре. Вследствие традиции разделять наследство между сыновьями, территория франков только условно управлялась как единое государство, фактически она была разделена на несколько подчиненных королевств (''regna''). Количество и расположение королевств менялось с течением времени, и изначально ''Франкией'' называлось только одно королевство, а именно [[Австразия]], располагавшееся в северной части Европы на реках [[Рейн]] и [[Маас]]; тем не менее, иногда в это понятие включали и королевство [[Нейстрия]], находившееся севернее реки [[Луара]] и западнее реки [[Сена]]. С течением времени применение названия ''Франкия'' смещалось в направлении [[Париж]]а, установившись в результате над областью бассейна реки Сены, окружавшей Париж (в наши дни известной под именем [[Иль-де-Франс]]), и давшей своё имя всему [[Средневековая Франция|королевству Франция]].-->
[[Карл Великий|Карл Ду]] имчра ацентрализациа, иара убасгьы аҵарахьы имаз абзиабара, [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]ҿы хадара злоу ароль нанагӡеит. Каролингтәи Аиҭарҿиара ӷәӷәала иадҳәалан аимпериа зегьы аҿы рымчра арӷәӷәара иашьҭаз Каролингцәа рҿаԥхьа иқәгылаз арра-политикатәи административтәи аҳасабтәқәа, урҭ ирҭахын аимпериа адгьылҵакыра зегь аҿы рымчра арӷәӷәахара, уи азы дара рзы ихымԥадатәиин амаҵуратә-административтә кадрқәа, аҵара змоу адинмаҵзуҩцәа рырхьиара. Урҭ ахықәкқәа рынагӡара мҩаԥысит ашкол ҿыцқәа раԥҵарала ([[Тур (город во Франции)|Турс]], [[аббатство Корби|Корби]], [[Фульдское аббатство|Фулда]], [[Реймс|Реимс]], [[Райхенау (монастырь)|Реихенау]] уҳәа убас иҵегьы). Каролингтәи Аиҭарҿиара агәҭа Карл Ду иаҳҭынраҿы иҟаз, [[Алкуин]] напхгара ззиуаз «[[Палатинская академия|Палатинтәи Академиа]]» иҷыдоу агәыԥ еиԥшын. Уи агәыԥ аҿы иҟан Карл Ду, уи ибиограф [[Эйнгард|Еинхард]], апоет [[Ангильберт]] уҳәа убас егьырҭгьы.
Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, адунеитә дыррақәеи “Алибералтә ҟазарақәа бжьба” рахь аинтерес еизҳаит (Алкуин, [[Фульдский монастырь|Фулдатәи амонастыр]] абат [[Рабан Мавр|Рабан Маврус]], егьырҭгьы урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы ҿыцтәи аинтерпретациа рыҭара иашьҭан — афеодалтә-уахәаматә культура аҭагылазаашьақәа ирызкны). Каролингтәи Аиҭарҿиара ахаҿсахьақәа рыбжьара иҷыдоу аҭыԥ ааныркылеит Ирландиантәи иааз иммигрантцәа — [[Седулий Скот|Седулиус Скотт]], абырзен бызшәа аспециалист, апоет, аҵарауаҩ, [[Иоанн Скот Эриугена|Иоанн Скот Ериугена]], абжьаратәи ашәышықәсақәа раԥхьатәи аоригиналтә философ, [[пантеизм|апантеисттә]] система аԥҵаҩы<ref>[[Max Bernhard Weinstein]], ''Welt- und Lebensanschauungen, Hervorgegangen aus Religion, Philosophie und Naturerkenntnis'' («World and Life Views, Emerging From Religion, Philosophy and Nature») (1910), page 283-84: «Johannes Scotus Erigena…. läßt in einer seiner mehreren Ansichten alles von Gott emaniert sein. Gottes Klarheit, welche mit Recht auch Dunkelheit genannt wird, breite sich über alles aus. Die ungeformte Materie soll nur das Unendliche bedeuten, welches, da es formlos sei, alle Formen in sich enthalte. Gott hat die Welt aus seinem eigenen Wesen gebildet. Jedes Geschöpf ist eine Theophanie, ein Sichoffenbarmachen Gottes. Gott sei an sich vorhanden wie ein Gedanke im Menschen bestehe; er manifestiere sich in der Welt durch sich selbst, wie ein Gedanke, der sich denkt, sich selbst zur Erkenntnis komme. So sei Gott ohne die Welt absolut negativ. Es klingt wie eine Blasphemie, wenn gesagt wird, Gott wisse nicht, was er sei, und er werde erst geschaffen mit der Schöpfung, indem er sich in seiner Schöpfung offenbart, die Schöpfung so aus Nichts hervorbringend. Das ist auch fast so abstrakt wie die indische Tad-Anschauung. Freilich bleibt es bei diesem absoluten, und ja auch nicht zu durchdringenden, Pandeismus nicht. Wie der Indier muß Scotus Gott doch etwas zuschreiben, Willen, und die Geschöpfe sind dann Willensakte. Der Wille ist persönlich als Emanation Gottes (als Christus) gedacht, wie wohl auch die Ursachen (zusammengefaßt als Heiliger Geist), die Scotus von Gott ausgehen läßt, Emanationen sind, und die Wirkungen, die wieder von ihnen ausgehen, Emanationen ihrer selbst darstellen.»</ref>.
==== Мраҭашәаратәии Мрагыларатәии Европа ====
[[Файл:Slav-7-8-obrez.png|thumb|250px|Аславианцәеи урҭ ргәылацәеи VII-VIII ашәышықәсақәа рзы иахьынхоз ахсаала]]
Европа [[Западная Европа|Мраҭашәареи]] Мрагылареи рыбжьара аихшара еиҳагьы иӷәӷәахеит V ашәышықәсазы [[Падение Западной Римской империи|Мраҭашәаратәи Аурымтәи Аимпериа анхыбгала]] ашьҭахь, [[тюрки|атиуркцәа]] [[Аттила|Аттиллеи]] [[Германцы|агермантә хылҵышьҭрақәеи]] анрымпыҵарк ашьҭахь, уи аамҭазы [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Мрагыларатәи Аурымтәи аимпериа]] (иара убас [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиатәи аимпериа]]) даҽа зқьышықәса ишыҟаз еиԥш. Аурымтәи аимпериа шәышықәсала абырзен бызшәеи алаҭын бызшәеи рыла еиҟәшан<ref>Крис Уикхем. Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации. — М.: Альпина Нон-фикшн, 2018. — С. 52. — ISBN 978-5-91671-712-9.</ref>.
VII, VIII ашәышықәсақәа рзы, [[арабские завоевания|Арабцәа рҽырҭбаара]] [[ислам|аԥсылмантә]] культура Адгьылбжьаратәи амшын аахыҵтәи аԥшаҳәақәа рахь (Сириа инаркны Сицилиеи Испаниеи рҟынӡа) иаанагеит, еиуеиԥшым Абжьаратәи амшын ацивилизациақәа рыбжьара аиԥшымрақәа еизнарҳауан. Адырреи атехнологиеи рацәаны ирӡын, ахәаахәҭра ԥсыҽхеит, ауаа аҭыԥантәи ақыҭанхамҩатә еилазаарақәа рахь ихынҳәит.
Убри ашәышықәсазы атиуркцәа - аболгарцәа Европаҿы аҳәынҭқарра шьақәдыргылеит — [[Первое Болгарское царство|Болгариа]], анаҩс уи раԥхьатәи [[Славяне|аславиантә]] ҳәынҭқаррақәа ируакхеит.
[[Феодализм|Афеодализм]] адунеи аҿы ақалақьқәа ахьыҟамыз еиҿкаара ҿыцк аԥнаҵеит, насгьы ақалақьқәеи еиҿкааны иҟаз арреи рыла ишьаҭаркыз ацентрализациа зызуыз Аурымтәи анапхгара аҭыԥан иҟалеит.
[[Файл:Karl 1 mit papst gelasius gregor1 sacramentar v karl d kahlen.jpg|200px|thumb|left|IX ашәышықәсазы [[Карл Великий|Карл Ду]] апапцәа [[Геласий I (папа римский)|Геласи I]], [[Григорий I (папа римский)|Григори I]] дрыцны аҭыхымҭа]]
Мраҭашәаратәи Европаҿы, [[VIII век|VIII]] ашәышықәса аҵыхәтәаны — IX ашәышықәса абжьара, [[Франки|афранкцәа]] рҳәынҭқарцәа [[Карл Великий|Карл Ду]], [[Людовик I Благочестивый|Людовик Адинхаҵаҩ]], [[Каролинги|Каролингтәи]] адинастиа [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]] раҳраан, иалагеит [[Каролингское возрождение|Каролингтәи Аиҭарҿиара]]. Уи аамҭазы еизҳазыӷьон алитература, аҟазара, архитектура, аиуриспруденциа, иара убасгьы атеологиатә ҭҵаарақәа. Каролингтәи Аиҭарҿиара аамҭазы, абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Алаҭын бызшәа|алаҭын бызшәа]] аҿиара амч ду аиуит; алатинтә алфавит шьаҭас иҟаҵаны ицәырҵит иҷыдоу ашрифт, [[каролингский минускул|Каролингтәи аминускул]]. Аберҭыԥқәа рҿы ашколқәеи [[Библиотеки эпохи Каролингов|абиблиотекақәеи]] аартын.
X ашәышықәса алагамҭазы, [[Кодекс Юстиниана|Иустиниан Икодекс]] ацәырҵра Мрагылареи Мраҭашәареи рыбжьара ҿыц иҟалаз аҳәаақәа рыҩганкгьы азиндырратә ҵарақәа рахь аинтерес рызцәырнагеит. [[Католическая церковь|Акатоликтә]]и [[Франки|афранктәи]] мраҭашәараҿы [[римское право|аурымтәи азакәан]], азакәантә концепциақәеи асистемақәеи зегьы шьаҭас иҟанаҵеит. Уи анырра Мраҭашәаратәи азинтә системақәа зегьы рҿы иубарҭоуп, еиуеиԥшым амҩақәа, еиуеиԥшым аҩаӡарақәа рыла. [[Каноническое право|Аканонтә зин]] аҭҵаара, Акатоликтә Еихырхәара азакәантә система,Аурымтәи азакәан аҭҵаара иалалеит, убри ала Мраҭашәаратәи азинтә ҭҵаарадырра аиҭарҿиара ашьаҭа шьақәнаргылеит.
[[Файл:Carlo Crivelli 007.jpg|thumb|upright|Абжьаратәи аамҭақәа рзы иналукааша афилософ [[Фома Аквинский|Фома Аквинтәи]]]]
[[Поздняя Античность|Ажәытәӡатәи аамҭақәа]] рҟынтәи [[Средние века|Абжьаратәи ашәышықәсақәа]] рҟынӡа, насгьы анаҩсангьы, [[Православная церковь|Аиашахаҵаратә уахәама]] Мрагыларатәи Европаҿы анырра анаиуаз, Аладатәии Агәҭантәии Европа еиҳа-еиҳа [[Католическая церковь|Акатоликтә Уахәама]] аҵаҟа еизон, уи, Аурымтәи аимпериа анапхгара анацәыӡ ашьҭахь, Мраҭашәаратәи Европаҿы еидызкылоз амч заҵәык акәын. 1054 ашықәсазы [[Разделение церквей|Аиҟәҟьара Ду]] ҟалеит, уи иахьатәи аамҭазгьы иҟоу Европа ҿыц адинхаҵаратәи акультуратәи арегионқәа рыла ҳәа еихнашеит.
Аурымтәи аимпериа анхыбгала ашьҭахь, ажәытә бырзентә текстқәа рацәаны араб бызшәахьы еиҭаган, урҭ абжьаратәи аамҭақәа рзы [[Золотой век ислама|аԥсылмантә дунеи]] аҿы иаанхеит. Абырзенцәа рклассика, [[Наука в средневековом исламском мире|арабтәи аҭҵаарадырреи]], афилософиеи, атехникеи ирышьашәаланы, [[Исламский вклад в Европейскую цивилизацию|Мраҭашәаратәи Европаҟа ирылаҵәеит]], насгьы [[Латинские переводы XII века|алаҭын бызшәахьы еиҭаргеит]], уи ала XII, XIII ашәышықәсақәа рзы [[Возрождение XII века|Аиҭарҿиара]] ҟалеит.
==== Каролингтәи аимпериеи уи аилаҳареи ====
[[Файл:Europe 814.jpg|thumb|300px|left|[[Европа]] (814 шықәса)]]
[[Файл:Partage de l'Empire carolingien au Traité de Verdun en 843.JPG|thumb|right|200px|[[Каролинги|Каролингтәи]] аимпериа иреиҳау адгьылҵакыра. 843 шықәсазтәи адгьылҵакыратә еихшара 3 ахәҭақәа армарахьтә арыӷьарахь иаарԥшуп: [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи Аҳра]], [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи Аҳра]]]]
[[Франциа амонархцәа|Франкцәа рыԥсҳа]] [[Карл Великий|Карл Ду]] 800 шықәсазы [[Папа Римский|Аурымтәи Папа]] ила Мраҭашәара аимператорс ҳәа аҳра ииҭеит. Уи иимпериа шьаҭас иаман иахьатәи Франциа, [[Бенилюкс|Бенилиукс]], Германиа адгьылҵакырақәа, нас аҽеиҵнахуан иахьатәи Венгриа, Италиа, [[Богемия|Богемиа]], [[Нижняя Саксония|Цаҟатәи Саксониа]], Испаниа адгьылҵакырақәа рахь. Иаби иареи [[Лангобардское королевство|Ломбардтәи аҳра]] аҿагылараҿы ацхыраара зҭахыз Апапи иареи реизыҟазаашьақәа рҟынтәи ацхыраара ду роуит.
Карл Ду иԥсҭазаара даналҵ 814 шықәсазы ашьҭахь, [[Франкское государство|Франктәи аҳәынҭқарра]] аҵыхәтәан абас еихшан:
* [[Западно-Франкское королевство|Мраҭашәаратәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Карл II Лысый|Карл Лысыи]]. Ари аҳра иахьатәи Франциа ауп. Уи шьақәгылан анаҩстәи афеодал дуқәа рыла: [[Аквитания (регион)|Аквитаниа]], [[Бретань (историческая область)|Бретань]], Бургундиа, [[Каталония|Каталониа]], [[Фландрия (историческая область)|Фландриа]], [[Гасконь|Гаскониа]], [[Септимания|Септиманиа]], [[Иль-де-Франс]], [[Тулуза]]. [[987|987]] шықәса ашьҭахь аҳра ''Франциа'' ҳәа ахьӡ аманы иҟалеит, избанакәзар анапхгара ҿыц змоу [[Капетинги|Капетиантәи]] адинастиа ахаҭарнакцәа раԥхьаӡа ''Иль-де-Франстәи адукцәа'' ракәын.
