Авикипедиа
abwiki
https://ab.wikipedia.org/wiki/%D0%98%D1%85%D0%B0%D0%B4%D0%BE%D1%83_%D0%B0%D0%B4%D0%B0%D2%9F%D1%8C%D0%B0
MediaWiki 1.47.0-wmf.18
first-letter
Амедиа
Цастәи
Ахцәажәара
Алахәыла
Алахәыла ахцәажәара
Авикипедиа
Авикипедиа ахцәажәара
Афаил
Афаил ахцәажәара
Амедиавики
Амедиавики ахцәажәара
Ашаблон
Ашаблон ахцәажәара
Ацхыраара
Ацхыраара ахцәажәара
Акатегориа
Акатегориа ахцәажәара
TimedText
TimedText talk
Амодуль
Амодуль ахцәажәара
Event
Event talk
Акатегориа:102 шықәса
14
14813
173411
103035
2026-09-07T10:44:38Z
Fraxinus.cs
8381
173411
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:103 шықәса
14
14814
173412
103036
2026-09-07T10:44:44Z
Fraxinus.cs
8381
173412
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:104 шықәса
14
14815
173413
103037
2026-09-07T10:44:50Z
Fraxinus.cs
8381
173413
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:105 шықәса
14
14816
173414
103038
2026-09-07T10:44:55Z
Fraxinus.cs
8381
173414
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:106 шықәса
14
14817
173415
103039
2026-09-07T10:45:01Z
Fraxinus.cs
8381
173415
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:107 шықәса
14
14818
173416
103040
2026-09-07T10:45:07Z
Fraxinus.cs
8381
173416
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:108 шықәса
14
14819
173417
103041
2026-09-07T10:45:14Z
Fraxinus.cs
8381
173417
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:109 шықәса
14
14820
173418
103042
2026-09-07T10:45:24Z
Fraxinus.cs
8381
173418
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:110 шықәса
14
14821
173419
103043
2026-09-07T10:45:31Z
Fraxinus.cs
8381
173419
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:111 шықәса
14
14822
173420
103044
2026-09-07T10:45:38Z
Fraxinus.cs
8381
173420
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:112 шықәса
14
14823
173421
103045
2026-09-07T10:45:45Z
Fraxinus.cs
8381
173421
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:113 шықәса
14
14824
173422
103046
2026-09-07T10:45:51Z
Fraxinus.cs
8381
173422
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:114 шықәса
14
14825
173423
103047
2026-09-07T10:45:57Z
Fraxinus.cs
8381
173423
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:115 шықәса
14
14826
173424
103048
2026-09-07T10:46:02Z
Fraxinus.cs
8381
173424
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:116 шықәса
14
14827
173425
103049
2026-09-07T10:46:10Z
Fraxinus.cs
8381
173425
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:117 шықәса
14
14828
173426
103050
2026-09-07T10:46:17Z
Fraxinus.cs
8381
173426
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:118 шықәса
14
14829
173427
103051
2026-09-07T10:46:24Z
Fraxinus.cs
8381
173427
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:119 шықәса
14
14830
173428
103052
2026-09-07T10:46:31Z
Fraxinus.cs
8381
173428
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:120 шықәса
14
14831
173429
103053
2026-09-07T10:46:36Z
Fraxinus.cs
8381
173429
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:121 шықәса
14
14832
173430
103054
2026-09-07T10:46:43Z
Fraxinus.cs
8381
173430
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:122 шықәса
14
14833
173431
103056
2026-09-07T10:46:49Z
Fraxinus.cs
8381
173431
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:123 шықәса
14
14834
173432
103057
2026-09-07T10:46:54Z
Fraxinus.cs
8381
173432
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:124 шықәса
14
14835
173433
103058
2026-09-07T10:47:00Z
Fraxinus.cs
8381
173433
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:125 шықәса
14
14836
173434
103059
2026-09-07T10:47:06Z
Fraxinus.cs
8381
173434
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:126 шықәса
14
14837
173435
103060
2026-09-07T10:47:12Z
Fraxinus.cs
8381
173435
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:127 шықәса
14
14838
173436
103061
2026-09-07T10:47:17Z
Fraxinus.cs
8381
173436
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:128 шықәса
14
14839
173437
103062
2026-09-07T10:47:24Z
Fraxinus.cs
8381
173437
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:129 шықәса
14
14840
173438
103063
2026-09-07T10:47:40Z
Fraxinus.cs
8381
173438
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:130 шықәса
14
14841
173439
103064
2026-09-07T10:47:46Z
Fraxinus.cs
8381
173439
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:131 шықәса
14
14842
173440
103065
2026-09-07T10:47:54Z
Fraxinus.cs
8381
173440
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:132 шықәса
14
14843
173441
103066
2026-09-07T10:48:01Z
Fraxinus.cs
8381
173441
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:133 шықәса
14
14844
173442
103067
2026-09-07T10:48:07Z
Fraxinus.cs
8381
173442
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:134 шықәса
14
14845
173443
103068
2026-09-07T10:48:14Z
Fraxinus.cs
8381
173443
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:135 шықәса
14
14846
173444
103069
2026-09-07T10:48:20Z
Fraxinus.cs
8381
173444
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:136 шықәса
14
14847
173445
103070
2026-09-07T10:48:27Z
Fraxinus.cs
8381
173445
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:137 шықәса
14
14848
173446
103071
2026-09-07T10:48:32Z
Fraxinus.cs
8381
173446
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:138 шықәса
14
14849
173447
103072
2026-09-07T10:48:38Z
Fraxinus.cs
8381
173447
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:139 шықәса
14
14850
173448
103073
2026-09-07T10:48:43Z
Fraxinus.cs
8381
173448
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:140 шықәса
14
14851
173449
103074
2026-09-07T10:48:50Z
Fraxinus.cs
8381
173449
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:141 шықәса
14
14852
173450
103075
2026-09-07T10:48:55Z
Fraxinus.cs
8381
173450
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:142 шықәса
14
14853
173451
103076
2026-09-07T10:49:01Z
Fraxinus.cs
8381
173451
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:143 шықәса
14
14854
173452
103077
2026-09-07T10:49:07Z
Fraxinus.cs
8381
173452
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:144 шықәса
14
14855
173453
103078
2026-09-07T10:49:13Z
Fraxinus.cs
8381
173453
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:145 шықәса
14
14856
173454
103079
2026-09-07T10:49:30Z
Fraxinus.cs
8381
173454
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:146 шықәса
14
14857
173455
103080
2026-09-07T10:49:36Z
Fraxinus.cs
8381
173455
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:147 шықәса
14
14858
173456
103081
2026-09-07T10:49:42Z
Fraxinus.cs
8381
173456
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:148 шықәса
14
14859
173457
103082
2026-09-07T10:49:50Z
Fraxinus.cs
8381
173457
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:149 шықәса
14
14860
173458
103083
2026-09-07T10:49:56Z
Fraxinus.cs
8381
173458
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:150 шықәса
14
14861
173459
103084
2026-09-07T10:50:02Z
Fraxinus.cs
8381
173459
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:151 шықәса
14
14862
173460
103085
2026-09-07T10:50:08Z
Fraxinus.cs
8381
173460
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:152 шықәса
14
14863
173461
103086
2026-09-07T10:50:14Z
Fraxinus.cs
8381
173461
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:153 шықәса
14
14864
173462
103087
2026-09-07T10:50:20Z
Fraxinus.cs
8381
173462
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:154 шықәса
14
14865
173463
103088
2026-09-07T10:50:26Z
Fraxinus.cs
8381
173463
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:155 шықәса
14
14866
173464
103089
2026-09-07T10:50:32Z
Fraxinus.cs
8381
173464
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:156 шықәса
14
14871
173465
103090
2026-09-07T10:50:40Z
Fraxinus.cs
8381
173465
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:157 шықәса
14
14872
173466
103091
2026-09-07T10:50:46Z
Fraxinus.cs
8381
173466
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:158 шықәса
14
14873
173467
103092
2026-09-07T10:51:01Z
Fraxinus.cs
8381
173467
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:159 шықәса
14
14874
173468
103093
2026-09-07T10:51:07Z
Fraxinus.cs
8381
173468
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:160 шықәса
14
14875
173469
103094
2026-09-07T10:51:12Z
Fraxinus.cs
8381
173469
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:161 шықәса
14
14876
173470
103095
2026-09-07T10:51:18Z
Fraxinus.cs
8381
173470
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:162 шықәса
14
14877
173471
103096
2026-09-07T10:51:23Z
Fraxinus.cs
8381
173471
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:163 шықәса
14
14878
173472
103097
2026-09-07T10:51:31Z
Fraxinus.cs
8381
173472
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:164 шықәса
14
14879
173473
103098
2026-09-07T10:51:38Z
Fraxinus.cs
8381
173473
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:165 шықәса
14
14880
173474
103099
2026-09-07T10:51:45Z
Fraxinus.cs
8381
173474
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:166 шықәса
14
14881
173475
103100
2026-09-07T10:51:50Z
Fraxinus.cs
8381
173475
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:167 шықәса
14
14882
173476
103101
2026-09-07T10:51:58Z
Fraxinus.cs
8381
173476
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:168 шықәса
14
14883
173477
103102
2026-09-07T10:52:03Z
Fraxinus.cs
8381
173477
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:169 шықәса
14
14884
173478
103103
2026-09-07T10:52:10Z
Fraxinus.cs
8381
173478
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:170 шықәса
14
14885
173479
103104
2026-09-07T10:52:20Z
Fraxinus.cs
8381
173479
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:171 шықәса
14
14886
173480
103105
2026-09-07T10:52:45Z
Fraxinus.cs
8381
173480
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:172 шықәса
14
14887
173481
103106
2026-09-07T10:52:52Z
Fraxinus.cs
8381
173481
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:173 шықәса
14
14888
173482
103107
2026-09-07T10:52:58Z
Fraxinus.cs
8381
173482
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:174 шықәса
14
14889
173483
103108
2026-09-07T10:53:04Z
Fraxinus.cs
8381
173483
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:175 шықәса
14
14890
173484
103109
2026-09-07T10:53:10Z
Fraxinus.cs
8381
173484
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:176 шықәса
14
14891
173485
103110
2026-09-07T10:53:16Z
Fraxinus.cs
8381
173485
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:177 шықәса
14
14892
173486
103111
2026-09-07T10:53:23Z
Fraxinus.cs
8381
173486
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:178 шықәса
14
14893
173487
103112
2026-09-07T10:53:29Z
Fraxinus.cs
8381
173487
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:179 шықәса
14
14894
173488
103113
2026-09-07T10:53:38Z
Fraxinus.cs
8381
173488
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:180 шықәса
14
14895
173489
103114
2026-09-07T10:53:44Z
Fraxinus.cs
8381
173489
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:181 шықәса
14
14896
173490
103115
2026-09-07T10:53:51Z
Fraxinus.cs
8381
173490
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:182 шықәса
14
14897
173491
103116
2026-09-07T10:53:57Z
Fraxinus.cs
8381
173491
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:183 шықәса
14
14898
173492
103117
2026-09-07T10:54:04Z
Fraxinus.cs
8381
173492
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:184 шықәса
14
14899
173493
103118
2026-09-07T10:54:12Z
Fraxinus.cs
8381
173493
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:185 шықәса
14
14900
173494
103119
2026-09-07T10:54:18Z
Fraxinus.cs
8381
173494
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:186 шықәса
14
14901
173495
103120
2026-09-07T10:54:26Z
Fraxinus.cs
8381
173495
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:187 шықәса
14
14902
173496
103121
2026-09-07T10:54:32Z
Fraxinus.cs
8381
173496
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:188 шықәса
14
14903
173497
103122
2026-09-07T10:54:42Z
Fraxinus.cs
8381
173497
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:189 шықәса
14
14904
173498
103123
2026-09-07T10:54:49Z
Fraxinus.cs
8381
173498
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:190 шықәса
14
14905
173499
103124
2026-09-07T10:54:57Z
Fraxinus.cs
8381
173499
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:191 шықәса
14
14906
173500
103125
2026-09-07T10:55:04Z
Fraxinus.cs
8381
173500
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:192 шықәса
14
14907
173501
103126
2026-09-07T10:55:11Z
Fraxinus.cs
8381
173501
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:193 шықәса
14
14908
173502
103127
2026-09-07T10:55:17Z
Fraxinus.cs
8381
173502
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:194 шықәса
14
14909
173503
103128
2026-09-07T10:55:23Z
Fraxinus.cs
8381
173503
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:195 шықәса
14
14910
173504
103129
2026-09-07T10:55:29Z
Fraxinus.cs
8381
173504
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:196 шықәса
14
14911
173505
103130
2026-09-07T10:55:39Z
Fraxinus.cs
8381
173505
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:197 шықәса
14
14912
173506
103131
2026-09-07T10:55:46Z
Fraxinus.cs
8381
173506
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:198 шықәса
14
14913
173507
103132
2026-09-07T10:55:55Z
Fraxinus.cs
8381
173507
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:199 шықәса
14
14914
173508
103133
2026-09-07T10:56:02Z
Fraxinus.cs
8381
173508
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Акатегориа:200 шықәса
14
14915
173509
103134
2026-09-07T10:56:08Z
Fraxinus.cs
8381
173509
wikitext
text/x-wiki
{{Акатегориа ашықәса|{{Title number}}}}
q5ejm1s7nov8b3gqw7p0tf9mzzd1qia
Џьексон, Маикл
0
26462
173332
163488
2026-09-06T20:15:36Z
~2026-48325-06
25941
173332
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист|анхарҭа=Неверленд|аԥҳәыс=Лиза Мариа Пресли (1994 ш.–1996 ш.),
Дебби Роу (1996 ш.–2000 ш.)|ахәыҷқәа=Принц Маикл Џьексон 1,
Перис Џьексон,
Принц Маикл Џьексон II|абызшәақәа=Америкатәи англыз|амилаҭра=Афроамерикантә}}
'''Маикл Џьексон''' ({{lang-en|Michael Joseph Jackson}}; {{date|29|8|1958}}, [[Гери (Индиана)|Гери]], [[Индиана]], [[ЕАА]] — {{date|25|6|2009}}, [[Лос-Анџьелес]], [[Калифорниа]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]]) — «King of Pop». test
==Алитература==
*Надеждин, Н. Я. Майкл Джексон : «Триллер». — М. : Майор (Осипенко А. И.), 2012. — 192 с. — (Неформальные биографии). — 2000 экз. — {{ISBN|978-5-98551-200-7}}.
*Campbell, L. D. Michael Jackson : The King of Pop. — Branden Books, 1993. — 391 p. — {{ISBN|0-828-31957-X}}.
*Geraldine Hughes. Redemption: The Truth Behind the Michael Jackson Child Molestation Allegations. — Branch & Vine Pub Llc, 2004. — 184 с. — {{ISBN|0-615-30670-5}}.
