Авикипедиа abwiki https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0 MediaWiki 1.47.0-wmf.17 first-letter Амедиа Цастәи Ахцәажәара Алахәыла Алахәыла ахцәажәара Авикипедиа Авикипедиа ахцәажәара Афаил Афаил ахцәажәара Амедиавики Амедиавики ахцәажәара Ашаблон Ашаблон ахцәажәара Ацхыраара Ацхыраара ахцәажәара Акатегориа Акатегориа ахцәажәара TimedText TimedText talk Амодуль Амодуль ахцәажәара Event Event talk Акатегориа:Украинатәи ашәҟәыҩҩцәа 14 4486 172827 120009 2026-08-31T12:09:35Z Fraxinus.cs 8381 172827 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Writers from Ukraine}} [[Акатегориа:Аукраинцәа|шәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Ашәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи алитература|шәҟәыҩҩцәа]] 5l7hxdljurtml9b5wk48ubpklmpf9bt Лагәлаа, Анатоли Ианкәа-иԥа 0 24346 172916 171720 2026-08-31T18:14:02Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172916 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа |даҽа ахьӡ=Анатолий Янкович Лагулаа |афото=Лагулаа Анатолий Янкович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа |аира арыцхә={{date|1|6|1961}} |аира аҭыԥ=[[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла, [[Гәдоуҭа араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]] |аԥсра арыцхә={{date|15|2|2026}} |аусура=апоет, апрозаик, апублицист }} '''Анатоли Ианкәа-иԥа Лагәлаа''' ({{lang-ru|Анатолий Янкович Лагулаа}}; {{date|1|6|1961}} [[Ҷлоу]] ақыҭа, Аимара аҳабла – {{date|15|2|2026}}) — [[Аԥсуаа|аԥсуа]] поет, апрозаик, апублицист. СССР-и (1989), Аԥсни, Урыстәылеи (1999) рышәҟәыҩҩцәа Реидгылақәа рлахәыла. Ианашьоуп "Ахьӡ-Аԥша" аорден III аҩаӡара, Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2010, ишәҟәы «Амш хәашьқәа цеит» азы), Т. Шь. Аџьба ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа (2016). Аԥсны акультура зҽаԥсазтәыз аусзуҩы ҳәа аҳаҭыртә хьӡы ихҵоуп. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1978 ш. рзы Ҷлоутәи абжьаратә школ даналга 1979 ш. рзы дҭалоит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. Ахԥатәи акурс анхиркәша, 1982 ш. рзы диасуеит М. А. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи Аҳәынҭқарратә университет ажурналистикатә факультет ашҟа. Ахԥатәи акурс ахь дрыдыркылоит, аха ичымазара иахҟьаны шықәсык ашьҭахь Аԥсныҟа дхынҳәуеит. Аԥснытәи Аҳәынҭқарратә университет аҟны иҵара хиркәшоит 1984 ш. рзы. Еиуеиԥшым ашықәсқәа рзы аус иухьан агазеҭ «Аԥсны ҟаԥшь» («Аԥсны»,1983), ашәҟәҭыжьырҭа «Алашара» аредактор еиҵбыс (1984), ажурнал «Алашара» апроза аҟәша аиҳабыс (1984-1985), ашьҭахь - аҭакзыԥхықәу амаӡаныҟәгаҩс (1985-2004). 2004 ш. апрель 15 рзы Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла изаамҭанымыз Х-тәи аизара ду аҟны далырхуеит ажурнал «Алашара» аредактор хадас. Иԥсҭазаара аҵыхәтәантәи амшқәа рзынӡагьы араҟа аус иуан. Ажурнал аҿы иусура хада инаваргыланы акыр шықәса арадиои ателехәаԥшреи рҿы имҩаԥигон алитературатә дырраҭарақәа «Абырлаш», «Ажәа абжьы». Аԥсны акультуратәи ауаажәларратәи ԥсҭазаара далахәын. Ажәеинраалақәеи астатиа кьаҿқәеи рыҩра далагеит ашкол данҭаз. Иҩымҭақәа рнылон ажурналқәа «Алашара», «Амцабз», «Абаза», агазеҭқәа: «[[Аԥсны ҟаԥшь]]», «[[Аԥсны (агазеҭ)|Аԥсны]]», «[[Аидгылара (агазеҭ)|Аидгылара]]», «[[Бзыԥ (агазеҭ)|Бзыԥ]]», «[[Еҵәаџьаа]]», «[[Литературная Россия]]» уҳәа. Иргәылоуп аизга "Бызбоит, бызбоит, бзиа бызбоит" (2015); "Аԥсуа поезиа антологиа" ([[Аҟәа]] - [[Москва]], 2001) аиҭаҭыжьра (Аҟәа - Москва, 2009); "Ҳаамҭазтәи Евразиа ашәҟәыҩҩцәа рантологиа" (2018, аурысшәеи англыз бызшәеи рахь аиҭагақәа) уҳәа егьырҭгьы. Иҭижьит апоезиатәи апрозатәи рҿиамҭақәа еидызкыло 24 шәҟәы, иара убасгьы иҩымҭақәа еиҭаганы ирнылахьеит Аҟәеи Москвеи еиуеиԥшым альманахқәеи агазеҭқәеи. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Урҭ аблақәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1984. *Шьазинагьы илҭахын анасыԥ. Ажәабжьқәа. Аҟәа,1986. *Агәҭыха. Ажәабжьқәа. Аҟәа, 1990. *Иацтәи амш абжьы. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 1989. *Нарсоу. Ахәыҷқәа ирызку ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1994. *Мышьҭабзиа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәеи аповести. Аҟәа, 1994. *Адгьыл гәалак амоуп. Ажәеинраалақәа. Аиҩызаратә шаржқәа. Аҟәа, 1995. *Ануаа рхәы. Ажәабжьқәеи аповестқәеи. Аҟәа. *1995. *Сыԥсадгьыл заҵәуп. Ажәабжьқәеи аиҭагамҭақәеи. Аҟәа, 1998. *Сыԥхыӡ ссир. Алирикатә жәеинраалақәа. Аҟәа ,1999. *Уламыс уашьҭуам. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2002. *Арашь. Ахәыҷқәа рзы ажәеинраалақәа. Аҟәа – Маиҟәаԥ, 2004. *Рыбжьы наҩит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005. *Асас. Ахәыҷқәа рзы ажәабжьқәа. Аҟәа,2005. *Амш хәашьқәа цеит. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2008. *Издыруада дыҵәҩаншьапхар. Ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аҟәа, 2009. *Аизга. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2011. *Аҩбатәи атом. Аҟәа, 2011, Алԥха. Ажәеинраалақәа. Аҟәа,2013. *Ардәына. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аҟәа, 2014. *Ауаа разқәа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015. *Аамҭа иазымҵәахыз. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2015. *Анасыԥ амҵәыжәҩақәа. Ахәыҷқәа ирызку ажәабжьқәа. Аповестқәа. Аессеқәа. Аиҭагақәа. Москва, 2019. *урысшәала: Тревожная ночь. Рассказы. Сухум, 2023. ==Алитература== *{{Аԥпа|940-941}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/lagulaa-anatolij-yankovich Лагулаа Анатолий Янкович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/lag%D3%99laa-anatoli-iank%D3%99a-i%D2%A7a Лагәлаа Анатоли Ианкәа-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1961 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Рашәарамза 1 рзы ииз]] [[Акатегориа:2026 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Жәабранмза 15 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Лагәлаа]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] 1dmwc82lgaiiiiduu772pvh1ky7jmq2 Делԥҳа, Саида Бадра-иԥҳа 0 24519 172914 171444 2026-08-31T18:12:46Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172914 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Саида Бадра-иԥҳа Делԥҳа |даҽа ахьӡ=Саида Бадровна Делба |афото=Делба Саида Бадровна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Саида Бадра-иԥҳа Делԥҳа |аира арыцхә={{date|27|7|1965}} |аира аҭыԥ=[[Тҟәарчал]] ақ., Аԥсны |аԥсра арыцхә={{date|1|12|1992}} |аԥсра аҭыԥ=[[Тҟәарчал]] ақ., Аԥсны |аусура=аԥсуа поет, ажурналист, апублицист }} '''Саида Бадра-иԥҳа Делԥҳа''' ({{lang-ru|Саида Бадровна Делба}}; {{date|27|7|1965}}, [[Тҟәарчал]] ақ., Аԥсны – {{date|1|12|1992}}, Тҟәарчал ақ.) — аԥсуа поет, ажурналист, апублицист. Д. И. Гәлиа ихьӡ зху Аҳәынҭқарратә премиа ланашьоуп (данҭаха ашьҭахь). Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьра (1992-1993) далахәын. Иланашьоуп (данҭаха ашьҭахь) аҳәынҭқарратә ҳамҭа Леон Иорден. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== Тҟәарчалтәи ахәбатәи абжьаратәи ашкол далгеит. 1982 ш. дҭалеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет афилологиатә факультет. 1985 ш. диасит М. А. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь, аха 1987ш. ҩаԥхьа Аԥсныҟа дхынҳәит, лҵара иацылҵеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет аҟны. Иреиҳау аҵараиурҭа далгеит 1989 шықәсазы. 1990 ш. инаркны рҵаҩыс аус луан [[Гәдоуҭа араион]] Дәырԥшьтәи абжьаратәи ашкол аҟны. Адырҩашықәса нахыс [[Гәдоуҭа]] иҭыҵуаз агазеҭ «Аублаа» редактор хадас даман. Ари агазеҭ ианылҵон лхатә статиақәагьы. С. Делба раԥхьатәи лажәеинраалақәа ажурнал «Алашара» аҟны икьыԥхьын (1984, №1). 1986 ш. аҭыжьымҭа ҩаԥхьа ианылеит лажәеинраалақәа (№3), лҩымҭақәа анылон иара убас агазеҭ «Аԥснытәи ауниверситет». Данҭаха ашьҭахь лажәеинраалақәа ркьыԥхьуан ажурналқәа «Алашара», «Абаза», агазеҭқәа «Аԥсны», «Бзыԥ», «Еҵәаџьаа», аизгақәа «Ахаҵарашәа. Ажәеинраалақәа. Ажәабжьқәа. Астатиақәа. – Песнь мужества. Стихи. Рассказы. Статьи». ([[Аҟәа]]-Сухум, 1995). Апоет лажәеинраалақәа маҷымкәа ианылеит «Аԥсуа поезиа антологиа. ХХ ашә.» (Аҟәа-[[Москва]], 2001; аиҭаҭыжьра – Аҟәа-Москва, 2009). Лажәеинраалақәа жәпакы аурысшәахь еиҭаганы икьыԥхьын еиуеиԥшым аҭыжьымҭақәа рҟны, урҭ еиҭаргеит Л. Лиубченко, Е. Чуприна, В. Занҭариа уҳәа егьырҭгьы. Ақырҭуа-аԥсуа еибашьра (1992-1993) ианалага иаразнак Аԥсадгьыл ахьчара дцеит. Мрагыларатәи афронт аибашьцәа дрыцны медеҳәшьак лаҳасабала дрылахәын еиуеиԥшым ажәыларақәа. Урҭ руак аан [[Очамчыра араион]] Маркәыла ақыҭан ахәра ӷәӷәа лоуеит. 1992 ш. декабр 30 ауха Тҟәарчалтәи арратә хәышәтәырҭахь днаган, илоуз ахәра иахҟьаны декабр 1 азы лыԥсҭазаара ҿахҵәеит. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сыдгьыл гәакьа санықәны. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1996. *Амацәыс ашьҭа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2005. *Сагеит сара сыдгьыл ахьаа. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 2009. ==Алитература== *{{Аԥпа|944}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/delba-saida-badrovna Делба Саида Бадровна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/delba-saida-badra-i%D2%A7%D2%B3a Делба Саида Бадра-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ԥхынгәымза 27 рзы ииз]] [[Акатегориа:1992 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза 1 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетессацәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Делаа]] [[Акатегориа:Аибашьра иалаӡыз]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] exj95oxghyh9q8272an5svxuntyc950 Быҭәба, Заур Расим-иԥа 0 25698 172915 171564 2026-08-31T18:13:46Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172915 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Заур Расим-иԥа Быҭәба |даҽа ахьӡ=Заур Расимович Бутба |афото=Бутба Заур Расимович (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Заур Расим-иԥа Быҭәба |аира арыцхә={{date|16|8|1942}} |аира аҭыԥ=[[Аҭара]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]], [[СССР]] |аԥсра арыцхә={{date|17|4|2025}} |аусура=ашәҟәыҩҩы, апублицист, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2003) СССР-и Аԥсни ржурналитсцәа Реидгылақәеи дрылан}} '''Заур Расим-иԥа Быҭәба''' ({{lang-ru|Заур Расимович Бутба}}; {{date|16|8|1942}}, [[Аҭара]] ақыҭа - {{date|17|4|2025}}) — ашәҟәыҩҩы, апублицист, Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгылеи (2003) СССР-и Аԥсни ржурналитсцәа Реидгылақәеи дрылан. Дыҩуан аԥсышәала. ==Абиографиа== 1965 ш. далгеит асубтропикатә нхамҩа Аҟәатәи аинститут, иара убас 1979 ш. иҵара хиркәшеит М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет аҟны. Данқәыԥшыз инаркны арҿиара аус дазҿлымҳан, бзиа ибон. Аусура далагоит Очамчыратәи араионтә газеҭ «Акоммунизм ахь» («Ерцахә») аҟны еиҭагаҩыс. Хара имгакәа аҟәша деиҳабхоит, ашьҭахь аредактор ихаҭыԥуаҩс дыҟан. Абасала ажурналистика инапы алакын, аха, ега ус акәзаргьы, алитература еиҳа игәы азыбылуан, аҩымҭақәа раԥҵара агәаҳәара иман, егьицааиуан. Убри аҟнытә, аҳҭны-қалақь ахь диасырц иӡбеит, игәҭакгьы наигӡеит. Акыр шықәса инеиԥынкылан аус иуит Аԥснытәи аҳәынҭшәҟәҭыжьырҭа аҟны. Аԥсны Аџьынџьтәылатә еибашьраан акәзар, Аԥсадгьыл ахьчаразы ақәԥара иазкыз апублицистикатә ҩымҭақәа аԥиҵеит. 1997-1998 шықәсқәа раан редакторс даман, егьҭижьуан агазеҭ «Аԥсуа ҭоурыхқәа». Иҭижьит иҩымҭақәа реизга жәпакы. Иажәеинраалақәеи, иажәабжьқәеи, ахәыҷқәа ирызку илакә-поемақәеи, ипиесақәеи, иминиатиурақәеи аԥхьаҩцәа ирдыруеижьҭеи акрааҵуеит. Иажәеинраалақәа агәылоуп «Аԥсуа поезиа антологиа ХХ ашәышықәса» ([[Аҟәа]] – [[Москва]], 2001; 2009). ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Сыԥсны сшыбзахаз. Асатиратә жәабжьқәа. Аҟәа,1979. *Ауаҩызаҵә имҩала. Ажәеинраалақәа. Аҟәа, 1981. *Аџьныш адәҳәыԥш амаӡа. Алакә-поема. Аҟәа, 1985. *Уҭи-сыҭи… Ажәабжьқәа. Апиесақәа. Аминиатиурақәа. Аҟәа, 1987. *Иҩымҭақәа. Ҩ-шәҟәыкны. Актәи атом. Ажәабжьқәа. Аицәажәарақәа. Апоемақәа. Аҟәа, 2005. *Чча-џьџьааи, ҳаџь-џьџьааи, ҳабгалаџааи. Аицәажәахәтә. Аҟәа, 2010. *Иҩымҭақәа. Ҩ-томкны. Актәи атом. Ажәабжьқәа, ажәабжьауқәа, аицәажәахәтәқәа, ажәеинраалақәа, апоемақәа. Аҟәа. 2012. *Аҩбатәи атом. Чаҵә Чагә ихҭысқәа. Ихарҭәаау ахԥатәи аҭыжьра. Аҟәа, 2013. *Урысшәала аиҭагақәа: Веселые и невеселые приключения Чагу Чацба. Рассказы, анекдоты, легенды. Аҟәа, 1990. *Приключения Чагу Чацба. Рассказы, Анекдоты, Легенды. (Записал З. Бутба). Второе дополненное издание, Аҟәа, 2009. ==Алитература== *{{Аԥпа|937-938}} ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/butba-zaur-rasimovich Бутба Заур Расимович] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/byi%D2%AD%D3%99ba-zaur-rasim-i%D2%A7a Быҭәба Заур Расим-иԥа] {{ab icon}} [[Акатегориа:1942 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Нанҳәамза 16 рзы ииз]] [[Акатегориа:2025 шықәсазы иԥсыз]] [[Акатегориа:Мшаԥымза 17 рзы иԥсыз]] [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:Быҭәаа]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] 7ye8ipc878392ipd2md3fchjakbqvrf Акатегориа:Аԥсуаа 14 26482 172830 162729 2026-08-31T12:15:20Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Аевропауаа ажәларқәа рыла]]; +[[Акатегориа:Азиауаа ажәларқәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172830 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Abkhazia}} [[Акатегориа:Аԥсны ажәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Кавказтә жәларқәа]] [[Акатегориа:Аевропауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиауаа ажәларқәа рыла]] mwazonf0t4h8haiu2sdp2r5qp1p5wbj Акатегориа:Арнауҭцәа 14 26968 172876 119925 2026-08-31T17:07:27Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172876 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Albania}} [[Акатегориа:Арнауҭтәыла]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] nffnmo43e3c2o4rxy9uq5h8mvaavdwl Акатегориа:Аҭырқәцәа 14 27278 172879 146554 2026-08-31T17:08:59Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172879 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|People of Turkey}} {{DEFAULTSORT:ҭ}} [[Акатегориа:Ҭырқәтәыла]] [[Акатегориа:Ҭырқәтәыла иҟоу ажәларқәа]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Атиурк жәларқәа]] [[Акатегориа:Азиауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аевропауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] cgw4pbnqm3z2a3l0vfnh17dh4fkyofh Акатегориа:Украинатәи аполитикцәа 14 28511 172825 120007 2026-08-31T12:08:12Z Fraxinus.cs 8381 172825 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Politicians of Ukraine}} [[Акатегориа:Аполитикцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аукраинцәа|политикцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} аполитика]] o8jmewcpijw3lxltpb6be90vx5ou627 Акатегориа:Украинатәи адипломатцәа 14 28514 172822 120004 2026-08-31T12:07:00Z Fraxinus.cs 8381 172822 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Diplomats of Ukraine}} [[Акатегориа:Аукраинцәа|дипломатцәа]] [[Акатегориа:Адипломатцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} адәныҟатәи аполитика]] k5g4vtaekoh9qgonrj11c0baslichvp Акатегориа:Украинатәи артистцәа 14 28634 172823 120005 2026-08-31T12:07:20Z Fraxinus.cs 8381 172823 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Artists from Ukraine}} [[Акатегориа:Аукраинцәа|артистцәа]] [[Акатегориа:Артистцәа атәылақәа рыла]] pi27pguhktx2dq1hfujn2z7frjqytiv Гахариа, Гьаргь Заур-иԥа 0 28861 172912 127975 2026-08-31T18:10:59Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172912 wikitext text/x-wiki {{Акарточка аполитик}} '''Гьаргь Заур-иԥа Гахариа''' ({{lang-ka|გიორგი გახარია}}; {{date|19|3|1975}}, [[1975]], [[Қарҭ]]) — [[Қырҭтәыла]] Аԥыза-министр (2019-2021 шш.<ref>[https://1tv.ge/ab/news/g%d1%8carg%d1%8c-gaxaria-inapmncaqa-sh%d1%8c%d2%adeiceit/ Гьаргь Гахариа инапынҵақәа шьҭеиҵеит]</ref>). ==Аҵареи аквалификациеи== * 1992-1994 шықәсқәа рзы [[Иуане Џьавахьишвили ихьӡ зху Қарҭтәи аҳәынҭқарратә университет]] аҭоурыхтә факультет дҭан * 1994-1999 шықәсқәа рзы - [[М. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет]] дҭан, уаҟа ианашьан аполитикатә ҵарадыррақәа рмагистр истатус * 2003-2004 шықәсқәа рзы аҵара иҵон зыӡбахәы ҳәаз ауниверситет аекономикатә факультет иреиҳаӡоу абизнесшкол аҿы, уаҟа ианашьан абизнес анапхгараҭара амагистр иҩаӡара ==Азанааҭтә ԥышәа== 1999-2008 шықәсқәа рзы - еиуеиԥшым хазхаҭалатә аиҿкаарақәа рҿы анапхгаратә маҵзураҭыԥқәа ааникылон. [[2006]] шықәса цәыббра инаркны [[2009]] шықәса лаҵарамзанӡа [[Москватәи аҳәынҭқарратә университет]] аҿы ахархәаратә биотехнологиа алектор. [[2008]] шықәса абҵара инаркны [[2013]] шықәса жәабранӡа [[Lufthаnsа]] Service Holding AG. LSG in Frаnkfurt, Germаny абизнес аҿиара директорс дыҟан Европеи Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реидгыла атәылақәеи, Урыстәылатәи афедерациеи рҿы. [[2013]] шықәса хәажәкыра инаркны [[2016]] шықәса ԥхынгәынӡа Қырҭтәыла абизнесомбудсменс дыҟан. [[2014]] шықәса ԥхынҷкәын инаркны [[2016]] шықәса цәыббранӡа аекономика азҵаарақәа рзы Қырҭтәыла Аԥыза-министр ибжьагаҩс дыҟан - аекономикатә хеилак амаӡаныҟәгаҩ. [[2016]] шықәса абҵара инаркны [[2017]] шықәса абҵаранӡа Қырҭтәыла аекономикеи иҭышәынтәалоу аҿиареи рминистр иҭыԥ ааникылон. [[2017]] шықәса абҵара 13 инаркны. [[2019]] шықәса цәыббранӡа Қырҭтәыла аҩнуҵҟатәи аусқәа рминистрс дыҟан - Қырҭтәыла авице аԥыза. [[2019]] шықәса мшаԥы 30 инаркны инапы ианырҵеит Амилаҭтә шәарҭадара ахеилак амаӡаныҟәгаҩ ифункциа. [[2019]] шықәса цәыббра 8 рзы, [[Қырҭтәыла апарламент]], Гьаргь Гахариа Аԥыза-министр иҭыԥ азы агәрагара изаанарԥшит ==Ахьарԥшқәа== {{reflist}} ==Азхьарԥшқәа== * [https://www.facebook.com/GakhariaGiorgi Facebook] * [http://www.parliament.ge/ge/mp/5617.htm parliament.ge] * [http://www.nplg.gov.ge/bios/ka/00011168 nplg.gov.ge] {{авторитет змоу адыррақәа}} [[Акатегориа:Қырҭтәыла аԥыза-министрцәа]] [[Акатегориа:Қырҭтәылатәи аполитикцәа]] [[Акатегориа:1975 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Хәажәкырамза 19 рзы ииз]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] 6bxznrtucjq8l90kd5zl7m4wmu0nlgw Акатегориа:Украинатәи актиорцәа 14 28898 172824 120006 2026-08-31T12:07:49Z Fraxinus.cs 8381 172824 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Actors from Ukraine}} [[Акатегориа:Актиорцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аукраинцәа|актиорцәа]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи акинематографиа|актиорцәа]] ot3g05oqmlcnnbaxmw501j8s0cgowo7 Акатегориа:Аҷануаа 14 30520 172877 162739 2026-08-31T17:08:14Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172877 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Laz people}} {{DEFAULTSORT:ҷ}} [[Акатегориа:Қырҭтәыла ажәларқәа]] [[Акатегориа:Ҭырқәтәыла иҟоу ажәларқәа]] [[Акатегориа:Ақарҭвелцәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] hj0elijh8zko0l1wf2pgjr18e9vlpib Акатегориа:Украинатәи аҵарауаа 14 32883 172826 125206 2026-08-31T12:08:35Z Fraxinus.cs 8381 172826 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Scientists from Ukraine}} [[Акатегориа:Аукраинцәа|ҵарауаа]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи аҭҵаарадырра]] [[Акатегориа:Аҵарауаа атәылақәа рыла]] 9u8tmy59858nca1c42ujgm3j707x0pu Акатегориа:Апарамилитартә еиҿкаарақәа 14 54107 172835 168271 2026-08-31T12:33:15Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Еиқәыршәам архәҭақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172835 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Paramilitary organizations}} {{DEFAULTSORT:парамилитартә еиҿкаарақәа}} [[Акатегориа:Арратә еиҿкаарақәа]] [[Акатегориа:Еиқәыршәам архәҭақәа]] m9v3gm1lo2f6ejgeqc82xqkq5p3busk Акатегориа:Аполиакцәа 14 55142 172878 170746 2026-08-31T17:08:34Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172878 wikitext text/x-wiki {{Commons category|People of Poland}} {{DEFAULTSORT:полиакцәа}} [[Акатегориа:Польша]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Аевропауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Польша ажәларқәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] 75dxrrfx371js0ok5f86iw1zf7x7kke Ҳаџьымԥҳа, Инна Иури-иԥҳа 0 55303 172913 171656 2026-08-31T18:12:11Z Fraxinus.cs 8381 Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172913 wikitext text/x-wiki {{Акарточка ашәҟәыҩҩы |ахьӡ=Инна Иури-иԥҳа Ҳаџьымԥҳа |даҽа ахьӡ=Инна Юрьевна Хаджимба |афото=Хаджимба Инна Юрьевна (spapsny.org).jpg |афото ахҵара=Инна Иури-иԥҳа Ҳаџьымԥҳа |аира арыцхә={{date|30|1|1965}} |аира аҭыԥ=[[Арасаӡыхь]] ақыҭа, [[Очамчыра араион]], [[Аԥснытәи Автономтә Советтә Социалисттә Республика|Аԥснытәи АССР]] |аусура=аԥсуа поет, ажурналист, апублицист }} '''Инна Иури-иԥҳа Ҳаџьымԥҳа''' ({{lang-ru|Инна Юрьевна Хаджимба}}; {{date|30|1|1965}}, Аԥсны, [[Очамчыра араион]] [[Арасаӡыхь]] ақыҭа) – аԥсуа поет, ажурналист, апублицист. Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа Реидгыла далоуп (2003). Дыҩуеит аԥсышәала. ==Абиографиа== 1982 ш. Арасаӡыхьтәи абжьаратәи ашкол даналга дҭалеит Аԥснытәи аҳәынҭқарратә университет, аха 1985 ш. диасуеит М. В. Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет ажурналистика афакультет ахь. Лҵара хлыркәшеит 1990 шықәсазы. Аусура далагеит Аԥснытәи аҳәынҭтелерадиоеилахәыра акорреспондентс (1994). И. Ҳаџьымба лажәеинраалақәа рнылоит ажурналқәа «Амцабз», «Алашара», агазеҭ «Аамҭа» уҳәа егьырҭгьы. ==Абиблиографиа== *аԥсышәала: Мрашара. Ажәеинраалақәа. Аессе. Аҟәа, 1999. *Арасаӡыхь. Ажәеинраалақәеи аминиатиурақәеи. Аҟәа, 2013. ==Азхьарԥшқәа== *[[Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа рсиа]] *[https://spapsny.org/pisateli/xadzhimba-inna-yurievna Хаджимба Инна Юрьевна] {{ru icon}} *[https://spapsny.org/abkh/ash%D3%99%D2%9F%D3%99yi%D2%A9%D2%A9cz%D3%99a/%D2%B3a%D1%9Fyimba-inna-iuri-i%D2%A7%D2%B3a Ҳаџьымба Инна Иури-иԥҳа] {{ab icon}} [[Акатегориа:Аԥсны ашәҟәыҩҩцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны апоетцәа]] [[Акатегориа:Аԥсны ажурналистцәа]] [[Акатегориа:1965 шықәсазы ииз]] [[Акатегориа:Ажьырныҳәамза 30 рзы ииз]] [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]] qz2w5kz7zyie55gdfnueh5l1enjerr4 Акатегориа:Украинатәи аамсҭцәа 14 55854 172821 2026-08-31T12:05:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Nobility of Ukraine}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аукраинцәа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Аамсҭацәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа инхо аамсҭцәа]]» 172821 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Nobility of Ukraine}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аукраинцәа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Аамсҭацәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа инхо аамсҭцәа]] e9n6ek7t8ur86ob34qd7dh1e0s30j11 Акатегориа:Украинатәи ажәлақәа 14 55855 172828 2026-08-31T12:12:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Families of Ukraine}} [[Акатегориа:Аҭаацәарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аукраинцәа|жәлақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҭаацәа]]» 172828 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Families of Ukraine}} [[Акатегориа:Аҭаацәарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Аукраинцәа|жәлақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҭаацәа]] 21xjylk7v383up4kufukb1qegvnt3oo Акатегориа:Запорожтәи аказақтә аамсҭцәа 14 55856 172829 2026-08-31T12:14:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Запорожтәи аказақцәа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Украинатәи аамсҭцәа]]» 172829 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Запорожтәи аказақцәа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Украинатәи аамсҭцәа]] a7x9dub9exooyathlht9vj4am08lbxy Акатегориа:Запорожтәи аказақцәа 14 55857 172831 2026-08-31T12:17:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Аевропауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Украинатәи аказақцәа]] [[Акатегориа:Украина заатәи ҳаамҭазтәи аҭоурых]]» 172831 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аевропауаа ажәларқәа рыла]] [[Акатегориа:Украинатәи аказақцәа]] [[Акатегориа:Украина заатәи ҳаамҭазтәи аҭоурых]] ciy6r9k65idfit3d1g6y19tjni2nc4x Акатегориа:Украинатәи аказақцәа 14 55858 172832 2026-08-31T12:18:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Ukrainian Cossacks}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аказақцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Украина ажәларқәа|казақцәа]]» 172832 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Ukrainian Cossacks}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аказақцәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Украина ажәларқәа|казақцәа]] i118pk0egidsnepvw5fz1akp0l6z19b Акатегориа:Аказақцәа атәылақәа рыла 14 55859 172833 2026-08-31T12:19:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:казақцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аказақцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ажәларқәа атәылақәа рыла|*казақцәа]]» 172833 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:казақцәа атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Аказақцәа| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ажәларқәа атәылақәа рыла|*казақцәа]] jwhtzfoild57errkn1cq7u41hf4bvfw Акатегориа:Аказақцәа 14 55860 172834 2026-08-31T12:32:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Cossacks}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:казақцәа}} [[Акатегориа:Аҽыр]] [[Акатегориа:Мрагылара-европатәи ажәларқәа]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа ауаажәларра]] [[Акатегориа:Аславиантә еибашьцәа]] Акатегориа:Еиқәыршәам а...» 172834 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cossacks}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:казақцәа}} [[Акатегориа:Аҽыр]] [[Акатегориа:Мрагылара-европатәи ажәларқәа]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа ауаажәларра]] [[Акатегориа:Аславиантә еибашьцәа]] [[Акатегориа:Еиқәыршәам архәҭақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] cdxnsg2tr2n4xgh240rg2omewbzgbh7 172884 172834 2026-08-31T17:19:30Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Мрагылара-европатәи ажәларқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Мрагыларатәи Европа иҟоу ажәларқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172884 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cossacks}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:казақцәа}} [[Акатегориа:Аҽыр]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи Европа иҟоу ажәларқәа]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аимпериа ауаажәларра]] [[Акатегориа:Аславиантә еибашьцәа]] [[Акатегориа:Еиқәыршәам архәҭақәа]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа]] 53x4qhdfoks4bd7pdx5wac2ltch7aw3 Акатегориа:Еиқәыршәам архәҭақәа 14 55861 172836 2026-08-31T12:36:25Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} {{Category see also|Апартизантә еибашьра}} [[Акатегориа:Архәҭақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Еиқәыршәам арбџьармчқәа|архәҭақәа]]» 172836 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Category see also|Апартизантә еибашьра}} [[Акатегориа:Архәҭақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Еиқәыршәам арбџьармчқәа|архәҭақәа]] 8g7lrq2mmaxzake1aze407dd1hq2zas Акатегориа:Еиқәыршәам арбџьармчқәа 14 55862 172837 2026-08-31T12:39:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Irregular military forces}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Архәҭақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Ақәгылаҩцәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Архәҭақәа рыхкқәа]]» 172837 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Irregular military forces}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Архәҭақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Ақәгылаҩцәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Архәҭақәа рыхкқәа]] s5ly8wwgc2b0tni0h2sunf5eqrlb21p Акатегориа:Аҽыр 14 55863 172838 2026-08-31T12:43:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Cavalry}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҽыр}} [[Акатегориа:Арратә занааҭқәа]] [[Акатегориа:Аҽы иадҳәалоу азанааҭқәеи азанааҭдырҩцәеи]] [[Акатегориа:Арратә ҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Архәҭақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Иажәхьоу азанааҭқәа]] [[Акатегориа:Аибашьыга ҽқәа]]» 172838 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Cavalry}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҽыр}} [[Акатегориа:Арратә занааҭқәа]] [[Акатегориа:Аҽы иадҳәалоу азанааҭқәеи азанааҭдырҩцәеи]] [[Акатегориа:Арратә ҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Архәҭақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Иажәхьоу азанааҭқәа]] [[Акатегориа:Аибашьыга ҽқәа]] kistksalxnu8svhhhxrmfk1rh2psci2 Акатегориа:Аҽы иадҳәалоу азанааҭқәеи азанааҭдырҩцәеи 14 55864 172839 2026-08-31T12:48:01Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{DEFAULTSORT:ҽы иадҳәалоу азанааҭқәеи азанааҭдырҩцәеи}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа рныҟәгара азанааҭқәа]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи|занааҭқәеи]]» 172839 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҽы иадҳәалоу азанааҭқәеи азанааҭдырҩцәеи}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа рныҟәгара азанааҭқәа]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи|занааҭқәеи]] i0fovrf5apqyeqlbg0ud03pzpi33dda Акатегориа:Аԥстәқәа рныҟәгара азанааҭқәа 14 55865 172840 2026-08-31T12:51:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Animal care occupations}} {{Category see also|Аԥстәқәа аус рыцызуа ауаа}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа рныҟәгара азанааҭқәа}} [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи|занааҭқәа]] [[Акатегориа:Азанааҭқәа ахкқәа рыла]]» 172840 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Animal care occupations}} {{Category see also|Аԥстәқәа аус рыцызуа ауаа}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа рныҟәгара азанааҭқәа}} [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи|занааҭқәа]] [[Акатегориа:Азанааҭқәа ахкқәа рыла]] 87lp3dznujyynjv4ib99onl6lyuwvgz Акатегориа:Аҽқәеи ауааи 14 55866 172841 2026-08-31T12:52:34Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{DEFAULTSORT:ҽқәеи ауааи}} [[Акатегориа:Ахшфацәеи ауааи]] [[Акатегориа:Аҽқәа|уаа]]» 172841 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҽқәеи ауааи}} [[Акатегориа:Ахшфацәеи ауааи]] [[Акатегориа:Аҽқәа|уаа]] 0g6ksp6laltbeyuqoxkolv0mkhdi2tf Акатегориа:Ахшфацәеи ауааи 14 55867 172842 2026-08-31T12:53:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Mammals and humans}} {{DEFAULTSORT:хшфацәеи ауааи}} [[Акатегориа:Ахшфацәа|уаа]] [[Акатегориа:Абӷашшаратәқәеи ауааи]]» 172842 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Mammals and humans}} {{DEFAULTSORT:хшфацәеи ауааи}} [[Акатегориа:Ахшфацәа|уаа]] [[Акатегориа:Абӷашшаратәқәеи ауааи]] lh70tilrt0b91beoqqmsaafy396hngo Акатегориа:Абӷашшаратәқәеи ауааи 14 55868 172843 2026-08-31T12:55:20Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Vertebrates and humans}} {{DEFAULTSORT:бӷашшаратәқәеи ауааи}} [[Акатегориа:Абӷашшаратәқәа рзоологиа| уаа]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи|.бӷашшаратәқәеи]]» 172843 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Vertebrates and humans}} {{DEFAULTSORT:бӷашшаратәқәеи ауааи}} [[Акатегориа:Абӷашшаратәқәа рзоологиа| уаа]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи|.бӷашшаратәқәеи]] l3te9a3ykevio79kf8oo9rmx8f6d8ga Акатегориа:Абӷашшаратәқәа рзоологиа 14 55869 172844 2026-08-31T12:56:43Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:бӷашшаратәқәа рзоологиа}} [[Акатегориа:Ахордатәқәа рзоологиа]] [[Акатегориа:Абӷашшаратәқәа|-зоологиа]]» 172844 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:бӷашшаратәқәа рзоологиа}} [[Акатегориа:Ахордатәқәа рзоологиа]] [[Акатегориа:Абӷашшаратәқәа|-зоологиа]] ebh9k9xfhk7n7455fiigjzkm9fyqmi4 Акатегориа:Ахордатәқәа рзоологиа 14 55870 172845 2026-08-31T12:57:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:хордатәқәа рзоологиа}} [[Акатегориа:Ахордатәқәа|.зоологиа]] [[Акатегориа:Азоологиа]]» 172845 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:хордатәқәа рзоологиа}} [[Акатегориа:Ахордатәқәа|.зоологиа]] [[Акатегориа:Азоологиа]] 7608ma8r206zawyndqrogb51vnr86bs Акатегориа:Аҽқәа 14 55871 172846 2026-08-31T13:02:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Horses}} {{Cat main|Аҽы}} {{DEFAULTSORT:ҽқәа}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа]]» 172846 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Horses}} {{Cat main|Аҽы}} {{DEFAULTSORT:ҽқәа}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа]] 7o9ygeos5ah49tvrj7ik0458q41jor8 Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа 14 55872 172847 2026-08-31T13:05:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Domesticated animals}} {{Cat main|Аҩнытәра|Аҩнытә ԥстәқәа рсиа}} {{DEFAULTSORT:ҩнытә ԥстәқәа}} [[Акатегориа:Аҩнытәра]] [[Акатегориа:Аетнобиологиа]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа аҭоурых]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]]» 172847 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Domesticated animals}} {{Cat main|Аҩнытәра|Аҩнытә ԥстәқәа рсиа}} {{DEFAULTSORT:ҩнытә ԥстәқәа}} [[Акатегориа:Аҩнытәра]] [[Акатегориа:Аетнобиологиа]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа аҭоурых]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]] oenoqjuoiypk3d6hd1q8rxe2a371hq5 Акатегориа:Аетнобиологиа 14 55873 172848 2026-08-31T13:07:19Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Ethnobiology}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:етнобиологиа}} [[Акатегориа:Антропологиа]] [[Акатегориа:Аетнологиа]] [[Акатегориа:Абиологиа ахәҭақәа]] [[Акатегориа:Аԥсабара-лагылазааратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Атрадициатә дыррақәа]]» 172848 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Ethnobiology}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:етнобиологиа}} [[Акатегориа:Антропологиа]] [[Акатегориа:Аетнологиа]] [[Акатегориа:Абиологиа ахәҭақәа]] [[Акатегориа:Аԥсабара-лагылазааратәи асоциалтәи ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Атрадициатә дыррақәа]] jr9mwqsjv364a62me5wgpemycy3m3ma Акатегориа:Атрадициатә дыррақәа 14 55874 172849 2026-08-31T13:08:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Traditional knowledge}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:традициатә дыррақәа}} [[Акатегориа:Афольклор]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа]] [[Акатегориа:Адыррақәа рсоциологиа]] [[Акатегориа:Апостколониализм]] [[Акатегориа:Атрадициақәа|дыррақәа]]» 172849 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Traditional knowledge}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:традициатә дыррақәа}} [[Акатегориа:Афольклор]] [[Акатегориа:Ашьагәыҭуаа]] [[Акатегориа:Адыррақәа рсоциологиа]] [[Акатегориа:Апостколониализм]] [[Акатегориа:Атрадициақәа|дыррақәа]] 3zc8myd5y6t55chn5yh869su48kz55i Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа 14 55875 172850 2026-08-31T13:20:05Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Livestock}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩатә ԥстәқәа}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Ақыҭатә культура]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ахархәарақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаҩы]]» 172850 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Livestock}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩатә ԥстәқәа}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Ақыҭатә культура]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ахархәарақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаҩы]] 9uio1g3j3jwki1jhelhssb6oog9msoh 172851 172850 2026-08-31T13:20:51Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаҩы]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172851 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Livestock}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩатә ԥстәқәа}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Ақыҭатә культура]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ахархәарақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаа]] ovx7vga6etztynh130h3vfnn4yolz97 Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаа 14 55876 172852 2026-08-31T13:21:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ԥстәы зтәу ауаа}} [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]]» 172852 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ԥстәы зтәу ауаа}} [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]] 8r2iswuco9btrxm54v78f2v97ohfeux Акатегориа:Ақыҭатә культура 14 55877 172853 2026-08-31T13:23:19Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Rural culture}} {{DEFAULTSORT:қыҭатә культура}} [[Акатегориа:Акультурақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларраҿы ақыҭанхамҩа]] [[Акатегориа:Ақыҭауаажәларра|культура]]» 172853 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Rural culture}} {{DEFAULTSORT:қыҭатә культура}} [[Акатегориа:Акультурақәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларраҿы ақыҭанхамҩа]] [[Акатегориа:Ақыҭауаажәларра|культура]] orlrfpk5t4voe1m1gr284fg8pkt4qsc Акатегориа:Ақыҭанхамҩа ахкқәа рыла 14 55878 172854 2026-08-31T16:17:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Agriculture by type}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа ахкқәа рыла}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа| хкқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ахкқәа рыла]]» 172854 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Agriculture by type}} {{DEFAULTSORT:қыҭанхамҩа ахкқәа рыла}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа| хкқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа ахкқәа рыла]] r6sssui8ovk518dzrbebb3h3s135bq3 Акатегориа:Арратә ҽыбӷаҟазара 14 55879 172855 2026-08-31T16:20:29Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Аҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Арратә культура|ҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аибашьыга ҽқәа]]» 172855 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Арратә культура|ҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аибашьыга ҽқәа]] 1h8nyw56s07ukhzwz75mrpl01n8rk03 172869 172855 2026-08-31T16:54:57Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурых]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурыхи револуциеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172869 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурыхи револуциеи]] [[Акатегориа:Арратә культура|ҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аибашьыга ҽқәа]] g91nw2vk1s6iedqysthj36tfldc66cw 172870 172869 2026-08-31T16:55:26Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурыхи револуциеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурыхи револиуциеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172870 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аҽқәа рҭоурыхи револиуциеи]] [[Акатегориа:Арратә культура|ҽыбӷаҟазара]] [[Акатегориа:Аибашьыга ҽқәа]] hkw2b8qt2gjv546qd500aa615gf8uen Акатегориа:Аҽыбӷаҟазара 14 55880 172856 2026-08-31T16:26:18Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Horse riding}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҽыбӷаҟазара}} [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи]] [[Акатегориа:Акультура иҟоу аҽқәа]] [[Акатегориа:Аҽы атранспорт]]» 172856 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Horse riding}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ҽыбӷаҟазара}} [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи]] [[Акатегориа:Акультура иҟоу аҽқәа]] [[Акатегориа:Аҽы атранспорт]] 09euqz1hurd7xieeyzcymnu2sr8543r Акатегориа:Акультура иҟоу аҽқәа 14 55881 172857 2026-08-31T16:28:12Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «* [[Акультура]] иҟоу [[Аҿы|аҽқәа]]. {{DEFAULTSORT:культура иҟоу аҽқәа}} [[Акатегориа:Акультура иҟоу ахшфацәа|ҽқәа]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи]]» 172857 wikitext text/x-wiki * [[Акультура]] иҟоу [[Аҿы|аҽқәа]]. {{DEFAULTSORT:культура иҟоу аҽқәа}} [[Акатегориа:Акультура иҟоу ахшфацәа|ҽқәа]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи]] gq2obwdwh6lbv6hvhshscywnr1tlghx Акатегориа:Акультура иҟоу ахшфацәа 14 55882 172858 2026-08-31T16:30:36Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Mammals and human culture}} * [[Акультура]] иҟоу [[ахшфацәа]]. {{DEFAULTSORT:культура иҟоу ахшфацәа}} [[Акатегориа:Акультураҿы иҟоу аԥстәқәа|хшфацәа]] [[Акатегориа:Ахшфацәеи ауааи|*культура]]» 172858 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Mammals and human culture}} * [[Акультура]] иҟоу [[ахшфацәа]]. {{DEFAULTSORT:культура иҟоу ахшфацәа}} [[Акатегориа:Акультураҿы иҟоу аԥстәқәа|хшфацәа]] [[Акатегориа:Ахшфацәеи ауааи|*культура]] 5o8n9f1vto0e39c410snsh50eij8pri Акатегориа:Аҽы атранспорт 14 55883 172859 2026-08-31T16:32:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ҽы атранспорт}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа рымч ала атранспорт]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи|транспорт]]» 172859 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ҽы атранспорт}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа рымч ала атранспорт]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи|транспорт]] ff2dshn7lex1ynnx8i1datmf7j4c8tg Акатегориа:Аԥстәқәа рымч ала атранспорт 14 55884 172860 2026-08-31T16:35:02Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Animal-powered transport}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа рымч ала атранспорт}} [[Акатегориа:Атранспорт ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аус зуа аԥстәқәа]] [[Акатегориа:Арахәааӡара]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа]]» 172860 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Animal-powered transport}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа рымч ала атранспорт}} [[Акатегориа:Атранспорт ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Аус зуа аԥстәқәа]] [[Акатегориа:Арахәааӡара]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа]] coh91dcwz6ln1xjofmcn9zx3ltqcl6f Акатегориа:Арахәааӡара 14 55885 172861 2026-08-31T16:36:32Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Animal husbandry}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:рахәааӡара}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]]» 172861 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Animal husbandry}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:рахәааӡара}} [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩатә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Ақыҭанхамҩа]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]] lgmm9vupkdc0l1cp18257un0fc4tkd8 Акатегориа:Аус зуа аԥстәқәа 14 55886 172862 2026-08-31T16:38:38Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Working animals}} {{Cat main|Аус зуа аԥстәы}} {{DEFAULTSORT:ус зуа аԥстәқәа}} [[Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаа]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа рыхьчара]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ахархәарақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]]» 172862 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Working animals}} {{Cat main|Аус зуа аԥстәы}} {{DEFAULTSORT:ус зуа аԥстәқәа}} [[Акатегориа:Аԥстәы зтәу ауаа]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа рыхьчара]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ахархәарақәа рыла]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]] 74mhh3nqzx1d79cc1p1mufmg06z3mh4 Акатегориа:Аԥстәқәа рыхьчара 14 55887 172863 2026-08-31T16:41:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Animal welfare}} {{Cat main}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа рыхьчара}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика|хьчара]] [[Акатегориа:Абиоетика]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааиn|хьчара]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика апроблемақәа|хьчара]] [[Акатегориа:Асоциалтә проблемақәа]]» 172863 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Animal welfare}} {{Cat main}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа рыхьчара}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика|хьчара]] [[Акатегориа:Абиоетика]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааиn|хьчара]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика апроблемақәа|хьчара]] [[Акатегориа:Асоциалтә проблемақәа]] ojkn00ux32qabl57lzomzlpzpi5146s 172864 172863 2026-08-31T16:42:22Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааиn]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172864 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Animal welfare}} {{Cat main}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа рыхьчара}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика|хьчара]] [[Акатегориа:Абиоетика]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи|хьчара]] [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика апроблемақәа|хьчара]] [[Акатегориа:Асоциалтә проблемақәа]] loiwwg0ozdl5zfl541cnz5z6slylb4j Акатегориа:Аԥстәқәа ретика апроблемақәа 14 55888 172865 2026-08-31T16:43:13Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа ретика апроблемақәа}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика|проблемақәа]] [[Акатегориа:Аетика апроблемақәа]]» 172865 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа ретика апроблемақәа}} [[Акатегориа:Аԥстәқәа ретика|проблемақәа]] [[Акатегориа:Аетика апроблемақәа]] kr58qaciaphqyulag0ljf3mvhgiw1tr Акатегориа:Аԥстәқәа ретика 14 55889 172866 2026-08-31T16:44:06Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа ретика}} [[Акатегориа:Ахархәаратә етика]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи|етика]]» 172866 wikitext text/x-wiki {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:ԥстәқәа ретика}} [[Акатегориа:Ахархәаратә етика]] [[Акатегориа:Аԥстәқәеи ауааи|етика]] 13hbc7kfl736axnoc15lse5xjaik63e Акатегориа:Аибашьыга ҽқәа 14 55890 172867 2026-08-31T16:50:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Warhorses}} {{Cat main|Аибашьраҿы аҽқәа|Аремонт (арратә ус)}} * Ари акатегориа аибашьраҿы ахархәара зауз аҽқәа ирызку астатиақәа рзы ауп [[Акатегориа:Арратә ԥстәқәа|ҽқәа]] [[Акатегориа:Аус зуа аԥстәқәа]]» 172867 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Warhorses}} {{Cat main|Аибашьраҿы аҽқәа|Аремонт (арратә ус)}} * Ари акатегориа аибашьраҿы ахархәара зауз аҽқәа ирызку астатиақәа рзы ауп [[Акатегориа:Арратә ԥстәқәа|ҽқәа]] [[Акатегориа:Аус зуа аԥстәқәа]] 94lyg4otiwxt3idfgmkxh80k3at5m4a Акатегориа:Арратә ԥстәқәа 14 55891 172868 2026-08-31T16:51:35Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Military animals}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Арратә технологиа|ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Аус зуа аԥстәқәа]]» 172868 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Military animals}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Аҩнытә ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Арратә технологиа|ԥстәқәа]] [[Акатегориа:Аус зуа аԥстәқәа]] q56lvzh9m0d4yghqzgly971xx1fwwo5 Акатегориа:Аҽқәа рҭоурыхи револиуциеи 14 55892 172871 2026-08-31T16:56:17Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Cat main|Аҽы аеволиуциа|Аҽы аҩнытәра}} {{DEFAULTSORT:ҽқәа рҭоурых}} [[Акатегориа:Аҽқәа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Ахшфацәа револиуциа]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи|ҭоурых]]» 172871 wikitext text/x-wiki {{Cat main|Аҽы аеволиуциа|Аҽы аҩнытәра}} {{DEFAULTSORT:ҽқәа рҭоурых}} [[Акатегориа:Аҽқәа|ҭоурых]] [[Акатегориа:Ахшфацәа револиуциа]] [[Акатегориа:Аҽқәеи ауааи|ҭоурых]] nyx4pq9z92e1ab9fvybdl98qiqejb7g Акатегориа:Аславиантә еибашьцәа 14 55893 172872 2026-08-31T17:01:07Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|Slavic warriors}} {{DEFAULTSORT:славиантә еибашьцәа}} [[Акатегориа:Аславианцәа|аибашьцәа]] [[Акатегориа:Европатәи аибашьцәа]] [[Акатегориа:Аибашьцәа атәылақәа рыла|*славиантә еибашьцәа]]» 172872 wikitext text/x-wiki {{commonscat|Slavic warriors}} {{DEFAULTSORT:славиантә еибашьцәа}} [[Акатегориа:Аславианцәа|аибашьцәа]] [[Акатегориа:Европатәи аибашьцәа]] [[Акатегориа:Аибашьцәа атәылақәа рыла|*славиантә еибашьцәа]] n5xu6rfn6zscjazu2puvbey2eeeih8v Акатегориа:Европатәи аибашьцәа 14 55894 172873 2026-08-31T17:02:40Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Аибашьцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аибашьратә ҭоурых|аибашьцәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рыруаа| аибашьцәа]]» 172873 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аибашьцәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европа аибашьратә ҭоурых|аибашьцәа]] [[Акатегориа:Европатәи атәылақәа рыруаа| аибашьцәа]] 1cdkl6vm5enkt88hom4ijo150zaodfv Акатегориа:Аибашьцәа аконтинентқәа рыла 14 55895 172874 2026-08-31T17:03:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аибашьцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Аруаа аконтинентқәа рыла| ]]» 172874 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Аибашьцәа| континентқәа]] [[Акатегориа:Аруаа аконтинентқәа рыла| ]] 2eoderuqp4ygry8ww2ry3lwytd1tcux Акатегориа:Аславианцәа 14 55896 172875 2026-08-31T17:05:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Slavs}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:славианцәа}} [[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа]] [[Акатегориа:Азиатәи ажәларқәа]] [[Акатегориа:Аиндоевропауаа]]» 172875 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Slavs}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:славианцәа}} [[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа]] [[Акатегориа:Азиатәи ажәларқәа]] [[Акатегориа:Аиндоевропауаа]] 8qrjydefk32jw9py6j70rsqke8iqrpq Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа рыла еиҟәшоу ажәларқәа 14 55897 172880 2026-08-31T17:09:39Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Амилаҭқәа| ]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа| жәларқәа]]» 172880 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Амилаҭқәа| ]] [[Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа| жәларқәа]] dgdi329xpjoffchzpjch7lsym34npjd Акатегориа:Жәларбжьаратәи аҳәаақәа 14 55898 172881 2026-08-31T17:11:50Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Category see also|Аҳәаақәа атәылақәа рыла}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аҳәаақәа| ]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа|аҳәаақәа]]» 172881 wikitext text/x-wiki {{Category see also|Аҳәаақәа атәылақәа рыла}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Аҳәаақәа| ]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа|аҳәаақәа]] o04gxti6e3umwk7o7dv5vn5lodmk6c0 Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа 14 55899 172882 2026-08-31T17:13:49Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} [[Акатегориа:Аславианцәа]] [[Акатегориа:Аславиан жәларқәа| ]]» 172882 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Акатегориа:Аславианцәа]] [[Акатегориа:Аславиан жәларқәа| ]] 5a833p81dj0apq0dx2gkp07pcxdldwm Акатегориа:Аславиан жәларқәа 14 55900 172883 2026-08-31T17:15:55Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « {{DEFAULTSORT:славиан жәларқәа}} [[Акатегориа:Аславианцәа|*жәларқәа]] [[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа]]» 172883 wikitext text/x-wiki {{DEFAULTSORT:славиан жәларқәа}} [[Акатегориа:Аславианцәа|*жәларқәа]] [[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа]] c7r26iqv9jo7abm4qco9ahxp09hy85k Акатегориа:Мрагыларатәи Европа иҟоу ажәларқәа 14 55901 172885 2026-08-31T17:20:21Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа арегионқәа рыла]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи Европа|жәларқәа]]» 172885 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа арегионқәа рыла]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи Европа|жәларқәа]] c5lr5her4meaghhrfg35vzr7v5oeeo7 Акатегориа:Европатәи ажәларқәа арегионқәа рыла 14 55902 172886 2026-08-31T17:21:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Амилаҭқәа арегионқәа рыла| ]] [[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа| регионқәа]] [[Акатегориа:Европатәи арегионқәа| жәларқәа]]» 172886 wikitext text/x-wiki {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Амилаҭқәа арегионқәа рыла| ]] [[Акатегориа:Европатәи ажәларқәа| регионқәа]] [[Акатегориа:Европатәи арегионқәа| жәларқәа]] 75m9yaasp0scfuoq1w8knpvyilth58o Акатегориа:Рутениатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа 14 55903 172887 2026-08-31T17:24:04Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:Рутениатәи аамсҭцәа|*ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Украинатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Белоруссиатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]]» 172887 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Рутениатәи аамсҭцәа|*ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Украинатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Белоруссиатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] 1mrk2bjvuekeg916joj4za0tifgp6m9 172889 172887 2026-08-31T17:26:48Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Белоруссиатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Беларустәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172889 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Рутениатәи аамсҭцәа|*ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Украинатәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Беларустәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] fnbk2qfjvfoq9fop834wnj6n7aqwe56 Акатегориа:Беларустәи ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа 14 55905 172890 2026-08-31T17:26:54Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Noble families of Belarus}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи аамсҭцәа| ҭауади-аамсҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ажәлақәа| ҭауади-аамсҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Аҭауади-аамсҭеи рҭаацәарақәа атәылақәа рыла]] Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}}...» 