* [[Срединное королевство|Абжьаратәи Аҳра]], зыдгьылқәа Мрагыларатәии Мраҭашәаратәии Франкиеи рыбжьара иҭаҟәаҟәаны иҟаз, напхгара азиуан [[Лотарь I|Лотар I]]. [[Верденский договор|Вердентәи Аиқәшаҳаҭра]] иалҵшәаны ишьақәгылаз аҳра, Италиа, Бургундиа, [[Прованс]], [[Австразия|Австразиа]] амраҭашәаратәи ахәҭа злахәыз, [[Аетнос|етникатә]] еилазаарак, мамзаргьы иҭоурыхтә еилазаарак злам “иҟаҵатәу” еиҿкааран. Аҳра еиҩшан 869 шықәсазы [[Лотарь II (король Лотарингии)|Лотар II]] иԥсра ашьҭахь [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]], Прованс (Бургундиагьы Прованс, Лотарингиа рыбжьара еиҩшан), ''Италиа аҩадатәи ахәҭа'' ҳәа.
* [[Восточно-Франкское королевство|Мрагыларатәи Франктәи аҳра]] напхгара азиуан [[Людовик II Немецкий|Лиудовик II]] Агермантә. Уи ԥшь-герцогра аҵанакуан: [[Швабия (герцогство)|Свабиа]] ([[Алемания|Алеманниа]]), [[Франкония (герцогство)|Франкониа]], [[Саксония (герцогство)|Саксониа]], [[История Баварии#Древняя история до 1180 года|Бавариа]]; урҭ рахь ԥыҭрак ашьҭахь, Лотар II данԥсы ашьҭахь, [[Лотарингия (герцогство)|Лотарингиа]] амрагыларатәи ахәҭақәа рыцҵан. Ари аиҟәшара ҟалеит 1268 шықәсазы, [[Гогенштауфены|Гогенштауфенаа]] рдинастиа анаԥыхыз ашьҭахь. [[Оттон I Великий|Оттон I]] [[962|962]] шықәса жәабранмза 2 рзы аҳра дахагылеит, [[Священная Римская империя|Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа]] аҭоурых алагара ашьапы акит (''[[Translatio imperii]]'' ҳәа изышьҭоу ахәыцра). X ашәышықәса инаркны, «Мрагыларатәи Франкиа» «[[Тевтоны|Тевтонтәи]] Аҳра» ({{lang-la|regnum Teutonicum}}), мамзаргьы «[[Королевство Германия|Германтәи Аҳра]]» ҳәагьы еицырдыруаны иҟалеит, насгьы ари ахьӡ [[Салическая династия|Саликтәи адинастиа]] анапхгара аан аҳра ауан. Убри аамҭа инаркны, [[Конрад II (император Священной Римской империи)|Конрад II]] аҳра данахагыла ашьҭахь, ''Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа аимператор'' ҳәа атитул ихархәара далагеит.
==== Европа егьырҭ арегионқәа ====
[[Файл:Shepherd-byzanz 1000-enhanced 1-1900x1500.jpg|мини|300пкс|Европа 1000 шықәсазы]]
833 ашықәсазы [[Моймир I|Моџьмир I]] [[Нитранское княжество|Нитратәи аҳра]] [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] иадиҵеит, 846 ашықәсазы имчра [[Чехиа|Чехиатәи]] Аҳәынҭқарра аҵакырадгьыл ахь иалаирҵәеит.
IX ашәышықәса анҵәамҭазеи X ашәышықәсазеи рзы, Аҩадатәии Мраҭашәаратәии Европеи ирызцәырҵит «[[Авикингцәа|Авикингцәа]]» рымчреи рнырреи, урҭ [[Галера|амшын иӡсо рыӷбақәа]] рыла иаарласны, ахәаахәҭра мҩаԥыргон, ирымпыҵаркны иргон, насгьы анырхара иаҿын. [[Венгры|Авенгрцәа]] Европа аконтинент цәдырҳәит, [[арабы|арабцәа]] аладатәи атәылақәа цәдырҳәит.
X ашәышықәсазы, [[Великая Моравия|Моравиа Ду]] анырра абзоурала, еикәарҳәу араӡын лыцқәа, ахҵарақәеи агәыдҵақәеи рзы афилигрантә ҟәаҟәақәа, агәыдҵақәа Мрагыларатәи Европаҟа ирыланаҵәеит<ref name="Комар2012">{{книга|автор= ''Комар А. В''|заглавие= [http://www.academia.edu/5028113/Русь_в_IX_XI_веках_археологическая_панорама_Rus_in_9th_-_10th_centuries_archaeological_panorama._-_Ин-т_археологии_РАН_отв._ред._Н._А._Макаров._Москва_Вологда_Древности_Севера_2012_496_с Киев и Правобережное Поднепровье (Искоростень и племенные княжения. Искоростень). Закономерности развития Среднего Поднепровья в IX–X вв. по археологическим данным]|часть= Русь в IX—X веках: Археологическая панорама|ответственный= Н. А. Макаров|место= Москва, Вологда|издательство= Древности Севера|год= 2012|страницы= 301—324}}</ref>. X ашәышықәса аҩбатәи азбжаҿы [[Лука-райковецкая культура|Лука-Раиковецтәи акультура]] атрадициақәа ажәытә урыстәылатәи акультура акомплекс инагӡаны иацәхьаҵит, иара убас аингумациақәа рцәырҵрагьы уахь иналаҵаны<ref>''Зоценко В., Звіздецький Б.'' Типологія та хронологія артефактів «скандинавського» типу із розкопок стародавнього Іскоростеня // Русь на перехресті світів (міжнародні впливи на формування Давньоруської держави) IX—XI ст. Чернігів, 2006.</ref>.
X ашәышықәсазы Агәҭантәи Европаҿы ихьыԥшым аҳрақәа шьақәгылеит. [[Королевство Польское|Польша Аҳра]] шьақәгылеит Висла аӡиас аҿы инхоз Мраҭашәаратәи аславиантә жәларқәа рҟынтә. Авенгрцәа Паннониа рнапаҿы иааганы [[Венгерское королевство|Венгриа Аҳра]] шьақәдыргылеит. IX—X ашәышықәсақәа рынҵәамҭазы, Мрагыларатәи аславиантә жәларқәа [[Киевтәи Урыстәыла|ҳәынҭқарракны еидгылеит]], аҳҭнықалақь Киев иҟан. X ашәышықәса анҵәамҭазы Польшеи, Венгриеи, Урыстәылеи ақьырсианра рыдыркылеит.
Анаҩстәи аамҭазы, 1000 шықәса рҟынӡа ихыркәшаз, [[феодализм|афеодализм]] еиҳагьы иӷәӷәахеит, уи Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа арԥсыҽит.
=== Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Иҳараку абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Файл:Europe mediterranean 1190.jpg|мини|300x300пкс|Европа XII ашәышықәса анҵәамҭазы]]
1054 шықәсазы [[Раскол христианской церкви (1054)|ақьырсиантә уахәама аихшара]] ашьҭахь, [[западное христианство|Мраҭашәаратәи ақьырсианра]] рыдыркылеит ҿыц иаԥҵаз [[Центральная Европа|Агәҭантәи Европа]] аҳрақәа рҿы: Польша, Венгриа, Богемиа.
[[Римская Католическая Церковь|Аурымтәи Акатоликтә уахәама]] амчра хаданы иҟалеит, уи Апапи Аимператори рыбжьара аимак-аиҿакқәа рызцәырнагеит. Аурымтәи Акатоликтә Уахәама анапхгара аҵаҟа иҟаз атәылаҿацәқәа ӷәӷәала рыҽдырҭбааит [[Скандинавия|Скандинавиа]], [[Великое княжество Литовское|Литва]], Польша, Венгриа амырҭаҭратә кралцәа ақьырсианра рыдкылара иабзоураны, насгьы [[крестовые походы|Аџьарныҟәгаҩцәа рныҟәара]] абзоурала. Европа ихадоу ахәҭа XV ашәышықәсазы аромантә-католикцәаны иҟалеит. [[Православие|Амрагыларахьтәи ақьырсианра]] Византиеи, Урыстәылеи, Балканқәеи рҿы ишақәырӷәӷәан.
XIII ашәышықәса абжьаразы [[Западный поход монголов|амонголцәа]] Мрагыларатәии Агәҭантәии Европеи иақәлеит. Урыстәыла, Польша, Венгриа иԥыххаа иқәырҵеит. Мрагыларахьтәи Европа акаршәрақәа рҿы [[Золотая Орда|Ахьтәы Орда]] цәырҵит.
=== Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа ===
{{main|Ихьшәоу абжьаратәи ашәышықәсақәа}}
[[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] ацивилизациа аиҭаира раԥхьатәи ашьаҿақәа ааԥшра иалагеит XI ашәышықәсазы, [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Флоренция|Флоренциеи]] реиԥш иҟоу ихьыԥшым ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рҟны аекономикеи акультуреи рыҿиарахь инагоз ахәаахәҭра Италиа ҩаԥхьа ианалага. Уи аамҭазы, амилаҭтә-ҳәынҭқаррақәа рышьақәгылара иалагеит Франциа, Англиа, Испаниа, [[Португалиа|Португалиа]] реиԥш иҟоу аҭыԥқәа рҿы, урҭ рышьақәгылара апроцесс (еиҳарак амонархиа, аристократиатә феодалцәа, ауахәама рыбжьара аицлабра аанарԥшуан) шәышықәсала ишцозгьы. Даҽа ганкахьалагьы, Иԥшьоу Аурымтәи Аимпериа, еиҳарак Германиеи Италиеи рҿы иҟаз, еиҟәыҭханы иҟан хыԥхьаӡара рацәала афеодалтә ҳәынҭқаррақәа рахь, мамзаргьы ақалақь-ҳәынҭқаррақәа рахь, урҭ аимператор изыӡырҩра формалла мацара акәын.
Европа иҟалаз амашәырцәгьа дуқәа иреиуан [[бубонная чума|абубониктә чума]], уи [[Чёрная смерть|Аԥсра Еиқәаҵәа]] ҳәагьы иашьҭоуп. Ачымазара ахыҵәарақәа рацәан, аха зегь реиҳа ихьанҭаз агәҭаны иҟан 1300-тәиқәа рзы; еиуеиԥшым агәаҭарақәа рыла, урҭ Европа ауааԥсыра рыхԥа рыхәҭак рышьра. [[евреи|Аиудеиаа]] аӡәырҩы [[ростовщичество|аԥара ԥсахны аус руан]] аҟынтә (ақьырсианцәа рзы аԥара ԥсахра азин рымамызт), егьырҭ европауаа рҟынтәи урҭ рахь анегативтә еизыҟазаашьа шьақәнаргылеит. Убри аҟынтә лассы-лассы аиудеиаа аепидемиа рыларҵәаразы ахара рыдҵон. Уи иахҟьаны Европа аҭыԥқәак рҿы аиудеиаа рышьҭашәарыцарақәа еиҳа иӷәӷәахеит. Зқьҩыла аиудеиаа Польшаҟа ибналеит.
[[Файл:C. 1360 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа (1360 шықәса)]]
XIV ашәышықәса абжьара инаркны XV ашәышықәса абжьаранӡа Франциа имҩаԥысит Франциеи Англиеи рыбжьара [[Столетняя война|Шәышықәсатәи аибашьра]]. Англиа ааха анаиу иахҟьаны Англиа аҩнуҵҟа [[война Алой и Белой розы|Ацәаԥшьи Ашкәакәеи реибашьра]] ҳәа изышьҭаз афеодалтә еибашьра ҟалеит.
XIV ашәышықәса инаркны [[Балтийское море|Балтикатәи амшын]] зегь реиҳа ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа ируакхеит. Ахәаахәҭратә қалақьқәа реидгыла [[Ганзейский союз|Ганзеитәи Ахеилак]] иацхрааит Польшеи, Литвеи, егьырҭ Балтикатәи атәылақәеи рҭыԥ дуқәа Европатәи аекономика алаҵара.
Мрагыларатәи Европаҿы XIII—XIV ашәышықәсақәа рзы [[Великое княжество Литовское|Литватәи Аҳәынҭқарра Ду]] шьақәгылеит, насгьы Урыстәыла аахыҵ-мраҭашәаратәи ахәҭа дуқәа анапхгара аҵаҟа иҟалеит. XV ашәышықәса анҵәамҭазын, Урыстәыла аҩада-мрагыларатәи аҳәынҭқаррақәа Москва анапхгара аҵаҟа еидгыланы [[Русское государство|Урыстәылатәи аҳәынҭқарра]]ны иҟалеит. Убри аамҭазы Ахьтәы Орда еихшан хазы-хазы аханрақәа рыла.
Традициала, абжьаратәи ашәышықәсақәа анҵәамҭа адҳәалоуп [[Падение Константинополя (1453)|Константинополь аилабгареи]] 1453 шықәсазы Османтәи аҭырқәцәа [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа]] ргареи. Аҭырқәцәа ари ақалақь ҟарҵеит [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] аҳҭнықалақьны, уи аамҭазы [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балканқәа]] рнапаҿы иааргеит, анаҩсгьы Агәҭантәи Европаҟа рҽырҭбаара иацырҵеит.
1492 ашықәсазы, [[Падение Гранады|Гранада анеилаҳа]] ашьҭахь, Ибериатәи адгьылбжьахала [[Реконкиста|ареконкиста]] апроцесс хыркәшахеит. Аҵыхәтәаны аԥсылманцәа Мраҭашәаратәи Европа иалырцеит. Испаниеи Португалиеи Америкаҟа рҽырҭбаара иалагеит.
=== Аиҭарҿиара аамҭа ===
{{main|Аиҭарҿиара аамҭа}}
[[Файл:Da Vinci Vitruve Luc Viatour.jpg|thumb|[[Леонардо да Винчи]] исахьа «[[Витрувианский человек|Витрувиантәи ауаҩы]]»]]
Аиҭарҿиара Италиа ицәырҵит, уаҟа уи раԥхьатәи аҷыдарақәа убарҭан XIII, XIV ашәышықәсақәа рзы, [[проторенессанс|апрото-Ренессанс]] аамҭазы (Тони Парамони иҭаацәара, Пизано, [[Джотто|Џьотто]], [[Орканья]] уҳәа убас иҵегьы русураҿы), аха уи ӷәӷәала ишьақәгылеит 1420-тәиқәа ашықәсқәа инаркны. [[Франциа|Франциеи]], [[Германиа|Германиеи]], егьырҭ атәылақәеи рҿы ари аҵысра акыр насшәа иалагеит. XV ашәышықәса аҵыхәтәаны уи аҿиара аҩаӡара ду аанарԥшит.