==Азхьарԥшқәа==
{{commons|Category:Michael Jackson}}
* [https://www.michaeljackson.com/ru Официальный сайт] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140217000944/http://www.michaeljackson.com/ru |date=2014-02-17 }}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Америкатәи ашәаҳәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи амузыкантцәа]]
[[Акатегориа:Џьексонаа]]
[[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 29 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2009 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 25 рзы иԥсыз]]
edof2ol939zp8j3xtf1pped8mgn5bwa
173333
173332
2026-09-06T20:16:06Z
~2026-48325-06
25941
Test successful
173333
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка артист|анхарҭа=Неверленд|аԥҳәыс=Лиза Мариа Пресли (1994 ш.–1996 ш.),
Дебби Роу (1996 ш.–2000 ш.)|ахәыҷқәа=Принц Маикл Џьексон 1,
Перис Џьексон,
Принц Маикл Џьексон II|абызшәақәа=Америкатәи англыз|амилаҭра=Афроамерикантә}}
'''Маикл Џьексон''' ({{lang-en|Michael Joseph Jackson}}; {{date|29|8|1958}}, [[Гери (Индиана)|Гери]], [[Индиана]], [[ЕАА]] — {{date|25|6|2009}}, [[Лос-Анџьелес]], [[Калифорниа]], [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]]) — «King of Pop».
==Алитература==
*Надеждин, Н. Я. Майкл Джексон : «Триллер». — М. : Майор (Осипенко А. И.), 2012. — 192 с. — (Неформальные биографии). — 2000 экз. — {{ISBN|978-5-98551-200-7}}.
*Campbell, L. D. Michael Jackson : The King of Pop. — Branden Books, 1993. — 391 p. — {{ISBN|0-828-31957-X}}.
*Geraldine Hughes. Redemption: The Truth Behind the Michael Jackson Child Molestation Allegations. — Branch & Vine Pub Llc, 2004. — 184 с. — {{ISBN|0-615-30670-5}}.
==Азхьарԥшқәа==
{{commons|Category:Michael Jackson}}
* [https://www.michaeljackson.com/ru Официальный сайт] {{Асаит архивтәра|url=https://web.archive.org/web/20140217000944/http://www.michaeljackson.com/ru |date=2014-02-17 }}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Америкатәи ашәаҳәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Америкатәи амузыкантцәа]]
[[Акатегориа:Џьексонаа]]
[[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Нанҳәамза 29 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2009 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Рашәарамза 25 рзы иԥсыз]]
kscycnoywca3jo9go71eq3qfi50okmo
Акатегориа:Ашәҟәқәа
14
27060
173327
114010
2026-09-06T19:13:23Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Акьыԥхьтә хархәагақәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173327
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Books}}
{{DEFAULTSORT:шә}}
[[Акатегориа:Алитература]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Акьыԥхьтә хархәагақәа]]
r619f1uphl5u83975hq94cpdym143hw
173328
173327
2026-09-06T19:14:08Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адокументқәа]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173328
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Books}}
{{DEFAULTSORT:шә}}
[[Акатегориа:Алитература]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Акьыԥхьтә хархәагақәа]]
[[Акатегориа:Адокументқәа]]
sj2in3l2ixtt95onn9uytbjpkv7o6cf
173329
173328
2026-09-06T19:16:14Z
Fraxinus.cs
8381
+ 6 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173329
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Books}}
{{DEFAULTSORT:шә}}
[[Акатегориа:Алитература]]
[[Акатегориа:Агуманитартә ҭҵаарадыррақәа]]
[[Акатегориа:Акьыԥхьтә хархәагақәа]]
[[Акатегориа:Адокументқәа]]
[[Акатегориа:Ааглыхратә тауарқәа]]
[[Акатегориа:Аныҟәгагақәа рформатқәа]]
[[Акатегориа:Ақьаад аалыҵқәа]]
[[Акатегориа:Аҭыжьрақәа аформатқәа рыла]]
[[Акатегориа:Аҭыжьра аус]]
[[Акатегориа:Аҩыратә еимадара]]
60rsraztleixl5asnj521rbzu5z0j6l
Виетнамтәи аибашьра
0
37725
173384
157503
2026-09-06T23:29:24Z
Fraxinus.cs
8381
+ 30 категориақәа; ±[[Акатегориа:Виетнам]]→[[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173384
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:VietnamMural.jpg|мини|Виетнамтәи аибашьра]]
'''Виетнамтәи аибашьра''' ({{lang-en|Vietnam War}}, {{lang-vi|Chiến tranh Việt Nam}}) – ари аибашьра XX ашәышықәсазы зегьы иреиҳаз арратә конфликтқәа рахь иаҵанакуеит. Уи ашьҭақәа аанажьит аҭоурых ҿыци акультуреи рҟны. Ари аибашьра х-хәҭакны иушар алшоит: апартизантә еибашьра Аладатәи Виетнам (1955–1965шш.), Еиду Америкатәи Аштатқәа ари аибашьра аҟны арратә ралахәхара (март 1965–1973 шш.), ахыркәшаратә аамҭа (1973–1975 шш.). Ари аамҭа иалагӡаны атәыла хәыҷы аҟны иҭахеит ԥшь-миллионҩык аҭынч уааԥсыра, миллионки бжаки инарзынаԥшуа аҩганк рҟынтәи асолдаҭцәа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/military_science/text/2380343 |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2022-10-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221011012631/https://bigenc.ru/military_science/text/2380343 |url-status=dead }}</ref>
== Аконфликт зыхҟьаз ==
Виетнамтәи аибашьра зыхҟьаз, атәыла ауааԥсыра афранцызцәа дара ртәыла аҟны иҟарҵоз анырра ахьыргәамԥхоз ауп ҳәа уҳәар алшоит. XIX ашәышықәса аҩбатәи азбжазы Виетнам Франциа аколониалтә империа иаҵанакуан.
Актәи адунеизегьтәи аибашьра анеилга, атәылаҟны ауааԥсыра рмилаҭтә хдырра шьҭыҵуа иалагеит, урҭқәа рныԥшуан хыԥхьаӡара рацәала еиҿкааз маӡалатәи акружокқәа, дара зегьы Виетнам ахьыԥшымра азаагара акәын изышьҭаз. Убри аамҭазы ауп атәыла аҵакырадгьыл аҟны бџьаршьҭыхлатәи ақәгыларагьы аныҟалазгьы.
Китаи иаԥҵан Виетнам ахьыԥшымразы Алига – Виетмин, - уи иалаз зегьы еидызкылоз ахақәиҭра аидеиа ауп. Анаҩс, Виетмин хадара аиҭалоит Хо Ши Мин, Алигагьы акоммунисттә хырхарҭа аанахәеит.<ref>https://switki.ru/476854a-vetnamskaya-voyna-godyi-prichinyi-hod-voynyi-i-itogi</ref>
Виетнамтәи аибашьра зыхҟьаз иааркьаҿны иуҳәозар, Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра ашьҭахь, 1954 шықәсазы виетнамтәи аҵакырадгьыл зегьы а-17-тәи апарралель ала иахьшаз ауп. Убри аан Аҩадатәи Виетнам Виетмин ахылаԥшраҿы иҟан, ладатәи – афранцызцәа рнапхгараҭара аҟны иҟан.
Акоммунистцәа Китаитәи Жәлар рреспублика аҟны иргаз аиааира Еиду Америкатәи Аштатқәа агәҭынчымра рызцәырнагеит, убри аҟнытә Виетнам аҩныҵҟатәи аполитика иалацәажәо иалагеит лада Франциа анапаҵаҟа иахьыҟаз аганаҿы. Аштатқәа реиҳабыра Китаитәи Жәлар рреспублика аҟынтәи ашәарҭара ыҟоуп ҳәа изыԥхьаӡоз, убас еиԥш агәаанагара рыман, Китаи Ҟаԥшь Виетнам анырра аҟаҵара иаарласны гәаҳәарас иаиуеит ҳәа, аха ари аҩыза Еиду Америкатәи Аштатқәа ҟалашьа арҭомызт.
Иҟан убас еиԥш агәаанагара, 1956 шықәсазы Виетнам иаку ҳәынҭқарракны еидылоит ҳәа, аха Ладатәи Франциа иаҭахымхеит Ҩадатәи акоммунистцәа рнапхгараҭара аҵаҟа аҟазаара, абри ауп мзыз хадас иҟалазгьы аибашьра алагаразы.
Абри иахҟьаны хьаада атәыла аидҵара залыршамхеит: Виетнам аибашьра изацәымцеит. Акоммунисттә Ҩада гәҭакыс иҟанаҵоит амчра ахархәара ала атәыла ҩадатәи ахәҭа анапахьы аагара.<ref>https://vietnamland.ru/vojna-vo-vetname/</ref>
== Аибашьра алагара заатәи апериод ==
Аха хьаада атәыла аидҵара ҟалашьа амоуит. Виетнам еибашьрада изеилымго аамҭа иҭагылеит. Акоммунисттә ҩада мчыла атәыла аладатәи ахәҭа анапахьы аагара аӡбоит. Абра иҳәатәуп Виетнам аибашьра алагара шабзоурахаз ладатәи ачынуаа рганахь ала имҩаԥгаз акыр атеррактқәа.
1960-тәи ашықәс адунеизегьтәи адырра зауз аиҿкаара Виетконг аԥҵара иашықәсхеит, даҽакала уи Ладатәи Виетнам ахақәиҭтәразы Амилаҭтә фронт ҳәа иашьҭан (НФОЮВ), ари аиҿкаара еиднакылеит хыԥхьаӡара рацәала иҟаз агәыԥқәа Лада иаҿагыланы еибашьуаз.<ref>https://arena-pilotage.ru/mashiny/vetnamskaya-vojna-kratko.html</ref>
Виетнамтәи аибашьра алагашьеи уи алҵшәақәеи ртәы ануҳәо, имҳәакәан узраҩсуам ари иџьбараз аиҿагылара азы ихадараз ахҭысқәа. 1961 шықәсазы америкатәи ар аиҿагыларақәа ахы рыланархәуам, аха Виетконг имҩаԥнагоз аусқәа Еиду Америкатәи Аштатқәа даара иаргәамҵит, абри аҟынтә америкаа раԥхьа еснагьтәи архәҭақәа Ладатәи Виетнамҟа идәықәнаҵоит.
Ара америкатәи архәҭақәа ладатәи виетнамаа рсолдаҭцәа азыҟарҵон, насгьы урҭ ацхыраара рырҭон ажәыларақәа реиҿкаара аус аҟны. Раԥхьатәи арратә еидыслара ӷәӷәа ҟалеит 1963 шықәсазы, усҟан виетконготәи апартизанцәа Апбак аҵаҟатәи аибашьра аҟны ладавиетнамтәи ар ԥыхха ишьҭарҵеит. Ари аҵахара ашьҭахь аполитикатә ахҳәара ҟалеит, уи аан дшьын Лада анапхгаҩы Зием. Виетконг акәзар, апозициақәа арӷәӷәеит, апартизанцәа реиҳараҩык ладатәи аҵакырадгьыл ахь идәықәҵан. Ирызҳауан америкатәи асолдаҭцәа рхыԥхьаӡарагьы. 1959 шықәса рзы урҭ 800-ҩык ыҟазҭгьы, 1964 шықәсазы Виетнамтәи аибашьра иалахәын 25-нызқьҩык рҟынӡа америкатәи аруаа.<ref>{{Cite web |url=https://vietnamix.ru/istoria/vojna-vo-vetname.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127201639/https://vietnamix.ru/istoria/vojna-vo-vetname.html |url-status=dead }}</ref>
== Еиду Америкатәи Аштатқәа аибашьра рҽалагалара ==
Виетнам аибашьра иацҵан. Ҩадатәи Виетнам апартизанцәа иаадырԥшуаз хамеигӡаралатәи аҿагылара аҟны ирыцхраауан атәыла агеографиатәии аклиматтәии ҷыдарақәа. Абнара, ашьхара, аамҭа-аамҭала зҽызыԥсахуаз аҳауа – зны ақәаршаҩы, зны ашоура бааԥс – америкатәи асолдаҭцәа рзы ахгара мариамызт, аха Виетконгтәи апартизанцәа рус анагӡараҿы ицхыраагӡан, дара рзын арҭ аԥсабаратә ҽеиҭакрақәа рышьцылара аҭахны иҟамызт, уи иалааӡан.
1965 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа Виетнамтәи аибашьра мҽхакы ҭбаала имҩаԥысуан, Еиду Америкатәи Аштатқәа рыруаа ралахәхара ала. 1965 шықәса алагамҭазы, жәабранмзазы виетконгаа америкатәи арратә обиектқәа ирықәлеит.<ref>https://elar.urfu.ru/bitstream/10995/4841/1/uv-2005-10.pdf</ref>
Абри ашьҭахь, америкатәи апрезидент Линдон Джонсон аҭактә жәылара амҩаԥгара дшазыхиоу рылеиҳәеит, ус иагьыҟалеит, имҩаԥган «Пылающее копье» ҳәа ззырҳәаз аоперациа – ари даара иџьбараз, ишьаарҵәыраз операциан, америкатәи авиациа виетнамтәи аҵакырадгьыл хыԥхьаӡара рацәала артҟәацгақәа аланажьит.
1965 шықәса хәажәкырамзазы, Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа даҽа операциакгьы мҩаԥыргеит, «Раскаты грома» зыхьӡырҵаз. Абри аамҭазы америкатәи архәҭақәа рхыԥхьаӡара 180-нызқь рҟынӡа инаӡахьан. Аха, ари ала аус аанымкылеит. Иацааиуаз даҽа хышықәса ирылагӡаны америкатәи архәҭақәа рхыԥхьаӡара 540-нызқь рҟынӡа инаӡеит. Актәи ажәылара Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа злахәыз мҩаԥган 1965 шықәса нанҳәамзазы. Аоперациа «Старлаит» америкаа риааира ала ихыркәшахеит, усҟан иҭахеит 600-ҩык инарзынаԥшуа виетконгаа.
Абри ашьҭахь америкатәи архәҭақәа рҿаԥхьа зҵаара хаданы иқәгылоит апартизанцәа ԥшааны рықәхра, аха лассы-лассы ладатәи Виетконг ашьхаратә ҵакырақәа рҟны апартизанцәеи америкатәи асолдаҭцәеи реидысларақәа аҵыхәтәантәиқәа даара иаркарон.