172890 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Noble families of Belarus}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи аамсҭцәа| ҭауади-аамсҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ажәлақәа| ҭауади-аамсҭеи рҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:Аҭауади-аамсҭеи рҭаацәарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} ҭауади-аамысҭеи рҭаацәарақәа]] h43m4pyep3smzrrk5p114a6k9bvincv Акатегориа:Беларустәи ажәлақәа 14 55906 172891 2026-08-31T17:28:08Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Families of Belarus}} [[Акатегориа:Аҭаацәарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Абелорусцәа|жәлақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҭаацәа]]» 172891 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Families of Belarus}} [[Акатегориа:Аҭаацәарақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Абелорусцәа|жәлақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} аҭаацәарақәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу аҭаацәа]] g5mjovl7wkk78k17w8ssq1s2ajfk5o1 Акатегориа:Абелорусцәа 14 55907 172892 2026-08-31T17:30:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|People of Belarus}} {{DEFAULTSORT:белорусцәа}} [[Акатегориа:Беларус]] [[Акатегориа:Аевропауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]]» 172892 wikitext text/x-wiki {{commonscat|People of Belarus}} {{DEFAULTSORT:белорусцәа}} [[Акатегориа:Беларус]] [[Акатегориа:Аевропауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Ауаа ажәларқәа рыла]] 2ei0qu7p65icbu8d32ax2z7b8cx2qrc Акатегориа:Беларустәи аамсҭцәа 14 55908 172893 2026-08-31T17:31:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Nobility of Belarus}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Абелорусцәа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Аамсҭацәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа инхо аамсҭцәа]]» 172893 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Nobility of Belarus}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Абелорусцәа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Аамсҭацәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:Европа инхо аамсҭцәа]] 72kvrncrp6dfkjsi1opbs410x6ol9ao Акатегориа:Рутениатәи аамсҭцәа 14 55909 172894 2026-08-31T17:42:11Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} [[Акатегориа:Украинатәи аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларус асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Русинаа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларустәи аамсҭцәа]]» 172894 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Акатегориа:Украинатәи аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларус асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Русинаа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларустәи аамсҭцәа]] 7rydfvsqmy59kxikog8s9cn5unj2nbc 172901 172894 2026-08-31T17:49:10Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Русинаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Рутенинаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172901 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Акатегориа:Украинатәи аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларус асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Рутенинаа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларустәи аамсҭцәа]] m1p4z7h0b40v3keyin6carjj3frnkur 172906 172901 2026-08-31T17:53:25Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Рутенинаа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Рутениаа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172906 wikitext text/x-wiki {{cat main}} [[Акатегориа:Украинатәи аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларус асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Рутениаа|аамсҭцәа]] [[Акатегориа:Беларустәи аамсҭцәа]] lutj8mpvxe4qwyjziwl611iqb19fjbv Акатегориа:Беларус асоциалтә ҭоурых 14 55910 172895 2026-08-31T17:43:27Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Social history of Belarus}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|социалтә]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|социалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Асоциалтә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} асоциалтә ҭоурых]]» 172895 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Social history of Belarus}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|социалтә]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|социалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Асоциалтә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} асоциалтә ҭоурых]] 76dqxm4jxiqpowrfugk8vo667t6gn9d Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых 14 55911 172896 2026-08-31T17:43:59Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commonscat|Social history of Ukraine}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|социалтә]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|социалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Асоциалтә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} асоциалтә ҭоурых]]» 172896 wikitext text/x-wiki {{Commonscat|Social history of Ukraine}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых атематикала|социалтә]] [[Акатегориа:{{Title country}} ауаажәларра|социалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Асоциалтә ҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} асоциалтә ҭоурых]] 2cp19yc2pa15b57l2lz6o4alrzpp6la Акатегориа:Беларус аҭоурых атематикала 14 55912 172897 2026-08-31T17:44:37Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]]» 172897 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| тематикала]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи атематикалеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых атематикала| ]] kg4pij02v9vy3zklubkqg6ryz2a6cnf Акатегориа:Беларус аҭоурых 14 55913 172898 2026-08-31T17:45:15Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commonscat|History of Belarus}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]]» 172898 wikitext text/x-wiki {{commonscat|History of Belarus}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]] qohge7weqkswzxz64xb8lv06rtn08on Акатегориа:Украина ауаажәларра 14 55914 172899 2026-08-31T17:46:23Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Society of Ukraine}} [[Акатегориа:Ауаажәларра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]]» 172899 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Society of Ukraine}} [[Акатегориа:Ауаажәларра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]] tgcjrbqnib3risfkck3ei3kjkr18fj8 Акатегориа:Беларус ауаажәларра 14 55915 172900 2026-08-31T17:46:57Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Society of Belarus}} [[Акатегориа:Ауаажәларра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]]» 172900 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Society of Belarus}} [[Акатегориа:Ауаажәларра {{lc:{{Country2continental|{{Title country}}}}}} атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}|уаажәларра]] [[Акатегориа:Ауаажәларра атәылақәа рыла]] e3ee8jtrss7y7e0zl0juietzzwcjw7w Акатегориа:Рутениаа 14 55916 172902 2026-08-31T17:50:41Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{cat main}} {{Category see also|Русинаа}} [[Акатегориа:Аславиан жәларқәа]] [[Акатегориа:Украина ажәларқәа]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Рутенина]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа]]» 172902 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Category see also|Русинаа}} [[Акатегориа:Аславиан жәларқәа]] [[Акатегориа:Украина ажәларқәа]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Рутенина]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа]] 1let0b6lfw5aa7q3oldvaop5fsusj0h 172904 172902 2026-08-31T17:52:53Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Рутенина]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Рутениа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172904 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Category see also|Русинаа}} [[Акатегориа:Аславиан жәларқәа]] [[Акатегориа:Украина ажәларқәа]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Рутениа]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа]] 01a617ghqe5frttpwdzd971isby48n7 172907 172904 2026-08-31T17:53:42Z Fraxinus.cs 8381 Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Рутенинаа]] в [[Акатегориа:Рутениаа]] без оставления перенаправления 172904 wikitext text/x-wiki {{cat main}} {{Category see also|Русинаа}} [[Акатегориа:Аславиан жәларқәа]] [[Акатегориа:Украина ажәларқәа]] [[Акатегориа:Украина асоциалтә ҭоурых]] [[Акатегориа:Рутениа]] [[Акатегориа:Мрагыларатәи аславианцәа]] 01a617ghqe5frttpwdzd971isby48n7 Акатегориа:Рутениа 14 55918 172905 2026-08-31T17:52:58Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{Commons category|Rus' (Eastern Europe)}} {{cat main}} [[Акатегориа:Европатәи аҭоурыхтә регионқәа]]» 172905 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Rus' (Eastern Europe)}} {{cat main}} [[Акатегориа:Европатәи аҭоурыхтә регионқәа]] rp7xkecn418q3u2qi6qkq1c2j4omn19 172908 172905 2026-08-31T17:54:16Z Fraxinus.cs 8381 Удaлeнa [[Акатегориа:Европатәи аҭоурыхтә регионқәа]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Европа аҭоурыхтә регионқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172908 wikitext text/x-wiki {{Commons category|Rus' (Eastern Europe)}} {{cat main}} [[Акатегориа:Европа аҭоурыхтә регионқәа]] 77v5v3txry8bma1n25t72ghlzoz5n87 Акатегориа:Европа аҭоурыхтә регионқәа 14 55919 172909 2026-08-31T17:55:00Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: « [[Акатегориа:Аҭоурыхтә дгьылҭыԥқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа| ]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Европа| ]]» 172909 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҭоурыхтә дгьылҭыԥқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Азиатәи арегионқәа| ]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Европа| ]] fk54c0f7hvz0fe5jzzffrq16wisltqy 172910 172909 2026-08-31T17:55:20Z Fraxinus.cs 8381 172910 wikitext text/x-wiki [[Акатегориа:Аҭоурыхтә дгьылҭыԥқәа аконтинентқәа рыла]] [[Акатегориа:Европатәи арегионқәа| ]] [[Акатегориа:Ажәытәӡатәи Европа| ]] ntn8fqadka0dmt8652vo0qipzs1xxdt Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа 14 55920 172911 2026-08-31T18:09:22Z Fraxinus.cs 8381 Новая страница: «{{commons category|Alumni of Moscow State University}} {{cat more|Москватәи аҳәынҭқарратә университет}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет|ушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиҳабыратә ҵараиурҭақәа раушьҭымҭацәа]] Акатегориа:Москватәи аиҳабыратә ҵар...» 172911 wikitext text/x-wiki {{commons category|Alumni of Moscow State University}} {{cat more|Москватәи аҳәынҭқарратә университет}} {{CatAutoTOC}} [[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет|ушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Урыстәылатәи аиҳабыратә ҵараиурҭақәа раушьҭымҭацәа]] [[Акатегориа:Москватәи аиҳабыратә ҵараиурҭақәа рыла ауаа]] 1pjag2fnucqng5rzi6vezo87paw4rok Апсихологиа 0 55922 172919 2026-08-31T18:31:32Z Nart17 17397 Аиҭагара [[:ru:Психология]] аҟынтәи (CC BY-SA 4.0; авторцәа — аҭоурых аҿы). Аиҭагаҩ: Шарытхуа Тания. Nart17 translation team. 172919 wikitext text/x-wiki '''Апсихологиа''' (ажәытә бырз. ψυχή «[[душа|аԥсы]]»<ref name="ДворецкийPsyche">{{книга|ответственный=Сост. [[Дворецкий, Иосиф Хананович|Дворецкий И. Х.]], под ред. [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевского С. И.]]|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|том=II|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=1801|страниц=1904|часть=Ψυχή|ссылка часть=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-68588.htm}}</ref>; λόγος «аҵара») — [[Общество|ауаа ргәыԥқәеи]] [[Ауаҩы|ауаҩы]] иԥсихикатә усуреи, [[психика|апсихика]] аҿиареи аусуреи рышьақәгылашьа азакәанеизшәарақәа ҭызҵаауа [[Гуманитарные науки|агуманитартә]]<ref name="sfn-Маклаков-2002-22">Маклаков, 2002, с. 22.</ref> [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырра]]<ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/psychology|Psychology}}</ref>. Апсихологиа еиднакылоит [[Гуманитарные науки|агуманитартәи]] [[естественные науки|аԥсабара-ҭҵаарадырратәи]] знеишьақәа<ref name="Druzhinin">{{книга|заглавие=Психология. Учебник для гуманитарных вузов|ответственный=Под общей редакцией [[Дружинин, Владимир Николаевич (психолог)|В. Н. Дружинина]]|место=СПб.|издательство=Питер|год=2001|страницы=12|страниц=656|серия=Серия «Учебник нового века»|isbn=5-272-00260-1}}</ref>. Иаҵанакуеит: * апсихикатә усура афактқәеи, амеханизмқәеи, азакәанқәеи аазырԥшуа ''афундаменталтә психологиа'', * иԥсабаратәу аҭагылазаашьақәа раан апсихикатә цәырҵрақәа ҭызҵаауа ''[[прикладная психология|ахархәаратә психологиа]]'' (''афундаменталтә'' психологиа шьаҭас иҟаҵаны), * ''[[практическая психология|апрактикатә психологиа]]'' — апсихологиатә дыррақәа апрактикаҿы рхархәара<ref name="Druzhinin"/>. Ахархәаратә психологиа ӷәӷәала иадҳәалоуп [[психиатрия|апсихиатриа]] — [[Психическое расстройство|апсихикатә еилашәарақәа]] реиҩдыраареи рыхәышәтәреи хықәкыс измоу [[Медицина|амедицина]] аусхк, [[психотерапия|апсихотерапиа]], [[Психика|апсихика]] хәшәтәырала анырра аҭашьа азҵаарақәа ирҿу, иара апсихикалагьы ацәеижь ианыруа, ауаҩы ацәанырратә, ахаҭаратә, асоциалтә ҟазшьа змоу апроблемақәа иацәыхьчара иазырхоу. == Апсихологиа амаҭәар == Апсихологиа амаҭәар еиԥшымкәа еилкаахоит аҭоурых аҿы, апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рпозициалагьы. Иахьатәи апсихологиазы, апсихологиа амаҭәар аԥшаара актуалра шамац иамоуп<ref name="Мазилов2017">[http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf Мазилов В. А. Предмет психологической науки и философия психологии /Фундаментальные и прикладные исследования современной психологии: результаты и перспективы развития / Отв. ред. А. Л. Журавлёв, В. А. Кольцова. — М.: Издательство «Институт психологии РАН», 2017. — 2714 с. — С. 108—115] {{Wayback|url=http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf|date=20180520054525}} ISBN 978-5-9270-0362-4</ref>. * [[Душа|Аԥсы]] (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа аҭҵааҩцәа зегьы). * [[Сознание (психология)|Ахдырра]] ацәырҵрақәа (англиатәи [[эмпиризм|аемпирикатә]] ассоцианисттә психологиа — [[Гартли, Дэвид|Д.Гартли]], [[Милль, Джон Стюарт|Џьон Стиуарт Милль]], [[Бэн, Александр|Александр Бен]], [[Спенсер, Герберт|Герберт Спенсер]]). * Асубиект хаҭалатәи аԥышәа ([[структурализм|аструктурализм]] — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]). * Аҽанраалара ([[Функционализм (психология)|афункционализм]] — [[Джеймс, Уильям|Уилиам Џьеимс]]). * Апсихикатә усурақәа рхылҵшьҭра ([[психофизиология|апсихофизиологиа]] — [[Сеченов, Иван Михайлович|Иван Михаил-иԥа Сеченов]]). * [[Поведение|Ахымҩаԥгашьа]] ([[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џьон Уотсон]]). * [[Бессознательное|Имашәыршақәу]] ([[глубинная психология|иҵаулоу апсихологиа]]: [[психоанализ|апсихоанализ]] — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]], [[индивидуальная психология|аиндивидуалтә психологиа]] — [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]], [[аналитическая психология|аналитикатә психологиа]] — [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]]). * Ахаҿсахьақәа рыдкылара, рышьақәыргылара, аус рыдулара апроцессқәеи урҭ апроцессқәа рылҵшәақәеи ([[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] — [[Вертгеймер, Макс|Макс Вертгеимер]]). * Ауаҩы иҟазаара апроблемақәа ([[гуманистическая психология|агуманисттә психологиа]], [[Экзистенциальная психология|аекзистенциалтә психологиа]] налаҵаны — [[Маслоу, Абрахам|Абрахам Маслоу]], [[Роджерс, Карл Рэнсом|Карл Роџьерс]], [[Франкл, Виктор|Виктор Франкл]], [[Мэй, Ролло|Ролло Меи]], [[онтопсихология|аонтопсихологиа]] — [[Менегетти, Антонио|Антонио Менегетти]], [[Позитивная психология|апозитивтә психологиа]] — [[Селигман, Мартин|Мартин Селигман]]). * Аинформациатә система «ахшыбаҩ» аинформациа аус адулара апроцессқәа, ауаҩы идырратә лшарақәа ([[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]] — [[Миллер, Джордж Армитаж|Џьорџь Миллер]], [[Саймон, Герберт Александер|Герберт Саимон]], [[Ньюэлл, Аллен|Аллен Ниуел]], [[Хомский, Ноам|Ноам Хомски]], Девид Грин, Џьон Свитс уҳәа). * Мазилов В. А. игәаанагарала, аҭҵаарадырратә психологиа иамаҭәарны иԥхьаӡатәуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи дунеи<ref name=Мазилов2017/>. == Апсихологиа аобиект == Апсихологиа аобиект — асоциалтә гәыԥ дуқәеи асоциалтә гәыԥ маҷқәеи рҿы ауаа рыԥсҭазаашьа, рыҿиара, [[поведение|рхымҩаԥгашьа]], русура, реизыҟазаашьа алзыршо апсихикатә процессқәоеи апсихикатә цәырҵрақәеи. == Апсихологиа аҳасабтәқәа == * Апсихикатә цәырҵрақәеи апроцессқәеи рҵакы аилкаара. * Еиуеиԥшым аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа раан ахи аилазаарақәеи рнапхгара. * Еиуеиԥшым апрактика аусхкқәа рылҵшәа аизырҳаразы иҳауз адыррақәа рхархәара * Апсихологиатә маҵзура атеориатә шьаҭа адырра. == Апсихологиа аметодқәа == Ахыԥхьаӡаратә психологиатә ҭҵаарақәа аус рыдулара ауеит агипотезақәа статистикала ргәаҭарала. Ари аусхк аҟны, алабораториатә ҭагылазаашьаҿы арандомизациа зызуу, хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа инарҭбааны ахархәара шрымоугьы, ас еиԥш аҭҵаарақәа аамҭакьаҿлатәи ацәырҵрақәа рдиапазон маҷ ауп ахәшьара зырҭар рылшо. Абасала, апсихологцәа, иара убас аклиникатә ԥышәарақәеи ауааԥсыра ирызку адыррақәеи рҟынтәи мҩашьарада еилкааны адырразы, арҿиаратә статистикатә методқәа ирықәгәыӷуеит<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, «Volume Preface» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>: * аинформациа аизгара аметодқәа ([[Интроспекция (психология)|ахашьклаԥшра]], ашьклаԥшра, аусура алҵшәақәа рыҭҵаара, ақьаадқәа рыҭҵаара, азҵаара аметод, атестқәа рметод, [[психологический эксперимент|аԥышәара]], абиографиатә метод) (шәахә. [[психометрия|апсихометриа]]); * адыррақәа аус рыдулара аметодқәа ([[статистика|астатистикатә анализ]], егьырҭ аматематикатә методқәа)<ref>Сидоренко Е. В. Методы математической обработки в психологии. — СПб.: ООО «Речь», 2000. — 350 с, ил. ISBN 5-9268-0010-2</ref>; * аинформациатә технологиақәа (апсихологиатә дыррақәа реизгареи, рҭагалареи, аус рыдулареи рзы иҷыдоу аҳасабратә техникатә хархәагақәеи апрограмматә еиқәыршәареи; астатистикатә дыррақәа аус рыдулара апрограммақәа; [[большие данные|адыррақәа дуқәа]] аус рыдулара аметодқәа); * апроцесси арҿиаратә усура аалыҵқәеи рпсихологиатә анализ; * апсихологиатә нырра аметодқәа (аимак- аиҿак, аԥышәара шьақәзыргыло атренинг, агәрагара, агәрархаҵара, арелаксациа уҳәа); * ахшыбаҩи хаз игоу анеиронқәеи релектрофизиологиа аметодқәа, [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалографиа]], [[томография|атомографиа]], [[Магнитоэнцефалография|амагнитоенцефалографиа]], ауаҩы ицәеижь иалсыр зылшо, 700—900 нанометр иану ацәқәырԥақәа роураҿы [[инфракрасная спектроскопия|аинфраҟаԥшь спектроскопиа]] уҳәа рышьаҭала. === Хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа === {{Main|Апсихологиатә ԥышәара}} Аобиектқәа [[Рандомизированное контролируемое испытание|машәырла реихшаразы]] аԥышәараҵәҟьа аҭҵааҩцәа [[Причинность|амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа]] рзы зыгәра угартә иҟоу алкаақәа рыҟаҵара рылшаратәы иҟанаҵоит. Аԥышәараҿы аҭҵааҩы ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу анырра апараметрқәа иԥсахуеит, ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу алҵшәақәа ишәоит. Аԥышәа змоу аԥышәаратә ҭҵаарақәа мҩаԥысуеит хәыц-хәыц хылаԥшра зырҭо алабораториаҿы. Аиҭашәагақәа рзы аԥышәарақәа — ари ҭагылазаашьақәак рҿы имҩаԥысуа ԥышәарақәоуп. Апсихотерапиа еффективла аҭҵаарақәа рҿы аԥышәарамҩаԥгаҩцәа лассы-лассы иарбоу ахәышәтәра, [[плацебо|аплацебо]] ахәышәтәра иаҿдырԥшуеит, мамзаргьы еиуеиԥшым ахәышәтәра хкқәа еиҿдырԥшуеит. Ахәышәтәра ахкы ихьыԥшым ҽеиҭакроуп. Ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа — ари еиуеиԥшым азанааҭуаа идеалла ахәшьара зырҭо алҵшәақәа роуп<ref>Evelyn S. Behar & Thomas D. Borkovec, «Psychotherapy Outcome Research», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. Еихдоу апроект рхы иархәаны, аҭҵааҩцәа рылҵшәақәа рымч еиҳагьы ишьҭырхыр рылшоит, асубиектқәа ргәыԥқәа ҩба рҿы, ахәышәтәра аметодқәа аҩба рҟынтәи рыҩбагьы гәаҭаны. Аԥышәаратә ҭҵааҩцәа абжьааԥны рхы иадырхәоит агипотезақәа ргәаҭара [[Статистическое моделирование|астатистикатә модель]], уи иаҵанакуеит аԥышәара мҩаԥыргаанӡа азԥхьагәаҭара, анаҩс адыррақәа азԥхьагәаҭарақәа шаҟа ишьақәдырӷәӷәо ахәшьара аҭара. (Арҭ иҟалаша зхылҿиаар алшо, иҭырҵаауа ацәырҵра аус шауҵәҟьо азы еиҳа иабстракттәу аҭҵаарадырратә гипотеза ауп.) Адисперсиа анализ азуразы, астатистикатә методқәа рхы иадырхәоит аԥышәара иуникалтәу алҵшәақәеи авариациақәа машәырла адыррақәа рҽыԥсахрақәа ирылҵшәоуп ҳәа анольтә гипотезеи реиҩдырааразы. Апсихологиаҿы инарҭбааны ахархәара змоу астандарт алҵшәақәа астатистикатә ҵакы рнаҭоит, урҭ рыҟалара 5 % иреиҵаны [[P-значение|машәыруп изыхҟьо]]<ref>Roger E. Kirk, «Experimental Design» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Астатистикатә анализ егьырҭ аформақәа === Астатистикатә гәаҭарақәа апсихологиаҿы рхы иадырхәоит аизыҟазаашьақәеи аҟазшьа аҷыдарақәеи ршәаразы, агәалаҟазаараҿы аиҭакрақәа рмониторинг азы, аԥышәаратә манипулиациақәа ахьынӡаиашоу агәаҭаразы уҳәа апсихологиатә темақәа рзы. Еиҳараӡак апсихологцәа рхы иадырхәоит ақьаад-карандашьтә зҵаарақәа. Ус шакәугьы, азҵаарақәагьы мҩаԥысуеит ҭелла ма аелектронтә ԥошьҭала. Авеб-зҵаарақәа еиҳа-еиҳа рхы иадырхәоит амаҭәарқәа жәпакы иманшәаланы рымҽхакразы. [[Нейропсихологическая диагностика|Анеиропсихологиатә тестқәа]], [[Векслер, Дэвид|Векслер]] ишкалақәеи [[Висконсинский тест сортировки карточек|Висконсин ихсаалақәа реилыхра]] атести реиԥш иҟоу, аиҳарак зҵаатәқәоуп, мамзаргьы имариоу ҳасабтәтәқәоуп, ареспондент ипсихикатә функциа хкык ахәшьара азҭо. Урҭ ахархәара роур ҟалоит, илҵшәадоу аԥышәарақәа раан еиԥш, ааха зауз ахшыбаҩ ахәҭак алҵшәақәа ахәшьара рызҭо аԥышәарақәа рҿы<ref>Russell M. Bauer, Elizabeth C. Leritz, & Dawn Bowers, «Neuropsychology», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Атехнологиатә анализқәа === [[Файл:EEG cap.jpg|мини|слева|АЕГ анҵамҭа архиара]] Ахшыҩтәи анервтәи активра аиҿырԥшразы рхы иадырхәо еицырдыруа классикатәи мыругоуп [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалограмма]] (АЕГ), [[мозг|ахшыбаҩ]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы ақәыӷәӷәара аиҭакрақәа ршәаразы, еиӷьыртәыз аелектродқәа ауаҩы ихы ацәаҿы зхы иазырхәо атехника, Иаартым ахыбаҩ аҿы АЕГ зхы иазырхәаз раԥхьатәи аҭҵааҩы [[Бергер, Ханс|Ханс Бергер]] игәеиҭеит, ахшыбаҩ «[[Электроэнцефалография|ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа]]» шазҷыдароу: афымцатә ҵысрақәа, ахдырра еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирықәшәо. Ашьҭахь аҭҵааҩцәа аелектродтә дыррақәа рсинтез азы астатистикатә методқәа еиӷьыртәит, [[Сон#Медленный сон|ашьшьыҳәа ацәара]] афазаҿы иубо [[Дельта-ритм|адельта-цәқәырԥақәа]] реиԥш иҟоу, ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа иуникалтәу рпаттернқәа шьақәдыргылеит<ref>{{статья|заглавие=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology|ссылка=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|издание=History of Psychology|том=8|номер=1|doi=10.1037/1093-4510.8.1.95|pmid=16021767|страницы=95—117|язык=en|тип=journal|автор=Rösler, Frank|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|archive-date=2015-09-07|issn=1093-4510}}</ref>. Афункционалтә [[Нейровизуализация|неировизуализациа]] аметод ҿыцқәа рахь иаҵанакуеит афункционалтә [[Магнитно-резонансная томография|магнит-резонанстә томографиеи]] [[Позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиеи]], урҭ ахшыбаҩ ала ашьа иацклаԥшуеит. Арҭ атехнологиақәа ахшыбаҩ активра еиҳа ииашаны аҭыԥыркра алдыршоит, уи азы ганрацәалатәи агәаанагарақәа аԥырҵоит. Урҭ иара убасгьы, асубиективтә хамеигӡара аклассикатә проблемақәа рҽырцәыхьчаразы алшара ҟазҵо, аобиективтә дыррақәа шьаҭас измоу аилкаара алдыршоит. Аха уаанӡеиԥш иуадаҩуп ахшыбаҩаҿы иалкаау ахәыцрақәа рыҟалара аҭыԥыркразы, мамзаргьы ас еиԥш алокализациа аҵабыргхаҭа шаҟа ихәарҭоу азы алкаа ӷәӷәақәа рыҟаҵара. Ус шакәугьы, анеировизуализациа, ахшыҩи ахшыбаҩи ркоррелиациа шыҟоу зыршаҳаҭуа гха змам алҵшәақәа аанашьҭит. Урҭ рахьтә иҟоуп, алокалтә функциақәа рмодель акәымкәа, [[Нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] рсистема амодель шьаҭас измоу<ref>{{статья|заглавие=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately?|ссылка=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518|издание=Journal of Cognitive Neuroscience|том=25|номер=6|doi=10.1162/jocn_a_00380|страницы=834—842|pmid=23469884|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Joseph M.; Zaki, Jamil|год=2013|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|издание=Current Directions in Psychological Science|том=17|номер=2|doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x|страницы=62—67|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|archive-date=2014-10-31|язык=en|тип=journal|автор=Cacioppo, John T.; Berntson, Gary G.; Nusbaum, Howard C.|год=2008}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Great expectations: What can fMRI research tell us about psychological phenomena?|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|издание=International Journal of Psychophysiology|том=73|номер=1|doi=10.1016/j.ijpsycho.2008.12.017|страницы=10—16|pmid=19232374|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109084331/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|archive-date=2016-01-09|язык=en|тип=journal|автор=Aue, Tatjana; Lavelle, Leah A.; Cacioppo, John T.|год=2009}}</ref>. == Апсихологиа аусхкқәа == Иахьатәи апсихологиа усхкырацәатә ҭҵаарадырроуп. Апсихологиа аусхкқәа акыр зхала иҿиауа хырхарҭақәоуп. Урҭ ҭагылазаашьала еиҩыршоит афундаменталтә (азеиԥш), ахархәаратә (иҷыдоу) ҳәа. Апсихологиа афундаменталтә усхкқәа апсихикатә цәырҵрақәа рыҭҵаараҿы азеиԥш ҵакы рымоуп. Ари апсихологиа аусхкқәа зегьы еидызкыло, иара убас дара рыҿиара шьаҭас иамоу базисуп. Афундаменталтә усхкқәа, шамахамзар, атермин «[[общая психология|азеиԥш психологиа]]» ҳәа иашьҭоуп. Азеиԥш психологиа зхәаԥшуа аилкаара хадақәа иреиуоуп: адырратә процессқәа ([[ощущение|ацәаныррақәа]], [[восприятие|адкыларақәа]], [[внимание|азҿлымҳара]], [[представление (психология)|агәаанагарақәа]], [[память|агәынкылара]], [[воображение|ахаҿаагара]], [[мышление|ахәыцра]], [[речь|ажәаҳәа]], [[Эмоция|ацәаныррақәа]], [[Воля (психология)|агәаԥхара]], [[рефлексия|арефлексиа]]), [[исполнительные функции|анагӡаратә функциақәа]], апсихикатә ҟазшьақәа ([[способности|алшарақәа]], [[мотивация|амотивациа]], [[темперамент|атемперамент]], [[характер|аҟазшьа]]), [[Психическое состояние|апсихикатә ҭагылазаашьақәа]]. Афундаменталтә усхк аҳасабала, азеиԥш психологиа ацәырҵра аԥызҵаз [[Рубинштейн, Сергей Леонидович|С. Л. Рубинштеин]] ихьӡ иадырҳәалоит, 1940 шықәсазы афундаменталтә усумҭа «Азеиԥш психологиа ашьаҭақәа» аԥҵара. Ахархәаратә ҳәа ирышьҭоуп апрактикатә ҵакы змоу апсихологиа аусхкқәа. Ас еиԥш иҟоу аусхкқәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]], [[психология развития|аҿиара апсихологиа]], [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]], [[дифференциальная психология|аихшаратә психологиа]], [[сравнительная психология|аиҿырԥшратә психологиа]], [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] ([[психология толпы|аџьар рпсихологиа]], [[психология мира|адунеи апсихологиа]] налаҵаны), [[политическая психология|аполитикатә психологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә (амедицинатә) психологиа]], [[юридическая психология|азиндырратә психологиа]], [[экономическая психология|аекономикатә психологиа]], [[военная психология|арратә психологиа]], [[психология искусства|аҟазара апсихологиа]], [[психология творчества|арҿиара апсихологиа]], [[психология науки|аҭҵаарадырра апсихологиа]], [[психология спорта|аспорт апсихологиа]], [[психология религии|адин апсихологиа]] уҳәа егьырҭгьы<ref>Маклаков, 2002, с. 62—68.</ref>. == Апсихологиа аҭыԥ аҭҵаарадыррақәа рсистемаҿы == Апсихологиа аҭагылазаашьа еиуеиԥшым ҩ-традициак ирыдҳәалоуп. Актәи ԥсабараҭҵааратә маҭәарны аҟалара аҽазышәара ауп, аҩбатәи — аԥсҭазааратә психологиа аҭыԥ аанкылара аҽазышәара ауп. [[Петухов, Валерий Викторович|В. В. Петухов]]и [[Столин, Владимир Викторович|В. В. Столин]]и ишадырбо ала, ахықәкқәа рыҩбагьы шьаҭанкыла нагӡашьа рымам. Аԥсҭазааратә психологиа иаҿырԥшны, аҭҵаарадырратә иҷыдоу маҭәаруп, апсихикатә ԥсҭазаара аҭҵааразы аилкааратәи аметодологиатәи аппарат аманы. Убри инаваргыланы, апсихологиа иамоуп аҷыдарақәа, иара аҭҵаара аобиект аҭагылазаашьа ҩныҵҟала аарԥшра ахьалшо иадҳәалоу. Аҭҵаарадырратәи аԥсҭазааратәи психологиа апринциптә еиԥшымзаарақәа еиқәнархоит, аха убри аан дара-дара еидҳәалоуп<ref>{{книга |автор = Петухов В. В., Столин В. В. |заглавие = Психология: Методические указания для студентов непсихологических факультетов государственных университетов |место = М. |издательство = Издательство МГУ |год = 1989 |страницы = 21 |страниц = 66 |тираж = 3500 }}</ref>. Апсихологиа иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа реиԥш агуманитартә ҭҵаарадыррақәагьы ирыдҳәалоуп. Апсихологиеи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәеи реимадара шьаҭас иамоуп ауаҩы ибиологиатә ԥсабара. Аха ауаҩы, ҷыдарас имоу, социалтә ҟалараны дахьыҟоу ауп, ипсихикатә цәырҵрақәа социалла акыр иахьыхьԥшу. Убри иахҟьаны, апсихологиа агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рахь иԥхьаӡоуп<ref name="sfn-Маклаков-2002-22"/>. Апсихологиа аҷыдарақәа ируакуп аобиекти адырра асубиекти реиқәшәара, даҽакала иуҳәозар, [[рефлексия|арефлексиа]] аҭҵааразы мыругак аҳасабала ахархәара ахымԥадатәра. === Апсихологиеи иахьатәи аҭҵаарадыррақәеи реимадара === ==== Афилософиа ==== Апсихологиа азҵаарақәа акраамҭа ирыхәаԥшуан [[Афилософиа|афилософиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. XIX ашәышықәса азбжазы ауп апсихологиа зхала иҟоу ҭҵаарадырраны ианыҟала. Аха афилософиа аҽанаҟәнашагьы, ирыбжьаз аимадара ааигәа еиқәнархоит. Иахьатәи аамҭазы иҟоуп апсихологиа еиԥш афилософиагьы иҭнаҵаауа аҭҵаарадырратә проблемақәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит ахаҭаратә ҵакы змоу аилкаарақәа, [[Смысл жизни|аԥсҭазаара ахықәкқәа]], [[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]], аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа, ацәаҩашәатә беиарақәа уҳәа егьырҭгьы. Апсихологиа [[Психологический эксперимент|аԥышәаратә]] методқәа ахы ианархәоит агипотезақәа ргәаҭаразы. Аха иҟоуп ԥышәарыла иузымыӡбо азҵаарақәа. Ус ианыҟоу апсихологцәа афилософиа иадҵаалар рылшоит. Афилософиа-психологиатә проблемақәа рахь иаҵанакуеит ауаҩытәыҩса ихдырра аҵаки ахылҵшьҭреи, ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иреиҳаӡоу аформақәа рыԥсабара апроблемақәа, [[Общество|ауаажәларра]] ахаҭареи ахаҭара ауаажәларреи рнырра<ref name="sfn-Маклаков-2002-57">Маклаков, 2002, с. 57.</ref>. А.Г. Маклаков иаирбоит акраамҭа афилософиа аматериалисттәи аидеалисттәи ҳәа аҽшашозгьы, уажәы урҭ афилософиа ацашьақәа реизааигәахара шцәырҵыз, аҩ-хырхарҭак рпсихологиазы еиԥшу аҵакы алацәажәара шалшо. Аматериалисттә философиа хадоуп аусура апроблемақәеи иреиҳаӡоу апсихикатә функциақәа рхылҵшьҭреи рыхәаԥшраан. Аидеалисттә философиа, Маклаков игәаанагарала, иқәнаргылоит [[ответственность|аҭакԥхықәра]], [[совесть|аламыс]], аԥсҭазаара аҵакы, [[духовность|адоуҳара]] реиԥш иҟоу апроблемақәа. Маклаков иазгәеиҭоит, апсихологиаҿы аҩхырхарҭак (аматериалисттәи аидеалисттәи) рхархәара «еиҳа ихарҭәааны ишаанарԥшуа ауаҩы иҩбоу ихаҭара, ибиосоциалтә ԥсабара»<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. А.Г. Маклаков игәаанагарала, апсихологцәеи афилософцәеи русеицура мацарала иуӡбазар зылшо апроблемақәа рахь иаҵанакуеит [[Эпистемология|аепистемологиа]] апроблемақәа<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. Апсихологиа атеориақәак апсихологиа-философиатә ҟазшьа рымоуп, иаагозар, фреидҿыццәа ртеориатә усумҭақәа реиԥш иҟақәоу. Ҿырԥштәыс иаагозар, [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]] иусумҭақәа рхы иадырхәоит апсихологиеи, [[Асоциологиа|асоциологиеи]], афилософиеи рҿы. ==== Асоциологиа ==== Апсихологиа ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Асоциологиеи иареи злеиԥшу рацәоуп. Асоциологиа, асоциалтә психологиаҟынтәи, ахаҭареи ауаҩытәыҩсатә еизыҟазаашьақәеи рыҭҵааразы аметодқәа амнаԥсахуеит. Апсихологиа инарҭбааны ахы ианархәоит традициала социологиатәуп ҳәа иԥхьаӡоу, азҵаареи анкетаҟаҵареи реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырратә дырраҭара аизгаразы аметодқәа. Иҟоуп апсихологиеи асоциологиеи дара-дара еимырдо еиуеиԥшым аконцепциақәа. Апроблема рацәа, амилаҭтә психологиа, аполитика апсихологиа, асоциализациеи асоциалтә шьақәгылақәеи рпроблемақәа реиԥш иҟоу, апсихологцәеи асоциологцәеи еицырыӡбоит<ref>Маклаков, 2002, с. 58.</ref>. ==== Аекономика ==== [[Экономическая психология|Аекономикатә психологиа]] — ауаҩы иекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] и[[Психические процессы|психикатә процессқәеи]] ирызку апсихологиа аусхк ауп, иадҳәалоуп: [[Атауар|атауар]]қәеи [[Услуга|амаҵзурақәеи]] рҭыжьреи, реихшареи, реиҭныԥсахлареи, рхархәареи. Аекономикатә психологиа аҭҵаара [[Объект исследования|амаҭәар]] — аекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] ауаа аекономикатә еизыҟазаашьақәа [[Экономический агент|рсубиектқәа]] раҳасабала реинырра апсихологиатә закәанеизшәарақәеи роуп. Иеилкаахеит, ауаа рекономикатә хымҩаԥгашьа, уаанӡа аекономика аҭҵаараан ииашоу заҵәык ауп ҳәа изхәаԥшуаз [[Рациональное поведение|арационалтә хымҩаԥгашьа]] ишацәыхароу, ари ахымҩаԥгашьа апсихикатә факторқәа акыр ишҳәаақәырҵо. [[2002|2002]] шықәсазы, егьырҭ авторцәа [[Тверски, Амос|Амос Тверски]] далархәны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рзы, [[эвристика|аевристикақәа]] рхархәараҿы азеиԥш уаҩытәыҩсатә мҩахҟьарақәа ирызку акогнитивтә шьаҭа ашьақәыргыларазы, иара убас [[Теория перспектив|аперспективақәа ртеориа]] аҿиаразы, «аекономикатә ҭҵаарадырраҿы [[психолог|апсихолог]]иатә методика ахархәаразы, лымкаала — агәаанагарақәеи аӡбамҭақәа рыдкылара аилымкаара аамҭазы рыҭҵаараан» ([[Смит, Вернон|В. Смит]]и иареи) [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|аекономиказы Нобель ипремиа]] далауреатхеит [[Канеман, Даниэль|Даниел Канеман]], аҭҵаарақәа [[экономист|економист]]к иаҳасабала акәымкәа, апсихолог иеиԥш ишымҩаԥигозгьы. [[2017|2017]] ш. [[экономика|аекономика]]зы [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|Нобель ипремиа]] далауреатхеит, [[поведенческая экономика|ахымҩаԥгашьатә економика]] аусхк аҟны илагалазы, [[Талер, Ричард|Ричард Талер]]. ==== Аҭоурых ==== Апсихологиазы акрарыҵаркуеит иара убас [[Аҭоурых|аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа]]. Аҭоурыхи апсихологиеи рсинтез ҿырԥштәыс иамоуп [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]] иреиҳаӡоу ипсихикатә формақәа [[Культурно-историческая психология|ркультура-ҭоурыхтә ҿиара атеориа]]. Апсихологиаҿы, аҭоурыхтә метод ахархәара апсихикатә цәырҵрақәа имариаоу инаркны иуадаҩу аформақәа рахь афило-онтогенетикатә ҿиара аҭҵаара ауп. Аҭоурыхи апсихологиеи реизааигәахара шьаҭас иамоуп, иахьатәи ауаҩы, ауаатәыҩса рыҿиара далҵшәоуп ҳәа аконцепциа<ref>Маклаков, 2002, с. 60—61.</ref>. Апсихологиатә цәырҵрақәа ҭоурыхла рыҿиара азҵаарақәагьы ҭнаҵаауеит [[эволюционная психология|аеволиуциатә психологиа]]. ==== Абиологиатә ҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа [[Абиологиа|абиологиатә ҭҵаарадыррақәа]] ӷәӷәала ирыдҳәалоуп, [[медицина|амедицина]]гьы налаҵаны. Арҭ аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апсихологиаҿы рхархәара шьаҭас иамоу, апсихикатә цәырҵрақәеи апсихикатә процессқәеи реиҳарак физиологиала реихьԥшызаароуп. Апсихикатәи асоматикатәи дара-дара реинырра афактқәа дыруп. Апсихикатә ҭагылазаашьа афизиологиатә ҭагылазаашьа анырра анаҭоит. Апсихика аҷыдарақәа иалкаау ачымазарақәа (иаагозар, [[Психосоматические заболевания|апсихосоматиатә]]) рыҿиара иацхраар алшоит. Ихьарҳәу аимадара злаҟоу, ачымазарақәа жәпакы апсихикатә ҭагылазаашьа анырра иарҭо алоуп<ref>Маклаков, 2002, с. 62.</ref>. Еиҳарак апсихологиеи, [[Неврология|аневрологиеи]], апсихиатриеи аимадара бзиа рымоуп. Апсихологиаҿы ззанааҭ хадала злагала дуу аҵарауаа реиҳараҩык аневрологцәеи апсихиатрцәеи ракәын. Анервтә система ачымазарақәеи апсихика аилагарақәеи рыҭҵаара ауп, хра злоу апсихика аусуреи аилазаареи рҷыдарақәа, абжьааԥны иҵәаху мамзаргьы зыԥшаара уадаҩу насгьы анерв система аусуреи аилазаареи реимадарақәа рааԥшра алшара рызҭаз. [[психиатрия|Апсихиатриа]] иадҳәалоу еизырхоу азҵаарақәа рыҭҵааразы апсихологиаҿы иалкаауп [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә психологиа]], [[психосоматика|апсихосоматика]], [[психология аномального развития|аномалтә ҿиара апсихологиа]] реиԥш иҟоу аусхкқәа; [[нейробиология|анеиробиологиа]], [[анатомия|анатомиа]], [[Центральная нервная система|анервтә система хада]] [[физиология|афизиологиа]], аусхкқәа — [[нейропсихология|анеиропсихологиа]], [[психофизиология|апсихофизиологиа]]. [[генетика|Агенетика]] аҿиараҿы апрогресс ду иалнаршеит [[психогенетика|апсихогенетика]] аԥҵара, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[геном человека|ауаҩы игеном]] [[Секвенирование|асеквенациа]] ашьаҭала, агенетикатә еффектқәа апсихика аусура аҷыдарақәа ишырныруа аарԥшра алзыршо аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. ==== Анеиропсихологиа ==== Апсихологиаҿы ареволиуциа хаҭа цәырнагеит аинвазиа злам (еилазымго) аҭҵаара аметодикақәа рцәырҵра, ипассиву ([[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], аМРТ) реиԥш иактивугьы ([[транскраниальная магнитная стимуляция|атранскраниалтә магниттә стимулиациа]]). Арҭ аметодикақәа рыцхыраарала, апсихологцәа раԥхьаӡа акәны алшара роуит, уаанӡа обиективла аҭҵаара зцәыуадаҩыз афеноменқәа, [[сознание|ахдырра]], [[Сновидение|аԥхыӡқәа]], [[свобода воли|агәаԥхара ахақәиҭра]] уҳәа еиҭарҿиахо аҭҵаарақәа рымҩаԥгара. ==== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа активла аус рыцнауеит егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи аҭҵаарадырратә ҵара аусхкқәеи реиҳара. Ари аинырра ааԥшуеит, зегь раԥхьаӡагьы, апсихологиа аусхкқәа раԥҵараҿы, уи иадҳәалоу, аҭҵаарадырратә дырра хархәаратә усхкқәаны, апсихологиа амаҭәар апозициала аобиективтә ҵабырг азакәанқәа ҭызҵаауа рҟны. Иаагозар, апсихологиеи [[Антропологиа|антропологиеи]] реимадара шьақәдыргылоит, [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]] еиԥш иҟоу, апсихологиа афундаменталтә усхк аҟазаара иабзоураны. [[Педагогика|Апедагогика]] аус ацурала ицәырҵуеит [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]]; [[дефектология|адефектологиа]] — [[специальная психология|апсихологиа ҷыда]]. [[Лингвистика|Алингвистика]] апсихологиа аус ацуа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] ахылҵуеит; [[юриспруденция|азиндырреи]] иареи реимадара еилыкка иааԥшуеит [[судебная психология|аӡбаратә психологиа]], [[психология жертвы|ааха аура апсихологиа]], [[криминальная психология|акриминалтә психологиа]], [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[психология расследования преступлений|ацәгьоурақәа рыҭҵаара апсихологиа]] реиԥш иҟоу апсихологиа аусхкқәа рҿы. === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус иазку аимак-аиҿакқәа === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус акыр инарҭбаау аимак-аиҿакқәа ирмаҭәаруп. 2005 шықәсазы, УАР алахәыла-корреспондент, [[Институт психологии РАН|УАР Апсихологиа аинститут]] адиректор ихаҭыԥуаҩ [[Юревич, Андрей Владиславович|А. В. Иуревич]] ишазгәеиҭаз ала, амаҭәар ауадаҩрақәеи иахьатәи апсихологиа ақәҿиарақәеи апаразитра рзуны, иахьатәи ахархьуаҩ «ара-уажәы-шьҭа-ипсихологиа» ақәыӷәӷәарала, зҽырҭбааны ирылаҵәаз [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]] аидеологиа, уи аҵакыра иааиԥмырҟьаӡакәа [[Паранаука|апараҭҵаарадырратә доктринақәа]] мчыла иалалоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=[[Юревич, Андрей Владиславович|Юревич А. В.]]|заглавие=Наука и паранаука: столкновение на «территории» психологии|издание=[[Психологический журнал]]|издание ответственный=Институт психологии РАН, Российская академия наук (Москва)|ссылка=http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm|год=2005|том=26|номер=1|страницы=79—87|issn=0205-9592|архив дата=2012-10-21|архив=https://web.archive.org/web/20121021123227/http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm}}</ref>. Америкатәи апсихолог Б. Р. Хегенхан 2009 шықәсазы иазгәеиҭеит, апсихологиа ҭҵаарадырроума ҳәа азҵаара, аҵарауаа аҭакқәа жәпакы шарҭо, урҭ аҭакқәа рҵакы зхьыԥшу иазҭои, насгьы апсихологиа аспектс иаҵанаиркуеи шракәу: * мап, уи апарадигманӡатәи маҭәаруп; * мап, иара амаҭәар аҭҵаарадырратә ҭҵаара аҽаҭаразы исубиективцәоуп; * мап, аха уи ҭҵаарадырраны иҟалар алшоит, иагьахәҭоуп; * ааигьы, мапгьы: иара хәҭакахьала ҭҵаарадырроуп, хәҭакахьала — мап; * ааи, апсихологиа аҭҵаарадырратә методологиа зхы иазырхәо, ҭҵаарадырратә маҭәаруп. [[модернизм|Амодернизм]]и [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]]и рыбжьара иахьатәи аимак-аиҿак аҿы, апсихологиа аҭҵаарадырратә статус [[Полемика|аимак-аиҿак]] иамаҭәарны иҟоуп<ref>Hergenhahn, 2009, p. 655.</ref>. Аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ахьыҳараку иахҟьаны, апсихологиатә теориақәа жәпакы рзы иуадаҩуп [[Фальсифицируемость|Поппер икритери]] ахархәара, избанзар дара рҿы, рхархәара зыруадаҩуа алкааҟаҵара еилаԥсеи еихысуа аилкаарақәеи ахархәаралшара рымоуп. Ас еиԥш иҟоу атеориақәа жәпакы рзы аҭҵаарадырратә џьбарара аилкаара адетерминисттә теориақәа рҿы ахархәара змоу ишақәымшәогьы, дара, иага ус акәзаргьы, ихәарҭахоит. Ҿырԥштәқәас иҟалар рылшоит [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]]и [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]]и ртеориақәа. [[Поппер, Карл|Поппер]] ихаҭа игәы иаанагон атеориа аҭҵаарадыррамреи, аметафизикатәреи рышьақәырӷәӷәа, ари аҩыза атеориа хәарҭара аламкәа, ҵакыданы хымԥада иҟанаҵом ҳәа<ref>Hergenhahn, 2009, p. 10.</ref>. [[Корнилова, Татьяна Васильевна|Т. В. Корниловеи]] [[Смирнов, Сергей Сергеевич (писатель)|С. Д. Смирнов]]и иазгәарҭеит, апсихологиаҿы апарадигмақәа рацәаны еицтәараны рыҟазаареи апарадигма маҷ ҿыцқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рцәырҵреи ирыхҟьаны, иааиԥмырҟьаӡакәа иарбоу аҭҵаарадырраҿы акризиси ареволиуциеи еиԥҟьара змам аеффект шаԥырҵо, уи хыхь ишазгәаҭоу еиԥш, аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ишҳәаақәнаҵо. Ари афакт, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык рхы иадырхәоит, апсихологиа иҿиоу ҭҵаарадыррам, мамзаргьы зынӡаскгьы иҭҵаарадыррам ҳәа аҳәамҭақәа ҵаҵӷәыс ирыҭаны. Апсихологиаҿы иахьа уажәраанӡа аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра иазааигәоу, амцҭҵаарадырратә дырра инагӡаны, еилыкка реиҟәыҭхарак ҟамлеит. Астрологиеи [[алхимия|алхимиеи]] зынӡа ирылҵыз [[Астрономиа|астрономиеи]] ахимиеи реиԥш акәымкәа, апсихологиа акырӡа ачҳара аанарԥшуеит [[Парапсихология|апарапсихологиа]]хь, насгьы лассы-лассы аԥсҭазааратә психологиа аԥышәа ассимилиациа азнауеит<ref>{{книга|автор=Корнилова Т. В., Смирнов С. Д.|заглавие=Методологические основы психологии|место=СПб|издательство=Питер|год=2007|страницы=73|страниц=320|серия=«Учебное пособие»|isbn=978-5-94807-015-5|тираж=3000}}</ref>. Америкатәи апсихологиатә енциклопедиаҿы ишьақәыргылоуп аҭҵаарадырратә психологиа абарҭ апринципқәа: «Азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи психологиа иаҭахуп еилыкка иарбоу, аиҭеиҭаҳәара алзыршо аҭагылазаашьақәа раан агәаҭарақәа ахылаԥшра ӷәӷәа рыҭара. Иара аусура машәырла ахылаԥшрақәеи, хаз игоу ахазхҭысқәеи, ашаҳаҭцәа рыхәшьарақәеи шьаҭас иахьрымоу азанааҭтә ма аҭҵаарадырратә ҩаӡараҟынӡа инаӡаӡом … Аҭҵаарадырратә психологиа иаҭахуп аемпирикатә гәаҭарақәеи аԥышәаратәреи, урҭ лассы-лассы аҭҵаарадырратә теориақәа рформа шьҭырхуеит, ус ирыдыркылоит»<ref>Психологическая энциклопедия / под ред. Р. Корзини и А. Ауэрбаха; пер. с англ. — СПб.: Питер, 2006. — 2-е изд. — 1876 с. С. 840</ref>. Арҭ апринципқәа инарықәыршәаны, апсихологиа аганахьала атеориатә шьақәгылашьақәа рацәаны, иаагозар, апсихика акванттә теориа, [[Торсионные поля|аторсионтә «дәқәа» ртеориа]] реиԥш иҟоу, ҭҵаарадырроуп ҳәа иузыԥхьаӡом, избанзар ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәаӡам<ref>{{Cite web|url=http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|title=Гольдшмидт Е. С. Физические метафоры психологии / Общая психология и психология личности. — Сибирский психологический журнал. — Томский госуниверситет. № 25, 2007 г. — Томск. — С. 8—13|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712065506/http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|archive-date=2019-07-12|access-date=2019-11-29|url-status=live}}</ref>. Иара убри аан, зны-зынла урҭ аҭҵаарадырратә психологиа аҭҵаара иаԥсоу обиектқәаны иҟалар алшоит, иаагозар, ахшыҩ ахәмарра аинтерес зҵоу афактқәа реиԥш, мамзаргьы ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәоу атеориақәа рышьақәыргыларазы гәазыҳәарақәак ракәны иҟалар алшоит. == Аҭоурых == {{main|Апсихологиа аҭоурых}} Апсихолог [[С. Л. Рубинштейн|С. Л. Рубинштеин]], 1940 шықәсазы, апсихологиа ҭоурыхтә хәаԥшышьала абас дахцәажәеит<ref>''Рубинштейн С. Л.'' Основы общей психологии. М., 1940. С. 37.</ref>: {{Ацитата алагара}}"Апсихологиагьы даара иагьжәытәӡатәиуп, зынӡа иагьқәыԥшу ҭҵаарадырроуп, уи иамоуп 1000 шықәса зхыҵуа ажәытәра, ус шакәугьы, иара зегьы иҵегь аԥхьаҟа ҟалараны иҟоу ауп. Зхала иҟоу ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала аҟазаара жәашықәсала ауп ишыԥхьаӡоу, аха афилософиа ыҟанаҵы, иара апроблематика хада афилософиатә хәыцра ааннакылоит. Аԥышәаратә ҭҵаара ашықәсқәа ираԥхьагылан афилософиатә хәыцрақәа шәышықәсала, ганкахьала, ауаа практикала рдырра, азқьышықәсақәа — даҽа ганкахьала».{{Ацитата алгара}} === Ажәытәӡара === [[Файл:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|мини|Аристотель — ашәҟәы «Аԥсы иазкны» автор, апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ ахьыҟаиҵо]] Заатәи ажәытәӡатәи авторцәа рырҿиараҿы [[природа человека|ауаҩы иԥсабареи]], иԥси, ихшыҩи рпроблемақәа ахшыҩзышьҭра анрырҭоз маҷӡамызт. Иахьа уажәраанӡа, ажәытә авторцәа ргәаанагарақәа рспектр зегьы аҟынтәи, [[Гиппократ]] итемпераментқәа реихшара ауп иааз, [[Платон]] иидеиақәа жәпакы апсихика иазку агәаанагарақәа рфилософиатә шьаҭақәа рыҿиара анырра шарҭазгьы, хәҭакахьала, ауаҩы, амотивқәа рыҩныҵҟатәи реимак еимнарххо ҟаларак аҳасабала игәаанагара рныԥшит ахаҭара аструктура иазку апсихоаналитикатә дунеихәаԥшышьақәа рҿы. Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа реиҳарак реиԥш, апсихологиа «даду» ҳәа ииашаны изуҳәар алшоит [[Аристотель]], зытрактат «Аԥсы иазкны» аҟны апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ азҭаз. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Европа, апсихологиа иазку абжьарашәышықәсазтәи аусумҭақәа ааидкыланы, ахаҵареи ахшыҩи рызҵаарақәа ирызкын, [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] инаиркны ақьырсиантә философцәа иааубаратәы, [[Аристотель]] иидеиақәа имырԥсахит. Мрагыларатәи аҵарауаа рҟынтәи апсихологиатә зҵаарақәа хшыҩзышьҭра риҭон [[Ибн Сина]] (Авиценна). Ажәытәтәи Урыстәыла иҩын апсихологиатә зҵаарақәа ахьықәдыргылоз, иахьырыӡбоз ҩымҭақәак: аԥсы ахылҵшьҭреи аҵаки, ахшыҩ аҟазшьақәа, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа реиҿкаашьа, амотивқәа рықәԥара, ауаа рпсихикаҿы ақәратәи аиндивидуалтәи еиԥшымзаарақәа, аҟазшьа апроблема, аԥхыӡқәа рхылҵшьҭра уҳәа уб. иҵ. Уи рызкуп, иаагозар, арҿиамҭақәа «[[Повесть о Горе-Злочастии|Агәырҩа-Цәгьа изку аповест]]», «[[Домострой|Аҩныргылара]]», «[[Голубиная книга|Аҟәыӷара ҵаула ашәҟәы]]», хыԥхьаӡара рацәала еиҭагоу афилософиатәи амедицинатәи литература: «[[Гален|Галиново]] [[Гиппократ|Ипократ]] иахь», «Ашьхыц», Филипп Асакаратә и-«[[Диоптра (Филипп Монотроп)|Диоптра]]», «Аилыркааратә Палеиа», «Амаӡақәа рымаӡа»<ref>{{Статья|автор=Гуменская Ольга Михайловна|заглавие=Древнерусская мудрость как источник отечественной психологической мысли|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli|издание=Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия Философия. Психология. Педагогика|год=2007|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922212753/https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli}}</ref>. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Rudolf-Goclenius-1.jpg|thumb|Рудольф Гоклениус]] 1590 шықәсазы [[Гоклениус, Рудольф|Рудольф Гоклениус]] раԥхьаӡа акәны атермин «апсихологиа» ихы иаирхәоит аԥсы иазку аҭҵаарадырра аарԥшразы. Уи ихааныз [[Касман, Оттон|Оттон Касман]] атермин «апсихологиа» иахьатәи аҭҵаарадырратә ҵакы аҭаны раԥхьа зхы иазырхәаз ҳәа дыԥхьаӡоуп. Аамҭа ҿыц ахаҭарнакцәа (иаагозар, [[Декарт, Рене|Рене Декарт]]) ацәеижьи аԥси еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа ирыԥхьаӡон — уи апсихологиа апроблема иҿыцу хәаԥшышьан. «Аԥси ацәеижьи еиуеиԥшым азакәанқәа рыла инхоит, аус руеит, еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп», — иҩуан Декарт. === XVIII ашәышықәса === Нанҳәамза 3, 1795 шықәсазы британиатәи акралтә астроном [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] раԥхьаӡа акәны иԥшааит иассистент Девид Киннбрук аԥхьаӡарақәа рҿы иҟаиҵаз агхақәа. Киннбрук иусура дамхын, аха даҽа астрономк — [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]] — имҩаԥигаз агхақәа ранализ ихацнаркит [[время реакции|ареакциа аамҭеи]], аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәеи, «ахшыҩзцаратә хронометриеи» (''mental chronometry'') инеиԥынкыланы рыҭҵаара, акогнитивтә процессқәа ршәага-загақәа раҳасабала. === XIX ашәышықәса === [[Файл:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|left|Вильгельм Вундт]] [[XIX век|XIX ашәышықәса]] апсихологиазы, ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала маҷ-маҷ аира, [[Афилософиа|афилософиа]], [[медицина|амедицина]], [[точные науки|аҭҵаарадырра иашақәа]] изыхәҭоу ахырхарҭақәа ралкаара иашәышықәсаны иҟалеит. [[Вебер, Эрнст Генрих|Ернст Вебер]], ацәаныррақәа ринтенсивра, дара цәырызго астимулқәа ринтенсивра ишахьыԥшу ҭиҵаауеит. [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Герман Гельмгольц]] анервтә система апсихика шьаҭас иамоуп ҳәа иҭиҵаауеит, [[психология восприятия пространства|ақәыԥшылара адкылара]] шьаҭас иамоу «автоматикатә хшыҩзцарақәа» рзы агәаанагарақәа шьақәиргылоит. Амала апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аиқәыршәара аҭоурых аҿы ахьӡ хада — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]. Гельмгольц иҵаҩы, ицнагаҩ, Вундт 1879 шықәса рзы иааиртит адунеи аҿы раԥхьатәи апсихологиатә лабораториа, [[Интроспекция (психология)|аинтроспекциа]] аметод ала ахдырра афеноменқәа рыҭҵаарақәа ахьымҩаԥысуаз. Ари ашықәс апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аира иашықәсны иԥхьаӡоуп. === XX ашәышықәса === ==== Раԥхьатәи ажәашықәсақәа ==== [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иҵаҩы [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерл]], [[Феноменология|афеноменологиатә]] метод аидеиа ықәиргылеит хаҭала ахдырра аԥышәа ахцәажәареи анализ азуреи раҳасабала<ref>Ярошевский, 1974, с. 210.</ref>. ''«[[Феноменологическая психология|Афеноменологиатә психологиа]] — аҭҵаарадырратә психологиа ашьақәыргыларазы ҳәарада ихымԥадатәиу уасхыруп»'', — ҳәа агәаанагара иман Гуссерль<ref>{{книга|автор=[[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|часть=Амстердамские доклады. Феноменологическая психология. 1928|заглавие=Избранные работы|язык=ru|место=М.|год=2005|страницы=318|страниц=464|isbn=978-5-8291-1181-6}}</ref>. XX-тәи ашәышықәса алагамҭаҵәҟьа ахырхарҭақәа акымкәа ӷәӷәала реизҳара азгәаҭоуп. Ганкахьала, активла иҿиауеит [[психоанализ|апсихоанализ]] — апсихотерапиа ашкол, раԥхьа [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] иусумҭақәа шьаҭас измоу, уаҟа ауаҩы ихцәажәон, дара-дара ирҿагыланы иқәԥо ихьыԥшым ахаҭара аструктурақәа акымкәа-ҩбамкәа рыла ишьақәгылоу системаны — Иара ([[Оно (психология)|Ид]]), Сара ([[Эго|Его]]), Инахыҳәҳәо-Сара ([[Сверх-я|Суперего]]). Ари аимак аҿы Иара ауаҩы ибиологиатә ҭахрақәа роуп, урҭ рахьынтә апсихоаналитикцәа еиҳарак хшыҩзышьҭра зырҭоз асексуалтә ҭахра акәын, Инахыҳәҳәо-Сара асоциум, акультура рҭахрақәа роуп. Ари ашкол аҿиара апрактика адагьы аҭҵаарадыррагьы анырра ӷәӷәа анаҭеит, аҵарауаа азхьаԥшра арҭеит ахдырра анҭыҵ иҟоу афеноменқәа, иузымдыруа апсихикатә усура адетерминантқәа. [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] ипсихоанализ аидеиақәа акритика рзыруит, аҿиара, арҭбаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҵаулоу апсихологиа, еиҳарак Фреид уаанӡатәи иколлегацәа, [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] (аиндивидуалтә психологиа), [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]] (аналитикатә психологиа) реиԥш иҟоу, ԥыҭрак ашьҭахь фреидҿыццәа [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]], [[Хорни, Карен|Карен Хорни]], [[Салливан, Гарри Стек|Гарри Стек Салливан]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] уҳәа уб. иҵ. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы активла иҿиауеит [[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џь. Уотсон]] иаԥиҵаз апсихологиа ашкол, [[Павлов, Иван Петрович|И. П. Павлов]]и [[Торндайк, Эдвард Ли|Е. Торндаик]]и русумҭақәа шьаҭас измоу. Абихевиористцәа, хаҭала иубо рыда, ацәырҵрақәа зегьы аҭҵаарадырраҿы ахәаԥшра ралгаразы, [[позитивизм|апозитивисттә]] дҵа иқәныҟәон. Ауаҩы, агәазҭаҵарақәа злоу «аидчаԥала еиқәаҵәа», аха излыҵуа — урҭ агәазҭаҵарақәа рҭак ҳәа ихәаԥшуан. [[Германиа|Германиа]] иҿиауеит [[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] ([[Вертгеймер, Макс|М. Вертгеимер]], [[Коффка, Курт|К. Коффка]], [[Кёлер, Вольфганг|В. Киолер]]), ахдырра афеноменқәа рыҭҵаара амҩаҿы ԥхьаҟатәи ҿиараны иҟоу. Уаанӡатәиқәа иреиԥшымкәа, агештальтистцәа ахдырра злеибарку «ақьырмытқәа» ралкаара рҽазыршәомызт, уимоу, ирзакәан хаданы ирыԥхьаӡон «еибгоу еснагь иара шьақәзыргыло ахәҭақәа реицҵалыҵ еиҳауп» ҳәа. Ари ашкол аҳәаақәа ирҭагӡаны адкылареи ахәыцреи рфеноменқәа рацәаны иаартын. [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] апсихологиа ахархәаратә аспектқәа рыҿиара агәацԥыҳәара анаҭон, раԥхьа иргыланы — [[Психодиагностика|апсиходиагностика]], избанзар ар асолдаҭцәа рылшарақәа рыхәшьаразы ахархәага рҭахын. [[интеллект|Аинтеллект]] [[Психологическое тестирование|атестқәа]] аус рыдырулоит ([[Бине, Альфред|А. Бине]], [[Йеркс, Роберт|Р. Иеркс]]). ==== 1930—1940-тәи ашықәсқәа ==== Германиа [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|анацистцәа]] амчрахь инеиуеит, уи иахҟьаны апсихологцәа аӡәырҩы (урҭ рыбжьара имаҷҩымызт ауриацәа) ЕАА рахь ихҵәар акәхоит. Агештальтпсихологиа шамахамзар аҟазаара иаҟәыҵуеит, аха [[Левин, Курт|К. Левин]]и агештальтуаа рышьҭанеицәеи, америкатәи [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] иахаҿсахьа хадақәаны иҟалоит. Ус шакәугьы, [[Юнг, Карл Густав|Карл Иунг]]и [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидегер]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа анацисттә Германиа аусура иаанхоит. Иунг аколлективтә хымдырра иазку иҵара арҿиара даҿуп, 1934 шықәса рзы иара иҭижьуеит ифундаменталтәу иусумҭақәа руак ''«Архетипқәеи аколлективтә хымдырреи»''. Абихевиористцәа рыбжьара, ганкахьала, аԥсабара-ҭҵаарадырратә уасхыр еиқәырханы, ахымҩаԥгашьа аилыркаара апсихикаҩныҵҟатәи аҽеиҭакрақәа ралагалара аҽазышәарақәа ирылагоит ([[Толмен, Эдвард Чейс|Е. Толмен]], [[Халл, Кларк Леонард|К. Халл]]), даҽа ганкахьала [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Ф. Скиннер]] «арадикалтә бихевиоризм» еизирҳауеит, аоперанттә ҵара атеориа еизырҳауа. [[Пиаже, Жан|Ж.Пиаже]], қәрак еицҭагылоу ахәыҷқәа рҿы, еиԥшу агхақәа ахьааԥшыз ахәыцра аҭҵаарақәа рылҵшәақәа икьыԥхьуеит, иаҳа еиҳабу ахәыҷқәа рҿы шамахамзар иуԥымло. Активла иҿиауеит апсихологиатәи [[психотерапия|апсихотерапиатәи]] практика. Иҵаулоу апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҿиара иацырҵеит, ишьақәгылоит апсихоанализ иальтернативтәу апсихотерапиа аформақәа ([[гештальттерапия|агештальттерапиа]] уҳәа уб. иҵ.). [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]], [[марксизм|амарксизм]] шьаҭас измоу, [[культурно-историческая психология|акультура-ҭоурыхтә психологиа]] апринцип хадақәа шьақәиргылоит. Ари ахырхарҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ахаҭара аҭҵаара хымԥада, аҭоурыхи акультуреи рныррала имҩаԥысуа аҿиара апроцесс аан шакәу, апостулациа азун. Ари ахырхарҭа ашьаҭала анаҩс ишьақәыргылан [[теория деятельности|аусура атеориа]]. [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] аԥызхыз «[[s:ru:Постановление ЦК ВКП(б) от 4.07.1936 о педологических извращениях в системе Наркомпросов|Анаркомпросқәа рсистемаҿы апедологиатә маҳагьарақәа рзы]]» (1936) ақәҵара, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] апсихологиатә ҭҵаарадырра аҿиара акыр жәашықәса еиҵанархоит. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ахархәаратә технологиақәа рганахьала апсихологцәа рактивра ҿыц шьҭнахуеит. Чыдала ахшыҩзышьҭра аҭоуп асоциалтә психологиеи аергономикеи. ==== 1950—1960-тәи ашықәсқәа ==== Арҭ ажәашықәсақәа апсихологиатә ҭҵаарадырра аизҳазыӷьара, ахырхарҭақәа жәпакы рҿы активла аизҳара иаамҭоуп. Иахьатәи арҵага шәҟәқәа рҿы аматериал аиҳарак абри аамҭахҵәахазы имҩаԥгаз аԥышәарақәеи аҭҵаамҭақәеи ирызкуп. Абихевиоризм атеориа иҿиауа ааглыхреи арратә технологиақәеи аҭҵаарадырра аҿаԥхьа иқәдыргылоз азҵаарақәа жәпакы рҭак азыҟаҵомызт. Иуадаҩу ахархәагақәа рнапхгараҭаратә пультқәа рҿы, аинформациа адгаларазы иахьынӡауа хра злоу аформақәа аус рыдулареи егьырҭ ауснагӡатәқәеи астимулқәа имариоу рҭак адагьы, адкылара шьаҭас иамоу амеханизм уадаҩқәа активла аҭҵаара рҭахын. Ари аҩыза азыҳәа иахҟьаны, аҿиара иалагоит, ԥыҭрак ашьҭахь «[[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]]» ҳәа хьӡыс изауа аҟәша — азҿлымҳара амеханизмқәа рыҭҵаарақәа мҩаԥигоит [[Бродбент, Дональд|Д. Бродбент]], [[Миллер, Джордж Армитаж|Џь. Миллер]] икьыԥхьуеит «[[Магическое число семь плюс-минус два|Амагиатә хыԥхьаӡара быжьба аҵа-агырха ҩба]]» иазку еицырдыруа астатиа. Активла иҿиауеит абихевиоризм атеориа ашьаҭала ахымҩаԥгашьа амодификациа атехникақәа. Џь. Вольпе аус адиулоит [[систематическая десенсибилизация|инеиԥынкылоу адесенсибилизациа]] атехника, уи еиуеиԥшым афобиа хкқәа рыхәшәтәраҿы алҵшәа бзиа змоу акәны иҟалоит. Уи иаҿырԥшны ицәырҵуеит [[гуманистическая психология|агуманисттә психологиеи]] апсихотерапиеи ауаҩы автомат ма аԥстәы (абихевиоризми апсихоанализи ртеориа) рахь ииагара аиааира аҽазышәара аҳасабала. Агуманисттә психологцәа ажәалагала ҟарҵоит ауаҩы еиҳа зыҩаӡара ҳараку, агәаԥхара ахақәиҭреи [[самоактуализация|ахатәактуализациа]] аҽазышәареи змоу ҟаларак аҳасабала ихәаԥшларц. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы асоциалтә психологиа ӷәӷәала аҿиара мҩаԥысуеит. Еицырдыруа рыҭҵаарақәа мҩаԥыргоит [[Аш, Соломон|Соломон Аш]], [[Шериф, Музафер|Музафер Шериф]], [[Милгрэм, Стэнли|Стенли Милгрем]], [[Фестингер, Леон|Леон Фестингер]] уҳәа еицырдыруа апсихологцәа. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[Нью-эйдж|Ниу-Еиџь]]-культура алаҵәара аизҳара иацны, апсихологиа [[мистика|амистика]] аганахьала анырра ӷәӷәа амоуп; [[психоделики|апсиходеликатә маҭәашьарқәеи]] [[Сознание (психология)|ахдырра]] аусхк ҿыцқәеи рыҭҵаарақәа рықәҿиара ацәқәырԥаҿы ицәырҵуеит [[трансперсональная психология|атрансхаҭалатәи апсихологиа]], иара убас иҿиауеит ахаҭаратә еизҳара атренингқәа рышколқәа жәпакы, урҭ рахьынтә иҟоуп аамҭа цацыԥхьаӡа [[Религиозный культ|адинхаҵаратә культқәа]] рахь ииасуа: ([[саентология|асаентологиа]], [[Lifespring|алаифспринг]]). 1966 шықәсазы иаԥҵахоит [[Московский государственный университет|МАУ]]-и [[Факультет психологии Санкт-Петербургского государственного университета|ЛАУ]]-и рҟны апсихологиа афакультетқәа, иара убас [[Российский университет дружбы народов|УАРА]] иҟоу апсихиатриеи амедицинатә психологиеи ркафедра, уи иаанарԥшуеит 30 шықәса ирылагӡаны имҩаԥысуаз апсихологцәа рышьҭашәарыцара аанкылара. Иааубартәы аҟынӡа уи зыдҳәалаз аарыхреи аруааи рҿы апсихологцәа рҭаххара ацәырҵра акәын. СССР активла иҿиауеит [[инженерная психология|анџьныртә психологиа]]. Аха аџьынџьтәылатә психологиа, аобиективтә мзызқәа ирыхҟьаны [[марксизм-ленинизм|амарксист-ленинтә]] шьақәгылашьақәа инарықәыршәаны, даара аидеологизациа азуны иаанхар акәхоит — иарбоу аҭагылазаашьа уи ԥхьаҟатәи аҿиара иалкаау аҟазшьаҷыда анаҭоит. Иахьагьы амарксист-ленинтә теориақәа (шәахә. [[Отражение (философия)|аныԥшра атеориа]]) анс акә, арс акә [[Урыстәыла|Урыстәыла]] [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭақәак]] азанааҭуаа-апсихологцәа разыҟаҵара апрограмма анырра еиқәдырхоит. ==== 1970—1980-тәи ашықәсқәа ==== Акогнитивтә психологиа ӷәӷәала аизҳара мҩаԥысуеит, уи аушьҭратә лшара маҷны измоу адырраҭара аус адулара асистема аҳасабала, ауаҩытәыҩсатә психика аҵакы иазку ахалагаратә постулатқәа маҷ-маҷ рҿаԥҽра амҩа ианын. Ари аамҭахҵәахазы апсихологиа абызшәадырреи иареи активла аимадарақәа рыбжьанаҵоит, уи хырԥашьа амамкәа иҟалеит «[[Хомский, Ноам|хомскиантәи ареволиуциа]]» ашьҭахь; ицәырҵуеит [[психолингвистика|апсихолингвистика]]. Апсихологиа егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы иҭышәынтәалоу аизҳареи адыррақәа реизгареи мҩаԥысуеит, убри инаваргыланы ҩаԥхьа апсихологиатә хәыцра «наӡаӡатәи акризис» ацәанырра аҽарцәгьоит, избанзар аус зуа ахырхарҭақәа руак агәыӷра унаҭом ииашаҵәҟьаны ихарҭәаау, ауаҩы ихымҩаԥгашьа аилыркаара азҭо атеориа иаарласны ацәырҵразы. ==== Аҿатәра ==== Иахьатәи аамҭазы апсихика аҭҵаараҿы аҵак ду роуит еиуеиԥшым атомографиа хкқәа шьаҭас измоу аметодқәа. Атомографиа ахархәара иалнаршоит [[нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] реилазаашьа аилкаареи русура аҭҵаареи. Апсихика аусура аимадарақәа рыҭҵааразы, еиуеиԥшым апсихикатә усура хкқәа рзы, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан, ахшыбаҩ аиҿартәареи аусуреи ахархәара рымоуп [[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], уи иалнаршоит ахшыбаҩ аҭыԥқәа ишахәҭоу русураан рактивациа аилкаара (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|title=Построена трёхмерная карта слов в мозге человека|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003121820/https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|url-status=live}}</ref>). Апсихикатә процессқәа амолекулиартә ҩаӡараҿы рыҭҵааразы, [[Обмен веществ|аиҭныԥсахлара]], амаҭәашьарқәа рымҩангара, алиганд-рецептортә еинырра, [[экспрессия генов|агенқәа рекспрессиа]] уҳәа уахь иналаҵаны ахархәара амоуп [[позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиа]] (АЕТ) (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|title=Раскрыт механизм человеческой памяти|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010035427/https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|url-status=live}}</ref>). Хәҭакахьала, АЕТ ахархәара амоуп еиуеиԥшым [[нейромедиатор|анеиромедиаторқәа]] [[нейрофизиология|анеирофизиологиатәи]] апсихикатәи процессқәа рылахәхара аҭҵаарақәа рзы. == Апсихологиа занааҭк аҳасабала == {{main|Апсихолог}} '''Апсихолог''' — апсихологиатә ҵара змоу, апсихологиа аганахьала ҭҵаарадыррак, [[Психологическая помощь|психологиатә цхыраарак]], мамзаргьы ахархәаратә ҭҵаарақәа раҳасабала азанааҭтә усура назыгӡо уаҩуп. Хшыҩзышьҭра аҭатәуп, Урыстәылатәи Афедерациаҿы апсихологцәа русура алицензиа зырҭо акакәны ишыҟам, ахьӡ «апсихолог» акәзар — азакәанԥҵара иахьчо хьӡны ишыҟоу. Анс акә, арс акә апсихологцәа ҳәа рхы азҳәара азин рымоуп, апрофильтә психологиатә ҵара анаҩстәи аформақәеи аҩаӡарақәеи змоу ауааԥсыра: * [[Специалист (квалификация)|аспециалитет]] (5 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 6 шықәса латәарадатәи ма хәылбыҽхатәи аҟәшаҿы; 3,5 шықәса аҵара, даҽа иреиҳау ҵарак ыҟазар, даҽакала иуҳәозар, аҩбатәи иреиҳау аҵара); * [[бакалавр|абакалавр]]иат (4 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 5 шықәса хәылбыҿхатәи ма латәарадатәи аҟәшаҿы); * [[магистр|амагистр]]атура (2 шықәса иназыцҵоу аҽазыҟаҵара, аквалификациа абакалавр ма азанааҭуаҩ ыҟазар); * [[переквалификация|азанааҭтә еиҭаҽазыҟаҵара]] (жәымзтәи акурсқәа). == Акритика == Америкатәи апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иазгәеиҭоит, апсихологцәа лассы-лассы ацәаныррақәа ''рҵакы'' ишазхьамԥшуа, рхахьы иааргаӡом [[разум|ахшыҩ]] иамоу алшара аҵыхәтәантәиқәа еиуеиԥшым ркатегориақәа еиԥшымкәа ирзныҟәар шалшо. Убас, Пинкер игәаанагарала, агәалашәареи ахәыцреи ртеориақәа, ауаа ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи, ахаҳәқәеи ма ахыбрақәеи ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи еиҩырдырааӡом; ацәаныррақәа ртеориақәа ашәареи агәыԥжәареи, ахыбаареи абзиабареи злеиԥшым рбаӡом; асоциалтә еизыҟазаашьақәа ртеориақәа аҭаацәеи, аҩызцәеи, аӷацәеи, изеибамдыруеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа азгәарҭаӡом. Пинкер иазгәеиҭоит абзиабара, ацәымӷра, афатә, асекс, астатус, амчра, ашьыцра, аиҩызара, адин уҳәа уб. иҵ. реиԥш иҟоу атемақәа, апсихологиа арҵага шәҟәқәа рҿы шамахамзар ишрыламкьысуа<ref>Пинкер, 2018, с. 36.</ref>. == Акодқәа адыррақәа рклассификациа асистемақәа рҿы == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 15 == Шәахә. иара уб. == * [[Феноменология|Афеноменологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * ''Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А.'' Практикум по общей и экспериментальной психологии. — [[Санкт-Петербург|Л.]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]], 1987. — 256 с. * {{книга|автор=[[Гальперин, Пётр Яковлевич|Гальперин, П. Я.]]|заглавие=Введение в психологию|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Издательство Московского университета|Книжный дом «Университет»]]|год=[[2007]]}} * {{книга|автор=[[Гиппенрейтер, Юлия Борисовна|Гиппенрейтер, Ю. Б.]]|заглавие=Введение в общую психологию. Курс лекций|язык=ru|ссылка=http://www.pedlib.ru/Books/1/0155/index.shtml|место=[[Москва]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-17-049383-8|тираж=7000}} * {{книга|автор=[[Годфруа, Жо|Годфруа, Ж]].|заглавие=Что такое психология|оригинал=Les chemins de la psychologie. В 2-х т|ссылка=http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|место=[[Москва]]|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=[[2005]]||страниц=772|isbn=5-03-003697-0|тираж=1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|archive-date=2009-12-30}} * ''Гоноболин, Ф. Н.'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1973. — 240 с. * ''Еникеев, М. И.'' Общая и социальная психология. — [[Москва|М.]], [[Инфра-М]], 2000. — 624 с. * ''[[Коломинский, Яков Львович|Коломинский, Я. А.]]'' Человек: психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 224 с. * {{книга|автор=[[Лурия, Александр Романович|Лурия, А. Р.]]|заглавие=Лекции по общей психологии|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2003]]}} * ''[[Крутецкий, Виктор Алексеевич|Крутецкий, В. А.]]'' Психология: Учебник для учащихся пед. училищ. — [[Москва|М.]]: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 352 с. * {{книга|заглавие=Общая психология. В 7-ми т|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]]|год=2007}} * ''[[Немов, Роберт Семёнович|Немов, Р. С.]]'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1990. — 300 с. * {{книга|автор=[[Петровский, Артур Владимирович|Петровский, А. В]]., [[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Основы теоретической психологии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Инфра-М]]|год=1999}} * {{книга|автор=[[Рубинштейн, Сергей Леонидович|Рубинштейн, С. Л.]]заглавие=Основы общей психологии|ссылка= http://psylib.org.ua/books/rubin01/index.htm|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2007]]}} * ''Носов, Н.'' Виртуальная психология. — [[Москва|М.]]: «Аграф», 2000. — 432 с. * {{статья | автор = [[Зинченко, Владимир Петрович|Зинченко, В. П.]] | заглавие = Психология на качелях между душой и телом | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zinchenko/20.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 151—169 }} * {{статья|автор=Кольцова, В. А., Олейник, Ю. Н.|заглавие=Психологи в годы Великой Отечественной войны: подвиг на века|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Koltsova&Oleinik/5.pdf|язык=ru|издание=[[Знание. Понимание. Умение]]|год=2005|номер=2|страницы=40—51}} * {{книга|автор=Карандашёв, В. Н.|заглавие=Психология: Введение в профессию|язык=ru|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]], Смысл|страниц=512|год=2009|тираж=3000|isbn=978-5-7695-6630-1, ISBN 978-5-89357-227-8}} * {{книга|автор=Маклаков, А. Г.|заглавие=Общая психология|год=2002|язык=ru|место=[[Санкт-Петербург|СПб.]]|издательство=Питер|страниц=592|isbn=5-242-00062-5|ref=Маклаков}} * ''[[Фромм, Эрих|Фромм, Э.]]'' Душа человека. — [[Москва|М.]]: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — 430 с. — ISBN 5-250-01511-5 * ''[[Парыгин, Борис Дмитриевич|Парыгин, Б. Д.]]'' Общественное настроение / [[Парыгин, Борис Дмитриевич|Б. Д. Парыгин]]. — [[Москва|М.]]: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 1966. — 328 с. * {{книга|автор=Hergenhahn, B. R.|заглавие=An Introduction to the History of Psychology|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iZwXnfYAo3oC&printsec=frontcover&hl=ru|год=2009|издание=6th ed |место=|издательство=Wadsworth Publishing, Cengage Learning|allpages=752|isbn=978-0-495-50621-8|ref=Hergenhahn}} * ''[[Выготский, Лев Семёнович|Выготский, Л. С.]]'' Педагогическая психология. — [[Москва|М.]]: [[Педагогика (издательство)|Педагогика]], 1991. * {{книга|автор=[[Стивен Пинкер]]|заглавие=Чистый лист. Природа человека. Кто и почему отказывается признавать её сегодня|оригинал=Steven Pinker. The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature|место=[[Москва|М.]]|издательство=Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=608|isbn=978-5-91671-783-9|ref=Пинкер}} * {{книга|автор=[[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Психология в XX столетии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Политиздат]]|год=[[1974]]|страниц=447|серия=Теоретические проблемы развития психологической науки|тираж=42000|ref=Ярошевский}} == Азхьарԥшқәа == [[Научный журнал|Арецензиа зауа аҭҵаарадырратә журналқәа]]: * [http://www.voppsy.ru/ Журнал «Вопросы психологии»]{{In lang|ru}} — апсихологиатә ҭҵаарадырратә журнал * [https://web.archive.org/web/20171212193628/http://psystudy.ru/ Журнал «Психологические исследования»]{{In lang|ru}} — аелектронтә ҭҵаарадырратә журнал, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] аиқәыԥхьаӡаҿы иалоуп * [http://psyjournals.ru/kip/ Журнал «Культурно-историческая психология»] — апсихологцәа, аҭоурыхҭҵааҩцәа, аҭҵаарадырра аметодологцәа, иара убас ауаҩыдырра афундаменталтәи ахархәаратәи аусхкқәа еизырхоу рзанааҭуаа рзы жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә қәхарџьра; [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] аиқәыԥхьаӡаҿы иалоуп Аилыркаагақәа: * [http://psi.webzone.ru/ Психологический словарь] * [http://psychology.proektsb.ru/ Словарь психологических терминов] * [http://www.vocabulary.ru/ Национальная психологическая энциклопедия] — НЭС асаит Еиуеиԥшым: * [https://web.archive.org/web/20090902214324/http://psiman.ru/category/knigi_po_psihologii/ Несколько книг по психологии] * [http://www.psyinst.ru/library.php Библиотека книг по психологии] * {{книга|заглавие=Путеводитель по ресурсам Интернета. Психология|ссылка=http://lib.ulsu.ru/downloads/psih_internet.pdf|ответственный=Ульяновский государственный университет, Науч. библиотека УлГУ; сост. Е. И. Мулявко; под ред. Е. В. Кураковой|место=[[Ульяновск]]|издательство=[[Ульяновский государственный университет|УлГУ]]|год=2010|язык=ru|страниц=18}} * [https://rutube.ru/channel/41391746/playlists/ Сборник университетских видеолекций по психологии] * [https://psy-pro.livejournal.com/ psy_pro] — [[Живой Журнал]] аҿы «Азанааҭзҟазацәа-апсихологцәа рхеидкыла» {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:психологиа}} [[Акатегориа:Аԥсихологиа| ]] l8xb5awv5g4svv53g17amdxs95bfv4q 172921 172919 2026-08-31T18:31:59Z Nart17 17397 Защитил страницу [[Апсихологиа]]: Ахьчара авандализм ацәыхьчараз ([Аредакциазура=Разрешено только автоподтверждённым участникам] (бессрочно) [Переименование=Разрешено только администраторам] (бессрочно)) 172919 wikitext text/x-wiki '''Апсихологиа''' (ажәытә бырз. ψυχή «[[душа|аԥсы]]»<ref name="ДворецкийPsyche">{{книга|ответственный=Сост. [[Дворецкий, Иосиф Хананович|Дворецкий И. Х.]], под ред. [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевского С. И.]]|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|том=II|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=1801|страниц=1904|часть=Ψυχή|ссылка часть=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-68588.htm}}</ref>; λόγος «аҵара») — [[Общество|ауаа ргәыԥқәеи]] [[Ауаҩы|ауаҩы]] иԥсихикатә усуреи, [[психика|апсихика]] аҿиареи аусуреи рышьақәгылашьа азакәанеизшәарақәа ҭызҵаауа [[Гуманитарные науки|агуманитартә]]<ref name="sfn-Маклаков-2002-22">Маклаков, 2002, с. 22.</ref> [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырра]]<ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/psychology|Psychology}}</ref>. Апсихологиа еиднакылоит [[Гуманитарные науки|агуманитартәи]] [[естественные науки|аԥсабара-ҭҵаарадырратәи]] знеишьақәа<ref name="Druzhinin">{{книга|заглавие=Психология. Учебник для гуманитарных вузов|ответственный=Под общей редакцией [[Дружинин, Владимир Николаевич (психолог)|В. Н. Дружинина]]|место=СПб.|издательство=Питер|год=2001|страницы=12|страниц=656|серия=Серия «Учебник нового века»|isbn=5-272-00260-1}}</ref>. Иаҵанакуеит: * апсихикатә усура афактқәеи, амеханизмқәеи, азакәанқәеи аазырԥшуа ''афундаменталтә психологиа'', * иԥсабаратәу аҭагылазаашьақәа раан апсихикатә цәырҵрақәа ҭызҵаауа ''[[прикладная психология|ахархәаратә психологиа]]'' (''афундаменталтә'' психологиа шьаҭас иҟаҵаны), * ''[[практическая психология|апрактикатә психологиа]]'' — апсихологиатә дыррақәа апрактикаҿы рхархәара<ref name="Druzhinin"/>. Ахархәаратә психологиа ӷәӷәала иадҳәалоуп [[психиатрия|апсихиатриа]] — [[Психическое расстройство|апсихикатә еилашәарақәа]] реиҩдыраареи рыхәышәтәреи хықәкыс измоу [[Медицина|амедицина]] аусхк, [[психотерапия|апсихотерапиа]], [[Психика|апсихика]] хәшәтәырала анырра аҭашьа азҵаарақәа ирҿу, иара апсихикалагьы ацәеижь ианыруа, ауаҩы ацәанырратә, ахаҭаратә, асоциалтә ҟазшьа змоу апроблемақәа иацәыхьчара иазырхоу. == Апсихологиа амаҭәар == Апсихологиа амаҭәар еиԥшымкәа еилкаахоит аҭоурых аҿы, апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рпозициалагьы. Иахьатәи апсихологиазы, апсихологиа амаҭәар аԥшаара актуалра шамац иамоуп<ref name="Мазилов2017">[http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf Мазилов В. А. Предмет психологической науки и философия психологии /Фундаментальные и прикладные исследования современной психологии: результаты и перспективы развития / Отв. ред. А. Л. Журавлёв, В. А. Кольцова. — М.: Издательство «Институт психологии РАН», 2017. — 2714 с. — С. 108—115] {{Wayback|url=http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf|date=20180520054525}} ISBN 978-5-9270-0362-4</ref>. * [[Душа|Аԥсы]] (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа аҭҵааҩцәа зегьы). * [[Сознание (психология)|Ахдырра]] ацәырҵрақәа (англиатәи [[эмпиризм|аемпирикатә]] ассоцианисттә психологиа — [[Гартли, Дэвид|Д.Гартли]], [[Милль, Джон Стюарт|Џьон Стиуарт Милль]], [[Бэн, Александр|Александр Бен]], [[Спенсер, Герберт|Герберт Спенсер]]). * Асубиект хаҭалатәи аԥышәа ([[структурализм|аструктурализм]] — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]). * Аҽанраалара ([[Функционализм (психология)|афункционализм]] — [[Джеймс, Уильям|Уилиам Џьеимс]]). * Апсихикатә усурақәа рхылҵшьҭра ([[психофизиология|апсихофизиологиа]] — [[Сеченов, Иван Михайлович|Иван Михаил-иԥа Сеченов]]). * [[Поведение|Ахымҩаԥгашьа]] ([[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џьон Уотсон]]). * [[Бессознательное|Имашәыршақәу]] ([[глубинная психология|иҵаулоу апсихологиа]]: [[психоанализ|апсихоанализ]] — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]], [[индивидуальная психология|аиндивидуалтә психологиа]] — [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]], [[аналитическая психология|аналитикатә психологиа]] — [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]]). * Ахаҿсахьақәа рыдкылара, рышьақәыргылара, аус рыдулара апроцессқәеи урҭ апроцессқәа рылҵшәақәеи ([[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] — [[Вертгеймер, Макс|Макс Вертгеимер]]). * Ауаҩы иҟазаара апроблемақәа ([[гуманистическая психология|агуманисттә психологиа]], [[Экзистенциальная психология|аекзистенциалтә психологиа]] налаҵаны — [[Маслоу, Абрахам|Абрахам Маслоу]], [[Роджерс, Карл Рэнсом|Карл Роџьерс]], [[Франкл, Виктор|Виктор Франкл]], [[Мэй, Ролло|Ролло Меи]], [[онтопсихология|аонтопсихологиа]] — [[Менегетти, Антонио|Антонио Менегетти]], [[Позитивная психология|апозитивтә психологиа]] — [[Селигман, Мартин|Мартин Селигман]]). * Аинформациатә система «ахшыбаҩ» аинформациа аус адулара апроцессқәа, ауаҩы идырратә лшарақәа ([[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]] — [[Миллер, Джордж Армитаж|Џьорџь Миллер]], [[Саймон, Герберт Александер|Герберт Саимон]], [[Ньюэлл, Аллен|Аллен Ниуел]], [[Хомский, Ноам|Ноам Хомски]], Девид Грин, Џьон Свитс уҳәа). * Мазилов В. А. игәаанагарала, аҭҵаарадырратә психологиа иамаҭәарны иԥхьаӡатәуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи дунеи<ref name=Мазилов2017/>. == Апсихологиа аобиект == Апсихологиа аобиект — асоциалтә гәыԥ дуқәеи асоциалтә гәыԥ маҷқәеи рҿы ауаа рыԥсҭазаашьа, рыҿиара, [[поведение|рхымҩаԥгашьа]], русура, реизыҟазаашьа алзыршо апсихикатә процессқәоеи апсихикатә цәырҵрақәеи. == Апсихологиа аҳасабтәқәа == * Апсихикатә цәырҵрақәеи апроцессқәеи рҵакы аилкаара. * Еиуеиԥшым аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа раан ахи аилазаарақәеи рнапхгара. * Еиуеиԥшым апрактика аусхкқәа рылҵшәа аизырҳаразы иҳауз адыррақәа рхархәара * Апсихологиатә маҵзура атеориатә шьаҭа адырра. == Апсихологиа аметодқәа == Ахыԥхьаӡаратә психологиатә ҭҵаарақәа аус рыдулара ауеит агипотезақәа статистикала ргәаҭарала. Ари аусхк аҟны, алабораториатә ҭагылазаашьаҿы арандомизациа зызуу, хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа инарҭбааны ахархәара шрымоугьы, ас еиԥш аҭҵаарақәа аамҭакьаҿлатәи ацәырҵрақәа рдиапазон маҷ ауп ахәшьара зырҭар рылшо. Абасала, апсихологцәа, иара убас аклиникатә ԥышәарақәеи ауааԥсыра ирызку адыррақәеи рҟынтәи мҩашьарада еилкааны адырразы, арҿиаратә статистикатә методқәа ирықәгәыӷуеит<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, «Volume Preface» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>: * аинформациа аизгара аметодқәа ([[Интроспекция (психология)|ахашьклаԥшра]], ашьклаԥшра, аусура алҵшәақәа рыҭҵаара, ақьаадқәа рыҭҵаара, азҵаара аметод, атестқәа рметод, [[психологический эксперимент|аԥышәара]], абиографиатә метод) (шәахә. [[психометрия|апсихометриа]]); * адыррақәа аус рыдулара аметодқәа ([[статистика|астатистикатә анализ]], егьырҭ аматематикатә методқәа)<ref>Сидоренко Е. В. Методы математической обработки в психологии. — СПб.: ООО «Речь», 2000. — 350 с, ил. ISBN 5-9268-0010-2</ref>; * аинформациатә технологиақәа (апсихологиатә дыррақәа реизгареи, рҭагалареи, аус рыдулареи рзы иҷыдоу аҳасабратә техникатә хархәагақәеи апрограмматә еиқәыршәареи; астатистикатә дыррақәа аус рыдулара апрограммақәа; [[большие данные|адыррақәа дуқәа]] аус рыдулара аметодқәа); * апроцесси арҿиаратә усура аалыҵқәеи рпсихологиатә анализ; * апсихологиатә нырра аметодқәа (аимак- аиҿак, аԥышәара шьақәзыргыло атренинг, агәрагара, агәрархаҵара, арелаксациа уҳәа); * ахшыбаҩи хаз игоу анеиронқәеи релектрофизиологиа аметодқәа, [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалографиа]], [[томография|атомографиа]], [[Магнитоэнцефалография|амагнитоенцефалографиа]], ауаҩы ицәеижь иалсыр зылшо, 700—900 нанометр иану ацәқәырԥақәа роураҿы [[инфракрасная спектроскопия|аинфраҟаԥшь спектроскопиа]] уҳәа рышьаҭала. === Хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа === {{Main|Апсихологиатә ԥышәара}} Аобиектқәа [[Рандомизированное контролируемое испытание|машәырла реихшаразы]] аԥышәараҵәҟьа аҭҵааҩцәа [[Причинность|амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа]] рзы зыгәра угартә иҟоу алкаақәа рыҟаҵара рылшаратәы иҟанаҵоит. Аԥышәараҿы аҭҵааҩы ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу анырра апараметрқәа иԥсахуеит, ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу алҵшәақәа ишәоит. Аԥышәа змоу аԥышәаратә ҭҵаарақәа мҩаԥысуеит хәыц-хәыц хылаԥшра зырҭо алабораториаҿы. Аиҭашәагақәа рзы аԥышәарақәа — ари ҭагылазаашьақәак рҿы имҩаԥысуа ԥышәарақәоуп. Апсихотерапиа еффективла аҭҵаарақәа рҿы аԥышәарамҩаԥгаҩцәа лассы-лассы иарбоу ахәышәтәра, [[плацебо|аплацебо]] ахәышәтәра иаҿдырԥшуеит, мамзаргьы еиуеиԥшым ахәышәтәра хкқәа еиҿдырԥшуеит. Ахәышәтәра ахкы ихьыԥшым ҽеиҭакроуп. Ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа — ари еиуеиԥшым азанааҭуаа идеалла ахәшьара зырҭо алҵшәақәа роуп<ref>Evelyn S. Behar & Thomas D. Borkovec, «Psychotherapy Outcome Research», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. Еихдоу апроект рхы иархәаны, аҭҵааҩцәа рылҵшәақәа рымч еиҳагьы ишьҭырхыр рылшоит, асубиектқәа ргәыԥқәа ҩба рҿы, ахәышәтәра аметодқәа аҩба рҟынтәи рыҩбагьы гәаҭаны. Аԥышәаратә ҭҵааҩцәа абжьааԥны рхы иадырхәоит агипотезақәа ргәаҭара [[Статистическое моделирование|астатистикатә модель]], уи иаҵанакуеит аԥышәара мҩаԥыргаанӡа азԥхьагәаҭара, анаҩс адыррақәа азԥхьагәаҭарақәа шаҟа ишьақәдырӷәӷәо ахәшьара аҭара. (Арҭ иҟалаша зхылҿиаар алшо, иҭырҵаауа ацәырҵра аус шауҵәҟьо азы еиҳа иабстракттәу аҭҵаарадырратә гипотеза ауп.) Адисперсиа анализ азуразы, астатистикатә методқәа рхы иадырхәоит аԥышәара иуникалтәу алҵшәақәеи авариациақәа машәырла адыррақәа рҽыԥсахрақәа ирылҵшәоуп ҳәа анольтә гипотезеи реиҩдырааразы. Апсихологиаҿы инарҭбааны ахархәара змоу астандарт алҵшәақәа астатистикатә ҵакы рнаҭоит, урҭ рыҟалара 5 % иреиҵаны [[P-значение|машәыруп изыхҟьо]]<ref>Roger E. Kirk, «Experimental Design» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Астатистикатә анализ егьырҭ аформақәа === Астатистикатә гәаҭарақәа апсихологиаҿы рхы иадырхәоит аизыҟазаашьақәеи аҟазшьа аҷыдарақәеи ршәаразы, агәалаҟазаараҿы аиҭакрақәа рмониторинг азы, аԥышәаратә манипулиациақәа ахьынӡаиашоу агәаҭаразы уҳәа апсихологиатә темақәа рзы. Еиҳараӡак апсихологцәа рхы иадырхәоит ақьаад-карандашьтә зҵаарақәа. Ус шакәугьы, азҵаарақәагьы мҩаԥысуеит ҭелла ма аелектронтә ԥошьҭала. Авеб-зҵаарақәа еиҳа-еиҳа рхы иадырхәоит амаҭәарқәа жәпакы иманшәаланы рымҽхакразы. [[Нейропсихологическая диагностика|Анеиропсихологиатә тестқәа]], [[Векслер, Дэвид|Векслер]] ишкалақәеи [[Висконсинский тест сортировки карточек|Висконсин ихсаалақәа реилыхра]] атести реиԥш иҟоу, аиҳарак зҵаатәқәоуп, мамзаргьы имариоу ҳасабтәтәқәоуп, ареспондент ипсихикатә функциа хкык ахәшьара азҭо. Урҭ ахархәара роур ҟалоит, илҵшәадоу аԥышәарақәа раан еиԥш, ааха зауз ахшыбаҩ ахәҭак алҵшәақәа ахәшьара рызҭо аԥышәарақәа рҿы<ref>Russell M. Bauer, Elizabeth C. Leritz, & Dawn Bowers, «Neuropsychology», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Атехнологиатә анализқәа === [[Файл:EEG cap.jpg|мини|слева|АЕГ анҵамҭа архиара]] Ахшыҩтәи анервтәи активра аиҿырԥшразы рхы иадырхәо еицырдыруа классикатәи мыругоуп [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалограмма]] (АЕГ), [[мозг|ахшыбаҩ]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы ақәыӷәӷәара аиҭакрақәа ршәаразы, еиӷьыртәыз аелектродқәа ауаҩы ихы ацәаҿы зхы иазырхәо атехника, Иаартым ахыбаҩ аҿы АЕГ зхы иазырхәаз раԥхьатәи аҭҵааҩы [[Бергер, Ханс|Ханс Бергер]] игәеиҭеит, ахшыбаҩ «[[Электроэнцефалография|ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа]]» шазҷыдароу: афымцатә ҵысрақәа, ахдырра еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирықәшәо. Ашьҭахь аҭҵааҩцәа аелектродтә дыррақәа рсинтез азы астатистикатә методқәа еиӷьыртәит, [[Сон#Медленный сон|ашьшьыҳәа ацәара]] афазаҿы иубо [[Дельта-ритм|адельта-цәқәырԥақәа]] реиԥш иҟоу, ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа иуникалтәу рпаттернқәа шьақәдыргылеит<ref>{{статья|заглавие=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology|ссылка=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|издание=History of Psychology|том=8|номер=1|doi=10.1037/1093-4510.8.1.95|pmid=16021767|страницы=95—117|язык=en|тип=journal|автор=Rösler, Frank|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|archive-date=2015-09-07|issn=1093-4510}}</ref>. Афункционалтә [[Нейровизуализация|неировизуализациа]] аметод ҿыцқәа рахь иаҵанакуеит афункционалтә [[Магнитно-резонансная томография|магнит-резонанстә томографиеи]] [[Позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиеи]], урҭ ахшыбаҩ ала ашьа иацклаԥшуеит. Арҭ атехнологиақәа ахшыбаҩ активра еиҳа ииашаны аҭыԥыркра алдыршоит, уи азы ганрацәалатәи агәаанагарақәа аԥырҵоит. Урҭ иара убасгьы, асубиективтә хамеигӡара аклассикатә проблемақәа рҽырцәыхьчаразы алшара ҟазҵо, аобиективтә дыррақәа шьаҭас измоу аилкаара алдыршоит. Аха уаанӡеиԥш иуадаҩуп ахшыбаҩаҿы иалкаау ахәыцрақәа рыҟалара аҭыԥыркразы, мамзаргьы ас еиԥш алокализациа аҵабыргхаҭа шаҟа ихәарҭоу азы алкаа ӷәӷәақәа рыҟаҵара. Ус шакәугьы, анеировизуализациа, ахшыҩи ахшыбаҩи ркоррелиациа шыҟоу зыршаҳаҭуа гха змам алҵшәақәа аанашьҭит. Урҭ рахьтә иҟоуп, алокалтә функциақәа рмодель акәымкәа, [[Нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] рсистема амодель шьаҭас измоу<ref>{{статья|заглавие=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately?|ссылка=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518|издание=Journal of Cognitive Neuroscience|том=25|номер=6|doi=10.1162/jocn_a_00380|страницы=834—842|pmid=23469884|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Joseph M.; Zaki, Jamil|год=2013|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|издание=Current Directions in Psychological Science|том=17|номер=2|doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x|страницы=62—67|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|archive-date=2014-10-31|язык=en|тип=journal|автор=Cacioppo, John T.; Berntson, Gary G.; Nusbaum, Howard C.|год=2008}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Great expectations: What can fMRI research tell us about psychological phenomena?|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|издание=International Journal of Psychophysiology|том=73|номер=1|doi=10.1016/j.ijpsycho.2008.12.017|страницы=10—16|pmid=19232374|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109084331/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|archive-date=2016-01-09|язык=en|тип=journal|автор=Aue, Tatjana; Lavelle, Leah A.; Cacioppo, John T.|год=2009}}</ref>. == Апсихологиа аусхкқәа == Иахьатәи апсихологиа усхкырацәатә ҭҵаарадырроуп. Апсихологиа аусхкқәа акыр зхала иҿиауа хырхарҭақәоуп. Урҭ ҭагылазаашьала еиҩыршоит афундаменталтә (азеиԥш), ахархәаратә (иҷыдоу) ҳәа. Апсихологиа афундаменталтә усхкқәа апсихикатә цәырҵрақәа рыҭҵаараҿы азеиԥш ҵакы рымоуп. Ари апсихологиа аусхкқәа зегьы еидызкыло, иара убас дара рыҿиара шьаҭас иамоу базисуп. Афундаменталтә усхкқәа, шамахамзар, атермин «[[общая психология|азеиԥш психологиа]]» ҳәа иашьҭоуп. Азеиԥш психологиа зхәаԥшуа аилкаара хадақәа иреиуоуп: адырратә процессқәа ([[ощущение|ацәаныррақәа]], [[восприятие|адкыларақәа]], [[внимание|азҿлымҳара]], [[представление (психология)|агәаанагарақәа]], [[память|агәынкылара]], [[воображение|ахаҿаагара]], [[мышление|ахәыцра]], [[речь|ажәаҳәа]], [[Эмоция|ацәаныррақәа]], [[Воля (психология)|агәаԥхара]], [[рефлексия|арефлексиа]]), [[исполнительные функции|анагӡаратә функциақәа]], апсихикатә ҟазшьақәа ([[способности|алшарақәа]], [[мотивация|амотивациа]], [[темперамент|атемперамент]], [[характер|аҟазшьа]]), [[Психическое состояние|апсихикатә ҭагылазаашьақәа]]. Афундаменталтә усхк аҳасабала, азеиԥш психологиа ацәырҵра аԥызҵаз [[Рубинштейн, Сергей Леонидович|С. Л. Рубинштеин]] ихьӡ иадырҳәалоит, 1940 шықәсазы афундаменталтә усумҭа «Азеиԥш психологиа ашьаҭақәа» аԥҵара. Ахархәаратә ҳәа ирышьҭоуп апрактикатә ҵакы змоу апсихологиа аусхкқәа. Ас еиԥш иҟоу аусхкқәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]], [[психология развития|аҿиара апсихологиа]], [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]], [[дифференциальная психология|аихшаратә психологиа]], [[сравнительная психология|аиҿырԥшратә психологиа]], [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] ([[психология толпы|аџьар рпсихологиа]], [[психология мира|адунеи апсихологиа]] налаҵаны), [[политическая психология|аполитикатә психологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә (амедицинатә) психологиа]], [[юридическая психология|азиндырратә психологиа]], [[экономическая психология|аекономикатә психологиа]], [[военная психология|арратә психологиа]], [[психология искусства|аҟазара апсихологиа]], [[психология творчества|арҿиара апсихологиа]], [[психология науки|аҭҵаарадырра апсихологиа]], [[психология спорта|аспорт апсихологиа]], [[психология религии|адин апсихологиа]] уҳәа егьырҭгьы<ref>Маклаков, 2002, с. 62—68.</ref>. == Апсихологиа аҭыԥ аҭҵаарадыррақәа рсистемаҿы == Апсихологиа аҭагылазаашьа еиуеиԥшым ҩ-традициак ирыдҳәалоуп. Актәи ԥсабараҭҵааратә маҭәарны аҟалара аҽазышәара ауп, аҩбатәи — аԥсҭазааратә психологиа аҭыԥ аанкылара аҽазышәара ауп. [[Петухов, Валерий Викторович|В. В. Петухов]]и [[Столин, Владимир Викторович|В. В. Столин]]и ишадырбо ала, ахықәкқәа рыҩбагьы шьаҭанкыла нагӡашьа рымам. Аԥсҭазааратә психологиа иаҿырԥшны, аҭҵаарадырратә иҷыдоу маҭәаруп, апсихикатә ԥсҭазаара аҭҵааразы аилкааратәи аметодологиатәи аппарат аманы. Убри инаваргыланы, апсихологиа иамоуп аҷыдарақәа, иара аҭҵаара аобиект аҭагылазаашьа ҩныҵҟала аарԥшра ахьалшо иадҳәалоу. Аҭҵаарадырратәи аԥсҭазааратәи психологиа апринциптә еиԥшымзаарақәа еиқәнархоит, аха убри аан дара-дара еидҳәалоуп<ref>{{книга |автор = Петухов В. В., Столин В. В. |заглавие = Психология: Методические указания для студентов непсихологических факультетов государственных университетов |место = М. |издательство = Издательство МГУ |год = 1989 |страницы = 21 |страниц = 66 |тираж = 3500 }}</ref>. Апсихологиа иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа реиԥш агуманитартә ҭҵаарадыррақәагьы ирыдҳәалоуп. Апсихологиеи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәеи реимадара шьаҭас иамоуп ауаҩы ибиологиатә ԥсабара. Аха ауаҩы, ҷыдарас имоу, социалтә ҟалараны дахьыҟоу ауп, ипсихикатә цәырҵрақәа социалла акыр иахьыхьԥшу. Убри иахҟьаны, апсихологиа агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рахь иԥхьаӡоуп<ref name="sfn-Маклаков-2002-22"/>. Апсихологиа аҷыдарақәа ируакуп аобиекти адырра асубиекти реиқәшәара, даҽакала иуҳәозар, [[рефлексия|арефлексиа]] аҭҵааразы мыругак аҳасабала ахархәара ахымԥадатәра. === Апсихологиеи иахьатәи аҭҵаарадыррақәеи реимадара === ==== Афилософиа ==== Апсихологиа азҵаарақәа акраамҭа ирыхәаԥшуан [[Афилософиа|афилософиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. XIX ашәышықәса азбжазы ауп апсихологиа зхала иҟоу ҭҵаарадырраны ианыҟала. Аха афилософиа аҽанаҟәнашагьы, ирыбжьаз аимадара ааигәа еиқәнархоит. Иахьатәи аамҭазы иҟоуп апсихологиа еиԥш афилософиагьы иҭнаҵаауа аҭҵаарадырратә проблемақәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит ахаҭаратә ҵакы змоу аилкаарақәа, [[Смысл жизни|аԥсҭазаара ахықәкқәа]], [[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]], аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа, ацәаҩашәатә беиарақәа уҳәа егьырҭгьы. Апсихологиа [[Психологический эксперимент|аԥышәаратә]] методқәа ахы ианархәоит агипотезақәа ргәаҭаразы. Аха иҟоуп ԥышәарыла иузымыӡбо азҵаарақәа. Ус ианыҟоу апсихологцәа афилософиа иадҵаалар рылшоит. Афилософиа-психологиатә проблемақәа рахь иаҵанакуеит ауаҩытәыҩса ихдырра аҵаки ахылҵшьҭреи, ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иреиҳаӡоу аформақәа рыԥсабара апроблемақәа, [[Общество|ауаажәларра]] ахаҭареи ахаҭара ауаажәларреи рнырра<ref name="sfn-Маклаков-2002-57">Маклаков, 2002, с. 57.</ref>. А.Г. Маклаков иаирбоит акраамҭа афилософиа аматериалисттәи аидеалисттәи ҳәа аҽшашозгьы, уажәы урҭ афилософиа ацашьақәа реизааигәахара шцәырҵыз, аҩ-хырхарҭак рпсихологиазы еиԥшу аҵакы алацәажәара шалшо. Аматериалисттә философиа хадоуп аусура апроблемақәеи иреиҳаӡоу апсихикатә функциақәа рхылҵшьҭреи рыхәаԥшраан. Аидеалисттә философиа, Маклаков игәаанагарала, иқәнаргылоит [[ответственность|аҭакԥхықәра]], [[совесть|аламыс]], аԥсҭазаара аҵакы, [[духовность|адоуҳара]] реиԥш иҟоу апроблемақәа. Маклаков иазгәеиҭоит, апсихологиаҿы аҩхырхарҭак (аматериалисттәи аидеалисттәи) рхархәара «еиҳа ихарҭәааны ишаанарԥшуа ауаҩы иҩбоу ихаҭара, ибиосоциалтә ԥсабара»<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. А.Г. Маклаков игәаанагарала, апсихологцәеи афилософцәеи русеицура мацарала иуӡбазар зылшо апроблемақәа рахь иаҵанакуеит [[Эпистемология|аепистемологиа]] апроблемақәа<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. Апсихологиа атеориақәак апсихологиа-философиатә ҟазшьа рымоуп, иаагозар, фреидҿыццәа ртеориатә усумҭақәа реиԥш иҟақәоу. Ҿырԥштәыс иаагозар, [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]] иусумҭақәа рхы иадырхәоит апсихологиеи, [[Асоциологиа|асоциологиеи]], афилософиеи рҿы. ==== Асоциологиа ==== Апсихологиа ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Асоциологиеи иареи злеиԥшу рацәоуп. Асоциологиа, асоциалтә психологиаҟынтәи, ахаҭареи ауаҩытәыҩсатә еизыҟазаашьақәеи рыҭҵааразы аметодқәа амнаԥсахуеит. Апсихологиа инарҭбааны ахы ианархәоит традициала социологиатәуп ҳәа иԥхьаӡоу, азҵаареи анкетаҟаҵареи реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырратә дырраҭара аизгаразы аметодқәа. Иҟоуп апсихологиеи асоциологиеи дара-дара еимырдо еиуеиԥшым аконцепциақәа. Апроблема рацәа, амилаҭтә психологиа, аполитика апсихологиа, асоциализациеи асоциалтә шьақәгылақәеи рпроблемақәа реиԥш иҟоу, апсихологцәеи асоциологцәеи еицырыӡбоит<ref>Маклаков, 2002, с. 58.</ref>. ==== Аекономика ==== [[Экономическая психология|Аекономикатә психологиа]] — ауаҩы иекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] и[[Психические процессы|психикатә процессқәеи]] ирызку апсихологиа аусхк ауп, иадҳәалоуп: [[Атауар|атауар]]қәеи [[Услуга|амаҵзурақәеи]] рҭыжьреи, реихшареи, реиҭныԥсахлареи, рхархәареи. Аекономикатә психологиа аҭҵаара [[Объект исследования|амаҭәар]] — аекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] ауаа аекономикатә еизыҟазаашьақәа [[Экономический агент|рсубиектқәа]] раҳасабала реинырра апсихологиатә закәанеизшәарақәеи роуп. Иеилкаахеит, ауаа рекономикатә хымҩаԥгашьа, уаанӡа аекономика аҭҵаараан ииашоу заҵәык ауп ҳәа изхәаԥшуаз [[Рациональное поведение|арационалтә хымҩаԥгашьа]] ишацәыхароу, ари ахымҩаԥгашьа апсихикатә факторқәа акыр ишҳәаақәырҵо. [[2002|2002]] шықәсазы, егьырҭ авторцәа [[Тверски, Амос|Амос Тверски]] далархәны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рзы, [[эвристика|аевристикақәа]] рхархәараҿы азеиԥш уаҩытәыҩсатә мҩахҟьарақәа ирызку акогнитивтә шьаҭа ашьақәыргыларазы, иара убас [[Теория перспектив|аперспективақәа ртеориа]] аҿиаразы, «аекономикатә ҭҵаарадырраҿы [[психолог|апсихолог]]иатә методика ахархәаразы, лымкаала — агәаанагарақәеи аӡбамҭақәа рыдкылара аилымкаара аамҭазы рыҭҵаараан» ([[Смит, Вернон|В. Смит]]и иареи) [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|аекономиказы Нобель ипремиа]] далауреатхеит [[Канеман, Даниэль|Даниел Канеман]], аҭҵаарақәа [[экономист|економист]]к иаҳасабала акәымкәа, апсихолог иеиԥш ишымҩаԥигозгьы. [[2017|2017]] ш. [[экономика|аекономика]]зы [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|Нобель ипремиа]] далауреатхеит, [[поведенческая экономика|ахымҩаԥгашьатә економика]] аусхк аҟны илагалазы, [[Талер, Ричард|Ричард Талер]]. ==== Аҭоурых ==== Апсихологиазы акрарыҵаркуеит иара убас [[Аҭоурых|аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа]]. Аҭоурыхи апсихологиеи рсинтез ҿырԥштәыс иамоуп [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]] иреиҳаӡоу ипсихикатә формақәа [[Культурно-историческая психология|ркультура-ҭоурыхтә ҿиара атеориа]]. Апсихологиаҿы, аҭоурыхтә метод ахархәара апсихикатә цәырҵрақәа имариаоу инаркны иуадаҩу аформақәа рахь афило-онтогенетикатә ҿиара аҭҵаара ауп. Аҭоурыхи апсихологиеи реизааигәахара шьаҭас иамоуп, иахьатәи ауаҩы, ауаатәыҩса рыҿиара далҵшәоуп ҳәа аконцепциа<ref>Маклаков, 2002, с. 60—61.</ref>. Апсихологиатә цәырҵрақәа ҭоурыхла рыҿиара азҵаарақәагьы ҭнаҵаауеит [[эволюционная психология|аеволиуциатә психологиа]]. ==== Абиологиатә ҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа [[Абиологиа|абиологиатә ҭҵаарадыррақәа]] ӷәӷәала ирыдҳәалоуп, [[медицина|амедицина]]гьы налаҵаны. Арҭ аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апсихологиаҿы рхархәара шьаҭас иамоу, апсихикатә цәырҵрақәеи апсихикатә процессқәеи реиҳарак физиологиала реихьԥшызаароуп. Апсихикатәи асоматикатәи дара-дара реинырра афактқәа дыруп. Апсихикатә ҭагылазаашьа афизиологиатә ҭагылазаашьа анырра анаҭоит. Апсихика аҷыдарақәа иалкаау ачымазарақәа (иаагозар, [[Психосоматические заболевания|апсихосоматиатә]]) рыҿиара иацхраар алшоит. Ихьарҳәу аимадара злаҟоу, ачымазарақәа жәпакы апсихикатә ҭагылазаашьа анырра иарҭо алоуп<ref>Маклаков, 2002, с. 62.</ref>. Еиҳарак апсихологиеи, [[Неврология|аневрологиеи]], апсихиатриеи аимадара бзиа рымоуп. Апсихологиаҿы ззанааҭ хадала злагала дуу аҵарауаа реиҳараҩык аневрологцәеи апсихиатрцәеи ракәын. Анервтә система ачымазарақәеи апсихика аилагарақәеи рыҭҵаара ауп, хра злоу апсихика аусуреи аилазаареи рҷыдарақәа, абжьааԥны иҵәаху мамзаргьы зыԥшаара уадаҩу насгьы анерв система аусуреи аилазаареи реимадарақәа рааԥшра алшара рызҭаз. [[психиатрия|Апсихиатриа]] иадҳәалоу еизырхоу азҵаарақәа рыҭҵааразы апсихологиаҿы иалкаауп [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә психологиа]], [[психосоматика|апсихосоматика]], [[психология аномального развития|аномалтә ҿиара апсихологиа]] реиԥш иҟоу аусхкқәа; [[нейробиология|анеиробиологиа]], [[анатомия|анатомиа]], [[Центральная нервная система|анервтә система хада]] [[физиология|афизиологиа]], аусхкқәа — [[нейропсихология|анеиропсихологиа]], [[психофизиология|апсихофизиологиа]]. [[генетика|Агенетика]] аҿиараҿы апрогресс ду иалнаршеит [[психогенетика|апсихогенетика]] аԥҵара, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[геном человека|ауаҩы игеном]] [[Секвенирование|асеквенациа]] ашьаҭала, агенетикатә еффектқәа апсихика аусура аҷыдарақәа ишырныруа аарԥшра алзыршо аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. ==== Анеиропсихологиа ==== Апсихологиаҿы ареволиуциа хаҭа цәырнагеит аинвазиа злам (еилазымго) аҭҵаара аметодикақәа рцәырҵра, ипассиву ([[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], аМРТ) реиԥш иактивугьы ([[транскраниальная магнитная стимуляция|атранскраниалтә магниттә стимулиациа]]). Арҭ аметодикақәа рыцхыраарала, апсихологцәа раԥхьаӡа акәны алшара роуит, уаанӡа обиективла аҭҵаара зцәыуадаҩыз афеноменқәа, [[сознание|ахдырра]], [[Сновидение|аԥхыӡқәа]], [[свобода воли|агәаԥхара ахақәиҭра]] уҳәа еиҭарҿиахо аҭҵаарақәа рымҩаԥгара. ==== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа активла аус рыцнауеит егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи аҭҵаарадырратә ҵара аусхкқәеи реиҳара. Ари аинырра ааԥшуеит, зегь раԥхьаӡагьы, апсихологиа аусхкқәа раԥҵараҿы, уи иадҳәалоу, аҭҵаарадырратә дырра хархәаратә усхкқәаны, апсихологиа амаҭәар апозициала аобиективтә ҵабырг азакәанқәа ҭызҵаауа рҟны. Иаагозар, апсихологиеи [[Антропологиа|антропологиеи]] реимадара шьақәдыргылоит, [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]] еиԥш иҟоу, апсихологиа афундаменталтә усхк аҟазаара иабзоураны. [[Педагогика|Апедагогика]] аус ацурала ицәырҵуеит [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]]; [[дефектология|адефектологиа]] — [[специальная психология|апсихологиа ҷыда]]. [[Лингвистика|Алингвистика]] апсихологиа аус ацуа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] ахылҵуеит; [[юриспруденция|азиндырреи]] иареи реимадара еилыкка иааԥшуеит [[судебная психология|аӡбаратә психологиа]], [[психология жертвы|ааха аура апсихологиа]], [[криминальная психология|акриминалтә психологиа]], [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[психология расследования преступлений|ацәгьоурақәа рыҭҵаара апсихологиа]] реиԥш иҟоу апсихологиа аусхкқәа рҿы. === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус иазку аимак-аиҿакқәа === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус акыр инарҭбаау аимак-аиҿакқәа ирмаҭәаруп. 2005 шықәсазы, УАР алахәыла-корреспондент, [[Институт психологии РАН|УАР Апсихологиа аинститут]] адиректор ихаҭыԥуаҩ [[Юревич, Андрей Владиславович|А. В. Иуревич]] ишазгәеиҭаз ала, амаҭәар ауадаҩрақәеи иахьатәи апсихологиа ақәҿиарақәеи апаразитра рзуны, иахьатәи ахархьуаҩ «ара-уажәы-шьҭа-ипсихологиа» ақәыӷәӷәарала, зҽырҭбааны ирылаҵәаз [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]] аидеологиа, уи аҵакыра иааиԥмырҟьаӡакәа [[Паранаука|апараҭҵаарадырратә доктринақәа]] мчыла иалалоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=[[Юревич, Андрей Владиславович|Юревич А. В.]]|заглавие=Наука и паранаука: столкновение на «территории» психологии|издание=[[Психологический журнал]]|издание ответственный=Институт психологии РАН, Российская академия наук (Москва)|ссылка=http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm|год=2005|том=26|номер=1|страницы=79—87|issn=0205-9592|архив дата=2012-10-21|архив=https://web.archive.org/web/20121021123227/http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm}}</ref>. Америкатәи апсихолог Б. Р. Хегенхан 2009 шықәсазы иазгәеиҭеит, апсихологиа ҭҵаарадырроума ҳәа азҵаара, аҵарауаа аҭакқәа жәпакы шарҭо, урҭ аҭакқәа рҵакы зхьыԥшу иазҭои, насгьы апсихологиа аспектс иаҵанаиркуеи шракәу: * мап, уи апарадигманӡатәи маҭәаруп; * мап, иара амаҭәар аҭҵаарадырратә ҭҵаара аҽаҭаразы исубиективцәоуп; * мап, аха уи ҭҵаарадырраны иҟалар алшоит, иагьахәҭоуп; * ааигьы, мапгьы: иара хәҭакахьала ҭҵаарадырроуп, хәҭакахьала — мап; * ааи, апсихологиа аҭҵаарадырратә методологиа зхы иазырхәо, ҭҵаарадырратә маҭәаруп. [[модернизм|Амодернизм]]и [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]]и рыбжьара иахьатәи аимак-аиҿак аҿы, апсихологиа аҭҵаарадырратә статус [[Полемика|аимак-аиҿак]] иамаҭәарны иҟоуп<ref>Hergenhahn, 2009, p. 655.</ref>. Аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ахьыҳараку иахҟьаны, апсихологиатә теориақәа жәпакы рзы иуадаҩуп [[Фальсифицируемость|Поппер икритери]] ахархәара, избанзар дара рҿы, рхархәара зыруадаҩуа алкааҟаҵара еилаԥсеи еихысуа аилкаарақәеи ахархәаралшара рымоуп. Ас еиԥш иҟоу атеориақәа жәпакы рзы аҭҵаарадырратә џьбарара аилкаара адетерминисттә теориақәа рҿы ахархәара змоу ишақәымшәогьы, дара, иага ус акәзаргьы, ихәарҭахоит. Ҿырԥштәқәас иҟалар рылшоит [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]]и [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]]и ртеориақәа. [[Поппер, Карл|Поппер]] ихаҭа игәы иаанагон атеориа аҭҵаарадыррамреи, аметафизикатәреи рышьақәырӷәӷәа, ари аҩыза атеориа хәарҭара аламкәа, ҵакыданы хымԥада иҟанаҵом ҳәа<ref>Hergenhahn, 2009, p. 10.</ref>. [[Корнилова, Татьяна Васильевна|Т. В. Корниловеи]] [[Смирнов, Сергей Сергеевич (писатель)|С. Д. Смирнов]]и иазгәарҭеит, апсихологиаҿы апарадигмақәа рацәаны еицтәараны рыҟазаареи апарадигма маҷ ҿыцқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рцәырҵреи ирыхҟьаны, иааиԥмырҟьаӡакәа иарбоу аҭҵаарадырраҿы акризиси ареволиуциеи еиԥҟьара змам аеффект шаԥырҵо, уи хыхь ишазгәаҭоу еиԥш, аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ишҳәаақәнаҵо. Ари афакт, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык рхы иадырхәоит, апсихологиа иҿиоу ҭҵаарадыррам, мамзаргьы зынӡаскгьы иҭҵаарадыррам ҳәа аҳәамҭақәа ҵаҵӷәыс ирыҭаны. Апсихологиаҿы иахьа уажәраанӡа аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра иазааигәоу, амцҭҵаарадырратә дырра инагӡаны, еилыкка реиҟәыҭхарак ҟамлеит. Астрологиеи [[алхимия|алхимиеи]] зынӡа ирылҵыз [[Астрономиа|астрономиеи]] ахимиеи реиԥш акәымкәа, апсихологиа акырӡа ачҳара аанарԥшуеит [[Парапсихология|апарапсихологиа]]хь, насгьы лассы-лассы аԥсҭазааратә психологиа аԥышәа ассимилиациа азнауеит<ref>{{книга|автор=Корнилова Т. В., Смирнов С. Д.|заглавие=Методологические основы психологии|место=СПб|издательство=Питер|год=2007|страницы=73|страниц=320|серия=«Учебное пособие»|isbn=978-5-94807-015-5|тираж=3000}}</ref>. Америкатәи апсихологиатә енциклопедиаҿы ишьақәыргылоуп аҭҵаарадырратә психологиа абарҭ апринципқәа: «Азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи психологиа иаҭахуп еилыкка иарбоу, аиҭеиҭаҳәара алзыршо аҭагылазаашьақәа раан агәаҭарақәа ахылаԥшра ӷәӷәа рыҭара. Иара аусура машәырла ахылаԥшрақәеи, хаз игоу ахазхҭысқәеи, ашаҳаҭцәа рыхәшьарақәеи шьаҭас иахьрымоу азанааҭтә ма аҭҵаарадырратә ҩаӡараҟынӡа инаӡаӡом … Аҭҵаарадырратә психологиа иаҭахуп аемпирикатә гәаҭарақәеи аԥышәаратәреи, урҭ лассы-лассы аҭҵаарадырратә теориақәа рформа шьҭырхуеит, ус ирыдыркылоит»<ref>Психологическая энциклопедия / под ред. Р. Корзини и А. Ауэрбаха; пер. с англ. — СПб.: Питер, 2006. — 2-е изд. — 1876 с. С. 840</ref>. Арҭ апринципқәа инарықәыршәаны, апсихологиа аганахьала атеориатә шьақәгылашьақәа рацәаны, иаагозар, апсихика акванттә теориа, [[Торсионные поля|аторсионтә «дәқәа» ртеориа]] реиԥш иҟоу, ҭҵаарадырроуп ҳәа иузыԥхьаӡом, избанзар ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәаӡам<ref>{{Cite web|url=http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|title=Гольдшмидт Е. С. Физические метафоры психологии / Общая психология и психология личности. — Сибирский психологический журнал. — Томский госуниверситет. № 25, 2007 г. — Томск. — С. 8—13|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712065506/http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|archive-date=2019-07-12|access-date=2019-11-29|url-status=live}}</ref>. Иара убри аан, зны-зынла урҭ аҭҵаарадырратә психологиа аҭҵаара иаԥсоу обиектқәаны иҟалар алшоит, иаагозар, ахшыҩ ахәмарра аинтерес зҵоу афактқәа реиԥш, мамзаргьы ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәоу атеориақәа рышьақәыргыларазы гәазыҳәарақәак ракәны иҟалар алшоит. == Аҭоурых == {{main|Апсихологиа аҭоурых}} Апсихолог [[С. Л. Рубинштейн|С. Л. Рубинштеин]], 1940 шықәсазы, апсихологиа ҭоурыхтә хәаԥшышьала абас дахцәажәеит<ref>''Рубинштейн С. Л.'' Основы общей психологии. М., 1940. С. 37.</ref>: {{Ацитата алагара}}"Апсихологиагьы даара иагьжәытәӡатәиуп, зынӡа иагьқәыԥшу ҭҵаарадырроуп, уи иамоуп 1000 шықәса зхыҵуа ажәытәра, ус шакәугьы, иара зегьы иҵегь аԥхьаҟа ҟалараны иҟоу ауп. Зхала иҟоу ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала аҟазаара жәашықәсала ауп ишыԥхьаӡоу, аха афилософиа ыҟанаҵы, иара апроблематика хада афилософиатә хәыцра ааннакылоит. Аԥышәаратә ҭҵаара ашықәсқәа ираԥхьагылан афилософиатә хәыцрақәа шәышықәсала, ганкахьала, ауаа практикала рдырра, азқьышықәсақәа — даҽа ганкахьала».