Аиҭарҿиара ашьақәгылараан ҷыдала аҵакы аман [[Амрагыларахьтәи Урымтәыла|Византиа аҳәынҭқарра]] аилаҳара, насгьы, абжьаратәи аамҭақәа рзы Европа иазымдыруаз ажәытә хыҵхырҭақәа рацәаны иҟаз рышәҟәҭагаларҭақәеи рҟазаратә усумҭақәеи рыманы, иара убас Византиа ахаангьы ихамшҭуаз ажәытәтәи акультура аныҟәгаҩцәа, Европаҟа ибналаз авизантииццәа ракәын. Убас, [[Медичи, Козимо Старый|Козимо де Медичи]] Византиатәи арҵаҩы иажәахә џьашьаны, [[Флорентийская республика|Флоренциа]] ақалақь аҿы [[Платоновская академия в Кареджи|Платон иакадемиа]] аԥиҵеит.
Ақалақь-республикақәа рыҿиара иахҟьаны [[Феодализм|афеодалтә еизыҟазаашьақәа]] ирылахәымыз аклассқәа рнырра еизҳаит: аҟазацәеи анапҟазацәеи, аҭуџьарцәеи, абанкирцәеи. Абжьаратәи аамҭақәа рзы, еиҳарак ауахәаматә культура иаԥнаҵаз аҵаҵӷәқәа риерархиатә система, насгьы уи аскеттә, ахынрааларатә ԥсы зегьы рзы итәымын. Уи абзоурала ицәырҵит [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] — ауаҩы, ихаҭара, ихақәиҭра, иактивтә, иҟазаратә усура аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рыхәшьара иреиҳау акритерианы изыԥхьаӡоз асоциал-философиатә еиҿкаара.
Ақалақьқәа рҿы аҭҵаареи аҟазареи рзы адунеитә центрқәа цәырҵуа иалагеит, урҭ русура ауахәама анапхгара аҵаҟа иҟамызт. Адунеихәаԥшышьа ҿыц [[античность|ажәытәӡатәи аамҭа]]хь ииасит, уи агуманисттә, аскеттәым аизыҟазаашьақәа ҿырԥшрала иарбаны. XV ашәышықәса абжьаразы [[Книгопечатание|акьыԥхьра]] аԥҵара ажәытә ҭынхақәеи ахәаԥшышьа ҿыцқәеи Европа зегьы аҿы рыларҵәараҿы ароль ду нанагӡеит.
== Аамҭа ҿыц ==
=== Иԥасоу аамҭа ҿыц: XVI—XVIII ашәышықәсақәа ===
{{main|Аԥхьатәи амодерн}}
====Агеографиатә аартра дуқәа ====
{{main|Агеографиатә аартра дуқәа}}
[[Файл:C. 1519 Europe.jpg|thumb|right|300px|Европа 1519 шықәсазы]]
[[Файл:Eertvelt, Santa Maria.jpg|thumb|left|«[[Санта-Мария (каракка)|Санта-Мариа]]»]]
XV ашәышықәса абжьараеи XVII ашәышықәса абжьареи рзы имҩаԥгаз агеографиатә аартра дуқәа Европа [[первоначальное накопление капитала|акапитал раԥхьатәи аизгара]] апроцесс иадҳәалан. Ахәаахәҭратә мҩа ҿыцқәеи атәылақәеи рышьҭкаара, ҿыц иаартыз адгьылқәа рқәылара абри апроцесс аҿиара иацхрааит, насгьы акапитализм аколониалтә система аԥҵареи адунеизегьтәи аџьармыкьа ашьақәгылареи ашьапы анаркит. XV ашәышықәса аҵыхәтәан, аныҟәаратә мыругақәа ([[компас]], [[астролябия|астролиабиа]]) акырӡа иеиӷьтәын, уи абзоурала иаарту амшын аҿы аӷба ахьыҟоу еиҳа ииашаны аилкаара алыршахеит. Ицәырҵит аӷба хкы ҿыц — [[каравелла|акаравель]], уи аԥша иаҿагыланы ицоз аԥрақәа рсистема абзоурала, аныҟәара алшон, 22 км/сааҭ аццакыра аманы. Уи адагьы, амшын мҩасрақәа, аӡааскьареи аӡагхареи, аԥша ахьцо ирызку аинформациа цәырҵуеит. Адгьыл ҿыцқәа ахсаала рынҵара акартографиа аҿиара иацхрааит. Уи адагьы, традициала европауаа Индиаҟа амҩа заҵәык акәын ирдыруаз — [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала, нас дгьылла. Аха Абжьаратәи Амшын [[сельджуки|Сельџьуктәи]] аҭырқәцәа иргеит; XIV—XV ашәышықәсақәа рзы урҭ амшын аҿы аҳра руан, европатәи аҭуџьарцәа рҟынтәи аҳаза дуқәа еизыргон, иара убас ашхәарра рхы иадырхәон. Убри иахҟьаны, Абжьаратәи Амшын иалсны ицоз амҩа даара ахә цәгьахеит, иагьфеидамхеит, убри аҟнытә Индиаҟа амҩа ҿыцқәа рыԥшаара азҵаара цәырҵит.
Абарҭ амҩақәа рыԥшаараҿы, [[Колумб, Христофор|Христофор Колумб]] [[открытие Америки|Америка ааиртит]] 1492 шықәсазы, [[Васко да Гама]], аахыҵ аганахьала Африка дакәшан, 1498 шықәсазы Индиа днеит. Арҭ аартрақәа даара иџьашьахәын, насгьы Европа аҿиаратә перспективақәа ҿыцқәа аанартит.
Агеографиатә аартра дуқәа ирыбзоураны иҟалеит [[Испанская империя|Испаниеи]] [[Колонии Португалии|Португалиеи]] рколониалтә империақәа аиҿкаара. Ихадоу ахәаахәҭратә мҩақәа уажәшьҭа Атлантикатәи, Аҭынчи, Индиатәии аокеанқәа ирылсны ицон; [[Уанаҿа|Венециеи]] [[Генуя|Генуеи]] реиԥш иҟоу Италиатәи ақалақьқәа адунеизегьтәи ахәаахәҭратә центрқәа реиԥш иҟаз тҭагылазаашьа рцәыӡит, насгьы [[Лиссабон]] мрагыларатәи аалыҵқәа рыҭирҭа хаданы иҟалеит.
====Италиатәи аибашьрақәа ====
{{main|Италиатәи аибашьрақәа}}
[[Файл:Emperor charles v.png|200px|thumb|[[Карл V (император Священной Римской империи)|Карл V Габсбургтәи]], Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Испаниа аҳ]]
XV ашәышықәса анҵәамҭа зегьы — XVI ашәышықәса актәи азбжазы Европа зегьы аҿы еиуеиԥшым аибашьрақәа мҩаԥысуан, урҭ мзыз хадас ирымаз [[соперничество Габсбургов и Франции|Габсбургцәеи Франциеи реиҿагылара]] акәын. Арратә хҭысқәа ртеатр хада Италиа акәын. Урҭ аибашьрақәа ирыхҟьаны Франциа Италиа иалцан, насгьы Габсбургтәи Испаниа, уигьы [[Испанская империя|адунеи аҿы иреиҳау аколониалтә мчраны]] иҟаз, Европаҿы ԥхьагылаҩыс иҟалеит.
==== Ареформациа ====
{{main|Ареформациа}}
[[Файл:Luther-verbrennt-Bulle.jpg|мини|[[Мартин Лютер|Мартин Лутер]] [[Булла|апап ибулла]] ибылуеит. Амҿтәы гравиура, 1557 шықәса]]
Акатоликтә қьырсианра XVI ашәышықәсазы иҟалаз [[Реформация|Ареформациа]] иахҟьаны ҩ-хәҭакны еиҟәшахеит. Ареформациа иалҵшәаны, Европатәи атәылақәа рҿы ицәырҵит ахатәы милаҭтә уахәамақәа, асоветтә мчра арӷәӷәара мҩаԥысуан, ацентралтә ҳәынҭқаррақәа шьақәглон. Ақьырсиантә дунеи хәыҷы-хәыҷла Европатәи ацивилизациа иаҩызахеит. Ари Европа ҳаамҭазтәи Европа аасҭа ихәыҷын: еиуеиԥшым амзызқәа ирыхҟьаны, Британиа Ду, Польша (насгьы, уи иахҟьаны, иахьатәи [[Западная Украина|Мраҭашәаратәи Украина]] адгьылҵакыра), [[Мальта|Мальта]], иара убас аамҭақәак руак иахьатәи Бырзентәыла, Литва, Кипр, Румыниа, Сербиа, Черногориа, Болгариа, [[Беларус]], Урыстәыла (аҭатар-монголтә қәылара инаркны XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа); Иахьатәи Албаниа, Босниа, Қырҭтәыла, Ермантәыла, Азербаиџьан (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа), иара убас еиуеиԥшым аамҭақәа рзы — Чехиа, Словакиа, Венгриа (ҭырқәцәеи монголтәи ампыҵахалаҩцәа раан) ртәылақәа раԥхьаӡа иргыланы Мраҭашәаратәи Европа аполитикатә хәҭак аҳасабала иԥхьаӡамызт.
[[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] Европа ихадоу ахәҭа анапаҵаҟа иҟан, аха Акатоликтә Мраҭашәара уи [[ислам|аԥсылманра]] амзызла итәым ҳәа иԥхьаӡон, [[Урыстәыла аҳра|Урыстәылатәи Аҳра]] аиашахаҵара амзызла ишаԥхьаӡоз еиԥш. 1518 ашықәсазы, европатәи аҳәынҭқаррақәа жәпакы аҩганктәи аибашьра рыбжьамларц азы аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит ([[Лондонский договор (1518)|Лондонтәи аиқәшаҳаҭра]]).
Аха шықәсқәак рыла еиҭах аибашьрақәа рацәаны иалагеит, урҭ рҟны иҟан [[Война за независимость Швеции|Даниа Швециа иаҿагылаз аибашьра]], [[Англо-французская война (1543—1546)|Англиа, Испаниа Франциа иаҿагылаз аибашьра]]. Ареформациа иахҟьаны Европа аҭынчра ашьақәыргылара шәышықәса ԥхьаҟа аҵахәтәы ԥнаҵәеит..
XVI ашәышықәса аҩбатәи абжазы Франциа акыр шықәса [[Религиозные войны во Франции|адинтә еибашьрақәа]] мҩаԥысуан. Мрагыларатәи Европаҿы Польшеи Литвеи еидгыланы Польша-Литва Аидгыла шьақәдыргылоит. Урыстәыла ԥыхьатәи Ахьтәы Орда иаҵанакуаз аханрақәа ааннакылоит. Ливонтәи Прибалтика анырра азы, Урыстәылеи, [[Речь Посполитая|Реч Посполитеи]], Швециеи рыбжьара иҟаз [[Ливонская война|Ливонтәи аибашьра]], хыркәшахоит ԥыхьатәи Ливониатәи Аорден адгьылқәа Польшеи Швециеи рыбжьара реихшарала.
==== Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ====
[[Файл:C. 1648 Europe.jpg|right|thumb|Европа 1648 шықәсазы Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра ашьҭахь]]
[[Аугсбургский религиозный мир|Аугсбургтәи аадинратә аиқәшаҳаҭра]] (1555) Германиа иҟаз [[лютеранство|алиутеранцәеи]] акатоликцәеи рыбжьара иаарту аиҿагылара аамҭала иаанкылеит. Аҭынчратә ԥҟарақәа рыла, Германиатәи аҳцәа рхатә ҳәынҭқаррақәа рзы адин (алутеранизм ма акатолицизм) рхатә гәаԥхарала иалырхыр рылшон, апринцип «Зымчра, идинхаҵара» инақәыршәаны.
Убри аамҭазгьы Акатоликтә Еихырхәара иацәыӡыз анырра аиҭашьақәыргылара аҭахын. [[цензура|Ацензуреи]] [[инквизиция|аинквизициеи]] еиҳа иӷәӷәахеит, насгьы [[Иезуиты|иезуитцәа]] рорден ӷәӷәахеит. [[Ватикан|Ватикан]] иаанхаз акатоликатә напхгаҩцәа зегь рыла ирыдцалеит рҳәынҭқаррақәа рҿы апротестантизм ықәыргарц. Габсбургцәа ӷәӷәала католикцәан, аха империатә статус ахьрымаз азы адинтә чҳара апринципқәа ирықәныҟәалар акәын. Убри аҟнытә, урҭ [[Контрреформация|Аконтрреформациаҿы]] аҭыԥ хада [[Бавария|Бавариа]] анапхгаҩцәа ирырҭеит. Адинхаҵаратә еиҿагылара еизҳауан.
Еизҳауаз ақәыӷәӷәара еиҿкааны аҭак аҟаҵаразы, Аахыҵтәии Мраҭашәаратәии Германиа 1608 шықәсазы иаԥҵаз апротестанттә ҳәынҭқарцәа [[Евангелическая уния|Аевангелиетә Еидгыла]]ҿы иадгылеит. Уи аҭакс, акатоликцәа еидгылеит [[Католическая лига (1609)|Акатоликтә Лига]] (1609) ҳәа. Аҩ-еидгылакгьы иаразнак аҳәаанырцәтәи аҳәынҭқаррақәа ирыдгылеит. Абас еиԥш иҟоу аҭагылазаашьақәа рҿы аимпериа зегьы иаҵанакуа ахылаԥшырҭақәа — [[Рейхстаг (Священная Римская империя)|Реихстаг]], Аӡбаратә палата — русура аанкылан.