1967 шықәсазтәи аибашьра аан, Дакто аҵаҟа Еиду Америкатәи Аштатқәа рыршьаҟауааи, 173-тәи аҳаир-десанттә бригадеи акыр ацәыӡ ӷәӷәақәа рыҭан, урҭ апартизанцәеи ақалақьи рнапахьы аагара шрылшазгьы. 1953 шықәса инаркны 1975 шықәсанӡа Еиду Америкатәи Аштатқәа виетнамтәи аибашьра иақәдхарџьит 168 миллион доллар. Ари Америкатәи афедералтә биуџьет даара ианыԥшит.<ref>{{Cite web |url=https://warways.ru/voennye-konflikty/vetnamskaya-vojna.html |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2023-06-04 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230604045851/https://warways.ru/voennye-konflikty/vetnamskaya-vojna.html |url-status=dead }}</ref>
== Теттәи ажәылара ==
Виетнамтәи аибашьраан америкатәи архәҭақәа реизырҳара мҩаԥысуан хатәгәаԥхарала уахь инеиуази арра иаарыԥхьоз рыхәҭаки рыбзоурала. Апрезидент Л. Џьонсон мап ацәикит хәҭалатәи амобилизациа, насгьы, арезервистцәа аибашьрахь рнаԥхьара, убри аҟынтә, 1967 шықәсазы америкатәи аруаа руаатәыҩсатә резерв нҵәеит. Аха Виетнам аибашьра шцац ицон.
1967-тәи ашықәс аҽанааиҩнашоз Ҩадатәи Виетнам арратә напхгара Лада ақәларазы инарҭбаау ақәылара аҽазырхиара иалагеит. Виетконг убас еиԥш аҭагылазаашьа аԥнаҵарц аҭахын, америкатәи архәҭақәа Виетнам алгара иалагаразы, насгьы Нгуен Ван Тхиеу иеиҳабыра рахҳәара хықәкыс иҟан. Еиду Америкатәи Аштатқәа арҭ апланқәа рзы адырра рыман, аха виетконгаа ржәылара уеизгьы ирзымбатәбарахеит. Ҩадаа рырхәҭеи апартизанцәеи Тет амш аҽны (Виетнамтәи ашықәс ҿыц) ажәылара иалагеит.<ref>https://stoneforest.ru/event/history/tetskoe-nastuplenie-vjetnam/</ref>
Ажьырныҳәамзазы 31, 1968 шықәсазы Ҩадатәи Виетнам архәҭақәа Лада аҵакырадгьыл зегьы ааха ӷәӷәақәа анаҭеит, ақалақь дуқәагьы уахь иналаҵаны. Акыр ажәыларақәа шаанкылазгьы, Ладатәи ақалақь Хиуе ацәыӡуеит. Хәажәкырамзазы ауп ари ажәылара анаанкылаз. Америкаа 45 мшы ицоз Ҩадатәи ажәыларақәа раан ирцәыӡит 150.000 нызқьҩык асолдаҭцәа, 2000 вертолиоти ҳаирплани, 5.000 цыра еиҳаны арратә техникеи, 200 ӷбеи.
Аамҭаказы, Америка Адемократиатә республика Виетнам иабашьуан аҳаиртә бомбақәа алажьуа. Урҭ раан ахархәара рыман зықь цыра ҳаирплан инарзынаԥшуа, урҭ 1964 шықәса инаркны 1973 шықәсанӡа 2 миллионк инарзыныԥшуа арратә ыҵԥыррақәа мҩаԥыргеит, уиаан Виетнам иаларыжьит 8 миллионк инарзынаԥшуа артҟәацгақәа.<ref>{{Cite web |url=https://humanite-russie.ru/2020/01/03/tetskoe-nastuplenie-povorot-v-voyne-vo-vetname/ |title=Archive copy |access-date=2024-01-27 |archive-date=2024-01-27 |archive-url=https://web.archive.org/web/20240127201639/https://humanite-russie.ru/2020/01/03/tetskoe-nastuplenie-povorot-v-voyne-vo-vetname/ |url-status=dead }}</ref>
Аха Америка аруаа арагьы акагьы рзалымхит. Ҩадатәи Виетнам ақалақь дуқәа рҟынтәи ауааԥсыра иалыргеит, ауаа ашьхақәеи абнатоурақәеи рҟны ирҵәахит. Асовет Еидгыла акәзар, ҩадатәи виетнамаа аистребительқәа, ПВО акомплексқәа, арадиотехника рыла еиқәнаршәон, насгьы ахархәашьа днарҵон.
Абарҭқәа ирыбзоураны виетнамаа ирылшоит Еиду Америкатәи Аштатқәа рҳаирпланқәа 4.000 цыра рҭархара, аконфликт зегьы аамҭа иҭагӡаны. Хиуе аҵаҟа аибашьра алада виетнамтәи архәҭақәа ари ақалақь дыргьежьырц азы имҩаԥыргоз, зегь реиҳа ишьаарҵәыраз аамҭан. Теттәи ажәылара Еиду Америкатәи Аштатқәа руааԥсыра рыбжьара виетнамтәи аибашьра иаҿагыланы ақәгыларақәа цәырнагеит. Усҟан аӡәырҩы ари аибашьра игәымбылџьбараз, ҵакы змамыз акәны ирыԥхьаӡеит. Аӡәгьы игәгьы иаанагомызт виетнамтәи акоммунистцәа рырхәҭақәа ас еиԥш амҽхак змаз аоперациа аиҿкаара рылшап ҳәа.<ref>https://www.istmira.com/novosti-istorii/11889-vetnamskaya-voyna-prichiny-hod-i-posledstviya.html</ref>
== Еиду Америкатәи Аштатқәа рырхәҭақәа ралгара ==
Абҵарамза, 1968 шықәсазы ҿыц иалхыз Еиду Америкатәи Аштатқәа рпрезидент ҿыц Р. Никсон имаҵзура данахагыла ашьҭахь, агәыӷра цәырҵит америкаа рырхәҭақәа Индокитаинтәи иалыргап ҳәа, ас еиԥш агәыӷра ҟазҵаз Никсон иалхранӡатәи иқәгыларақәа раан ус еиԥш агәыӷрақәа ахьриҭоз ауп.
Еиду Америкатәи Аштатқәа Виетнам реибашьра Америка арепутациаазы ицәырԥхашьагаз шәахсҭаны ианхалеит. 1969 шықәсазы Ладатәи Виетнам жәлар рхаҭарнакцәа реизара ду аҟны аҳәамҭа ҟаҵан ареспублика аԥҵаразы (РЮВ). Апартизанцәа - бџьарла еибыҭаз жәлар ирымчрақәаны иҟалеит (НВСО ЮВ). Ас еиԥш аҭагылазаашьа Еиду Америкатәи Аштатқәа реиҳабыра аиҿцәажәарақәа реишәа иаханартәоит, насгьы ари атәыла алахысрақәа ааныркылар акәхеит.<ref>https://militaryarms.ru/voennye-konflikty/vojna-vo-vetname/#h3_13</ref>
Никсон дызхагылаз Америка маҷ-маҷ виетнамтәи аибашьра аҟны аҟазаара аԥнахуан, 1971-тәи ашықәс ианалага, Лада Виетнамнтәи иалган 20-нызқьҩык аруаа. Саигонтәи ар ракәзар, 1.100-ҩык рҟынӡа еизырҳан. Аха, убриаан америкаа ихьанҭаз рабџьар аиҳарак зегьы Лада Виетнам иааныжьын.
1973 шықәса Ажьырныҳәамза 27 рзы, Виетнам аибашьра аанкыларазы Парижтәи аиқәышаҳаҭра анапы аҵаҩын. Еиду Америкатәи Аштатқәа аҳәамҭа ҟарҵеит зыӡбахә ҳәоу аҵакырадгьылқәа рҟынтә арратә базақәа зегьы шықәырго. Убри анаҩсгьы, арратә шасцәа реиҭныԥсахлара азгәарҭеит.<ref>https://vietnamland.ru/vojna-vo-vetname/</ref>
== Аибашьра аҵыхәтәантәи аетап ==
Виетнамтәи аибашьра ашьҭахь, Еиду Америкатәи Аштатқәа лада 10-нызқьҩык аруааи 4 миллиардк америкатәи адолларқәеи финансттә цхыраарак аҳасаб ала иазыннажьуеит, ас еиԥш ацхыраара аҭыԥ аман 1974–1975 шықәсқәа рзы. 1973 шықәса инаркны 1974 шықәсанӡа, иаҵанакыз аамҭахәҭазы, ахақәиҭтәразы Жәлар рыфронт амчра ҿыцқәа рхархәара ала арратә усқәа хацнаркит.
Акыр ацәыӡқәа зауз ладауаа, 1975 шықәсазтәи ааԥынразы Саигон заҵәык ауп аҿагылара аарԥшра ахьрылшаз. Зегьы еилгеит мшаԥымза, 1975 шықәсазы аоперациа «Хо Ши Мин» ашьҭахь. Америкатәи адгылара змамыз Лада Виетнамаа рыр ԥыхха иган. 1976 шықәсазы Виетнам ахәҭақәа рыҩбагьы еидҵан, иагьыҟалоит Виетнамтәи Асоциалисттә Республиканы.<ref>https://usamagazine.ru/vojna-vo-vetname/</ref>
== СССР-и Китаии ари аконфликт ралахәра ==
СССР аганахьала арратәи, аполитикатәи, аекономикатәи цхыраара аҭоуп Ҩадатәи Виетнам, иара аибашьра ахыркәшараҿгьы даара ароль ду нанагӡеит. Абаӷәаза Хаифон ала Асовет Еидгыла аҟнытә Виетконгҟа иааргон абџьари аџьаԥҳани, акәылӡтәы техника, ихьанҭоу абџьар. Консультантцәақәак раҳасаб ала, ари аибашьра иадыԥхьалан аԥышәа змаз асоветтә арратә занааҭдырҩцәа, урҭ виетконгаа аибашьышьа ддырҵон. Китаи, иара убасгьы, ахатәы интерсқәа аман аҟнытә, ҩадаа ирыцхраауан – аалыҵқәа, абџьар, аидарамҩангага амашьынақәа рыла. Абри анаҩсангьы Ҩада Виетнамҟа инашьҭын китаитәи архәҭақәа, урҭ рхыԥхьаӡара 50-нызқьҩык рҟынӡа инаӡон, арҭ архәҭақәа рыруаа амҩақәа еиҭашьақәдыргылон, иара убасгьы аихамҩақәа шьҭарҵон.<ref>https://topwar.ru/13536-sovetskie-voyska-vo-vetname-kakova-byla-ih-zadacha.html</ref>
== Виетнамтәи аибашьра ахҟьаԥҟьақәа ==
Ишьаарҵәыраз Виетнамтәи аибашьра миллионла ауаа рыԥсҭазаарақәа агеит, урҭ реиҳараҩык аҭынчуааԥсыра ракәын. Даара ааха аиуит аекологиа, ихшьаан акыр аҵлақәа. Ҩада акәзар, Америка иаланажьуаз абомбақәа ирыхҟьаны иԥыхха ишьҭаҵан, абнатоурақәа зегьы блын. Аибашьра аан ахархәара аман ахимиатә бџьар, уигьы, ҳәарада, аекологиа анырра ӷәӷәа анаҭеит.
Америка архәҭақәа рветеранцәа ари аибашьра ҿаасҭа рыԥсихика ианыԥшит, акыр ачымазара бааԥсқәа идыргәаҟуан, уи зыхҟьоз аибашьра аан ахархәара змаз Agent orange аилазаара иалаз амаҭәашьар диоксин ауп. Америкатәи асолдаҭцәа рыбжьара акыр аҽшьрақәа аҭыԥ рыман, аха аофициалтә дыррақәа рҟны урҭ рыӡбахә рҳәомызт.<ref>https://arena-pilotage.ru/mashiny/vetnamskaya-vojna-kratko.html</ref>
== Арратә цәгьоурақәа ==
Виетнамтәи аконфликт аан акыр арратә цәгьоурақәа аҭыԥ рыман. Зегь раԥхьа иргыланы, уи ахимиатә бџьар «Оранж» ҳәа ззырҳәоз, атропикатә бнақәа ықәызгоз адефолиантқәеи агербицидқәеи рхархәара акәын.
72 миллион литра «Оранж» Виетнам аҵакырадгьыл алаҭәара анаҩсгьы, Америка архәҭақәа ахархәара арҭоит 44 миллион литра. татрахлородибензодиоксин амаҭәашьар. Ари амаҭәашьар ауаҩы ицәеижь ианалалалак акыр ачымазаара бааԥсқәа цәырнагоит. Иара убасгьы, абра иазгәаҭатәуп аибашьра аан массала ауаҩшьрақәа аҭыԥ шрымаз Сонгми, Хами, Хиуе.
Виетнамтәи аибашьра аан уи аҵакырадгьыл аҟны иртҟәацын 14 миллион тонна артҟәацга. Аибашьра зыхҟьаз ҳәа уҳәозар, раԥхьатәи – адунеи аҟны акоммунисттә идеологиа аламырҵәара ауп, иҩбатәихаз – ҳәарада, аԥара ауп. Акыр акорпорациа дуқәа ари аибашьраҟны аԥара рацәа арҳара рылшеит. Аха аофицилтә мзызқәа ҳәа ирҳәоз адунеитә демократиа алараҵәара аҭахханы иахьыҟаз ауп.<ref>https://disgustingmen.com/history/10-weird-facts-about-vietnam-war/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Виетнамтәи аибашьра| ]]
[[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1960-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Индокитаитәи аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Лаостәи атәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Камбоџа атәылауаҩратә еибашьра]]
[[Акатегориа:Виетнам иҟалаз атәылауаҩратә еибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аибашьра хьшәашәаан аконфликтқәа]]
[[Акатегориа:Аимпериализм]]
[[Акатегориа:Апрокси аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Ареволиуциа шьаҭас измоу атәылауаҩратә еибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рыр Виетнамтәи аибашьраҿы]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа рмшынтә корпус Виетнамтәи аибашьраҿы]]
[[Акатегориа:Австралиа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Камбоџа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Лаос аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Зеландиа ҿыц аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Кореиа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аладатәи Кореиа аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Таиван аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Таиланд аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Китаитәи Жәлартә Республика аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Филиппин аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Еиду Америкатәи Аштатқәа реибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аҩадатәи Виетнам аибашьрақәа]]
[[Акатегориа:Аладатәи Виетнам аибашьрақәа]]
8ef86yxz0an8vm2y1wvxinxm06w30ga
Асовет Еидгыла аилабгара
0
37733
173334
168971
2026-09-06T20:19:19Z
Fraxinus.cs
8381
+ 11 категориақәа [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173334
wikitext
text/x-wiki
'''Асовет Еидгыла аилабгара''' – асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы АЕ ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын.
== Асовет Еидгыла аиҿкаашьа ==
[[1992]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит Урыстәылатәи аимпериа адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. Адунеизегьтәи Аҩбатәи аибашьраҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит Еворопеи Азиеи рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи.
1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — М. 2015</ref>. Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара.Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан.
1977 шықәсазы ирыдыркылоит Асовет Еидгыла аконституциа. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха "аиҭашьақәыргылара" ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа рзы иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит.
Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшьым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын.
Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус Белоруссиеи Украинеи Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-02-11 |archive-url=https://web.archive.org/web/20220211040345/https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref>.
== АЕ аилабгара амзызқәа ==
Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә капитализм аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref>
Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара.
Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — М.: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref>.
Академик Андреи Сахаров иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref>.
Иреиҳаӡоу АЕ Асовет ахантәаҩы Руслан Хасбулатов иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит Урыстәылеи, Украинеи, Нхыҵ Кавкази. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи Асовет Еидгыла Аконституциа.
1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит.
Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит "аиҭашьақәыргылара" ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Archive copy |access-date=2024-01-29 |archive-date=2023-06-09 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230609222745/https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref>.
== АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа ==
1985 шықәсазы Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада Михаил Горбачиови егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, аидеологиа ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит "аиҭашьақәыргылара" ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы аекономикатә кризис алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы Польша амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «Солидарность» ԥасатәи аиҳабы Лех Валенса, Чехословакиа ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент Вацлав Гавел. Румыниа акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада Николае Чаушеску иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит.
Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит Иакутиа, хәажәкырамза 1986 шықәсазы Иакутск ақалақь аҿы аурыс ҿари, Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра" ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, Казахсҭангьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Казахсҭан ареспублика ахада Динмухамед Кунаев тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, Алма-Ата ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит Геннади Колби. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа атоталитартә система аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Казахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан.
Ԥхынгәы 1987 шықәсазы крымтәи аҭаҭарцәа ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы Москва имҩаԥысуеит Крым автономиа арханҳәразы крымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа.
Ԥхынгәы 15–16, 1989 шықәсазы Аҟәа аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы Ҟарабах иалагаз аконфликт акәын.
Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы Узбекисҭан Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref>.
Киргизиагьы ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref>.
1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара "аиҭашьақәыргылара" аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа.
== 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа ==
Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан Прибалтика. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа "асуверенитетқәа рпарад" ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит.
Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы Нахичевантәи ареспублика, анаҩс Литва, Қарҭ, Естониа, Латвиа, Молдавиа, Ермантәыла.
Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref>.
Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. Ареферендум иалахәӡамызт Литва, Естониа, Латвиа, Қарҭ, Молдавиа, Ермантәыла. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара.
1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа "нанҳәамзатәи апутч" ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит<ref>http://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/</ref>. Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит Москвеи Ленингради. Ельцин иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит<ref>http://www.bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm</ref>. Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/Ostrovskiy_-_Kto_postavil_Gorbacheva%3F.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=July 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа ==
Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит Ҟарабах, Аԥсны, Аладатәи Уаԥстәыла, Таџьикисҭан, Чечниа, Приднестровие.
Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит<ref>https://xn--h1aagokeh.xn--p1ai/journal/24/raspad-kotorogo-moglo-i-ne-byit-13.html{{Анеишьа_амам_азхьарԥш|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Борис Елцин]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]]
1xh3korel7p631ld1565dqnikf37wwm
173339
173334
2026-09-06T21:03:54Z
Fraxinus.cs
8381
викификация, оформление, шаблон
173339
wikitext
text/x-wiki
'''Асовет Еидгыла аилабгара''' ({lang-ru|Распад СССР}}) — асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы [[Асовет Еидгыла]] (АЕ) ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын.
== Асовет Еидгыла аиҿкаашьа ==
[[1922]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит [[Урыстәылатәи аимпериа]] адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]]ҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит [[Европа|Еворопеи]] [[Азиа|Азиеи]] рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи.
1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ.<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — {{М.}} 2015</ref> Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара. Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан.
1977 шықәсазы ирыдыркылоит [[Асовет Еидгыла аконституциа]]. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха «[[аиҭашьақәыргылара]]» ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа раан иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит.
Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшьым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын.
Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус [[Беларус|Белоруссиеи]] [[Украина|Украинеи]] [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон.<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=РАСПА́Д СССР |access-date=2017-06-24 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624090813/http://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аилабгара амзызқәа ==
Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә [[Акапитализм|капитализм]] аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref>
Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара.
Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп.<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — {{М.}}: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref>
Академик [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|Андреи Сахаров]] иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы.<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref>
[[СССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы [[Хасбулатов, Руслан|Руслан Хасбулатов]] иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]], [[Нхыҵ Кавказ]]и. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи [[Асовет Еидгыла Аконституциа]].
1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит.
Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа.<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Распад СССР |access-date=2024-01-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024171912/http://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа ==
1985 шықәсазы [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|Акоммунисттә партиа]] амаӡаныҟәгаҩ хада [[Михаил Горбачиов]]и егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, [[аидеологиа]] ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы [[аекономикатә кризис]] алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы [[Польша]] амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «[[Солидарность]]» ԥасатәи аиҳабы [[Валенса, Лех|Лех Валенса]], [[Чехословакиа]] ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент [[Ҳавел, Вацлав|Вацлав Ҳавел]]. [[Румыниа]] акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада [[Чаушеску, Николае|Николае Чаушеску]] иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит.
Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит [[Иакутиа]], хәажәкырамза 1986 шықәсазы [[Иакутск]] ақалақь аҿы аурыс ҿари, [[Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет]] иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра» ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, [[Ҟазахсҭан]]гьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Ҟазахсҭан ареспублика ахада [[Кунаев, Динмухамед|Динмухамед Кунаев]] тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, [[Алма-Ата]] ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит [[Колби, Геннади|Геннади Колби]]. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа [[атоталитартә система]] аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Ҟазахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан.
Ԥхынгәымза 1987 шықәсазы [[Ҟрымтәи аҭаҭарцәа]] ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы [[Москва]] имҩаԥысуеит [[Ҟрымтәи автономтә республика|Ҟрым автономиа]] арханҳәразы ҟрымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа.
Ԥхынгәымза 15–16, 1989 шықәсазы [[Аҟәа]] аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы [[Ҟарабах]] иалагаз аконфликт акәын.
Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы [[Узбеқьисҭан]] Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит.<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref>
[[Кырӷызсҭан|Киргизиагьы]] ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара.<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref>
1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара «аиҭашьақәыргылара» аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа.
== 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа ==
Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан [[Прибалтика]]. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа «асуверенитетқәа рпарад» ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит.
Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы [[Нахичевантәи ареспублика]], анаҩс [[Литва]], [[Қырҭтәыла]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]].
Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит.<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref>
Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. [[Ареферендум]] иалахәӡамызт [[Литва]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Қырҭтәыла]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]]. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара.
1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР |url=https://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/ |url-status=live |access-date=2026-09-06 |website=Консультант Плюс}}</ref> Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит [[Москва|Москвеи]] [[Санкт-Петербург|Ленингради]]. [[Елцин, Борис Николаи-иԥа|Ельцин]] иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР. «Путч» |url=https://bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm |access-date=2026-09-06 |website=bibliotekar.ru}}</ref> Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>{{Cite web |title=Кто поставил Горбачева? – Глава 3: Последний год «эпохи застоя»: Две смерти |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html e-reading.club |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326025404/https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |archive-date=2024-03-26 |website=e-reading.club e-reading.club}}</ref>.
== Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа ==
Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит [[Ҟарабах]], [[Аԥсны]], [[Аахыҵ Уаԥстәыла]], [[Таџьықьсҭан]], [[Чечентәыла]], [[Приднестровие]].
Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Борис Елцин]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]]
eaoha12gcdmkaq3z4hkzfn6nzrndyug
173340
173339
2026-09-06T21:04:08Z
Fraxinus.cs
8381
173340
wikitext
text/x-wiki
'''Асовет Еидгыла аилабгара''' ({{lang-ru|Распад СССР}}) — асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы [[Асовет Еидгыла]] (АЕ) ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын.
== Асовет Еидгыла аиҿкаашьа ==
[[1922]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит [[Урыстәылатәи аимпериа]] адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]]ҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит [[Европа|Еворопеи]] [[Азиа|Азиеи]] рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи.
1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ.<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — {{М.}} 2015</ref> Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара. Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан.
1977 шықәсазы ирыдыркылоит [[Асовет Еидгыла аконституциа]]. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха «[[аиҭашьақәыргылара]]» ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа раан иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит.
Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшьым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын.
Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус [[Беларус|Белоруссиеи]] [[Украина|Украинеи]] [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон.<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=РАСПА́Д СССР |access-date=2017-06-24 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624090813/http://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аилабгара амзызқәа ==
Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә [[Акапитализм|капитализм]] аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref>
Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара.
Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп.<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — {{М.}}: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref>
Академик [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|Андреи Сахаров]] иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы.<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref>
[[СССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы [[Хасбулатов, Руслан|Руслан Хасбулатов]] иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]], [[Нхыҵ Кавказ]]и. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи [[Асовет Еидгыла Аконституциа]].
1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит.
Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа.<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Распад СССР |access-date=2024-01-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024171912/http://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа ==
1985 шықәсазы [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|Акоммунисттә партиа]] амаӡаныҟәгаҩ хада [[Михаил Горбачиов]]и егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, [[аидеологиа]] ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы [[аекономикатә кризис]] алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы [[Польша]] амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «[[Солидарность]]» ԥасатәи аиҳабы [[Валенса, Лех|Лех Валенса]], [[Чехословакиа]] ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент [[Ҳавел, Вацлав|Вацлав Ҳавел]]. [[Румыниа]] акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада [[Чаушеску, Николае|Николае Чаушеску]] иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит.
Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит [[Иакутиа]], хәажәкырамза 1986 шықәсазы [[Иакутск]] ақалақь аҿы аурыс ҿари, [[Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет]] иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра» ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, [[Ҟазахсҭан]]гьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Ҟазахсҭан ареспублика ахада [[Кунаев, Динмухамед|Динмухамед Кунаев]] тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, [[Алма-Ата]] ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит [[Колби, Геннади|Геннади Колби]]. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа [[атоталитартә система]] аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Ҟазахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан.
Ԥхынгәымза 1987 шықәсазы [[Ҟрымтәи аҭаҭарцәа]] ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы [[Москва]] имҩаԥысуеит [[Ҟрымтәи автономтә республика|Ҟрым автономиа]] арханҳәразы ҟрымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа.
Ԥхынгәымза 15–16, 1989 шықәсазы [[Аҟәа]] аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы [[Ҟарабах]] иалагаз аконфликт акәын.
Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы [[Узбеқьисҭан]] Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит.<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref>
[[Кырӷызсҭан|Киргизиагьы]] ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара.<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref>
1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара «аиҭашьақәыргылара» аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа.
== 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа ==
Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан [[Прибалтика]]. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа «асуверенитетқәа рпарад» ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит.
Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы [[Нахичевантәи ареспублика]], анаҩс [[Литва]], [[Қырҭтәыла]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]].
Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит.<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref>
Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. [[Ареферендум]] иалахәӡамызт [[Литва]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Қырҭтәыла]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]]. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара.
1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР |url=https://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/ |url-status=live |access-date=2026-09-06 |website=Консультант Плюс}}</ref> Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит [[Москва|Москвеи]] [[Санкт-Петербург|Ленингради]]. [[Елцин, Борис Николаи-иԥа|Ельцин]] иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР. «Путч» |url=https://bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm |access-date=2026-09-06 |website=bibliotekar.ru}}</ref> Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>{{Cite web |title=Кто поставил Горбачева? – Глава 3: Последний год «эпохи застоя»: Две смерти |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html e-reading.club |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326025404/https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |archive-date=2024-03-26 |website=e-reading.club e-reading.club}}</ref>.
== Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа ==
Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит [[Ҟарабах]], [[Аԥсны]], [[Аахыҵ Уаԥстәыла]], [[Таџьықьсҭан]], [[Чечентәыла]], [[Приднестровие]].
Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Борис Елцин]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]]
3zlcvlpkmvuoe7ro4xt02xkckve4d2i
173342
173340
2026-09-06T21:11:43Z
Fraxinus.cs
8381
/* 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа */
173342
wikitext
text/x-wiki
'''Асовет Еидгыла аилабгара''' ({{lang-ru|Распад СССР}}) — асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы [[Асовет Еидгыла]] (АЕ) ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын.
== Асовет Еидгыла аиҿкаашьа ==
[[1922]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит [[Урыстәылатәи аимпериа]] адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]]ҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит [[Европа|Еворопеи]] [[Азиа|Азиеи]] рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи.
1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ.<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — {{М.}} 2015</ref> Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара. Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан.
1977 шықәсазы ирыдыркылоит [[Асовет Еидгыла аконституциа]]. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха «[[аиҭашьақәыргылара]]» ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа раан иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит.
Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшьым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын.
Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус [[Беларус|Белоруссиеи]] [[Украина|Украинеи]] [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон.<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=РАСПА́Д СССР |access-date=2017-06-24 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624090813/http://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аилабгара амзызқәа ==
Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә [[Акапитализм|капитализм]] аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref>
Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара.
Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп.<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — {{М.}}: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref>
Академик [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|Андреи Сахаров]] иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы.<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref>
[[СССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы [[Хасбулатов, Руслан|Руслан Хасбулатов]] иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]], [[Нхыҵ Кавказ]]и. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи [[Асовет Еидгыла Аконституциа]].
1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит.
Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа.<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Распад СССР |access-date=2024-01-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024171912/http://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа ==
1985 шықәсазы [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|Акоммунисттә партиа]] амаӡаныҟәгаҩ хада [[Михаил Горбачиов]]и егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, [[аидеологиа]] ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы [[аекономикатә кризис]] алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы [[Польша]] амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «[[Солидарность]]» ԥасатәи аиҳабы [[Валенса, Лех|Лех Валенса]], [[Чехословакиа]] ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент [[Ҳавел, Вацлав|Вацлав Ҳавел]]. [[Румыниа]] акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада [[Чаушеску, Николае|Николае Чаушеску]] иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит.
Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит [[Иакутиа]], хәажәкырамза 1986 шықәсазы [[Иакутск]] ақалақь аҿы аурыс ҿари, [[Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет]] иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра» ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, [[Ҟазахсҭан]]гьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Ҟазахсҭан ареспублика ахада [[Кунаев, Динмухамед|Динмухамед Кунаев]] тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, [[Алма-Ата]] ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит [[Колби, Геннади|Геннади Колби]]. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа [[атоталитартә система]] аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Ҟазахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан.
Ԥхынгәымза 1987 шықәсазы [[Ҟрымтәи аҭаҭарцәа]] ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы [[Москва]] имҩаԥысуеит [[Ҟрымтәи автономтә республика|Ҟрым автономиа]] арханҳәразы ҟрымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа.
Ԥхынгәымза 15–16, 1989 шықәсазы [[Аҟәа]] аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы [[Ҟарабах]] иалагаз аконфликт акәын.
Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы [[Узбеқьисҭан]] Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит.<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref>
[[Кырӷызсҭан|Киргизиагьы]] ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара.<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref>
1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара «аиҭашьақәыргылара» аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа.
== 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа ==
Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан [[Прибалтика]]. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа «асуверенитетқәа рпарад» ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит.
Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы [[Нахичевантәи ареспублика]], анаҩс [[Литва]], [[Қырҭтәыла]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]].
Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит.<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref>
Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. [[Ареферендум]] иалахәӡамызт [[Литва]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Қырҭтәыла]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]]. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара.
1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР |url=https://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/ |url-status=live |access-date=2026-09-06 |website=Консультант Плюс}}</ref> Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит [[Москва|Москвеи]] [[Санкт-Петербург|Ленингради]]. [[Елцин, Борис Николаи-иԥа|Ельцин]] иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР. «Путч» |url=https://bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm |access-date=2026-09-06 |website=bibliotekar.ru}}</ref> Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>{{Cite web |title=Кто поставил Горбачева? – Глава 3: Последний год «эпохи застоя»: Две смерти |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326025404/https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |archive-date=2024-03-26 |website=e-reading.club e-reading.club}}</ref>.
== Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа ==
Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит [[Ҟарабах]], [[Аԥсны]], [[Аахыҵ Уаԥстәыла]], [[Таџьықьсҭан]], [[Чечентәыла]], [[Приднестровие]].
Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Борис Елцин]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]]
9ky7rfrn57z3p0xb185vcavah29kgca
173343
173342
2026-09-06T21:18:10Z
Fraxinus.cs
8381
+ахсаалақәа
173343
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Map of USSR with SSR names.svg|мини|1990-1991 шықәсқәа раан зегьы 15 еидгылатә республикақәа СССР иалҵит.]]
'''Асовет Еидгыла аилабгара''' ({{lang-ru|Распад СССР}}) — асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы [[Асовет Еидгыла]] (АЕ) ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын.
== Асовет Еидгыла аиҿкаашьа ==
[[1922]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит [[Урыстәылатәи аимпериа]] адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]]ҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит [[Европа|Еворопеи]] [[Азиа|Азиеи]] рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи.
1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ.<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — {{М.}} 2015</ref> Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара. Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан.
1977 шықәсазы ирыдыркылоит [[Асовет Еидгыла аконституциа]]. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха «[[аиҭашьақәыргылара]]» ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа раан иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит.
Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшьым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын.
Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус [[Беларус|Белоруссиеи]] [[Украина|Украинеи]] [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон.<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=РАСПА́Д СССР |access-date=2017-06-24 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624090813/http://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аилабгара амзызқәа ==
[[Афаил:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|мини|[[Андреи Сахаров]] 1989 ашықәс хәажәкырамзазы [[СССР Жәлар Рдепутатцәа Рконгресс]] ахь далхын.]]
Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә [[Акапитализм|капитализм]] аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref>
Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара.
Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп.<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — {{М.}}: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref>
Академик [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|Андреи Сахаров]] иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы.<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref>
[[СССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы [[Хасбулатов, Руслан|Руслан Хасбулатов]] иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]], [[Нхыҵ Кавказ]]и. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи [[Асовет Еидгыла Аконституциа]].
1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит.
Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа.<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Распад СССР |access-date=2024-01-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024171912/http://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа ==
[[Афаил:Mitingas Vingio parke Vilniuje 1988 m. (2).jpg|мини|Вилниус, 1988 ш.]]
1985 шықәсазы [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|Акоммунисттә партиа]] амаӡаныҟәгаҩ хада [[Михаил Горбачиов]]и егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, [[аидеологиа]] ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы [[аекономикатә кризис]] алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы [[Польша]] амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «[[Солидарность]]» ԥасатәи аиҳабы [[Валенса, Лех|Лех Валенса]], [[Чехословакиа]] ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент [[Ҳавел, Вацлав|Вацлав Ҳавел]]. [[Румыниа]] акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада [[Чаушеску, Николае|Николае Чаушеску]] иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит.
Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит [[Иакутиа]], хәажәкырамза 1986 шықәсазы [[Иакутск]] ақалақь аҿы аурыс ҿари, [[Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет]] иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра» ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, [[Ҟазахсҭан]]гьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Ҟазахсҭан ареспублика ахада [[Кунаев, Динмухамед|Динмухамед Кунаев]] тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, [[Алма-Ата]] ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит [[Колби, Геннади|Геннади Колби]]. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа [[атоталитартә система]] аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Ҟазахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан.
Ԥхынгәымза 1987 шықәсазы [[Ҟрымтәи аҭаҭарцәа]] ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы [[Москва]] имҩаԥысуеит [[Ҟрымтәи автономтә республика|Ҟрым автономиа]] арханҳәразы ҟрымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа.
Ԥхынгәымза 15–16, 1989 шықәсазы [[Аҟәа]] аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы [[Ҟарабах]] иалагаз аконфликт акәын.
Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы [[Узбеқьисҭан]] Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит.<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref>
[[Кырӷызсҭан|Киргизиагьы]] ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара.<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref>
1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара «аиҭашьақәыргылара» аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа.
== 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа ==
Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан [[Прибалтика]]. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа «асуверенитетқәа рпарад» ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит.
Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы [[Нахичевантәи ареспублика]], анаҩс [[Литва]], [[Қырҭтәыла]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]].
Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит.<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref>
Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. [[Ареферендум]] иалахәӡамызт [[Литва]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Қырҭтәыла]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]]. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара.
1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР |url=https://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/ |url-status=live |access-date=2026-09-06 |website=Консультант Плюс}}</ref> Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит [[Москва|Москвеи]] [[Санкт-Петербург|Ленингради]]. [[Елцин, Борис Николаи-иԥа|Ельцин]] иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР. «Путч» |url=https://bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm |access-date=2026-09-06 |website=bibliotekar.ru}}</ref> Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>{{Cite web |title=Кто поставил Горбачева? – Глава 3: Последний год «эпохи застоя»: Две смерти |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326025404/https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |archive-date=2024-03-26 |website=e-reading.club e-reading.club}}</ref>.
== Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа ==
Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит [[Ҟарабах]], [[Аԥсны]], [[Аахыҵ Уаԥстәыла]], [[Таџьықьсҭан]], [[Чечентәыла]], [[Приднестровие]].
Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Борис Елцин]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]]
onqfy4d1u8ooe814mntzkxg72t6xhk0
173351
173343
2026-09-06T21:27:24Z
Fraxinus.cs
8381
/* Азгәаҭақәа */
173351
wikitext
text/x-wiki
[[Афаил:Map of USSR with SSR names.svg|мини|1990-1991 шықәсқәа раан зегьы 15 еидгылатә республикақәа СССР иалҵит.]]
'''Асовет Еидгыла аилабгара''' ({{lang-ru|Распад СССР}}) — асоциалтә, аекономикатә, ауаажәларратә, аполитикатә хырхарҭақәа еидызкылоз, [[1989]]-[[1991]] шықәсқәа рзы [[Асовет Еидгыла]] (АЕ) ҳәынҭқарраҵас аҟазаара аанызкылаз процессын.
== Асовет Еидгыла аиҿкаашьа ==
[[1922]] шықәсазы [[Асовет Еидгыла]] анеиҿкаахаз аамҭазы АЕ иазаанхоит [[Урыстәылатәи аимпериа]] адгьылҵакыра аиҳараки уи аструктуреи. [[Аҩбатәи адунеизегьтәи аибашьра]]ҿы аиааира згаз атәылак аҳасаб ала, жәларбжьаратәи аиқәшаҳаҭрақәа рыла Асовет Еидгыла азин аиуеит [[Европа|Еворопеи]] [[Азиа|Азиеи]] рҿы адгьыл рацәақәа рхылаԥшреи анапхгара рыҭареи.
1949 шықәсазы АЕ аҩныҵҟа еиҿкаахоит Аекономикатә еицхырааразы Асовет, анаҩс иаларгалоит еицырзеиԥшу авалиута – амааҭ.<ref>Рыжков Н. И. Главный свидетель: дело о развале СССР — {{М.}} 2015</ref> Аетностә гәыԥқәа рхылаԥшразы аԥҟара мҽыӷқәа ралагалареи, амассатә хдырраҿы ажәларқәа реиҩызара алозунг аларҵәареи рыбзоурала иалыршахеит аидгыла асистема ашьақәырӷәӷәара. Убри аан амилаҭтә зҵаара Асовет Еидгыла аҩныҵҟа иӡбоуп ҳәа иԥхьаӡан.
1977 шықәсазы ирыдыркылоит [[Асовет Еидгыла аконституциа]]. Уаҟа ишьақәырӷәӷәан Жәлар рсовет. Аха «[[аиҭашьақәыргылара]]» ҳәа изышьҭоу 1980-тәи ашықәсқәа раан иалагаз аҿагыларақәа раан еиҳа-еиҳа ирацәахо иалагоит АЕ ашьақәгылашьа згәамԥхоз рықәгыларақәа, уи алҵразы ацәажәарақәагьы рацәахоит.
Асовет Еидгыла иалаз атәылақәа зегьы ихьыԥшьым ҳәынҭқарраны иԥхьаӡан, АЕ аконституциа ишаҳәоз ала, дара ианырҭаху аамҭазы аидгыла алҵразы азин рыман. Убри аан, азакәанԥҵараҿы иазгәаҭаӡамызт уи алҵра шымҩаԥгатәу. 1990 шықәсазы мшаԥымзазы ирыдыркылоит аидгыла иалахәыз ареспубликақәа ралҵра шымҩаԥгатәу азырбо азакәан, аха уи алҵра ицәгьаз процессын.
Иазгәаҭан Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа, егьырҭ атәылақәеи дареи аизыҟазаашьақәа рымазарц азы азин. Ус [[Беларус|Белоруссиеи]] [[Украина|Украинеи]] [[Еиду Амилаҭқәа Реиҿкаара]] аханатә илахәын. Аха иҟаҵәҟьаз аҭагылазаашьа хазын. Асовет Еидгыла иалаз ареспубликақәа рҿы анапхгаратә ҭыԥқәа зырҭоз зегьы Москвантәи ирыхәаԥшны ишьақәдырӷәӷәон.<ref>{{Cite web |url=https://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |title=РАСПА́Д СССР |access-date=2017-06-24 |archive-date=2017-06-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20170624090813/http://w.histrf.ru/articles/article/show/raspad_sssr_n |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аилабгара амзызқәа ==
[[Афаил:RIAN archive 25981 Academician Sakharov.jpg|мини|[[Андреи Сахаров]] 1989 ашықәс хәажәкырамзазы [[СССР Жәлар Рдепутатцәа Рконгресс]] ахь далхын.]]
Иахьатәи аамҭазы аҵыхәтәанынӡа еилкаам Асовет Еидгыла аилабгара зыхҟьаз. Аха уи аганахь ала еиуеиԥшым амзызқәа азгәарҭоит. Уахь иаҵанакуеит иҿио асоциализм аҭыԥан АЕ аҩныҵҟа аҳәынҭқарратә [[Акапитализм|капитализм]] аргылара иахьаҿыз. Иара убас, аҭоурыхҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, апартиатә алыхра аҽахьаԥсахыз анырра анаҭеит Асовет Еидгыла аилабгара. Амчра знапаҿы иҟаз апартиатә напхгара амал арҳара хықәкыс ирыман, убри аан, ари аус аҿы ԥырхагак рымаӡамызт, аҳәынҭқарратә ресурсқәа ишырҭахыз рхы иахьадырхәоз.<ref>А.А. Сушенцов. МЕЖДУНАРОДНЫЕ ПОСЛЕДСТВИЯ РАСПАДА СССР: КОНЦЕПТУАЛЬНЫЙ УГОЛ ЗРЕНИЯ. СРАВНИТЕЛЬНАЯ ПОЛИТИКА • 4 (10) / 2012</ref>
Егьырҭ амзызқәа иреиуан: адәныҟатәи ахәаахәҭразы амонополиа мап ацәкра, 1987 шықәсазы имҩаԥгаз аекономикатә реформа, аидеологиа ҿыц аларҵәара, оппозициатә процессқәеи амилаҭтә ҵысрақәеи рцәырҵра, ЕА анапхгара рымчқәа аԥсыҽхара.
Аидгыла аилабгараҿы анырра азҭаз амзызқәа иреиуоуп, иара убас, Асовет Еидгылаҿы мраҭашәаратәи иҷыдоу амаҵурақәа русура. Иҟоуп агәаанагара, иара апартиатә напхараҿгьы уи амаҵзура ахаҭарнакцәа ралагалара рылшеит ҳәа. Атехникатә аиҵахара, ауаажәларратә еиҟарамра ирызцәырнагоз агәынамӡарақәа, "аихатә ԥарда" ҳәа изышьҭоу асистема, аҳәынҭқарратә цензура – уи зегьы АЕ аилабгараҿы мзызны иԥхьаӡоуп.<ref>''Поляков Ю. А.'' Главное Столетие Истории (рус.) // Россия На Рубеже XXI Века: Сборник научных статей РАН. Институт российской истории. — {{М.}}: Наука, 2000. — С. 184—202.</ref>
Академик [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа|Андреи Сахаров]] иакәзар, 1989 шықәсазы иҭиҵааит, насгьы икьыԥхьит, Аконституциа ҿыц апроект. Уаҟа иара ирыдигалоит Асовет Еидгыла аконфердерациа ахь аиагара аидеа. Аха, уи апроект аконституциатә комиссиа алацәажәара аҿынӡа имнеиӡеит, апроект аҿы иарбаз азакәанԥҵаратә идеиақәа анырра рырҭоит АЕ аҵыхәтәантәи апериод аан асоциалтә-политикатә процессқәа рҿы.<ref>Нефёдов С. А., ''Алексеев В. В.'' Гибель Советского Союза в контексте истории мирового социализма // Общественные науки и современность. № 6, 2002, С. 66-77</ref>
[[СССР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩы [[Хасбулатов, Руслан|Руслан Хасбулатов]] иазгәеиҭон: зегьы реиҳа ишәарҭаз аидгыларатә еиқәшаҳаҭра абжьаҵара аидеиа ахьцәырҵыз ауп. Уи аиқәшаҳаҭра 1922 шықәсазы ирыдыркылоит [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]], [[Нхыҵ Кавказ]]и. Анаҩс уи шьаҭас иҟалоит 1924 шықәсазы ирыдыркылаз раԥхьатәи [[Асовет Еидгыла Аконституциа]].