{{Ацитата алгара}} === Ажәытәӡара === [[Файл:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|мини|Аристотель — ашәҟәы «Аԥсы иазкны» автор, апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ ахьыҟаиҵо]] Заатәи ажәытәӡатәи авторцәа рырҿиараҿы [[природа человека|ауаҩы иԥсабареи]], иԥси, ихшыҩи рпроблемақәа ахшыҩзышьҭра анрырҭоз маҷӡамызт. Иахьа уажәраанӡа, ажәытә авторцәа ргәаанагарақәа рспектр зегьы аҟынтәи, [[Гиппократ]] итемпераментқәа реихшара ауп иааз, [[Платон]] иидеиақәа жәпакы апсихика иазку агәаанагарақәа рфилософиатә шьаҭақәа рыҿиара анырра шарҭазгьы, хәҭакахьала, ауаҩы, амотивқәа рыҩныҵҟатәи реимак еимнарххо ҟаларак аҳасабала игәаанагара рныԥшит ахаҭара аструктура иазку апсихоаналитикатә дунеихәаԥшышьақәа рҿы. Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа реиҳарак реиԥш, апсихологиа «даду» ҳәа ииашаны изуҳәар алшоит [[Аристотель]], зытрактат «Аԥсы иазкны» аҟны апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ азҭаз. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Европа, апсихологиа иазку абжьарашәышықәсазтәи аусумҭақәа ааидкыланы, ахаҵареи ахшыҩи рызҵаарақәа ирызкын, [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] инаиркны ақьырсиантә философцәа иааубаратәы, [[Аристотель]] иидеиақәа имырԥсахит. Мрагыларатәи аҵарауаа рҟынтәи апсихологиатә зҵаарақәа хшыҩзышьҭра риҭон [[Ибн Сина]] (Авиценна). Ажәытәтәи Урыстәыла иҩын апсихологиатә зҵаарақәа ахьықәдыргылоз, иахьырыӡбоз ҩымҭақәак: аԥсы ахылҵшьҭреи аҵаки, ахшыҩ аҟазшьақәа, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа реиҿкаашьа, амотивқәа рықәԥара, ауаа рпсихикаҿы ақәратәи аиндивидуалтәи еиԥшымзаарақәа, аҟазшьа апроблема, аԥхыӡқәа рхылҵшьҭра уҳәа уб. иҵ. Уи рызкуп, иаагозар, арҿиамҭақәа «[[Повесть о Горе-Злочастии|Агәырҩа-Цәгьа изку аповест]]», «[[Домострой|Аҩныргылара]]», «[[Голубиная книга|Аҟәыӷара ҵаула ашәҟәы]]», хыԥхьаӡара рацәала еиҭагоу афилософиатәи амедицинатәи литература: «[[Гален|Галиново]] [[Гиппократ|Ипократ]] иахь», «Ашьхыц», Филипп Асакаратә и-«[[Диоптра (Филипп Монотроп)|Диоптра]]», «Аилыркааратә Палеиа», «Амаӡақәа рымаӡа»<ref>{{Статья|автор=Гуменская Ольга Михайловна|заглавие=Древнерусская мудрость как источник отечественной психологической мысли|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli|издание=Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия Философия. Психология. Педагогика|год=2007|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922212753/https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli}}</ref>. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Rudolf-Goclenius-1.jpg|thumb|Рудольф Гоклениус]] 1590 шықәсазы [[Гоклениус, Рудольф|Рудольф Гоклениус]] раԥхьаӡа акәны атермин «апсихологиа» ихы иаирхәоит аԥсы иазку аҭҵаарадырра аарԥшразы. Уи ихааныз [[Касман, Оттон|Оттон Касман]] атермин «апсихологиа» иахьатәи аҭҵаарадырратә ҵакы аҭаны раԥхьа зхы иазырхәаз ҳәа дыԥхьаӡоуп. Аамҭа ҿыц ахаҭарнакцәа (иаагозар, [[Декарт, Рене|Рене Декарт]]) ацәеижьи аԥси еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа ирыԥхьаӡон — уи апсихологиа апроблема иҿыцу хәаԥшышьан. «Аԥси ацәеижьи еиуеиԥшым азакәанқәа рыла инхоит, аус руеит, еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп», — иҩуан Декарт. === XVIII ашәышықәса === Нанҳәамза 3, 1795 шықәсазы британиатәи акралтә астроном [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] раԥхьаӡа акәны иԥшааит иассистент Девид Киннбрук аԥхьаӡарақәа рҿы иҟаиҵаз агхақәа. Киннбрук иусура дамхын, аха даҽа астрономк — [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]] — имҩаԥигаз агхақәа ранализ ихацнаркит [[время реакции|ареакциа аамҭеи]], аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәеи, «ахшыҩзцаратә хронометриеи» (''mental chronometry'') инеиԥынкыланы рыҭҵаара, акогнитивтә процессқәа ршәага-загақәа раҳасабала. === XIX ашәышықәса === [[Файл:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|left|Вильгельм Вундт]] [[XIX век|XIX ашәышықәса]] апсихологиазы, ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала маҷ-маҷ аира, [[Афилософиа|афилософиа]], [[медицина|амедицина]], [[точные науки|аҭҵаарадырра иашақәа]] изыхәҭоу ахырхарҭақәа ралкаара иашәышықәсаны иҟалеит. [[Вебер, Эрнст Генрих|Ернст Вебер]], ацәаныррақәа ринтенсивра, дара цәырызго астимулқәа ринтенсивра ишахьыԥшу ҭиҵаауеит. [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Герман Гельмгольц]] анервтә система апсихика шьаҭас иамоуп ҳәа иҭиҵаауеит, [[психология восприятия пространства|ақәыԥшылара адкылара]] шьаҭас иамоу «автоматикатә хшыҩзцарақәа» рзы агәаанагарақәа шьақәиргылоит. Амала апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аиқәыршәара аҭоурых аҿы ахьӡ хада — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]. Гельмгольц иҵаҩы, ицнагаҩ, Вундт 1879 шықәса рзы иааиртит адунеи аҿы раԥхьатәи апсихологиатә лабораториа, [[Интроспекция (психология)|аинтроспекциа]] аметод ала ахдырра афеноменқәа рыҭҵаарақәа ахьымҩаԥысуаз. Ари ашықәс апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аира иашықәсны иԥхьаӡоуп. === XX ашәышықәса === ==== Раԥхьатәи ажәашықәсақәа ==== [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иҵаҩы [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерл]], [[Феноменология|афеноменологиатә]] метод аидеиа ықәиргылеит хаҭала ахдырра аԥышәа ахцәажәареи анализ азуреи раҳасабала<ref>Ярошевский, 1974, с. 210.</ref>. ''«[[Феноменологическая психология|Афеноменологиатә психологиа]] — аҭҵаарадырратә психологиа ашьақәыргыларазы ҳәарада ихымԥадатәиу уасхыруп»'', — ҳәа агәаанагара иман Гуссерль<ref>{{книга|автор=[[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|часть=Амстердамские доклады. Феноменологическая психология. 1928|заглавие=Избранные работы|язык=ru|место=М.|год=2005|страницы=318|страниц=464|isbn=978-5-8291-1181-6}}</ref>. XX-тәи ашәышықәса алагамҭаҵәҟьа ахырхарҭақәа акымкәа ӷәӷәала реизҳара азгәаҭоуп. Ганкахьала, активла иҿиауеит [[психоанализ|апсихоанализ]] — апсихотерапиа ашкол, раԥхьа [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] иусумҭақәа шьаҭас измоу, уаҟа ауаҩы ихцәажәон, дара-дара ирҿагыланы иқәԥо ихьыԥшым ахаҭара аструктурақәа акымкәа-ҩбамкәа рыла ишьақәгылоу системаны — Иара ([[Оно (психология)|Ид]]), Сара ([[Эго|Его]]), Инахыҳәҳәо-Сара ([[Сверх-я|Суперего]]). Ари аимак аҿы Иара ауаҩы ибиологиатә ҭахрақәа роуп, урҭ рахьынтә апсихоаналитикцәа еиҳарак хшыҩзышьҭра зырҭоз асексуалтә ҭахра акәын, Инахыҳәҳәо-Сара асоциум, акультура рҭахрақәа роуп. Ари ашкол аҿиара апрактика адагьы аҭҵаарадыррагьы анырра ӷәӷәа анаҭеит, аҵарауаа азхьаԥшра арҭеит ахдырра анҭыҵ иҟоу афеноменқәа, иузымдыруа апсихикатә усура адетерминантқәа. [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] ипсихоанализ аидеиақәа акритика рзыруит, аҿиара, арҭбаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҵаулоу апсихологиа, еиҳарак Фреид уаанӡатәи иколлегацәа, [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] (аиндивидуалтә психологиа), [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]] (аналитикатә психологиа) реиԥш иҟоу, ԥыҭрак ашьҭахь фреидҿыццәа [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]], [[Хорни, Карен|Карен Хорни]], [[Салливан, Гарри Стек|Гарри Стек Салливан]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] уҳәа уб. иҵ. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы активла иҿиауеит [[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џь. Уотсон]] иаԥиҵаз апсихологиа ашкол, [[Павлов, Иван Петрович|И. П. Павлов]]и [[Торндайк, Эдвард Ли|Е. Торндаик]]и русумҭақәа шьаҭас измоу. Абихевиористцәа, хаҭала иубо рыда, ацәырҵрақәа зегьы аҭҵаарадырраҿы ахәаԥшра ралгаразы, [[позитивизм|апозитивисттә]] дҵа иқәныҟәон. Ауаҩы, агәазҭаҵарақәа злоу «аидчаԥала еиқәаҵәа», аха излыҵуа — урҭ агәазҭаҵарақәа рҭак ҳәа ихәаԥшуан. [[Германиа|Германиа]] иҿиауеит [[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] ([[Вертгеймер, Макс|М. Вертгеимер]], [[Коффка, Курт|К. Коффка]], [[Кёлер, Вольфганг|В. Киолер]]), ахдырра афеноменқәа рыҭҵаара амҩаҿы ԥхьаҟатәи ҿиараны иҟоу. Уаанӡатәиқәа иреиԥшымкәа, агештальтистцәа ахдырра злеибарку «ақьырмытқәа» ралкаара рҽазыршәомызт, уимоу, ирзакәан хаданы ирыԥхьаӡон «еибгоу еснагь иара шьақәзыргыло ахәҭақәа реицҵалыҵ еиҳауп» ҳәа. Ари ашкол аҳәаақәа ирҭагӡаны адкылареи ахәыцреи рфеноменқәа рацәаны иаартын. [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] апсихологиа ахархәаратә аспектқәа рыҿиара агәацԥыҳәара анаҭон, раԥхьа иргыланы — [[Психодиагностика|апсиходиагностика]], избанзар ар асолдаҭцәа рылшарақәа рыхәшьаразы ахархәага рҭахын. [[интеллект|Аинтеллект]] [[Психологическое тестирование|атестқәа]] аус рыдырулоит ([[Бине, Альфред|А. Бине]], [[Йеркс, Роберт|Р. Иеркс]]). ==== 1930—1940-тәи ашықәсқәа ==== Германиа [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|анацистцәа]] амчрахь инеиуеит, уи иахҟьаны апсихологцәа аӡәырҩы (урҭ рыбжьара имаҷҩымызт ауриацәа) ЕАА рахь ихҵәар акәхоит. Агештальтпсихологиа шамахамзар аҟазаара иаҟәыҵуеит, аха [[Левин, Курт|К. Левин]]и агештальтуаа рышьҭанеицәеи, америкатәи [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] иахаҿсахьа хадақәаны иҟалоит. Ус шакәугьы, [[Юнг, Карл Густав|Карл Иунг]]и [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидегер]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа анацисттә Германиа аусура иаанхоит. Иунг аколлективтә хымдырра иазку иҵара арҿиара даҿуп, 1934 шықәса рзы иара иҭижьуеит ифундаменталтәу иусумҭақәа руак ''«Архетипқәеи аколлективтә хымдырреи»''. Абихевиористцәа рыбжьара, ганкахьала, аԥсабара-ҭҵаарадырратә уасхыр еиқәырханы, ахымҩаԥгашьа аилыркаара апсихикаҩныҵҟатәи аҽеиҭакрақәа ралагалара аҽазышәарақәа ирылагоит ([[Толмен, Эдвард Чейс|Е. Толмен]], [[Халл, Кларк Леонард|К. Халл]]), даҽа ганкахьала [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Ф. Скиннер]] «арадикалтә бихевиоризм» еизирҳауеит, аоперанттә ҵара атеориа еизырҳауа. [[Пиаже, Жан|Ж.Пиаже]], қәрак еицҭагылоу ахәыҷқәа рҿы, еиԥшу агхақәа ахьааԥшыз ахәыцра аҭҵаарақәа рылҵшәақәа икьыԥхьуеит, иаҳа еиҳабу ахәыҷқәа рҿы шамахамзар иуԥымло. Активла иҿиауеит апсихологиатәи [[психотерапия|апсихотерапиатәи]] практика. Иҵаулоу апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҿиара иацырҵеит, ишьақәгылоит апсихоанализ иальтернативтәу апсихотерапиа аформақәа ([[гештальттерапия|агештальттерапиа]] уҳәа уб. иҵ.). [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]], [[марксизм|амарксизм]] шьаҭас измоу, [[культурно-историческая психология|акультура-ҭоурыхтә психологиа]] апринцип хадақәа шьақәиргылоит. Ари ахырхарҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ахаҭара аҭҵаара хымԥада, аҭоурыхи акультуреи рныррала имҩаԥысуа аҿиара апроцесс аан шакәу, апостулациа азун. Ари ахырхарҭа ашьаҭала анаҩс ишьақәыргылан [[теория деятельности|аусура атеориа]]. [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] аԥызхыз «[[s:ru:Постановление ЦК ВКП(б) от 4.07.1936 о педологических извращениях в системе Наркомпросов|Анаркомпросқәа рсистемаҿы апедологиатә маҳагьарақәа рзы]]» (1936) ақәҵара, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] апсихологиатә ҭҵаарадырра аҿиара акыр жәашықәса еиҵанархоит. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ахархәаратә технологиақәа рганахьала апсихологцәа рактивра ҿыц шьҭнахуеит. Чыдала ахшыҩзышьҭра аҭоуп асоциалтә психологиеи аергономикеи. ==== 1950—1960-тәи ашықәсқәа ==== Арҭ ажәашықәсақәа апсихологиатә ҭҵаарадырра аизҳазыӷьара, ахырхарҭақәа жәпакы рҿы активла аизҳара иаамҭоуп. Иахьатәи арҵага шәҟәқәа рҿы аматериал аиҳарак абри аамҭахҵәахазы имҩаԥгаз аԥышәарақәеи аҭҵаамҭақәеи ирызкуп. Абихевиоризм атеориа иҿиауа ааглыхреи арратә технологиақәеи аҭҵаарадырра аҿаԥхьа иқәдыргылоз азҵаарақәа жәпакы рҭак азыҟаҵомызт. Иуадаҩу ахархәагақәа рнапхгараҭаратә пультқәа рҿы, аинформациа адгаларазы иахьынӡауа хра злоу аформақәа аус рыдулареи егьырҭ ауснагӡатәқәеи астимулқәа имариоу рҭак адагьы, адкылара шьаҭас иамоу амеханизм уадаҩқәа активла аҭҵаара рҭахын. Ари аҩыза азыҳәа иахҟьаны, аҿиара иалагоит, ԥыҭрак ашьҭахь «[[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]]» ҳәа хьӡыс изауа аҟәша — азҿлымҳара амеханизмқәа рыҭҵаарақәа мҩаԥигоит [[Бродбент, Дональд|Д. Бродбент]], [[Миллер, Джордж Армитаж|Џь. Миллер]] икьыԥхьуеит «[[Магическое число семь плюс-минус два|Амагиатә хыԥхьаӡара быжьба аҵа-агырха ҩба]]» иазку еицырдыруа астатиа. Активла иҿиауеит абихевиоризм атеориа ашьаҭала ахымҩаԥгашьа амодификациа атехникақәа. Џь. Вольпе аус адиулоит [[систематическая десенсибилизация|инеиԥынкылоу адесенсибилизациа]] атехника, уи еиуеиԥшым афобиа хкқәа рыхәшәтәраҿы алҵшәа бзиа змоу акәны иҟалоит. Уи иаҿырԥшны ицәырҵуеит [[гуманистическая психология|агуманисттә психологиеи]] апсихотерапиеи ауаҩы автомат ма аԥстәы (абихевиоризми апсихоанализи ртеориа) рахь ииагара аиааира аҽазышәара аҳасабала. Агуманисттә психологцәа ажәалагала ҟарҵоит ауаҩы еиҳа зыҩаӡара ҳараку, агәаԥхара ахақәиҭреи [[самоактуализация|ахатәактуализациа]] аҽазышәареи змоу ҟаларак аҳасабала ихәаԥшларц. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы асоциалтә психологиа ӷәӷәала аҿиара мҩаԥысуеит. Еицырдыруа рыҭҵаарақәа мҩаԥыргоит [[Аш, Соломон|Соломон Аш]], [[Шериф, Музафер|Музафер Шериф]], [[Милгрэм, Стэнли|Стенли Милгрем]], [[Фестингер, Леон|Леон Фестингер]] уҳәа еицырдыруа апсихологцәа. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[Нью-эйдж|Ниу-Еиџь]]-культура алаҵәара аизҳара иацны, апсихологиа [[мистика|амистика]] аганахьала анырра ӷәӷәа амоуп; [[психоделики|апсиходеликатә маҭәашьарқәеи]] [[Сознание (психология)|ахдырра]] аусхк ҿыцқәеи рыҭҵаарақәа рықәҿиара ацәқәырԥаҿы ицәырҵуеит [[трансперсональная психология|атрансхаҭалатәи апсихологиа]], иара убас иҿиауеит ахаҭаратә еизҳара атренингқәа рышколқәа жәпакы, урҭ рахьынтә иҟоуп аамҭа цацыԥхьаӡа [[Религиозный культ|адинхаҵаратә культқәа]] рахь ииасуа: ([[саентология|асаентологиа]], [[Lifespring|алаифспринг]]). 1966 шықәсазы иаԥҵахоит [[Московский государственный университет|МАУ]]-и [[Факультет психологии Санкт-Петербургского государственного университета|ЛАУ]]-и рҟны апсихологиа афакультетқәа, иара убас [[Российский университет дружбы народов|УАРА]] иҟоу апсихиатриеи амедицинатә психологиеи ркафедра, уи иаанарԥшуеит 30 шықәса ирылагӡаны имҩаԥысуаз апсихологцәа рышьҭашәарыцара аанкылара. Иааубартәы аҟынӡа уи зыдҳәалаз аарыхреи аруааи рҿы апсихологцәа рҭаххара ацәырҵра акәын. СССР активла иҿиауеит [[инженерная психология|анџьныртә психологиа]]. Аха аџьынџьтәылатә психологиа, аобиективтә мзызқәа ирыхҟьаны [[марксизм-ленинизм|амарксист-ленинтә]] шьақәгылашьақәа инарықәыршәаны, даара аидеологизациа азуны иаанхар акәхоит — иарбоу аҭагылазаашьа уи ԥхьаҟатәи аҿиара иалкаау аҟазшьаҷыда анаҭоит. Иахьагьы амарксист-ленинтә теориақәа (шәахә. [[Отражение (философия)|аныԥшра атеориа]]) анс акә, арс акә [[Урыстәыла|Урыстәыла]] [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭақәак]] азанааҭуаа-апсихологцәа разыҟаҵара апрограмма анырра еиқәдырхоит. ==== 1970—1980-тәи ашықәсқәа ==== Акогнитивтә психологиа ӷәӷәала аизҳара мҩаԥысуеит, уи аушьҭратә лшара маҷны измоу адырраҭара аус адулара асистема аҳасабала, ауаҩытәыҩсатә психика аҵакы иазку ахалагаратә постулатқәа маҷ-маҷ рҿаԥҽра амҩа ианын. Ари аамҭахҵәахазы апсихологиа абызшәадырреи иареи активла аимадарақәа рыбжьанаҵоит, уи хырԥашьа амамкәа иҟалеит «[[Хомский, Ноам|хомскиантәи ареволиуциа]]» ашьҭахь; ицәырҵуеит [[психолингвистика|апсихолингвистика]]. Апсихологиа егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы иҭышәынтәалоу аизҳареи адыррақәа реизгареи мҩаԥысуеит, убри инаваргыланы ҩаԥхьа апсихологиатә хәыцра «наӡаӡатәи акризис» ацәанырра аҽарцәгьоит, избанзар аус зуа ахырхарҭақәа руак агәыӷра унаҭом ииашаҵәҟьаны ихарҭәаау, ауаҩы ихымҩаԥгашьа аилыркаара азҭо атеориа иаарласны ацәырҵразы. ==== Аҿатәра ==== Иахьатәи аамҭазы апсихика аҭҵаараҿы аҵак ду роуит еиуеиԥшым атомографиа хкқәа шьаҭас измоу аметодқәа. Атомографиа ахархәара иалнаршоит [[нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] реилазаашьа аилкаареи русура аҭҵаареи. Апсихика аусура аимадарақәа рыҭҵааразы, еиуеиԥшым апсихикатә усура хкқәа рзы, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан, ахшыбаҩ аиҿартәареи аусуреи ахархәара рымоуп [[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], уи иалнаршоит ахшыбаҩ аҭыԥқәа ишахәҭоу русураан рактивациа аилкаара (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|title=Построена трёхмерная карта слов в мозге человека|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003121820/https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|url-status=live}}</ref>). Апсихикатә процессқәа амолекулиартә ҩаӡараҿы рыҭҵааразы, [[Обмен веществ|аиҭныԥсахлара]], амаҭәашьарқәа рымҩангара, алиганд-рецептортә еинырра, [[экспрессия генов|агенқәа рекспрессиа]] уҳәа уахь иналаҵаны ахархәара амоуп [[позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиа]] (АЕТ) (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|title=Раскрыт механизм человеческой памяти|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010035427/https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|url-status=live}}</ref>). Хәҭакахьала, АЕТ ахархәара амоуп еиуеиԥшым [[нейромедиатор|анеиромедиаторқәа]] [[нейрофизиология|анеирофизиологиатәи]] апсихикатәи процессқәа рылахәхара аҭҵаарақәа рзы. == Апсихологиа занааҭк аҳасабала == {{main|Апсихолог}} '''Апсихолог''' — апсихологиатә ҵара змоу, апсихологиа аганахьала ҭҵаарадыррак, [[Психологическая помощь|психологиатә цхыраарак]], мамзаргьы ахархәаратә ҭҵаарақәа раҳасабала азанааҭтә усура назыгӡо уаҩуп. Хшыҩзышьҭра аҭатәуп, Урыстәылатәи Афедерациаҿы апсихологцәа русура алицензиа зырҭо акакәны ишыҟам, ахьӡ «апсихолог» акәзар — азакәанԥҵара иахьчо хьӡны ишыҟоу. Анс акә, арс акә апсихологцәа ҳәа рхы азҳәара азин рымоуп, апрофильтә психологиатә ҵара анаҩстәи аформақәеи аҩаӡарақәеи змоу ауааԥсыра: * [[Специалист (квалификация)|аспециалитет]] (5 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 6 шықәса латәарадатәи ма хәылбыҽхатәи аҟәшаҿы; 3,5 шықәса аҵара, даҽа иреиҳау ҵарак ыҟазар, даҽакала иуҳәозар, аҩбатәи иреиҳау аҵара); * [[бакалавр|абакалавр]]иат (4 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 5 шықәса хәылбыҿхатәи ма латәарадатәи аҟәшаҿы); * [[магистр|амагистр]]атура (2 шықәса иназыцҵоу аҽазыҟаҵара, аквалификациа абакалавр ма азанааҭуаҩ ыҟазар); * [[переквалификация|азанааҭтә еиҭаҽазыҟаҵара]] (жәымзтәи акурсқәа). == Акритика == Америкатәи апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иазгәеиҭоит, апсихологцәа лассы-лассы ацәаныррақәа ''рҵакы'' ишазхьамԥшуа, рхахьы иааргаӡом [[разум|ахшыҩ]] иамоу алшара аҵыхәтәантәиқәа еиуеиԥшым ркатегориақәа еиԥшымкәа ирзныҟәар шалшо. Убас, Пинкер игәаанагарала, агәалашәареи ахәыцреи ртеориақәа, ауаа ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи, ахаҳәқәеи ма ахыбрақәеи ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи еиҩырдырааӡом; ацәаныррақәа ртеориақәа ашәареи агәыԥжәареи, ахыбаареи абзиабареи злеиԥшым рбаӡом; асоциалтә еизыҟазаашьақәа ртеориақәа аҭаацәеи, аҩызцәеи, аӷацәеи, изеибамдыруеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа азгәарҭаӡом. Пинкер иазгәеиҭоит абзиабара, ацәымӷра, афатә, асекс, астатус, амчра, ашьыцра, аиҩызара, адин уҳәа уб. иҵ. реиԥш иҟоу атемақәа, апсихологиа арҵага шәҟәқәа рҿы шамахамзар ишрыламкьысуа<ref>Пинкер, 2018, с. 36.</ref>. == Акодқәа адыррақәа рклассификациа асистемақәа рҿы == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 15 == Шәахә. иара уб. == * [[Феноменология|Афеноменологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * ''Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А.'' Практикум по общей и экспериментальной психологии. — [[Санкт-Петербург|Л.]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]], 1987. — 256 с. * {{книга|автор=[[Гальперин, Пётр Яковлевич|Гальперин, П. Я.]]|заглавие=Введение в психологию|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Издательство Московского университета|Книжный дом «Университет»]]|год=[[2007]]}} * {{книга|автор=[[Гиппенрейтер, Юлия Борисовна|Гиппенрейтер, Ю. Б.]]|заглавие=Введение в общую психологию. Курс лекций|язык=ru|ссылка=http://www.pedlib.ru/Books/1/0155/index.shtml|место=[[Москва]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-17-049383-8|тираж=7000}} * {{книга|автор=[[Годфруа, Жо|Годфруа, Ж]].|заглавие=Что такое психология|оригинал=Les chemins de la psychologie. В 2-х т|ссылка=http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|место=[[Москва]]|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=[[2005]]||страниц=772|isbn=5-03-003697-0|тираж=1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|archive-date=2009-12-30}} * ''Гоноболин, Ф. Н.'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1973. — 240 с. * ''Еникеев, М. И.'' Общая и социальная психология. — [[Москва|М.]], [[Инфра-М]], 2000. — 624 с. * ''[[Коломинский, Яков Львович|Коломинский, Я. А.]]'' Человек: психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 224 с. * {{книга|автор=[[Лурия, Александр Романович|Лурия, А. Р.]]|заглавие=Лекции по общей психологии|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2003]]}} * ''[[Крутецкий, Виктор Алексеевич|Крутецкий, В. А.]]'' Психология: Учебник для учащихся пед. училищ. — [[Москва|М.]]: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 352 с. * {{книга|заглавие=Общая психология. В 7-ми т|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]]|год=2007}} * ''[[Немов, Роберт Семёнович|Немов, Р. С.]]'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1990. — 300 с. * {{книга|автор=[[Петровский, Артур Владимирович|Петровский, А. В]]., [[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Основы теоретической психологии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Инфра-М]]|год=1999}} * {{книга|автор=[[Рубинштейн, Сергей Леонидович|Рубинштейн, С. Л.]]заглавие=Основы общей психологии|ссылка= http://psylib.org.ua/books/rubin01/index.htm|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2007]]}} * ''Носов, Н.'' Виртуальная психология. — [[Москва|М.]]: «Аграф», 2000. — 432 с. * {{статья | автор = [[Зинченко, Владимир Петрович|Зинченко, В. П.]] | заглавие = Психология на качелях между душой и телом | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zinchenko/20.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 151—169 }} * {{статья|автор=Кольцова, В. А., Олейник, Ю. Н.|заглавие=Психологи в годы Великой Отечественной войны: подвиг на века|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Koltsova&Oleinik/5.pdf|язык=ru|издание=[[Знание. Понимание. Умение]]|год=2005|номер=2|страницы=40—51}} * {{книга|автор=Карандашёв, В. Н.|заглавие=Психология: Введение в профессию|язык=ru|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]], Смысл|страниц=512|год=2009|тираж=3000|isbn=978-5-7695-6630-1, ISBN 978-5-89357-227-8}} * {{книга|автор=Маклаков, А. Г.|заглавие=Общая психология|год=2002|язык=ru|место=[[Санкт-Петербург|СПб.]]|издательство=Питер|страниц=592|isbn=5-242-00062-5|ref=Маклаков}} * ''[[Фромм, Эрих|Фромм, Э.]]'' Душа человека. — [[Москва|М.]]: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — 430 с. — ISBN 5-250-01511-5 * ''[[Парыгин, Борис Дмитриевич|Парыгин, Б. Д.]]'' Общественное настроение / [[Парыгин, Борис Дмитриевич|Б. Д. Парыгин]]. — [[Москва|М.]]: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 1966. — 328 с. * {{книга|автор=Hergenhahn, B. R.|заглавие=An Introduction to the History of Psychology|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iZwXnfYAo3oC&printsec=frontcover&hl=ru|год=2009|издание=6th ed |место=|издательство=Wadsworth Publishing, Cengage Learning|allpages=752|isbn=978-0-495-50621-8|ref=Hergenhahn}} * ''[[Выготский, Лев Семёнович|Выготский, Л. С.]]'' Педагогическая психология. — [[Москва|М.]]: [[Педагогика (издательство)|Педагогика]], 1991. * {{книга|автор=[[Стивен Пинкер]]|заглавие=Чистый лист. Природа человека. Кто и почему отказывается признавать её сегодня|оригинал=Steven Pinker. The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature|место=[[Москва|М.]]|издательство=Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=608|isbn=978-5-91671-783-9|ref=Пинкер}} * {{книга|автор=[[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Психология в XX столетии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Политиздат]]|год=[[1974]]|страниц=447|серия=Теоретические проблемы развития психологической науки|тираж=42000|ref=Ярошевский}} == Азхьарԥшқәа == [[Научный журнал|Арецензиа зауа аҭҵаарадырратә журналқәа]]: * [http://www.voppsy.ru/ Журнал «Вопросы психологии»]{{In lang|ru}} — апсихологиатә ҭҵаарадырратә журнал * [https://web.archive.org/web/20171212193628/http://psystudy.ru/ Журнал «Психологические исследования»]{{In lang|ru}} — аелектронтә ҭҵаарадырратә журнал, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] аиқәыԥхьаӡаҿы иалоуп * [http://psyjournals.ru/kip/ Журнал «Культурно-историческая психология»] — апсихологцәа, аҭоурыхҭҵааҩцәа, аҭҵаарадырра аметодологцәа, иара убас ауаҩыдырра афундаменталтәи ахархәаратәи аусхкқәа еизырхоу рзанааҭуаа рзы жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә қәхарџьра; [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] аиқәыԥхьаӡаҿы иалоуп Аилыркаагақәа: * [http://psi.webzone.ru/ Психологический словарь] * [http://psychology.proektsb.ru/ Словарь психологических терминов] * [http://www.vocabulary.ru/ Национальная психологическая энциклопедия] — НЭС асаит Еиуеиԥшым: * [https://web.archive.org/web/20090902214324/http://psiman.ru/category/knigi_po_psihologii/ Несколько книг по психологии] * [http://www.psyinst.ru/library.php Библиотека книг по психологии] * {{книга|заглавие=Путеводитель по ресурсам Интернета. Психология|ссылка=http://lib.ulsu.ru/downloads/psih_internet.pdf|ответственный=Ульяновский государственный университет, Науч. библиотека УлГУ; сост. Е. И. Мулявко; под ред. Е. В. Кураковой|место=[[Ульяновск]]|издательство=[[Ульяновский государственный университет|УлГУ]]|год=2010|язык=ru|страниц=18}} * [https://rutube.ru/channel/41391746/playlists/ Сборник университетских видеолекций по психологии] * [https://psy-pro.livejournal.com/ psy_pro] — [[Живой Журнал]] аҿы «Азанааҭзҟазацәа-апсихологцәа рхеидкыла» {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:психологиа}} [[Акатегориа:Аԥсихологиа| ]] l8xb5awv5g4svv53g17amdxs95bfv4q 172923 172921 2026-08-31T18:40:43Z Nart17 17397 Ашәышықәса аформа аиҿкаара: «XX-тәи ашәышықәса» → «XX ашәышықәса» — астатиа егьырҭ 5 ҭыԥаҿы, иара убас аиҭагаҩ инорма, «-тәи» ада ауп 172923 wikitext text/x-wiki '''Апсихологиа''' (ажәытә бырз. ψυχή «[[душа|аԥсы]]»<ref name="ДворецкийPsyche">{{книга|ответственный=Сост. [[Дворецкий, Иосиф Хананович|Дворецкий И. Х.]], под ред. [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевского С. И.]]|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|том=II|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=1801|страниц=1904|часть=Ψυχή|ссылка часть=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-68588.htm}}</ref>; λόγος «аҵара») — [[Общество|ауаа ргәыԥқәеи]] [[Ауаҩы|ауаҩы]] иԥсихикатә усуреи, [[психика|апсихика]] аҿиареи аусуреи рышьақәгылашьа азакәанеизшәарақәа ҭызҵаауа [[Гуманитарные науки|агуманитартә]]<ref name="sfn-Маклаков-2002-22">Маклаков, 2002, с. 22.</ref> [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырра]]<ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/psychology|Psychology}}</ref>. Апсихологиа еиднакылоит [[Гуманитарные науки|агуманитартәи]] [[естественные науки|аԥсабара-ҭҵаарадырратәи]] знеишьақәа<ref name="Druzhinin">{{книга|заглавие=Психология. Учебник для гуманитарных вузов|ответственный=Под общей редакцией [[Дружинин, Владимир Николаевич (психолог)|В. Н. Дружинина]]|место=СПб.|издательство=Питер|год=2001|страницы=12|страниц=656|серия=Серия «Учебник нового века»|isbn=5-272-00260-1}}</ref>. Иаҵанакуеит: * апсихикатә усура афактқәеи, амеханизмқәеи, азакәанқәеи аазырԥшуа ''афундаменталтә психологиа'', * иԥсабаратәу аҭагылазаашьақәа раан апсихикатә цәырҵрақәа ҭызҵаауа ''[[прикладная психология|ахархәаратә психологиа]]'' (''афундаменталтә'' психологиа шьаҭас иҟаҵаны), * ''[[практическая психология|апрактикатә психологиа]]'' — апсихологиатә дыррақәа апрактикаҿы рхархәара<ref name="Druzhinin"/>. Ахархәаратә психологиа ӷәӷәала иадҳәалоуп [[психиатрия|апсихиатриа]] — [[Психическое расстройство|апсихикатә еилашәарақәа]] реиҩдыраареи рыхәышәтәреи хықәкыс измоу [[Медицина|амедицина]] аусхк, [[психотерапия|апсихотерапиа]], [[Психика|апсихика]] хәшәтәырала анырра аҭашьа азҵаарақәа ирҿу, иара апсихикалагьы ацәеижь ианыруа, ауаҩы ацәанырратә, ахаҭаратә, асоциалтә ҟазшьа змоу апроблемақәа иацәыхьчара иазырхоу. == Апсихологиа амаҭәар == Апсихологиа амаҭәар еиԥшымкәа еилкаахоит аҭоурых аҿы, апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рпозициалагьы. Иахьатәи апсихологиазы, апсихологиа амаҭәар аԥшаара актуалра шамац иамоуп<ref name="Мазилов2017">[http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf Мазилов В. А. Предмет психологической науки и философия психологии /Фундаментальные и прикладные исследования современной психологии: результаты и перспективы развития / Отв. ред. А. Л. Журавлёв, В. А. Кольцова. — М.: Издательство «Институт психологии РАН», 2017. — 2714 с. — С. 108—115] {{Wayback|url=http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf|date=20180520054525}} ISBN 978-5-9270-0362-4</ref>. * [[Душа|Аԥсы]] (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа аҭҵааҩцәа зегьы). * [[Сознание (психология)|Ахдырра]] ацәырҵрақәа (англиатәи [[эмпиризм|аемпирикатә]] ассоцианисттә психологиа — [[Гартли, Дэвид|Д.Гартли]], [[Милль, Джон Стюарт|Џьон Стиуарт Милль]], [[Бэн, Александр|Александр Бен]], [[Спенсер, Герберт|Герберт Спенсер]]). * Асубиект хаҭалатәи аԥышәа ([[структурализм|аструктурализм]] — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]). * Аҽанраалара ([[Функционализм (психология)|афункционализм]] — [[Джеймс, Уильям|Уилиам Џьеимс]]). * Апсихикатә усурақәа рхылҵшьҭра ([[психофизиология|апсихофизиологиа]] — [[Сеченов, Иван Михайлович|Иван Михаил-иԥа Сеченов]]). * [[Поведение|Ахымҩаԥгашьа]] ([[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џьон Уотсон]]). * [[Бессознательное|Имашәыршақәу]] ([[глубинная психология|иҵаулоу апсихологиа]]: [[психоанализ|апсихоанализ]] — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]], [[индивидуальная психология|аиндивидуалтә психологиа]] — [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]], [[аналитическая психология|аналитикатә психологиа]] — [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]]). * Ахаҿсахьақәа рыдкылара, рышьақәыргылара, аус рыдулара апроцессқәеи урҭ апроцессқәа рылҵшәақәеи ([[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] — [[Вертгеймер, Макс|Макс Вертгеимер]]). * Ауаҩы иҟазаара апроблемақәа ([[гуманистическая психология|агуманисттә психологиа]], [[Экзистенциальная психология|аекзистенциалтә психологиа]] налаҵаны — [[Маслоу, Абрахам|Абрахам Маслоу]], [[Роджерс, Карл Рэнсом|Карл Роџьерс]], [[Франкл, Виктор|Виктор Франкл]], [[Мэй, Ролло|Ролло Меи]], [[онтопсихология|аонтопсихологиа]] — [[Менегетти, Антонио|Антонио Менегетти]], [[Позитивная психология|апозитивтә психологиа]] — [[Селигман, Мартин|Мартин Селигман]]). * Аинформациатә система «ахшыбаҩ» аинформациа аус адулара апроцессқәа, ауаҩы идырратә лшарақәа ([[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]] — [[Миллер, Джордж Армитаж|Џьорџь Миллер]], [[Саймон, Герберт Александер|Герберт Саимон]], [[Ньюэлл, Аллен|Аллен Ниуел]], [[Хомский, Ноам|Ноам Хомски]], Девид Грин, Џьон Свитс уҳәа). * Мазилов В. А. игәаанагарала, аҭҵаарадырратә психологиа иамаҭәарны иԥхьаӡатәуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи дунеи<ref name=Мазилов2017/>. == Апсихологиа аобиект == Апсихологиа аобиект — асоциалтә гәыԥ дуқәеи асоциалтә гәыԥ маҷқәеи рҿы ауаа рыԥсҭазаашьа, рыҿиара, [[поведение|рхымҩаԥгашьа]], русура, реизыҟазаашьа алзыршо апсихикатә процессқәоеи апсихикатә цәырҵрақәеи. == Апсихологиа аҳасабтәқәа == * Апсихикатә цәырҵрақәеи апроцессқәеи рҵакы аилкаара. * Еиуеиԥшым аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа раан ахи аилазаарақәеи рнапхгара. * Еиуеиԥшым апрактика аусхкқәа рылҵшәа аизырҳаразы иҳауз адыррақәа рхархәара * Апсихологиатә маҵзура атеориатә шьаҭа адырра. == Апсихологиа аметодқәа == Ахыԥхьаӡаратә психологиатә ҭҵаарақәа аус рыдулара ауеит агипотезақәа статистикала ргәаҭарала. Ари аусхк аҟны, алабораториатә ҭагылазаашьаҿы арандомизациа зызуу, хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа инарҭбааны ахархәара шрымоугьы, ас еиԥш аҭҵаарақәа аамҭакьаҿлатәи ацәырҵрақәа рдиапазон маҷ ауп ахәшьара зырҭар рылшо. Абасала, апсихологцәа, иара убас аклиникатә ԥышәарақәеи ауааԥсыра ирызку адыррақәеи рҟынтәи мҩашьарада еилкааны адырразы, арҿиаратә статистикатә методқәа ирықәгәыӷуеит<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, «Volume Preface» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>: * аинформациа аизгара аметодқәа ([[Интроспекция (психология)|ахашьклаԥшра]], ашьклаԥшра, аусура алҵшәақәа рыҭҵаара, ақьаадқәа рыҭҵаара, азҵаара аметод, атестқәа рметод, [[психологический эксперимент|аԥышәара]], абиографиатә метод) (шәахә. [[психометрия|апсихометриа]]); * адыррақәа аус рыдулара аметодқәа ([[статистика|астатистикатә анализ]], егьырҭ аматематикатә методқәа)<ref>Сидоренко Е. В. Методы математической обработки в психологии. — СПб.: ООО «Речь», 2000. — 350 с, ил. ISBN 5-9268-0010-2</ref>; * аинформациатә технологиақәа (апсихологиатә дыррақәа реизгареи, рҭагалареи, аус рыдулареи рзы иҷыдоу аҳасабратә техникатә хархәагақәеи апрограмматә еиқәыршәареи; астатистикатә дыррақәа аус рыдулара апрограммақәа; [[большие данные|адыррақәа дуқәа]] аус рыдулара аметодқәа); * апроцесси арҿиаратә усура аалыҵқәеи рпсихологиатә анализ; * апсихологиатә нырра аметодқәа (аимак- аиҿак, аԥышәара шьақәзыргыло атренинг, агәрагара, агәрархаҵара, арелаксациа уҳәа); * ахшыбаҩи хаз игоу анеиронқәеи релектрофизиологиа аметодқәа, [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалографиа]], [[томография|атомографиа]], [[Магнитоэнцефалография|амагнитоенцефалографиа]], ауаҩы ицәеижь иалсыр зылшо, 700—900 нанометр иану ацәқәырԥақәа роураҿы [[инфракрасная спектроскопия|аинфраҟаԥшь спектроскопиа]] уҳәа рышьаҭала. === Хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа === {{Main|Апсихологиатә ԥышәара}} Аобиектқәа [[Рандомизированное контролируемое испытание|машәырла реихшаразы]] аԥышәараҵәҟьа аҭҵааҩцәа [[Причинность|амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа]] рзы зыгәра угартә иҟоу алкаақәа рыҟаҵара рылшаратәы иҟанаҵоит. Аԥышәараҿы аҭҵааҩы ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу анырра апараметрқәа иԥсахуеит, ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу алҵшәақәа ишәоит. Аԥышәа змоу аԥышәаратә ҭҵаарақәа мҩаԥысуеит хәыц-хәыц хылаԥшра зырҭо алабораториаҿы. Аиҭашәагақәа рзы аԥышәарақәа — ари ҭагылазаашьақәак рҿы имҩаԥысуа ԥышәарақәоуп. Апсихотерапиа еффективла аҭҵаарақәа рҿы аԥышәарамҩаԥгаҩцәа лассы-лассы иарбоу ахәышәтәра, [[плацебо|аплацебо]] ахәышәтәра иаҿдырԥшуеит, мамзаргьы еиуеиԥшым ахәышәтәра хкқәа еиҿдырԥшуеит. Ахәышәтәра ахкы ихьыԥшым ҽеиҭакроуп. Ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа — ари еиуеиԥшым азанааҭуаа идеалла ахәшьара зырҭо алҵшәақәа роуп<ref>Evelyn S. Behar & Thomas D. Borkovec, «Psychotherapy Outcome Research», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. Еихдоу апроект рхы иархәаны, аҭҵааҩцәа рылҵшәақәа рымч еиҳагьы ишьҭырхыр рылшоит, асубиектқәа ргәыԥқәа ҩба рҿы, ахәышәтәра аметодқәа аҩба рҟынтәи рыҩбагьы гәаҭаны. Аԥышәаратә ҭҵааҩцәа абжьааԥны рхы иадырхәоит агипотезақәа ргәаҭара [[Статистическое моделирование|астатистикатә модель]], уи иаҵанакуеит аԥышәара мҩаԥыргаанӡа азԥхьагәаҭара, анаҩс адыррақәа азԥхьагәаҭарақәа шаҟа ишьақәдырӷәӷәо ахәшьара аҭара. (Арҭ иҟалаша зхылҿиаар алшо, иҭырҵаауа ацәырҵра аус шауҵәҟьо азы еиҳа иабстракттәу аҭҵаарадырратә гипотеза ауп.) Адисперсиа анализ азуразы, астатистикатә методқәа рхы иадырхәоит аԥышәара иуникалтәу алҵшәақәеи авариациақәа машәырла адыррақәа рҽыԥсахрақәа ирылҵшәоуп ҳәа анольтә гипотезеи реиҩдырааразы. Апсихологиаҿы инарҭбааны ахархәара змоу астандарт алҵшәақәа астатистикатә ҵакы рнаҭоит, урҭ рыҟалара 5 % иреиҵаны [[P-значение|машәыруп изыхҟьо]]<ref>Roger E. Kirk, «Experimental Design» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Астатистикатә анализ егьырҭ аформақәа === Астатистикатә гәаҭарақәа апсихологиаҿы рхы иадырхәоит аизыҟазаашьақәеи аҟазшьа аҷыдарақәеи ршәаразы, агәалаҟазаараҿы аиҭакрақәа рмониторинг азы, аԥышәаратә манипулиациақәа ахьынӡаиашоу агәаҭаразы уҳәа апсихологиатә темақәа рзы. Еиҳараӡак апсихологцәа рхы иадырхәоит ақьаад-карандашьтә зҵаарақәа. Ус шакәугьы, азҵаарақәагьы мҩаԥысуеит ҭелла ма аелектронтә ԥошьҭала. Авеб-зҵаарақәа еиҳа-еиҳа рхы иадырхәоит амаҭәарқәа жәпакы иманшәаланы рымҽхакразы. [[Нейропсихологическая диагностика|Анеиропсихологиатә тестқәа]], [[Векслер, Дэвид|Векслер]] ишкалақәеи [[Висконсинский тест сортировки карточек|Висконсин ихсаалақәа реилыхра]] атести реиԥш иҟоу, аиҳарак зҵаатәқәоуп, мамзаргьы имариоу ҳасабтәтәқәоуп, ареспондент ипсихикатә функциа хкык ахәшьара азҭо. Урҭ ахархәара роур ҟалоит, илҵшәадоу аԥышәарақәа раан еиԥш, ааха зауз ахшыбаҩ ахәҭак алҵшәақәа ахәшьара рызҭо аԥышәарақәа рҿы<ref>Russell M. Bauer, Elizabeth C. Leritz, & Dawn Bowers, «Neuropsychology», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Атехнологиатә анализқәа === [[Файл:EEG cap.jpg|мини|слева|АЕГ анҵамҭа архиара]] Ахшыҩтәи анервтәи активра аиҿырԥшразы рхы иадырхәо еицырдыруа классикатәи мыругоуп [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалограмма]] (АЕГ), [[мозг|ахшыбаҩ]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы ақәыӷәӷәара аиҭакрақәа ршәаразы, еиӷьыртәыз аелектродқәа ауаҩы ихы ацәаҿы зхы иазырхәо атехника, Иаартым ахыбаҩ аҿы АЕГ зхы иазырхәаз раԥхьатәи аҭҵааҩы [[Бергер, Ханс|Ханс Бергер]] игәеиҭеит, ахшыбаҩ «[[Электроэнцефалография|ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа]]» шазҷыдароу: афымцатә ҵысрақәа, ахдырра еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирықәшәо. Ашьҭахь аҭҵааҩцәа аелектродтә дыррақәа рсинтез азы астатистикатә методқәа еиӷьыртәит, [[Сон#Медленный сон|ашьшьыҳәа ацәара]] афазаҿы иубо [[Дельта-ритм|адельта-цәқәырԥақәа]] реиԥш иҟоу, ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа иуникалтәу рпаттернқәа шьақәдыргылеит<ref>{{статья|заглавие=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology|ссылка=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|издание=History of Psychology|том=8|номер=1|doi=10.1037/1093-4510.8.1.95|pmid=16021767|страницы=95—117|язык=en|тип=journal|автор=Rösler, Frank|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|archive-date=2015-09-07|issn=1093-4510}}</ref>. Афункционалтә [[Нейровизуализация|неировизуализациа]] аметод ҿыцқәа рахь иаҵанакуеит афункционалтә [[Магнитно-резонансная томография|магнит-резонанстә томографиеи]] [[Позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиеи]], урҭ ахшыбаҩ ала ашьа иацклаԥшуеит. Арҭ атехнологиақәа ахшыбаҩ активра еиҳа ииашаны аҭыԥыркра алдыршоит, уи азы ганрацәалатәи агәаанагарақәа аԥырҵоит. Урҭ иара убасгьы, асубиективтә хамеигӡара аклассикатә проблемақәа рҽырцәыхьчаразы алшара ҟазҵо, аобиективтә дыррақәа шьаҭас измоу аилкаара алдыршоит. Аха уаанӡеиԥш иуадаҩуп ахшыбаҩаҿы иалкаау ахәыцрақәа рыҟалара аҭыԥыркразы, мамзаргьы ас еиԥш алокализациа аҵабыргхаҭа шаҟа ихәарҭоу азы алкаа ӷәӷәақәа рыҟаҵара. Ус шакәугьы, анеировизуализациа, ахшыҩи ахшыбаҩи ркоррелиациа шыҟоу зыршаҳаҭуа гха змам алҵшәақәа аанашьҭит. Урҭ рахьтә иҟоуп, алокалтә функциақәа рмодель акәымкәа, [[Нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] рсистема амодель шьаҭас измоу<ref>{{статья|заглавие=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately?|ссылка=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518|издание=Journal of Cognitive Neuroscience|том=25|номер=6|doi=10.1162/jocn_a_00380|страницы=834—842|pmid=23469884|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Joseph M.; Zaki, Jamil|год=2013|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|издание=Current Directions in Psychological Science|том=17|номер=2|doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x|страницы=62—67|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|archive-date=2014-10-31|язык=en|тип=journal|автор=Cacioppo, John T.; Berntson, Gary G.; Nusbaum, Howard C.|год=2008}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Great expectations: What can fMRI research tell us about psychological phenomena?|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|издание=International Journal of Psychophysiology|том=73|номер=1|doi=10.1016/j.ijpsycho.2008.12.017|страницы=10—16|pmid=19232374|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109084331/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|archive-date=2016-01-09|язык=en|тип=journal|автор=Aue, Tatjana; Lavelle, Leah A.; Cacioppo, John T.|год=2009}}</ref>. == Апсихологиа аусхкқәа == Иахьатәи апсихологиа усхкырацәатә ҭҵаарадырроуп. Апсихологиа аусхкқәа акыр зхала иҿиауа хырхарҭақәоуп. Урҭ ҭагылазаашьала еиҩыршоит афундаменталтә (азеиԥш), ахархәаратә (иҷыдоу) ҳәа. Апсихологиа афундаменталтә усхкқәа апсихикатә цәырҵрақәа рыҭҵаараҿы азеиԥш ҵакы рымоуп. Ари апсихологиа аусхкқәа зегьы еидызкыло, иара убас дара рыҿиара шьаҭас иамоу базисуп. Афундаменталтә усхкқәа, шамахамзар, атермин «[[общая психология|азеиԥш психологиа]]» ҳәа иашьҭоуп. Азеиԥш психологиа зхәаԥшуа аилкаара хадақәа иреиуоуп: адырратә процессқәа ([[ощущение|ацәаныррақәа]], [[восприятие|адкыларақәа]], [[внимание|азҿлымҳара]], [[представление (психология)|агәаанагарақәа]], [[память|агәынкылара]], [[воображение|ахаҿаагара]], [[мышление|ахәыцра]], [[речь|ажәаҳәа]], [[Эмоция|ацәаныррақәа]], [[Воля (психология)|агәаԥхара]], [[рефлексия|арефлексиа]]), [[исполнительные функции|анагӡаратә функциақәа]], апсихикатә ҟазшьақәа ([[способности|алшарақәа]], [[мотивация|амотивациа]], [[темперамент|атемперамент]], [[характер|аҟазшьа]]), [[Психическое состояние|апсихикатә ҭагылазаашьақәа]]. Афундаменталтә усхк аҳасабала, азеиԥш психологиа ацәырҵра аԥызҵаз [[Рубинштейн, Сергей Леонидович|С. Л. Рубинштеин]] ихьӡ иадырҳәалоит, 1940 шықәсазы афундаменталтә усумҭа «Азеиԥш психологиа ашьаҭақәа» аԥҵара. Ахархәаратә ҳәа ирышьҭоуп апрактикатә ҵакы змоу апсихологиа аусхкқәа. Ас еиԥш иҟоу аусхкқәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]], [[психология развития|аҿиара апсихологиа]], [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]], [[дифференциальная психология|аихшаратә психологиа]], [[сравнительная психология|аиҿырԥшратә психологиа]], [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] ([[психология толпы|аџьар рпсихологиа]], [[психология мира|адунеи апсихологиа]] налаҵаны), [[политическая психология|аполитикатә психологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә (амедицинатә) психологиа]], [[юридическая психология|азиндырратә психологиа]], [[экономическая психология|аекономикатә психологиа]], [[военная психология|арратә психологиа]], [[психология искусства|аҟазара апсихологиа]], [[психология творчества|арҿиара апсихологиа]], [[психология науки|аҭҵаарадырра апсихологиа]], [[психология спорта|аспорт апсихологиа]], [[психология религии|адин апсихологиа]] уҳәа егьырҭгьы<ref>Маклаков, 2002, с. 62—68.</ref>. == Апсихологиа аҭыԥ аҭҵаарадыррақәа рсистемаҿы == Апсихологиа аҭагылазаашьа еиуеиԥшым ҩ-традициак ирыдҳәалоуп. Актәи ԥсабараҭҵааратә маҭәарны аҟалара аҽазышәара ауп, аҩбатәи — аԥсҭазааратә психологиа аҭыԥ аанкылара аҽазышәара ауп. [[Петухов, Валерий Викторович|В. В. Петухов]]и [[Столин, Владимир Викторович|В. В. Столин]]и ишадырбо ала, ахықәкқәа рыҩбагьы шьаҭанкыла нагӡашьа рымам. Аԥсҭазааратә психологиа иаҿырԥшны, аҭҵаарадырратә иҷыдоу маҭәаруп, апсихикатә ԥсҭазаара аҭҵааразы аилкааратәи аметодологиатәи аппарат аманы. Убри инаваргыланы, апсихологиа иамоуп аҷыдарақәа, иара аҭҵаара аобиект аҭагылазаашьа ҩныҵҟала аарԥшра ахьалшо иадҳәалоу. Аҭҵаарадырратәи аԥсҭазааратәи психологиа апринциптә еиԥшымзаарақәа еиқәнархоит, аха убри аан дара-дара еидҳәалоуп<ref>{{книга |автор = Петухов В. В., Столин В. В. |заглавие = Психология: Методические указания для студентов непсихологических факультетов государственных университетов |место = М. |издательство = Издательство МГУ |год = 1989 |страницы = 21 |страниц = 66 |тираж = 3500 }}</ref>. Апсихологиа иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа реиԥш агуманитартә ҭҵаарадыррақәагьы ирыдҳәалоуп. Апсихологиеи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәеи реимадара шьаҭас иамоуп ауаҩы ибиологиатә ԥсабара. Аха ауаҩы, ҷыдарас имоу, социалтә ҟалараны дахьыҟоу ауп, ипсихикатә цәырҵрақәа социалла акыр иахьыхьԥшу. Убри иахҟьаны, апсихологиа агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рахь иԥхьаӡоуп<ref name="sfn-Маклаков-2002-22"/>. Апсихологиа аҷыдарақәа ируакуп аобиекти адырра асубиекти реиқәшәара, даҽакала иуҳәозар, [[рефлексия|арефлексиа]] аҭҵааразы мыругак аҳасабала ахархәара ахымԥадатәра. === Апсихологиеи иахьатәи аҭҵаарадыррақәеи реимадара === ==== Афилософиа ==== Апсихологиа азҵаарақәа акраамҭа ирыхәаԥшуан [[Афилософиа|афилософиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. XIX ашәышықәса азбжазы ауп апсихологиа зхала иҟоу ҭҵаарадырраны ианыҟала. Аха афилософиа аҽанаҟәнашагьы, ирыбжьаз аимадара ааигәа еиқәнархоит. Иахьатәи аамҭазы иҟоуп апсихологиа еиԥш афилософиагьы иҭнаҵаауа аҭҵаарадырратә проблемақәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит ахаҭаратә ҵакы змоу аилкаарақәа, [[Смысл жизни|аԥсҭазаара ахықәкқәа]], [[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]], аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа, ацәаҩашәатә беиарақәа уҳәа егьырҭгьы. Апсихологиа [[Психологический эксперимент|аԥышәаратә]] методқәа ахы ианархәоит агипотезақәа ргәаҭаразы. Аха иҟоуп ԥышәарыла иузымыӡбо азҵаарақәа. Ус ианыҟоу апсихологцәа афилософиа иадҵаалар рылшоит. Афилософиа-психологиатә проблемақәа рахь иаҵанакуеит ауаҩытәыҩса ихдырра аҵаки ахылҵшьҭреи, ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иреиҳаӡоу аформақәа рыԥсабара апроблемақәа, [[Общество|ауаажәларра]] ахаҭареи ахаҭара ауаажәларреи рнырра<ref name="sfn-Маклаков-2002-57">Маклаков, 2002, с. 57.</ref>. А.Г. Маклаков иаирбоит акраамҭа афилософиа аматериалисттәи аидеалисттәи ҳәа аҽшашозгьы, уажәы урҭ афилософиа ацашьақәа реизааигәахара шцәырҵыз, аҩ-хырхарҭак рпсихологиазы еиԥшу аҵакы алацәажәара шалшо. Аматериалисттә философиа хадоуп аусура апроблемақәеи иреиҳаӡоу апсихикатә функциақәа рхылҵшьҭреи рыхәаԥшраан. Аидеалисттә философиа, Маклаков игәаанагарала, иқәнаргылоит [[ответственность|аҭакԥхықәра]], [[совесть|аламыс]], аԥсҭазаара аҵакы, [[духовность|адоуҳара]] реиԥш иҟоу апроблемақәа. Маклаков иазгәеиҭоит, апсихологиаҿы аҩхырхарҭак (аматериалисттәи аидеалисттәи) рхархәара «еиҳа ихарҭәааны ишаанарԥшуа ауаҩы иҩбоу ихаҭара, ибиосоциалтә ԥсабара»<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. А.Г. Маклаков игәаанагарала, апсихологцәеи афилософцәеи русеицура мацарала иуӡбазар зылшо апроблемақәа рахь иаҵанакуеит [[Эпистемология|аепистемологиа]] апроблемақәа<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. Апсихологиа атеориақәак апсихологиа-философиатә ҟазшьа рымоуп, иаагозар, фреидҿыццәа ртеориатә усумҭақәа реиԥш иҟақәоу. Ҿырԥштәыс иаагозар, [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]] иусумҭақәа рхы иадырхәоит апсихологиеи, [[Асоциологиа|асоциологиеи]], афилософиеи рҿы. ==== Асоциологиа ==== Апсихологиа ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Асоциологиеи иареи злеиԥшу рацәоуп. Асоциологиа, асоциалтә психологиаҟынтәи, ахаҭареи ауаҩытәыҩсатә еизыҟазаашьақәеи рыҭҵааразы аметодқәа амнаԥсахуеит. Апсихологиа инарҭбааны ахы ианархәоит традициала социологиатәуп ҳәа иԥхьаӡоу, азҵаареи анкетаҟаҵареи реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырратә дырраҭара аизгаразы аметодқәа. Иҟоуп апсихологиеи асоциологиеи дара-дара еимырдо еиуеиԥшым аконцепциақәа. Апроблема рацәа, амилаҭтә психологиа, аполитика апсихологиа, асоциализациеи асоциалтә шьақәгылақәеи рпроблемақәа реиԥш иҟоу, апсихологцәеи асоциологцәеи еицырыӡбоит<ref>Маклаков, 2002, с. 58.</ref>. ==== Аекономика ==== [[Экономическая психология|Аекономикатә психологиа]] — ауаҩы иекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] и[[Психические процессы|психикатә процессқәеи]] ирызку апсихологиа аусхк ауп, иадҳәалоуп: [[Атауар|атауар]]қәеи [[Услуга|амаҵзурақәеи]] рҭыжьреи, реихшареи, реиҭныԥсахлареи, рхархәареи. Аекономикатә психологиа аҭҵаара [[Объект исследования|амаҭәар]] — аекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] ауаа аекономикатә еизыҟазаашьақәа [[Экономический агент|рсубиектқәа]] раҳасабала реинырра апсихологиатә закәанеизшәарақәеи роуп. Иеилкаахеит, ауаа рекономикатә хымҩаԥгашьа, уаанӡа аекономика аҭҵаараан ииашоу заҵәык ауп ҳәа изхәаԥшуаз [[Рациональное поведение|арационалтә хымҩаԥгашьа]] ишацәыхароу, ари ахымҩаԥгашьа апсихикатә факторқәа акыр ишҳәаақәырҵо. [[2002|2002]] шықәсазы, егьырҭ авторцәа [[Тверски, Амос|Амос Тверски]] далархәны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рзы, [[эвристика|аевристикақәа]] рхархәараҿы азеиԥш уаҩытәыҩсатә мҩахҟьарақәа ирызку акогнитивтә шьаҭа ашьақәыргыларазы, иара убас [[Теория перспектив|аперспективақәа ртеориа]] аҿиаразы, «аекономикатә ҭҵаарадырраҿы [[психолог|апсихолог]]иатә методика ахархәаразы, лымкаала — агәаанагарақәеи аӡбамҭақәа рыдкылара аилымкаара аамҭазы рыҭҵаараан» ([[Смит, Вернон|В. Смит]]и иареи) [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|аекономиказы Нобель ипремиа]] далауреатхеит [[Канеман, Даниэль|Даниел Канеман]], аҭҵаарақәа [[экономист|економист]]к иаҳасабала акәымкәа, апсихолог иеиԥш ишымҩаԥигозгьы. [[2017|2017]] ш. [[экономика|аекономика]]зы [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|Нобель ипремиа]] далауреатхеит, [[поведенческая экономика|ахымҩаԥгашьатә економика]] аусхк аҟны илагалазы, [[Талер, Ричард|Ричард Талер]]. ==== Аҭоурых ==== Апсихологиазы акрарыҵаркуеит иара убас [[Аҭоурых|аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа]]. Аҭоурыхи апсихологиеи рсинтез ҿырԥштәыс иамоуп [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]] иреиҳаӡоу ипсихикатә формақәа [[Культурно-историческая психология|ркультура-ҭоурыхтә ҿиара атеориа]]. Апсихологиаҿы, аҭоурыхтә метод ахархәара апсихикатә цәырҵрақәа имариаоу инаркны иуадаҩу аформақәа рахь афило-онтогенетикатә ҿиара аҭҵаара ауп. Аҭоурыхи апсихологиеи реизааигәахара шьаҭас иамоуп, иахьатәи ауаҩы, ауаатәыҩса рыҿиара далҵшәоуп ҳәа аконцепциа<ref>Маклаков, 2002, с. 60—61.</ref>. Апсихологиатә цәырҵрақәа ҭоурыхла рыҿиара азҵаарақәагьы ҭнаҵаауеит [[эволюционная психология|аеволиуциатә психологиа]]. ==== Абиологиатә ҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа [[Абиологиа|абиологиатә ҭҵаарадыррақәа]] ӷәӷәала ирыдҳәалоуп, [[медицина|амедицина]]гьы налаҵаны. Арҭ аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апсихологиаҿы рхархәара шьаҭас иамоу, апсихикатә цәырҵрақәеи апсихикатә процессқәеи реиҳарак физиологиала реихьԥшызаароуп. Апсихикатәи асоматикатәи дара-дара реинырра афактқәа дыруп. Апсихикатә ҭагылазаашьа афизиологиатә ҭагылазаашьа анырра анаҭоит. Апсихика аҷыдарақәа иалкаау ачымазарақәа (иаагозар, [[Психосоматические заболевания|апсихосоматиатә]]) рыҿиара иацхраар алшоит. Ихьарҳәу аимадара злаҟоу, ачымазарақәа жәпакы апсихикатә ҭагылазаашьа анырра иарҭо алоуп<ref>Маклаков, 2002, с. 62.</ref>. Еиҳарак апсихологиеи, [[Неврология|аневрологиеи]], апсихиатриеи аимадара бзиа рымоуп. Апсихологиаҿы ззанааҭ хадала злагала дуу аҵарауаа реиҳараҩык аневрологцәеи апсихиатрцәеи ракәын. Анервтә система ачымазарақәеи апсихика аилагарақәеи рыҭҵаара ауп, хра злоу апсихика аусуреи аилазаареи рҷыдарақәа, абжьааԥны иҵәаху мамзаргьы зыԥшаара уадаҩу насгьы анерв система аусуреи аилазаареи реимадарақәа рааԥшра алшара рызҭаз. [[психиатрия|Апсихиатриа]] иадҳәалоу еизырхоу азҵаарақәа рыҭҵааразы апсихологиаҿы иалкаауп [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә психологиа]], [[психосоматика|апсихосоматика]], [[психология аномального развития|аномалтә ҿиара апсихологиа]] реиԥш иҟоу аусхкқәа; [[нейробиология|анеиробиологиа]], [[анатомия|анатомиа]], [[Центральная нервная система|анервтә система хада]] [[физиология|афизиологиа]], аусхкқәа — [[нейропсихология|анеиропсихологиа]], [[психофизиология|апсихофизиологиа]]. [[генетика|Агенетика]] аҿиараҿы апрогресс ду иалнаршеит [[психогенетика|апсихогенетика]] аԥҵара, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[геном человека|ауаҩы игеном]] [[Секвенирование|асеквенациа]] ашьаҭала, агенетикатә еффектқәа апсихика аусура аҷыдарақәа ишырныруа аарԥшра алзыршо аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. ==== Анеиропсихологиа ==== Апсихологиаҿы ареволиуциа хаҭа цәырнагеит аинвазиа злам (еилазымго) аҭҵаара аметодикақәа рцәырҵра, ипассиву ([[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], аМРТ) реиԥш иактивугьы ([[транскраниальная магнитная стимуляция|атранскраниалтә магниттә стимулиациа]]). Арҭ аметодикақәа рыцхыраарала, апсихологцәа раԥхьаӡа акәны алшара роуит, уаанӡа обиективла аҭҵаара зцәыуадаҩыз афеноменқәа, [[сознание|ахдырра]], [[Сновидение|аԥхыӡқәа]], [[свобода воли|агәаԥхара ахақәиҭра]] уҳәа еиҭарҿиахо аҭҵаарақәа рымҩаԥгара. ==== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа активла аус рыцнауеит егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи аҭҵаарадырратә ҵара аусхкқәеи реиҳара. Ари аинырра ааԥшуеит, зегь раԥхьаӡагьы, апсихологиа аусхкқәа раԥҵараҿы, уи иадҳәалоу, аҭҵаарадырратә дырра хархәаратә усхкқәаны, апсихологиа амаҭәар апозициала аобиективтә ҵабырг азакәанқәа ҭызҵаауа рҟны. Иаагозар, апсихологиеи [[Антропологиа|антропологиеи]] реимадара шьақәдыргылоит, [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]] еиԥш иҟоу, апсихологиа афундаменталтә усхк аҟазаара иабзоураны. [[Педагогика|Апедагогика]] аус ацурала ицәырҵуеит [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]]; [[дефектология|адефектологиа]] — [[специальная психология|апсихологиа ҷыда]]. [[Лингвистика|Алингвистика]] апсихологиа аус ацуа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] ахылҵуеит; [[юриспруденция|азиндырреи]] иареи реимадара еилыкка иааԥшуеит [[судебная психология|аӡбаратә психологиа]], [[психология жертвы|ааха аура апсихологиа]], [[криминальная психология|акриминалтә психологиа]], [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[психология расследования преступлений|ацәгьоурақәа рыҭҵаара апсихологиа]] реиԥш иҟоу апсихологиа аусхкқәа рҿы. === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус иазку аимак-аиҿакқәа === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус акыр инарҭбаау аимак-аиҿакқәа ирмаҭәаруп. 