[[Файл:Bartholomeus van der Helst, Banquet of the Amsterdam Civic Guard in Celebration of the Peace of Münster.jpg|thumb|300px|«[[Мюнстерский мир|Миунстер аҭынчра]] азгәаҭара». [[Хелст, Бартоломеус ван дер|Бартоломеус ван дер Хельст]] исахьа, 1648 шықәса]]
1617 шықәсазы, Габсбургцәа рдинастиа аҟәшақәа ҩбагьы маӡалатәи аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, [[договор Оньяте|Ониаттәи аиқәшаҳаҭра]], уи иаанарԥшит иҟаз аиқәымшәарақәа. Уи аԥҟарақәа рыла, Испаниа иақәгәыӷын адгьылқәа рыҭара [[Эльзас|Ельзаси]] Аҩадатәи Италиеи рыдгьылқәа рҿы, уи [[Испанские Нидерланды|Испаниатәи Нидерландиеи]] Габсбургцәа Италиатәи атәқәеи рыбжьара адгьылтә еимадара ҟанаҵон. Уи аҭакс, Испаниа аҳ [[Филипп III (король Испании)|Филипп III]] аимпериа агәыргьын мап ацәикит, насгьы [[Фердинанд II (император Священной Римской империи)|Штириатәи Фердинанд]] икандидатура адгылара дақәшаҳаҭхеит. Аҳра зуаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа аимператор, Богемиа Аҳ [[Матвей (император Священной Римской империи)|Матфеи]] ииашаҵәҟьаны ҭынхас дыҟамызт, убри аҟнытә 1617 шықәсазы [[Чехиа|Чехиатәи]] Асеим мчыла дидикылеит иашьа иԥа Штириатәи Фердинанд, гәык-ԥсык ала католикс иҟаз, иара иҭыԥан дрыдыркыларц. Еиҳарак апротестантцәа ахьыҟаз Чехиаҿы уи даараӡа дырҭахымызт, убри аҟнытә ақәгылара мзызс иамаз, уи [[Тридцатилетняя война|Ҩажәижәаба шықәсатәи аибашьра]] ҳәа изышьҭоу аиҿагылара ду ахь ииасит. Уи даараӡа иҭарцәыз аибашьра иалҵшәаны иҟалеит [[Вестфальский мир|Вестфалиатәи]] аиқәшаҳаҭра, 1648 шықәса, уи Германиа зегьы аҿы акатоликтәи алутерантәи адинқәа еиҟараны ишьақәнаргылеит. [[Вестфальская система|Вестфалиатәи асистема]] ҳәа изышьҭоу цәырҵит, уи жәларбжьаратәи азин аҿиараҿы зегь реиҳа ихадоу етапын.
Уи аамҭазы, 1648 ашықәсазы, 1568 шықәса инаркны Испаниа [[Республика Соединённых провинций|Нидерландқәа Еидҵоу Апровинциақәа]] рхақәиҭра ақәшаҳаҭхеит. Испаниеи иареи реибашьра ашықәсқәа раан, ақәгылаҩцәа Нидерландтәи апровинциақәа рҿы ирылшеит иҿиаз аекономикеи иӷәӷәоу афлоти рыла ишьаҭаркыз, инаӡоу аҳәынҭқарра аԥҵара. 1602 ашықәсазы иаԥҵан [[Голландская Ост-Индская компания|Нидерландтәи Ост-Индиатәи Акомпаниа]], уи абзоурала Нидерландқәа [[Колонии Нидерландов|рхатә колониалтә империа]] рыман, Испаниеи Португалиеи рымшынҵаанырцәтәи рымазарақәа рышьҭахь ахԥатәи аҭыԥ ааннакылоит. XVII ашәышықәса агәҭаны [[Амстердам]] адунеи афинанстәи акоммерциатәи центрны иҟалеит. Аха Нидерландқәа ирыман амч ду змаз аконкурент, уи аамҭазы ареволиуциатә ԥсахрақәа ахьымҩаԥысуаз — Англиа.
==== Англызтә револиуциа ====
{{main|Англызтә револиуциа}}
[[Файл:The Execution of Charles I of England.jpg|мини|300px|Карл I ишьра]]
Зегь раԥхьа иргыланы аибашьра зыхҟьаз адин акәын. [[Карл I (король Англии)|Карл I]] 1625 шықәсазы аҳас даныҟала, иара иангликанизм астили, иара убас иԥҳәыс — [[Генриетта Мария Французская|афранцыз католикԥҳәыси]] Англиа акатоликизм ахь ихынҳәуеит ҳәа ақәыргәыӷра ҟарҵон. Уи адагьы, апарламенти иареи реизыҟазаашьақәа ҽеимызт, 1620-тәиқәа рзы хра злам аилатәарақәа ирыхҟьаны 11 шықәса рыҩныҵҟа апарламент еизомызт. Аха 1640 шықәсазы Шотландиа ақәылара ашьҭахь, Карл мчыла Апарламент еизигар акәхеит, арра аԥара аиқәыршәаразы. Апарламент [[Ирландское восстание (1641)|Ирландиа ақәгылара]] ақәгаразы аԥара аҭара мап ацәнакит, насгьы уи ақәшаҳаҭрада апарламент аԥыхра залымшо азакәан рыдыркылеит. Нанҳәамза 1641 шықәсазы Апарламент иаднакылеит «[[Великая ремонстрация|Аремонстрациа Ду]]», аҳра ацәгьоурақәа рсиа зныз астатиақәа реизга. Уи ашьҭахь аҳәынҭқарратә мчра апарламент анапаҿы иҟалеит.
Аҳ иҭаацәеи иареи [[Лондон|Лондон]] аанрыжьит Лаҵарамза 1642 шықәсазы, насгьы аҳратә стандарт [[Ноттингем|Ноттингемҟа]] ашьҭыхра аибашьра алаҳәара акәхеит. Карл иган «[[Кавалеры|Кавалиерс]]» ҳәа иашьҭан; Апарламенттә ган ахьӡҵас «[[Круглоголовые|Ахыгьежьцәа]]» ҳәа ахьӡҵан. Раԥхьатәи иқәҿиарақәа рышьҭахьгьы, Карл ааха иоуит, 1646 шықәсазы [[Путешествие Карла I из Оксфорда в Ньюарк|Карл Шотландиаҟа дыбналеит]], Ажьырныҳәамза 1647 шықәсазы Англиатәи Апарламент 400 000 фунт стерлинг рыла дрыҭан. Абҵарамза 1647 шықәсазы [[остров Уайт|Уаиттәи адгьылбжьаха]] ахь дыбналт, аха хара имгакәа ҩаԥхьа дҭаркит.
Апарламенттә арратә напхгаҩы [[Кромвель, Оливер|Оливер Кромвелл]] иҳәарала, [[палата общин|Ажәлар Реизара]] ажьырныҳәамза 1648 шықәсазы аҳи иареи ирыбжьарҵо аиҿцәажәарақәа зегьы аҳәынҭқарратә чарҳәароуп ҳәа ирыланарҵәеит. Уи аусԥҟа апровинциақәа жәпакы аҳ ихьчаразы абџьар шьҭырхыр акәхеит, насгьы Шотландиа аҳәаа иаҩсны Лондонҟа ицеит. Кромвель иаарласны ақәгылара ихәаҽит, насгьы [[Эдинбург|Единбургҟа]] днеины ҩынтә еиҳа иӷәӷәаз Шотландиатәи ар иԥыхаа иқәыиҵеит. Аха Апарламент Кромвелл иҟамзаара ахархәарала, ҩаԥхьа аҳи иареи рыбжьара аиҿцәажәарақәа мҩаԥыргеит, урҭгьы, ԥасатәи аиҿцәажәарақәа реиԥш, илҵшәадахеит. Згәы ԥжәаз аиндепендентцәа Лондонҟа ицеит; 1648 шықәса ԥхынҷкәынмза 6 рзы [[Томас Прайд|Праид]] инапхгара аҵаҟа иҟаз ҩ-полкк Ажәлар Реизара иҩналт, 45 [[Пресвитериане|апресвитериантә]] партиа алахәылацәа ҭаркит, насгьы аӡәырҩы ҭырцеит. 489 апарламент адепутатцәа рҟынтә 83 аанхеит, аҳ иажәалагалақәа шрыдымкыло ажәа рыҭаны. «Ирыцқьаз» Апарламент (хыччарала Rump Parliament, даҽакала апарламент «[[Охвостье|Аҵыхәа]]» ҳәа иашьҭан) аӡбаҩ [[Брэдшо, Джон|Брадшоу]] напхгара зиҭоз аҳ иусӡбара аамҭа ақәырҵеит. Алордцәеи аҳи аҿагылара шрымазгьы, иара убасгьы Шотландиеи, Франциеи, Голландиеи рыбжьаҟазара шрымазгьы, 1649 шықәса ажьырныҳәамза 27 рзы аӡбарҭа аҳ ашьра иқәнаҵеит атиран, аҳәынҭқарра чарҳәаҩ ҳәа. [[Ажьырныҳәамза 30|Ажьырныҳәамза 30]] рзы Карл I [[Казнь Карла I|ихы ашьаҟаҿы иқәиҵеит]].
Англиа ареспублика ҳәа иалаҳәан, аха амчра уи анапаҿы иҟан Кромвелл анапхгара ззиуаз аруаа ргәыԥ. 1653 шықәса инаркны “Лорд Протектор” ҳәа атитул зауз Кромвелл имацара анапхгара ҟаиҵо далагеит.
1657 шықәсазы, апарламент ҿыц Кромвель аҳ ҳәа атитул идигалеит, уи иара мап ацәикит, аха амчра ҭынхала аиҭара дшақәшахҳаҭхазгьы. Аха иԥа [[Кромвель, Ричард|Ричард Кромвелл]] напхгаҩы ԥсыҽны дыҟан; 1660 шықәса алагамҭазы иара дҭырцеит, [[Реставрация Стюартов|Стиуарҭцәа рдинастиа аиҭашьақәыргылара]] ҟалеит: Карл I иԥа ахҵәара аҟынтәи дхынҳәит, [[Карл II (король Англии)|Карл II]] зыхьӡыз аҳас дҟалеит. [[Акт об Унии (1707)|Аидгыларатә Акт (1707)]] Англиа, Шотландиа Аҳрақәа рпарламентқәа еиднакылеит Британиа Ду аԥҵаразы. [[Акт об Унии (1800)|Аидгыларатә Акт (1800)]] Британиа Дуи [[Ирландиа|Ирландиеи]] рҳәынҭқаррақәа [[Британиаду|Еиду Аҳра]] еиднакылеит.
==== Аҵарадырра аамҭа ====
{{main|Аҵарадырра аамҭа}}
[[Файл:John Locke.jpg|thumb|[[Локк, Джон|Џьон Локк]]]]
Иахьатәи аамҭа аҭоурых аҿы «Аҵарадырра» даара акрызҵазкуа аҵакы амоуп. Аҵарадырра [[XIV век|XIV]]—[[XV век|XV]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз ауаатәыҩсатә культуратә хырхарҭа ҵабыргны иацҵоуп, уи адагьы, аиндивидуализми атрадициақәа рахь акритикатә знеишьеи рыла иааԥшуеит. Аха Аҵарадырра аамҭеи [[Ренессансный гуманизм|агуманизм]] аамҭеи еиҟәыҭхоуп адинытә [[Реформация|реформациеи]] акатоликатә реакциеи раамҭеи, Мраҭашәаратәи Европа аԥсҭазаараҿы [[теология|атеологиатәи]] [[Христианская Церковь|ауахәаматәи]] апринципқәа ҩаԥхьа аԥхьагылара анроуз рыла. Аҵарадырра агуманизм мацара акәымкәа, [[XVI]], [[XVII]] ашәышықәсақәа рзы иҟаз иԥхьагылоу [[протестантизм|апротестантизм]] атрадициақәа ирыдҳәалоуп, урҭ рҟынтәи аполитикатә хақәиҭреи аламыс ахақәиҭреи ргәаанагарақәа ҭынхас иҟалеит. Ареформациа аамҭа аидеиақәа рҟынтәи Аҵарадырра аамҭа аидеиақәа рахь аиасра зегь реиҳа иманшәалоуп [[Англызтәыла|Англиа]] XVII ашәышықәса анҵәамҭеи XVIII ашәышықәса алагамҭеи рзы, [[деизм]] аныҿиаз, уи ареформациа аамҭа адинтә еволиуциа ахыркәшара акәын, насгьы «аԥсабаратә дин» ҳәа изышьҭоу уи XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырҩцәа ирыдырҵоз алагамҭа акәын. Еиҳаракгьы, XVIII ашәышықәсазтәи аҵарадырратә литература ашьаҭаркҩы иаҳасабала уахәаԥшыр алшоит [[Локк, Джон|Џьон Локк]]. Агуманизми апротестантизми реиԥш, еиуеиԥшым атәылақәа рҿы Аҵарадырра аҭыԥантәи амилаҭтәи аҟазшьа аиуит.
XVIII ашәышықәсазы Европа зегьы аҿы аҵакы аиуит [[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль Луи|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа рхаҿсахьала французтәи аҵарадырратә литература. Урҭ еицырзеиԥшу ҟазшьоуп [[Рационализм (философия)|рационализм]] аҳра аура, уи [[Франциа|Франциа]] акритика аполитикатәи асоциалтәи ҟазшьа змоу азҵаарақәа рахь ирхан, аха ари апериод аҿы иҟаз агерман ҵарадырҩцәа еиҳарак адинеи аморалтәи зҵаарақәа рыӡбара иазкын.
Аҵарадырра ахықәкы хадас иамаз ауаҩы ихшыҩ аусурала ауаҩы иԥсҭазаара иԥсабаратәу апринципқәа рыԥшаара акәын (аԥсабаратә дин, аԥсабаратә закәан, афизиократцәа рекономикатә ԥсҭазаара аԥсабаратә еиҿкаара, уҳәа убас иҵегьы). Абас еиԥш иҟоу ахшыҩ змоу, иԥсабаратәу апринципқәа рганахьала, аҭоурых аҿы ишьақәгылахьоу, иҟоу аформақәеи аизыҟазаашьақәеи зегьы (позитивтә дин, позитивтә закәан, уҳәа убас иҵегьы) акритика рзыруан. Аҵарадырратә идеиақәа рныррала, асоциалтә ԥсҭазаара зегьы еиҭашьақәдыргыларц зҭахыз аиҭакрақәа мҩаԥган (ҵарадырратә абсолютизми [[Великая французская революция|Франциатәи ареволиуциеи]]).
==== XVIII ашәышықәса алагамҭазы ====
Мраҭашәаратәи Европаҿы XVIII ашәышықәса алагамҭазы, амчра дуқәа [[Война за испанское наследство|Испаниа ашьҭра аибашьра]] иалахәын. Мрагыларатәи Европаҿы [[Северная война|Аҩадатәи аибашьра]] иахҟьаны Урыстәыла империаны иҟалеит, насгьы Швециеи Польша-Литватәи Аидгыла ԥсыҽхеит. Аҭырқәцәа Европаҟа рҽырҭбаара Австриа иаанкылан, [[Великая Турецкая война|Ҭырқәтәылатәи Аибашьра Ду]] ашьҭахь Османтәи Аимпериа аҵыхәтәантәи ашьаҿақәа ҟаҵо иалагеит.