1936 шықәсазы ирыдыркылоит аҩбатәи Аконституциа, 1977 шықәсазы — ахԥатәи. Аидгыларатә еиқәшаҳаҭра уа иналаӡит, аҭоурыхҭҵааҩцәа рыдагьы уи аӡәгьы игәалашәаӡом уаҳа. Аха, ҿыц уи азҵаара анцәырыргаз, Аконституциа аҭаху-иаҭахыму ҳәа иазхәыцуа иалагеит, иара АЕ ахаҭа аҟазаара изакәантәымушәагьы иҟалоит. Убри ала адезинтеграциатә процессқәа еиҳа-еиҳа рымчқәа ирыцло иалагоит.
Усҟан М. Горбачиови иара идгылози 1985 шықәсазы Асовет Еидгыла аҩныҵҟа аекономикатә кризис шыҟамыз азгәарҭон. Уи цәырҵуеит анаҩс, аҽарҭбаауеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа изышьҭаз апериод аан. Ԥхынҷкәынмза 1991 шықәсазы акьыԥхь аҿы ицәырҵуеит М. Горбачиов Асовет Еидгыла апрезидентк иаҳасаб ала аҵыхәтәантәи иинтервиу, уи аҿы иара иазгәеиҭон, сыԥсҭазаараҿы зегь реиҳа ихадаз аус нагӡоуп ҳәа.<ref>{{Cite web |url=https://sovtime.ru/history/raspad-sssr |title=Распад СССР |access-date=2024-01-29 |archive-date=2017-10-24 |archive-url=https://web.archive.org/web/20171024171912/http://sovtime.ru/history/raspad-sssr |url-status=dead }}</ref>
== АЕ аҩныҵҟа аетностә конфликтқәа ==
[[Афаил:Mitingas Vingio parke Vilniuje 1988 m. (2).jpg|мини|Вилниус, 1988 ш.]]
1985 шықәсазы [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|Акоммунисттә партиа]] амаӡаныҟәгаҩ хада [[Михаил Горбачиов]]и егьырҭ иара идгылаз апартиа алахәылацәеи, [[аидеологиа]] ҿыц ареформақәа раԥшьгаразы аусурақәа ирылагеит. Уи апроект хьӡысгьы иарҭеит «аиҭашьақәыргылара» ҳәа. Уи иабзоураны ажәлар рполитикатә активра акыр иацлоит, рҽеиҿыркаауеит амассатә қәгыларақәа. Анапхгаратә система ареформа азуразы аԥшьгарақәа атәылаҿы еиҳа акризис дырҭбаауеит. Асовет Еидгыла аилабгара аекономикатәи адәныҟатәи политика алаҟәра ацын. 1989 шықәсазы раԥхьаӡа акәны аофициалла иазгәаҭан Асовет Еидгыла аҿы [[аекономикатә кризис]] алагара. Аҭирҭатә ҭыԥқәа рҟынтәи ибжьаӡуеит ихадоу атауарқәа. Атәыла арегионқәа рҿы ауаа ирыларгалоит атауарқәа раахәаразы аталонқәа. Атәылақәа рыҩныҵҟатәи аусқәа аҽалагаларазы аполитика мап ацәкра иахҟьаны, Мрагыларатәи Европа Асовет Еидгыла иадгылоз арежимқәа рхыԥхьаӡара маҷхоит. Ԥхынҷкәынмза 9, 1990 шықәсазы [[Польша]] амчрахь днеиуеит азанааҭеидгыла «[[Солидарность]]» ԥасатәи аиҳабы [[Валенса, Лех|Лех Валенса]], [[Чехословакиа]] ԥхынҷкәынмза 29, 1989 шықәсазы — адиссидент [[Ҳавел, Вацлав|Вацлав Ҳавел]]. [[Румыниа]] акәзар, мчыла акоммунисттә напхгара наскьаган, атәыла ахада [[Чаушеску, Николае|Николае Чаушеску]] иԥҳәыси иареи ршьуеит атрибунал азыӡба ала. Асоветтә политика ахыԥша Европа зынӡа илаҟәит.
Асовет Еидгыла аилабгара аамҭазы аидгыла аҩныҵҟа амилаҭтә конфликтқәагьы ирылагоит. Ус раԥхьатәи аибарххара цәырҵуеит [[Иакутиа]], хәажәкырамза 1986 шықәсазы [[Иакутск]] ақалақь аҿы аурыс ҿари, [[Иакутсктәи аҳәынҭқарратә университет]] иҭаз астудентцәеи аидысларақәа ирылагоит. Уи анаҩс, акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгарҭа «Иакутск аҿар рыбжьара анегативтә ҟазшьа змоу ацәырҵрақәа раарԥшра» ҳәа ақәҵара рыдыркылоит. Уи ашьҭахь, [[Ҟазахсҭан]]гьы уи еиԥшыз аиҿагыларақәа ирылагоит, ус, 16 ԥхынҷкәынмза 1986 шықәсазы Ҟазахсҭан ареспублика ахада [[Кунаев, Динмухамед|Динмухамед Кунаев]] тәанчаҩра дахьырышьҭыз азы, [[Алма-Ата]] ақәшаҳаҭымхаратә акциа мҩаԥыргоит. Уи ихаҭыԥан далархуеит [[Колби, Геннади|Геннади Колби]]. Адемонстрациа арратә мчқәа рыла иааныркылоит. Урҭ ахҭысқәа аҭоурых аҿы «Желтоксан» ҳәа иаанхоит. Нас, ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа [[атоталитартә система]] аилабгаразы иалагаз апроцессқәеи, Ҟазахсҭан ахьыԥшымра азҵаара ашьҭыхреи ирыдырҳәалон. Урҭ ахҭысқәа ирылахәыз ауаа зегьы ареабилитациа рызун, аидысларақәа раан ааха зауз зегьы асоциалтә цхыраара рыҭан.
Ԥхынгәымза 1987 шықәсазы [[Ҟрымтәи аҭаҭарцәа]] ргәынамӡарақәа еиҳа-еиҳа ирыцлоит, аиҿкаарақәа аԥҵара ирылагоит. Ԥхынгәы 1987 шықәсазы [[Москва]] имҩаԥысуеит [[Ҟрымтәи автономтә республика|Ҟрым автономиа]] арханҳәразы ҟрымтәи аҭаҭарцәа рманифестациақәа.
Ԥхынгәымза 15–16, 1989 шықәсазы [[Аҟәа]] аԥсуааи ақырҭцәеи рыбжьара даҽа еидысларак ҟалоит. Аха зегь реиҳа иҵарыз, 1988 шықәсазы [[Ҟарабах]] иалагаз аконфликт акәын.
Фергантәи аԥшаҳәаҿы еиуеиԥшым ажәларқәа ахьынхогьы аилаҩынтра иалагоит, лаҵарамза анҵәамҭазы, 1989 шықәсазы [[Узбеқьисҭан]] Фергантәи аҳаблаҿы аузбекцәеи аҭырқәцәеи реизыҟазаашьақәа цәгьахоит, уаҟа ирылагоит анырҵәарақәеи ақәхрақәеи. Урҭ ахҭысқәа «Фергантәи ақәхрақәа" ҳәа аҭоурых аҿы иаанхоит. Аконфликт иахҟьаны уаҟа инхоз аҭырқәцәа массала рыҩнқәа ааныжьны иқәҵуеит.<ref>Ферганская долина: этничность, этнические процессы, этнические конфликты / Редакторы: Сергей Абашин, Валентин Бушков. — М.: Наука, 2004. — 224 с.</ref>
[[Кырӷызсҭан|Киргизиагьы]] ус еиԥш иҟаз аиҿагыларақәа ирылагоит. Уаҟа аетностә конфликт цәырҵуеит акиргизцәеи аузбекцәеи рыбжьара.<ref>''Шарафулин М. М.'' Межнациональные конфликты: причины, типология, пути решения.</ref>
1930—1940 шықәсқәа раан адепортациа ззыруз ажәларқәа ареабилитациа рызура ианалага аибарххарақәа еиҳа рымҽхак дырҭбаауеит. Ус Крым аурысцәеи аҭаҭарцәеи рыбжьара аконфликт аҽарӷәӷәоит. Аҩадатәи Уаԥстәыла Пригородныи араион аҿы —ауаԥсцәеи аингәышцәеи еиҿагылоит. Акризис аҽарҭбаацыԥхьаӡа адемократцәа рхада Борис Ельцын еиҳа-еиҳа дырдыруа, иаҳаҭыргьы шьҭыҵуа иалагоит. Џьоукы-џьоукы аҭоурхыҭҵааҩцәа иазгәарҭоит, Асовет Еидгыла анапхгара «аиҭашьақәыргылара» аамҭазы ишацхраауаз аилабгаразы имҩаԥысуаз апроцессқәа.
== 1991 шықәсазы имҩаԥысуаз ахҭысқәа ==
Жәабранмза 7, 1990 шықәсазы, Акоммунисттә партиа ацентртә Комитет амчразы амонополиа ԥсыҽхеит ҳәа алаҳәара ҟанаҵоит. Мчыбжьқәак аҩныҵҟа имҩаԥысуеит раԥхьатәи аиндаҭларатә алхрақәа. Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа жәлар реизарақәа рҿы аҭыԥқәа реиҳарак алибералцәеи амилаҭеилыхыҩцәеи иргоит. Урҭ Асовет аиҳабыра адгылара рырҭон. Дара рхаҭақәа Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа рҿы ареволиуциақәа рымҩаԥгара аидеиа аладырҵәон. Ус иҟан [[Прибалтика]]. 1989—1991-тәи ашықәсқәа рзы имҩаԥысуеит убри еиԥш ахҭысқәа «асуверенитетқәа рпарад» ҳәа аҭоурых ианылаз. Уи иаанагоз Аидгыла иалаз атәылақәа зегьы рхатә хьыԥшымра ашьақәыргыларазы Асовет Еидгыла ралҵра акәын. Азакәан аганахь ала АЕ аҟынтәи алҵразы ирыдыркылаз ақәҵарақәа рыла, ареспубликақәа рхатә закәанқәа еиҳа аԥыжәара рыман. Дара рхатә економика рнапаҿы аагарагьы иалагоит, Асовет Еидгыла ашәахтәқәа ралаҵарагьы мап ацәыркуеит. Арҭ аконфликтқәа ирыхҟьаны аекономикатә еимадара ыӡуеит, асоциалтә ҭагылазаашьагьы еиҳа еицәахоит.
Раԥхьаӡа ахьыԥшымразы ақәҵара аднакылоит 1990 шықәсазы [[Нахичевантәи ареспублика]], анаҩс [[Литва]], [[Қырҭтәыла]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]].
Нанҳәамза 1991 шықәсанӡа егьырҭ иаанхаз Асовет Еидгыла иалахәыз ареспубликақәа зегьы аидгыла иалҵуеит.<ref>«Радикальное сокращение стратегических вооружений — выбор сделан», observer.materik.ru</ref>
Хәажәкырамза 1991 шықәсазы имҩаԥысуеит ареферендум, уи азҵаара хада – Асовет Еидгыла еиқәырхатәу еиқәырхатәыму, ииагатәу уи афедерациа аформат ашҟа ҳәа. Уи иақәшаҳаҭхеит 77% ауааԥсыра. [[Ареферендум]] иалахәӡамызт [[Литва]], [[Естониа]], [[Латвиа]], [[Қырҭтәыла]], [[Молдавиа]], [[Ермантәыла]]. Арефенрендум ашьҭахь ргәы иҭан Ихьыԥшым аҳәынҭқаррақәа рхеидкыла аиҿкаара.
1991 шықәсазы Асовет Еидгыла анапхгара иалахәыз гәыԥҩык атәыла азеиԥшра аиқәырхара рҽазыркуеит, урҭ ахҭысқәа «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа зегьы еицырдыруеит. Аконсервативтә ҟазшьа змаз аиҳабыраҿы иаԥшьаргоит аҷыдалкаатә ҭагылазаашьа ҷыда алагалара, иҷыдоу акомитетгьы аԥырҵоит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР |url=https://www.consultant.ru/law/podborki/raspad_sssr/ |url-status=live |access-date=2026-09-06 |website=Консультант Плюс}}</ref> Дара усҟан Асовет Еидгыла президентс иамаз Горбачиов изинмчра Геннади Ианаев инапы ианырҵеит, Асовет Еидгыла аилабгара ааныркылар рҭаххеит. Нанҳәамза 19, 1991 шықәсазы Москвеи агьырҭ арегионқәеи арратә техника аларгалоит, аха уи иаҿагылоит апрезиденти атәыла Еиҳаӡоу Асовети. Нанҳәамза 19–21 амассатә митингқәа мҩаԥысуеит [[Москва|Москвеи]] [[Санкт-Петербург|Ленингради]]. [[Елцин, Борис Николаи-иԥа|Ельцин]] иқәгылараҿы ааԥхьара ҟаиҵоит апутч ҟазҵаз ирыдымгыларц азы. Москва апрезидент ирезиденциаҿы ааигәара зқьҩыла ауааԥсыра еизоит, урҭ ар абџьар рхы иадмырхәарц азы ирыҳәоит. Хымш рышьҭахь апутч еиҿызкааз рҽааныркылоит, абахҭагьы иҭаркуеит, убри алагьы Ельцин даиааиуеит.<ref>{{Cite web |title=Распад СССР. «Путч» |url=https://bibliotekar.ru/boris-eltsin/3.htm |access-date=2026-09-06 |website=bibliotekar.ru}}</ref> Ари аҵахара ашьҭахь Горбачиов имчқәа ицәыӡуа далагоит. Нанҳәамза анҵәамҭа нахыс, аполитикатәи аҳәынҭқарратәи еилазаарақәа реилабгара иалагоит, Горбачиов Акоммунисттә партиа амаӡаныҟәгаҩ хада иҭыԥ аанижьуеит, Асоветтә министрцәа реилазаарагьы аушьҭын<ref>{{Cite web |title=Кто поставил Горбачева? – Глава 3: Последний год «эпохи застоя»: Две смерти |url=https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |url-status=dead |archive-url=https://web.archive.org/web/20240326025404/https://www.e-reading.club/chapter.php/1025297/12/aleksandr-ostrovskiy-kto-postavil-gorbacheva.html |archive-date=2024-03-26 |website=e-reading.club e-reading.club}}</ref>.
== Асовет Еидгыла аилыбгара алҵшәақәа ==
Асовет Еидгыла анеилабга ашьҭахь Ельцини иара идгылази аиҭакрақәа ирылагоит. Раԥхьатәи ашьаҿақәа иреиуан: аекономикаҿы – ахәқәа алиберализациа рызура, аполитикаҿы – администрациақәа рхадацәа ралагалара. АЕ аилабгара апроцесс ианалагоз аамҭазы, еиуеиԥшым ажәларқәа рыбжьара аконфликтқәа ирылагахьан. Асовет Еидгыла анеилабга, урҭ реиҿагыларақәа аибашьрахь ииасуеит. Ус иҟалоит [[Ҟарабах]], [[Аԥсны]], [[Аахыҵ Уаԥстәыла]], [[Таџьықьсҭан]], [[Чечентәыла]], [[Приднестровие]].