2005 шықәсазы, УАР алахәыла-корреспондент, [[Институт психологии РАН|УАР Апсихологиа аинститут]] адиректор ихаҭыԥуаҩ [[Юревич, Андрей Владиславович|А. В. Иуревич]] ишазгәеиҭаз ала, амаҭәар ауадаҩрақәеи иахьатәи апсихологиа ақәҿиарақәеи апаразитра рзуны, иахьатәи ахархьуаҩ «ара-уажәы-шьҭа-ипсихологиа» ақәыӷәӷәарала, зҽырҭбааны ирылаҵәаз [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]] аидеологиа, уи аҵакыра иааиԥмырҟьаӡакәа [[Паранаука|апараҭҵаарадырратә доктринақәа]] мчыла иалалоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=[[Юревич, Андрей Владиславович|Юревич А. В.]]|заглавие=Наука и паранаука: столкновение на «территории» психологии|издание=[[Психологический журнал]]|издание ответственный=Институт психологии РАН, Российская академия наук (Москва)|ссылка=http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm|год=2005|том=26|номер=1|страницы=79—87|issn=0205-9592|архив дата=2012-10-21|архив=https://web.archive.org/web/20121021123227/http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm}}</ref>. Америкатәи апсихолог Б. Р. Хегенхан 2009 шықәсазы иазгәеиҭеит, апсихологиа ҭҵаарадырроума ҳәа азҵаара, аҵарауаа аҭакқәа жәпакы шарҭо, урҭ аҭакқәа рҵакы зхьыԥшу иазҭои, насгьы апсихологиа аспектс иаҵанаиркуеи шракәу: * мап, уи апарадигманӡатәи маҭәаруп; * мап, иара амаҭәар аҭҵаарадырратә ҭҵаара аҽаҭаразы исубиективцәоуп; * мап, аха уи ҭҵаарадырраны иҟалар алшоит, иагьахәҭоуп; * ааигьы, мапгьы: иара хәҭакахьала ҭҵаарадырроуп, хәҭакахьала — мап; * ааи, апсихологиа аҭҵаарадырратә методологиа зхы иазырхәо, ҭҵаарадырратә маҭәаруп. [[модернизм|Амодернизм]]и [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]]и рыбжьара иахьатәи аимак-аиҿак аҿы, апсихологиа аҭҵаарадырратә статус [[Полемика|аимак-аиҿак]] иамаҭәарны иҟоуп<ref>Hergenhahn, 2009, p. 655.</ref>. Аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ахьыҳараку иахҟьаны, апсихологиатә теориақәа жәпакы рзы иуадаҩуп [[Фальсифицируемость|Поппер икритери]] ахархәара, избанзар дара рҿы, рхархәара зыруадаҩуа алкааҟаҵара еилаԥсеи еихысуа аилкаарақәеи ахархәаралшара рымоуп. Ас еиԥш иҟоу атеориақәа жәпакы рзы аҭҵаарадырратә џьбарара аилкаара адетерминисттә теориақәа рҿы ахархәара змоу ишақәымшәогьы, дара, иага ус акәзаргьы, ихәарҭахоит. Ҿырԥштәқәас иҟалар рылшоит [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]]и [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]]и ртеориақәа. [[Поппер, Карл|Поппер]] ихаҭа игәы иаанагон атеориа аҭҵаарадыррамреи, аметафизикатәреи рышьақәырӷәӷәа, ари аҩыза атеориа хәарҭара аламкәа, ҵакыданы хымԥада иҟанаҵом ҳәа<ref>Hergenhahn, 2009, p. 10.</ref>. [[Корнилова, Татьяна Васильевна|Т. В. Корниловеи]] [[Смирнов, Сергей Сергеевич (писатель)|С. Д. Смирнов]]и иазгәарҭеит, апсихологиаҿы апарадигмақәа рацәаны еицтәараны рыҟазаареи апарадигма маҷ ҿыцқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рцәырҵреи ирыхҟьаны, иааиԥмырҟьаӡакәа иарбоу аҭҵаарадырраҿы акризиси ареволиуциеи еиԥҟьара змам аеффект шаԥырҵо, уи хыхь ишазгәаҭоу еиԥш, аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ишҳәаақәнаҵо. Ари афакт, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык рхы иадырхәоит, апсихологиа иҿиоу ҭҵаарадыррам, мамзаргьы зынӡаскгьы иҭҵаарадыррам ҳәа аҳәамҭақәа ҵаҵӷәыс ирыҭаны. Апсихологиаҿы иахьа уажәраанӡа аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра иазааигәоу, амцҭҵаарадырратә дырра инагӡаны, еилыкка реиҟәыҭхарак ҟамлеит. Астрологиеи [[алхимия|алхимиеи]] зынӡа ирылҵыз [[Астрономиа|астрономиеи]] ахимиеи реиԥш акәымкәа, апсихологиа акырӡа ачҳара аанарԥшуеит [[Парапсихология|апарапсихологиа]]хь, насгьы лассы-лассы аԥсҭазааратә психологиа аԥышәа ассимилиациа азнауеит<ref>{{книга|автор=Корнилова Т. В., Смирнов С. Д.|заглавие=Методологические основы психологии|место=СПб|издательство=Питер|год=2007|страницы=73|страниц=320|серия=«Учебное пособие»|isbn=978-5-94807-015-5|тираж=3000}}</ref>. Америкатәи апсихологиатә енциклопедиаҿы ишьақәыргылоуп аҭҵаарадырратә психологиа абарҭ апринципқәа: «Азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи психологиа иаҭахуп еилыкка иарбоу, аиҭеиҭаҳәара алзыршо аҭагылазаашьақәа раан агәаҭарақәа ахылаԥшра ӷәӷәа рыҭара. Иара аусура машәырла ахылаԥшрақәеи, хаз игоу ахазхҭысқәеи, ашаҳаҭцәа рыхәшьарақәеи шьаҭас иахьрымоу азанааҭтә ма аҭҵаарадырратә ҩаӡараҟынӡа инаӡаӡом … Аҭҵаарадырратә психологиа иаҭахуп аемпирикатә гәаҭарақәеи аԥышәаратәреи, урҭ лассы-лассы аҭҵаарадырратә теориақәа рформа шьҭырхуеит, ус ирыдыркылоит»<ref>Психологическая энциклопедия / под ред. Р. Корзини и А. Ауэрбаха; пер. с англ. — СПб.: Питер, 2006. — 2-е изд. — 1876 с. С. 840</ref>. Арҭ апринципқәа инарықәыршәаны, апсихологиа аганахьала атеориатә шьақәгылашьақәа рацәаны, иаагозар, апсихика акванттә теориа, [[Торсионные поля|аторсионтә «дәқәа» ртеориа]] реиԥш иҟоу, ҭҵаарадырроуп ҳәа иузыԥхьаӡом, избанзар ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәаӡам<ref>{{Cite web|url=http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|title=Гольдшмидт Е. С. Физические метафоры психологии / Общая психология и психология личности. — Сибирский психологический журнал. — Томский госуниверситет. № 25, 2007 г. — Томск. — С. 8—13|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712065506/http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|archive-date=2019-07-12|access-date=2019-11-29|url-status=live}}</ref>. Иара убри аан, зны-зынла урҭ аҭҵаарадырратә психологиа аҭҵаара иаԥсоу обиектқәаны иҟалар алшоит, иаагозар, ахшыҩ ахәмарра аинтерес зҵоу афактқәа реиԥш, мамзаргьы ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәоу атеориақәа рышьақәыргыларазы гәазыҳәарақәак ракәны иҟалар алшоит. == Аҭоурых == {{main|Апсихологиа аҭоурых}} Апсихолог [[С. Л. Рубинштейн|С. Л. Рубинштеин]], 1940 шықәсазы, апсихологиа ҭоурыхтә хәаԥшышьала абас дахцәажәеит<ref>''Рубинштейн С. Л.'' Основы общей психологии. М., 1940. С. 37.</ref>: {{Ацитата алагара}}"Апсихологиагьы даара иагьжәытәӡатәиуп, зынӡа иагьқәыԥшу ҭҵаарадырроуп, уи иамоуп 1000 шықәса зхыҵуа ажәытәра, ус шакәугьы, иара зегьы иҵегь аԥхьаҟа ҟалараны иҟоу ауп. Зхала иҟоу ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала аҟазаара жәашықәсала ауп ишыԥхьаӡоу, аха афилософиа ыҟанаҵы, иара апроблематика хада афилософиатә хәыцра ааннакылоит. Аԥышәаратә ҭҵаара ашықәсқәа ираԥхьагылан афилософиатә хәыцрақәа шәышықәсала, ганкахьала, ауаа практикала рдырра, азқьышықәсақәа — даҽа ганкахьала».{{Ацитата алгара}} === Ажәытәӡара === [[Файл:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|мини|Аристотель — ашәҟәы «Аԥсы иазкны» автор, апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ ахьыҟаиҵо]] Заатәи ажәытәӡатәи авторцәа рырҿиараҿы [[природа человека|ауаҩы иԥсабареи]], иԥси, ихшыҩи рпроблемақәа ахшыҩзышьҭра анрырҭоз маҷӡамызт. Иахьа уажәраанӡа, ажәытә авторцәа ргәаанагарақәа рспектр зегьы аҟынтәи, [[Гиппократ]] итемпераментқәа реихшара ауп иааз, [[Платон]] иидеиақәа жәпакы апсихика иазку агәаанагарақәа рфилософиатә шьаҭақәа рыҿиара анырра шарҭазгьы, хәҭакахьала, ауаҩы, амотивқәа рыҩныҵҟатәи реимак еимнарххо ҟаларак аҳасабала игәаанагара рныԥшит ахаҭара аструктура иазку апсихоаналитикатә дунеихәаԥшышьақәа рҿы. Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа реиҳарак реиԥш, апсихологиа «даду» ҳәа ииашаны изуҳәар алшоит [[Аристотель]], зытрактат «Аԥсы иазкны» аҟны апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ азҭаз. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Европа, апсихологиа иазку абжьарашәышықәсазтәи аусумҭақәа ааидкыланы, ахаҵареи ахшыҩи рызҵаарақәа ирызкын, [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] инаиркны ақьырсиантә философцәа иааубаратәы, [[Аристотель]] иидеиақәа имырԥсахит. Мрагыларатәи аҵарауаа рҟынтәи апсихологиатә зҵаарақәа хшыҩзышьҭра риҭон [[Ибн Сина]] (Авиценна). Ажәытәтәи Урыстәыла иҩын апсихологиатә зҵаарақәа ахьықәдыргылоз, иахьырыӡбоз ҩымҭақәак: аԥсы ахылҵшьҭреи аҵаки, ахшыҩ аҟазшьақәа, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа реиҿкаашьа, амотивқәа рықәԥара, ауаа рпсихикаҿы ақәратәи аиндивидуалтәи еиԥшымзаарақәа, аҟазшьа апроблема, аԥхыӡқәа рхылҵшьҭра уҳәа уб. иҵ. Уи рызкуп, иаагозар, арҿиамҭақәа «[[Повесть о Горе-Злочастии|Агәырҩа-Цәгьа изку аповест]]», «[[Домострой|Аҩныргылара]]», «[[Голубиная книга|Аҟәыӷара ҵаула ашәҟәы]]», хыԥхьаӡара рацәала еиҭагоу афилософиатәи амедицинатәи литература: «[[Гален|Галиново]] [[Гиппократ|Ипократ]] иахь», «Ашьхыц», Филипп Асакаратә и-«[[Диоптра (Филипп Монотроп)|Диоптра]]», «Аилыркааратә Палеиа», «Амаӡақәа рымаӡа»<ref>{{Статья|автор=Гуменская Ольга Михайловна|заглавие=Древнерусская мудрость как источник отечественной психологической мысли|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli|издание=Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия Философия. Психология. Педагогика|год=2007|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922212753/https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli}}</ref>. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Rudolf-Goclenius-1.jpg|thumb|Рудольф Гоклениус]] 1590 шықәсазы [[Гоклениус, Рудольф|Рудольф Гоклениус]] раԥхьаӡа акәны атермин «апсихологиа» ихы иаирхәоит аԥсы иазку аҭҵаарадырра аарԥшразы. Уи ихааныз [[Касман, Оттон|Оттон Касман]] атермин «апсихологиа» иахьатәи аҭҵаарадырратә ҵакы аҭаны раԥхьа зхы иазырхәаз ҳәа дыԥхьаӡоуп. Аамҭа ҿыц ахаҭарнакцәа (иаагозар, [[Декарт, Рене|Рене Декарт]]) ацәеижьи аԥси еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа ирыԥхьаӡон — уи апсихологиа апроблема иҿыцу хәаԥшышьан. «Аԥси ацәеижьи еиуеиԥшым азакәанқәа рыла инхоит, аус руеит, еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп», — иҩуан Декарт. === XVIII ашәышықәса === Нанҳәамза 3, 1795 шықәсазы британиатәи акралтә астроном [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] раԥхьаӡа акәны иԥшааит иассистент Девид Киннбрук аԥхьаӡарақәа рҿы иҟаиҵаз агхақәа. Киннбрук иусура дамхын, аха даҽа астрономк — [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]] — имҩаԥигаз агхақәа ранализ ихацнаркит [[время реакции|ареакциа аамҭеи]], аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәеи, «ахшыҩзцаратә хронометриеи» (''mental chronometry'') инеиԥынкыланы рыҭҵаара, акогнитивтә процессқәа ршәага-загақәа раҳасабала. === XIX ашәышықәса === [[Файл:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|left|Вильгельм Вундт]] [[XIX век|XIX ашәышықәса]] апсихологиазы, ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала маҷ-маҷ аира, [[Афилософиа|афилософиа]], [[медицина|амедицина]], [[точные науки|аҭҵаарадырра иашақәа]] изыхәҭоу ахырхарҭақәа ралкаара иашәышықәсаны иҟалеит. [[Вебер, Эрнст Генрих|Ернст Вебер]], ацәаныррақәа ринтенсивра, дара цәырызго астимулқәа ринтенсивра ишахьыԥшу ҭиҵаауеит. [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Герман Гельмгольц]] анервтә система апсихика шьаҭас иамоуп ҳәа иҭиҵаауеит, [[психология восприятия пространства|ақәыԥшылара адкылара]] шьаҭас иамоу «автоматикатә хшыҩзцарақәа» рзы агәаанагарақәа шьақәиргылоит. Амала апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аиқәыршәара аҭоурых аҿы ахьӡ хада — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]. Гельмгольц иҵаҩы, ицнагаҩ, Вундт 1879 шықәса рзы иааиртит адунеи аҿы раԥхьатәи апсихологиатә лабораториа, [[Интроспекция (психология)|аинтроспекциа]] аметод ала ахдырра афеноменқәа рыҭҵаарақәа ахьымҩаԥысуаз. Ари ашықәс апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аира иашықәсны иԥхьаӡоуп. === XX ашәышықәса === ==== Раԥхьатәи ажәашықәсақәа ==== [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иҵаҩы [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерл]], [[Феноменология|афеноменологиатә]] метод аидеиа ықәиргылеит хаҭала ахдырра аԥышәа ахцәажәареи анализ азуреи раҳасабала<ref>Ярошевский, 1974, с. 210.</ref>. ''«[[Феноменологическая психология|Афеноменологиатә психологиа]] — аҭҵаарадырратә психологиа ашьақәыргыларазы ҳәарада ихымԥадатәиу уасхыруп»'', — ҳәа агәаанагара иман Гуссерль<ref>{{книга|автор=[[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|часть=Амстердамские доклады. Феноменологическая психология. 1928|заглавие=Избранные работы|язык=ru|место=М.|год=2005|страницы=318|страниц=464|isbn=978-5-8291-1181-6}}</ref>. XX ашәышықәса алагамҭаҵәҟьа ахырхарҭақәа акымкәа ӷәӷәала реизҳара азгәаҭоуп. Ганкахьала, активла иҿиауеит [[психоанализ|апсихоанализ]] — апсихотерапиа ашкол, раԥхьа [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] иусумҭақәа шьаҭас измоу, уаҟа ауаҩы ихцәажәон, дара-дара ирҿагыланы иқәԥо ихьыԥшым ахаҭара аструктурақәа акымкәа-ҩбамкәа рыла ишьақәгылоу системаны — Иара ([[Оно (психология)|Ид]]), Сара ([[Эго|Его]]), Инахыҳәҳәо-Сара ([[Сверх-я|Суперего]]). Ари аимак аҿы Иара ауаҩы ибиологиатә ҭахрақәа роуп, урҭ рахьынтә апсихоаналитикцәа еиҳарак хшыҩзышьҭра зырҭоз асексуалтә ҭахра акәын, Инахыҳәҳәо-Сара асоциум, акультура рҭахрақәа роуп. Ари ашкол аҿиара апрактика адагьы аҭҵаарадыррагьы анырра ӷәӷәа анаҭеит, аҵарауаа азхьаԥшра арҭеит ахдырра анҭыҵ иҟоу афеноменқәа, иузымдыруа апсихикатә усура адетерминантқәа. [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] ипсихоанализ аидеиақәа акритика рзыруит, аҿиара, арҭбаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҵаулоу апсихологиа, еиҳарак Фреид уаанӡатәи иколлегацәа, [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] (аиндивидуалтә психологиа), [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]] (аналитикатә психологиа) реиԥш иҟоу, ԥыҭрак ашьҭахь фреидҿыццәа [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]], [[Хорни, Карен|Карен Хорни]], [[Салливан, Гарри Стек|Гарри Стек Салливан]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] уҳәа уб. иҵ. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы активла иҿиауеит [[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џь. Уотсон]] иаԥиҵаз апсихологиа ашкол, [[Павлов, Иван Петрович|И. П. Павлов]]и [[Торндайк, Эдвард Ли|Е. Торндаик]]и русумҭақәа шьаҭас измоу. Абихевиористцәа, хаҭала иубо рыда, ацәырҵрақәа зегьы аҭҵаарадырраҿы ахәаԥшра ралгаразы, [[позитивизм|апозитивисттә]] дҵа иқәныҟәон. Ауаҩы, агәазҭаҵарақәа злоу «аидчаԥала еиқәаҵәа», аха излыҵуа — урҭ агәазҭаҵарақәа рҭак ҳәа ихәаԥшуан. [[Германиа|Германиа]] иҿиауеит [[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] ([[Вертгеймер, Макс|М. Вертгеимер]], [[Коффка, Курт|К. Коффка]], [[Кёлер, Вольфганг|В. Киолер]]), ахдырра афеноменқәа рыҭҵаара амҩаҿы ԥхьаҟатәи ҿиараны иҟоу. Уаанӡатәиқәа иреиԥшымкәа, агештальтистцәа ахдырра злеибарку «ақьырмытқәа» ралкаара рҽазыршәомызт, уимоу, ирзакәан хаданы ирыԥхьаӡон «еибгоу еснагь иара шьақәзыргыло ахәҭақәа реицҵалыҵ еиҳауп» ҳәа. Ари ашкол аҳәаақәа ирҭагӡаны адкылареи ахәыцреи рфеноменқәа рацәаны иаартын. [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] апсихологиа ахархәаратә аспектқәа рыҿиара агәацԥыҳәара анаҭон, раԥхьа иргыланы — [[Психодиагностика|апсиходиагностика]], избанзар ар асолдаҭцәа рылшарақәа рыхәшьаразы ахархәага рҭахын. [[интеллект|Аинтеллект]] [[Психологическое тестирование|атестқәа]] аус рыдырулоит ([[Бине, Альфред|А. Бине]], [[Йеркс, Роберт|Р. Иеркс]]). ==== 1930—1940-тәи ашықәсқәа ==== Германиа [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|анацистцәа]] амчрахь инеиуеит, уи иахҟьаны апсихологцәа аӡәырҩы (урҭ рыбжьара имаҷҩымызт ауриацәа) ЕАА рахь ихҵәар акәхоит. Агештальтпсихологиа шамахамзар аҟазаара иаҟәыҵуеит, аха [[Левин, Курт|К. Левин]]и агештальтуаа рышьҭанеицәеи, америкатәи [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] иахаҿсахьа хадақәаны иҟалоит. Ус шакәугьы, [[Юнг, Карл Густав|Карл Иунг]]и [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидегер]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа анацисттә Германиа аусура иаанхоит. Иунг аколлективтә хымдырра иазку иҵара арҿиара даҿуп, 1934 шықәса рзы иара иҭижьуеит ифундаменталтәу иусумҭақәа руак ''«Архетипқәеи аколлективтә хымдырреи»''. Абихевиористцәа рыбжьара, ганкахьала, аԥсабара-ҭҵаарадырратә уасхыр еиқәырханы, ахымҩаԥгашьа аилыркаара апсихикаҩныҵҟатәи аҽеиҭакрақәа ралагалара аҽазышәарақәа ирылагоит ([[Толмен, Эдвард Чейс|Е. Толмен]], [[Халл, Кларк Леонард|К. Халл]]), даҽа ганкахьала [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Ф. Скиннер]] «арадикалтә бихевиоризм» еизирҳауеит, аоперанттә ҵара атеориа еизырҳауа. [[Пиаже, Жан|Ж.Пиаже]], қәрак еицҭагылоу ахәыҷқәа рҿы, еиԥшу агхақәа ахьааԥшыз ахәыцра аҭҵаарақәа рылҵшәақәа икьыԥхьуеит, иаҳа еиҳабу ахәыҷқәа рҿы шамахамзар иуԥымло. Активла иҿиауеит апсихологиатәи [[психотерапия|апсихотерапиатәи]] практика. Иҵаулоу апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҿиара иацырҵеит, ишьақәгылоит апсихоанализ иальтернативтәу апсихотерапиа аформақәа ([[гештальттерапия|агештальттерапиа]] уҳәа уб. иҵ.). [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]], [[марксизм|амарксизм]] шьаҭас измоу, [[культурно-историческая психология|акультура-ҭоурыхтә психологиа]] апринцип хадақәа шьақәиргылоит. Ари ахырхарҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ахаҭара аҭҵаара хымԥада, аҭоурыхи акультуреи рныррала имҩаԥысуа аҿиара апроцесс аан шакәу, апостулациа азун. Ари ахырхарҭа ашьаҭала анаҩс ишьақәыргылан [[теория деятельности|аусура атеориа]]. [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] аԥызхыз «[[s:ru:Постановление ЦК ВКП(б) от 4.07.1936 о педологических извращениях в системе Наркомпросов|Анаркомпросқәа рсистемаҿы апедологиатә маҳагьарақәа рзы]]» (1936) ақәҵара, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] апсихологиатә ҭҵаарадырра аҿиара акыр жәашықәса еиҵанархоит. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ахархәаратә технологиақәа рганахьала апсихологцәа рактивра ҿыц шьҭнахуеит. Чыдала ахшыҩзышьҭра аҭоуп асоциалтә психологиеи аергономикеи. ==== 1950—1960-тәи ашықәсқәа ==== Арҭ ажәашықәсақәа апсихологиатә ҭҵаарадырра аизҳазыӷьара, ахырхарҭақәа жәпакы рҿы активла аизҳара иаамҭоуп. Иахьатәи арҵага шәҟәқәа рҿы аматериал аиҳарак абри аамҭахҵәахазы имҩаԥгаз аԥышәарақәеи аҭҵаамҭақәеи ирызкуп. Абихевиоризм атеориа иҿиауа ааглыхреи арратә технологиақәеи аҭҵаарадырра аҿаԥхьа иқәдыргылоз азҵаарақәа жәпакы рҭак азыҟаҵомызт. Иуадаҩу ахархәагақәа рнапхгараҭаратә пультқәа рҿы, аинформациа адгаларазы иахьынӡауа хра злоу аформақәа аус рыдулареи егьырҭ ауснагӡатәқәеи астимулқәа имариоу рҭак адагьы, адкылара шьаҭас иамоу амеханизм уадаҩқәа активла аҭҵаара рҭахын. Ари аҩыза азыҳәа иахҟьаны, аҿиара иалагоит, ԥыҭрак ашьҭахь «[[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]]» ҳәа хьӡыс изауа аҟәша — азҿлымҳара амеханизмқәа рыҭҵаарақәа мҩаԥигоит [[Бродбент, Дональд|Д. Бродбент]], [[Миллер, Джордж Армитаж|Џь. Миллер]] икьыԥхьуеит «[[Магическое число семь плюс-минус два|Амагиатә хыԥхьаӡара быжьба аҵа-агырха ҩба]]» иазку еицырдыруа астатиа. Активла иҿиауеит абихевиоризм атеориа ашьаҭала ахымҩаԥгашьа амодификациа атехникақәа. Џь. Вольпе аус адиулоит [[систематическая десенсибилизация|инеиԥынкылоу адесенсибилизациа]] атехника, уи еиуеиԥшым афобиа хкқәа рыхәшәтәраҿы алҵшәа бзиа змоу акәны иҟалоит. Уи иаҿырԥшны ицәырҵуеит [[гуманистическая психология|агуманисттә психологиеи]] апсихотерапиеи ауаҩы автомат ма аԥстәы (абихевиоризми апсихоанализи ртеориа) рахь ииагара аиааира аҽазышәара аҳасабала. Агуманисттә психологцәа ажәалагала ҟарҵоит ауаҩы еиҳа зыҩаӡара ҳараку, агәаԥхара ахақәиҭреи [[самоактуализация|ахатәактуализациа]] аҽазышәареи змоу ҟаларак аҳасабала ихәаԥшларц. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы асоциалтә психологиа ӷәӷәала аҿиара мҩаԥысуеит. Еицырдыруа рыҭҵаарақәа мҩаԥыргоит [[Аш, Соломон|Соломон Аш]], [[Шериф, Музафер|Музафер Шериф]], [[Милгрэм, Стэнли|Стенли Милгрем]], [[Фестингер, Леон|Леон Фестингер]] уҳәа еицырдыруа апсихологцәа. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[Нью-эйдж|Ниу-Еиџь]]-культура алаҵәара аизҳара иацны, апсихологиа [[мистика|амистика]] аганахьала анырра ӷәӷәа амоуп; [[психоделики|апсиходеликатә маҭәашьарқәеи]] [[Сознание (психология)|ахдырра]] аусхк ҿыцқәеи рыҭҵаарақәа рықәҿиара ацәқәырԥаҿы ицәырҵуеит [[трансперсональная психология|атрансхаҭалатәи апсихологиа]], иара убас иҿиауеит ахаҭаратә еизҳара атренингқәа рышколқәа жәпакы, урҭ рахьынтә иҟоуп аамҭа цацыԥхьаӡа [[Религиозный культ|адинхаҵаратә культқәа]] рахь ииасуа: ([[саентология|асаентологиа]], [[Lifespring|алаифспринг]]). 1966 шықәсазы иаԥҵахоит [[Московский государственный университет|МАУ]]-и [[Факультет психологии Санкт-Петербургского государственного университета|ЛАУ]]-и рҟны апсихологиа афакультетқәа, иара убас [[Российский университет дружбы народов|УАРА]] иҟоу апсихиатриеи амедицинатә психологиеи ркафедра, уи иаанарԥшуеит 30 шықәса ирылагӡаны имҩаԥысуаз апсихологцәа рышьҭашәарыцара аанкылара. Иааубартәы аҟынӡа уи зыдҳәалаз аарыхреи аруааи рҿы апсихологцәа рҭаххара ацәырҵра акәын. СССР активла иҿиауеит [[инженерная психология|анџьныртә психологиа]]. Аха аџьынџьтәылатә психологиа, аобиективтә мзызқәа ирыхҟьаны [[марксизм-ленинизм|амарксист-ленинтә]] шьақәгылашьақәа инарықәыршәаны, даара аидеологизациа азуны иаанхар акәхоит — иарбоу аҭагылазаашьа уи ԥхьаҟатәи аҿиара иалкаау аҟазшьаҷыда анаҭоит. Иахьагьы амарксист-ленинтә теориақәа (шәахә. [[Отражение (философия)|аныԥшра атеориа]]) анс акә, арс акә [[Урыстәыла|Урыстәыла]] [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭақәак]] азанааҭуаа-апсихологцәа разыҟаҵара апрограмма анырра еиқәдырхоит. ==== 1970—1980-тәи ашықәсқәа ==== Акогнитивтә психологиа ӷәӷәала аизҳара мҩаԥысуеит, уи аушьҭратә лшара маҷны измоу адырраҭара аус адулара асистема аҳасабала, ауаҩытәыҩсатә психика аҵакы иазку ахалагаратә постулатқәа маҷ-маҷ рҿаԥҽра амҩа ианын. Ари аамҭахҵәахазы апсихологиа абызшәадырреи иареи активла аимадарақәа рыбжьанаҵоит, уи хырԥашьа амамкәа иҟалеит «[[Хомский, Ноам|хомскиантәи ареволиуциа]]» ашьҭахь; ицәырҵуеит [[психолингвистика|апсихолингвистика]]. Апсихологиа егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы иҭышәынтәалоу аизҳареи адыррақәа реизгареи мҩаԥысуеит, убри инаваргыланы ҩаԥхьа апсихологиатә хәыцра «наӡаӡатәи акризис» ацәанырра аҽарцәгьоит, избанзар аус зуа ахырхарҭақәа руак агәыӷра унаҭом ииашаҵәҟьаны ихарҭәаау, ауаҩы ихымҩаԥгашьа аилыркаара азҭо атеориа иаарласны ацәырҵразы. ==== Аҿатәра ==== Иахьатәи аамҭазы апсихика аҭҵаараҿы аҵак ду роуит еиуеиԥшым атомографиа хкқәа шьаҭас измоу аметодқәа. Атомографиа ахархәара иалнаршоит [[нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] реилазаашьа аилкаареи русура аҭҵаареи. Апсихика аусура аимадарақәа рыҭҵааразы, еиуеиԥшым апсихикатә усура хкқәа рзы, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан, ахшыбаҩ аиҿартәареи аусуреи ахархәара рымоуп [[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], уи иалнаршоит ахшыбаҩ аҭыԥқәа ишахәҭоу русураан рактивациа аилкаара (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|title=Построена трёхмерная карта слов в мозге человека|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003121820/https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|url-status=live}}</ref>). Апсихикатә процессқәа амолекулиартә ҩаӡараҿы рыҭҵааразы, [[Обмен веществ|аиҭныԥсахлара]], амаҭәашьарқәа рымҩангара, алиганд-рецептортә еинырра, [[экспрессия генов|агенқәа рекспрессиа]] уҳәа уахь иналаҵаны ахархәара амоуп [[позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиа]] (АЕТ) (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|title=Раскрыт механизм человеческой памяти|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010035427/https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|url-status=live}}</ref>). Хәҭакахьала, АЕТ ахархәара амоуп еиуеиԥшым [[нейромедиатор|анеиромедиаторқәа]] [[нейрофизиология|анеирофизиологиатәи]] апсихикатәи процессқәа рылахәхара аҭҵаарақәа рзы. == Апсихологиа занааҭк аҳасабала == {{main|Апсихолог}} '''Апсихолог''' — апсихологиатә ҵара змоу, апсихологиа аганахьала ҭҵаарадыррак, [[Психологическая помощь|психологиатә цхыраарак]], мамзаргьы ахархәаратә ҭҵаарақәа раҳасабала азанааҭтә усура назыгӡо уаҩуп. Хшыҩзышьҭра аҭатәуп, Урыстәылатәи Афедерациаҿы апсихологцәа русура алицензиа зырҭо акакәны ишыҟам, ахьӡ «апсихолог» акәзар — азакәанԥҵара иахьчо хьӡны ишыҟоу. Анс акә, арс акә апсихологцәа ҳәа рхы азҳәара азин рымоуп, апрофильтә психологиатә ҵара анаҩстәи аформақәеи аҩаӡарақәеи змоу ауааԥсыра: * [[Специалист (квалификация)|аспециалитет]] (5 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 6 шықәса латәарадатәи ма хәылбыҽхатәи аҟәшаҿы; 3,5 шықәса аҵара, даҽа иреиҳау ҵарак ыҟазар, даҽакала иуҳәозар, аҩбатәи иреиҳау аҵара); * [[бакалавр|абакалавр]]иат (4 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 5 шықәса хәылбыҿхатәи ма латәарадатәи аҟәшаҿы); * [[магистр|амагистр]]атура (2 шықәса иназыцҵоу аҽазыҟаҵара, аквалификациа абакалавр ма азанааҭуаҩ ыҟазар); * [[переквалификация|азанааҭтә еиҭаҽазыҟаҵара]] (жәымзтәи акурсқәа). == Акритика == Америкатәи апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иазгәеиҭоит, апсихологцәа лассы-лассы ацәаныррақәа ''рҵакы'' ишазхьамԥшуа, рхахьы иааргаӡом [[разум|ахшыҩ]] иамоу алшара аҵыхәтәантәиқәа еиуеиԥшым ркатегориақәа еиԥшымкәа ирзныҟәар шалшо. Убас, Пинкер игәаанагарала, агәалашәареи ахәыцреи ртеориақәа, ауаа ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи, ахаҳәқәеи ма ахыбрақәеи ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи еиҩырдырааӡом; ацәаныррақәа ртеориақәа ашәареи агәыԥжәареи, ахыбаареи абзиабареи злеиԥшым рбаӡом; асоциалтә еизыҟазаашьақәа ртеориақәа аҭаацәеи, аҩызцәеи, аӷацәеи, изеибамдыруеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа азгәарҭаӡом. Пинкер иазгәеиҭоит абзиабара, ацәымӷра, афатә, асекс, астатус, амчра, ашьыцра, аиҩызара, адин уҳәа уб. иҵ. реиԥш иҟоу атемақәа, апсихологиа арҵага шәҟәқәа рҿы шамахамзар ишрыламкьысуа<ref>Пинкер, 2018, с. 36.</ref>. == Акодқәа адыррақәа рклассификациа асистемақәа рҿы == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 15 == Шәахә. иара уб. == * [[Феноменология|Афеноменологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * ''Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А.'' Практикум по общей и экспериментальной психологии. — [[Санкт-Петербург|Л.]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]], 1987. — 256 с. * {{книга|автор=[[Гальперин, Пётр Яковлевич|Гальперин, П. Я.]]|заглавие=Введение в психологию|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Издательство Московского университета|Книжный дом «Университет»]]|год=[[2007]]}} * {{книга|автор=[[Гиппенрейтер, Юлия Борисовна|Гиппенрейтер, Ю. Б.]]|заглавие=Введение в общую психологию. Курс лекций|язык=ru|ссылка=http://www.pedlib.ru/Books/1/0155/index.shtml|место=[[Москва]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-17-049383-8|тираж=7000}} * {{книга|автор=[[Годфруа, Жо|Годфруа, Ж]].|заглавие=Что такое психология|оригинал=Les chemins de la psychologie. В 2-х т|ссылка=http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|место=[[Москва]]|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=[[2005]]||страниц=772|isbn=5-03-003697-0|тираж=1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|archive-date=2009-12-30}} * ''Гоноболин, Ф. Н.'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1973. — 240 с. * ''Еникеев, М. И.'' Общая и социальная психология. — [[Москва|М.]], [[Инфра-М]], 2000. — 624 с. * ''[[Коломинский, Яков Львович|Коломинский, Я. А.]]'' Человек: психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 224 с. * {{книга|автор=[[Лурия, Александр Романович|Лурия, А. Р.]]|заглавие=Лекции по общей психологии|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2003]]}} * ''[[Крутецкий, Виктор Алексеевич|Крутецкий, В. А.]]'' Психология: Учебник для учащихся пед. училищ. — [[Москва|М.]]: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 352 с. * {{книга|заглавие=Общая психология. В 7-ми т|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]]|год=2007}} * ''[[Немов, Роберт Семёнович|Немов, Р. С.]]'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1990. — 300 с. * {{книга|автор=[[Петровский, Артур Владимирович|Петровский, А. В]]., [[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Основы теоретической психологии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Инфра-М]]|год=1999}} * {{книга|автор=[[Рубинштейн, Сергей Леонидович|Рубинштейн, С. Л.]]заглавие=Основы общей психологии|ссылка= http://psylib.org.ua/books/rubin01/index.htm|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2007]]}} * ''Носов, Н.'' Виртуальная психология. — [[Москва|М.]]: «Аграф», 2000. — 432 с. * {{статья | автор = [[Зинченко, Владимир Петрович|Зинченко, В. П.]] | заглавие = Психология на качелях между душой и телом | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zinchenko/20.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 151—169 }} * {{статья|автор=Кольцова, В. А., Олейник, Ю. Н.|заглавие=Психологи в годы Великой Отечественной войны: подвиг на века|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Koltsova&Oleinik/5.pdf|язык=ru|издание=[[Знание. Понимание. Умение]]|год=2005|номер=2|страницы=40—51}} * {{книга|автор=Карандашёв, В. Н.|заглавие=Психология: Введение в профессию|язык=ru|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]], Смысл|страниц=512|год=2009|тираж=3000|isbn=978-5-7695-6630-1, ISBN 978-5-89357-227-8}} * {{книга|автор=Маклаков, А. Г.|заглавие=Общая психология|год=2002|язык=ru|место=[[Санкт-Петербург|СПб.]]|издательство=Питер|страниц=592|isbn=5-242-00062-5|ref=Маклаков}} * ''[[Фромм, Эрих|Фромм, Э.]]'' Душа человека. — [[Москва|М.]]: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — 430 с. — ISBN 5-250-01511-5 * ''[[Парыгин, Борис Дмитриевич|Парыгин, Б. Д.]]'' Общественное настроение / [[Парыгин, Борис Дмитриевич|Б. Д. Парыгин]]. — [[Москва|М.]]: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 1966. — 328 с. * {{книга|автор=Hergenhahn, B. R.|заглавие=An Introduction to the History of Psychology|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iZwXnfYAo3oC&printsec=frontcover&hl=ru|год=2009|издание=6th ed |место=|издательство=Wadsworth Publishing, Cengage Learning|allpages=752|isbn=978-0-495-50621-8|ref=Hergenhahn}} * ''[[Выготский, Лев Семёнович|Выготский, Л. С.]]'' Педагогическая психология. — [[Москва|М.]]: [[Педагогика (издательство)|Педагогика]], 1991. * {{книга|автор=[[Стивен Пинкер]]|заглавие=Чистый лист. Природа человека. Кто и почему отказывается признавать её сегодня|оригинал=Steven Pinker. The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature|место=[[Москва|М.]]|издательство=Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=608|isbn=978-5-91671-783-9|ref=Пинкер}} * {{книга|автор=[[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Психология в XX столетии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Политиздат]]|год=[[1974]]|страниц=447|серия=Теоретические проблемы развития психологической науки|тираж=42000|ref=Ярошевский}} == Азхьарԥшқәа == [[Научный журнал|Арецензиа зауа аҭҵаарадырратә журналқәа]]: * [http://www.voppsy.ru/ Журнал «Вопросы психологии»]{{In lang|ru}} — апсихологиатә ҭҵаарадырратә журнал * [https://web.archive.org/web/20171212193628/http://psystudy.ru/ Журнал «Психологические исследования»]{{In lang|ru}} — аелектронтә ҭҵаарадырратә журнал, [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] аиқәыԥхьаӡаҿы иалоуп * [http://psyjournals.ru/kip/ Журнал «Культурно-историческая психология»] — апсихологцәа, аҭоурыхҭҵааҩцәа, аҭҵаарадырра аметодологцәа, иара убас ауаҩыдырра афундаменталтәи ахархәаратәи аусхкқәа еизырхоу рзанааҭуаа рзы жәларбжьаратәи аҭҵаарадырратә қәхарџьра; [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] аиқәыԥхьаӡаҿы иалоуп Аилыркаагақәа: * [http://psi.webzone.ru/ Психологический словарь] * [http://psychology.proektsb.ru/ Словарь психологических терминов] * [http://www.vocabulary.ru/ Национальная психологическая энциклопедия] — НЭС асаит Еиуеиԥшым: * [https://web.archive.org/web/20090902214324/http://psiman.ru/category/knigi_po_psihologii/ Несколько книг по психологии] * [http://www.psyinst.ru/library.php Библиотека книг по психологии] * {{книга|заглавие=Путеводитель по ресурсам Интернета. Психология|ссылка=http://lib.ulsu.ru/downloads/psih_internet.pdf|ответственный=Ульяновский государственный университет, Науч. библиотека УлГУ; сост. Е. И. Мулявко; под ред. Е. В. Кураковой|место=[[Ульяновск]]|издательство=[[Ульяновский государственный университет|УлГУ]]|год=2010|язык=ru|страниц=18}} * [https://rutube.ru/channel/41391746/playlists/ Сборник университетских видеолекций по психологии] * [https://psy-pro.livejournal.com/ psy_pro] — [[Живой Журнал]] аҿы «Азанааҭзҟазацәа-апсихологцәа рхеидкыла» {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:психологиа}} [[Акатегориа:Аԥсихологиа| ]] 80xki5okl65i791yuffp0vfmtdotc5w 172924 172923 2026-08-31T18:54:42Z Nart17 17397 «Азхьарԥшқәа»: азхьарԥшқәа рхьӡқәеи рхцәажәарақәеи урысшәала иаанхоит — Нарт иҟаиҵаз аӡбамҭа; «Аилыркаагақәа», «Еиуеиԥшым» мацара ауп иеиҭагоу 172924 wikitext text/x-wiki '''Апсихологиа''' (ажәытә бырз. ψυχή «[[душа|аԥсы]]»<ref name="ДворецкийPsyche">{{книга|ответственный=Сост. [[Дворецкий, Иосиф Хананович|Дворецкий И. Х.]], под ред. [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевского С. И.]]|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|том=II|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=1801|страниц=1904|часть=Ψυχή|ссылка часть=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-68588.htm}}</ref>; λόγος «аҵара») — [[Общество|ауаа ргәыԥқәеи]] [[Ауаҩы|ауаҩы]] иԥсихикатә усуреи, [[психика|апсихика]] аҿиареи аусуреи рышьақәгылашьа азакәанеизшәарақәа ҭызҵаауа [[Гуманитарные науки|агуманитартә]]<ref name="sfn-Маклаков-2002-22">Маклаков, 2002, с. 22.</ref> [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырра]]<ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/psychology|Psychology}}</ref>. Апсихологиа еиднакылоит [[Гуманитарные науки|агуманитартәи]] [[естественные науки|аԥсабара-ҭҵаарадырратәи]] знеишьақәа<ref name="Druzhinin">{{книга|заглавие=Психология. Учебник для гуманитарных вузов|ответственный=Под общей редакцией [[Дружинин, Владимир Николаевич (психолог)|В. Н. Дружинина]]|место=СПб.|издательство=Питер|год=2001|страницы=12|страниц=656|серия=Серия «Учебник нового века»|isbn=5-272-00260-1}}</ref>. Иаҵанакуеит: * апсихикатә усура афактқәеи, амеханизмқәеи, азакәанқәеи аазырԥшуа ''афундаменталтә психологиа'', * иԥсабаратәу аҭагылазаашьақәа раан апсихикатә цәырҵрақәа ҭызҵаауа ''[[прикладная психология|ахархәаратә психологиа]]'' (''афундаменталтә'' психологиа шьаҭас иҟаҵаны), * ''[[практическая психология|апрактикатә психологиа]]'' — апсихологиатә дыррақәа апрактикаҿы рхархәара<ref name="Druzhinin"/>. Ахархәаратә психологиа ӷәӷәала иадҳәалоуп [[психиатрия|апсихиатриа]] — [[Психическое расстройство|апсихикатә еилашәарақәа]] реиҩдыраареи рыхәышәтәреи хықәкыс измоу [[Медицина|амедицина]] аусхк, [[психотерапия|апсихотерапиа]], [[Психика|апсихика]] хәшәтәырала анырра аҭашьа азҵаарақәа ирҿу, иара апсихикалагьы ацәеижь ианыруа, ауаҩы ацәанырратә, ахаҭаратә, асоциалтә ҟазшьа змоу апроблемақәа иацәыхьчара иазырхоу. == Апсихологиа амаҭәар == Апсихологиа амаҭәар еиԥшымкәа еилкаахоит аҭоурых аҿы, апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рпозициалагьы. Иахьатәи апсихологиазы, апсихологиа амаҭәар аԥшаара актуалра шамац иамоуп<ref name="Мазилов2017">[http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf Мазилов В. А. Предмет психологической науки и философия психологии /Фундаментальные и прикладные исследования современной психологии: результаты и перспективы развития / Отв. ред. А. Л. Журавлёв, В. А. Кольцова. — М.: Издательство «Институт психологии РАН», 2017. — 2714 с. — С. 108—115] {{Wayback|url=http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf|date=20180520054525}} ISBN 978-5-9270-0362-4</ref>. * [[Душа|Аԥсы]] (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа аҭҵааҩцәа зегьы). * [[Сознание (психология)|Ахдырра]] ацәырҵрақәа (англиатәи [[эмпиризм|аемпирикатә]] ассоцианисттә психологиа — [[Гартли, Дэвид|Д.Гартли]], [[Милль, Джон Стюарт|Џьон Стиуарт Милль]], [[Бэн, Александр|Александр Бен]], [[Спенсер, Герберт|Герберт Спенсер]]). * Асубиект хаҭалатәи аԥышәа ([[структурализм|аструктурализм]] — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]). * Аҽанраалара ([[Функционализм (психология)|афункционализм]] — [[Джеймс, Уильям|Уилиам Џьеимс]]). * Апсихикатә усурақәа рхылҵшьҭра ([[психофизиология|апсихофизиологиа]] — [[Сеченов, Иван Михайлович|Иван Михаил-иԥа Сеченов]]). * [[Поведение|Ахымҩаԥгашьа]] ([[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џьон Уотсон]]). * [[Бессознательное|Имашәыршақәу]] ([[глубинная психология|иҵаулоу апсихологиа]]: [[психоанализ|апсихоанализ]] — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]], [[индивидуальная психология|аиндивидуалтә психологиа]] — [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]], [[аналитическая психология|аналитикатә психологиа]] — [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]]). * Ахаҿсахьақәа рыдкылара, рышьақәыргылара, аус рыдулара апроцессқәеи урҭ апроцессқәа рылҵшәақәеи ([[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] — [[Вертгеймер, Макс|Макс Вертгеимер]]). * Ауаҩы иҟазаара апроблемақәа ([[гуманистическая психология|агуманисттә психологиа]], [[Экзистенциальная психология|аекзистенциалтә психологиа]] налаҵаны — [[Маслоу, Абрахам|Абрахам Маслоу]], [[Роджерс, Карл Рэнсом|Карл Роџьерс]], [[Франкл, Виктор|Виктор Франкл]], [[Мэй, Ролло|Ролло Меи]], [[онтопсихология|аонтопсихологиа]] — [[Менегетти, Антонио|Антонио Менегетти]], [[Позитивная психология|апозитивтә психологиа]] — [[Селигман, Мартин|Мартин Селигман]]). * Аинформациатә система «ахшыбаҩ» аинформациа аус адулара апроцессқәа, ауаҩы идырратә лшарақәа ([[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]] — [[Миллер, Джордж Армитаж|Џьорџь Миллер]], [[Саймон, Герберт Александер|Герберт Саимон]], [[Ньюэлл, Аллен|Аллен Ниуел]], [[Хомский, Ноам|Ноам Хомски]], Девид Грин, Џьон Свитс уҳәа). * Мазилов В. А. игәаанагарала, аҭҵаарадырратә психологиа иамаҭәарны иԥхьаӡатәуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи дунеи<ref name=Мазилов2017/>. == Апсихологиа аобиект == Апсихологиа аобиект — асоциалтә гәыԥ дуқәеи асоциалтә гәыԥ маҷқәеи рҿы ауаа рыԥсҭазаашьа, рыҿиара, [[поведение|рхымҩаԥгашьа]], русура, реизыҟазаашьа алзыршо апсихикатә процессқәоеи апсихикатә цәырҵрақәеи. == Апсихологиа аҳасабтәқәа == * Апсихикатә цәырҵрақәеи апроцессқәеи рҵакы аилкаара. * Еиуеиԥшым аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа раан ахи аилазаарақәеи рнапхгара. * Еиуеиԥшым апрактика аусхкқәа рылҵшәа аизырҳаразы иҳауз адыррақәа рхархәара * Апсихологиатә маҵзура атеориатә шьаҭа адырра. == Апсихологиа аметодқәа == Ахыԥхьаӡаратә психологиатә ҭҵаарақәа аус рыдулара ауеит агипотезақәа статистикала ргәаҭарала. Ари аусхк аҟны, алабораториатә ҭагылазаашьаҿы арандомизациа зызуу, хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа инарҭбааны ахархәара шрымоугьы, ас еиԥш аҭҵаарақәа аамҭакьаҿлатәи ацәырҵрақәа рдиапазон маҷ ауп ахәшьара зырҭар рылшо. Абасала, апсихологцәа, иара убас аклиникатә ԥышәарақәеи ауааԥсыра ирызку адыррақәеи рҟынтәи мҩашьарада еилкааны адырразы, арҿиаратә статистикатә методқәа ирықәгәыӷуеит<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, «Volume Preface» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>: * аинформациа аизгара аметодқәа ([[Интроспекция (психология)|ахашьклаԥшра]], ашьклаԥшра, аусура алҵшәақәа рыҭҵаара, ақьаадқәа рыҭҵаара, азҵаара аметод, атестқәа рметод, [[психологический эксперимент|аԥышәара]], абиографиатә метод) (шәахә. [[психометрия|апсихометриа]]); * адыррақәа аус рыдулара аметодқәа ([[статистика|астатистикатә анализ]], егьырҭ аматематикатә методқәа)<ref>Сидоренко Е. В. Методы математической обработки в психологии. — СПб.: ООО «Речь», 2000. — 350 с, ил. ISBN 5-9268-0010-2</ref>; * аинформациатә технологиақәа (апсихологиатә дыррақәа реизгареи, рҭагалареи, аус рыдулареи рзы иҷыдоу аҳасабратә техникатә хархәагақәеи апрограмматә еиқәыршәареи; астатистикатә дыррақәа аус рыдулара апрограммақәа; [[большие данные|адыррақәа дуқәа]] аус рыдулара аметодқәа); * апроцесси арҿиаратә усура аалыҵқәеи рпсихологиатә анализ; * апсихологиатә нырра аметодқәа (аимак- аиҿак, аԥышәара шьақәзыргыло атренинг, агәрагара, агәрархаҵара, арелаксациа уҳәа); * ахшыбаҩи хаз игоу анеиронқәеи релектрофизиологиа аметодқәа, [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалографиа]], [[томография|атомографиа]], [[Магнитоэнцефалография|амагнитоенцефалографиа]], ауаҩы ицәеижь иалсыр зылшо, 700—900 нанометр иану ацәқәырԥақәа роураҿы [[инфракрасная спектроскопия|аинфраҟаԥшь спектроскопиа]] уҳәа рышьаҭала. === Хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа === {{Main|Апсихологиатә ԥышәара}} Аобиектқәа [[Рандомизированное контролируемое испытание|машәырла реихшаразы]] аԥышәараҵәҟьа аҭҵааҩцәа [[Причинность|амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа]] рзы зыгәра угартә иҟоу алкаақәа рыҟаҵара рылшаратәы иҟанаҵоит. Аԥышәараҿы аҭҵааҩы ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу анырра апараметрқәа иԥсахуеит, ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу алҵшәақәа ишәоит. Аԥышәа змоу аԥышәаратә ҭҵаарақәа мҩаԥысуеит хәыц-хәыц хылаԥшра зырҭо алабораториаҿы. Аиҭашәагақәа рзы аԥышәарақәа — ари ҭагылазаашьақәак рҿы имҩаԥысуа ԥышәарақәоуп. Апсихотерапиа еффективла аҭҵаарақәа рҿы аԥышәарамҩаԥгаҩцәа лассы-лассы иарбоу ахәышәтәра, [[плацебо|аплацебо]] ахәышәтәра иаҿдырԥшуеит, мамзаргьы еиуеиԥшым ахәышәтәра хкқәа еиҿдырԥшуеит. Ахәышәтәра ахкы ихьыԥшым ҽеиҭакроуп. Ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа — ари еиуеиԥшым азанааҭуаа идеалла ахәшьара зырҭо алҵшәақәа роуп<ref>Evelyn S. Behar & Thomas D. Borkovec, «Psychotherapy Outcome Research», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. Еихдоу апроект рхы иархәаны, аҭҵааҩцәа рылҵшәақәа рымч еиҳагьы ишьҭырхыр рылшоит, асубиектқәа ргәыԥқәа ҩба рҿы, ахәышәтәра аметодқәа аҩба рҟынтәи рыҩбагьы гәаҭаны. Аԥышәаратә ҭҵааҩцәа абжьааԥны рхы иадырхәоит агипотезақәа ргәаҭара [[Статистическое моделирование|астатистикатә модель]], уи иаҵанакуеит аԥышәара мҩаԥыргаанӡа азԥхьагәаҭара, анаҩс адыррақәа азԥхьагәаҭарақәа шаҟа ишьақәдырӷәӷәо ахәшьара аҭара. (Арҭ иҟалаша зхылҿиаар алшо, иҭырҵаауа ацәырҵра аус шауҵәҟьо азы еиҳа иабстракттәу аҭҵаарадырратә гипотеза ауп.) Адисперсиа анализ азуразы, астатистикатә методқәа рхы иадырхәоит аԥышәара иуникалтәу алҵшәақәеи авариациақәа машәырла адыррақәа рҽыԥсахрақәа ирылҵшәоуп ҳәа анольтә гипотезеи реиҩдырааразы. Апсихологиаҿы инарҭбааны ахархәара змоу астандарт алҵшәақәа астатистикатә ҵакы рнаҭоит, урҭ рыҟалара 5 % иреиҵаны [[P-значение|машәыруп изыхҟьо]]<ref>Roger E. Kirk, «Experimental Design» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Астатистикатә анализ егьырҭ аформақәа === Астатистикатә гәаҭарақәа апсихологиаҿы рхы иадырхәоит аизыҟазаашьақәеи аҟазшьа аҷыдарақәеи ршәаразы, агәалаҟазаараҿы аиҭакрақәа рмониторинг азы, аԥышәаратә манипулиациақәа ахьынӡаиашоу агәаҭаразы уҳәа апсихологиатә темақәа рзы. Еиҳараӡак апсихологцәа рхы иадырхәоит ақьаад-карандашьтә зҵаарақәа. Ус шакәугьы, азҵаарақәагьы мҩаԥысуеит ҭелла ма аелектронтә ԥошьҭала. Авеб-зҵаарақәа еиҳа-еиҳа рхы иадырхәоит амаҭәарқәа жәпакы иманшәаланы рымҽхакразы. [[Нейропсихологическая диагностика|Анеиропсихологиатә тестқәа]], [[Векслер, Дэвид|Векслер]] ишкалақәеи [[Висконсинский тест сортировки карточек|Висконсин ихсаалақәа реилыхра]] атести реиԥш иҟоу, аиҳарак зҵаатәқәоуп, мамзаргьы имариоу ҳасабтәтәқәоуп, ареспондент ипсихикатә функциа хкык ахәшьара азҭо. Урҭ ахархәара роур ҟалоит, илҵшәадоу аԥышәарақәа раан еиԥш, ааха зауз ахшыбаҩ ахәҭак алҵшәақәа ахәшьара рызҭо аԥышәарақәа рҿы<ref>Russell M. Bauer, Elizabeth C. Leritz, & Dawn Bowers, «Neuropsychology», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Атехнологиатә анализқәа === [[Файл:EEG cap.jpg|мини|слева|АЕГ анҵамҭа архиара]] Ахшыҩтәи анервтәи активра аиҿырԥшразы рхы иадырхәо еицырдыруа классикатәи мыругоуп [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалограмма]] (АЕГ), [[мозг|ахшыбаҩ]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы ақәыӷәӷәара аиҭакрақәа ршәаразы, еиӷьыртәыз аелектродқәа ауаҩы ихы ацәаҿы зхы иазырхәо атехника, Иаартым ахыбаҩ аҿы АЕГ зхы иазырхәаз раԥхьатәи аҭҵааҩы [[Бергер, Ханс|Ханс Бергер]] игәеиҭеит, ахшыбаҩ «[[Электроэнцефалография|ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа]]» шазҷыдароу: афымцатә ҵысрақәа, ахдырра еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирықәшәо. Ашьҭахь аҭҵааҩцәа аелектродтә дыррақәа рсинтез азы астатистикатә методқәа еиӷьыртәит, [[Сон#Медленный сон|ашьшьыҳәа ацәара]] афазаҿы иубо [[Дельта-ритм|адельта-цәқәырԥақәа]] реиԥш иҟоу, ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа иуникалтәу рпаттернқәа шьақәдыргылеит<ref>{{статья|заглавие=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology|ссылка=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|издание=History of Psychology|том=8|номер=1|doi=10.1037/1093-4510.8.1.95|pmid=16021767|страницы=95—117|язык=en|тип=journal|автор=Rösler, Frank|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|archive-date=2015-09-07|issn=1093-4510}}</ref>. Афункционалтә [[Нейровизуализация|неировизуализациа]] аметод ҿыцқәа рахь иаҵанакуеит афункционалтә [[Магнитно-резонансная томография|магнит-резонанстә томографиеи]] [[Позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиеи]], урҭ ахшыбаҩ ала ашьа иацклаԥшуеит. Арҭ атехнологиақәа ахшыбаҩ активра еиҳа ииашаны аҭыԥыркра алдыршоит, уи азы ганрацәалатәи агәаанагарақәа аԥырҵоит. Урҭ иара убасгьы, асубиективтә хамеигӡара аклассикатә проблемақәа рҽырцәыхьчаразы алшара ҟазҵо, аобиективтә дыррақәа шьаҭас измоу аилкаара алдыршоит. Аха уаанӡеиԥш иуадаҩуп ахшыбаҩаҿы иалкаау ахәыцрақәа рыҟалара аҭыԥыркразы, мамзаргьы ас еиԥш алокализациа аҵабыргхаҭа шаҟа ихәарҭоу азы алкаа ӷәӷәақәа рыҟаҵара. Ус шакәугьы, анеировизуализациа, ахшыҩи ахшыбаҩи ркоррелиациа шыҟоу зыршаҳаҭуа гха змам алҵшәақәа аанашьҭит. Урҭ рахьтә иҟоуп, алокалтә функциақәа рмодель акәымкәа, [[Нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] рсистема амодель шьаҭас измоу<ref>{{статья|заглавие=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately?|ссылка=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518|издание=Journal of Cognitive Neuroscience|том=25|номер=6|doi=10.1162/jocn_a_00380|страницы=834—842|pmid=23469884|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Joseph M.; Zaki, Jamil|год=2013|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|издание=Current Directions in Psychological Science|том=17|номер=2|doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x|страницы=62—67|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|archive-date=2014-10-31|язык=en|тип=journal|автор=Cacioppo, John T.; Berntson, Gary G.; Nusbaum, Howard C.|год=2008}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Great expectations: What can fMRI research tell us about psychological phenomena?|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|издание=International Journal of Psychophysiology|том=73|номер=1|doi=10.1016/j.ijpsycho.2008.12.017|страницы=10—16|pmid=19232374|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109084331/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|archive-date=2016-01-09|язык=en|тип=journal|автор=Aue, Tatjana; Lavelle, Leah A.; Cacioppo, John T.|год=2009}}</ref>. == Апсихологиа аусхкқәа == Иахьатәи апсихологиа усхкырацәатә ҭҵаарадырроуп. Апсихологиа аусхкқәа акыр зхала иҿиауа хырхарҭақәоуп. Урҭ ҭагылазаашьала еиҩыршоит афундаменталтә (азеиԥш), ахархәаратә (иҷыдоу) ҳәа. Апсихологиа афундаменталтә усхкқәа апсихикатә цәырҵрақәа рыҭҵаараҿы азеиԥш ҵакы рымоуп. Ари апсихологиа аусхкқәа зегьы еидызкыло, иара убас дара рыҿиара шьаҭас иамоу базисуп. Афундаменталтә усхкқәа, шамахамзар, атермин «[[общая психология|азеиԥш психологиа]]» ҳәа иашьҭоуп. Азеиԥш психологиа зхәаԥшуа аилкаара хадақәа иреиуоуп: адырратә процессқәа ([[ощущение|ацәаныррақәа]], [[восприятие|адкыларақәа]], [[внимание|азҿлымҳара]], [[представление (психология)|агәаанагарақәа]], [[память|агәынкылара]], [[воображение|ахаҿаагара]], [[мышление|ахәыцра]], [[речь|ажәаҳәа]], [[Эмоция|ацәаныррақәа]], [[Воля (психология)|агәаԥхара]], [[рефлексия|арефлексиа]]), [[исполнительные функции|анагӡаратә функциақәа]], апсихикатә ҟазшьақәа ([[способности|алшарақәа]], [[мотивация|амотивациа]], [[темперамент|атемперамент]], [[характер|аҟазшьа]]), [[Психическое состояние|апсихикатә ҭагылазаашьақәа]]. Афундаменталтә усхк аҳасабала, азеиԥш психологиа ацәырҵра аԥызҵаз [[Рубинштейн, Сергей Леонидович|С. Л. Рубинштеин]] ихьӡ иадырҳәалоит, 1940 шықәсазы афундаменталтә усумҭа «Азеиԥш психологиа ашьаҭақәа» аԥҵара. Ахархәаратә ҳәа ирышьҭоуп апрактикатә ҵакы змоу апсихологиа аусхкқәа. Ас еиԥш иҟоу аусхкқәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]], [[психология развития|аҿиара апсихологиа]], [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]], [[дифференциальная психология|аихшаратә психологиа]], [[сравнительная психология|аиҿырԥшратә психологиа]], [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] ([[психология толпы|аџьар рпсихологиа]], [[психология мира|адунеи апсихологиа]] налаҵаны), [[политическая психология|аполитикатә психологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә (амедицинатә) психологиа]], [[юридическая психология|азиндырратә психологиа]], [[экономическая психология|аекономикатә психологиа]], [[военная психология|арратә психологиа]], [[психология искусства|аҟазара апсихологиа]], [[психология творчества|арҿиара апсихологиа]], [[психология науки|аҭҵаарадырра апсихологиа]], [[психология спорта|аспорт апсихологиа]], [[психология религии|адин апсихологиа]] уҳәа егьырҭгьы<ref>Маклаков, 2002, с. 62—68.</ref>. == Апсихологиа аҭыԥ аҭҵаарадыррақәа рсистемаҿы == Апсихологиа аҭагылазаашьа еиуеиԥшым ҩ-традициак ирыдҳәалоуп. Актәи ԥсабараҭҵааратә маҭәарны аҟалара аҽазышәара ауп, аҩбатәи — аԥсҭазааратә психологиа аҭыԥ аанкылара аҽазышәара ауп. [[Петухов, Валерий Викторович|В. В. Петухов]]и [[Столин, Владимир Викторович|В. В. Столин]]и ишадырбо ала, ахықәкқәа рыҩбагьы шьаҭанкыла нагӡашьа рымам. Аԥсҭазааратә психологиа иаҿырԥшны, аҭҵаарадырратә иҷыдоу маҭәаруп, апсихикатә ԥсҭазаара аҭҵааразы аилкааратәи аметодологиатәи аппарат аманы. Убри инаваргыланы, апсихологиа иамоуп аҷыдарақәа, иара аҭҵаара аобиект аҭагылазаашьа ҩныҵҟала аарԥшра ахьалшо иадҳәалоу. Аҭҵаарадырратәи аԥсҭазааратәи психологиа апринциптә еиԥшымзаарақәа еиқәнархоит, аха убри аан дара-дара еидҳәалоуп<ref>{{книга |автор = Петухов В. В., Столин В. В. |заглавие = Психология: Методические указания для студентов непсихологических факультетов государственных университетов |место = М. |издательство = Издательство МГУ |год = 1989 |страницы = 21 |страниц = 66 |тираж = 3500 }}</ref>. Апсихологиа иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа реиԥш агуманитартә ҭҵаарадыррақәагьы ирыдҳәалоуп. Апсихологиеи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәеи реимадара шьаҭас иамоуп ауаҩы ибиологиатә ԥсабара. Аха ауаҩы, ҷыдарас имоу, социалтә ҟалараны дахьыҟоу ауп, ипсихикатә цәырҵрақәа социалла акыр иахьыхьԥшу. Убри иахҟьаны, апсихологиа агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рахь иԥхьаӡоуп<ref name="sfn-Маклаков-2002-22"/>. Апсихологиа аҷыдарақәа ируакуп аобиекти адырра асубиекти реиқәшәара, даҽакала иуҳәозар, [[рефлексия|арефлексиа]] аҭҵааразы мыругак аҳасабала ахархәара ахымԥадатәра. === Апсихологиеи иахьатәи аҭҵаарадыррақәеи реимадара === ==== Афилософиа ==== Апсихологиа азҵаарақәа акраамҭа ирыхәаԥшуан [[Афилософиа|афилософиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. XIX ашәышықәса азбжазы ауп апсихологиа зхала иҟоу ҭҵаарадырраны ианыҟала. Аха афилософиа аҽанаҟәнашагьы, ирыбжьаз аимадара ааигәа еиқәнархоит. Иахьатәи аамҭазы иҟоуп апсихологиа еиԥш афилософиагьы иҭнаҵаауа аҭҵаарадырратә проблемақәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит ахаҭаратә ҵакы змоу аилкаарақәа, [[Смысл жизни|аԥсҭазаара ахықәкқәа]], [[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]], аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа, ацәаҩашәатә беиарақәа уҳәа егьырҭгьы. Апсихологиа [[Психологический эксперимент|аԥышәаратә]] методқәа ахы ианархәоит агипотезақәа ргәаҭаразы. Аха иҟоуп ԥышәарыла иузымыӡбо азҵаарақәа. Ус ианыҟоу апсихологцәа афилософиа иадҵаалар рылшоит. Афилософиа-психологиатә проблемақәа рахь иаҵанакуеит ауаҩытәыҩса ихдырра аҵаки ахылҵшьҭреи, ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иреиҳаӡоу аформақәа рыԥсабара апроблемақәа, [[Общество|ауаажәларра]] ахаҭареи ахаҭара ауаажәларреи рнырра<ref name="sfn-Маклаков-2002-57">Маклаков, 2002, с. 57.</ref>. А.Г. Маклаков иаирбоит акраамҭа афилософиа аматериалисттәи аидеалисттәи ҳәа аҽшашозгьы, уажәы урҭ афилософиа ацашьақәа реизааигәахара шцәырҵыз, аҩ-хырхарҭак рпсихологиазы еиԥшу аҵакы алацәажәара шалшо. Аматериалисттә философиа хадоуп аусура апроблемақәеи иреиҳаӡоу апсихикатә функциақәа рхылҵшьҭреи рыхәаԥшраан. Аидеалисттә философиа, Маклаков игәаанагарала, иқәнаргылоит [[ответственность|аҭакԥхықәра]], [[совесть|аламыс]], аԥсҭазаара аҵакы, [[духовность|адоуҳара]] реиԥш иҟоу апроблемақәа. Маклаков иазгәеиҭоит, апсихологиаҿы аҩхырхарҭак (аматериалисттәи аидеалисттәи) рхархәара «еиҳа ихарҭәааны ишаанарԥшуа ауаҩы иҩбоу ихаҭара, ибиосоциалтә ԥсабара»<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. А.