==== Бжьышықәсатәи аибашьра ====
{{main|Бжьышықәсатәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1740 Europe and Western Asia.jpg|thumb|right|300px|Европа XVIII ашәышықәса агәҭантәи ахсаала]]
Америка иҟаз европатәи амчрақәа рыбжьара [[Колониализм|аколониалтә еиндаҭлареи]] Пруссиа аҿиареи ирыхҟьаны XVIII ашәышықәса абжьара Бжьышықәсатәи аибашьра ҟалеит, уи ҳаамҭазтәи аиҿагылара дуқәа иреиуан. Бжьышықәсатәи аибашьра мҩаԥысит Европаҿгьы, Пруссиатәи Фридрих Англиа иадгыланы Австриа, Урыстәыла, Франциа, Швециа, Саксониа, империатә усзуҩцәа реиҳараҩык ирҿагыланы имҩаԥгаз, иара убасгьы аокеан анҭыҵ: Аҩадатәи Америка, Карибтәи амшын, Индиа, Филиппинқәа. Уи аамҭазы иҟаз Европатәи амчра дуқәа зегьы аибашьра иалахәын, иара убасгьы Европа абжьаратәии ихәыҷуи аҳәынҭқаррақәа реиҳарак, уимоу индеицәа рхылҵшьҭрақәа рҟынтәи џьоукы. Уинстон Черчилль уи аибашьра «Актәи адунеизегьтәи аибашьра» ҳәагьы ахьӡиҵеит. Аибашьра аколониалтә ҳәа иԥхьаӡоуп, избан акәзар уа Британиа Ду, Франциа, Португалиа, Испаниа аколониалтә империақәа рметрополисқәа ринтересқәа еиҿаҳаит. Европаҿы ихаданы иҟаз аиҿагылара Австриеи [[Пруссия|Пруссиеи]] Силезиа рыбжьара акәын, уи Австриа иаԥхьанеиуаз [[Силезия|Силезиатәи]] аибашьрақәа рҿы иаҵахеит. Убри аҟнытә Бжьышықәсатәи аибашьра Силезиа аҵыхәалатәи аибашьреи Ахԥатәи Силезиатәи аибашьреи ҳәагьы иашьҭоуп.
Мрагыларатәи Европаҿы, XVIII ашәышықәса анҵәамҭазы, [[разделы Речи Посполитой|Польша-Литва Аидгыла]] Урыстәылеи, Пруссиеи, Австриеи рыбжьара еиҩшан. [[Русско-турецкие войны|Урыстәылеи Ҭырқәтәылеи реибашьрақәа]] ирыхҟьаны Аҩадатәи Амшын Еиқәа арегион Урыстәыла анапаҵаҟа ииасит, насгьы Балканқәа рҿы Ҭырқәтәыла ԥсыҽхеит.
=== Кыраамҭатәи XIX ашәышықәса ===
==== Франциатәи Ареволиуциа Ду ====
{{main|Франциатәи Ареволиуциа Ду}}
[[Файл:Prise de la Bastille.jpg|right|thumb|[[Штурм Бастилии|Бастилиа ақәлара]]]]
[[Вольтер, Мари-Франсуа|Вольтер]], [[Монтескьё, Шарль де|Монтескье]], [[Руссо, Жан Жак|Руссо]], егьырҭ ашәҟәыҩҩцәа русура иабзоураны, урҭ рҟынтә [[физиократ|афизиократцәеи]] [[энциклопедист|аенциклопедистцәеи]] ргәыԥқәа ҷыдала аҵакы рыман, Франциатәи ауаажәларра аҵара змаз рыхшыҩ аҿгьы ареволиуциа ҟалеит. Руссо, [[Мабли, Габриель-Бонно|Мабли]], [[Дидро, Дени|Дидро]] уҳәа убас иҵегьы рдемократиатә философиахь ауаа рацәа рыбзиабара цәырҵит. Франциатәи ахатәгәаԥхарауааи аҳәынҭқарреи злахәыз [[ЕАА рхьыԥшымразы аибашьра|Аҩадатәи Америка Ахьыԥшымратә еибашьра]] ауаажәларра ргәы иҭанаҵеит ахәыцра ҿыцқәа Франциа рынагӡара шалыршахо.
1789 ашықәсазы Франциа иалагаз ареволиуциа аҵыхәтәаны амонархиа аԥыхреи 1792 ашықәсазы [[Первая французская республика|Актәи Франциатәи Ареспублика]] аԥҵара иахҟьеит. Уи адевиз: «[[Свобода, равенство, братство|Ахақәиҭра, аиҟарара, аиашьара]]» ԥыҭрак ашьҭахь еиуеиԥшым атәылақәа рҿы еиуеиԥшым ареволиуциақәа рдевизны иҟалеит.
==== Наполеон иеибашьрақәа ====
{{main|Наполеон иеибашьрақәа}}
[[Файл:Europe en 1812 (c. 1854).jpg|мини|Европа 1812 шықәсазы]]
1799 ашықәсазы, ареволиуциатә Франциа ақәымҿиарақәа рацәаны иақәшәеит, насгьы иаҿагылаҩцәа рҟынтәи Урыстәыла ишалҵызгьы уи аҭагылазаашьа даара иуадаҩын. [[Переворот 18 брюмера|1799 шықәса абҵарамза 9]] рзы Ареспублика актәи аконсулс ирылаҳәаз [[Наполеон Бонапарт|Наполеон Бонапарт]] аибашьраҿы радикалтә еиҭакрак аҟаҵара даҽазышәан. Уи иӡбеит Италиеи Германиеи рфронтқәа рҿы Австриа ааха ду рыҭара.
Франциа иаҿагылоз акоалициақәа рҿы акырынтә аиааира анига ашьҭахь, Наполеон [[Первая империя|Франциатәи Аимпериа]] рылаиҳәеит, Европа аиҳарак анапхгара шьақәиргылеит, насгьы X ашәышықәса инаркны иҟаз Иԥшьоу Римтәи Аимпериа ықәихит.
1812 шықәса инаркны иалагеит Наполеон иарратә мчра ацәыӡра, уи зыхҟьаз Португалиеи Испаниеи рҿы [[Война на Пиренейском полуострове|Франциатәи арратә усмҩаԥгатәқәа рықәымҿиарақәеи]] [[Отечественная война 1812 года|Урыстәыла Наполеон ааха аниуеи]] ирыхҟьаны, анаҩс [[Война шестой коалиции|Европа аибашьра ҿыц]] ҟалеит, уа Наполеон ааха иоуит, насгьы 1814 шықәсазы амчра ицәыӡит.
Наполеон иеибашьрақәа рҵыхәтәантәи аепизод «[[Сто дней|Шәымш]]» аамҭазы иҟаз акампаниа акәын, еицырдыруа [[Битва при Ватерлоо|Ватерлоотәи аибашьра]] ацны.
==== Венатәи аконгресс ====
{{main|Венатәи аконгресс}}
Аконгресс азин анаҭеит [[Австрийские Нидерланды|Австриатәи Нидерландқәа]] (иахьатәи [[Бельгиа|Бельгиа]]) адгьылҵакыра Нидерландқәа Аҳра ҿыц алаҵара, аха егьырҭ Австриатәи амалқәа зегьы [[Габсбурги|Габсбургцәа]] рнапаҵаҟа иҟалеит, [[Ломбардия|Ломбардиа]], [[Уанаҿа|Венециатәи арегион]], [[Тоскана]], [[Парма]], [[Тироль (историческая область)|Тироль]] уҳәа уахь иналаҵаны. [[Пруссия|Пруссиа]] иаҭәашьан [[Саксония (королевство)|Саксониа]] ахәҭак, [[Вестфалия|Вестфалиеи]] [[Рейнская область|Рейнландиеи]] рыдгьыл ду. Уаанӡа [[Франциа|Франциа]] иадгылаз [[Даниа|Даниа]] [[Норвегиа|Норвегиа]] [[Швециа|Швециа]] иацәыӡит. [[Италиа|Италиа]] [[Ватикан|Ватикани]] [[Папская область|Апапатә области]] рҿы [[Папа римский|Папа]] имчра еиҭашьақәдыргылеит, насгьы [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа рҳәынҭқарра]] [[Бурбоны|Бурбонцәа]] ирхынҳәит. [[Германский союз|Агермантә Еидгыла]]гьы еиҿкаан. [[Наполеон Бонапарт|Наполеон]] иаԥиҵаз [[Варшавское княжество|Варшаватәи аҳәынҭқарра]] ахәҭак [[Царство Польское|Польшатәи Аҳра]] ҳәа ахьӡ аманы [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]] иахәҭакхеит, [[русский император|Урыстәылатәи аимператор]]гьы Польшатәи аҳас дҟалеит.
==== Европа Венатәи Аконгресс ашьҭахь ====
[[Файл:C. 1863 Europe (1814-1863).jpg|thumb|right|250px|Европа XIX ашәышықәса агәҭаны]]
[[Файл:Train Liverpool Manchester.jpg|thumb|180px|Адәыӷба [[Железная дорога Ливерпуль — Манчестер|Ливерпуль-Манчестер]] ацәаҳәаҿы]]
Ареволиуциатә Франциа ааха анаиу ашьҭахь, егьырҭ аҳәынҭқарра дуқәа 1789 шықәса аԥхьа иҟаз аҭагылазаашьа аиҭашьақәыргылара рҽазыршәеит. Аха урҭ рҽазышәарақәа ирылымшеит ареволиуциатә еиҿкаарақәа рыларҵәара аанкылара: абжьаратәи аклассқәа Франциатәи Ареволиуциа адемократиатә идеалқәа ӷәӷәала анырра рырҭеит, [[промышленная революция|Аиндустриалтә револиуциа]] акыр зҵазкуа аекономикатәи асоциалтәи аԥсахрақәа аанагеит.
XIX ашәышықәсазы Европатәи аекономика ирласны аҿиара аиуит, насгьы [[капитализм|акапитализм]] аиааира агара алнаршеит. Аҭҵаарадырратә аартрақәа аиндустриа аҿиара иацхрааит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европа ауааԥсыра реиҳараҩык уажәгьы ақыҭарақәа рҿы инхон, аха ақыҭанхацәа рхыԥхьаӡара еиҵахон, ақалақьқәа рҿы инхоз ауааԥсыра рхыԥхьаӡара еиҳа-еиҳа иацлон. Европатәи акапиталисттә уаажәларраҿы ихадоу ҩ-социалтә класск ракәын [[буржуазия|абуржуазиеи]] [[рабочий класс|аусзуҩцәеи]]. [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциақәа]] ирыхҟьаны, Европатәи атәылақәа реиҳарак рҿы аконституциақәа рыдыркылеит, апарламентқәагьы ҟалеит. XIX ашәышықәса аҵыхәтәаны, Европатәи атәылақәа жәпакы (Франциа, Германиа) зегьы рзы [[всеобщее избирательное право|алхратә зин]] рыман, аха ахацәа рзы мацара.
Аӷарра иацәынхарц азы, европауаа аӡәырҩы еиӷьу аԥсҭазаара иашьҭаланы [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рахь ихыҵны ицеит. [[Европейская эмиграция|Европантәи ахыҵыҩцәа]] рхыԥхьаӡара еизҳаит 1846 шықәсазы 300 000 инаркны XIX ашәышықәса анҵәамҭазы 1 миллионҩык инареиҳаны<ref>{{Cite web |url=https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |title=Глобальная миграция |archive-date=2024-10-03 |access-date=2024-08-28 |archive-url=https://web.archive.org/web/20241003040648/https://www.imf.org/external/pubs/ft/fandd/rus/2006/09/pdf/williamson.pdf |url-status=live }}</ref>.
==== Амарксизм ацәырҵра ====
{{main|Акоммунисттә партиа Аманифест}}
[[Файл:Portraits of Marx and Engels (10).jpg|thumb|right|[[Карл Маркс|Карл Маркси]] [[Фридрих Энгельс|Фридрих Енгельси]]]]
Аусзыҩцәа ркласс аинтересқәа раарԥшра аҳасабала [[Марксизм|амарксизм]] цәырҵит XIX ашәышықәса 40-тәи ашықәсқәа рзы, аусзыҩцәа ркласс ихьыԥшым аполитикатә мчра аҳасабала аҭоурых арена ианалала акапиталисттә уаажәларра аиҿагылара ӷәӷәала ианцәырҵ. [[К. Маркс|К. Маркси]] [[Ф. Энгельс|Ф. Енгельси]] ракәын аусзыҩцәа ркласс аҵаратә дунеихәаԥшышьа, уи ареволиуциатә қәԥара апрограмма, астратегиа, атактика зшаз. Урҭ ауаатәыҩса уаанӡатәи рнаука-социалтә хәыцра аихьӡарақәа ҿыц ирызхәыцуан, ҿыц аус руан, акласстә қәԥареи аџьажәлар рреволиуциатә ҵысреи рԥышәа азеиԥштәра ҟарҵеит.
Аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә теориа аҳасабала ицәырҵыз Марксизм ареволиуциақәа раахыс апрактикаҿы иԥышәан [[Революции 1848—1849 годов|1848—49 шықәсқәа рзы Мраҭашәаратәи Европаҿы]]. Абарҭ ареволиуциақәа рышьҭахь, К. Маркси Ф. Енгельси русура рхы аздырхьеит аҭҵааратә коммунизм аидеиақәа рыларҵәара, атәылақәа зегьы рҿы апролетартә револиуционерцәа разыҟаҵара, жәларбжьаратәи [[пролетариат|апролетариат]] амчқәа револиуциатә қәԥара ҿыц азы реизгара. Ари апериод К. Маркси Ф. Енгельси рнапхгара аҵаҟа аусзыҩцәа ркласс ареволиуциатә жәларбжьаратәи апартиа аԥҵарала иазгәаҭан, уи «Жәларбжьаратәи аусзыҩцәа Реидгыла» ҳәа иашьҭан ([[Первый интернационал|Актәи Аинтернационал]], иаԥҵан 1864 шықәса цәыббрамза 28 рзы). XIX ашәышықәса 70—80-тәи ашықәсқәа рзы Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы еиҿкаан апролетариат амассатә [[социал-демократия|социал-демократиатә]] партиақәа.