Асовет Еидгылаҿы иҟаз амааҭ азона хырбган. 1989 шықәса рнахыс АЕ аилабгаразы акризис ианалага, еиуеиԥшым ареспубликақәа рҿы амилаҭтә ԥара алагаларазы аусқәа хацдыркуеит. Иҳаракыз аԥаракаҳара иахҟьаны, 1993 шықәсазы асоветтә ԥара ацынхәрас урыстәылатәи амааҭ аларгалоит.
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
{{DEFAULTSORT:совет Еидгыла аилабгара}}
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара| ]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы аполитика]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:1989 шықәсазы ареволиуциақәа рыхҟьаԥҟьа]]
[[Акатегориа:Арежимқәа реилаҳара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Борис Елцин]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа реилабгарақеа]]
pegd22iz44s92fai3dwgfjkr7wak1ns
Политковскаиа, Анна Степан-иԥҳа
0
37734
173331
173228
2026-09-06T20:08:14Z
Fraxinus.cs
8381
викификация, оформление, стилевые правки, шаблон
173331
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка ауаҩы
|ахьӡ=Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа
}}
'''Анна Степан-иԥҳа Политковскаиа''' ({{lang-ru|Анна Степановна Политковская}}; {{date|30|8|1958}}, [[Ниу-Иорк]] – {{date|7|11|2006}}, [[Москва]]) — [[Урыстәыла]]тәи ажурналист, азинхьчаҩ. Нхыҵ Кавказ ирацәаны аус лухьан. Дыршьит 2006 шықәсазы. 2019 шықәсанӡа Анна Политковскаиа лҭархара иадҳәалаз аус аарԥшымызт, ацәгьаура ҟазҵаз ҳәа ирыԥхьаӡоз 2014 шықәсазы рус шырыӡбазгьы.<ref name="biografia">{{Cite web |title=БИОГРАФИЯ АННЫ ПОЛИТКОВСКОЙ |url=https://politkovskaya.novayagazeta.ru/bio.shtml |access-date=2026-09-06 |website=novayagazeta.ru |language=ru}}</ref>
== Анысмҩа ==
Анна Политковскаиа диит {{date|30|8|1958}} шықәсазы Ниу-Иорк ақалақь, хылҵшьҭрала иукраинатәыз асоветтә ҭаацәараҿы. (Даҽа хыҵхырҭақәак рыла, Анна Политковскаиа диит [[Украина]], [[Черниговтәи аобласт]] аҿы.) Анна Политковскаиа лыжәлаҵәҟьа Мазепа ауп. 1980 шықәсазы далгеит [[Ломоносов ихьӡ зху Москватәи аҳәынҭқарратә университет]] ажурналистика афакультет.
1982–1993 шықәсқәа рзы аус луан агазеҭқәа «[[Известиа]]», «[[Воздушныи транспорт]]», арҿиаратә еилазаара «[[Ескарт]]», аҭыжьырҭа «Паритет», агазеҭ «Мегаполис-Експресс» ахҳәааҟаҵаҩыс.<ref>{{Cite web |title=Краткая биография автора |url=https://knigogid.ru/authors/5752-anna-politkovskaya |access-date=2026-09-06 |website=Книгогит }}</ref>
1994–1999 шықәсқәа рзы Анна Политковскаиа – «[[Обшьаиа газета]]» аҭагылазаашьа ҷыдақәа рыҟәша аредакторс дыҟан. [[1999]] шықәса ииун мза инаркны Политковскаиа журналистк лаҳасабала акырынтә дцахьан [[Даӷьсҭан аибашьра]] ахьцоз аҭыԥқәа рахь, дырҭаахьан ахҵәацәа рлагерқәа, анаҩс [[Ингәыштәыла]], [[Чечентәыла]].
Лус хада инаҷыданы, Анна Политковскаиа убасгьы лнапы рылакын азинхьчаратә усқәа: аӡбарҭаҿы иҭахаз аруаа ранацәа дрыцхраауан, Чечентәыла иҟаз афедералтә архәҭақәа еидҵоу ргәыԥ акомандаҟаҵареи Атәылахьчара аминистрреи рҟны акоррупциа аҭҵаарақәа мҩаԥылгон. 1999 шықәса, декабр мзазы Анна Политковскаиа еиҿылкааит [[Грозни]]тәи абыргцәа рыҩнаҿы инхоз ԥшьынҩажәи жәҩык ревакуациа, лара лыбзоурала урҭ зегьы Урыстәыла инырхан. Аха аԥхын 2000 шықәсазы, абыргцәа ҩажәи ҩыџьаҩык Грозниҟа ирхынҳәын, «адунеи зегь иадырбарц Грозни аԥсҭазаара шышьақәгылаз». Ауаа ирымамызт аӡы, ахәшәқәа, афатә, амаҭәа. 2000 шықәса август мзазы Анна Политковскаиа лаԥшьгарала «Новаиа газета» имҩаԥнагеит агәыҳалалратә акциа «Грозни. Абыргцәа рыҩны» – еизган хә-нызқьи хәышә тонна аидареи хә-нызқь доллари.<ref>{{Cite web |title=Анна Политковская - биография |url=https://24smi.org/celebrity/3290-anna-politkovskaia.html |access-date=2026-09-06 |website=24smi}}</ref>
[[2002]] шықәса, абҵарамзазы Анна Политковскаиа далахәын [[Москва]] Атеатралтә центр [[Дубровка]] иақәлаз «Риад ус-Салихин» абригада аҟынтәи ачечен еибашьцәа рыбжьацәажәара. Атеррористцәа зацәажәарц ирҭахыз ауаа рхыԥхьаӡараҿы лара лыхьӡгьы ҳәан. Абҵарамза 25, 2002 шықәсазы Политковскаиа днеит шасыс иргаз рхақәиҭтәразы еиҿкааз аштаб ахь, аибашьцәа ҭелла драцәажәеит, анаҩс адоктор [[Рошал, Леонид|Леонид Рошал]]и лареи Атеатралтә центр ахыбрахь иҩналеит, атеррористцәа иаанкылан ирымаз аӡыржәтә рызналгеит.
2001 шықәса, жәабранмзазы [[Афедералтә шәарҭадаратә маҵзура]] аусзуҩцәа Политковскаиа ахара лыдырҵеит акомандаҟаҵаҩ [[Басаев, Шамиль|Шамиль Басаев]] ицхраараз ашпионаж мҩаԥылгон ҳәа, хымш фатәыда, ӡырыжәтәда дҭакны дрыман. 2001 шықәса, цәыббрамзазы Анна Политковскаиа «[[Новая газета]]» аҿы илкьыԥхьит астатиа «Ибжьаӡуа ауаа», уаҟа еиҭалҳәоит [[Чечентәыла]] [[Ханты-Мансииск]]тәи ОМОН 2001 шықәса алагамҭазы идырбаандаҩыз, анаҩс хабарда ибжьаӡыз ачечен [[Мурдалов, Зелимхан|Зелимхан Мурдалов]] илахьынҵа атәы. Уи ашьҭахь лара лелектронтә почтахь аара иалагеит ақәмақарра зныԥшуаз ашәҟәқәа, Ханты-Мансиисктәи ОМОН аусзуҩы [[Лапин, Сергеи|Сергеи Лапин]] иҟынтәи. Иара хаҭала Мурдалов даанкыланы иҿахәы иҿызхуаз иакәын. Лапин ахарадҵаидрыԥхьаӡалеит «ӷәӷәалаапҟареиимаҵуратәнапынҵақәархыҳәҳәареи» рзы астатиа ала, аха ԥыҭрак ашьҭахь урҭ зегьы ихыхын.<ref>{{Cite web |title=Анна Политковская. Биография |url=https://regnum.ru/news/717889 |access-date=2026-09-06 |website=Регнум}}</ref>
Иазгәаҭатәуп Анна Политковскаиа лҿы еихаркырц азы аҽазышәарақәа шыҟарҵахьаз уаанӡагьы. Цәыббрамза 1, 2004 шықәса, [[Беслан (ақалақь)|Беслан]] ауаа шасыс ианыргаз раԥхьатәи амш, Политковскаиа [[Нхыҵ Уаԥстәыла]]ҟа иԥыруаз аҳаирплан дҭан, уаҟа илжәыз ачаи ашьҭахь лгәабзиара аҭагылазаашьа уадаҩхеит. Ас еиԥш аинцидент ажурналист лколлегацәа, иара убас Беслан, ауааԥсыра ахәшьара арҭеит заа иӡбаны лыԥсҭазаара ашәарҭа аҭаргылара иазкын ҳәа. Бесланҟа лара лцара хықәкыс иаман, ачечен жәлар рыҩныҵҟа илықәыз аҳаҭыр лхы иархәаны, Аслан Масхадови, Ахмед Закаеви, ашкол №1 аанызкылаз атеррористцәеи реицәажәара аиҿкаара. Аҳаирплан аҟынтәи Политковскаиа лхы лзымдыруа днаган Ростовтәи аобласттә хәышәтәырҭахь. Ари, ихьыԥшым ажурналистка лҭархаразы раԥхьатәи ҽазышәаран.
Анна Политковскаиа «аурыс жәлари урыстәылатәи аҳәынҭқарреи раӷацәа» рсиа дахыԥхьаӡалан, уи аҩыза асиа шыҟаз аҳәамҭа ҟаиҵеит ЛДПР аҟынтәи адепутат [[Курианович, Николаи|Николаи Курианович]] 2006 шықәса, хәажәкырамзазы.<ref name="biografia" />
== А. Политковскаиа лҭархара ==
Абҵарамза 7, 2006 шықәсазы Анна Политковскаиа дҭахоит Москва, дахьынхоз аҩны аҵаларҭаҿы, ацәгьауаҩы инапала. А. Политковскаиа «Новаиа газета» аҿы аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭа «Карательныи сговор» - азкын афедералтә мчқәа ирыдгылан еибашьуаз ачечен отриадқәа реилазаареи русуреи. «Новаиа газета» анаҩстәи аҭыжьымҭаҿы ианыларан иҟан лыстатиа [[Чечентәыла]] ауаа рыргәаҟра иазкыз. Аматериал аҿы иарбан Чечентәыла аԥыза-министр [[Кадыров, Рамзан|Рамзан Кадыров]] ауаа рӷьычра далахәын ҳәа.<ref>{{Cite web |title=Убита журналист Анна Политковская |url=https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml |access-date=2006-10-07 |website=Газета.ru |archive-url=https://web.archive.org/web/20210619073645/https://www.gazeta.ru/2006/10/07/last219131.shtml |archive-date=2021-06-19}}</ref>
Анна Политковскаиа аҵыхәтәантәи линтервиу илҭеит «Кавказски узел» ахатәы корреспондент, лҭахара сааҭки бжаки шагыз. Уи хьӡыс иаман «Кадыров Чечентәыла ахадас дҟамлароуп» ҳәа.
Абҵарамза 15, 2008 шықәса инаркны жәабранмза 19, 2009 шықәсанӡа ицоз раԥхьатәи аӡбаратә процесс аҟны аӡбаҩцәа ариашаратә вердикт алыркааит, аха авердикт ԥсахын, аус ҿыц ахәаԥшрахь идәықәҵан. Аҩбатәи апроцесс иалагеит ԥхынгәымза 2013 шықәсазы, 2012 шықәса абҵарамзазы, ԥасатәи амилициа аусзуҩы, ауаҩшьра алахәразы зҿы зқәыԥҽыз Дмитри Павлиученков 11 шықәса аниқәырҵа ашьҭахь.<ref>{{Cite web |title=Убита Анна Политковская |url=https://lenta.ru/news/2006/10/07/kill/ |access-date=2026-09-06 |website=lenta.ru}}</ref>
Лаҵарамза 20, 2014 шықәсазы аӡбаҩцәа рколлегиа Анна Политковскаиа лҭархаразы зус рыӡбоз рыхәҩыкгьы ахара рыдуп ҳәа азырыԥхьаӡеит. Дара ишырхароу ала рҿы рықәшаҳаҭымхеит. Рашәарамза 9, 2014 шықәсазы Москватәи ақалақьтә усӡбарҭа Анна Политковскаиа лышьра аус ала азыӡба аднакылеит. Зус рыӡбоз Лом-Али Гаитукаеви Рустам Мухамедови рыԥсы ҭанаҵы аҭакра рықәҵан. Аишьцәа Ибрагими Џьабраили Махмудоваа жәаҩа, жәиԥшь шықәса аҭакра рықәҵан, Хаџьикурбанов иакәзар, ҩажәа шықәса иџьбароу арежим ала аколониахь дышьҭын.
2014–2015 шықәсқәа ирҭагӡаны ауаҩшьрзы аусҭҵаара шамахамзар имҩаԥыргомызт, Урыстәыла Иреиҳаӡоу аӡбарҭаҿы акәзар, зус ӡбаз рапеллиациазы аилатәарақәа цон. 2015 шықәса, xәажәкырамзазы азинхьчаратә усбарҭақәа рҟны ахыҵхырҭақәа иаарыцҳаит аусҭҵаара иофициалтәым арбагақәа, урҭ ирықәыршәаны, [[Немцов, Борис|Борис Немцови]] ажурналистка Анна Политковскаиеи рҭахашьа аҭагылазаашьақәа ахьеиԥшу рацәоуп.<ref>{{Cite web |title=Журналист променял жизнь на профессию |url=https://www.kommersant.ru/doc/711307 |access-date=2026-09-06 |website=Газета «Коммерсантъ»}}</ref> 2014 шықәса, абҵарамзазы ажурналистка А. Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рышьақәыргылараз адҵа ҟарҵеит, Москва аредакциа «Новаиа газета» ахыбра аҿаԥхьа имҩаԥгаз агәаларшәаратә церемониа иалахәыз.
2015 шықәсазы иҭахаз ажурналистка лколлегацәеи илзааигәази агәынамӡара аадырԥшит аусҭҵаара амҩаԥысшьазы. «Новаиа газета» ажурналистцәа агәрагара аадырԥшит, Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шалшо азы. Азинхьчаҩцәа Олег Орлови Валери Боршьиови аҳәамҭа ҟарҵеит, Урыстәыла амчрақәа, абар жәышықәса Анна Политковскаиа лышьра еиҿызкааз рыԥшаара шырҭахым аадырԥшуеит ҳәа. «Амчратә усбарҭақәа рхаҭарнакцәа рыцәгьаурақәа ирызкыз аҵыхәтәантәи лкьыԥхьымҭақәа ҳасаб рзуны, Политковскаиа лышьра еиҿызкааз Чечентәылатәзар алшоит ҳәа агәаанагара роуит. Аха аусҭҵаарақәа рымҩаԥгараан Чечентәылаҟа уназгоз арахәыцқәа ԥыҵәҵәан. Ацәгьаура еиҿызкаазгьы деилкаамхеит», – ҳәа ациҵоит Олег Орлов.