Г. Маклаков игәаанагарала, апсихологцәеи афилософцәеи русеицура мацарала иуӡбазар зылшо апроблемақәа рахь иаҵанакуеит [[Эпистемология|аепистемологиа]] апроблемақәа<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. Апсихологиа атеориақәак апсихологиа-философиатә ҟазшьа рымоуп, иаагозар, фреидҿыццәа ртеориатә усумҭақәа реиԥш иҟақәоу. Ҿырԥштәыс иаагозар, [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]] иусумҭақәа рхы иадырхәоит апсихологиеи, [[Асоциологиа|асоциологиеи]], афилософиеи рҿы. ==== Асоциологиа ==== Апсихологиа ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Асоциологиеи иареи злеиԥшу рацәоуп. Асоциологиа, асоциалтә психологиаҟынтәи, ахаҭареи ауаҩытәыҩсатә еизыҟазаашьақәеи рыҭҵааразы аметодқәа амнаԥсахуеит. Апсихологиа инарҭбааны ахы ианархәоит традициала социологиатәуп ҳәа иԥхьаӡоу, азҵаареи анкетаҟаҵареи реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырратә дырраҭара аизгаразы аметодқәа. Иҟоуп апсихологиеи асоциологиеи дара-дара еимырдо еиуеиԥшым аконцепциақәа. Апроблема рацәа, амилаҭтә психологиа, аполитика апсихологиа, асоциализациеи асоциалтә шьақәгылақәеи рпроблемақәа реиԥш иҟоу, апсихологцәеи асоциологцәеи еицырыӡбоит<ref>Маклаков, 2002, с. 58.</ref>. ==== Аекономика ==== [[Экономическая психология|Аекономикатә психологиа]] — ауаҩы иекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] и[[Психические процессы|психикатә процессқәеи]] ирызку апсихологиа аусхк ауп, иадҳәалоуп: [[Атауар|атауар]]қәеи [[Услуга|амаҵзурақәеи]] рҭыжьреи, реихшареи, реиҭныԥсахлареи, рхархәареи. Аекономикатә психологиа аҭҵаара [[Объект исследования|амаҭәар]] — аекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] ауаа аекономикатә еизыҟазаашьақәа [[Экономический агент|рсубиектқәа]] раҳасабала реинырра апсихологиатә закәанеизшәарақәеи роуп. Иеилкаахеит, ауаа рекономикатә хымҩаԥгашьа, уаанӡа аекономика аҭҵаараан ииашоу заҵәык ауп ҳәа изхәаԥшуаз [[Рациональное поведение|арационалтә хымҩаԥгашьа]] ишацәыхароу, ари ахымҩаԥгашьа апсихикатә факторқәа акыр ишҳәаақәырҵо. [[2002|2002]] шықәсазы, егьырҭ авторцәа [[Тверски, Амос|Амос Тверски]] далархәны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рзы, [[эвристика|аевристикақәа]] рхархәараҿы азеиԥш уаҩытәыҩсатә мҩахҟьарақәа ирызку акогнитивтә шьаҭа ашьақәыргыларазы, иара убас [[Теория перспектив|аперспективақәа ртеориа]] аҿиаразы, «аекономикатә ҭҵаарадырраҿы [[психолог|апсихолог]]иатә методика ахархәаразы, лымкаала — агәаанагарақәеи аӡбамҭақәа рыдкылара аилымкаара аамҭазы рыҭҵаараан» ([[Смит, Вернон|В. Смит]]и иареи) [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|аекономиказы Нобель ипремиа]] далауреатхеит [[Канеман, Даниэль|Даниел Канеман]], аҭҵаарақәа [[экономист|економист]]к иаҳасабала акәымкәа, апсихолог иеиԥш ишымҩаԥигозгьы. [[2017|2017]] ш. [[экономика|аекономика]]зы [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|Нобель ипремиа]] далауреатхеит, [[поведенческая экономика|ахымҩаԥгашьатә економика]] аусхк аҟны илагалазы, [[Талер, Ричард|Ричард Талер]]. ==== Аҭоурых ==== Апсихологиазы акрарыҵаркуеит иара убас [[Аҭоурых|аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа]]. Аҭоурыхи апсихологиеи рсинтез ҿырԥштәыс иамоуп [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]] иреиҳаӡоу ипсихикатә формақәа [[Культурно-историческая психология|ркультура-ҭоурыхтә ҿиара атеориа]]. Апсихологиаҿы, аҭоурыхтә метод ахархәара апсихикатә цәырҵрақәа имариаоу инаркны иуадаҩу аформақәа рахь афило-онтогенетикатә ҿиара аҭҵаара ауп. Аҭоурыхи апсихологиеи реизааигәахара шьаҭас иамоуп, иахьатәи ауаҩы, ауаатәыҩса рыҿиара далҵшәоуп ҳәа аконцепциа<ref>Маклаков, 2002, с. 60—61.</ref>. Апсихологиатә цәырҵрақәа ҭоурыхла рыҿиара азҵаарақәагьы ҭнаҵаауеит [[эволюционная психология|аеволиуциатә психологиа]]. ==== Абиологиатә ҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа [[Абиологиа|абиологиатә ҭҵаарадыррақәа]] ӷәӷәала ирыдҳәалоуп, [[медицина|амедицина]]гьы налаҵаны. Арҭ аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апсихологиаҿы рхархәара шьаҭас иамоу, апсихикатә цәырҵрақәеи апсихикатә процессқәеи реиҳарак физиологиала реихьԥшызаароуп. Апсихикатәи асоматикатәи дара-дара реинырра афактқәа дыруп. Апсихикатә ҭагылазаашьа афизиологиатә ҭагылазаашьа анырра анаҭоит. Апсихика аҷыдарақәа иалкаау ачымазарақәа (иаагозар, [[Психосоматические заболевания|апсихосоматиатә]]) рыҿиара иацхраар алшоит. Ихьарҳәу аимадара злаҟоу, ачымазарақәа жәпакы апсихикатә ҭагылазаашьа анырра иарҭо алоуп<ref>Маклаков, 2002, с. 62.</ref>. Еиҳарак апсихологиеи, [[Неврология|аневрологиеи]], апсихиатриеи аимадара бзиа рымоуп. Апсихологиаҿы ззанааҭ хадала злагала дуу аҵарауаа реиҳараҩык аневрологцәеи апсихиатрцәеи ракәын. Анервтә система ачымазарақәеи апсихика аилагарақәеи рыҭҵаара ауп, хра злоу апсихика аусуреи аилазаареи рҷыдарақәа, абжьааԥны иҵәаху мамзаргьы зыԥшаара уадаҩу насгьы анерв система аусуреи аилазаареи реимадарақәа рааԥшра алшара рызҭаз. [[психиатрия|Апсихиатриа]] иадҳәалоу еизырхоу азҵаарақәа рыҭҵааразы апсихологиаҿы иалкаауп [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә психологиа]], [[психосоматика|апсихосоматика]], [[психология аномального развития|аномалтә ҿиара апсихологиа]] реиԥш иҟоу аусхкқәа; [[нейробиология|анеиробиологиа]], [[анатомия|анатомиа]], [[Центральная нервная система|анервтә система хада]] [[физиология|афизиологиа]], аусхкқәа — [[нейропсихология|анеиропсихологиа]], [[психофизиология|апсихофизиологиа]]. [[генетика|Агенетика]] аҿиараҿы апрогресс ду иалнаршеит [[психогенетика|апсихогенетика]] аԥҵара, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[геном человека|ауаҩы игеном]] [[Секвенирование|асеквенациа]] ашьаҭала, агенетикатә еффектқәа апсихика аусура аҷыдарақәа ишырныруа аарԥшра алзыршо аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. ==== Анеиропсихологиа ==== Апсихологиаҿы ареволиуциа хаҭа цәырнагеит аинвазиа злам (еилазымго) аҭҵаара аметодикақәа рцәырҵра, ипассиву ([[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], аМРТ) реиԥш иактивугьы ([[транскраниальная магнитная стимуляция|атранскраниалтә магниттә стимулиациа]]). Арҭ аметодикақәа рыцхыраарала, апсихологцәа раԥхьаӡа акәны алшара роуит, уаанӡа обиективла аҭҵаара зцәыуадаҩыз афеноменқәа, [[сознание|ахдырра]], [[Сновидение|аԥхыӡқәа]], [[свобода воли|агәаԥхара ахақәиҭра]] уҳәа еиҭарҿиахо аҭҵаарақәа рымҩаԥгара. ==== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа активла аус рыцнауеит егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи аҭҵаарадырратә ҵара аусхкқәеи реиҳара. Ари аинырра ааԥшуеит, зегь раԥхьаӡагьы, апсихологиа аусхкқәа раԥҵараҿы, уи иадҳәалоу, аҭҵаарадырратә дырра хархәаратә усхкқәаны, апсихологиа амаҭәар апозициала аобиективтә ҵабырг азакәанқәа ҭызҵаауа рҟны. Иаагозар, апсихологиеи [[Антропологиа|антропологиеи]] реимадара шьақәдыргылоит, [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]] еиԥш иҟоу, апсихологиа афундаменталтә усхк аҟазаара иабзоураны. [[Педагогика|Апедагогика]] аус ацурала ицәырҵуеит [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]]; [[дефектология|адефектологиа]] — [[специальная психология|апсихологиа ҷыда]]. [[Лингвистика|Алингвистика]] апсихологиа аус ацуа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] ахылҵуеит; [[юриспруденция|азиндырреи]] иареи реимадара еилыкка иааԥшуеит [[судебная психология|аӡбаратә психологиа]], [[психология жертвы|ааха аура апсихологиа]], [[криминальная психология|акриминалтә психологиа]], [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[психология расследования преступлений|ацәгьоурақәа рыҭҵаара апсихологиа]] реиԥш иҟоу апсихологиа аусхкқәа рҿы. === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус иазку аимак-аиҿакқәа === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус акыр инарҭбаау аимак-аиҿакқәа ирмаҭәаруп. 2005 шықәсазы, УАР алахәыла-корреспондент, [[Институт психологии РАН|УАР Апсихологиа аинститут]] адиректор ихаҭыԥуаҩ [[Юревич, Андрей Владиславович|А. В. Иуревич]] ишазгәеиҭаз ала, амаҭәар ауадаҩрақәеи иахьатәи апсихологиа ақәҿиарақәеи апаразитра рзуны, иахьатәи ахархьуаҩ «ара-уажәы-шьҭа-ипсихологиа» ақәыӷәӷәарала, зҽырҭбааны ирылаҵәаз [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]] аидеологиа, уи аҵакыра иааиԥмырҟьаӡакәа [[Паранаука|апараҭҵаарадырратә доктринақәа]] мчыла иалалоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=[[Юревич, Андрей Владиславович|Юревич А. В.]]|заглавие=Наука и паранаука: столкновение на «территории» психологии|издание=[[Психологический журнал]]|издание ответственный=Институт психологии РАН, Российская академия наук (Москва)|ссылка=http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm|год=2005|том=26|номер=1|страницы=79—87|issn=0205-9592|архив дата=2012-10-21|архив=https://web.archive.org/web/20121021123227/http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm}}</ref>. Америкатәи апсихолог Б. Р. Хегенхан 2009 шықәсазы иазгәеиҭеит, апсихологиа ҭҵаарадырроума ҳәа азҵаара, аҵарауаа аҭакқәа жәпакы шарҭо, урҭ аҭакқәа рҵакы зхьыԥшу иазҭои, насгьы апсихологиа аспектс иаҵанаиркуеи шракәу: * мап, уи апарадигманӡатәи маҭәаруп; * мап, иара амаҭәар аҭҵаарадырратә ҭҵаара аҽаҭаразы исубиективцәоуп; * мап, аха уи ҭҵаарадырраны иҟалар алшоит, иагьахәҭоуп; * ааигьы, мапгьы: иара хәҭакахьала ҭҵаарадырроуп, хәҭакахьала — мап; * ааи, апсихологиа аҭҵаарадырратә методологиа зхы иазырхәо, ҭҵаарадырратә маҭәаруп. [[модернизм|Амодернизм]]и [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]]и рыбжьара иахьатәи аимак-аиҿак аҿы, апсихологиа аҭҵаарадырратә статус [[Полемика|аимак-аиҿак]] иамаҭәарны иҟоуп<ref>Hergenhahn, 2009, p. 655.</ref>. Аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ахьыҳараку иахҟьаны, апсихологиатә теориақәа жәпакы рзы иуадаҩуп [[Фальсифицируемость|Поппер икритери]] ахархәара, избанзар дара рҿы, рхархәара зыруадаҩуа алкааҟаҵара еилаԥсеи еихысуа аилкаарақәеи ахархәаралшара рымоуп. Ас еиԥш иҟоу атеориақәа жәпакы рзы аҭҵаарадырратә џьбарара аилкаара адетерминисттә теориақәа рҿы ахархәара змоу ишақәымшәогьы, дара, иага ус акәзаргьы, ихәарҭахоит. Ҿырԥштәқәас иҟалар рылшоит [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]]и [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]]и ртеориақәа. [[Поппер, Карл|Поппер]] ихаҭа игәы иаанагон атеориа аҭҵаарадыррамреи, аметафизикатәреи рышьақәырӷәӷәа, ари аҩыза атеориа хәарҭара аламкәа, ҵакыданы хымԥада иҟанаҵом ҳәа<ref>Hergenhahn, 2009, p. 10.</ref>. [[Корнилова, Татьяна Васильевна|Т. В. Корниловеи]] [[Смирнов, Сергей Сергеевич (писатель)|С. Д. Смирнов]]и иазгәарҭеит, апсихологиаҿы апарадигмақәа рацәаны еицтәараны рыҟазаареи апарадигма маҷ ҿыцқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рцәырҵреи ирыхҟьаны, иааиԥмырҟьаӡакәа иарбоу аҭҵаарадырраҿы акризиси ареволиуциеи еиԥҟьара змам аеффект шаԥырҵо, уи хыхь ишазгәаҭоу еиԥш, аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ишҳәаақәнаҵо. Ари афакт, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык рхы иадырхәоит, апсихологиа иҿиоу ҭҵаарадыррам, мамзаргьы зынӡаскгьы иҭҵаарадыррам ҳәа аҳәамҭақәа ҵаҵӷәыс ирыҭаны. Апсихологиаҿы иахьа уажәраанӡа аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра иазааигәоу, амцҭҵаарадырратә дырра инагӡаны, еилыкка реиҟәыҭхарак ҟамлеит. Астрологиеи [[алхимия|алхимиеи]] зынӡа ирылҵыз [[Астрономиа|астрономиеи]] ахимиеи реиԥш акәымкәа, апсихологиа акырӡа ачҳара аанарԥшуеит [[Парапсихология|апарапсихологиа]]хь, насгьы лассы-лассы аԥсҭазааратә психологиа аԥышәа ассимилиациа азнауеит<ref>{{книга|автор=Корнилова Т. В., Смирнов С. Д.|заглавие=Методологические основы психологии|место=СПб|издательство=Питер|год=2007|страницы=73|страниц=320|серия=«Учебное пособие»|isbn=978-5-94807-015-5|тираж=3000}}</ref>. Америкатәи апсихологиатә енциклопедиаҿы ишьақәыргылоуп аҭҵаарадырратә психологиа абарҭ апринципқәа: «Азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи психологиа иаҭахуп еилыкка иарбоу, аиҭеиҭаҳәара алзыршо аҭагылазаашьақәа раан агәаҭарақәа ахылаԥшра ӷәӷәа рыҭара. Иара аусура машәырла ахылаԥшрақәеи, хаз игоу ахазхҭысқәеи, ашаҳаҭцәа рыхәшьарақәеи шьаҭас иахьрымоу азанааҭтә ма аҭҵаарадырратә ҩаӡараҟынӡа инаӡаӡом … Аҭҵаарадырратә психологиа иаҭахуп аемпирикатә гәаҭарақәеи аԥышәаратәреи, урҭ лассы-лассы аҭҵаарадырратә теориақәа рформа шьҭырхуеит, ус ирыдыркылоит»<ref>Психологическая энциклопедия / под ред. Р. Корзини и А. Ауэрбаха; пер. с англ. — СПб.: Питер, 2006. — 2-е изд. — 1876 с. С. 840</ref>. Арҭ апринципқәа инарықәыршәаны, апсихологиа аганахьала атеориатә шьақәгылашьақәа рацәаны, иаагозар, апсихика акванттә теориа, [[Торсионные поля|аторсионтә «дәқәа» ртеориа]] реиԥш иҟоу, ҭҵаарадырроуп ҳәа иузыԥхьаӡом, избанзар ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәаӡам<ref>{{Cite web|url=http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|title=Гольдшмидт Е. С. Физические метафоры психологии / Общая психология и психология личности. — Сибирский психологический журнал. — Томский госуниверситет. № 25, 2007 г. — Томск. — С. 8—13|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712065506/http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|archive-date=2019-07-12|access-date=2019-11-29|url-status=live}}</ref>. Иара убри аан, зны-зынла урҭ аҭҵаарадырратә психологиа аҭҵаара иаԥсоу обиектқәаны иҟалар алшоит, иаагозар, ахшыҩ ахәмарра аинтерес зҵоу афактқәа реиԥш, мамзаргьы ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәоу атеориақәа рышьақәыргыларазы гәазыҳәарақәак ракәны иҟалар алшоит. == Аҭоурых == {{main|Апсихологиа аҭоурых}} Апсихолог [[С. Л. Рубинштейн|С. Л. Рубинштеин]], 1940 шықәсазы, апсихологиа ҭоурыхтә хәаԥшышьала абас дахцәажәеит<ref>''Рубинштейн С. Л.'' Основы общей психологии. М., 1940. С. 37.</ref>: {{Ацитата алагара}}"Апсихологиагьы даара иагьжәытәӡатәиуп, зынӡа иагьқәыԥшу ҭҵаарадырроуп, уи иамоуп 1000 шықәса зхыҵуа ажәытәра, ус шакәугьы, иара зегьы иҵегь аԥхьаҟа ҟалараны иҟоу ауп. Зхала иҟоу ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала аҟазаара жәашықәсала ауп ишыԥхьаӡоу, аха афилософиа ыҟанаҵы, иара апроблематика хада афилософиатә хәыцра ааннакылоит. Аԥышәаратә ҭҵаара ашықәсқәа ираԥхьагылан афилософиатә хәыцрақәа шәышықәсала, ганкахьала, ауаа практикала рдырра, азқьышықәсақәа — даҽа ганкахьала».{{Ацитата алгара}} === Ажәытәӡара === [[Файл:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|мини|Аристотель — ашәҟәы «Аԥсы иазкны» автор, апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ ахьыҟаиҵо]] Заатәи ажәытәӡатәи авторцәа рырҿиараҿы [[природа человека|ауаҩы иԥсабареи]], иԥси, ихшыҩи рпроблемақәа ахшыҩзышьҭра анрырҭоз маҷӡамызт. Иахьа уажәраанӡа, ажәытә авторцәа ргәаанагарақәа рспектр зегьы аҟынтәи, [[Гиппократ]] итемпераментқәа реихшара ауп иааз, [[Платон]] иидеиақәа жәпакы апсихика иазку агәаанагарақәа рфилософиатә шьаҭақәа рыҿиара анырра шарҭазгьы, хәҭакахьала, ауаҩы, амотивқәа рыҩныҵҟатәи реимак еимнарххо ҟаларак аҳасабала игәаанагара рныԥшит ахаҭара аструктура иазку апсихоаналитикатә дунеихәаԥшышьақәа рҿы. Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа реиҳарак реиԥш, апсихологиа «даду» ҳәа ииашаны изуҳәар алшоит [[Аристотель]], зытрактат «Аԥсы иазкны» аҟны апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ азҭаз. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Европа, апсихологиа иазку абжьарашәышықәсазтәи аусумҭақәа ааидкыланы, ахаҵареи ахшыҩи рызҵаарақәа ирызкын, [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] инаиркны ақьырсиантә философцәа иааубаратәы, [[Аристотель]] иидеиақәа имырԥсахит. Мрагыларатәи аҵарауаа рҟынтәи апсихологиатә зҵаарақәа хшыҩзышьҭра риҭон [[Ибн Сина]] (Авиценна). Ажәытәтәи Урыстәыла иҩын апсихологиатә зҵаарақәа ахьықәдыргылоз, иахьырыӡбоз ҩымҭақәак: аԥсы ахылҵшьҭреи аҵаки, ахшыҩ аҟазшьақәа, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа реиҿкаашьа, амотивқәа рықәԥара, ауаа рпсихикаҿы ақәратәи аиндивидуалтәи еиԥшымзаарақәа, аҟазшьа апроблема, аԥхыӡқәа рхылҵшьҭра уҳәа уб. иҵ. Уи рызкуп, иаагозар, арҿиамҭақәа «[[Повесть о Горе-Злочастии|Агәырҩа-Цәгьа изку аповест]]», «[[Домострой|Аҩныргылара]]», «[[Голубиная книга|Аҟәыӷара ҵаула ашәҟәы]]», хыԥхьаӡара рацәала еиҭагоу афилософиатәи амедицинатәи литература: «[[Гален|Галиново]] [[Гиппократ|Ипократ]] иахь», «Ашьхыц», Филипп Асакаратә и-«[[Диоптра (Филипп Монотроп)|Диоптра]]», «Аилыркааратә Палеиа», «Амаӡақәа рымаӡа»<ref>{{Статья|автор=Гуменская Ольга Михайловна|заглавие=Древнерусская мудрость как источник отечественной психологической мысли|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli|издание=Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия Философия. Психология. Педагогика|год=2007|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922212753/https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli}}</ref>. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Rudolf-Goclenius-1.jpg|thumb|Рудольф Гоклениус]] 1590 шықәсазы [[Гоклениус, Рудольф|Рудольф Гоклениус]] раԥхьаӡа акәны атермин «апсихологиа» ихы иаирхәоит аԥсы иазку аҭҵаарадырра аарԥшразы. Уи ихааныз [[Касман, Оттон|Оттон Касман]] атермин «апсихологиа» иахьатәи аҭҵаарадырратә ҵакы аҭаны раԥхьа зхы иазырхәаз ҳәа дыԥхьаӡоуп. Аамҭа ҿыц ахаҭарнакцәа (иаагозар, [[Декарт, Рене|Рене Декарт]]) ацәеижьи аԥси еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа ирыԥхьаӡон — уи апсихологиа апроблема иҿыцу хәаԥшышьан. «Аԥси ацәеижьи еиуеиԥшым азакәанқәа рыла инхоит, аус руеит, еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп», — иҩуан Декарт. === XVIII ашәышықәса === Нанҳәамза 3, 1795 шықәсазы британиатәи акралтә астроном [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] раԥхьаӡа акәны иԥшааит иассистент Девид Киннбрук аԥхьаӡарақәа рҿы иҟаиҵаз агхақәа. Киннбрук иусура дамхын, аха даҽа астрономк — [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]] — имҩаԥигаз агхақәа ранализ ихацнаркит [[время реакции|ареакциа аамҭеи]], аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәеи, «ахшыҩзцаратә хронометриеи» (''mental chronometry'') инеиԥынкыланы рыҭҵаара, акогнитивтә процессқәа ршәага-загақәа раҳасабала. === XIX ашәышықәса === [[Файл:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|left|Вильгельм Вундт]] [[XIX век|XIX ашәышықәса]] апсихологиазы, ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала маҷ-маҷ аира, [[Афилософиа|афилософиа]], [[медицина|амедицина]], [[точные науки|аҭҵаарадырра иашақәа]] изыхәҭоу ахырхарҭақәа ралкаара иашәышықәсаны иҟалеит. [[Вебер, Эрнст Генрих|Ернст Вебер]], ацәаныррақәа ринтенсивра, дара цәырызго астимулқәа ринтенсивра ишахьыԥшу ҭиҵаауеит. [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Герман Гельмгольц]] анервтә система апсихика шьаҭас иамоуп ҳәа иҭиҵаауеит, [[психология восприятия пространства|ақәыԥшылара адкылара]] шьаҭас иамоу «автоматикатә хшыҩзцарақәа» рзы агәаанагарақәа шьақәиргылоит. Амала апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аиқәыршәара аҭоурых аҿы ахьӡ хада — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]. Гельмгольц иҵаҩы, ицнагаҩ, Вундт 1879 шықәса рзы иааиртит адунеи аҿы раԥхьатәи апсихологиатә лабораториа, [[Интроспекция (психология)|аинтроспекциа]] аметод ала ахдырра афеноменқәа рыҭҵаарақәа ахьымҩаԥысуаз. Ари ашықәс апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аира иашықәсны иԥхьаӡоуп. === XX ашәышықәса === ==== Раԥхьатәи ажәашықәсақәа ==== [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иҵаҩы [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерл]], [[Феноменология|афеноменологиатә]] метод аидеиа ықәиргылеит хаҭала ахдырра аԥышәа ахцәажәареи анализ азуреи раҳасабала<ref>Ярошевский, 1974, с. 210.</ref>. ''«[[Феноменологическая психология|Афеноменологиатә психологиа]] — аҭҵаарадырратә психологиа ашьақәыргыларазы ҳәарада ихымԥадатәиу уасхыруп»'', — ҳәа агәаанагара иман Гуссерль<ref>{{книга|автор=[[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|часть=Амстердамские доклады. Феноменологическая психология. 1928|заглавие=Избранные работы|язык=ru|место=М.|год=2005|страницы=318|страниц=464|isbn=978-5-8291-1181-6}}</ref>. XX ашәышықәса алагамҭаҵәҟьа ахырхарҭақәа акымкәа ӷәӷәала реизҳара азгәаҭоуп. Ганкахьала, активла иҿиауеит [[психоанализ|апсихоанализ]] — апсихотерапиа ашкол, раԥхьа [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] иусумҭақәа шьаҭас измоу, уаҟа ауаҩы ихцәажәон, дара-дара ирҿагыланы иқәԥо ихьыԥшым ахаҭара аструктурақәа акымкәа-ҩбамкәа рыла ишьақәгылоу системаны — Иара ([[Оно (психология)|Ид]]), Сара ([[Эго|Его]]), Инахыҳәҳәо-Сара ([[Сверх-я|Суперего]]). Ари аимак аҿы Иара ауаҩы ибиологиатә ҭахрақәа роуп, урҭ рахьынтә апсихоаналитикцәа еиҳарак хшыҩзышьҭра зырҭоз асексуалтә ҭахра акәын, Инахыҳәҳәо-Сара асоциум, акультура рҭахрақәа роуп. Ари ашкол аҿиара апрактика адагьы аҭҵаарадыррагьы анырра ӷәӷәа анаҭеит, аҵарауаа азхьаԥшра арҭеит ахдырра анҭыҵ иҟоу афеноменқәа, иузымдыруа апсихикатә усура адетерминантқәа. [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] ипсихоанализ аидеиақәа акритика рзыруит, аҿиара, арҭбаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҵаулоу апсихологиа, еиҳарак Фреид уаанӡатәи иколлегацәа, [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] (аиндивидуалтә психологиа), [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]] (аналитикатә психологиа) реиԥш иҟоу, ԥыҭрак ашьҭахь фреидҿыццәа [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]], [[Хорни, Карен|Карен Хорни]], [[Салливан, Гарри Стек|Гарри Стек Салливан]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] уҳәа уб. иҵ. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы активла иҿиауеит [[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џь. Уотсон]] иаԥиҵаз апсихологиа ашкол, [[Павлов, Иван Петрович|И. П. Павлов]]и [[Торндайк, Эдвард Ли|Е. Торндаик]]и русумҭақәа шьаҭас измоу. Абихевиористцәа, хаҭала иубо рыда, ацәырҵрақәа зегьы аҭҵаарадырраҿы ахәаԥшра ралгаразы, [[позитивизм|апозитивисттә]] дҵа иқәныҟәон. Ауаҩы, агәазҭаҵарақәа злоу «аидчаԥала еиқәаҵәа», аха излыҵуа — урҭ агәазҭаҵарақәа рҭак ҳәа ихәаԥшуан. [[Германиа|Германиа]] иҿиауеит [[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] ([[Вертгеймер, Макс|М. Вертгеимер]], [[Коффка, Курт|К. Коффка]], [[Кёлер, Вольфганг|В. Киолер]]), ахдырра афеноменқәа рыҭҵаара амҩаҿы ԥхьаҟатәи ҿиараны иҟоу. Уаанӡатәиқәа иреиԥшымкәа, агештальтистцәа ахдырра злеибарку «ақьырмытқәа» ралкаара рҽазыршәомызт, уимоу, ирзакәан хаданы ирыԥхьаӡон «еибгоу еснагь иара шьақәзыргыло ахәҭақәа реицҵалыҵ еиҳауп» ҳәа. Ари ашкол аҳәаақәа ирҭагӡаны адкылареи ахәыцреи рфеноменқәа рацәаны иаартын. [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] апсихологиа ахархәаратә аспектқәа рыҿиара агәацԥыҳәара анаҭон, раԥхьа иргыланы — [[Психодиагностика|апсиходиагностика]], избанзар ар асолдаҭцәа рылшарақәа рыхәшьаразы ахархәага рҭахын. [[интеллект|Аинтеллект]] [[Психологическое тестирование|атестқәа]] аус рыдырулоит ([[Бине, Альфред|А. Бине]], [[Йеркс, Роберт|Р. Иеркс]]). ==== 1930—1940-тәи ашықәсқәа ==== Германиа [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|анацистцәа]] амчрахь инеиуеит, уи иахҟьаны апсихологцәа аӡәырҩы (урҭ рыбжьара имаҷҩымызт ауриацәа) ЕАА рахь ихҵәар акәхоит. Агештальтпсихологиа шамахамзар аҟазаара иаҟәыҵуеит, аха [[Левин, Курт|К. Левин]]и агештальтуаа рышьҭанеицәеи, америкатәи [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] иахаҿсахьа хадақәаны иҟалоит. Ус шакәугьы, [[Юнг, Карл Густав|Карл Иунг]]и [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидегер]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа анацисттә Германиа аусура иаанхоит. Иунг аколлективтә хымдырра иазку иҵара арҿиара даҿуп, 1934 шықәса рзы иара иҭижьуеит ифундаменталтәу иусумҭақәа руак ''«Архетипқәеи аколлективтә хымдырреи»''. Абихевиористцәа рыбжьара, ганкахьала, аԥсабара-ҭҵаарадырратә уасхыр еиқәырханы, ахымҩаԥгашьа аилыркаара апсихикаҩныҵҟатәи аҽеиҭакрақәа ралагалара аҽазышәарақәа ирылагоит ([[Толмен, Эдвард Чейс|Е. Толмен]], [[Халл, Кларк Леонард|К. Халл]]), даҽа ганкахьала [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Ф. Скиннер]] «арадикалтә бихевиоризм» еизирҳауеит, аоперанттә ҵара атеориа еизырҳауа. [[Пиаже, Жан|Ж.Пиаже]], қәрак еицҭагылоу ахәыҷқәа рҿы, еиԥшу агхақәа ахьааԥшыз ахәыцра аҭҵаарақәа рылҵшәақәа икьыԥхьуеит, иаҳа еиҳабу ахәыҷқәа рҿы шамахамзар иуԥымло. Активла иҿиауеит апсихологиатәи [[психотерапия|апсихотерапиатәи]] практика. Иҵаулоу апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҿиара иацырҵеит, ишьақәгылоит апсихоанализ иальтернативтәу апсихотерапиа аформақәа ([[гештальттерапия|агештальттерапиа]] уҳәа уб. иҵ.). [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]], [[марксизм|амарксизм]] шьаҭас измоу, [[культурно-историческая психология|акультура-ҭоурыхтә психологиа]] апринцип хадақәа шьақәиргылоит. Ари ахырхарҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ахаҭара аҭҵаара хымԥада, аҭоурыхи акультуреи рныррала имҩаԥысуа аҿиара апроцесс аан шакәу, апостулациа азун. Ари ахырхарҭа ашьаҭала анаҩс ишьақәыргылан [[теория деятельности|аусура атеориа]]. [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] аԥызхыз «[[s:ru:Постановление ЦК ВКП(б) от 4.07.1936 о педологических извращениях в системе Наркомпросов|Анаркомпросқәа рсистемаҿы апедологиатә маҳагьарақәа рзы]]» (1936) ақәҵара, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] апсихологиатә ҭҵаарадырра аҿиара акыр жәашықәса еиҵанархоит. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ахархәаратә технологиақәа рганахьала апсихологцәа рактивра ҿыц шьҭнахуеит. Чыдала ахшыҩзышьҭра аҭоуп асоциалтә психологиеи аергономикеи. ==== 1950—1960-тәи ашықәсқәа ==== Арҭ ажәашықәсақәа апсихологиатә ҭҵаарадырра аизҳазыӷьара, ахырхарҭақәа жәпакы рҿы активла аизҳара иаамҭоуп. Иахьатәи арҵага шәҟәқәа рҿы аматериал аиҳарак абри аамҭахҵәахазы имҩаԥгаз аԥышәарақәеи аҭҵаамҭақәеи ирызкуп. Абихевиоризм атеориа иҿиауа ааглыхреи арратә технологиақәеи аҭҵаарадырра аҿаԥхьа иқәдыргылоз азҵаарақәа жәпакы рҭак азыҟаҵомызт. Иуадаҩу ахархәагақәа рнапхгараҭаратә пультқәа рҿы, аинформациа адгаларазы иахьынӡауа хра злоу аформақәа аус рыдулареи егьырҭ ауснагӡатәқәеи астимулқәа имариоу рҭак адагьы, адкылара шьаҭас иамоу амеханизм уадаҩқәа активла аҭҵаара рҭахын. Ари аҩыза азыҳәа иахҟьаны, аҿиара иалагоит, ԥыҭрак ашьҭахь «[[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]]» ҳәа хьӡыс изауа аҟәша — азҿлымҳара амеханизмқәа рыҭҵаарақәа мҩаԥигоит [[Бродбент, Дональд|Д. Бродбент]], [[Миллер, Джордж Армитаж|Џь. Миллер]] икьыԥхьуеит «[[Магическое число семь плюс-минус два|Амагиатә хыԥхьаӡара быжьба аҵа-агырха ҩба]]» иазку еицырдыруа астатиа. Активла иҿиауеит абихевиоризм атеориа ашьаҭала ахымҩаԥгашьа амодификациа атехникақәа. Џь. Вольпе аус адиулоит [[систематическая десенсибилизация|инеиԥынкылоу адесенсибилизациа]] атехника, уи еиуеиԥшым афобиа хкқәа рыхәшәтәраҿы алҵшәа бзиа змоу акәны иҟалоит. Уи иаҿырԥшны ицәырҵуеит [[гуманистическая психология|агуманисттә психологиеи]] апсихотерапиеи ауаҩы автомат ма аԥстәы (абихевиоризми апсихоанализи ртеориа) рахь ииагара аиааира аҽазышәара аҳасабала. Агуманисттә психологцәа ажәалагала ҟарҵоит ауаҩы еиҳа зыҩаӡара ҳараку, агәаԥхара ахақәиҭреи [[самоактуализация|ахатәактуализациа]] аҽазышәареи змоу ҟаларак аҳасабала ихәаԥшларц. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы асоциалтә психологиа ӷәӷәала аҿиара мҩаԥысуеит. Еицырдыруа рыҭҵаарақәа мҩаԥыргоит [[Аш, Соломон|Соломон Аш]], [[Шериф, Музафер|Музафер Шериф]], [[Милгрэм, Стэнли|Стенли Милгрем]], [[Фестингер, Леон|Леон Фестингер]] уҳәа еицырдыруа апсихологцәа. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[Нью-эйдж|Ниу-Еиџь]]-культура алаҵәара аизҳара иацны, апсихологиа [[мистика|амистика]] аганахьала анырра ӷәӷәа амоуп; [[психоделики|апсиходеликатә маҭәашьарқәеи]] [[Сознание (психология)|ахдырра]] аусхк ҿыцқәеи рыҭҵаарақәа рықәҿиара ацәқәырԥаҿы ицәырҵуеит [[трансперсональная психология|атрансхаҭалатәи апсихологиа]], иара убас иҿиауеит ахаҭаратә еизҳара атренингқәа рышколқәа жәпакы, урҭ рахьынтә иҟоуп аамҭа цацыԥхьаӡа [[Религиозный культ|адинхаҵаратә культқәа]] рахь ииасуа: ([[саентология|асаентологиа]], [[Lifespring|алаифспринг]]). 1966 шықәсазы иаԥҵахоит [[Московский государственный университет|МАУ]]-и [[Факультет психологии Санкт-Петербургского государственного университета|ЛАУ]]-и рҟны апсихологиа афакультетқәа, иара убас [[Российский университет дружбы народов|УАРА]] иҟоу апсихиатриеи амедицинатә психологиеи ркафедра, уи иаанарԥшуеит 30 шықәса ирылагӡаны имҩаԥысуаз апсихологцәа рышьҭашәарыцара аанкылара. Иааубартәы аҟынӡа уи зыдҳәалаз аарыхреи аруааи рҿы апсихологцәа рҭаххара ацәырҵра акәын. СССР активла иҿиауеит [[инженерная психология|анџьныртә психологиа]]. Аха аџьынџьтәылатә психологиа, аобиективтә мзызқәа ирыхҟьаны [[марксизм-ленинизм|амарксист-ленинтә]] шьақәгылашьақәа инарықәыршәаны, даара аидеологизациа азуны иаанхар акәхоит — иарбоу аҭагылазаашьа уи ԥхьаҟатәи аҿиара иалкаау аҟазшьаҷыда анаҭоит. Иахьагьы амарксист-ленинтә теориақәа (шәахә. [[Отражение (философия)|аныԥшра атеориа]]) анс акә, арс акә [[Урыстәыла|Урыстәыла]] [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭақәак]] азанааҭуаа-апсихологцәа разыҟаҵара апрограмма анырра еиқәдырхоит. ==== 1970—1980-тәи ашықәсқәа ==== Акогнитивтә психологиа ӷәӷәала аизҳара мҩаԥысуеит, уи аушьҭратә лшара маҷны измоу адырраҭара аус адулара асистема аҳасабала, ауаҩытәыҩсатә психика аҵакы иазку ахалагаратә постулатқәа маҷ-маҷ рҿаԥҽра амҩа ианын. Ари аамҭахҵәахазы апсихологиа абызшәадырреи иареи активла аимадарақәа рыбжьанаҵоит, уи хырԥашьа амамкәа иҟалеит «[[Хомский, Ноам|хомскиантәи ареволиуциа]]» ашьҭахь; ицәырҵуеит [[психолингвистика|апсихолингвистика]]. Апсихологиа егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы иҭышәынтәалоу аизҳареи адыррақәа реизгареи мҩаԥысуеит, убри инаваргыланы ҩаԥхьа апсихологиатә хәыцра «наӡаӡатәи акризис» ацәанырра аҽарцәгьоит, избанзар аус зуа ахырхарҭақәа руак агәыӷра унаҭом ииашаҵәҟьаны ихарҭәаау, ауаҩы ихымҩаԥгашьа аилыркаара азҭо атеориа иаарласны ацәырҵразы. ==== Аҿатәра ==== Иахьатәи аамҭазы апсихика аҭҵаараҿы аҵак ду роуит еиуеиԥшым атомографиа хкқәа шьаҭас измоу аметодқәа. Атомографиа ахархәара иалнаршоит [[нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] реилазаашьа аилкаареи русура аҭҵаареи. Апсихика аусура аимадарақәа рыҭҵааразы, еиуеиԥшым апсихикатә усура хкқәа рзы, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан, ахшыбаҩ аиҿартәареи аусуреи ахархәара рымоуп [[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], уи иалнаршоит ахшыбаҩ аҭыԥқәа ишахәҭоу русураан рактивациа аилкаара (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|title=Построена трёхмерная карта слов в мозге человека|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003121820/https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|url-status=live}}</ref>). Апсихикатә процессқәа амолекулиартә ҩаӡараҿы рыҭҵааразы, [[Обмен веществ|аиҭныԥсахлара]], амаҭәашьарқәа рымҩангара, алиганд-рецептортә еинырра, [[экспрессия генов|агенқәа рекспрессиа]] уҳәа уахь иналаҵаны ахархәара амоуп [[позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиа]] (АЕТ) (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|title=Раскрыт механизм человеческой памяти|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010035427/https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|url-status=live}}</ref>). Хәҭакахьала, АЕТ ахархәара амоуп еиуеиԥшым [[нейромедиатор|анеиромедиаторқәа]] [[нейрофизиология|анеирофизиологиатәи]] апсихикатәи процессқәа рылахәхара аҭҵаарақәа рзы. == Апсихологиа занааҭк аҳасабала == {{main|Апсихолог}} '''Апсихолог''' — апсихологиатә ҵара змоу, апсихологиа аганахьала ҭҵаарадыррак, [[Психологическая помощь|психологиатә цхыраарак]], мамзаргьы ахархәаратә ҭҵаарақәа раҳасабала азанааҭтә усура назыгӡо уаҩуп. Хшыҩзышьҭра аҭатәуп, Урыстәылатәи Афедерациаҿы апсихологцәа русура алицензиа зырҭо акакәны ишыҟам, ахьӡ «апсихолог» акәзар — азакәанԥҵара иахьчо хьӡны ишыҟоу. Анс акә, арс акә апсихологцәа ҳәа рхы азҳәара азин рымоуп, апрофильтә психологиатә ҵара анаҩстәи аформақәеи аҩаӡарақәеи змоу ауааԥсыра: * [[Специалист (квалификация)|аспециалитет]] (5 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 6 шықәса латәарадатәи ма хәылбыҽхатәи аҟәшаҿы; 3,5 шықәса аҵара, даҽа иреиҳау ҵарак ыҟазар, даҽакала иуҳәозар, аҩбатәи иреиҳау аҵара); * [[бакалавр|абакалавр]]иат (4 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 5 шықәса хәылбыҿхатәи ма латәарадатәи аҟәшаҿы); * [[магистр|амагистр]]атура (2 шықәса иназыцҵоу аҽазыҟаҵара, аквалификациа абакалавр ма азанааҭуаҩ ыҟазар); * [[переквалификация|азанааҭтә еиҭаҽазыҟаҵара]] (жәымзтәи акурсқәа). == Акритика == Америкатәи апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иазгәеиҭоит, апсихологцәа лассы-лассы ацәаныррақәа ''рҵакы'' ишазхьамԥшуа, рхахьы иааргаӡом [[разум|ахшыҩ]] иамоу алшара аҵыхәтәантәиқәа еиуеиԥшым ркатегориақәа еиԥшымкәа ирзныҟәар шалшо. Убас, Пинкер игәаанагарала, агәалашәареи ахәыцреи ртеориақәа, ауаа ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи, ахаҳәқәеи ма ахыбрақәеи ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи еиҩырдырааӡом; ацәаныррақәа ртеориақәа ашәареи агәыԥжәареи, ахыбаареи абзиабареи злеиԥшым рбаӡом; асоциалтә еизыҟазаашьақәа ртеориақәа аҭаацәеи, аҩызцәеи, аӷацәеи, изеибамдыруеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа азгәарҭаӡом. Пинкер иазгәеиҭоит абзиабара, ацәымӷра, афатә, асекс, астатус, амчра, ашьыцра, аиҩызара, адин уҳәа уб. иҵ. реиԥш иҟоу атемақәа, апсихологиа арҵага шәҟәқәа рҿы шамахамзар ишрыламкьысуа<ref>Пинкер, 2018, с. 36.</ref>. == Акодқәа адыррақәа рклассификациа асистемақәа рҿы == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 15 == Шәахә. иара уб. == * [[Феноменология|Афеноменологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * ''Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А.'' Практикум по общей и экспериментальной психологии. — [[Санкт-Петербург|Л.]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]], 1987. — 256 с. * {{книга|автор=[[Гальперин, Пётр Яковлевич|Гальперин, П. Я.]]|заглавие=Введение в психологию|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Издательство Московского университета|Книжный дом «Университет»]]|год=[[2007]]}} * {{книга|автор=[[Гиппенрейтер, Юлия Борисовна|Гиппенрейтер, Ю. Б.]]|заглавие=Введение в общую психологию. Курс лекций|язык=ru|ссылка=http://www.pedlib.ru/Books/1/0155/index.shtml|место=[[Москва]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-17-049383-8|тираж=7000}} * {{книга|автор=[[Годфруа, Жо|Годфруа, Ж]].|заглавие=Что такое психология|оригинал=Les chemins de la psychologie. В 2-х т|ссылка=http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|место=[[Москва]]|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=[[2005]]||страниц=772|isbn=5-03-003697-0|тираж=1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|archive-date=2009-12-30}} * ''Гоноболин, Ф. Н.'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1973. — 240 с. * ''Еникеев, М. И.'' Общая и социальная психология. — [[Москва|М.]], [[Инфра-М]], 2000. — 624 с. * ''[[Коломинский, Яков Львович|Коломинский, Я. А.]]'' Человек: психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 224 с. * {{книга|автор=[[Лурия, Александр Романович|Лурия, А. Р.]]|заглавие=Лекции по общей психологии|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2003]]}} * ''[[Крутецкий, Виктор Алексеевич|Крутецкий, В. А.]]'' Психология: Учебник для учащихся пед. училищ. — [[Москва|М.]]: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 352 с. * {{книга|заглавие=Общая психология. В 7-ми т|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]]|год=2007}} * ''[[Немов, Роберт Семёнович|Немов, Р. С.]]'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1990. — 300 с. * {{книга|автор=[[Петровский, Артур Владимирович|Петровский, А. В]]., [[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Основы теоретической психологии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Инфра-М]]|год=1999}} * {{книга|автор=[[Рубинштейн, Сергей Леонидович|Рубинштейн, С. Л.]]заглавие=Основы общей психологии|ссылка= http://psylib.org.ua/books/rubin01/index.htm|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2007]]}} * ''Носов, Н.'' Виртуальная психология. — [[Москва|М.]]: «Аграф», 2000. — 432 с. * {{статья | автор = [[Зинченко, Владимир Петрович|Зинченко, В. П.]] | заглавие = Психология на качелях между душой и телом | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zinchenko/20.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 151—169 }} * {{статья|автор=Кольцова, В. А., Олейник, Ю. Н.|заглавие=Психологи в годы Великой Отечественной войны: подвиг на века|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Koltsova&Oleinik/5.pdf|язык=ru|издание=[[Знание. Понимание. Умение]]|год=2005|номер=2|страницы=40—51}} * {{книга|автор=Карандашёв, В. Н.|заглавие=Психология: Введение в профессию|язык=ru|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]], Смысл|страниц=512|год=2009|тираж=3000|isbn=978-5-7695-6630-1, ISBN 978-5-89357-227-8}} * {{книга|автор=Маклаков, А. Г.|заглавие=Общая психология|год=2002|язык=ru|место=[[Санкт-Петербург|СПб.]]|издательство=Питер|страниц=592|isbn=5-242-00062-5|ref=Маклаков}} * ''[[Фромм, Эрих|Фромм, Э.]]'' Душа человека. — [[Москва|М.]]: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — 430 с. — ISBN 5-250-01511-5 * ''[[Парыгин, Борис Дмитриевич|Парыгин, Б. Д.]]'' Общественное настроение / [[Парыгин, Борис Дмитриевич|Б. Д. Парыгин]]. — [[Москва|М.]]: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 1966. — 328 с. * {{книга|автор=Hergenhahn, B. R.|заглавие=An Introduction to the History of Psychology|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iZwXnfYAo3oC&printsec=frontcover&hl=ru|год=2009|издание=6th ed |место=|издательство=Wadsworth Publishing, Cengage Learning|allpages=752|isbn=978-0-495-50621-8|ref=Hergenhahn}} * ''[[Выготский, Лев Семёнович|Выготский, Л. С.]]'' Педагогическая психология. — [[Москва|М.]]: [[Педагогика (издательство)|Педагогика]], 1991. * {{книга|автор=[[Стивен Пинкер]]|заглавие=Чистый лист. Природа человека. Кто и почему отказывается признавать её сегодня|оригинал=Steven Pinker. The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature|место=[[Москва|М.]]|издательство=Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=608|isbn=978-5-91671-783-9|ref=Пинкер}} * {{книга|автор=[[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Психология в XX столетии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Политиздат]]|год=[[1974]]|страниц=447|серия=Теоретические проблемы развития психологической науки|тираж=42000|ref=Ярошевский}} == Азхьарԥшқәа == [[Научный журнал|Рецензируемые научные журналы]]: * [http://www.voppsy.ru/ Журнал «Вопросы психологии»]{{In lang|ru}} — научный психологический журнал * [https://web.archive.org/web/20171212193628/http://psystudy.ru/ Журнал «Психологические исследования»]{{In lang|ru}} — научный электронный журнал, включён в Перечень [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] * [http://psyjournals.ru/kip/ Журнал «Культурно-историческая психология»] — международное научное издание для психологов, историков и методологов науки и специалистов в смежных областях фундаментального и прикладного человекознания; включён в Перечень [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] Аилыркаагақәа: * [http://psi.webzone.ru/ Психологический словарь] * [http://psychology.proektsb.ru/ Словарь психологических терминов] * [http://www.vocabulary.ru/ Национальная психологическая энциклопедия] — сайт НЭС Еиуеиԥшым: * [https://web.archive.org/web/20090902214324/http://psiman.ru/category/knigi_po_psihologii/ Несколько книг по психологии] * [http://www.psyinst.ru/library.php Библиотека книг по психологии] * {{книга|заглавие=Путеводитель по ресурсам Интернета. Психология|ссылка=http://lib.ulsu.ru/downloads/psih_internet.pdf|ответственный=Ульяновский государственный университет, Науч. библиотека УлГУ; сост. Е. И. Мулявко; под ред. Е. В. Кураковой|место=[[Ульяновск]]|издательство=[[Ульяновский государственный университет|УлГУ]]|год=2010|язык=ru|страниц=18}} * [https://rutube.ru/channel/41391746/playlists/ Сборник университетских видеолекций по психологии] * [https://psy-pro.livejournal.com/ psy_pro] — «Сообщество психологов-профессионалов» в [[Живой Журнал|Живом Журнале]] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:психологиа}} [[Акатегориа:Аԥсихологиа| ]] 9izjjtb1le7sxz66ken8rhazenqrp02 172925 172924 2026-08-31T19:01:44Z Nart17 17397 «Рецензируемые научные журналы» аиҭагара: «Арецензиа зырҭо аҭҵаарадырратә журналқәа» — «арецензиа» ab.wiki аҿы ыҟоуп, «X зырҭо» аиҭагаҩ ихаҭа иформа ауп (ари адоклад аҿы 6-нтә) 172925 wikitext text/x-wiki '''Апсихологиа''' (ажәытә бырз. ψυχή «[[душа|аԥсы]]»<ref name="ДворецкийPsyche">{{книга|ответственный=Сост. [[Дворецкий, Иосиф Хананович|Дворецкий И. Х.]], под ред. [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевского С. И.]]|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|том=II|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=1801|страниц=1904|часть=Ψυχή|ссылка часть=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-68588.htm}}</ref>; λόγος «аҵара») — [[Общество|ауаа ргәыԥқәеи]] [[Ауаҩы|ауаҩы]] иԥсихикатә усуреи, [[психика|апсихика]] аҿиареи аусуреи рышьақәгылашьа азакәанеизшәарақәа ҭызҵаауа [[Гуманитарные науки|агуманитартә]]<ref name="sfn-Маклаков-2002-22">Маклаков, 2002, с. 22.</ref> [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырра]]<ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/psychology|Psychology}}</ref>. Апсихологиа еиднакылоит [[Гуманитарные науки|агуманитартәи]] [[естественные науки|аԥсабара-ҭҵаарадырратәи]] знеишьақәа<ref name="Druzhinin">{{книга|заглавие=Психология. Учебник для гуманитарных вузов|ответственный=Под общей редакцией [[Дружинин, Владимир Николаевич (психолог)|В. Н. Дружинина]]|место=СПб.|издательство=Питер|год=2001|страницы=12|страниц=656|серия=Серия «Учебник нового века»|isbn=5-272-00260-1}}</ref>. Иаҵанакуеит: * апсихикатә усура афактқәеи, амеханизмқәеи, азакәанқәеи аазырԥшуа ''афундаменталтә психологиа'', * иԥсабаратәу аҭагылазаашьақәа раан апсихикатә цәырҵрақәа ҭызҵаауа ''[[прикладная психология|ахархәаратә психологиа]]'' (''афундаменталтә'' психологиа шьаҭас иҟаҵаны), * ''[[практическая психология|апрактикатә психологиа]]'' — апсихологиатә дыррақәа апрактикаҿы рхархәара<ref name="Druzhinin"/>. Ахархәаратә психологиа ӷәӷәала иадҳәалоуп [[психиатрия|апсихиатриа]] — [[Психическое расстройство|апсихикатә еилашәарақәа]] реиҩдыраареи рыхәышәтәреи хықәкыс измоу [[Медицина|амедицина]] аусхк, [[психотерапия|апсихотерапиа]], [[Психика|апсихика]] хәшәтәырала анырра аҭашьа азҵаарақәа ирҿу, иара апсихикалагьы ацәеижь ианыруа, ауаҩы ацәанырратә, ахаҭаратә, асоциалтә ҟазшьа змоу апроблемақәа иацәыхьчара иазырхоу. == Апсихологиа амаҭәар == Апсихологиа амаҭәар еиԥшымкәа еилкаахоит аҭоурых аҿы, апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рпозициалагьы. Иахьатәи апсихологиазы, апсихологиа амаҭәар аԥшаара актуалра шамац иамоуп<ref name="Мазилов2017">[http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf Мазилов В. А. Предмет психологической науки и философия психологии /Фундаментальные и прикладные исследования современной психологии: результаты и перспективы развития / Отв. ред. А. Л. Журавлёв, В. А. Кольцова. — М.: Издательство «Институт психологии РАН», 2017. — 2714 с. — С. 108—115] {{Wayback|url=http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf|date=20180520054525}} ISBN 978-5-9270-0362-4</ref>. * [[Душа|Аԥсы]] (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа аҭҵааҩцәа зегьы). * [[Сознание (психология)|Ахдырра]] ацәырҵрақәа (англиатәи [[эмпиризм|аемпирикатә]] ассоцианисттә психологиа — [[Гартли, Дэвид|Д.Гартли]], [[Милль, Джон Стюарт|Џьон Стиуарт Милль]], [[Бэн, Александр|Александр Бен]], [[Спенсер, Герберт|Герберт Спенсер]]). * Асубиект хаҭалатәи аԥышәа ([[структурализм|аструктурализм]] — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]). * Аҽанраалара ([[Функционализм (психология)|афункционализм]] — [[Джеймс, Уильям|Уилиам Џьеимс]]). * Апсихикатә усурақәа рхылҵшьҭра ([[психофизиология|апсихофизиологиа]] — [[Сеченов, Иван Михайлович|Иван Михаил-иԥа Сеченов]]). * [[Поведение|Ахымҩаԥгашьа]] ([[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џьон Уотсон]]). * [[Бессознательное|Имашәыршақәу]] ([[глубинная психология|иҵаулоу апсихологиа]]: [[психоанализ|апсихоанализ]] — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]], [[индивидуальная психология|аиндивидуалтә психологиа]] — [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]], [[аналитическая психология|аналитикатә психологиа]] — [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]]). * Ахаҿсахьақәа рыдкылара, рышьақәыргылара, аус рыдулара апроцессқәеи урҭ апроцессқәа рылҵшәақәеи ([[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] — [[Вертгеймер, Макс|Макс Вертгеимер]]). * Ауаҩы иҟазаара апроблемақәа ([[гуманистическая психология|агуманисттә психологиа]], [[Экзистенциальная психология|аекзистенциалтә психологиа]] налаҵаны — [[Маслоу, Абрахам|Абрахам Маслоу]], [[Роджерс, Карл Рэнсом|Карл Роџьерс]], [[Франкл, Виктор|Виктор Франкл]], [[Мэй, Ролло|Ролло Меи]], [[онтопсихология|аонтопсихологиа]] — [[Менегетти, Антонио|Антонио Менегетти]], [[Позитивная психология|апозитивтә психологиа]] — [[Селигман, Мартин|Мартин Селигман]]). * Аинформациатә система «ахшыбаҩ» аинформациа аус адулара апроцессқәа, ауаҩы идырратә лшарақәа ([[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]] — [[Миллер, Джордж Армитаж|Џьорџь Миллер]], [[Саймон, Герберт Александер|Герберт Саимон]], [[Ньюэлл, Аллен|Аллен Ниуел]], [[Хомский, Ноам|Ноам Хомски]], Девид Грин, Џьон Свитс уҳәа). * Мазилов В. А. игәаанагарала, аҭҵаарадырратә психологиа иамаҭәарны иԥхьаӡатәуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи дунеи<ref name=Мазилов2017/>. == Апсихологиа аобиект == Апсихологиа аобиект — асоциалтә гәыԥ дуқәеи асоциалтә гәыԥ маҷқәеи рҿы ауаа рыԥсҭазаашьа, рыҿиара, [[поведение|рхымҩаԥгашьа]], русура, реизыҟазаашьа алзыршо апсихикатә процессқәоеи апсихикатә цәырҵрақәеи. == Апсихологиа аҳасабтәқәа == * Апсихикатә цәырҵрақәеи апроцессқәеи рҵакы аилкаара. * Еиуеиԥшым аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа раан ахи аилазаарақәеи рнапхгара. * Еиуеиԥшым апрактика аусхкқәа рылҵшәа аизырҳаразы иҳауз адыррақәа рхархәара * Апсихологиатә маҵзура атеориатә шьаҭа адырра. == Апсихологиа аметодқәа == Ахыԥхьаӡаратә психологиатә ҭҵаарақәа аус рыдулара ауеит агипотезақәа статистикала ргәаҭарала. Ари аусхк аҟны, алабораториатә ҭагылазаашьаҿы арандомизациа зызуу, хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа инарҭбааны ахархәара шрымоугьы, ас еиԥш аҭҵаарақәа аамҭакьаҿлатәи ацәырҵрақәа рдиапазон маҷ ауп ахәшьара зырҭар рылшо. Абасала, апсихологцәа, иара убас аклиникатә ԥышәарақәеи ауааԥсыра ирызку адыррақәеи рҟынтәи мҩашьарада еилкааны адырразы, арҿиаратә статистикатә методқәа ирықәгәыӷуеит<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, «Volume Preface» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>: * аинформациа аизгара аметодқәа ([[Интроспекция (психология)|ахашьклаԥшра]], ашьклаԥшра, аусура алҵшәақәа рыҭҵаара, ақьаадқәа рыҭҵаара, азҵаара аметод, атестқәа рметод, [[психологический эксперимент|аԥышәара]], абиографиатә метод) (шәахә. [[психометрия|апсихометриа]]); * адыррақәа аус рыдулара аметодқәа ([[статистика|астатистикатә анализ]], егьырҭ аматематикатә методқәа)<ref>Сидоренко Е. В. Методы математической обработки в психологии. — СПб.: ООО «Речь», 2000. — 350 с, ил. ISBN 5-9268-0010-2</ref>; * аинформациатә технологиақәа (апсихологиатә дыррақәа реизгареи, рҭагалареи, аус рыдулареи рзы иҷыдоу аҳасабратә техникатә хархәагақәеи апрограмматә еиқәыршәареи; астатистикатә дыррақәа аус рыдулара апрограммақәа; [[большие данные|адыррақәа дуқәа]] аус рыдулара аметодқәа); * апроцесси арҿиаратә усура аалыҵқәеи рпсихологиатә анализ; * апсихологиатә нырра аметодқәа (аимак- аиҿак, аԥышәара шьақәзыргыло атренинг, агәрагара, агәрархаҵара, арелаксациа уҳәа); * ахшыбаҩи хаз игоу анеиронқәеи релектрофизиологиа аметодқәа, [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалографиа]], [[томография|атомографиа]], [[Магнитоэнцефалография|амагнитоенцефалографиа]], ауаҩы ицәеижь иалсыр зылшо, 700—900 нанометр иану ацәқәырԥақәа роураҿы [[инфракрасная спектроскопия|аинфраҟаԥшь спектроскопиа]] уҳәа рышьаҭала. === Хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа === {{Main|Апсихологиатә ԥышәара}} Аобиектқәа [[Рандомизированное контролируемое испытание|машәырла реихшаразы]] аԥышәараҵәҟьа аҭҵааҩцәа [[Причинность|амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа]] рзы зыгәра угартә иҟоу алкаақәа рыҟаҵара рылшаратәы иҟанаҵоит. Аԥышәараҿы аҭҵааҩы ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу анырра апараметрқәа иԥсахуеит, ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу алҵшәақәа ишәоит. Аԥышәа змоу аԥышәаратә ҭҵаарақәа мҩаԥысуеит хәыц-хәыц хылаԥшра зырҭо алабораториаҿы. Аиҭашәагақәа рзы аԥышәарақәа — ари ҭагылазаашьақәак рҿы имҩаԥысуа ԥышәарақәоуп. Апсихотерапиа еффективла аҭҵаарақәа рҿы аԥышәарамҩаԥгаҩцәа лассы-лассы иарбоу ахәышәтәра, [[плацебо|аплацебо]] ахәышәтәра иаҿдырԥшуеит, мамзаргьы еиуеиԥшым ахәышәтәра хкқәа еиҿдырԥшуеит. Ахәышәтәра ахкы ихьыԥшым ҽеиҭакроуп. Ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа — ари еиуеиԥшым азанааҭуаа идеалла ахәшьара зырҭо алҵшәақәа роуп<ref>Evelyn S. Behar & Thomas D. Borkovec, «Psychotherapy Outcome Research», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. Еихдоу апроект рхы иархәаны, аҭҵааҩцәа рылҵшәақәа рымч еиҳагьы ишьҭырхыр рылшоит, асубиектқәа ргәыԥқәа ҩба рҿы, ахәышәтәра аметодқәа аҩба рҟынтәи рыҩбагьы гәаҭаны. Аԥышәаратә ҭҵааҩцәа абжьааԥны рхы иадырхәоит агипотезақәа ргәаҭара [[Статистическое моделирование|астатистикатә модель]], уи иаҵанакуеит аԥышәара мҩаԥыргаанӡа азԥхьагәаҭара, анаҩс адыррақәа азԥхьагәаҭарақәа шаҟа ишьақәдырӷәӷәо ахәшьара аҭара. (Арҭ иҟалаша зхылҿиаар алшо, иҭырҵаауа ацәырҵра аус шауҵәҟьо азы еиҳа иабстракттәу аҭҵаарадырратә гипотеза ауп.) Адисперсиа анализ азуразы, астатистикатә методқәа рхы иадырхәоит аԥышәара иуникалтәу алҵшәақәеи авариациақәа машәырла адыррақәа рҽыԥсахрақәа ирылҵшәоуп ҳәа анольтә гипотезеи реиҩдырааразы. Апсихологиаҿы инарҭбааны ахархәара змоу астандарт алҵшәақәа астатистикатә ҵакы рнаҭоит, урҭ рыҟалара 5 % иреиҵаны [[P-значение|машәыруп изыхҟьо]]<ref>Roger E. Kirk, «Experimental Design» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Астатистикатә анализ егьырҭ аформақәа === Астатистикатә гәаҭарақәа апсихологиаҿы рхы иадырхәоит аизыҟазаашьақәеи аҟазшьа аҷыдарақәеи ршәаразы, агәалаҟазаараҿы аиҭакрақәа рмониторинг азы, аԥышәаратә манипулиациақәа ахьынӡаиашоу агәаҭаразы уҳәа апсихологиатә темақәа рзы. Еиҳараӡак апсихологцәа рхы иадырхәоит ақьаад-карандашьтә зҵаарақәа. Ус шакәугьы, азҵаарақәагьы мҩаԥысуеит ҭелла ма аелектронтә ԥошьҭала. Авеб-зҵаарақәа еиҳа-еиҳа рхы иадырхәоит амаҭәарқәа жәпакы иманшәаланы рымҽхакразы. [[Нейропсихологическая диагностика|Анеиропсихологиатә тестқәа]], [[Векслер, Дэвид|Векслер]] ишкалақәеи [[Висконсинский тест сортировки карточек|Висконсин ихсаалақәа реилыхра]] атести реиԥш иҟоу, аиҳарак зҵаатәқәоуп, мамзаргьы имариоу ҳасабтәтәқәоуп, ареспондент ипсихикатә функциа хкык ахәшьара азҭо. Урҭ ахархәара роур ҟалоит, илҵшәадоу аԥышәарақәа раан еиԥш, ааха зауз ахшыбаҩ ахәҭак алҵшәақәа ахәшьара рызҭо аԥышәарақәа рҿы<ref>Russell M. Bauer, Elizabeth C. Leritz, & Dawn Bowers, «Neuropsychology», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Атехнологиатә анализқәа === [[Файл:EEG cap.jpg|мини|слева|АЕГ анҵамҭа архиара]] Ахшыҩтәи анервтәи активра аиҿырԥшразы рхы иадырхәо еицырдыруа классикатәи мыругоуп [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалограмма]] (АЕГ), [[мозг|ахшыбаҩ]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы ақәыӷәӷәара аиҭакрақәа ршәаразы, еиӷьыртәыз аелектродқәа ауаҩы ихы ацәаҿы зхы иазырхәо атехника, Иаартым ахыбаҩ аҿы АЕГ зхы иазырхәаз раԥхьатәи аҭҵааҩы [[Бергер, Ханс|Ханс Бергер]] игәеиҭеит, ахшыбаҩ «[[Электроэнцефалография|ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа]]» шазҷыдароу: афымцатә ҵысрақәа, ахдырра еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирықәшәо. Ашьҭахь аҭҵааҩцәа аелектродтә дыррақәа рсинтез азы астатистикатә методқәа еиӷьыртәит, [[Сон#Медленный сон|ашьшьыҳәа ацәара]] афазаҿы иубо [[Дельта-ритм|адельта-цәқәырԥақәа]] реиԥш иҟоу, ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа иуникалтәу рпаттернқәа шьақәдыргылеит<ref>{{статья|заглавие=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology|ссылка=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|издание=History of Psychology|том=8|номер=1|doi=10.1037/1093-4510.8.1.95|pmid=16021767|страницы=95—117|язык=en|тип=journal|автор=Rösler, Frank|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|archive-date=2015-09-07|issn=1093-4510}}</ref>. Афункционалтә [[Нейровизуализация|неировизуализациа]] аметод ҿыцқәа рахь иаҵанакуеит афункционалтә [[Магнитно-резонансная томография|магнит-резонанстә томографиеи]] [[Позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиеи]], урҭ ахшыбаҩ ала ашьа иацклаԥшуеит. Арҭ атехнологиақәа ахшыбаҩ активра еиҳа ииашаны аҭыԥыркра алдыршоит, уи азы ганрацәалатәи агәаанагарақәа аԥырҵоит. Урҭ иара убасгьы, асубиективтә хамеигӡара аклассикатә проблемақәа рҽырцәыхьчаразы алшара ҟазҵо, аобиективтә дыррақәа шьаҭас измоу аилкаара алдыршоит. Аха уаанӡеиԥш иуадаҩуп ахшыбаҩаҿы иалкаау ахәыцрақәа рыҟалара аҭыԥыркразы, мамзаргьы ас еиԥш алокализациа аҵабыргхаҭа шаҟа ихәарҭоу азы алкаа ӷәӷәақәа рыҟаҵара. Ус шакәугьы, анеировизуализациа, ахшыҩи ахшыбаҩи ркоррелиациа шыҟоу зыршаҳаҭуа гха змам алҵшәақәа аанашьҭит. Урҭ рахьтә иҟоуп, алокалтә функциақәа рмодель акәымкәа, [[Нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] рсистема амодель шьаҭас измоу<ref>{{статья|заглавие=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately?|ссылка=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518|издание=Journal of Cognitive Neuroscience|том=25|номер=6|doi=10.1162/jocn_a_00380|страницы=834—842|pmid=23469884|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Joseph M.; Zaki, Jamil|год=2013|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|издание=Current Directions in Psychological Science|том=17|номер=2|doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x|страницы=62—67|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|archive-date=2014-10-31|язык=en|тип=journal|автор=Cacioppo, John T.; Berntson, Gary G.; Nusbaum, Howard C.|год=2008}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Great expectations: What can fMRI research tell us about psychological phenomena?|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|издание=International Journal of Psychophysiology|том=73|номер=1|doi=10.1016/j.ijpsycho.2008.12.017|страницы=10—16|pmid=19232374|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109084331/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|archive-date=2016-01-09|язык=en|тип=journal|автор=Aue, Tatjana; Lavelle, Leah A.; Cacioppo, John T.|год=2009}}</ref>. == Апсихологиа аусхкқәа == Иахьатәи апсихологиа усхкырацәатә ҭҵаарадырроуп. Апсихологиа аусхкқәа акыр зхала иҿиауа хырхарҭақәоуп. Урҭ ҭагылазаашьала еиҩыршоит афундаменталтә (азеиԥш), ахархәаратә (иҷыдоу) ҳәа. Апсихологиа афундаменталтә усхкқәа апсихикатә цәырҵрақәа рыҭҵаараҿы азеиԥш ҵакы рымоуп. Ари апсихологиа аусхкқәа зегьы еидызкыло, иара убас дара рыҿиара шьаҭас иамоу базисуп. Афундаменталтә усхкқәа, шамахамзар, атермин «[[общая психология|азеиԥш психологиа]]» ҳәа иашьҭоуп. Азеиԥш психологиа зхәаԥшуа аилкаара хадақәа иреиуоуп: адырратә процессқәа ([[ощущение|ацәаныррақәа]], [[восприятие|адкыларақәа]], [[внимание|азҿлымҳара]], [[представление (психология)|агәаанагарақәа]], [[память|агәынкылара]], [[воображение|ахаҿаагара]], [[мышление|ахәыцра]], [[речь|ажәаҳәа]], [[Эмоция|ацәаныррақәа]], [[Воля (психология)|агәаԥхара]], [[рефлексия|арефлексиа]]), [[исполнительные функции|анагӡаратә функциақәа]], апсихикатә ҟазшьақәа ([[способности|алшарақәа]], [[мотивация|амотивациа]], [[темперамент|атемперамент]], [[характер|аҟазшьа]]), [[Психическое состояние|апсихикатә ҭагылазаашьақәа]]. Афундаменталтә усхк аҳасабала, азеиԥш психологиа ацәырҵра аԥызҵаз [[Рубинштейн, Сергей Леонидович|С. Л. Рубинштеин]] ихьӡ иадырҳәалоит, 1940 шықәсазы афундаменталтә усумҭа «Азеиԥш психологиа ашьаҭақәа» аԥҵара. Ахархәаратә ҳәа ирышьҭоуп апрактикатә ҵакы змоу апсихологиа аусхкқәа. Ас еиԥш иҟоу аусхкқәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]], [[психология развития|аҿиара апсихологиа]], [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]], [[дифференциальная психология|аихшаратә психологиа]], [[сравнительная психология|аиҿырԥшратә психологиа]], [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] ([[психология толпы|аџьар рпсихологиа]], [[психология мира|адунеи апсихологиа]] налаҵаны), [[политическая психология|аполитикатә психологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә (амедицинатә) психологиа]], [[юридическая психология|азиндырратә психологиа]], [[экономическая психология|аекономикатә психологиа]], [[военная психология|арратә психологиа]], [[психология искусства|аҟазара апсихологиа]], [[психология творчества|арҿиара апсихологиа]], [[психология науки|аҭҵаарадырра апсихологиа]], [[психология спорта|аспорт апсихологиа]], [[психология религии|адин апсихологиа]] уҳәа егьырҭгьы<ref>Маклаков, 2002, с. 62—68.</ref>. == Апсихологиа аҭыԥ аҭҵаарадыррақәа рсистемаҿы == Апсихологиа аҭагылазаашьа еиуеиԥшым ҩ-традициак ирыдҳәалоуп. Актәи ԥсабараҭҵааратә маҭәарны аҟалара аҽазышәара ауп, аҩбатәи — аԥсҭазааратә психологиа аҭыԥ аанкылара аҽазышәара ауп. [[Петухов, Валерий Викторович|В. В. Петухов]]и [[Столин, Владимир Викторович|В. В. Столин]]и ишадырбо ала, ахықәкқәа рыҩбагьы шьаҭанкыла нагӡашьа рымам. Аԥсҭазааратә психологиа иаҿырԥшны, аҭҵаарадырратә иҷыдоу маҭәаруп, апсихикатә ԥсҭазаара аҭҵааразы аилкааратәи аметодологиатәи аппарат аманы. Убри инаваргыланы, апсихологиа иамоуп аҷыдарақәа, иара аҭҵаара аобиект аҭагылазаашьа ҩныҵҟала аарԥшра ахьалшо иадҳәалоу. Аҭҵаарадырратәи аԥсҭазааратәи психологиа апринциптә еиԥшымзаарақәа еиқәнархоит, аха убри аан дара-дара еидҳәалоуп<ref>{{книга |автор = Петухов В. В., Столин В. В. |заглавие = Психология: Методические указания для студентов непсихологических факультетов государственных университетов |место = М. |издательство = Издательство МГУ |год = 1989 |страницы = 21 |страниц = 66 |тираж = 3500 }}</ref>. Апсихологиа иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа реиԥш агуманитартә ҭҵаарадыррақәагьы ирыдҳәалоуп. Апсихологиеи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәеи реимадара шьаҭас иамоуп ауаҩы ибиологиатә ԥсабара. Аха ауаҩы, ҷыдарас имоу, социалтә ҟалараны дахьыҟоу ауп, ипсихикатә цәырҵрақәа социалла акыр иахьыхьԥшу. Убри иахҟьаны, апсихологиа агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рахь иԥхьаӡоуп<ref name="sfn-Маклаков-2002-22"/>. Апсихологиа аҷыдарақәа ируакуп аобиекти адырра асубиекти реиқәшәара, даҽакала иуҳәозар, [[рефлексия|арефлексиа]] аҭҵааразы мыругак аҳасабала ахархәара ахымԥадатәра. === Апсихологиеи иахьатәи аҭҵаарадыррақәеи реимадара === ==== Афилософиа ==== Апсихологиа азҵаарақәа акраамҭа ирыхәаԥшуан [[Афилософиа|афилософиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. XIX ашәышықәса азбжазы ауп апсихологиа зхала иҟоу ҭҵаарадырраны ианыҟала. Аха афилософиа аҽанаҟәнашагьы, ирыбжьаз аимадара ааигәа еиқәнархоит. Иахьатәи аамҭазы иҟоуп апсихологиа еиԥш афилософиагьы иҭнаҵаауа аҭҵаарадырратә проблемақәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит ахаҭаратә ҵакы змоу аилкаарақәа, [[Смысл жизни|аԥсҭазаара ахықәкқәа]], [[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]], аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа, ацәаҩашәатә беиарақәа уҳәа егьырҭгьы. Апсихологиа [[Психологический эксперимент|аԥышәаратә]] методқәа ахы ианархәоит агипотезақәа ргәаҭаразы. Аха иҟоуп ԥышәарыла иузымыӡбо азҵаарақәа. Ус ианыҟоу апсихологцәа афилософиа иадҵаалар рылшоит. Афилософиа-психологиатә проблемақәа рахь иаҵанакуеит ауаҩытәыҩса ихдырра аҵаки ахылҵшьҭреи, ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иреиҳаӡоу аформақәа рыԥсабара апроблемақәа, [[Общество|ауаажәларра]] ахаҭареи ахаҭара ауаажәларреи рнырра<ref name="sfn-Маклаков-2002-57">Маклаков, 2002, с. 57.</ref>. А.Г. Маклаков иаирбоит акраамҭа афилософиа аматериалисттәи аидеалисттәи ҳәа аҽшашозгьы, уажәы урҭ афилософиа ацашьақәа реизааигәахара шцәырҵыз, аҩ-хырхарҭак рпсихологиазы еиԥшу аҵакы алацәажәара шалшо. Аматериалисттә философиа хадоуп аусура апроблемақәеи иреиҳаӡоу апсихикатә функциақәа рхылҵшьҭреи рыхәаԥшраан. Аидеалисттә философиа, Маклаков игәаанагарала, иқәнаргылоит [[ответственность|аҭакԥхықәра]], [[совесть|аламыс]], аԥсҭазаара аҵакы, [[духовность|адоуҳара]] реиԥш иҟоу апроблемақәа. Маклаков иазгәеиҭоит, апсихологиаҿы аҩхырхарҭак (аматериалисттәи аидеалисттәи) рхархәара «еиҳа ихарҭәааны ишаанарԥшуа ауаҩы иҩбоу ихаҭара, ибиосоциалтә ԥсабара»<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. А.Г. Маклаков игәаанагарала, апсихологцәеи афилософцәеи русеицура мацарала иуӡбазар зылшо апроблемақәа рахь иаҵанакуеит [[Эпистемология|аепистемологиа]] апроблемақәа<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. Апсихологиа атеориақәак апсихологиа-философиатә ҟазшьа рымоуп, иаагозар, фреидҿыццәа ртеориатә усумҭақәа реиԥш иҟақәоу. Ҿырԥштәыс иаагозар, [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]] иусумҭақәа рхы иадырхәоит апсихологиеи, [[Асоциологиа|асоциологиеи]], афилософиеи рҿы. ==== Асоциологиа ==== Апсихологиа ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Асоциологиеи иареи злеиԥшу рацәоуп. Асоциологиа, асоциалтә психологиаҟынтәи, ахаҭареи ауаҩытәыҩсатә еизыҟазаашьақәеи рыҭҵааразы аметодқәа амнаԥсахуеит. Апсихологиа инарҭбааны ахы ианархәоит традициала социологиатәуп ҳәа иԥхьаӡоу, азҵаареи анкетаҟаҵареи реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырратә дырраҭара аизгаразы аметодқәа. Иҟоуп апсихологиеи асоциологиеи дара-дара еимырдо еиуеиԥшым аконцепциақәа. Апроблема рацәа, амилаҭтә психологиа, аполитика апсихологиа, асоциализациеи асоциалтә шьақәгылақәеи рпроблемақәа реиԥш иҟоу, апсихологцәеи асоциологцәеи еицырыӡбоит<ref>Маклаков, 2002, с. 58.</ref>. ==== Аекономика ==== [[Экономическая психология|Аекономикатә психологиа]] — ауаҩы иекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] и[[Психические процессы|психикатә процессқәеи]] ирызку апсихологиа аусхк ауп, иадҳәалоуп: [[Атауар|атауар]]қәеи [[Услуга|амаҵзурақәеи]] рҭыжьреи, реихшареи, реиҭныԥсахлареи, рхархәареи. Аекономикатә психологиа аҭҵаара [[Объект исследования|амаҭәар]] — аекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] ауаа аекономикатә еизыҟазаашьақәа [[Экономический агент|рсубиектқәа]] раҳасабала реинырра апсихологиатә закәанеизшәарақәеи роуп. Иеилкаахеит, ауаа рекономикатә хымҩаԥгашьа, уаанӡа аекономика аҭҵаараан ииашоу заҵәык ауп ҳәа изхәаԥшуаз [[Рациональное поведение|арационалтә хымҩаԥгашьа]] ишацәыхароу, ари ахымҩаԥгашьа апсихикатә факторқәа акыр ишҳәаақәырҵо. [[2002|2002]] шықәсазы, егьырҭ авторцәа [[Тверски, Амос|Амос Тверски]] далархәны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рзы, [[эвристика|аевристикақәа]] рхархәараҿы азеиԥш уаҩытәыҩсатә мҩахҟьарақәа ирызку акогнитивтә шьаҭа ашьақәыргыларазы, иара убас [[Теория перспектив|аперспективақәа ртеориа]] аҿиаразы, «аекономикатә ҭҵаарадырраҿы [[психолог|апсихолог]]иатә методика ахархәаразы, лымкаала — агәаанагарақәеи аӡбамҭақәа рыдкылара аилымкаара аамҭазы рыҭҵаараан» ([[Смит, Вернон|В. Смит]]и иареи) [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|аекономиказы Нобель ипремиа]] далауреатхеит [[Канеман, Даниэль|Даниел Канеман]], аҭҵаарақәа [[экономист|економист]]к иаҳасабала акәымкәа, апсихолог иеиԥш ишымҩаԥигозгьы. [[2017|2017]] ш. [[экономика|аекономика]]зы [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|Нобель ипремиа]] далауреатхеит, [[поведенческая экономика|ахымҩаԥгашьатә економика]] аусхк аҟны илагалазы, [[Талер, Ричард|Ричард Талер]]. ==== Аҭоурых ==== Апсихологиазы акрарыҵаркуеит иара убас [[Аҭоурых|аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа]]. Аҭоурыхи апсихологиеи рсинтез ҿырԥштәыс иамоуп [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]] иреиҳаӡоу ипсихикатә формақәа [[Культурно-историческая психология|ркультура-ҭоурыхтә ҿиара атеориа]]. Апсихологиаҿы, аҭоурыхтә метод ахархәара апсихикатә цәырҵрақәа имариаоу инаркны иуадаҩу аформақәа рахь афило-онтогенетикатә ҿиара аҭҵаара ауп. Аҭоурыхи апсихологиеи реизааигәахара шьаҭас иамоуп, иахьатәи ауаҩы, ауаатәыҩса рыҿиара далҵшәоуп ҳәа аконцепциа<ref>Маклаков, 2002, с. 60—61.</ref>. Апсихологиатә цәырҵрақәа ҭоурыхла рыҿиара азҵаарақәагьы ҭнаҵаауеит [[эволюционная психология|аеволиуциатә психологиа]]. ==== Абиологиатә ҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа [[Абиологиа|абиологиатә ҭҵаарадыррақәа]] ӷәӷәала ирыдҳәалоуп, [[медицина|амедицина]]гьы налаҵаны. Арҭ аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апсихологиаҿы рхархәара шьаҭас иамоу, апсихикатә цәырҵрақәеи апсихикатә процессқәеи реиҳарак физиологиала реихьԥшызаароуп. Апсихикатәи асоматикатәи дара-дара реинырра афактқәа дыруп. Апсихикатә ҭагылазаашьа афизиологиатә ҭагылазаашьа анырра анаҭоит. Апсихика аҷыдарақәа иалкаау ачымазарақәа (иаагозар, [[Психосоматические заболевания|апсихосоматиатә]]) рыҿиара иацхраар алшоит. Ихьарҳәу аимадара злаҟоу, ачымазарақәа жәпакы апсихикатә ҭагылазаашьа анырра иарҭо алоуп<ref>Маклаков, 2002, с. 62.</ref>. Еиҳарак апсихологиеи, [[Неврология|аневрологиеи]], апсихиатриеи аимадара бзиа рымоуп. Апсихологиаҿы ззанааҭ хадала злагала дуу аҵарауаа реиҳараҩык аневрологцәеи апсихиатрцәеи ракәын. Анервтә система ачымазарақәеи апсихика аилагарақәеи рыҭҵаара ауп, хра злоу апсихика аусуреи аилазаареи рҷыдарақәа, абжьааԥны иҵәаху мамзаргьы зыԥшаара уадаҩу насгьы анерв система аусуреи аилазаареи реимадарақәа рааԥшра алшара рызҭаз. [[психиатрия|Апсихиатриа]] иадҳәалоу еизырхоу азҵаарақәа рыҭҵааразы апсихологиаҿы иалкаауп [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә психологиа]], [[психосоматика|апсихосоматика]], [[психология аномального развития|аномалтә ҿиара апсихологиа]] реиԥш иҟоу аусхкқәа; [[нейробиология|анеиробиологиа]], [[анатомия|анатомиа]], [[Центральная нервная система|анервтә система хада]] [[физиология|афизиологиа]], аусхкқәа — [[нейропсихология|анеиропсихологиа]], [[психофизиология|апсихофизиологиа]]. [[генетика|Агенетика]] аҿиараҿы апрогресс ду иалнаршеит [[психогенетика|апсихогенетика]] аԥҵара, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[геном человека|ауаҩы игеном]] [[Секвенирование|асеквенациа]] ашьаҭала, агенетикатә еффектқәа апсихика аусура аҷыдарақәа ишырныруа аарԥшра алзыршо аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. ==== Анеиропсихологиа ==== Апсихологиаҿы ареволиуциа хаҭа цәырнагеит аинвазиа злам (еилазымго) аҭҵаара аметодикақәа рцәырҵра, ипассиву ([[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], аМРТ) реиԥш иактивугьы ([[транскраниальная магнитная стимуляция|атранскраниалтә магниттә стимулиациа]]). Арҭ аметодикақәа рыцхыраарала, апсихологцәа раԥхьаӡа акәны алшара роуит, уаанӡа обиективла аҭҵаара зцәыуадаҩыз афеноменқәа, [[сознание|ахдырра]], [[Сновидение|аԥхыӡқәа]], [[свобода воли|агәаԥхара ахақәиҭра]] уҳәа еиҭарҿиахо аҭҵаарақәа рымҩаԥгара. ==== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа активла аус рыцнауеит егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи аҭҵаарадырратә ҵара аусхкқәеи реиҳара. Ари аинырра ааԥшуеит, зегь раԥхьаӡагьы, апсихологиа аусхкқәа раԥҵараҿы, уи иадҳәалоу, аҭҵаарадырратә дырра хархәаратә усхкқәаны, апсихологиа амаҭәар апозициала аобиективтә ҵабырг азакәанқәа ҭызҵаауа рҟны. Иаагозар, апсихологиеи [[Антропологиа|антропологиеи]] реимадара шьақәдыргылоит, [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]] еиԥш иҟоу, апсихологиа афундаменталтә усхк аҟазаара иабзоураны. [[Педагогика|Апедагогика]] аус ацурала ицәырҵуеит [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]]; [[дефектология|адефектологиа]] — [[специальная психология|апсихологиа ҷыда]]. [[Лингвистика|Алингвистика]] апсихологиа аус ацуа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] ахылҵуеит; [[юриспруденция|азиндырреи]] иареи реимадара еилыкка иааԥшуеит [[судебная психология|аӡбаратә психологиа]], [[психология жертвы|ааха аура апсихологиа]], [[криминальная психология|акриминалтә психологиа]], [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[психология расследования преступлений|ацәгьоурақәа рыҭҵаара апсихологиа]] реиԥш иҟоу апсихологиа аусхкқәа рҿы. === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус иазку аимак-аиҿакқәа === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус акыр инарҭбаау аимак-аиҿакқәа ирмаҭәаруп. 2005 шықәсазы, УАР алахәыла-корреспондент, [[Институт психологии РАН|УАР Апсихологиа аинститут]] адиректор ихаҭыԥуаҩ [[Юревич, Андрей Владиславович|А. В. Иуревич]] ишазгәеиҭаз ала, амаҭәар ауадаҩрақәеи иахьатәи апсихологиа ақәҿиарақәеи апаразитра рзуны, иахьатәи ахархьуаҩ «ара-уажәы-шьҭа-ипсихологиа» ақәыӷәӷәарала, зҽырҭбааны ирылаҵәаз [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]] аидеологиа, уи аҵакыра иааиԥмырҟьаӡакәа [[Паранаука|апараҭҵаарадырратә доктринақәа]] мчыла иалалоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=[[Юревич, Андрей Владиславович|Юревич А. В.]]|заглавие=Наука и паранаука: столкновение на «территории» психологии|издание=[[Психологический журнал]]|издание ответственный=Институт психологии РАН, Российская академия наук (Москва)|ссылка=http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm|год=2005|том=26|номер=1|страницы=79—87|issn=0205-9592|архив дата=2012-10-21|архив=https://web.archive.org/web/20121021123227/http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm}}</ref>. Америкатәи апсихолог Б. Р. Хегенхан 2009 шықәсазы иазгәеиҭеит, апсихологиа ҭҵаарадырроума ҳәа азҵаара, аҵарауаа аҭакқәа жәпакы шарҭо, урҭ аҭакқәа рҵакы зхьыԥшу иазҭои, насгьы апсихологиа аспектс иаҵанаиркуеи шракәу: * мап, уи апарадигманӡатәи маҭәаруп; * мап, иара амаҭәар аҭҵаарадырратә ҭҵаара аҽаҭаразы исубиективцәоуп; * мап, аха уи ҭҵаарадырраны иҟалар алшоит, иагьахәҭоуп; * ааигьы, мапгьы: иара хәҭакахьала ҭҵаарадырроуп, хәҭакахьала — мап; * ааи, апсихологиа аҭҵаарадырратә методологиа зхы иазырхәо, ҭҵаарадырратә маҭәаруп. [[модернизм|Амодернизм]]и [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]]и рыбжьара иахьатәи аимак-аиҿак аҿы, апсихологиа аҭҵаарадырратә статус [[Полемика|аимак-аиҿак]] иамаҭәарны иҟоуп<ref>Hergenhahn, 2009, p. 655.</ref>. Аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ахьыҳараку иахҟьаны, апсихологиатә теориақәа жәпакы рзы иуадаҩуп [[Фальсифицируемость|Поппер икритери]] ахархәара, избанзар дара рҿы, рхархәара зыруадаҩуа алкааҟаҵара еилаԥсеи еихысуа аилкаарақәеи ахархәаралшара рымоуп. Ас еиԥш иҟоу атеориақәа жәпакы рзы аҭҵаарадырратә џьбарара аилкаара адетерминисттә теориақәа рҿы ахархәара змоу ишақәымшәогьы, дара, иага ус акәзаргьы, ихәарҭахоит. Ҿырԥштәқәас иҟалар рылшоит [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]]и [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]]и ртеориақәа. [[Поппер, Карл|Поппер]] ихаҭа игәы иаанагон атеориа аҭҵаарадыррамреи, аметафизикатәреи рышьақәырӷәӷәа, ари аҩыза атеориа хәарҭара аламкәа, ҵакыданы хымԥада иҟанаҵом ҳәа<ref>Hergenhahn, 2009, p. 10.</ref>. [[Корнилова, Татьяна Васильевна|Т. В. Корниловеи]] [[Смирнов, Сергей Сергеевич (писатель)|С. Д. Смирнов]]и иазгәарҭеит, апсихологиаҿы апарадигмақәа рацәаны еицтәараны рыҟазаареи апарадигма маҷ ҿыцқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рцәырҵреи ирыхҟьаны, иааиԥмырҟьаӡакәа иарбоу аҭҵаарадырраҿы акризиси ареволиуциеи еиԥҟьара змам аеффект шаԥырҵо, уи хыхь ишазгәаҭоу еиԥш, аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ишҳәаақәнаҵо. Ари афакт, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык рхы иадырхәоит, апсихологиа иҿиоу ҭҵаарадыррам, мамзаргьы зынӡаскгьы иҭҵаарадыррам ҳәа аҳәамҭақәа ҵаҵӷәыс ирыҭаны. Апсихологиаҿы иахьа уажәраанӡа аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра иазааигәоу, амцҭҵаарадырратә дырра инагӡаны, еилыкка реиҟәыҭхарак ҟамлеит. Астрологиеи [[алхимия|алхимиеи]] зынӡа ирылҵыз [[Астрономиа|астрономиеи]] ахимиеи реиԥш акәымкәа, апсихологиа акырӡа ачҳара аанарԥшуеит [[Парапсихология|апарапсихологиа]]хь, насгьы лассы-лассы аԥсҭазааратә психологиа аԥышәа ассимилиациа азнауеит<ref>{{книга|автор=Корнилова Т. В., Смирнов С. Д.|заглавие=Методологические основы психологии|место=СПб|издательство=Питер|год=2007|страницы=73|страниц=320|серия=«Учебное пособие»|isbn=978-5-94807-015-5|тираж=3000}}</ref>. Америкатәи апсихологиатә енциклопедиаҿы ишьақәыргылоуп аҭҵаарадырратә психологиа абарҭ апринципқәа: «Азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи психологиа иаҭахуп еилыкка иарбоу, аиҭеиҭаҳәара алзыршо аҭагылазаашьақәа раан агәаҭарақәа ахылаԥшра ӷәӷәа рыҭара. Иара аусура машәырла ахылаԥшрақәеи, хаз игоу ахазхҭысқәеи, ашаҳаҭцәа рыхәшьарақәеи шьаҭас иахьрымоу азанааҭтә ма аҭҵаарадырратә ҩаӡараҟынӡа инаӡаӡом … Аҭҵаарадырратә психологиа иаҭахуп аемпирикатә гәаҭарақәеи аԥышәаратәреи, урҭ лассы-лассы аҭҵаарадырратә теориақәа рформа шьҭырхуеит, ус ирыдыркылоит»<ref>Психологическая энциклопедия / под ред. Р. Корзини и А. Ауэрбаха; пер. с англ. — СПб.: Питер, 2006. — 2-е изд. — 1876 с. С. 840</ref>. Арҭ апринципқәа инарықәыршәаны, апсихологиа аганахьала атеориатә шьақәгылашьақәа рацәаны, иаагозар, апсихика акванттә теориа, [[Торсионные поля|аторсионтә «дәқәа» ртеориа]] реиԥш иҟоу, ҭҵаарадырроуп ҳәа иузыԥхьаӡом, избанзар ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәаӡам<ref>{{Cite web|url=http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|title=Гольдшмидт Е. С. Физические метафоры психологии / Общая психология и психология личности. — Сибирский психологический журнал. — Томский госуниверситет. № 25, 2007 г. — Томск. — С. 8—13|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712065506/http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|archive-date=2019-07-12|access-date=2019-11-29|url-status=live}}</ref>. Иара убри аан, зны-зынла урҭ аҭҵаарадырратә психологиа аҭҵаара иаԥсоу обиектқәаны иҟалар алшоит, иаагозар, ахшыҩ ахәмарра аинтерес зҵоу афактқәа реиԥш, мамзаргьы ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәоу атеориақәа рышьақәыргыларазы гәазыҳәарақәак ракәны иҟалар алшоит. == Аҭоурых == {{main|Апсихологиа аҭоурых}} Апсихолог [[С. Л. Рубинштейн|С. Л. Рубинштеин]], 1940 шықәсазы, апсихологиа ҭоурыхтә хәаԥшышьала абас дахцәажәеит<ref>''Рубинштейн С. Л.'' Основы общей психологии. М., 1940. С. 37.</ref>: {{Ацитата алагара}}"Апсихологиагьы даара иагьжәытәӡатәиуп, зынӡа иагьқәыԥшу ҭҵаарадырроуп, уи иамоуп 1000 шықәса зхыҵуа ажәытәра, ус шакәугьы, иара зегьы иҵегь аԥхьаҟа ҟалараны иҟоу ауп. Зхала иҟоу ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала аҟазаара жәашықәсала ауп ишыԥхьаӡоу, аха афилософиа ыҟанаҵы, иара апроблематика хада афилософиатә хәыцра ааннакылоит. Аԥышәаратә ҭҵаара ашықәсқәа ираԥхьагылан афилософиатә хәыцрақәа шәышықәсала, ганкахьала, ауаа практикала рдырра, азқьышықәсақәа — даҽа ганкахьала».{{Ацитата алгара}} === Ажәытәӡара === [[Файл:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|мини|Аристотель — ашәҟәы «Аԥсы иазкны» автор, апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ ахьыҟаиҵо]] Заатәи ажәытәӡатәи авторцәа рырҿиараҿы [[природа человека|ауаҩы иԥсабареи]], иԥси, ихшыҩи рпроблемақәа ахшыҩзышьҭра анрырҭоз маҷӡамызт. Иахьа уажәраанӡа, ажәытә авторцәа ргәаанагарақәа рспектр зегьы аҟынтәи, [[Гиппократ]] итемпераментқәа реихшара ауп иааз, [[Платон]] иидеиақәа жәпакы апсихика иазку агәаанагарақәа рфилософиатә шьаҭақәа рыҿиара анырра шарҭазгьы, хәҭакахьала, ауаҩы, амотивқәа рыҩныҵҟатәи реимак еимнарххо ҟаларак аҳасабала игәаанагара рныԥшит ахаҭара аструктура иазку апсихоаналитикатә дунеихәаԥшышьақәа рҿы. Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа реиҳарак реиԥш, апсихологиа «даду» ҳәа ииашаны изуҳәар алшоит [[Аристотель]], зытрактат «Аԥсы иазкны» аҟны апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ азҭаз. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Европа, апсихологиа иазку абжьарашәышықәсазтәи аусумҭақәа ааидкыланы, ахаҵареи ахшыҩи рызҵаарақәа ирызкын, [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] инаиркны ақьырсиантә философцәа иааубаратәы, [[Аристотель]] иидеиақәа имырԥсахит. Мрагыларатәи аҵарауаа рҟынтәи апсихологиатә зҵаарақәа хшыҩзышьҭра риҭон [[Ибн Сина]] (Авиценна). Ажәытәтәи Урыстәыла иҩын апсихологиатә зҵаарақәа ахьықәдыргылоз, иахьырыӡбоз ҩымҭақәак: аԥсы ахылҵшьҭреи аҵаки, ахшыҩ аҟазшьақәа, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа реиҿкаашьа, амотивқәа рықәԥара, ауаа рпсихикаҿы ақәратәи аиндивидуалтәи еиԥшымзаарақәа, аҟазшьа апроблема, аԥхыӡқәа рхылҵшьҭра уҳәа уб. иҵ. Уи рызкуп, иаагозар, арҿиамҭақәа «[[Повесть о Горе-Злочастии|Агәырҩа-Цәгьа изку аповест]]», «[[Домострой|Аҩныргылара]]», «[[Голубиная книга|Аҟәыӷара ҵаула ашәҟәы]]», хыԥхьаӡара рацәала еиҭагоу афилософиатәи амедицинатәи литература: «[[Гален|Галиново]] [[Гиппократ|Ипократ]] иахь», «Ашьхыц», Филипп Асакаратә и-«[[Диоптра (Филипп Монотроп)|Диоптра]]», «Аилыркааратә Палеиа», «Амаӡақәа рымаӡа»<ref>{{Статья|автор=Гуменская Ольга Михайловна|заглавие=Древнерусская мудрость как источник отечественной психологической мысли|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli|издание=Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия Философия. Психология. Педагогика|год=2007|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922212753/https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli}}</ref>. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Rudolf-Goclenius-1.jpg|thumb|Рудольф Гоклениус]] 1590 шықәсазы [[Гоклениус, Рудольф|Рудольф Гоклениус]] раԥхьаӡа акәны атермин «апсихологиа» ихы иаирхәоит аԥсы иазку аҭҵаарадырра аарԥшразы. Уи ихааныз [[Касман, Оттон|Оттон Касман]] атермин «апсихологиа» иахьатәи аҭҵаарадырратә ҵакы аҭаны раԥхьа зхы иазырхәаз ҳәа дыԥхьаӡоуп. Аамҭа ҿыц ахаҭарнакцәа (иаагозар, [[Декарт, Рене|Рене Декарт]]) ацәеижьи аԥси еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа ирыԥхьаӡон — уи апсихологиа апроблема иҿыцу хәаԥшышьан. «Аԥси ацәеижьи еиуеиԥшым азакәанқәа рыла инхоит, аус руеит, еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп», — иҩуан Декарт. === XVIII ашәышықәса === Нанҳәамза 3, 1795 шықәсазы британиатәи акралтә астроном [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] раԥхьаӡа акәны иԥшааит иассистент Девид Киннбрук аԥхьаӡарақәа рҿы иҟаиҵаз агхақәа. Киннбрук иусура дамхын, аха даҽа астрономк — [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]] — имҩаԥигаз агхақәа ранализ ихацнаркит [[время реакции|ареакциа аамҭеи]], аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәеи, «ахшыҩзцаратә хронометриеи» (''mental chronometry'') инеиԥынкыланы рыҭҵаара, акогнитивтә процессқәа ршәага-загақәа раҳасабала. === XIX ашәышықәса === [[Файл:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|left|Вильгельм Вундт]] [[XIX век|XIX ашәышықәса]] апсихологиазы, ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала маҷ-маҷ аира, [[Афилософиа|афилософиа]], [[медицина|амедицина]], [[точные науки|аҭҵаарадырра иашақәа]] изыхәҭоу ахырхарҭақәа ралкаара иашәышықәсаны иҟалеит. [[Вебер, Эрнст Генрих|Ернст Вебер]], ацәаныррақәа ринтенсивра, дара цәырызго астимулқәа ринтенсивра ишахьыԥшу ҭиҵаауеит. [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Герман Гельмгольц]] анервтә система апсихика шьаҭас иамоуп ҳәа иҭиҵаауеит, [[психология восприятия пространства|ақәыԥшылара адкылара]] шьаҭас иамоу «автоматикатә хшыҩзцарақәа» рзы агәаанагарақәа шьақәиргылоит. Амала апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аиқәыршәара аҭоурых аҿы ахьӡ хада — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]. Гельмгольц иҵаҩы, ицнагаҩ, Вундт 1879 шықәса рзы иааиртит адунеи аҿы раԥхьатәи апсихологиатә лабораториа, [[Интроспекция (психология)|аинтроспекциа]] аметод ала ахдырра афеноменқәа рыҭҵаарақәа ахьымҩаԥысуаз. Ари ашықәс апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аира иашықәсны иԥхьаӡоуп. === XX ашәышықәса === ==== Раԥхьатәи ажәашықәсақәа ==== [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иҵаҩы [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерл]], [[Феноменология|афеноменологиатә]] метод аидеиа ықәиргылеит хаҭала ахдырра аԥышәа ахцәажәареи анализ азуреи раҳасабала<ref>Ярошевский, 1974, с. 210.</ref>. ''«[[Феноменологическая психология|Афеноменологиатә психологиа]] — аҭҵаарадырратә психологиа ашьақәыргыларазы ҳәарада ихымԥадатәиу уасхыруп»'', — ҳәа агәаанагара иман Гуссерль<ref>{{книга|автор=[[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|часть=Амстердамские доклады. Феноменологическая психология. 1928|заглавие=Избранные работы|язык=ru|место=М.|год=2005|страницы=318|страниц=464|isbn=978-5-8291-1181-6}}</ref>. XX ашәышықәса алагамҭаҵәҟьа ахырхарҭақәа акымкәа ӷәӷәала реизҳара азгәаҭоуп. Ганкахьала, активла иҿиауеит [[психоанализ|апсихоанализ]] — апсихотерапиа ашкол, раԥхьа [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] иусумҭақәа шьаҭас измоу, уаҟа ауаҩы ихцәажәон, дара-дара ирҿагыланы иқәԥо ихьыԥшым ахаҭара аструктурақәа акымкәа-ҩбамкәа рыла ишьақәгылоу системаны — Иара ([[Оно (психология)|Ид]]), Сара ([[Эго|Его]]), Инахыҳәҳәо-Сара ([[Сверх-я|Суперего]]). Ари аимак аҿы Иара ауаҩы ибиологиатә ҭахрақәа роуп, урҭ рахьынтә апсихоаналитикцәа еиҳарак хшыҩзышьҭра зырҭоз асексуалтә ҭахра акәын, Инахыҳәҳәо-Сара асоциум, акультура рҭахрақәа роуп. Ари ашкол аҿиара апрактика адагьы аҭҵаарадыррагьы анырра ӷәӷәа анаҭеит, аҵарауаа азхьаԥшра арҭеит ахдырра анҭыҵ иҟоу афеноменқәа, иузымдыруа апсихикатә усура адетерминантқәа. [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] ипсихоанализ аидеиақәа акритика рзыруит, аҿиара, арҭбаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҵаулоу апсихологиа, еиҳарак Фреид уаанӡатәи иколлегацәа, [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] (аиндивидуалтә психологиа), [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]] (аналитикатә психологиа) реиԥш иҟоу, ԥыҭрак ашьҭахь фреидҿыццәа [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]], [[Хорни, Карен|Карен Хорни]], [[Салливан, Гарри Стек|Гарри Стек Салливан]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] уҳәа уб. иҵ. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы активла иҿиауеит [[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џь. Уотсон]] иаԥиҵаз апсихологиа ашкол, [[Павлов, Иван Петрович|И. П. Павлов]]и [[Торндайк, Эдвард Ли|Е. Торндаик]]и русумҭақәа шьаҭас измоу. Абихевиористцәа, хаҭала иубо рыда, ацәырҵрақәа зегьы аҭҵаарадырраҿы ахәаԥшра ралгаразы, [[позитивизм|апозитивисттә]] дҵа иқәныҟәон. Ауаҩы, агәазҭаҵарақәа злоу «аидчаԥала еиқәаҵәа», аха излыҵуа — урҭ агәазҭаҵарақәа рҭак ҳәа ихәаԥшуан. [[Германиа|Германиа]] иҿиауеит [[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] ([[Вертгеймер, Макс|М. Вертгеимер]], [[Коффка, Курт|К. Коффка]], [[Кёлер, Вольфганг|В. Киолер]]), ахдырра афеноменқәа рыҭҵаара амҩаҿы ԥхьаҟатәи ҿиараны иҟоу. Уаанӡатәиқәа иреиԥшымкәа, агештальтистцәа ахдырра злеибарку «ақьырмытқәа» ралкаара рҽазыршәомызт, уимоу, ирзакәан хаданы ирыԥхьаӡон «еибгоу еснагь иара шьақәзыргыло ахәҭақәа реицҵалыҵ еиҳауп» ҳәа. Ари ашкол аҳәаақәа ирҭагӡаны адкылареи ахәыцреи рфеноменқәа рацәаны иаартын. [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] апсихологиа ахархәаратә аспектқәа рыҿиара агәацԥыҳәара анаҭон, раԥхьа иргыланы — [[Психодиагностика|апсиходиагностика]], избанзар ар асолдаҭцәа рылшарақәа рыхәшьаразы ахархәага рҭахын. [[интеллект|Аинтеллект]] [[Психологическое тестирование|атестқәа]] аус рыдырулоит ([[Бине, Альфред|А. Бине]], [[Йеркс, Роберт|Р. Иеркс]]). ==== 1930—1940-тәи ашықәсқәа ==== Германиа [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|анацистцәа]] амчрахь инеиуеит, уи иахҟьаны апсихологцәа аӡәырҩы (урҭ рыбжьара имаҷҩымызт ауриацәа) ЕАА рахь ихҵәар акәхоит. Агештальтпсихологиа шамахамзар аҟазаара иаҟәыҵуеит, аха [[Левин, Курт|К. Левин]]и агештальтуаа рышьҭанеицәеи, америкатәи [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] иахаҿсахьа хадақәаны иҟалоит. Ус шакәугьы, [[Юнг, Карл Густав|Карл Иунг]]и [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидегер]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа анацисттә Германиа аусура иаанхоит. Иунг аколлективтә хымдырра иазку иҵара арҿиара даҿуп, 1934 шықәса рзы иара иҭижьуеит ифундаменталтәу иусумҭақәа руак ''«Архетипқәеи аколлективтә хымдырреи»''. Абихевиористцәа рыбжьара, ганкахьала, аԥсабара-ҭҵаарадырратә уасхыр еиқәырханы, ахымҩаԥгашьа аилыркаара апсихикаҩныҵҟатәи аҽеиҭакрақәа ралагалара аҽазышәарақәа ирылагоит ([[Толмен, Эдвард Чейс|Е. Толмен]], [[Халл, Кларк Леонард|К. Халл]]), даҽа ганкахьала [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Ф. Скиннер]] «арадикалтә бихевиоризм» еизирҳауеит, аоперанттә ҵара атеориа еизырҳауа. [[Пиаже, Жан|Ж.Пиаже]], қәрак еицҭагылоу ахәыҷқәа рҿы, еиԥшу агхақәа ахьааԥшыз ахәыцра аҭҵаарақәа рылҵшәақәа икьыԥхьуеит, иаҳа еиҳабу ахәыҷқәа рҿы шамахамзар иуԥымло. Активла иҿиауеит апсихологиатәи [[психотерапия|апсихотерапиатәи]] практика. Иҵаулоу апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҿиара иацырҵеит, ишьақәгылоит апсихоанализ иальтернативтәу апсихотерапиа аформақәа ([[гештальттерапия|агештальттерапиа]] уҳәа уб. иҵ.). [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]], [[марксизм|амарксизм]] шьаҭас измоу, [[культурно-историческая психология|акультура-ҭоурыхтә психологиа]] апринцип хадақәа шьақәиргылоит. Ари ахырхарҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ахаҭара аҭҵаара хымԥада, аҭоурыхи акультуреи рныррала имҩаԥысуа аҿиара апроцесс аан шакәу, апостулациа азун. Ари ахырхарҭа ашьаҭала анаҩс ишьақәыргылан [[теория деятельности|аусура атеориа]]. [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] аԥызхыз «[[s:ru:Постановление ЦК ВКП(б) от 4.07.1936 о педологических извращениях в системе Наркомпросов|Анаркомпросқәа рсистемаҿы апедологиатә маҳагьарақәа рзы]]» (1936) ақәҵара, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] апсихологиатә ҭҵаарадырра аҿиара акыр жәашықәса еиҵанархоит. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ахархәаратә технологиақәа рганахьала апсихологцәа рактивра ҿыц шьҭнахуеит. Чыдала ахшыҩзышьҭра аҭоуп асоциалтә психологиеи аергономикеи. ==== 1950—1960-тәи ашықәсқәа ==== Арҭ ажәашықәсақәа апсихологиатә ҭҵаарадырра аизҳазыӷьара, ахырхарҭақәа жәпакы рҿы активла аизҳара иаамҭоуп. Иахьатәи арҵага шәҟәқәа рҿы аматериал аиҳарак абри аамҭахҵәахазы имҩаԥгаз аԥышәарақәеи аҭҵаамҭақәеи ирызкуп. Абихевиоризм атеориа иҿиауа ааглыхреи арратә технологиақәеи аҭҵаарадырра аҿаԥхьа иқәдыргылоз азҵаарақәа жәпакы рҭак азыҟаҵомызт. Иуадаҩу ахархәагақәа рнапхгараҭаратә пультқәа рҿы, аинформациа адгаларазы иахьынӡауа хра злоу аформақәа аус рыдулареи егьырҭ ауснагӡатәқәеи астимулқәа имариоу рҭак адагьы, адкылара шьаҭас иамоу амеханизм уадаҩқәа активла аҭҵаара рҭахын. Ари аҩыза азыҳәа иахҟьаны, аҿиара иалагоит, ԥыҭрак ашьҭахь «[[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]]» ҳәа хьӡыс изауа аҟәша — азҿлымҳара амеханизмқәа рыҭҵаарақәа мҩаԥигоит [[Бродбент, Дональд|Д. Бродбент]], [[Миллер, Джордж Армитаж|Џь. Миллер]] икьыԥхьуеит «[[Магическое число семь плюс-минус два|Амагиатә хыԥхьаӡара быжьба аҵа-агырха ҩба]]» иазку еицырдыруа астатиа. Активла иҿиауеит абихевиоризм атеориа ашьаҭала ахымҩаԥгашьа амодификациа атехникақәа. Џь. Вольпе аус адиулоит [[систематическая десенсибилизация|инеиԥынкылоу адесенсибилизациа]] атехника, уи еиуеиԥшым афобиа хкқәа рыхәшәтәраҿы алҵшәа бзиа змоу акәны иҟалоит. Уи иаҿырԥшны ицәырҵуеит [[гуманистическая психология|агуманисттә психологиеи]] апсихотерапиеи ауаҩы автомат ма аԥстәы (абихевиоризми апсихоанализи ртеориа) рахь ииагара аиааира аҽазышәара аҳасабала. Агуманисттә психологцәа ажәалагала ҟарҵоит ауаҩы еиҳа зыҩаӡара ҳараку, агәаԥхара ахақәиҭреи [[самоактуализация|ахатәактуализациа]] аҽазышәареи змоу ҟаларак аҳасабала ихәаԥшларц. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы асоциалтә психологиа ӷәӷәала аҿиара мҩаԥысуеит. Еицырдыруа рыҭҵаарақәа мҩаԥыргоит [[Аш, Соломон|Соломон Аш]], [[Шериф, Музафер|Музафер Шериф]], [[Милгрэм, Стэнли|Стенли Милгрем]], [[Фестингер, Леон|Леон Фестингер]] уҳәа еицырдыруа апсихологцәа. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[Нью-эйдж|Ниу-Еиџь]]-культура алаҵәара аизҳара иацны, апсихологиа [[мистика|амистика]] аганахьала анырра ӷәӷәа амоуп; [[психоделики|апсиходеликатә маҭәашьарқәеи]] [[Сознание (психология)|ахдырра]] аусхк ҿыцқәеи рыҭҵаарақәа рықәҿиара ацәқәырԥаҿы ицәырҵуеит [[трансперсональная психология|атрансхаҭалатәи апсихологиа]], иара убас иҿиауеит ахаҭаратә еизҳара атренингқәа рышколқәа жәпакы, урҭ рахьынтә иҟоуп аамҭа цацыԥхьаӡа [[Религиозный культ|адинхаҵаратә культқәа]] рахь ииасуа: ([[саентология|асаентологиа]], [[Lifespring|алаифспринг]]). 1966 шықәсазы иаԥҵахоит [[Московский государственный университет|МАУ]]-и [[Факультет психологии Санкт-Петербургского государственного университета|ЛАУ]]-и рҟны апсихологиа афакультетқәа, иара убас [[Российский университет дружбы народов|УАРА]] иҟоу апсихиатриеи амедицинатә психологиеи ркафедра, уи иаанарԥшуеит 30 шықәса ирылагӡаны имҩаԥысуаз апсихологцәа рышьҭашәарыцара аанкылара. Иааубартәы аҟынӡа уи зыдҳәалаз аарыхреи аруааи рҿы апсихологцәа рҭаххара ацәырҵра акәын. СССР активла иҿиауеит [[инженерная психология|анџьныртә психологиа]]. Аха аџьынџьтәылатә психологиа, аобиективтә мзызқәа ирыхҟьаны [[марксизм-ленинизм|амарксист-ленинтә]] шьақәгылашьақәа инарықәыршәаны, даара аидеологизациа азуны иаанхар акәхоит — иарбоу аҭагылазаашьа уи ԥхьаҟатәи аҿиара иалкаау аҟазшьаҷыда анаҭоит. Иахьагьы амарксист-ленинтә теориақәа (шәахә. [[Отражение (философия)|аныԥшра атеориа]]) анс акә, арс акә [[Урыстәыла|Урыстәыла]] [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭақәак]] азанааҭуаа-апсихологцәа разыҟаҵара апрограмма анырра еиқәдырхоит. ==== 1970—1980-тәи ашықәсқәа ==== Акогнитивтә психологиа ӷәӷәала аизҳара мҩаԥысуеит, уи аушьҭратә лшара маҷны измоу адырраҭара аус адулара асистема аҳасабала, ауаҩытәыҩсатә психика аҵакы иазку ахалагаратә постулатқәа маҷ-маҷ рҿаԥҽра амҩа ианын. Ари аамҭахҵәахазы апсихологиа абызшәадырреи иареи активла аимадарақәа рыбжьанаҵоит, уи хырԥашьа амамкәа иҟалеит «[[Хомский, Ноам|хомскиантәи ареволиуциа]]» ашьҭахь; ицәырҵуеит [[психолингвистика|апсихолингвистика]]. Апсихологиа егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы иҭышәынтәалоу аизҳареи адыррақәа реизгареи мҩаԥысуеит, убри инаваргыланы ҩаԥхьа апсихологиатә хәыцра «наӡаӡатәи акризис» ацәанырра аҽарцәгьоит, избанзар аус зуа ахырхарҭақәа руак агәыӷра унаҭом ииашаҵәҟьаны ихарҭәаау, ауаҩы ихымҩаԥгашьа аилыркаара азҭо атеориа иаарласны ацәырҵразы. ==== Аҿатәра ==== Иахьатәи аамҭазы апсихика аҭҵаараҿы аҵак ду роуит еиуеиԥшым атомографиа хкқәа шьаҭас измоу аметодқәа. Атомографиа ахархәара иалнаршоит [[нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] реилазаашьа аилкаареи русура аҭҵаареи. Апсихика аусура аимадарақәа рыҭҵааразы, еиуеиԥшым апсихикатә усура хкқәа рзы, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан, ахшыбаҩ аиҿартәареи аусуреи ахархәара рымоуп [[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], уи иалнаршоит ахшыбаҩ аҭыԥқәа ишахәҭоу русураан рактивациа аилкаара (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|title=Построена трёхмерная карта слов в мозге человека|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003121820/https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|url-status=live}}</ref>). Апсихикатә процессқәа амолекулиартә ҩаӡараҿы рыҭҵааразы, [[Обмен веществ|аиҭныԥсахлара]], амаҭәашьарқәа рымҩангара, алиганд-рецептортә еинырра, [[экспрессия генов|агенқәа рекспрессиа]] уҳәа уахь иналаҵаны ахархәара амоуп [[позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиа]] (АЕТ) (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|title=Раскрыт механизм человеческой памяти|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010035427/https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|url-status=live}}</ref>). Хәҭакахьала, АЕТ ахархәара амоуп еиуеиԥшым [[нейромедиатор|анеиромедиаторқәа]] [[нейрофизиология|анеирофизиологиатәи]] апсихикатәи процессқәа рылахәхара аҭҵаарақәа рзы. == Апсихологиа занааҭк аҳасабала == {{main|Апсихолог}} '''Апсихолог''' — апсихологиатә ҵара змоу, апсихологиа аганахьала ҭҵаарадыррак, [[Психологическая помощь|психологиатә цхыраарак]], мамзаргьы ахархәаратә ҭҵаарақәа раҳасабала азанааҭтә усура назыгӡо уаҩуп. Хшыҩзышьҭра аҭатәуп, Урыстәылатәи Афедерациаҿы апсихологцәа русура алицензиа зырҭо акакәны ишыҟам, ахьӡ «апсихолог» акәзар — азакәанԥҵара иахьчо хьӡны ишыҟоу. Анс акә, арс акә апсихологцәа ҳәа рхы азҳәара азин рымоуп, апрофильтә психологиатә ҵара анаҩстәи аформақәеи аҩаӡарақәеи змоу ауааԥсыра: * [[Специалист (квалификация)|аспециалитет]] (5 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 6 шықәса латәарадатәи ма хәылбыҽхатәи аҟәшаҿы; 3,5 шықәса аҵара, даҽа иреиҳау ҵарак ыҟазар, даҽакала иуҳәозар, аҩбатәи иреиҳау аҵара); * [[бакалавр|абакалавр]]иат (4 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 5 шықәса хәылбыҿхатәи ма латәарадатәи аҟәшаҿы); * [[магистр|амагистр]]атура (2 шықәса иназыцҵоу аҽазыҟаҵара, аквалификациа абакалавр ма азанааҭуаҩ ыҟазар); * [[переквалификация|азанааҭтә еиҭаҽазыҟаҵара]] (жәымзтәи акурсқәа). == Акритика == Америкатәи апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иазгәеиҭоит, апсихологцәа лассы-лассы ацәаныррақәа ''рҵакы'' ишазхьамԥшуа, рхахьы иааргаӡом [[разум|ахшыҩ]] иамоу алшара аҵыхәтәантәиқәа еиуеиԥшым ркатегориақәа еиԥшымкәа ирзныҟәар шалшо. Убас, Пинкер игәаанагарала, агәалашәареи ахәыцреи ртеориақәа, ауаа ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи, ахаҳәқәеи ма ахыбрақәеи ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи еиҩырдырааӡом; ацәаныррақәа ртеориақәа ашәареи агәыԥжәареи, ахыбаареи абзиабареи злеиԥшым рбаӡом; асоциалтә еизыҟазаашьақәа ртеориақәа аҭаацәеи, аҩызцәеи, аӷацәеи, изеибамдыруеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа азгәарҭаӡом. Пинкер иазгәеиҭоит абзиабара, ацәымӷра, афатә, асекс, астатус, амчра, ашьыцра, аиҩызара, адин уҳәа уб. иҵ. реиԥш иҟоу атемақәа, апсихологиа арҵага шәҟәқәа рҿы шамахамзар ишрыламкьысуа<ref>Пинкер, 2018, с. 36.</ref>. == Акодқәа адыррақәа рклассификациа асистемақәа рҿы == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 15 == Шәахә. иара уб. == * [[Феноменология|Афеноменологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * ''Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А.'' Практикум по общей и экспериментальной психологии. — [[Санкт-Петербург|Л.]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]], 1987. — 256 с. * {{книга|автор=[[Гальперин, Пётр Яковлевич|Гальперин, П. Я.]]|заглавие=Введение в психологию|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Издательство Московского университета|Книжный дом «Университет»]]|год=[[2007]]}} * {{книга|автор=[[Гиппенрейтер, Юлия Борисовна|Гиппенрейтер, Ю. Б.]]|заглавие=Введение в общую психологию. Курс лекций|язык=ru|ссылка=http://www.pedlib.ru/Books/1/0155/index.shtml|место=[[Москва]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-17-049383-8|тираж=7000}} * {{книга|автор=[[Годфруа, Жо|Годфруа, Ж]].|заглавие=Что такое психология|оригинал=Les chemins de la psychologie. В 2-х т|ссылка=http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|место=[[Москва]]|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=[[2005]]||страниц=772|isbn=5-03-003697-0|тираж=1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|archive-date=2009-12-30}} * ''Гоноболин, Ф. Н.'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1973. — 240 с. * ''Еникеев, М. И.'' Общая и социальная психология. — [[Москва|М.]], [[Инфра-М]], 2000. — 624 с. * ''[[Коломинский, Яков Львович|Коломинский, Я. А.]]'' Человек: психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 224 с. * {{книга|автор=[[Лурия, Александр Романович|Лурия, А. Р.]]|заглавие=Лекции по общей психологии|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2003]]}} * ''[[Крутецкий, Виктор Алексеевич|Крутецкий, В. А.]]'' Психология: Учебник для учащихся пед. училищ. — [[Москва|М.]]: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 352 с. * {{книга|заглавие=Общая психология. В 7-ми т|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]]|год=2007}} * ''[[Немов, Роберт Семёнович|Немов, Р. С.]]'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1990. — 300 с. * {{книга|автор=[[Петровский, Артур Владимирович|Петровский, А. В]]., [[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Основы теоретической психологии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Инфра-М]]|год=1999}} * {{книга|автор=[[Рубинштейн, Сергей Леонидович|Рубинштейн, С. Л.]]заглавие=Основы общей психологии|ссылка= http://psylib.org.ua/books/rubin01/index.htm|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2007]]}} * ''Носов, Н.'' Виртуальная психология. — [[Москва|М.]]: «Аграф», 2000. — 432 с. * {{статья | автор = [[Зинченко, Владимир Петрович|Зинченко, В. П.]] | заглавие = Психология на качелях между душой и телом | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zinchenko/20.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 151—169 }} * {{статья|автор=Кольцова, В. А., Олейник, Ю. Н.|заглавие=Психологи в годы Великой Отечественной войны: подвиг на века|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Koltsova&Oleinik/5.pdf|язык=ru|издание=[[Знание. Понимание. Умение]]|год=2005|номер=2|страницы=40—51}} * {{книга|автор=Карандашёв, В. Н.|заглавие=Психология: Введение в профессию|язык=ru|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]], Смысл|страниц=512|год=2009|тираж=3000|isbn=978-5-7695-6630-1, ISBN 978-5-89357-227-8}} * {{книга|автор=Маклаков, А. Г.|заглавие=Общая психология|год=2002|язык=ru|место=[[Санкт-Петербург|СПб.]]|издательство=Питер|страниц=592|isbn=5-242-00062-5|ref=Маклаков}} * ''[[Фромм, Эрих|Фромм, Э.]]'' Душа человека. — [[Москва|М.]]: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — 430 с. — ISBN 5-250-01511-5 * ''[[Парыгин, Борис Дмитриевич|Парыгин, Б. Д.]]'' Общественное настроение / [[Парыгин, Борис Дмитриевич|Б. Д. Парыгин]]. — [[Москва|М.]]: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 1966. — 328 с. * {{книга|автор=Hergenhahn, B. R.|заглавие=An Introduction to the History of Psychology|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iZwXnfYAo3oC&printsec=frontcover&hl=ru|год=2009|издание=6th ed |место=|издательство=Wadsworth Publishing, Cengage Learning|allpages=752|isbn=978-0-495-50621-8|ref=Hergenhahn}} * ''[[Выготский, Лев Семёнович|Выготский, Л. С.]]'' Педагогическая психология. — [[Москва|М.]]: [[Педагогика (издательство)|Педагогика]], 1991. * {{книга|автор=[[Стивен Пинкер]]|заглавие=Чистый лист. Природа человека. Кто и почему отказывается признавать её сегодня|оригинал=Steven Pinker. The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature|место=[[Москва|М.]]|издательство=Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=608|isbn=978-5-91671-783-9|ref=Пинкер}} * {{книга|автор=[[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Психология в XX столетии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Политиздат]]|год=[[1974]]|страниц=447|серия=Теоретические проблемы развития психологической науки|тираж=42000|ref=Ярошевский}} == Азхьарԥшқәа == [[Научный журнал|Арецензиа зырҭо аҭҵаарадырратә журналқәа]]: * [http://www.voppsy.ru/ Журнал «Вопросы психологии»]{{In lang|ru}} — научный психологический журнал * [https://web.archive.org/web/20171212193628/http://psystudy.ru/ Журнал «Психологические исследования»]{{In lang|ru}} — научный электронный журнал, включён в Перечень [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] * [http://psyjournals.ru/kip/ Журнал «Культурно-историческая психология»] — международное научное издание для психологов, историков и методологов науки и специалистов в смежных областях фундаментального и прикладного человекознания; включён в Перечень [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] Аилыркаагақәа: * [http://psi.webzone.ru/ Психологический словарь] * [http://psychology.proektsb.ru/ Словарь психологических терминов] * [http://www.vocabulary.ru/ Национальная психологическая энциклопедия] — сайт НЭС Еиуеиԥшым: * [https://web.archive.org/web/20090902214324/http://psiman.ru/category/knigi_po_psihologii/ Несколько книг по психологии] * [http://www.psyinst.ru/library.php Библиотека книг по психологии] * {{книга|заглавие=Путеводитель по ресурсам Интернета. Психология|ссылка=http://lib.ulsu.ru/downloads/psih_internet.pdf|ответственный=Ульяновский государственный университет, Науч. библиотека УлГУ; сост. Е. И. Мулявко; под ред. Е. В. Кураковой|место=[[Ульяновск]]|издательство=[[Ульяновский государственный университет|УлГУ]]|год=2010|язык=ru|страниц=18}} * [https://rutube.ru/channel/41391746/playlists/ Сборник университетских видеолекций по психологии] * [https://psy-pro.livejournal.com/ psy_pro] — «Сообщество психологов-профессионалов» в [[Живой Журнал|Живом Журнале]] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:психологиа}} [[Акатегориа:Аԥсихологиа| ]] 83s4302dtdcpg228gdq2slwr19omumd 172926 172925 2026-09-01T04:31:17Z Fraxinus.cs 8381 +[[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]]; +[[Акатегориа:Аилкаара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала 172926 wikitext text/x-wiki '''Апсихологиа''' (ажәытә бырз. ψυχή «[[душа|аԥсы]]»<ref name="ДворецкийPsyche">{{книга|ответственный=Сост. [[Дворецкий, Иосиф Хананович|Дворецкий И. Х.]], под ред. [[Соболевский, Сергей Иванович|Соболевского С. И.]]|заглавие=Древнегреческо-русский словарь|том=II|место=М.|издательство=Государственное издательство иностранных и национальных словарей|год=1958|страницы=1801|страниц=1904|часть=Ψυχή|ссылка часть=http://www.classes.ru/all-greek/dictionary-greek-russian-old-term-68588.htm}}</ref>; λόγος «аҵара») — [[Общество|ауаа ргәыԥқәеи]] [[Ауаҩы|ауаҩы]] иԥсихикатә усуреи, [[психика|апсихика]] аҿиареи аусуреи рышьақәгылашьа азакәанеизшәарақәа ҭызҵаауа [[Гуманитарные науки|агуманитартә]]<ref name="sfn-Маклаков-2002-22">Маклаков, 2002, с. 22.</ref> [[Аҭҵаарадырра|ҭҵаарадырра]]<ref>{{Британника онлайн|https://www.britannica.com/science/psychology|Psychology}}</ref>. Апсихологиа еиднакылоит [[Гуманитарные науки|агуманитартәи]] [[естественные науки|аԥсабара-ҭҵаарадырратәи]] знеишьақәа<ref name="Druzhinin">{{книга|заглавие=Психология. Учебник для гуманитарных вузов|ответственный=Под общей редакцией [[Дружинин, Владимир Николаевич (психолог)|В. Н. Дружинина]]|место=СПб.|издательство=Питер|год=2001|страницы=12|страниц=656|серия=Серия «Учебник нового века»|isbn=5-272-00260-1}}</ref>. Иаҵанакуеит: * апсихикатә усура афактқәеи, амеханизмқәеи, азакәанқәеи аазырԥшуа ''афундаменталтә психологиа'', * иԥсабаратәу аҭагылазаашьақәа раан апсихикатә цәырҵрақәа ҭызҵаауа ''[[прикладная психология|ахархәаратә психологиа]]'' (''афундаменталтә'' психологиа шьаҭас иҟаҵаны), * ''[[практическая психология|апрактикатә психологиа]]'' — апсихологиатә дыррақәа апрактикаҿы рхархәара<ref name="Druzhinin"/>. Ахархәаратә психологиа ӷәӷәала иадҳәалоуп [[психиатрия|апсихиатриа]] — [[Психическое расстройство|апсихикатә еилашәарақәа]] реиҩдыраареи рыхәышәтәреи хықәкыс измоу [[Медицина|амедицина]] аусхк, [[психотерапия|апсихотерапиа]], [[Психика|апсихика]] хәшәтәырала анырра аҭашьа азҵаарақәа ирҿу, иара апсихикалагьы ацәеижь ианыруа, ауаҩы ацәанырратә, ахаҭаратә, асоциалтә ҟазшьа змоу апроблемақәа иацәыхьчара иазырхоу. == Апсихологиа амаҭәар == Апсихологиа амаҭәар еиԥшымкәа еилкаахоит аҭоурых аҿы, апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рпозициалагьы. Иахьатәи апсихологиазы, апсихологиа амаҭәар аԥшаара актуалра шамац иамоуп<ref name="Мазилов2017">[http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf Мазилов В. А. Предмет психологической науки и философия психологии /Фундаментальные и прикладные исследования современной психологии: результаты и перспективы развития / Отв. ред. А. Л. Журавлёв, В. А. Кольцова. — М.: Издательство «Институт психологии РАН», 2017. — 2714 с. — С. 108—115] {{Wayback|url=http://www.ipras.ru/engine/documents/document12436.pdf|date=20180520054525}} ISBN 978-5-9270-0362-4</ref>. * [[Душа|Аԥсы]] (XVIII ашәышықәса алагамҭанӡа аҭҵааҩцәа зегьы). * [[Сознание (психология)|Ахдырра]] ацәырҵрақәа (англиатәи [[эмпиризм|аемпирикатә]] ассоцианисттә психологиа — [[Гартли, Дэвид|Д.