==== Италиа аидҵара ====
{{main|Арисорджименто}}
[[Файл:With Victor Emmanuel.jpg|мини|300px|[[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Гарибальди, Джузеппе|Џьузеппе Гарибальди]] диԥылоит [[Теано]] азааигәара, [[Де Альбертис, Себастьян|С. Де Альбертис]] исахьа]]
Италиа абжьаратәи ашәышықәсақәа раахысгьы политикала еиҟәыҭханы иаанхеит. Италиа [[Революция 1848—1849 годов в Италии|1848—1849 шықәсқәа рзы иҟалаз ареволиуциа]] анықәырх ашьҭахь, зконституциатә еиҿкаара зыхьчоз Италиатәи аҳәынҭқарра заҵәыкны иаанхеит [[Сардинское королевство|Сардиниа Аҳра]] ([[Пьемонт|Пиемонт]]). Уи аҳ [[Виктор Эммануил II|Виктор Еммануил II]] [[Кавур, Камилло|Камилло Кавур]] аминистр хадас дҟаиҵеит 1852 шықәсазы.
1858 шықәсазы Кавури Франциатәи аимператор [[Наполеон III]] маӡала аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵеит, уи инақәыршәаны Франциа Сардинтәи Аҳра [[Австрийская империя|Австриатәи Аимпериа]] аҟынтәи [[Ломбардия|Ломбардиеи]] [[Уанаҿа|Венециеи]] рханраҿы ацхыраара ҟанаҵеит, насгьы уи аҭакс [[Савойя|Савоиеи]] [[Ницца|Ницеи]], Франциатәи ауааԥсыра рацәа ахьынхоз адгьылқәа, Сардиниатәи Аҳра аҟынтәи ироуит. Мшаԥымза 1859 шықәсазы [[австро-итало-французская война|Австро-Италиатәи-Франциатәи]] аибашьра алагеит. Пьемонти Франциеи еидызкыло арқәа аиааирақәа рацәаны ианырга ашьҭахь, ашьаарҵәыратә [[битва при Сольферино|Солферинотәи аибашьра]]гьы уахь иналаҵаны, Наполеон III иаалырҟьаны аибашьрақәа аанкыланы, Австриеи иареи [[Виллафранкское перемирие|Виллафранкатәи асепаратә ҭынчреиқәшаҳаҭра]] рыбжьарҵеит. Уи аԥҟарақәа рыла, Франциа иаҭәашьаз Ломбардиа заҵәык акәын (Франциа хара имгакәа Пьемонтҟа иианагеит), Венециагьы Австриатәи Аимпериа иахәҭакны иаанхеит.
Анапхгаҩцәа Италиа аҳәынҭқарра хәыҷқәа ([[Пармское герцогство|Парматәи аҳәынҭқарра]], [[Герцогство Модена и Реджо|Моденеи Реџьои рҳәынҭқарра]], [[Великое герцогство Тосканское|Тосканатәи аҳәынҭқарра ду]]) 1859 шықәсазы ажәлартә револиуциақәа ирыхҟьаны ибналт, урҭ, иара убас [[Папская область|Апапатә тәылаҿацә]] ахәҭакгьы, Сардиниа Аҳра иаҵанакуаз [[Объединённые провинции Центральной Италии|Агәҭантәи Италиа Еидҵоу Апровинциақәа]] шьақәдыргылеит. Хәажәкырамза 1860 шықәсазы имҩаԥгаз [[Плебисциты Итальянского королевства|аплебисцитқәа]] рышьҭахь, Италиа агәҭантәи аҳәынҭқаррақәа официалла Сардиниа Аҳра иалалеит, уи аамҭазы Савоиеи Ниццеи ауааԥсыра Франциа аҽалархәра азы рыбжьы рҭиит.
Алада Италиатәи [[Королевство Обеих Сицилий|Аҩ-Сицилиа Аҳра]] ихьыԥшымны иаанхон. Лаҵарамза 1860 шықәсазы Џьузеппе Гарибальди зықьҩык хатәгәаԥхарала иҟаз ауаа рыла, аҭыԥантәи ауааԥсыра рыцхыраарала цәыббрамза 1860 шықәсазы аиааира ганы иқалақь хада [[Неаполь]] дҭалеит. [[Кампания сардинской армии в Центральной и Южной Италии|Сардиниатәи арқәа]] ҩадаҟала иааигәахеит, аплебисцит аҿы ауааԥсыра реиҳараҩык Сардиниатәи аҳра иалаларц рыбжьы рҭиит, насгьы абҵарамза 1860 шықәсазы Гарибальди Аахыҵ Италиа амчра Виктор Еммануил II ииҭара рылеиҳәеит.
1861 шықәсазы [[Королевство Италия (1861—1946)|Италиа Аҳра]] ашьақәгылара алаҳәан, уи аҳас Виктор Еммануил II дҟалеит. Еидҵоу Италиа анҭыҵ иаанхеит [[Рим|Рими]] уи акәша-мыкәшеи (Франциатәи арқәа Папа ихьчаразы иахьгылаз) Австриатәи аимпериа анапхгара аҵаҟа иҟаз Венециатәи арегион.
Венециатәи арегион еидкылоу Италиа ахәҭакны иҟалеит 1866 шықәсазы, [[Австро-прусско-итальянская война|Австро-Пруссиа-Италиатәи]] аибашьра иахҟьаны. Италиа аидгылара хыркәшахеит цәыббрамза 1870 шықәсазы [[Взятие Рима|Рим анагарала]].
==== Афранко-Прусстәи аибашьреи Германиа аидҵареи ====
{{main|Афранко-прусстәи аибашьра}}
[[Файл:C. 1897 German Empire.jpg|thumb|right|250px|Германиатәи аимпериа ахсаала]]
1866 шықәсазы [[Австро-прусская война|Австро-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы аиааира анырга ашьҭахь, Пруссиа агермантә тәылақәа зегьы анапаҵаҟа еиднакыларц аҭахын, иара убасгьы Франциа арԥсыҽра иашьҭан. Франциагьы иаку, иӷәӷәоу Германиа ашьақәгылара алшара ацәхьаҵра иазыхиан. Аибашьра формалтә мзызс иамаз Испаниа аҳ иҭыԥ азы агәалақәа акәын, уи [[Вильгельм I (германский император)|Пруссиатәи Вильгельм]] иуа, [[Леопольд Гогенцоллерн-Зигмаринген|Гогенцоллерн-Зигмарингентәи Леопольд]] иқәиргылеит. [[Наполеон III]] Гогенцоллерн Испаниа аҳра мап ацәикырц мчыла дадицалеит, уи ашьҭахь Наполеон ицҳаражәҳәаҩ Вильгельм ихаҭа уи мап ацәкра дақәшаҳаҭхеит.
Франциа лазырҟәызшәа иԥхьаӡаны, Пруссиа аибашьра аланаҳәеит, аха иаҵахеит. Уи аконтрибуциа ду шәара акәхеит, убри аҟынтә [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] ацәыӡит. 1871 шықәса ажьырныҳәамза 18 рзы [[Версаль]] аҟны [[Бисмарк|Бисмарки]] [[Вильгельм I (император Германии)|Вильгельм I-и]] [[Германская империя|Германиатәи аимпериа]] аԥҵара аладырҳәеит.
==== Аславиан жәларқәа рмилаҭ-хақәиҭратә қәԥара ====
[[Файл:Nikolai-dmitriev-orenburgsky-grand-prince-nikolai-nikolaevich-enters-trnovo-in-1877-1885.jpg|мини|250px|
''[[Дмитриев-Оренбургский, Николай Дмитриевич|Н. Дмитриев-Оренбург]]'' [[Освобождение Болгарии|Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭтәра]], 1878 шықәса]]
[[славяне|Аславиантәи]] ажәларқәа реиҳараҩык рхатә ҳәынҭқарра рымамызт XIX ашәышықәса алагамҭазы: [[чехи|ачехцәа]], [[словаки|асловакцәа]], [[хорваты|ахорватцәа]], [[словенцы|асловенцәа]] Габсбургцәа рмонархиа иаҵанакуан, [[болгары|аболгарцәа]], [[сербы|асербцәа]] реиҳараҩык [[Османтәи аимпериа|Османтәи аимпериа]] иаҵанакуан, насгьы [[поляки|аполиакцәа]] XVIII ашәышықәсазы [[разделы Польши|Польша аиҩшарақәа]] рышьҭахь х-ҳәынҭқаррак — [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи Аимпериа]], [[Габсбургская монархия|Габсбургтәи Амонархиа]], [[Пруссия|Пруссиа]] — рнапаҵаҟа иҟалеит.
XVIII ашәышықәса аҵыхәтәаны — XIX ашәышықәса алагамҭазы, Чехиеи Словакиеи рҿы аславиантә милаҭтә еиҿкаара ([[чешское национальное движение|Чехтәи амилаҭтә еиҿкаара]], [[словацкое национальное движение|Словактәи амилаҭтә еиҿкаара]]) цәырҵит. Уи еиҳа иӷәӷәаны иааԥшит [[Революция 1848—1849 годов в Австрийской империи|Австриатәи аимпериаҿы 1848—1849 шықәсқәа рзы имҩаԥысыз ареволиуциа]] аан. 1848 ашықәсазы [[Прага]] имҩаԥысит [[Славянский съезд (1848)|аславиантә конгресс]], уи [[панславизм|апанславизм]] раԥхьаӡатәи ацәырҵраны иҟалеит.
1830 шықәсазы [[Царство Польское|Польша аурыс хәҭаҿы]] [[Польское восстание (1830—1831)|Урыстәылатәи аимпериа аҿагылара]] алагеит, уи Пруссиеи Австриеи рнапхгара аҵаҟа иҟаз аполиакцәа рыдгылара аиуит. Ари ақәгылара [[Польское восстание (1863—1864)|1863—1864 шықәсқәа рзы Польшатәи ақәгылара]] еиԥшҵәҟьа иқәгахеит.
Османтәи аимпериа иԥсыҽхацыԥхьаӡа, Алада-Славиантәи Балкантәи ажәларқәа уи амчра аҟынтәи ахақәиҭразы ирымаз агәазыҳәарагьы еиҳа иӷәӷәахеит. 1796 шықәсазы, [[княжество-епископство Черногория|Черногориа аҳәынҭқарра-епископра]], аҭырқәцәеи дареи ақәԥара ӷәӷәа ашьҭахь, ииашаҵәҟьаны ихьыԥшым ҳәынҭқарракны иҟалеит. 1804—1835 шықәсқәа рзы иҟалаз [[Сербская революция|Сербиатәи ареволиуциа]] [[Княжество Сербия|Сербиа Аҳәынҭқарра]] инагӡашәа ахьыԥшымра аиура алнаршеит.
Аха Болгариа [[Османская Болгария|Османтәи анапхгара аҵаҟа иаанхеит]]. Болгариа [[Апрельское восстание (1876)|1876 шықәсазы имҩаԥысыз ақәгылара]] гәымбылџьбарала иқәгахеит, аха уи [[Русско-турецкая война (1877—1878)|аурыс-ҭырқәтәылатәи аибашьра 1877—1878 шықәсқәа]] рзы иҟалаз амзызқәа иреиуан, уи иахҟьаны Болгариа Османтәи анапхгара аҟынтәи ахақәиҭра аиуит.
==== XIX ашәышықәса анҵәамҭа — XX ашәышықәса алагамҭа ====
{{main|Аепоха шьахә}}
[[Файл:Construction tour eiffel4.JPG|thumb|[[Эйфелева башня|Еифель ибаҟа]] аргылара, 1888 шықәса]]
XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы ирласыз атехнологиатә прогресс ҟалеит (иахәаԥш [[Вторая промышленная революция|Аҩбатәи аиндустриалтә револиуциа]]). Абри аамҭазы ауп [[автомобиль|амашьына]] (1885), [[звукозапись|абжьыҭаҩра]] (1877), [[радио|арадио]] (1895), [[кино|акино]] (1895), [[аэроплан|аҳаирплан]] (1903), [[Автохром|амассатә ԥштәы змоу афотоҭыхра]] (1907), [[телевидение|ателехәаԥшра]] аҟны раԥхьатәи аԥышәарақәа (1907) аныҟаҵаз.
Аҭҵаарадырра амч дуны иҟалеит, уи ароль еиҳа-еиҳа иацлон. Мраҭашәаратәи Европа амлакра ыӡит; Акәац еиԥш иҟоу ачысмаҭәа аалыҵқәа ауааԥсыра реиҳараҩык рзы иааиԥмырҟьаӡакәа иҟалеит. Еиӷьтәыз аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәеи, ҭацәу аамҭа аизырҳареи ирыбзоураны аспорттә хкқәа рыцәырҵра иацхрааит, насгьы [[велосипед|амаланыҟәақәа]] зегьы рхы иадырхәо иалагеит<ref>[https://cyberleninka.ru/article/n/evropeyskaya-povsednevnaya-kultura-19-veka Европейская повседневная культура 19 века]</ref>.
Аха XIX ашәышықәса анҵәамҭеи XX ашәышықәса алагамҭеи рзы адунеи аколониалтә еиҟәшара ([[империализм]]) иахҟьаны европатәи амчрақәа рыбжьара аиҿагылара еизҳауаз аамҭан, уи еиуеиԥшым адунеизегьтәи акризисқәа рахь инанагеит ([[Каролинский кризис (1885)|Каролинатәи акризис (1885)]], [[Фашодский кризис|Фашодтәи акризис]], [[Танжерский кризис|Актәи Мороккатәи акризис]], [[Агадирский кризис|Аҩбатәи Мороккатәи акризис]]). Еиҿагылаз ҩ-арра-политикатә блокк цәырҵит — [[Тройственный союз|Х-хәҭактәи Аидгылеи]] [[Антанта|Антантеи]]. Ари зегьы 1871 шықәса инаркны ҭынч инхоз Европаҿы аибашьра ашәарҭара ацәырнагеит.
== Ааигәатәи аҭоурых ==
[[Файл:Map of Europe (1898).jpg|thumb|300px|Европа (1898 шықәса)]]
=== Актәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Актәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра аламҭалазы, Европа амчра дуқәа — [[Германская империя|Германиатәи Аимпериа]], [[Австриа-Венгриа|Австриа-Венгриа]], [[Франциа|Франциа]], [[Британиаду|Британиа Ду]], [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] рыбжьара аимак-аиҿакқәа еизҳауан. Убас, [[Британиаду|Британиа Ду]] Германиа аҭамҵара алымшеит [[Англо-бурская война (1899—1902)|Англо-Буертәи аибашьра]]ҿы 1899—1902 шықәсқәа рзы, Франциа 1870 шықәсазы [[франко-прусская война|Франциа-Пруссиатәи аибашьра]]ҿы Германиа иақәнагаз ааха азы ашьоура иашьҭан, насгьы 1871 шықәсазы Франциа иалыхыз [[Эльзас|Ельзаси]] [[Лотарингия|Лотарингии]] рхынҳәра ргәы иҭан, [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәылатәи аимпериа]] иаҳәон рфлот [[Адгьылбжьаратәи амшын|Абжьаратәи Амшын]] ала ихақәиҭны ацара, [[Дарданеллы|Дарданеллтәи]] аӡыбжьахала анапхгара арежим арԥсыҽра ма аиҭашьақәыргылара иақәырӷәӷәон, Германиатәи Аимпериа, динамикала империа ҿыцны, аконтинент аҿы арратә, аекономикатә, аполитикатә ԥхьагылара иашьҭан, насгьы 1871 шықәса ашьҭахь мацара аколониақәа рзы ақәԥара далахәхеит, Англиа, Франциа, Бельгиа, Нидерландқәа, Португалиа рколониалтә мазарақәа рҿы еиҟароу азинқәа рҭахын. Уи еиҳарак активла алахәын иҭыжьымҭақәа ахьҭиуаз аџьармыкьақәа рыԥшаараҿы. Уи адагьы, Австриа-Венгриа, жәларрацәалатәи аимпериа аҳасабала, амилаҭқәа рыбжьаратәи аиҿагылара амзыз ала Европаҿы еснагь аҭышәынтәаламзаара ахыҵхырҭан. [[Ближний Восток|Мрагылара Ааигәа]], амчрақәа зегьы ринтересқәа еиҿагылеит, еилабгоз [[Османтәи аимпериа|Османтәи Аимпериа]] ([[Ҭырқәтәыла|Ҭырқәтәыла]]) аиҟәшаразы рҽазыршәон.
[[франко-прусская война|Франциатәи-Пруссиатәи аибашьра]] ашьҭахь 1870 ашықәсазы, 1914 ашықәсанӡа Европа аҭыԥантәи аиҿагылара ҟалеит ([[Балканские войны|Балкантәи аибашьрақәа]], [[Итало-турецкая война|Итало-ҭырқәатәи аибашьра]]), аха урҭ аибашьра дуны иҟамлеит. 1905 шықәсазы Германиеи Урыстәылеи аиқәшаҳаҭра рыбжьаҵара иазыхиан ([[Бьёркский договор|Биорктәи аиқәшаҳаҭра]]), аха уи амч амамызт.
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалеит [[Сараевское убийство|Сараевтәи ауаҩшьра]] иахҟьаны, уи Австриа-Венгриа аҳра аҭынхаҩы [[Франц Фердинанд|Франц Фердинанди]] иԥҳәыси 1914 шықәса рашәарамза 28 рзы рышьра акәын Сербиатәи атеррористтә еиҿкаара алахәылаҩ [[Принцип, Гаврило|Гаврило Принцип]] инапала; уи ашьҭахь Австриа-Венгриа 1914 шықәса ԥхынгәымза 28 рзы Сербиа аибашьра аланаҳәеит. Ҩымчыбжь рышьҭахь, Европатәи аҳәынҭқаррақәа ааба аибашьра иалахәын.
[[Файл:Fields of Verdun (48957625703).jpg|250px|thumb|слева|[[Битва при Вердене|Вердентәи аибашьра]]ан амца аршәгақәа рхархәара]]
Актәи Адунеизегьтәи аибашьра даараӡа [[тотальная война|ишьаарҵәыраз еибашьра]]ны иҟалеит, аибашьра иаҿу атәылақәа ауаатәыҩсатәи аматериалтәи ресурсқәа зегьы еизыргар акәхеит. Ажәларқәа рматериалтәи рдоуҳатәи мчқәа ԥсыҽхон, аибашьреи аиҳабыреи рзы агәынамӡарақәа еизҳауан.
[[Ноябрьская революция|Германиа иҟалаз ареволиуциа]] иахҟьаны Германиа аимператор [[Вильгельм II (император Германии)|Вильгельм II]] аҳра даҟәыҵит 1918 шықәса абҵарамза 9 рзы, насгьы Германиа аҳәынҭқарра ҿыц [[Компьенское перемирие (1918)|аибашьра аҟәыҵразы аиқәшаҳаҭра]] анапаҵыҩра мҩаԥнагеит 1918 шықәса абҵарамза 11 рзы. [[Парижская мирная конференция|Парижтәи аҭынчратә конференциа]] 1919—1920 ашықәсқәа рзы еиуеиԥшым аиқәшаҳаҭрақәа рыбжьарҵеит аиааира згаз амчрақәа, урҭ рҟынтә еиҳа еицырдыруа [[Версальский договор|Версальтәи аиқәшаҳаҭра]] ауп. Урыстәыла, Германиа, Османтәи, Австро-Венгриатәи аимпериақәа реилабгара иахҟьаны ирацәаны ақәгылара ҟалеит, насгьы ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа раԥҵара ҟалеит, иаҳҳәап [[Польская Республика (1918—1939)|Польша]], [[Первая Чехословацкая республика|Чехословакиа]], [[Королевство сербов, хорватов и словенцев|Иугославиа]].
=== Урыстәыла ареволиуциа ===
{{main|Абҵаратәи ареволиуциа}}
[[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] [[Урыстәылатәи аимпериа|Урыстәыла]] ахаҭамчратә шьақәгылашьа акризис арццакит.[[Февральская революция|Жәабранмзатәи ареволиуциа]] иахҟьаны амчрахь иааз [[Временное правительство России|аамҭалатәи аҳәынҭқарра]] уи иахылҿиааз аилаҩеиласреи аилабгареи рзымчҳаит, убри аҟнытә [[Ленин|Ленини]] [[Свердлов, Яков Михайлович|Свердлови]] зхагылаз [[Советы|Асовет]] мчра рнапы ианырҵеит. [[гражданская война в России|Урыстәыла имҩаԥысуаз атәылауаҩратә еибашьра]] иахҟьаны атәылаҿы Асовет мчра шьақәгылеит, насгьы 1922 шықәсазы [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|Асовет Еидгыла]] аԥҵан, уи адунеи аҿы раԥхьатәи асоциалисттә ҳәынҭқарраны иҟалеит.
=== Аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭа ===
{{main|Аибашьрабжьара}}
Актәии Аҩбатәии Адунеизегьтәи аибашьрақәа рыбжьаратәи аамҭазы, Европатәи атәылақәа жәпакы рҿы арыӷьарахьтәи авторитартә режимқәа амчра аанкылара иалагеит. Италиа Муссолини ифашисттә режим шьақәгылеит, Германиа 1933 шықәсазы анацистцәа Гитлер амчрахь днаргеит. [[Гражданская война в Испании|Испаниа атәылауаҩратә еибашьра]] [[Франкистская Испания|Франко ирежим]] амчрахь иаанагеит. Арӷьарахьтәи арежимқәа шьақәдыргылеит [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]] ([[Миклош Хорти|Хорти]] ирежим), Румыниа ([[Ион Антонеску|Антонеску]] ирежим), Польша ([[Санация (Польша)|Пильсудски ирежим]]).
==== Афашизм ацәырҵра ====
{{main|Италиатәи афашизм}}
[[Файл:Mussd.jpg|300px|[[Муссолини]] [[Марш на Рим|Римҟа ицо]] [[чернорубашечник|амаҭәа еиқәаҵәақәа]] рыбжьара|thumb]]
Ажәа ''фашизм'' италиатәи ''fascio'' (fascio) — «аидгыла» аҟынтәи ауп иахьынтәиааз (раԥхьатәи афашисттә еиҿкаарақәа рыхьӡ ''fascio combattione'', ақәԥаратә еидгыла). Ари ажәа, анаҩс, алаҭын бызшәа “fascec” — «акәыршара, аидҳәалара» ахь ихынҳәуеит, уи ҷыдала амагистраттә мчра асимволқәа аанарԥшуан — fascia, аҭыха ҭаҵаны еидҳәалоу арӷәрақәа. Уи абзоурала, [[фасции|афасцаа]] рсахьа Муссолини иеиҿкаара асимволны иҟалеит, уи Ажәытәтәи Аурым аимпериатә традициақәа ирыҵанакуан.
[[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ифашизм раԥхьаза иаднагалон [[корпоративное государство|акорпоративтә ҳәынҭқарра]] аидеиа, даҽакала иуҳәозар, аҳәынҭқарра аидеиа акорпорациақәа рымчхара аҳасабала ауааԥсыра зегьы ринтересқәа рхаҭарнакра азызуа, еиқәзыршәо (апарламенттә демократиа апартиақәа рымчра еиԥшымкәа) аидеиа. Афашисттә идеологиа Италиа иҟалеит 1910-тәиқәа рынҵәамҭазы, [[Италиа|Италиатәи]] афашисттә партиа амчра ааннакылеит, 1922 шықәсазы Муссолини идиктатура шьақәнаргылеит.
==== Германиа анацистцәа амчрахь раара ====
{{main|Германиа анацистцәа амчрахь раара}}
[[Файл:Bundesarchiv Bild 183-S38324, Tag von Potsdam, Adolf Hitler, Paul v. Hindenburg.jpg|мини|280пкс|«[[День Потсдама|Потсдам Амш]]», 1933 шықәса хәажәкырамза 21 рзы. [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] хықәкыс имоуп [[рейхсканцлер|Ареих Аканцлер]] [[рейхспрезидент|Ареих Апрезидент]] [[Гинденбург, Пауль фон|Пауль фон Гинденбург]] иҳәатәы шхаиҵо атәы аарԥшразы.]]
[[Версальский мирный договор 1919|Версальтәи Аиқәшаҳаҭра]] Германиа арратә лшарақәа даараӡа иԥкны иҟанаҵеит. Аха, 1933 шықәсазы [[Ҳитлер, Адольф Алоис-иԥа|Адольф Гитлер]] напхгара ззиуаз [[НСДАП|Национал-Социалисттә Усзыҩцәа Рпартиа]] амчрахь ианааи, Германиа Версальтәи Аиқәшаҳаҭра иаҵанакуаз аԥкрақәа зегьы мап рыцәкра иалагеит — ҷыдала, аррахь ааԥхьара еиҭанаҭоит, насгьы ирласны абџьари арратә техникеи рҭыжьра еизнарҳауеит. 1933 шықәса жьҭаарамза 14 рзы Германиа [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлига]] аҟынтәи ахы ааннакылоит, насгьы Женеватәи абџьархыхратә конференциа алахәхара мап ацәнакуеит. 1934 шықәса ԥхынгәымза 24 рзы Германиа Австриа Аншлюс анагӡара иазыхиоуп, [[Вена|Вена]] аҳәынҭқарра иаҿагыло апутч амҩаԥгарала, аха мчыла игәҭакқәа ааныжьра рықәшәеит, Италиатәи адиктатор [[Муссолини, Бенито|Бенито Муссолини]] ӷәӷәала иҽеим аҭагылазаашьа иахҟьаны, иара Австриа аҳәааҟынӡа ԥшь-дивизиак ааигеит.
=== Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра ===
{{main|Аҩбатәи Адунеизегьтәи еибашьра}}
[[Файл:Second world war europe 1935-1939 map de.png|thumb|Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ҟалаанӡа]]
[[Файл:Second world war europe 1941-1942 map en.png|thumb|Европа 1941—42 шықәсқәа рзы]]
[[Файл:Берлин. Немецкие солдаты и офицеры сдаются в плен советским войскам.jpg|thumb|[[штурм Берлина|Берлинтәи агарнизон рҽанарҭа]] ашьҭахь, анемец еибашьцәеи аофицарцәеи асовет ар ртәцәас рыҽрырҭоит, [[Халдей, Евгений Ананьевич|Евгени Халдеи]] ифотосахьа]]
1930-тәиқәа рзы Италиагьы еиԥшҵәҟьа агрессивтә адәныҟатәи аполитика мҩаԥнагон. 1935 шықәса жьҭаарамза 3 рзы [[Ефиопиа|Ефиопиа]] дақәлеит, насгьы 1936 шықәса лаҵарамзазы инапахьы иааигоит (шәахә. [[Итало-эфиопская война (1935-1936)|Итало-Етиоптәи аибашьра]]). 1936 шықәсазы Италиа аимпериа алаҳәан.
Иҵаҵӷәыдоу ақәылара Мраҭашәаратәи амчрақәеи [[Лига Наций|Амилаҭқәа Рлигеи]] агәынамӡара рызцәырнагоит. Мраҭашәаратәи амчрақәеи дареи реизыҟазаашьақәа ахьеицәахаз [[Италиа|Италиа]] [[Германиа|Германиа]] аизааигәахарахь иаанагоит. Ажьырныҳәамза 1936 шықәсазы [[Муссолини, Бенито|Муссолини]] [[Адриатик амшын|Адриатикаҿы]] рҽырҭбаара мап ацәыркыр, [[Австриа|Австриа]] агерманцәа рыла рыҽрылархәра иақәшаҳаҭра ҟарҵоит. 1936 шықәса хәажәкырамза 7 рзы Агермантә ар Рейнландтәи адемилитаризациатә зона ааныркылоит. [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Франциа|Франциеи]] ари аҿагылара ӷәӷәа ҟарҵом, формалтәи апротест мацара ауп изызку. 1936 шықәса абҵарамза 25 рзы [[Германиа|Германиеи]] [[Иапониа|Иапониеи]] [[коммунизм|акоммунизм]] аҿагылара азы [[Антикоминтерновский пакт|Антикоминтернтәи]] Аиқәшаҳаҭра рыбжьарҵоит. 1937 шықәса абҵарамза 6 рзы Италиа апакт иалахәуп.