Гартли]], [[Милль, Джон Стюарт|Џьон Стиуарт Милль]], [[Бэн, Александр|Александр Бен]], [[Спенсер, Герберт|Герберт Спенсер]]). * Асубиект хаҭалатәи аԥышәа ([[структурализм|аструктурализм]] — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]). * Аҽанраалара ([[Функционализм (психология)|афункционализм]] — [[Джеймс, Уильям|Уилиам Џьеимс]]). * Апсихикатә усурақәа рхылҵшьҭра ([[психофизиология|апсихофизиологиа]] — [[Сеченов, Иван Михайлович|Иван Михаил-иԥа Сеченов]]). * [[Поведение|Ахымҩаԥгашьа]] ([[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џьон Уотсон]]). * [[Бессознательное|Имашәыршақәу]] ([[глубинная психология|иҵаулоу апсихологиа]]: [[психоанализ|апсихоанализ]] — [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]], [[индивидуальная психология|аиндивидуалтә психологиа]] — [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]], [[аналитическая психология|аналитикатә психологиа]] — [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]]). * Ахаҿсахьақәа рыдкылара, рышьақәыргылара, аус рыдулара апроцессқәеи урҭ апроцессқәа рылҵшәақәеи ([[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] — [[Вертгеймер, Макс|Макс Вертгеимер]]). * Ауаҩы иҟазаара апроблемақәа ([[гуманистическая психология|агуманисттә психологиа]], [[Экзистенциальная психология|аекзистенциалтә психологиа]] налаҵаны — [[Маслоу, Абрахам|Абрахам Маслоу]], [[Роджерс, Карл Рэнсом|Карл Роџьерс]], [[Франкл, Виктор|Виктор Франкл]], [[Мэй, Ролло|Ролло Меи]], [[онтопсихология|аонтопсихологиа]] — [[Менегетти, Антонио|Антонио Менегетти]], [[Позитивная психология|апозитивтә психологиа]] — [[Селигман, Мартин|Мартин Селигман]]). * Аинформациатә система «ахшыбаҩ» аинформациа аус адулара апроцессқәа, ауаҩы идырратә лшарақәа ([[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]] — [[Миллер, Джордж Армитаж|Џьорџь Миллер]], [[Саймон, Герберт Александер|Герберт Саимон]], [[Ньюэлл, Аллен|Аллен Ниуел]], [[Хомский, Ноам|Ноам Хомски]], Девид Грин, Џьон Свитс уҳәа). * Мазилов В. А. игәаанагарала, аҭҵаарадырратә психологиа иамаҭәарны иԥхьаӡатәуп ауаҩы иҩнуҵҟатәи дунеи<ref name=Мазилов2017/>. == Апсихологиа аобиект == Апсихологиа аобиект — асоциалтә гәыԥ дуқәеи асоциалтә гәыԥ маҷқәеи рҿы ауаа рыԥсҭазаашьа, рыҿиара, [[поведение|рхымҩаԥгашьа]], русура, реизыҟазаашьа алзыршо апсихикатә процессқәоеи апсихикатә цәырҵрақәеи. == Апсихологиа аҳасабтәқәа == * Апсихикатә цәырҵрақәеи апроцессқәеи рҵакы аилкаара. * Еиуеиԥшым аԥсҭазааратә ҭагылазаашьақәа раан ахи аилазаарақәеи рнапхгара. * Еиуеиԥшым апрактика аусхкқәа рылҵшәа аизырҳаразы иҳауз адыррақәа рхархәара * Апсихологиатә маҵзура атеориатә шьаҭа адырра. == Апсихологиа аметодқәа == Ахыԥхьаӡаратә психологиатә ҭҵаарақәа аус рыдулара ауеит агипотезақәа статистикала ргәаҭарала. Ари аусхк аҟны, алабораториатә ҭагылазаашьаҿы арандомизациа зызуу, хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа инарҭбааны ахархәара шрымоугьы, ас еиԥш аҭҵаарақәа аамҭакьаҿлатәи ацәырҵрақәа рдиапазон маҷ ауп ахәшьара зырҭар рылшо. Абасала, апсихологцәа, иара убас аклиникатә ԥышәарақәеи ауааԥсыра ирызку адыррақәеи рҟынтәи мҩашьарада еилкааны адырразы, арҿиаратә статистикатә методқәа ирықәгәыӷуеит<ref>John A. Schinka & Wayne F. Velicer, «Volume Preface» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>: * аинформациа аизгара аметодқәа ([[Интроспекция (психология)|ахашьклаԥшра]], ашьклаԥшра, аусура алҵшәақәа рыҭҵаара, ақьаадқәа рыҭҵаара, азҵаара аметод, атестқәа рметод, [[психологический эксперимент|аԥышәара]], абиографиатә метод) (шәахә. [[психометрия|апсихометриа]]); * адыррақәа аус рыдулара аметодқәа ([[статистика|астатистикатә анализ]], егьырҭ аматематикатә методқәа)<ref>Сидоренко Е. В. Методы математической обработки в психологии. — СПб.: ООО «Речь», 2000. — 350 с, ил. ISBN 5-9268-0010-2</ref>; * аинформациатә технологиақәа (апсихологиатә дыррақәа реизгареи, рҭагалареи, аус рыдулареи рзы иҷыдоу аҳасабратә техникатә хархәагақәеи апрограмматә еиқәыршәареи; астатистикатә дыррақәа аус рыдулара апрограммақәа; [[большие данные|адыррақәа дуқәа]] аус рыдулара аметодқәа); * апроцесси арҿиаратә усура аалыҵқәеи рпсихологиатә анализ; * апсихологиатә нырра аметодқәа (аимак- аиҿак, аԥышәара шьақәзыргыло атренинг, агәрагара, агәрархаҵара, арелаксациа уҳәа); * ахшыбаҩи хаз игоу анеиронқәеи релектрофизиологиа аметодқәа, [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалографиа]], [[томография|атомографиа]], [[Магнитоэнцефалография|амагнитоенцефалографиа]], ауаҩы ицәеижь иалсыр зылшо, 700—900 нанометр иану ацәқәырԥақәа роураҿы [[инфракрасная спектроскопия|аинфраҟаԥшь спектроскопиа]] уҳәа рышьаҭала. === Хылаԥшра зырҭо аԥышәарақәа === {{Main|Апсихологиатә ԥышәара}} Аобиектқәа [[Рандомизированное контролируемое испытание|машәырла реихшаразы]] аԥышәараҵәҟьа аҭҵааҩцәа [[Причинность|амзыз-хылҿиаатәи еимадарақәа]] рзы зыгәра угартә иҟоу алкаақәа рыҟаҵара рылшаратәы иҟанаҵоит. Аԥышәараҿы аҭҵааҩы ихьыԥшым аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу анырра апараметрқәа иԥсахуеит, ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа ҳәа изышьҭоу алҵшәақәа ишәоит. Аԥышәа змоу аԥышәаратә ҭҵаарақәа мҩаԥысуеит хәыц-хәыц хылаԥшра зырҭо алабораториаҿы. Аиҭашәагақәа рзы аԥышәарақәа — ари ҭагылазаашьақәак рҿы имҩаԥысуа ԥышәарақәоуп. Апсихотерапиа еффективла аҭҵаарақәа рҿы аԥышәарамҩаԥгаҩцәа лассы-лассы иарбоу ахәышәтәра, [[плацебо|аплацебо]] ахәышәтәра иаҿдырԥшуеит, мамзаргьы еиуеиԥшым ахәышәтәра хкқәа еиҿдырԥшуеит. Ахәышәтәра ахкы ихьыԥшым ҽеиҭакроуп. Ихьыԥшу аҽеиҭакрақәа — ари еиуеиԥшым азанааҭуаа идеалла ахәшьара зырҭо алҵшәақәа роуп<ref>Evelyn S. Behar & Thomas D. Borkovec, «Psychotherapy Outcome Research», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. Еихдоу апроект рхы иархәаны, аҭҵааҩцәа рылҵшәақәа рымч еиҳагьы ишьҭырхыр рылшоит, асубиектқәа ргәыԥқәа ҩба рҿы, ахәышәтәра аметодқәа аҩба рҟынтәи рыҩбагьы гәаҭаны. Аԥышәаратә ҭҵааҩцәа абжьааԥны рхы иадырхәоит агипотезақәа ргәаҭара [[Статистическое моделирование|астатистикатә модель]], уи иаҵанакуеит аԥышәара мҩаԥыргаанӡа азԥхьагәаҭара, анаҩс адыррақәа азԥхьагәаҭарақәа шаҟа ишьақәдырӷәӷәо ахәшьара аҭара. (Арҭ иҟалаша зхылҿиаар алшо, иҭырҵаауа ацәырҵра аус шауҵәҟьо азы еиҳа иабстракттәу аҭҵаарадырратә гипотеза ауп.) Адисперсиа анализ азуразы, астатистикатә методқәа рхы иадырхәоит аԥышәара иуникалтәу алҵшәақәеи авариациақәа машәырла адыррақәа рҽыԥсахрақәа ирылҵшәоуп ҳәа анольтә гипотезеи реиҩдырааразы. Апсихологиаҿы инарҭбааны ахархәара змоу астандарт алҵшәақәа астатистикатә ҵакы рнаҭоит, урҭ рыҟалара 5 % иреиҵаны [[P-значение|машәыруп изыхҟьо]]<ref>Roger E. Kirk, «Experimental Design» in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Астатистикатә анализ егьырҭ аформақәа === Астатистикатә гәаҭарақәа апсихологиаҿы рхы иадырхәоит аизыҟазаашьақәеи аҟазшьа аҷыдарақәеи ршәаразы, агәалаҟазаараҿы аиҭакрақәа рмониторинг азы, аԥышәаратә манипулиациақәа ахьынӡаиашоу агәаҭаразы уҳәа апсихологиатә темақәа рзы. Еиҳараӡак апсихологцәа рхы иадырхәоит ақьаад-карандашьтә зҵаарақәа. Ус шакәугьы, азҵаарақәагьы мҩаԥысуеит ҭелла ма аелектронтә ԥошьҭала. Авеб-зҵаарақәа еиҳа-еиҳа рхы иадырхәоит амаҭәарқәа жәпакы иманшәаланы рымҽхакразы. [[Нейропсихологическая диагностика|Анеиропсихологиатә тестқәа]], [[Векслер, Дэвид|Векслер]] ишкалақәеи [[Висконсинский тест сортировки карточек|Висконсин ихсаалақәа реилыхра]] атести реиԥш иҟоу, аиҳарак зҵаатәқәоуп, мамзаргьы имариоу ҳасабтәтәқәоуп, ареспондент ипсихикатә функциа хкык ахәшьара азҭо. Урҭ ахархәара роур ҟалоит, илҵшәадоу аԥышәарақәа раан еиԥш, ааха зауз ахшыбаҩ ахәҭак алҵшәақәа ахәшьара рызҭо аԥышәарақәа рҿы<ref>Russell M. Bauer, Elizabeth C. Leritz, & Dawn Bowers, «Neuropsychology», in Weiner (ed.), ''Handbook of Psychology'' (2003), Volume 2: ''Research Methods in Psychology''.</ref>. === Атехнологиатә анализқәа === [[Файл:EEG cap.jpg|мини|слева|АЕГ анҵамҭа архиара]] Ахшыҩтәи анервтәи активра аиҿырԥшразы рхы иадырхәо еицырдыруа классикатәи мыругоуп [[Электроэнцефалография|афымцаенцефалограмма]] (АЕГ), [[мозг|ахшыбаҩ]] еиуеиԥшым ахәҭақәа рҿы ақәыӷәӷәара аиҭакрақәа ршәаразы, еиӷьыртәыз аелектродқәа ауаҩы ихы ацәаҿы зхы иазырхәо атехника, Иаартым ахыбаҩ аҿы АЕГ зхы иазырхәаз раԥхьатәи аҭҵааҩы [[Бергер, Ханс|Ханс Бергер]] игәеиҭеит, ахшыбаҩ «[[Электроэнцефалография|ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа]]» шазҷыдароу: афымцатә ҵысрақәа, ахдырра еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа ирықәшәо. Ашьҭахь аҭҵааҩцәа аелектродтә дыррақәа рсинтез азы астатистикатә методқәа еиӷьыртәит, [[Сон#Медленный сон|ашьшьыҳәа ацәара]] афазаҿы иубо [[Дельта-ритм|адельта-цәқәырԥақәа]] реиԥш иҟоу, ахшыбаҩ ацәқәырԥақәа иуникалтәу рпаттернқәа шьақәдыргылеит<ref>{{статья|заглавие=From Single-Channel Recordings to Brain-Mapping Devices: The Impact of Electroencephalography on Experimental Psychology|ссылка=http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|издание=History of Psychology|том=8|номер=1|doi=10.1037/1093-4510.8.1.95|pmid=16021767|страницы=95—117|язык=en|тип=journal|автор=Rösler, Frank|год=2005|archive-url=https://web.archive.org/web/20150907211752/http://cognitrn.psych.indiana.edu/busey/eegseminar/pdfs/EEGHistoryImpact.pdf|archive-date=2015-09-07|issn=1093-4510}}</ref>. Афункционалтә [[Нейровизуализация|неировизуализациа]] аметод ҿыцқәа рахь иаҵанакуеит афункционалтә [[Магнитно-резонансная томография|магнит-резонанстә томографиеи]] [[Позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиеи]], урҭ ахшыбаҩ ала ашьа иацклаԥшуеит. Арҭ атехнологиақәа ахшыбаҩ активра еиҳа ииашаны аҭыԥыркра алдыршоит, уи азы ганрацәалатәи агәаанагарақәа аԥырҵоит. Урҭ иара убасгьы, асубиективтә хамеигӡара аклассикатә проблемақәа рҽырцәыхьчаразы алшара ҟазҵо, аобиективтә дыррақәа шьаҭас измоу аилкаара алдыршоит. Аха уаанӡеиԥш иуадаҩуп ахшыбаҩаҿы иалкаау ахәыцрақәа рыҟалара аҭыԥыркразы, мамзаргьы ас еиԥш алокализациа аҵабыргхаҭа шаҟа ихәарҭоу азы алкаа ӷәӷәақәа рыҟаҵара. Ус шакәугьы, анеировизуализациа, ахшыҩи ахшыбаҩи ркоррелиациа шыҟоу зыршаҳаҭуа гха змам алҵшәақәа аанашьҭит. Урҭ рахьтә иҟоуп, алокалтә функциақәа рмодель акәымкәа, [[Нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] рсистема амодель шьаҭас измоу<ref>{{статья|заглавие=Functional Neuroimaging and Psychology: What Have You Done for Me Lately?|ссылка=http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518|издание=Journal of Cognitive Neuroscience|том=25|номер=6|doi=10.1162/jocn_a_00380|страницы=834—842|pmid=23469884|язык=en|тип=journal|автор=Moran, Joseph M.; Zaki, Jamil|год=2013|archive-date=2016-02-02|archive-url=https://web.archive.org/web/20160202031631/http://ssnl.stanford.edu/download/file/fid/518}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Neuroimaging as a New Tool in the Toolbox of Psychological Science|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|издание=Current Directions in Psychological Science|том=17|номер=2|doi=10.1111/j.1467-8721.2008.00550.x|страницы=62—67|archive-url=https://web.archive.org/web/20141031185051/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/cbn08.pdf|archive-date=2014-10-31|язык=en|тип=journal|автор=Cacioppo, John T.; Berntson, Gary G.; Nusbaum, Howard C.|год=2008}}</ref><ref>{{статья|заглавие=Great expectations: What can fMRI research tell us about psychological phenomena?|ссылка=http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|издание=International Journal of Psychophysiology|том=73|номер=1|doi=10.1016/j.ijpsycho.2008.12.017|страницы=10—16|pmid=19232374|archive-url=https://web.archive.org/web/20160109084331/http://psychology.uchicago.edu/people/faculty/cacioppo/jtcreprints/alc09.pdf|archive-date=2016-01-09|язык=en|тип=journal|автор=Aue, Tatjana; Lavelle, Leah A.; Cacioppo, John T.|год=2009}}</ref>. == Апсихологиа аусхкқәа == Иахьатәи апсихологиа усхкырацәатә ҭҵаарадырроуп. Апсихологиа аусхкқәа акыр зхала иҿиауа хырхарҭақәоуп. Урҭ ҭагылазаашьала еиҩыршоит афундаменталтә (азеиԥш), ахархәаратә (иҷыдоу) ҳәа. Апсихологиа афундаменталтә усхкқәа апсихикатә цәырҵрақәа рыҭҵаараҿы азеиԥш ҵакы рымоуп. Ари апсихологиа аусхкқәа зегьы еидызкыло, иара убас дара рыҿиара шьаҭас иамоу базисуп. Афундаменталтә усхкқәа, шамахамзар, атермин «[[общая психология|азеиԥш психологиа]]» ҳәа иашьҭоуп. Азеиԥш психологиа зхәаԥшуа аилкаара хадақәа иреиуоуп: адырратә процессқәа ([[ощущение|ацәаныррақәа]], [[восприятие|адкыларақәа]], [[внимание|азҿлымҳара]], [[представление (психология)|агәаанагарақәа]], [[память|агәынкылара]], [[воображение|ахаҿаагара]], [[мышление|ахәыцра]], [[речь|ажәаҳәа]], [[Эмоция|ацәаныррақәа]], [[Воля (психология)|агәаԥхара]], [[рефлексия|арефлексиа]]), [[исполнительные функции|анагӡаратә функциақәа]], апсихикатә ҟазшьақәа ([[способности|алшарақәа]], [[мотивация|амотивациа]], [[темперамент|атемперамент]], [[характер|аҟазшьа]]), [[Психическое состояние|апсихикатә ҭагылазаашьақәа]]. Афундаменталтә усхк аҳасабала, азеиԥш психологиа ацәырҵра аԥызҵаз [[Рубинштейн, Сергей Леонидович|С. Л. Рубинштеин]] ихьӡ иадырҳәалоит, 1940 шықәсазы афундаменталтә усумҭа «Азеиԥш психологиа ашьаҭақәа» аԥҵара. Ахархәаратә ҳәа ирышьҭоуп апрактикатә ҵакы змоу апсихологиа аусхкқәа. Ас еиԥш иҟоу аусхкқәа рахь иаҵанакуеит, иаагозар, [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]], [[психология развития|аҿиара апсихологиа]], [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]], [[дифференциальная психология|аихшаратә психологиа]], [[сравнительная психология|аиҿырԥшратә психологиа]], [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] ([[психология толпы|аџьар рпсихологиа]], [[психология мира|адунеи апсихологиа]] налаҵаны), [[политическая психология|аполитикатә психологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә (амедицинатә) психологиа]], [[юридическая психология|азиндырратә психологиа]], [[экономическая психология|аекономикатә психологиа]], [[военная психология|арратә психологиа]], [[психология искусства|аҟазара апсихологиа]], [[психология творчества|арҿиара апсихологиа]], [[психология науки|аҭҵаарадырра апсихологиа]], [[психология спорта|аспорт апсихологиа]], [[психология религии|адин апсихологиа]] уҳәа егьырҭгьы<ref>Маклаков, 2002, с. 62—68.</ref>. == Апсихологиа аҭыԥ аҭҵаарадыррақәа рсистемаҿы == Апсихологиа аҭагылазаашьа еиуеиԥшым ҩ-традициак ирыдҳәалоуп. Актәи ԥсабараҭҵааратә маҭәарны аҟалара аҽазышәара ауп, аҩбатәи — аԥсҭазааратә психологиа аҭыԥ аанкылара аҽазышәара ауп. [[Петухов, Валерий Викторович|В. В. Петухов]]и [[Столин, Владимир Викторович|В. В. Столин]]и ишадырбо ала, ахықәкқәа рыҩбагьы шьаҭанкыла нагӡашьа рымам. Аԥсҭазааратә психологиа иаҿырԥшны, аҭҵаарадырратә иҷыдоу маҭәаруп, апсихикатә ԥсҭазаара аҭҵааразы аилкааратәи аметодологиатәи аппарат аманы. Убри инаваргыланы, апсихологиа иамоуп аҷыдарақәа, иара аҭҵаара аобиект аҭагылазаашьа ҩныҵҟала аарԥшра ахьалшо иадҳәалоу. Аҭҵаарадырратәи аԥсҭазааратәи психологиа апринциптә еиԥшымзаарақәа еиқәнархоит, аха убри аан дара-дара еидҳәалоуп<ref>{{книга |автор = Петухов В. В., Столин В. В. |заглавие = Психология: Методические указания для студентов непсихологических факультетов государственных университетов |место = М. |издательство = Издательство МГУ |год = 1989 |страницы = 21 |страниц = 66 |тираж = 3500 }}</ref>. Апсихологиа иԥсабаратәу аҭҵаарадыррақәа реиԥш агуманитартә ҭҵаарадыррақәагьы ирыдҳәалоуп. Апсихологиеи аԥсабаратә ҭҵаарадыррақәеи реимадара шьаҭас иамоуп ауаҩы ибиологиатә ԥсабара. Аха ауаҩы, ҷыдарас имоу, социалтә ҟалараны дахьыҟоу ауп, ипсихикатә цәырҵрақәа социалла акыр иахьыхьԥшу. Убри иахҟьаны, апсихологиа агуманитартә ҭҵаарадыррақәа рахь иԥхьаӡоуп<ref name="sfn-Маклаков-2002-22"/>. Апсихологиа аҷыдарақәа ируакуп аобиекти адырра асубиекти реиқәшәара, даҽакала иуҳәозар, [[рефлексия|арефлексиа]] аҭҵааразы мыругак аҳасабала ахархәара ахымԥадатәра. === Апсихологиеи иахьатәи аҭҵаарадыррақәеи реимадара === ==== Афилософиа ==== Апсихологиа азҵаарақәа акраамҭа ирыхәаԥшуан [[Афилософиа|афилософиа]] аҳәаақәа ирҭагӡаны. XIX ашәышықәса азбжазы ауп апсихологиа зхала иҟоу ҭҵаарадырраны ианыҟала. Аха афилософиа аҽанаҟәнашагьы, ирыбжьаз аимадара ааигәа еиқәнархоит. Иахьатәи аамҭазы иҟоуп апсихологиа еиԥш афилософиагьы иҭнаҵаауа аҭҵаарадырратә проблемақәа. Ас еиԥш иҟоу апроблемақәа рахь иаҵанакуеит ахаҭаратә ҵакы змоу аилкаарақәа, [[Смысл жизни|аԥсҭазаара ахықәкқәа]], [[мировоззрение|адунеихәаԥшышьа]], аполитикатә дунеихәаԥшышьақәа, ацәаҩашәатә беиарақәа уҳәа егьырҭгьы. Апсихологиа [[Психологический эксперимент|аԥышәаратә]] методқәа ахы ианархәоит агипотезақәа ргәаҭаразы. Аха иҟоуп ԥышәарыла иузымыӡбо азҵаарақәа. Ус ианыҟоу апсихологцәа афилософиа иадҵаалар рылшоит. Афилософиа-психологиатә проблемақәа рахь иаҵанакуеит ауаҩытәыҩса ихдырра аҵаки ахылҵшьҭреи, ауаҩытәыҩса ихәыцшьа иреиҳаӡоу аформақәа рыԥсабара апроблемақәа, [[Общество|ауаажәларра]] ахаҭареи ахаҭара ауаажәларреи рнырра<ref name="sfn-Маклаков-2002-57">Маклаков, 2002, с. 57.</ref>. А.Г. Маклаков иаирбоит акраамҭа афилософиа аматериалисттәи аидеалисттәи ҳәа аҽшашозгьы, уажәы урҭ афилософиа ацашьақәа реизааигәахара шцәырҵыз, аҩ-хырхарҭак рпсихологиазы еиԥшу аҵакы алацәажәара шалшо. Аматериалисттә философиа хадоуп аусура апроблемақәеи иреиҳаӡоу апсихикатә функциақәа рхылҵшьҭреи рыхәаԥшраан. Аидеалисттә философиа, Маклаков игәаанагарала, иқәнаргылоит [[ответственность|аҭакԥхықәра]], [[совесть|аламыс]], аԥсҭазаара аҵакы, [[духовность|адоуҳара]] реиԥш иҟоу апроблемақәа. Маклаков иазгәеиҭоит, апсихологиаҿы аҩхырхарҭак (аматериалисттәи аидеалисттәи) рхархәара «еиҳа ихарҭәааны ишаанарԥшуа ауаҩы иҩбоу ихаҭара, ибиосоциалтә ԥсабара»<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. А.Г. Маклаков игәаанагарала, апсихологцәеи афилософцәеи русеицура мацарала иуӡбазар зылшо апроблемақәа рахь иаҵанакуеит [[Эпистемология|аепистемологиа]] апроблемақәа<ref name="sfn-Маклаков-2002-57"/>. Апсихологиа атеориақәак апсихологиа-философиатә ҟазшьа рымоуп, иаагозар, фреидҿыццәа ртеориатә усумҭақәа реиԥш иҟақәоу. Ҿырԥштәыс иаагозар, [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]] иусумҭақәа рхы иадырхәоит апсихологиеи, [[Асоциологиа|асоциологиеи]], афилософиеи рҿы. ==== Асоциологиа ==== Апсихологиа ауаажәларратә ҭҵаарадыррақәа ӷәӷәала ирыдҳәалоуп. Асоциологиеи иареи злеиԥшу рацәоуп. Асоциологиа, асоциалтә психологиаҟынтәи, ахаҭареи ауаҩытәыҩсатә еизыҟазаашьақәеи рыҭҵааразы аметодқәа амнаԥсахуеит. Апсихологиа инарҭбааны ахы ианархәоит традициала социологиатәуп ҳәа иԥхьаӡоу, азҵаареи анкетаҟаҵареи реиԥш иҟоу, аҭҵаарадырратә дырраҭара аизгаразы аметодқәа. Иҟоуп апсихологиеи асоциологиеи дара-дара еимырдо еиуеиԥшым аконцепциақәа. Апроблема рацәа, амилаҭтә психологиа, аполитика апсихологиа, асоциализациеи асоциалтә шьақәгылақәеи рпроблемақәа реиԥш иҟоу, апсихологцәеи асоциологцәеи еицырыӡбоит<ref>Маклаков, 2002, с. 58.</ref>. ==== Аекономика ==== [[Экономическая психология|Аекономикатә психологиа]] — ауаҩы иекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] и[[Психические процессы|психикатә процессқәеи]] ирызку апсихологиа аусхк ауп, иадҳәалоуп: [[Атауар|атауар]]қәеи [[Услуга|амаҵзурақәеи]] рҭыжьреи, реихшареи, реиҭныԥсахлареи, рхархәареи. Аекономикатә психологиа аҭҵаара [[Объект исследования|амаҭәар]] — аекономикатә [[Поведение|хымҩаԥгашьеи]] ауаа аекономикатә еизыҟазаашьақәа [[Экономический агент|рсубиектқәа]] раҳасабала реинырра апсихологиатә закәанеизшәарақәеи роуп. Иеилкаахеит, ауаа рекономикатә хымҩаԥгашьа, уаанӡа аекономика аҭҵаараан ииашоу заҵәык ауп ҳәа изхәаԥшуаз [[Рациональное поведение|арационалтә хымҩаԥгашьа]] ишацәыхароу, ари ахымҩаԥгашьа апсихикатә факторқәа акыр ишҳәаақәырҵо. [[2002|2002]] шықәсазы, егьырҭ авторцәа [[Тверски, Амос|Амос Тверски]] далархәны имҩаԥыргаз аҭҵаарақәа рзы, [[эвристика|аевристикақәа]] рхархәараҿы азеиԥш уаҩытәыҩсатә мҩахҟьарақәа ирызку акогнитивтә шьаҭа ашьақәыргыларазы, иара убас [[Теория перспектив|аперспективақәа ртеориа]] аҿиаразы, «аекономикатә ҭҵаарадырраҿы [[психолог|апсихолог]]иатә методика ахархәаразы, лымкаала — агәаанагарақәеи аӡбамҭақәа рыдкылара аилымкаара аамҭазы рыҭҵаараан» ([[Смит, Вернон|В. Смит]]и иареи) [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|аекономиказы Нобель ипремиа]] далауреатхеит [[Канеман, Даниэль|Даниел Канеман]], аҭҵаарақәа [[экономист|економист]]к иаҳасабала акәымкәа, апсихолог иеиԥш ишымҩаԥигозгьы. [[2017|2017]] ш. [[экономика|аекономика]]зы [[Премия по экономике памяти Альфреда Нобеля|Нобель ипремиа]] далауреатхеит, [[поведенческая экономика|ахымҩаԥгашьатә економика]] аусхк аҟны илагалазы, [[Талер, Ричард|Ричард Талер]]. ==== Аҭоурых ==== Апсихологиазы акрарыҵаркуеит иара убас [[Аҭоурых|аҭоурыхтә ҭҵаарадыррақәа]]. Аҭоурыхи апсихологиеи рсинтез ҿырԥштәыс иамоуп [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]] иреиҳаӡоу ипсихикатә формақәа [[Культурно-историческая психология|ркультура-ҭоурыхтә ҿиара атеориа]]. Апсихологиаҿы, аҭоурыхтә метод ахархәара апсихикатә цәырҵрақәа имариаоу инаркны иуадаҩу аформақәа рахь афило-онтогенетикатә ҿиара аҭҵаара ауп. Аҭоурыхи апсихологиеи реизааигәахара шьаҭас иамоуп, иахьатәи ауаҩы, ауаатәыҩса рыҿиара далҵшәоуп ҳәа аконцепциа<ref>Маклаков, 2002, с. 60—61.</ref>. Апсихологиатә цәырҵрақәа ҭоурыхла рыҿиара азҵаарақәагьы ҭнаҵаауеит [[эволюционная психология|аеволиуциатә психологиа]]. ==== Абиологиатә ҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа [[Абиологиа|абиологиатә ҭҵаарадыррақәа]] ӷәӷәала ирыдҳәалоуп, [[медицина|амедицина]]гьы налаҵаны. Арҭ аҭҵаарадыррақәа реихьӡарақәа апсихологиаҿы рхархәара шьаҭас иамоу, апсихикатә цәырҵрақәеи апсихикатә процессқәеи реиҳарак физиологиала реихьԥшызаароуп. Апсихикатәи асоматикатәи дара-дара реинырра афактқәа дыруп. Апсихикатә ҭагылазаашьа афизиологиатә ҭагылазаашьа анырра анаҭоит. Апсихика аҷыдарақәа иалкаау ачымазарақәа (иаагозар, [[Психосоматические заболевания|апсихосоматиатә]]) рыҿиара иацхраар алшоит. Ихьарҳәу аимадара злаҟоу, ачымазарақәа жәпакы апсихикатә ҭагылазаашьа анырра иарҭо алоуп<ref>Маклаков, 2002, с. 62.</ref>. Еиҳарак апсихологиеи, [[Неврология|аневрологиеи]], апсихиатриеи аимадара бзиа рымоуп. Апсихологиаҿы ззанааҭ хадала злагала дуу аҵарауаа реиҳараҩык аневрологцәеи апсихиатрцәеи ракәын. Анервтә система ачымазарақәеи апсихика аилагарақәеи рыҭҵаара ауп, хра злоу апсихика аусуреи аилазаареи рҷыдарақәа, абжьааԥны иҵәаху мамзаргьы зыԥшаара уадаҩу насгьы анерв система аусуреи аилазаареи реимадарақәа рааԥшра алшара рызҭаз. [[психиатрия|Апсихиатриа]] иадҳәалоу еизырхоу азҵаарақәа рыҭҵааразы апсихологиаҿы иалкаауп [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[клиническая психология|аклиникатә психологиа]], [[психосоматика|апсихосоматика]], [[психология аномального развития|аномалтә ҿиара апсихологиа]] реиԥш иҟоу аусхкқәа; [[нейробиология|анеиробиологиа]], [[анатомия|анатомиа]], [[Центральная нервная система|анервтә система хада]] [[физиология|афизиологиа]], аусхкқәа — [[нейропсихология|анеиропсихологиа]], [[психофизиология|апсихофизиологиа]]. [[генетика|Агенетика]] аҿиараҿы апрогресс ду иалнаршеит [[психогенетика|апсихогенетика]] аԥҵара, уи аҳәаақәа ирҭагӡаны, [[геном человека|ауаҩы игеном]] [[Секвенирование|асеквенациа]] ашьаҭала, агенетикатә еффектқәа апсихика аусура аҷыдарақәа ишырныруа аарԥшра алзыршо аҭҵаарақәа мҩаԥысуеит. ==== Анеиропсихологиа ==== Апсихологиаҿы ареволиуциа хаҭа цәырнагеит аинвазиа злам (еилазымго) аҭҵаара аметодикақәа рцәырҵра, ипассиву ([[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], аМРТ) реиԥш иактивугьы ([[транскраниальная магнитная стимуляция|атранскраниалтә магниттә стимулиациа]]). Арҭ аметодикақәа рыцхыраарала, апсихологцәа раԥхьаӡа акәны алшара роуит, уаанӡа обиективла аҭҵаара зцәыуадаҩыз афеноменқәа, [[сознание|ахдырра]], [[Сновидение|аԥхыӡқәа]], [[свобода воли|агәаԥхара ахақәиҭра]] уҳәа еиҭарҿиахо аҭҵаарақәа рымҩаԥгара. ==== Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа ==== Апсихологиа активла аус рыцнауеит егьырҭ аҭҵаарадыррақәеи аҭҵаарадырратә ҵара аусхкқәеи реиҳара. Ари аинырра ааԥшуеит, зегь раԥхьаӡагьы, апсихологиа аусхкқәа раԥҵараҿы, уи иадҳәалоу, аҭҵаарадырратә дырра хархәаратә усхкқәаны, апсихологиа амаҭәар апозициала аобиективтә ҵабырг азакәанқәа ҭызҵаауа рҟны. Иаагозар, апсихологиеи [[Антропологиа|антропологиеи]] реимадара шьақәдыргылоит, [[психология личности|ахаҭара апсихологиа]] еиԥш иҟоу, апсихологиа афундаменталтә усхк аҟазаара иабзоураны. [[Педагогика|Апедагогика]] аус ацурала ицәырҵуеит [[педагогическая психология|арҵаҩратә психологиа]]; [[дефектология|адефектологиа]] — [[специальная психология|апсихологиа ҷыда]]. [[Лингвистика|Алингвистика]] апсихологиа аус ацуа [[психолингвистика|апсихолингвистика]] ахылҵуеит; [[юриспруденция|азиндырреи]] иареи реимадара еилыкка иааԥшуеит [[судебная психология|аӡбаратә психологиа]], [[психология жертвы|ааха аура апсихологиа]], [[криминальная психология|акриминалтә психологиа]], [[патопсихология|апатопсихологиа]], [[психология расследования преступлений|ацәгьоурақәа рыҭҵаара апсихологиа]] реиԥш иҟоу апсихологиа аусхкқәа рҿы. === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус иазку аимак-аиҿакқәа === Апсихологиа аҭҵаарадырратә статус акыр инарҭбаау аимак-аиҿакқәа ирмаҭәаруп. 2005 шықәсазы, УАР алахәыла-корреспондент, [[Институт психологии РАН|УАР Апсихологиа аинститут]] адиректор ихаҭыԥуаҩ [[Юревич, Андрей Владиславович|А. В. Иуревич]] ишазгәеиҭаз ала, амаҭәар ауадаҩрақәеи иахьатәи апсихологиа ақәҿиарақәеи апаразитра рзуны, иахьатәи ахархьуаҩ «ара-уажәы-шьҭа-ипсихологиа» ақәыӷәӷәарала, зҽырҭбааны ирылаҵәаз [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]] аидеологиа, уи аҵакыра иааиԥмырҟьаӡакәа [[Паранаука|апараҭҵаарадырратә доктринақәа]] мчыла иалалоит<ref>{{Акьыԥхьра|1=статья|автор=[[Юревич, Андрей Владиславович|Юревич А. В.]]|заглавие=Наука и паранаука: столкновение на «территории» психологии|издание=[[Психологический журнал]]|издание ответственный=Институт психологии РАН, Российская академия наук (Москва)|ссылка=http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm|год=2005|том=26|номер=1|страницы=79—87|issn=0205-9592|архив дата=2012-10-21|архив=https://web.archive.org/web/20121021123227/http://psyfactor.org/lib/yurevich.htm}}</ref>. Америкатәи апсихолог Б. Р. Хегенхан 2009 шықәсазы иазгәеиҭеит, апсихологиа ҭҵаарадырроума ҳәа азҵаара, аҵарауаа аҭакқәа жәпакы шарҭо, урҭ аҭакқәа рҵакы зхьыԥшу иазҭои, насгьы апсихологиа аспектс иаҵанаиркуеи шракәу: * мап, уи апарадигманӡатәи маҭәаруп; * мап, иара амаҭәар аҭҵаарадырратә ҭҵаара аҽаҭаразы исубиективцәоуп; * мап, аха уи ҭҵаарадырраны иҟалар алшоит, иагьахәҭоуп; * ааигьы, мапгьы: иара хәҭакахьала ҭҵаарадырроуп, хәҭакахьала — мап; * ааи, апсихологиа аҭҵаарадырратә методологиа зхы иазырхәо, ҭҵаарадырратә маҭәаруп. [[модернизм|Амодернизм]]и [[постмодернизм|амодернизмшьҭахьтәи]]и рыбжьара иахьатәи аимак-аиҿак аҿы, апсихологиа аҭҵаарадырратә статус [[Полемика|аимак-аиҿак]] иамаҭәарны иҟоуп<ref>Hergenhahn, 2009, p. 655.</ref>. Аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ахьыҳараку иахҟьаны, апсихологиатә теориақәа жәпакы рзы иуадаҩуп [[Фальсифицируемость|Поппер икритери]] ахархәара, избанзар дара рҿы, рхархәара зыруадаҩуа алкааҟаҵара еилаԥсеи еихысуа аилкаарақәеи ахархәаралшара рымоуп. Ас еиԥш иҟоу атеориақәа жәпакы рзы аҭҵаарадырратә џьбарара аилкаара адетерминисттә теориақәа рҿы ахархәара змоу ишақәымшәогьы, дара, иага ус акәзаргьы, ихәарҭахоит. Ҿырԥштәқәас иҟалар рылшоит [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]]и [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]]и ртеориақәа. [[Поппер, Карл|Поппер]] ихаҭа игәы иаанагон атеориа аҭҵаарадыррамреи, аметафизикатәреи рышьақәырӷәӷәа, ари аҩыза атеориа хәарҭара аламкәа, ҵакыданы хымԥада иҟанаҵом ҳәа<ref>Hergenhahn, 2009, p. 10.</ref>. [[Корнилова, Татьяна Васильевна|Т. В. Корниловеи]] [[Смирнов, Сергей Сергеевич (писатель)|С. Д. Смирнов]]и иазгәарҭеит, апсихологиаҿы апарадигмақәа рацәаны еицтәараны рыҟазаареи апарадигма маҷ ҿыцқәа иааиԥмырҟьаӡакәа рцәырҵреи ирыхҟьаны, иааиԥмырҟьаӡакәа иарбоу аҭҵаарадырраҿы акризиси ареволиуциеи еиԥҟьара змам аеффект шаԥырҵо, уи хыхь ишазгәаҭоу еиԥш, аҭҵаара амаҭәар ауадаҩра ишҳәаақәнаҵо. Ари афакт, аҭҵааҩцәа гәыԥҩык рхы иадырхәоит, апсихологиа иҿиоу ҭҵаарадыррам, мамзаргьы зынӡаскгьы иҭҵаарадыррам ҳәа аҳәамҭақәа ҵаҵӷәыс ирыҭаны. Апсихологиаҿы иахьа уажәраанӡа аҭҵаарадырратә, аҭҵаарадырра иазааигәоу, амцҭҵаарадырратә дырра инагӡаны, еилыкка реиҟәыҭхарак ҟамлеит. Астрологиеи [[алхимия|алхимиеи]] зынӡа ирылҵыз [[Астрономиа|астрономиеи]] ахимиеи реиԥш акәымкәа, апсихологиа акырӡа ачҳара аанарԥшуеит [[Парапсихология|апарапсихологиа]]хь, насгьы лассы-лассы аԥсҭазааратә психологиа аԥышәа ассимилиациа азнауеит<ref>{{книга|автор=Корнилова Т. В., Смирнов С. Д.|заглавие=Методологические основы психологии|место=СПб|издательство=Питер|год=2007|страницы=73|страниц=320|серия=«Учебное пособие»|isbn=978-5-94807-015-5|тираж=3000}}</ref>. Америкатәи апсихологиатә енциклопедиаҿы ишьақәыргылоуп аҭҵаарадырратә психологиа абарҭ апринципқәа: «Азанааҭтәи аҭҵаарадырратәи психологиа иаҭахуп еилыкка иарбоу, аиҭеиҭаҳәара алзыршо аҭагылазаашьақәа раан агәаҭарақәа ахылаԥшра ӷәӷәа рыҭара. Иара аусура машәырла ахылаԥшрақәеи, хаз игоу ахазхҭысқәеи, ашаҳаҭцәа рыхәшьарақәеи шьаҭас иахьрымоу азанааҭтә ма аҭҵаарадырратә ҩаӡараҟынӡа инаӡаӡом … Аҭҵаарадырратә психологиа иаҭахуп аемпирикатә гәаҭарақәеи аԥышәаратәреи, урҭ лассы-лассы аҭҵаарадырратә теориақәа рформа шьҭырхуеит, ус ирыдыркылоит»<ref>Психологическая энциклопедия / под ред. Р. Корзини и А. Ауэрбаха; пер. с англ. — СПб.: Питер, 2006. — 2-е изд. — 1876 с. С. 840</ref>. Арҭ апринципқәа инарықәыршәаны, апсихологиа аганахьала атеориатә шьақәгылашьақәа рацәаны, иаагозар, апсихика акванттә теориа, [[Торсионные поля|аторсионтә «дәқәа» ртеориа]] реиԥш иҟоу, ҭҵаарадырроуп ҳәа иузыԥхьаӡом, избанзар ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәаӡам<ref>{{Cite web|url=http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|title=Гольдшмидт Е. С. Физические метафоры психологии / Общая психология и психология личности. — Сибирский психологический журнал. — Томский госуниверситет. № 25, 2007 г. — Томск. — С. 8—13|lang=ru|archive-url=https://web.archive.org/web/20190712065506/http://journals.tsu.ru/uploads/import/976/files/2.pdf|archive-date=2019-07-12|access-date=2019-11-29|url-status=live}}</ref>. Иара убри аан, зны-зынла урҭ аҭҵаарадырратә психологиа аҭҵаара иаԥсоу обиектқәаны иҟалар алшоит, иаагозар, ахшыҩ ахәмарра аинтерес зҵоу афактқәа реиԥш, мамзаргьы ԥышәарыла ишьақәырӷәӷәоу атеориақәа рышьақәыргыларазы гәазыҳәарақәак ракәны иҟалар алшоит. == Аҭоурых == {{main|Апсихологиа аҭоурых}} Апсихолог [[С. Л. Рубинштейн|С. Л. Рубинштеин]], 1940 шықәсазы, апсихологиа ҭоурыхтә хәаԥшышьала абас дахцәажәеит<ref>''Рубинштейн С. Л.'' Основы общей психологии. М., 1940. С. 37.</ref>: {{Ацитата алагара}}"Апсихологиагьы даара иагьжәытәӡатәиуп, зынӡа иагьқәыԥшу ҭҵаарадырроуп, уи иамоуп 1000 шықәса зхыҵуа ажәытәра, ус шакәугьы, иара зегьы иҵегь аԥхьаҟа ҟалараны иҟоу ауп. Зхала иҟоу ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала аҟазаара жәашықәсала ауп ишыԥхьаӡоу, аха афилософиа ыҟанаҵы, иара апроблематика хада афилософиатә хәыцра ааннакылоит. Аԥышәаратә ҭҵаара ашықәсқәа ираԥхьагылан афилософиатә хәыцрақәа шәышықәсала, ганкахьала, ауаа практикала рдырра, азқьышықәсақәа — даҽа ганкахьала».{{Ацитата алгара}} === Ажәытәӡара === [[Файл:Aristotle_Altemps_Inv8575.jpg|мини|Аристотель — ашәҟәы «Аԥсы иазкны» автор, апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ ахьыҟаиҵо]] Заатәи ажәытәӡатәи авторцәа рырҿиараҿы [[природа человека|ауаҩы иԥсабареи]], иԥси, ихшыҩи рпроблемақәа ахшыҩзышьҭра анрырҭоз маҷӡамызт. Иахьа уажәраанӡа, ажәытә авторцәа ргәаанагарақәа рспектр зегьы аҟынтәи, [[Гиппократ]] итемпераментқәа реихшара ауп иааз, [[Платон]] иидеиақәа жәпакы апсихика иазку агәаанагарақәа рфилософиатә шьаҭақәа рыҿиара анырра шарҭазгьы, хәҭакахьала, ауаҩы, амотивқәа рыҩныҵҟатәи реимак еимнарххо ҟаларак аҳасабала игәаанагара рныԥшит ахаҭара аструктура иазку апсихоаналитикатә дунеихәаԥшышьақәа рҿы. Егьырҭ аҭҵаарадыррақәа реиҳарак реиԥш, апсихологиа «даду» ҳәа ииашаны изуҳәар алшоит [[Аристотель]], зытрактат «Аԥсы иазкны» аҟны апсихологиатә ҭҵаара амаҭәар инеиҵыху анализ азҭаз. === Абжьаратәи ашәышықәсақәа === Европа, апсихологиа иазку абжьарашәышықәсазтәи аусумҭақәа ааидкыланы, ахаҵареи ахшыҩи рызҵаарақәа ирызкын, [[Фома Аквинский|Фома Аквински]] инаиркны ақьырсиантә философцәа иааубаратәы, [[Аристотель]] иидеиақәа имырԥсахит. Мрагыларатәи аҵарауаа рҟынтәи апсихологиатә зҵаарақәа хшыҩзышьҭра риҭон [[Ибн Сина]] (Авиценна). Ажәытәтәи Урыстәыла иҩын апсихологиатә зҵаарақәа ахьықәдыргылоз, иахьырыӡбоз ҩымҭақәак: аԥсы ахылҵшьҭреи аҵаки, ахшыҩ аҟазшьақәа, ацәанырратә цәеижьхәҭақәа реиҿкаашьа, амотивқәа рықәԥара, ауаа рпсихикаҿы ақәратәи аиндивидуалтәи еиԥшымзаарақәа, аҟазшьа апроблема, аԥхыӡқәа рхылҵшьҭра уҳәа уб. иҵ. Уи рызкуп, иаагозар, арҿиамҭақәа «[[Повесть о Горе-Злочастии|Агәырҩа-Цәгьа изку аповест]]», «[[Домострой|Аҩныргылара]]», «[[Голубиная книга|Аҟәыӷара ҵаула ашәҟәы]]», хыԥхьаӡара рацәала еиҭагоу афилософиатәи амедицинатәи литература: «[[Гален|Галиново]] [[Гиппократ|Ипократ]] иахь», «Ашьхыц», Филипп Асакаратә и-«[[Диоптра (Филипп Монотроп)|Диоптра]]», «Аилыркааратә Палеиа», «Амаӡақәа рымаӡа»<ref>{{Статья|автор=Гуменская Ольга Михайловна|заглавие=Древнерусская мудрость как источник отечественной психологической мысли|ссылка=https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli|издание=Известия Саратовского университета. Новая серия. Серия Философия. Психология. Педагогика|год=2007|archive-date=2020-09-22|archive-url=https://web.archive.org/web/20200922212753/https://cyberleninka.ru/article/n/drevnerusskaya-mudrost-kak-istochnik-otechestvennoy-psihologicheskoy-mysli}}</ref>. === Аамҭа ҿыц === [[Файл:Rudolf-Goclenius-1.jpg|thumb|Рудольф Гоклениус]] 1590 шықәсазы [[Гоклениус, Рудольф|Рудольф Гоклениус]] раԥхьаӡа акәны атермин «апсихологиа» ихы иаирхәоит аԥсы иазку аҭҵаарадырра аарԥшразы. Уи ихааныз [[Касман, Оттон|Оттон Касман]] атермин «апсихологиа» иахьатәи аҭҵаарадырратә ҵакы аҭаны раԥхьа зхы иазырхәаз ҳәа дыԥхьаӡоуп. Аамҭа ҿыц ахаҭарнакцәа (иаагозар, [[Декарт, Рене|Рене Декарт]]) ацәеижьи аԥси еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп ҳәа ирыԥхьаӡон — уи апсихологиа апроблема иҿыцу хәаԥшышьан. «Аԥси ацәеижьи еиуеиԥшым азакәанқәа рыла инхоит, аус руеит, еиуеиԥшым аԥсабара рымоуп», — иҩуан Декарт. === XVIII ашәышықәса === Нанҳәамза 3, 1795 шықәсазы британиатәи акралтә астроном [[Маскелайн, Невил (астроном)|Невил Маскелаин]] раԥхьаӡа акәны иԥшааит иассистент Девид Киннбрук аԥхьаӡарақәа рҿы иҟаиҵаз агхақәа. Киннбрук иусура дамхын, аха даҽа астрономк — [[Бессель, Фридрих Вильгельм|Фридрих Бессель]] — имҩаԥигаз агхақәа ранализ ихацнаркит [[время реакции|ареакциа аамҭеи]], аиндивидуалтә еиԥшымзаарақәеи, «ахшыҩзцаратә хронометриеи» (''mental chronometry'') инеиԥынкыланы рыҭҵаара, акогнитивтә процессқәа ршәага-загақәа раҳасабала. === XIX ашәышықәса === [[Файл:Wilhelm Wundt.jpg|thumb|left|Вильгельм Вундт]] [[XIX век|XIX ашәышықәса]] апсихологиазы, ҭҵаарадырратә маҭәарк аҳасабала маҷ-маҷ аира, [[Афилософиа|афилософиа]], [[медицина|амедицина]], [[точные науки|аҭҵаарадырра иашақәа]] изыхәҭоу ахырхарҭақәа ралкаара иашәышықәсаны иҟалеит. [[Вебер, Эрнст Генрих|Ернст Вебер]], ацәаныррақәа ринтенсивра, дара цәырызго астимулқәа ринтенсивра ишахьыԥшу ҭиҵаауеит. [[Гельмгольц, Герман Людвиг Фердинанд|Герман Гельмгольц]] анервтә система апсихика шьаҭас иамоуп ҳәа иҭиҵаауеит, [[психология восприятия пространства|ақәыԥшылара адкылара]] шьаҭас иамоу «автоматикатә хшыҩзцарақәа» рзы агәаанагарақәа шьақәиргылоит. Амала апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аиқәыршәара аҭоурых аҿы ахьӡ хада — [[Вундт, Вильгельм|Вильгельм Вундт]]. Гельмгольц иҵаҩы, ицнагаҩ, Вундт 1879 шықәса рзы иааиртит адунеи аҿы раԥхьатәи апсихологиатә лабораториа, [[Интроспекция (психология)|аинтроспекциа]] аметод ала ахдырра афеноменқәа рыҭҵаарақәа ахьымҩаԥысуаз. Ари ашықәс апсихологиа ҭҵаарадыррак аҳасабала аира иашықәсны иԥхьаӡоуп. === XX ашәышықәса === ==== Раԥхьатәи ажәашықәсақәа ==== [[Брентано, Франц|Франц Брентано]] иҵаҩы [[Гуссерль, Эдмунд|Едмунд Гуссерл]], [[Феноменология|афеноменологиатә]] метод аидеиа ықәиргылеит хаҭала ахдырра аԥышәа ахцәажәареи анализ азуреи раҳасабала<ref>Ярошевский, 1974, с. 210.</ref>. ''«[[Феноменологическая психология|Афеноменологиатә психологиа]] — аҭҵаарадырратә психологиа ашьақәыргыларазы ҳәарада ихымԥадатәиу уасхыруп»'', — ҳәа агәаанагара иман Гуссерль<ref>{{книга|автор=[[Гуссерль, Эдмунд|Гуссерль Э.]]|часть=Амстердамские доклады. Феноменологическая психология. 1928|заглавие=Избранные работы|язык=ru|место=М.|год=2005|страницы=318|страниц=464|isbn=978-5-8291-1181-6}}</ref>. XX ашәышықәса алагамҭаҵәҟьа ахырхарҭақәа акымкәа ӷәӷәала реизҳара азгәаҭоуп. Ганкахьала, активла иҿиауеит [[психоанализ|апсихоанализ]] — апсихотерапиа ашкол, раԥхьа [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] иусумҭақәа шьаҭас измоу, уаҟа ауаҩы ихцәажәон, дара-дара ирҿагыланы иқәԥо ихьыԥшым ахаҭара аструктурақәа акымкәа-ҩбамкәа рыла ишьақәгылоу системаны — Иара ([[Оно (психология)|Ид]]), Сара ([[Эго|Его]]), Инахыҳәҳәо-Сара ([[Сверх-я|Суперего]]). Ари аимак аҿы Иара ауаҩы ибиологиатә ҭахрақәа роуп, урҭ рахьынтә апсихоаналитикцәа еиҳарак хшыҩзышьҭра зырҭоз асексуалтә ҭахра акәын, Инахыҳәҳәо-Сара асоциум, акультура рҭахрақәа роуп. Ари ашкол аҿиара апрактика адагьы аҭҵаарадыррагьы анырра ӷәӷәа анаҭеит, аҵарауаа азхьаԥшра арҭеит ахдырра анҭыҵ иҟоу афеноменқәа, иузымдыруа апсихикатә усура адетерминантқәа. [[Фрейд, Зигмунд|Зигмунд Фреид]] ипсихоанализ аидеиақәа акритика рзыруит, аҿиара, арҭбаара еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыла иҵаулоу апсихологиа, еиҳарак Фреид уаанӡатәи иколлегацәа, [[Адлер, Альфред|Альфред Адлер]] (аиндивидуалтә психологиа), [[Юнг, Карл Густав|Карл Густав Иунг]] (аналитикатә психологиа) реиԥш иҟоу, ԥыҭрак ашьҭахь фреидҿыццәа [[Фромм, Эрих|Ерих Фромм]], [[Хорни, Карен|Карен Хорни]], [[Салливан, Гарри Стек|Гарри Стек Салливан]], [[Лакан, Жак|Жак Лакан]] уҳәа уб. иҵ. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы активла иҿиауеит [[бихевиоризм|абихевиоризм]] — [[Уотсон, Джон Бродес|Џь. Уотсон]] иаԥиҵаз апсихологиа ашкол, [[Павлов, Иван Петрович|И. П. Павлов]]и [[Торндайк, Эдвард Ли|Е. Торндаик]]и русумҭақәа шьаҭас измоу. Абихевиористцәа, хаҭала иубо рыда, ацәырҵрақәа зегьы аҭҵаарадырраҿы ахәаԥшра ралгаразы, [[позитивизм|апозитивисттә]] дҵа иқәныҟәон. Ауаҩы, агәазҭаҵарақәа злоу «аидчаԥала еиқәаҵәа», аха излыҵуа — урҭ агәазҭаҵарақәа рҭак ҳәа ихәаԥшуан. [[Германиа|Германиа]] иҿиауеит [[гештальтпсихология|агештальтпсихологиа]] ([[Вертгеймер, Макс|М. Вертгеимер]], [[Коффка, Курт|К. Коффка]], [[Кёлер, Вольфганг|В. Киолер]]), ахдырра афеноменқәа рыҭҵаара амҩаҿы ԥхьаҟатәи ҿиараны иҟоу. Уаанӡатәиқәа иреиԥшымкәа, агештальтистцәа ахдырра злеибарку «ақьырмытқәа» ралкаара рҽазыршәомызт, уимоу, ирзакәан хаданы ирыԥхьаӡон «еибгоу еснагь иара шьақәзыргыло ахәҭақәа реицҵалыҵ еиҳауп» ҳәа. Ари ашкол аҳәаақәа ирҭагӡаны адкылареи ахәыцреи рфеноменқәа рацәаны иаартын. [[Актәи адунеизегьтәи аибашьра|Актәи адунеизегьтәи аибашьра]] апсихологиа ахархәаратә аспектқәа рыҿиара агәацԥыҳәара анаҭон, раԥхьа иргыланы — [[Психодиагностика|апсиходиагностика]], избанзар ар асолдаҭцәа рылшарақәа рыхәшьаразы ахархәага рҭахын. [[интеллект|Аинтеллект]] [[Психологическое тестирование|атестқәа]] аус рыдырулоит ([[Бине, Альфред|А. Бине]], [[Йеркс, Роберт|Р. Иеркс]]). ==== 1930—1940-тәи ашықәсқәа ==== Германиа [[Национал-социалистическая немецкая рабочая партия|анацистцәа]] амчрахь инеиуеит, уи иахҟьаны апсихологцәа аӡәырҩы (урҭ рыбжьара имаҷҩымызт ауриацәа) ЕАА рахь ихҵәар акәхоит. Агештальтпсихологиа шамахамзар аҟазаара иаҟәыҵуеит, аха [[Левин, Курт|К. Левин]]и агештальтуаа рышьҭанеицәеи, америкатәи [[социальная психология|асоциалтә психологиа]] иахаҿсахьа хадақәаны иҟалоит. Ус шакәугьы, [[Юнг, Карл Густав|Карл Иунг]]и [[Хайдеггер, Мартин|Мартин Ҳаидегер]]и реиԥш иҟоу ахәыцыҩцәа анацисттә Германиа аусура иаанхоит. Иунг аколлективтә хымдырра иазку иҵара арҿиара даҿуп, 1934 шықәса рзы иара иҭижьуеит ифундаменталтәу иусумҭақәа руак ''«Архетипқәеи аколлективтә хымдырреи»''. Абихевиористцәа рыбжьара, ганкахьала, аԥсабара-ҭҵаарадырратә уасхыр еиқәырханы, ахымҩаԥгашьа аилыркаара апсихикаҩныҵҟатәи аҽеиҭакрақәа ралагалара аҽазышәарақәа ирылагоит ([[Толмен, Эдвард Чейс|Е. Толмен]], [[Халл, Кларк Леонард|К. Халл]]), даҽа ганкахьала [[Скиннер, Беррес Фредерик|Б. Ф. Скиннер]] «арадикалтә бихевиоризм» еизирҳауеит, аоперанттә ҵара атеориа еизырҳауа. [[Пиаже, Жан|Ж.Пиаже]], қәрак еицҭагылоу ахәыҷқәа рҿы, еиԥшу агхақәа ахьааԥшыз ахәыцра аҭҵаарақәа рылҵшәақәа икьыԥхьуеит, иаҳа еиҳабу ахәыҷқәа рҿы шамахамзар иуԥымло. Активла иҿиауеит апсихологиатәи [[психотерапия|апсихотерапиатәи]] практика. Иҵаулоу апсихологиа еиуеиԥшым ахырхарҭақәа рыҿиара иацырҵеит, ишьақәгылоит апсихоанализ иальтернативтәу апсихотерапиа аформақәа ([[гештальттерапия|агештальттерапиа]] уҳәа уб. иҵ.). [[Выготский, Лев Семёнович|Л. С. Выготски]], [[марксизм|амарксизм]] шьаҭас измоу, [[культурно-историческая психология|акультура-ҭоурыхтә психологиа]] апринцип хадақәа шьақәиргылоит. Ари ахырхарҭа аҳәаақәа ирҭагӡаны, ахаҭара аҭҵаара хымԥада, аҭоурыхи акультуреи рныррала имҩаԥысуа аҿиара апроцесс аан шакәу, апостулациа азун. Ари ахырхарҭа ашьаҭала анаҩс ишьақәыргылан [[теория деятельности|аусура атеориа]]. [[Педология (педагогика)|Апедологиа]] аԥызхыз «[[s:ru:Постановление ЦК ВКП(б) от 4.07.1936 о педологических извращениях в системе Наркомпросов|Анаркомпросқәа рсистемаҿы апедологиатә маҳагьарақәа рзы]]» (1936) ақәҵара, [[Асоветтә Социалисттә Республикақәа Реидгыла|СССР]] апсихологиатә ҭҵаарадырра аҿиара акыр жәашықәса еиҵанархоит. [[Вторая мировая война|Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]] ахархәаратә технологиақәа рганахьала апсихологцәа рактивра ҿыц шьҭнахуеит. Чыдала ахшыҩзышьҭра аҭоуп асоциалтә психологиеи аергономикеи. ==== 1950—1960-тәи ашықәсқәа ==== Арҭ ажәашықәсақәа апсихологиатә ҭҵаарадырра аизҳазыӷьара, ахырхарҭақәа жәпакы рҿы активла аизҳара иаамҭоуп. Иахьатәи арҵага шәҟәқәа рҿы аматериал аиҳарак абри аамҭахҵәахазы имҩаԥгаз аԥышәарақәеи аҭҵаамҭақәеи ирызкуп. Абихевиоризм атеориа иҿиауа ааглыхреи арратә технологиақәеи аҭҵаарадырра аҿаԥхьа иқәдыргылоз азҵаарақәа жәпакы рҭак азыҟаҵомызт. Иуадаҩу ахархәагақәа рнапхгараҭаратә пультқәа рҿы, аинформациа адгаларазы иахьынӡауа хра злоу аформақәа аус рыдулареи егьырҭ ауснагӡатәқәеи астимулқәа имариоу рҭак адагьы, адкылара шьаҭас иамоу амеханизм уадаҩқәа активла аҭҵаара рҭахын. Ари аҩыза азыҳәа иахҟьаны, аҿиара иалагоит, ԥыҭрак ашьҭахь «[[когнитивная психология|акогнитивтә психологиа]]» ҳәа хьӡыс изауа аҟәша — азҿлымҳара амеханизмқәа рыҭҵаарақәа мҩаԥигоит [[Бродбент, Дональд|Д. Бродбент]], [[Миллер, Джордж Армитаж|Џь. Миллер]] икьыԥхьуеит «[[Магическое число семь плюс-минус два|Амагиатә хыԥхьаӡара быжьба аҵа-агырха ҩба]]» иазку еицырдыруа астатиа. Активла иҿиауеит абихевиоризм атеориа ашьаҭала ахымҩаԥгашьа амодификациа атехникақәа. Џь. Вольпе аус адиулоит [[систематическая десенсибилизация|инеиԥынкылоу адесенсибилизациа]] атехника, уи еиуеиԥшым афобиа хкқәа рыхәшәтәраҿы алҵшәа бзиа змоу акәны иҟалоит. Уи иаҿырԥшны ицәырҵуеит [[гуманистическая психология|агуманисттә психологиеи]] апсихотерапиеи ауаҩы автомат ма аԥстәы (абихевиоризми апсихоанализи ртеориа) рахь ииагара аиааира аҽазышәара аҳасабала. Агуманисттә психологцәа ажәалагала ҟарҵоит ауаҩы еиҳа зыҩаӡара ҳараку, агәаԥхара ахақәиҭреи [[самоактуализация|ахатәактуализациа]] аҽазышәареи змоу ҟаларак аҳасабала ихәаԥшларц. [[Еиду Америкатәи Аштатқәа|ЕАА]] рҿы асоциалтә психологиа ӷәӷәала аҿиара мҩаԥысуеит. Еицырдыруа рыҭҵаарақәа мҩаԥыргоит [[Аш, Соломон|Соломон Аш]], [[Шериф, Музафер|Музафер Шериф]], [[Милгрэм, Стэнли|Стенли Милгрем]], [[Фестингер, Леон|Леон Фестингер]] уҳәа еицырдыруа апсихологцәа. 60-тәи ашықәсқәа рынҵәамҭазы, [[Нью-эйдж|Ниу-Еиџь]]-культура алаҵәара аизҳара иацны, апсихологиа [[мистика|амистика]] аганахьала анырра ӷәӷәа амоуп; [[психоделики|апсиходеликатә маҭәашьарқәеи]] [[Сознание (психология)|ахдырра]] аусхк ҿыцқәеи рыҭҵаарақәа рықәҿиара ацәқәырԥаҿы ицәырҵуеит [[трансперсональная психология|атрансхаҭалатәи апсихологиа]], иара убас иҿиауеит ахаҭаратә еизҳара атренингқәа рышколқәа жәпакы, урҭ рахьынтә иҟоуп аамҭа цацыԥхьаӡа [[Религиозный культ|адинхаҵаратә культқәа]] рахь ииасуа: ([[саентология|асаентологиа]], [[Lifespring|алаифспринг]]). 1966 шықәсазы иаԥҵахоит [[Московский государственный университет|МАУ]]-и [[Факультет психологии Санкт-Петербургского государственного университета|ЛАУ]]-и рҟны апсихологиа афакультетқәа, иара убас [[Российский университет дружбы народов|УАРА]] иҟоу апсихиатриеи амедицинатә психологиеи ркафедра, уи иаанарԥшуеит 30 шықәса ирылагӡаны имҩаԥысуаз апсихологцәа рышьҭашәарыцара аанкылара. Иааубартәы аҟынӡа уи зыдҳәалаз аарыхреи аруааи рҿы апсихологцәа рҭаххара ацәырҵра акәын. СССР активла иҿиауеит [[инженерная психология|анџьныртә психологиа]]. Аха аџьынџьтәылатә психологиа, аобиективтә мзызқәа ирыхҟьаны [[марксизм-ленинизм|амарксист-ленинтә]] шьақәгылашьақәа инарықәыршәаны, даара аидеологизациа азуны иаанхар акәхоит — иарбоу аҭагылазаашьа уи ԥхьаҟатәи аҿиара иалкаау аҟазшьаҷыда анаҭоит. Иахьагьы амарксист-ленинтә теориақәа (шәахә. [[Отражение (философия)|аныԥшра атеориа]]) анс акә, арс акә [[Урыстәыла|Урыстәыла]] [[Высшее учебное заведение|иреиҳау аҵараиурҭақәак]] азанааҭуаа-апсихологцәа разыҟаҵара апрограмма анырра еиқәдырхоит. ==== 1970—1980-тәи ашықәсқәа ==== Акогнитивтә психологиа ӷәӷәала аизҳара мҩаԥысуеит, уи аушьҭратә лшара маҷны измоу адырраҭара аус адулара асистема аҳасабала, ауаҩытәыҩсатә психика аҵакы иазку ахалагаратә постулатқәа маҷ-маҷ рҿаԥҽра амҩа ианын. Ари аамҭахҵәахазы апсихологиа абызшәадырреи иареи активла аимадарақәа рыбжьанаҵоит, уи хырԥашьа амамкәа иҟалеит «[[Хомский, Ноам|хомскиантәи ареволиуциа]]» ашьҭахь; ицәырҵуеит [[психолингвистика|апсихолингвистика]]. Апсихологиа егьырҭ ахырхарҭақәа рҿы иҭышәынтәалоу аизҳареи адыррақәа реизгареи мҩаԥысуеит, убри инаваргыланы ҩаԥхьа апсихологиатә хәыцра «наӡаӡатәи акризис» ацәанырра аҽарцәгьоит, избанзар аус зуа ахырхарҭақәа руак агәыӷра унаҭом ииашаҵәҟьаны ихарҭәаау, ауаҩы ихымҩаԥгашьа аилыркаара азҭо атеориа иаарласны ацәырҵразы. ==== Аҿатәра ==== Иахьатәи аамҭазы апсихика аҭҵаараҿы аҵак ду роуит еиуеиԥшым атомографиа хкқәа шьаҭас измоу аметодқәа. Атомографиа ахархәара иалнаршоит [[нейронная сеть|анеиронтә ҳақәа]] реилазаашьа аилкаареи русура аҭҵаареи. Апсихика аусура аимадарақәа рыҭҵааразы, еиуеиԥшым апсихикатә усура хкқәа рзы, еиуеиԥшым аҭагылазаашьақәа раан, ахшыбаҩ аиҿартәареи аусуреи ахархәара рымоуп [[функциональная магнитно-резонансная томография|афункционалтә магнит-резонанстә томографиа]], уи иалнаршоит ахшыбаҩ аҭыԥқәа ишахәҭоу русураан рактивациа аилкаара (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|title=Построена трёхмерная карта слов в мозге человека|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-03|archive-url=https://web.archive.org/web/20161003121820/https://m.lenta.ru/news/2016/04/28/brain_map/|url-status=live}}</ref>). Апсихикатә процессқәа амолекулиартә ҩаӡараҿы рыҭҵааразы, [[Обмен веществ|аиҭныԥсахлара]], амаҭәашьарқәа рымҩангара, алиганд-рецептортә еинырра, [[экспрессия генов|агенқәа рекспрессиа]] уҳәа уахь иналаҵаны ахархәара амоуп [[позитронно-эмиссионная томография|апозитрон-емиссиатә томографиа]] (АЕТ) (шәахә., иаҳҳәап,<ref>{{Cite web|url=https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|title=Раскрыт механизм человеческой памяти|access-date=2016-10-07|archive-date=2016-10-10|archive-url=https://web.archive.org/web/20161010035427/https://m.lenta.ru/news/2016/06/03/dopamine/|url-status=live}}</ref>). Хәҭакахьала, АЕТ ахархәара амоуп еиуеиԥшым [[нейромедиатор|анеиромедиаторқәа]] [[нейрофизиология|анеирофизиологиатәи]] апсихикатәи процессқәа рылахәхара аҭҵаарақәа рзы. == Апсихологиа занааҭк аҳасабала == {{main|Апсихолог}} '''Апсихолог''' — апсихологиатә ҵара змоу, апсихологиа аганахьала ҭҵаарадыррак, [[Психологическая помощь|психологиатә цхыраарак]], мамзаргьы ахархәаратә ҭҵаарақәа раҳасабала азанааҭтә усура назыгӡо уаҩуп. Хшыҩзышьҭра аҭатәуп, Урыстәылатәи Афедерациаҿы апсихологцәа русура алицензиа зырҭо акакәны ишыҟам, ахьӡ «апсихолог» акәзар — азакәанԥҵара иахьчо хьӡны ишыҟоу. Анс акә, арс акә апсихологцәа ҳәа рхы азҳәара азин рымоуп, апрофильтә психологиатә ҵара анаҩстәи аформақәеи аҩаӡарақәеи змоу ауааԥсыра: * [[Специалист (квалификация)|аспециалитет]] (5 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 6 шықәса латәарадатәи ма хәылбыҽхатәи аҟәшаҿы; 3,5 шықәса аҵара, даҽа иреиҳау ҵарак ыҟазар, даҽакала иуҳәозар, аҩбатәи иреиҳау аҵара); * [[бакалавр|абакалавр]]иат (4 шықәса ҽынлатәи аҟәшаҿы аҵара; 5 шықәса хәылбыҿхатәи ма латәарадатәи аҟәшаҿы); * [[магистр|амагистр]]атура (2 шықәса иназыцҵоу аҽазыҟаҵара, аквалификациа абакалавр ма азанааҭуаҩ ыҟазар); * [[переквалификация|азанааҭтә еиҭаҽазыҟаҵара]] (жәымзтәи акурсқәа). == Акритика == Америкатәи апсихолог [[Пинкер, Стивен|Стивен Пинкер]] иазгәеиҭоит, апсихологцәа лассы-лассы ацәаныррақәа ''рҵакы'' ишазхьамԥшуа, рхахьы иааргаӡом [[разум|ахшыҩ]] иамоу алшара аҵыхәтәантәиқәа еиуеиԥшым ркатегориақәа еиԥшымкәа ирзныҟәар шалшо. Убас, Пинкер игәаанагарала, агәалашәареи ахәыцреи ртеориақәа, ауаа ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи, ахаҳәқәеи ма ахыбрақәеи ирызку ахшыҩзышьҭрақәеи еиҩырдырааӡом; ацәаныррақәа ртеориақәа ашәареи агәыԥжәареи, ахыбаареи абзиабареи злеиԥшым рбаӡом; асоциалтә еизыҟазаашьақәа ртеориақәа аҭаацәеи, аҩызцәеи, аӷацәеи, изеибамдыруеи рыбжьара аиԥшымзаарақәа азгәарҭаӡом. Пинкер иазгәеиҭоит абзиабара, ацәымӷра, афатә, асекс, астатус, амчра, ашьыцра, аиҩызара, адин уҳәа уб. иҵ. реиԥш иҟоу атемақәа, апсихологиа арҵага шәҟәқәа рҿы шамахамзар ишрыламкьысуа<ref>Пинкер, 2018, с. 36.</ref>. == Акодқәа адыррақәа рклассификациа асистемақәа рҿы == * [[Универсальная десятичная классификация|УДК]] 15 == Шәахә. иара уб. == * [[Феноменология|Афеноменологиа]] == Азгәаҭақәа == {{Reflist}} == Алитература == * ''Балин, В. Д., Гайда, В. К., Ганзен, В. А.'' Практикум по общей и экспериментальной психологии. — [[Санкт-Петербург|Л.]], [[Санкт-Петербургский государственный университет|ЛГУ]], 1987. — 256 с. * {{книга|автор=[[Гальперин, Пётр Яковлевич|Гальперин, П. Я.]]|заглавие=Введение в психологию|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Издательство Московского университета|Книжный дом «Университет»]]|год=[[2007]]}} * {{книга|автор=[[Гиппенрейтер, Юлия Борисовна|Гиппенрейтер, Ю. Б.]]|заглавие=Введение в общую психологию. Курс лекций|язык=ru|ссылка=http://www.pedlib.ru/Books/1/0155/index.shtml|место=[[Москва]]|издательство=[[АСТ (издательство)|АСТ]]|год=2008|страниц=352|isbn=978-5-17-049383-8|тираж=7000}} * {{книга|автор=[[Годфруа, Жо|Годфруа, Ж]].|заглавие=Что такое психология|оригинал=Les chemins de la psychologie. В 2-х т|ссылка=http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|место=[[Москва]]|издательство=[[Мир (издательство)|Мир]]|год=[[2005]]||страниц=772|isbn=5-03-003697-0|тираж=1000|archive-url=https://web.archive.org/web/20091230075519/http://www.i-u.ru/biblio/archive/godfrua_chto/default.aspx|archive-date=2009-12-30}} * ''Гоноболин, Ф. Н.'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1973. — 240 с. * ''Еникеев, М. И.'' Общая и социальная психология. — [[Москва|М.]], [[Инфра-М]], 2000. — 624 с. * ''[[Коломинский, Яков Львович|Коломинский, Я. А.]]'' Человек: психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 224 с. * {{книга|автор=[[Лурия, Александр Романович|Лурия, А. Р.]]|заглавие=Лекции по общей психологии|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2003]]}} * ''[[Крутецкий, Виктор Алексеевич|Крутецкий, В. А.]]'' Психология: Учебник для учащихся пед. училищ. — [[Москва|М.]]: [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1980. — 352 с. * {{книга|заглавие=Общая психология. В 7-ми т|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]]|год=2007}} * ''[[Немов, Роберт Семёнович|Немов, Р. С.]]'' Психология. — [[Москва|М.]], [[Просвещение (издательство)|Просвещение]], 1990. — 300 с. * {{книга|автор=[[Петровский, Артур Владимирович|Петровский, А. В]]., [[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Основы теоретической психологии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Инфра-М]]|год=1999}} * {{книга|автор=[[Рубинштейн, Сергей Леонидович|Рубинштейн, С. Л.]]заглавие=Основы общей психологии|ссылка= http://psylib.org.ua/books/rubin01/index.htm|место=[[Санкт-Петербург]]|издательство=[[Питер (издательство)|Питер]]|год=[[2007]]}} * ''Носов, Н.'' Виртуальная психология. — [[Москва|М.]]: «Аграф», 2000. — 432 с. * {{статья | автор = [[Зинченко, Владимир Петрович|Зинченко, В. П.]] | заглавие = Психология на качелях между душой и телом | ссылка = http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_3/Zinchenko/20.pdf | издание = [[Знание. Понимание. Умение]] | год = 2005 | номер = 3 | страницы = 151—169 }} * {{статья|автор=Кольцова, В. А., Олейник, Ю. Н.|заглавие=Психологи в годы Великой Отечественной войны: подвиг на века|ссылка=http://www.zpu-journal.ru/zpu/2005_2/Koltsova&Oleinik/5.pdf|язык=ru|издание=[[Знание. Понимание. Умение]]|год=2005|номер=2|страницы=40—51}} * {{книга|автор=Карандашёв, В. Н.|заглавие=Психология: Введение в профессию|язык=ru|издательство=[[Академия (издательство)|Академия]], Смысл|страниц=512|год=2009|тираж=3000|isbn=978-5-7695-6630-1, ISBN 978-5-89357-227-8}} * {{книга|автор=Маклаков, А. Г.|заглавие=Общая психология|год=2002|язык=ru|место=[[Санкт-Петербург|СПб.]]|издательство=Питер|страниц=592|isbn=5-242-00062-5|ref=Маклаков}} * ''[[Фромм, Эрих|Фромм, Э.]]'' Душа человека. — [[Москва|М.]]: [[Республика (издательство)|Республика]], 1992. — 430 с. — ISBN 5-250-01511-5 * ''[[Парыгин, Борис Дмитриевич|Парыгин, Б. Д.]]'' Общественное настроение / [[Парыгин, Борис Дмитриевич|Б. Д. Парыгин]]. — [[Москва|М.]]: [[Мысль (издательство, Москва)|Мысль]], 1966. — 328 с. * {{книга|автор=Hergenhahn, B. R.|заглавие=An Introduction to the History of Psychology|ссылка=https://books.google.ru/books?id=iZwXnfYAo3oC&printsec=frontcover&hl=ru|год=2009|издание=6th ed |место=|издательство=Wadsworth Publishing, Cengage Learning|allpages=752|isbn=978-0-495-50621-8|ref=Hergenhahn}} * ''[[Выготский, Лев Семёнович|Выготский, Л. С.]]'' Педагогическая психология. — [[Москва|М.]]: [[Педагогика (издательство)|Педагогика]], 1991. * {{книга|автор=[[Стивен Пинкер]]|заглавие=Чистый лист. Природа человека. Кто и почему отказывается признавать её сегодня|оригинал=Steven Pinker. The Blank Slate: The Modern Denial of Human Nature|место=[[Москва|М.]]|издательство=Альпина Нон-фикшн|год=2018|allpages=608|isbn=978-5-91671-783-9|ref=Пинкер}} * {{книга|автор=[[Ярошевский, Михаил Григорьевич|Ярошевский, М. Г.]]|заглавие=Психология в XX столетии|язык=ru|место=[[Москва]]|издательство=[[Политиздат]]|год=[[1974]]|страниц=447|серия=Теоретические проблемы развития психологической науки|тираж=42000|ref=Ярошевский}} == Азхьарԥшқәа == [[Научный журнал|Арецензиа зырҭо аҭҵаарадырратә журналқәа]]: * [http://www.voppsy.ru/ Журнал «Вопросы психологии»]{{In lang|ru}} — научный психологический журнал * [https://web.archive.org/web/20171212193628/http://psystudy.ru/ Журнал «Психологические исследования»]{{In lang|ru}} — научный электронный журнал, включён в Перечень [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] * [http://psyjournals.ru/kip/ Журнал «Культурно-историческая психология»] — международное научное издание для психологов, историков и методологов науки и специалистов в смежных областях фундаментального и прикладного человекознания; включён в Перечень [[Высшая аттестационная комиссия (Россия)|ВАК]] Аилыркаагақәа: * [http://psi.webzone.ru/ Психологический словарь] * [http://psychology.proektsb.ru/ Словарь психологических терминов] * [http://www.vocabulary.ru/ Национальная психологическая энциклопедия] — сайт НЭС Еиуеиԥшым: * [https://web.archive.org/web/20090902214324/http://psiman.ru/category/knigi_po_psihologii/ Несколько книг по психологии] * [http://www.psyinst.ru/library.php Библиотека книг по психологии] * {{книга|заглавие=Путеводитель по ресурсам Интернета. Психология|ссылка=http://lib.ulsu.ru/downloads/psih_internet.pdf|ответственный=Ульяновский государственный университет, Науч. библиотека УлГУ; сост. Е. И. Мулявко; под ред. Е. В. Кураковой|место=[[Ульяновск]]|издательство=[[Ульяновский государственный университет|УлГУ]]|год=2010|язык=ru|страниц=18}} * [https://rutube.ru/channel/41391746/playlists/ Сборник университетских видеолекций по психологии] * [https://psy-pro.livejournal.com/ psy_pro] — «Сообщество психологов-профессионалов» в [[Живой Журнал|Живом Журнале]] {{Авторитет змоу адыррақәа}} {{DEFAULTSORT:психологиа}} [[Акатегориа:Аԥсихологиа| ]] [[Акатегориа:Ахымҩаԥгашьатә ҭҵаарадыррақәа]] [[Акатегориа:Аилкаара]] 8bbxjgkec4r59n7a79zxfnppvg9bsb2 Ахцәажәара:Апсихологиа 1 55923 172920 2026-08-31T18:31:44Z Nart17 17397 Аиҭагара азгәаҭа 172920 wikitext text/x-wiki == Аиҭагара == Ари астатиа [[:ru:Психология|аурыс Авикипедиа астатиа «Психология»]] аҟынтәи еиҭагоуп (алицензиа [https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/deed.ru CC BY-SA 4.0]; авторцәа рсиа — жьаратәи астатиа аҭоурых аҿы). * '''Аиҭагаҩ:''' Шарытхуа Тания * '''Апроект:''' Nart17 translation team mfuz6ru190tjvlx5ycraf4bie8agq5q