1939 шықәсазы акризис иахҟьаны, [[Версальско-Вашингтонская система международных отношений|Версаль-Вашингтонтәи адунеизегьтәи аизыҟазаашьақәа рсистема]] аилабгара иахҟьаны — [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи Адунеизегьтәи аибашьра]] анҵәамҭазы ашьаҭа зкыз адунеизегьтәи аиҿкаара асистема 1914—1918 шықәсқәа рзы, — амчра дуқәа рыбжьара ҩ-арратә-политикатә блокк шьақәгылеит, урҭ рҿы [[Британская империя|Британиа Ду]]и [[Третья французская республика|Франциеи]] [[Гитлеровская Германия|Германиеи]] [[Королевство Италия (1861-1946)|Италиеи]] ирҿагылон, урҭ рахь [[Японская империя|Иапониа]] рхы дырхеит. [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР-и]] [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]]-и аԥшра аҭагылазаашьа ааныркылеит, аблокқәа рыбжьара имҩаԥысуаз аибашьра рхатә интересқәа рзы рхы иадырхәарц агәыӷра рыман<ref name="кризис">Мельтюхов М. И. Упущенный шанс Сталина. Советский Союз и борьба за Европу: 1939—1941. — М.: Вече, 2000. Глава «Политический кризис 1939 г.»</ref>.
Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра алагамҭа ҳәа иԥхьаӡоуп 1939 шықәса цәыббрамза 1 рзы [[нацистская Германия|анацисттә Германиа]] [[Польская кампания вермахта|Польша иақәларц аналагаз]] ашықәс азы. Абри ашьҭахь цәыббрамза 3 рзы [[Британиаду|Британиа Ду]]и [[Третья Французская республика|Франциеи]] Германиа аибашьра рыладырҵәеит. Цәыббрамза 17 рзы [[Польский поход РККА|СССР ар мрагыларахьтәи Польша иақәлеит]], насгьы жьҭаарамзазы атәыла, 1939 шықәса нанҳәамзазы анапы зҵаҩҩыз [[Пакт Молотова — Риббентропа|Молотов—Риббентроп рпакт]] инақәыршәаны, Германиеи СССР-и рыбжьара еиҩыршеит. Уи ашьҭахь Германиа ирласны [[Дания во Второй мировой войне|Даниеи]] [[Норвегия во Второй мировой войне|Норвегиеи]] ([[Операция «Везерюбунг»|мшаԥымза — рашәарамза 1940]]), Франциеи [[Бенилюкс|Бенелукс]] атәылақәеи ([[Французская кампания|лаҵарамза — рашәарамза 1940]]), [[Югославия во Второй мировой войне|Иугославиа]] ([[Югославская операция|мшаԥымза 1941]]) рнапаҿы иаанагеит. 1940 шықәса рашәарамза инаркны [[фашистская Италия|афашисттә Италиа]] аибашьра иалахәын, [[Итальянское вторжение во Францию|Франциа иҟаз]] Германиа иацхраауан, 1940 шықәса жьҭаарамза 28 рзы [[Итало-греческая война|Бырзентәыла аибашьра аланаҳәеит]], аха уи лҵшәадахеит. 1941 шықәса мшаԥымзазы Италиеи Германиеи еицны [[Операция «Марита»|Абырзентә хыхьчара]] иԥыххаа иәьҭанаҵеит, насгьы [[Греческое государство|атәыла аанкылара]] рылшеит. Тәылақәак хатәгәаԥхарала Германиеи Италиеи ирыдгылан: урҭ рахь иаҵанакуан [[Королевство Венгрия (1920—1946)|Венгриа]], [[Королевство Румыния|Румыниа]], [[Третье Болгарское царство|Болгариа]], насгьы џьара-џьара [[Финляндия во Второй мировой войне|Финландиа]]. 1941 шықәса рашәарамза анҵәамҭазы Германиеи Италиеи рҿагылаҩ ӷәӷәаны иаанхаз Британиа Ду заҵәык акәын; [[Битва за Британию|уи арԥсыҽразы рҽазышәарақәа]] лҵшәада иаанхеит. 1941 шықәса рашәарамза 22 рзы Германиа уи адгылаҩцәеи иареи [[Операция «Барбаросса»|СССР иақәлеит]]. [[Великая Отечественная война|Аџьынџьтәылатәи еибашьра Ду]] Европа Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра ахҭысқәа рынаҩстәи рыҿиараҿы ихаданы иҟалеит, ари аибашьраҿы ацәыӡ дуқәа зауз Асовет Еидгыла ауп. 1945 шықәсазы Германиеи уи адгылацәеи иԥыххаа иқәҵан.
Аибашьра иахҟьаны, [[Западная Европа|Мраҭашәаратәи Европа]] адунеизегьтәи аполитикаҿы иааннакыло ароль ԥсыҽхеит. СССР-и ЕАА-и адунеи аҿы амчра дуқәаны иҟалеит. Британиа Дуи Франциеи, аиааира шыргазгьы, акырӡа иԥсыҽхеит. Аибашьра иаанарԥшит урҭи егьырҭ Мраҭашәаратәи Европа атәылақәеи аколониалтә империа дуқәа рыхьчара шрылымшоз.
=== Аибашьра хьшәашәа ===
{{main|Аибашьра хьшәашәа}}
[[Файл:Europe-blocs-49-89x4 RU.svg|мини|300x300пкс|Аибашьра хьшәашәа аан Европа иҟаз арратә блокқәа]]
Аҩбатәи Адунеизегьтәи аибашьра анҵәамҭазы, СССР-и ЕАА-и Европаҿы иаԥырҵеит Мрагыларатәи Европаҿы АИД ([[Организация Варшавского договора|ОВД]]), Мраҭашәаратәи Европаҿы [[НАТО]] ҳәа изышьҭоу аҳәынҭқаррақәа рыблокқәа. Аибашьра хьшәашәа иацын [[Третья мировая война|ахԥатәи адунеизегьтәи аибашьра]]хь инагартә еиԥш ашәарҭара змаз [[Гонка вооружений|ахабартәи]] [[Ядерная гонка|ануклеартәи]] абџьарқәа реицлабра. Германиа Адгылаҩцәа рыла иаанкылан, насгьы 2 хәҭакны еихшан: мраҭашәаратәи [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|ФРГ-и]] мрагыларатәи [[ГДР|ГДР-и]]. Европаҿы Аибашьра хьшәашәа асимволс иҟан 1961 шықәсазы иргылаз, [[Западный Берлин|Мраҭашәаратәи Берлин]]и Мрагыларатәи Германиеи еиҟәызҭхоз [[Берлинская стена|Берлинтәи аҭӡамц]].
Мрагыларатәи Европаҿы СССР 1956 шықәсазы [[Венгерское восстание (1956)|Венгриа]], 1968 шықәсазы [[Пражская весна|Чехословакиа]] антикоммунисттә еиҿкаарақәа рықәыӷәӷәара мҩаԥнагеит. Мраҭашәаратәи Европаҿы 1968 шықәсазы [[Майские события 1968 года во Франции|ауаа рацәа рықәгыларақәа]] ирыхҟьаны Франциа иҟаз Де Голль иҭакԥхықәра аанижьит. 1974—75 шықәсқәа рзы, Португалиа иҟалаз [[Революция гвоздик|ареволиуциа]] иахҟьаны, Испаниа Франко иԥсҭазаара даналҵ ашьҭахь, Бырзентәыла [[Черные полковники|аполковник еиқәаҵәақәа]] анықәгаха ашьҭахь, арыӷьарахьтәи адиктатурақәа ыҟамызт. 1975 шықәсазы Европатәи атәылақәа [[Хельсинкские соглашения|Хельсинкитәи аиқәшаҳаҭрақәа]] рнапы рыҵарҩит, уи аибашьрашьҭахьтәи аҳәаақәа реилагашьа шыҟам шьақәнарӷәӷәеит.
1980-тәиқәа рынҵәамҭазы, СССР аҿы иҟалаз аиҭакра, Асовет мчра анырра аԥсыҽхара ирыхҟьаны, асоциалисттә ҳәынҭқаррақәа рыблок аҟазаара аанкылан, Асовет мчра иадгылаз режимқәа [[Революции 1989 года|ықәгахеит]]. 1991 шықәсазы [[Асовет Еидгыла аилабгара|Асовет Еидгыла еилаҳаит]], 1992 шықәсазы Иугославиа еилаҳаит, уаҟа иалагеит [[Иугославиатәи аибашьрақәа|амилаҭқәа рыбжьара аибашьрақәа]]. [[Объединение Германии (1990)|Германиа еидгылеит]], [[Распад Чехословакии|Чехословакиа еиҟәшахеит]].
=== Европа XXI ашәышықәсазы ===
==== Европатәи Аидгыла ====
{{main|Европатәи Аидгыла}}
[[Файл:Stamp of Moldova 240.gif|thumb|150px|[[Молдавия|Молдавиа]] аԥошьҭатә марка иазку Франциа адәныҟатәи аусқәа рминистр [[Шуман, Робер|Робер Шуман]] 1950 шықәса лаҵарамза 9 рзы иҟаиҵаз [[Декларация Шумана|ажәахә]] 50 шықәса ахыҵра, уи Франциеи Германиеи рыбжьара акыр ҵуеижьҭеи иҟаз аицлабра аанкылареи, [[Европейское объединение угля и стали|Франциеи Германиеи еицырзеиԥшу арацәеи аџыри рҭыжьреи]] раԥҵаразы ааԥхьара ҟаиҵеит. Ари ажәахә [[Европатәи Аидгыла|Европатәи Аидгыла]] аԥҵара апроцесс алагамҭоуп ҳәа иԥхьаӡоуп.]]
Ҳаамҭазтәи Европатәи Аидгыла аԥҵаразы актәи ашьаҿа ҟаҵан 1951 шықәсазы: [[Федеративная Республика Германии (1949—1990)|Германиа]], [[Бельгиа|Бельгиа]], [[Недерланд|Нидерландқәа]], [[Лиуксембург|Лиуксембург]], [[Франциа|Франциа]], [[Италиа|Италиа]] аиқәшаҳаҭра рнапы аҵарҩит [[Европейское объединение угля и стали|Европатәи арацәи аџыри Реилазаара]] (ЕОУС, ''ECSC — European Coal and Steel Community'') ашьақәыргыларазы, уи хықәкыс иамаз аџыри арацәеи рҭыжьра иазку Европатәи аагарҭақәа реидкылара акәын; ари аиқәшаҳаҭра амч аиуит 1952 шықәса ԥхынгәымза инаркны.
Аекономикатә интеграциа арҵауларазы, урҭ 1957 шықәсазы ф-ҳәынҭқаррак еиҿыркааит [[Европейское экономическое сообщество|Европатәи Аекономикатә Еилазаара]] (ЕЕС, Азеиԥш џьармыкьа) (''EEC — European Economic Community'') насгьы [[Европейское сообщество по атомной энергии|Европатәи Атомтә Енергиа Аеилазаара]] (Евратом, ''Euratom — European Atomic Energy Community''). Арҭ х-европатәи еилазаарак рҟынтәи зегь реиҳа ихадоу, акомпетенциала зымҽхак ҭбаау ЕЕС акәын, убри аҟнытә 1993 шықәсазы уи официалла ахьӡ ԥсахын Европатәи Аилазаара (''EC — European Community'') ҳәа.
Асоциалисттә блок анхыбгала ашьҭахь, [[Расширение Европейского союза|Европатәи Аидгыла аҽырҭбаара]] апроцесс мҩаԥысит. 2004 шықәсазы 10 тәылак, еиҳарак Мрагыларатәи Европа аҟынтәи, ЕС иалалеит, 2007 шықәсазы даҽа ҩба. 2020 шықәсазы [[Выход Великобритании из Европейского союза|Британиа Ду Европатәи Аидгыла ааннажьит]].
2010-тәиқәа рыбжьара инаркны Европаҿы [[Европейский миграционный кризис|амиграциатә кризис]] цәырҵит, уи Мрагылара Ааигәа Аҩадатәи Африкеи рҟынтәи ахҵәацәа рацәаҩны раара иадҳәалан.
== Шәахә. иара убас ==
* [[Геногеография|Агеногеографиа]]
* [[Балкантәи адгьылбжьахабжа|Балкантәи адгьылбжьаха аҭоурыхтә регионқәа]]
* [[список зависимых территорий|Алфавитла ихьыԥшу адгьылҵакырақәа рсиа]]
* [[Колониализм|Аколониализм]]
* [[Неоколониализм|Анеоколониализм]]
== Азгәаҭақәа ==
{{Reflist}}
== Алитература ==
* [[Кареев, Николай Иванович|Кареев]], [http://runivers.ru/lib/detail.php?ID=433417 Общий курс истории XIX и XX века до начала мировой войны] — М.: Типография Сытина, 1919.
* {{книга|автор= [[Крис Уикхем]]|заглавие= Средневековая Европа. От падения Рима до Реформации |оригинал= Medieval Europe |издательство= Альпина Нон-фикшн|год= 2018|место = М.|серия= |страниц= 536 |isbn=978-5-91671-712-9 |ref= Уикхем}}
* James B. Collins and Karen L. Taylor (Ed.): ''Early modern Europe. Issues and interpretations,'' Malden, MA : Blackwell, 2006, ISBN 0-631-22892-6
* Norman Davies, ''Europe: A History,'' Pimlico, ISBN 0-7126-6633-8
* [[Палмер, Роберт Розуэлл|R. R. Palmer]], Joel Colton & Lloyd Kramer, ''A History of the Modern World,'' McGraw-Hill, ISBN 0-07-112147-1
* Samuel Barone, ''The Civilization of Europe in the Renaissance'' (London 1993)
== Азхьарԥшқәа ==
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 1: 1700—1870. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О'Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2012. — 464 с.
* Кембриджская экономическая история Европы Нового и Новейшего времени. Т. 2: 1870 — наши дни. / Под ред. Стивена Бродберри, Кевина О’Рурка. — М.: Издательство Института Гайдара, 2013. — 624 с.
* [http://www.cvce.eu CVCE] The history of European integration
* [https://web.archive.org/web/20110722055925/http://historicaltextarchive.com/books.php?op=viewbook&bookid=1 A History of East Central Europe]
* [https://ru-history.livejournal.com/4983124.html Европа I-XVII века. Хронология историческая синхронизированная]
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Европа аҭоурых|*]]
rrlw1kr6o9gwmd0n67irl6jclng2i9h
Ахцәажәара:Европа аҭоурых
1
55816
172711
2026-08-25T22:56:14Z
Nart17
17397
Аиҭагара: ахыҵхырҭеи аиҭагаҩи
172711
wikitext
text/x-wiki
== Аиҭагара ==
Ари астатиа [[:ru:История Европы|аурыс Авикипедиа астатиа «История Европы»]] аҟынтәи еиҭагоуп
(алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0];
авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы).
* '''Аиҭагаҩ:''' Миланда Пониа
* '''Апроект:''' Nart17 translation team
dyjhu588narh5qjjbrb7c4d90c1ufoq