2019 шықәсанӡа А. Политковскаиа лышьра иадҳәалоу ауаа аарԥшымкәа иаанхоит. Ауаҩшьра ҟазҵаз рус анырыӡба инаркны, ацәгьаура еиҿызкааз ишьақәыргыларазы аусҭҵаара шьаҿакгьы ԥхьаҟа имцеит.<ref name="kavkaz-uzel">{{Cite web |title=Политковская Анна Степановна |url=https://www.kavkaz-uzel.eu/articles/103964/ |access-date=2026-09-06 |website=[[Кавказский Узел]]}}</ref>
== ПАСЕ ==
2007 шықәса ажьырныҳәамза 25 рзы [[Страсбург]] имҩаԥысуаз ПАСЕ асессиаҿы иазыӡырҩын британиатәи адепутат Ендриу Макинтош иажәахә «Ажурналистцәа ргәаанагара аарԥшра рыԥсҭазаареи рхақәиҭреи ашәарҭара иҭанаргылоит». Ажәахә аҿы иҳәан ПАСЕ агәҭынчымра шаанарԥшуа «Европа ажурналистцәа рыԥсҭазаареи ражәа ахақәиҭреи иахьақәмақаруа» 2006 шықәсазы, иара убас ианармза 2007 шықәсазы, убри аан хазы иргәаладыршәеит [[Ҭырқәтәыла]]н аерман журналист Грант Динк ишьреи Анна Политковскаиа лышьреи. Ажәалагала ҟаҵан арезолиуциа апроект аҿы иарбазарц апункт, уи аҟны ПАСЕ урыстәылатәи апарламентари рахь ааԥхьара ҟанаҵеит «Анна Политковскаиа лышьразы ихьыԥшым апарламенттә ҭҵаарақәа мҩаԥгазарц».<ref>{{Cite web |title=ПАСЕ намерена потребовать от России парламентского расследования убийства Политковской |url=https://www.newsru.com/world/24jan2007/pase_politkowskaya.html |access-date=2026-09-06 |website=newsru.com}}</ref>
== Ахәшьарақәа ==
Анемец газеҭ Die Welt агәаанагарала, Политковскаиа «агәра улыргон акьыԥхь ажәа амчра ду шамоу». Арегионалтә еиҿкаара «Амилаҭтә еиқәырхара чечентәи аилак»:
Нхыҵ Кавказ иаанхеит ирацәаҩны Анна Политковскаиа гәыкала илзыҟоу ауаа, лыԥсра зхатә хьаа еиԥш издызкылаз. Лара лыбзоурала ирацәаҩын згәы зҟажоз. Лара лыбзоурала анацәа, аеҳәшьцәа ргәырҩа атәы заҳаз маҷҩым. Анна Политковскаиа лыхьӡ ажурналисттә гәымшәареи аиашареи иадыркылоит.
Москватәи Хьельсинктәи агәыԥ анапхгаҩы Лиудмила Алексеева лгәаанагарала, Политковскаиа даҿагылан азиндара, ақәымчра, амц. Лара ишьақәлырӷәӷәеит аӡәы ихалагьы аибашьра адәаҿы илшо шырацәоу.
Иасен Засурски, МГУ ажурналистика афакультет адекан, Анна Политковскаиа рҵаҩыс илымаз, аҳәамҭа ҟалҵеит: «Лара лыԥсра – ааха ӷәӷәоуп ҳжурналистиказы, избанзар лара ҳжурналистика аламыс дахаҭарнакын. Сгәы иаанагоит, Анна Политковскаиа ҳара ҳгәалашәараҿы даанхоит зыламыс цқьоу, акоррупциеи ауаҩы изинқәа реилагареи ирҿагылаз аӡәы лакәны».<ref>{{Cite web |title=АННА СТЕПАНОВНА ПОЛИТКОВСКАЯ – Letters |url=https://politkovskaya.novayagazeta.ru/letters/letters-001.shtml |access-date=2026-09-06 |website=novayagazeta.ru}}</ref>
== Ашәҟәқәа, афильмқәа, арепортажқәа ==
Анна Политковскаиа дравторуп Чечентәылеи Урыстәылеи аҭагылазаашьақәа ирызку адокументал-публицистикатә шәҟәқәа жәпакы. Урҭ рахьтә ирацәоуп аҳәаанырцәтәи абызшәақәа рахь еиҭагоу. Убарҭ рхыԥхьаӡараҿы: «Путешествие в ад. Чеченски дневник», «Втораиа чеченскаиа», «Путинскаиа Россиа» уҳәа убас егьырҭгьы.
Ирацәоуп Анна Политковскаиа илызку адокументалтә фильмқәеи арепортажқәеи:
Анна Политковскаиа. Убить журналиста. Адокументалтә фильм РенТВ
Совершенно секретно: Политковскаиа.
Совершенно секретно: Муратов Политковскаиа лзы.<ref name="kavkaz-uzel" />
== Аҳамҭақәа ==
Анна Политковскаиа – дырлауреатуп урыстәылатәи жәларбжьаратәи ажурналисттә премиақәа. Чечентәылантәи арепортажқәа рсериазы 2000 шықәса, ианар мзазы лара иланашьан апремиа «Золотое перо России». Анна Политковскаиа иланашьан егьырҭ апремиақәагьы:
Адиплом «Золотои гонг-2000» Чечентәылантәи аматериалқәа рсериазы.
Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа «Добрый поступок – доброе сердце».
[[Урыстәыла ажурналистцәа Реидгыла апремиа]], акоррупциа иаҿагыланы ақәԥара иазку аматериалқәа рзы:
[[Вальтер Гамниус ипреми]]а (Берлин) – «Аграждантә фырхаҵаразы»,
[[ОБСЕ]] есышықәсатәи апремиа «Ажурналистикеи адемократиеи рзы» – «Чечентәыла ауаҩы изинқәа рҭагылазаашьазы апубликациақәа рзы».
== Аҭаацәара ==
Анна Политковскаиа дҭаацәаран 1978 инаркны 2000 шықәсанӡа. Лара лыԥшәма – атележурналист Александр Политковски. Анна илҭынхеит ҩыџьа ахәыҷқәа: лыҷкәын Илиа, лыԥҳа Вера.<ref name="biografia" />
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{Авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:Нанҳәамза 30 рзы ииз]]
[[Акатегориа:1958 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Абҵарамза 7 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:2006 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Аполитикатә шьрақәа ирықәшәаз Урыстәылатәи ажурналистцәа]]
[[Акатегориа:Мазепаа]]
[[Акатегориа:Москватәи аҳәынҭқарратә университет аушьҭымҭацәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла ишьыз ауаа]]
[[Акатегориа:Аибашьра иаҿагыло Урыстәылатәи активистцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи адиссидентцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи апацифистцәа]]
[[Акатегориа:Украинатәи ахылҵшьҭра змоу аурысцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи активистцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра акорреспондентцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа]]
[[Акатегориа:Новая газета]]
o60y3tbvvodwt2b2nywofp4hyumyhwx
Елцин, Борис Николаи-иԥа
0
37738
173336
172447
2026-09-06T20:37:35Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Аперестроика]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Аиҭашьақәыргылара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173336
wikitext
text/x-wiki
{{Акарточка аполитик
|амаҵура =[[Урыстәыла ахада]]
|аишьҭагылашьа =1
|абираҟ =Standart_of_the_President_RF.svg
|агерб =Emblem_of_the_President_of_Russia.svg
|инаркны ={{date|10|7|1991}}
|рҟынӡа ={{date|31|12|1999}}
|аԥыза-министр =[[Силаев, Иван Степан-иԥа|Иван Силаев]]<br />''[[Лобов, Олег Иван-иԥа|Олег Лобов]]''<br />''Иара ихаҭа''<br />''[[Гаидар, Егор Тимур-иԥа|Егор Гаидар]]''<br />[[Черномырдин, Виктор Степан-иԥа|Виктор Черномырдин]]<br />[[Кириенко, Сергеи Владилен-иԥа|Сергеи Кириенко]]<br />''[[Черномырдин, Виктор Степан-иԥа|Виктор Черномырдин]]''<br />[[Примаков, Евгении Максим-иԥа|Евгении Примаков]]<br />[[Степашин, Сергеи Вадим-иԥа|Сергеи Степашин]]<br />[[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]]
|апрезидент ихаҭыԥуаҩ = [[Руцкои, Александр Владимир-иԥа|Александр Руцкои]]<br />(1991–1993)
|аԥхьа иҟаз =Иара ихаҭа<br /><small>(РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩыс)</small>
|аҭынха =[[Путин, Владимир Владимир-иԥа|Владимир Путин]]
|амаҵура2 =Урыстәыла аиҳабыра аамҭалатәи анаԥхгаҩы
|абираҟ2 =Flag of Russia (GOST R 51130–2023).svg
|агерб2 =Government.ru_logo_(English).svg
|инаркны2 ={{date|15|11|1991}}
|рҟынӡа2 ={{date|15|6|1992}}
|апрезидент2 =''Иара ихаҭа''
|аԥхьа иҟаз2 =''[[Лобов, Олег Иван-иԥа|Олег Лобов]]''
|аҭынха2 =''[[Гаидар, Егор Тимур-иԥа|Егор Гаидар]]''
|амаҵура3 =[[Урыстәыла Иреиҳаӡоу Ахеилак|РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет]] ахантәаҩ
|абираҟ3 =Flag_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic_(1954–1991).svg
|агерб3 =Emblem_of_the_Russian_Soviet_Federative_Socialist_Republic_(1978–1991),_Emblem_of_the_Russian_Federation_(1991–1992).svg
|инаркны3 ={{date|29|5|1990}}
|рҟынӡа3 ={{date|10|7|1991}}
|аԥыза-министр3 =[[Власов, Александр Владимир-иԥа|Александр Власов]]<br />Иван Силаев
|аԥхьа иҟаз3 =[[Воротников, Виталии Иван-иԥа|Виталии Воротников]]<br /><small>(РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум ахантәаҩыс)</small>
|аҭынха3 =[[Хасбулатов, Руслан Имран-иԥа|Руслан Хасбулатов]]
|амаҵура4 =[[КПСС Москватәи ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩцәа рсиа|КПСС Москватәи ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩ]]
|абираҟ4 =Symbol-hammer-and-sickle.svg
|агерб4 =Symbol-hammer-and-sickle.svg
|инаркны4 ={{date|23|12|1985}}
|рҟынӡа4 ={{date|11|11|1987}}
|аԥхьа иҟаз4 =[[Гришин, Виктор Уасил-иԥа|Виктор Гришин]]
|аҭынха4 =[[Заиков, Лев Никола-иԥа|Лев Заиков]]
}}
'''Борис Николаи-иԥа Елцин''' ({{lang-ru|Борис Николаевич Ельцин}}; {{date|1|2|1931}}, [[Бутка]], [[Урыстәылатәи СФСР]], [[СССР]] — {{date|23|4|2007}}, [[Москва]], [[Урыстәыла]]) — асоветтәи, урыстәылатәи аҳәынҭқарратә усзуҩы. Урыстәылатәи Афедерациа Актәи ахада (1991–1999 шш. рзы). [[Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа|КПСС]] алахәыла (1961–1990 шш. рзы). Аҭоурых данылеит Урыстәыла ахадас жәлары зегьы иалырхыз иакәны, уи иоуп Урыстәыла ауаажәларра-политикатәи аекономикатәи шьақәгылашьа шьаҭанкыла еиҭазкыз.
Борис Ельцин 1993–1999-тәи ашықәсқәа раантәи инапхгараҭара аамҭа Иреиҳаӡоу Ахеилаки, априватизациеи, Акомпартиа аҿагыларақәеи, аимпичментқәа рзы аԥышәарақәеи, [[Актәи ачечентә еибашьра]] алагареи (1994), иара убасгьы 1998 шықәса рзтәи адефолти рыла иалкаауп. Борис Ельцин инысмҩа аҟны ирацәоуп аинтерес зҵоуи еиҿагылоуи афактқа.<ref>{{Cite web |url=https://bigenc.ru/domestic_history/text/3089465 |title=Е́ЛЬЦИН |access-date=2024-01-29 |archive-date=2022-10-10 |archive-url=https://web.archive.org/web/20221010102005/https://bigenc.ru/domestic_history/text/3089465 |url-status=dead }}</ref>
== Ельцин инысмҩа ==
Борис Ельцин диит Жәабранмза аказы, 1931 шықәсазы, [[Свердловтәи атәылаҿацә]], ақыҭа [[Бутка]] аҟны. Борис иаб, Николаи Игнати-иԥа Ельцин, аус иуан ргылаҩыс, иан, Клавдиа Васили-иԥҳа, дҭеразын. Ельцин иаб арепрессиақәа дрықәшәеит, урҭ ирыхҟьаны [[Волго-Донтәи аканал]] аргыларахь мчыла ддәықәҵан.
Ельцин иаб хара имамкәаны ахьырхәра ихигонаҵы, иара иԥҳәыси иԥа Бориси ицҭакыз аҳақьым иԥҳәыс илыдкыланы илыман. Николаи Ельцин иҿҳәара аанӡа доужьын, дгьежьуеит иҭаацәа рахь, уа анаҩс диуеит аҩбатәи аҷкәын Михаил, Борис иашьа еиҵбы.<ref>https://yeltsin.ru/news/biografiya-boris-nikolaevich-elcin-prezident-rossii-19911999/</ref>
=== Ахәыҷра ашықәсқәеи ақәыԥшра аамҭеи ===
Борис Ельцин ихәыҷра зегьы ақалақь ду Березники, Пермтәи атәылаҿацә аҟны ихигеит. Ашкол аҟны аҵара аниҵоз иара акласс аҟны аҵаҩцәа зегьы даарылукаауа дыҟан. Иҟан ахҭыс, аҷкәын акласстә напхгаҩы данылҿагыла, уи ашколхәыҷқәа лыпҟон, иара убасгьы, аҵара ззымҵоз лыҩныҟа иганы аус длыруан.
Ари ахҭыс иахҟьаны Борис Ельцин ашкол дҭырцарц акгьы игымхеит. Аха, иара акомҿар ақалақьтә хеилак дадҵаалоит, аиашагьы шьақәиргылоит. Ас еиԥш аҭагылазаашьа Ельцин иԥсҭазаара зегьы аԥхьаҟатәи инысмҩагьы анырра ӷәӷәа анаҭазар алшоит.
Ашколтә аттестат аниоу ашьҭахь, Борис Ельцин дҭалоит [[Уралтәи аполитехникатә институт]] аргыларатә факультет. Астудентә шықәсқәа раан иара аспорт даара дазҿлымҳахоит, анапылампыл дыхәмаруан, аҵыхәтәангьы аспорт азҟаза ҳәа ахьӡ иоууеит.<ref>https://obrazovaka.ru/alpha/y/elcin-boris-nikolaevich-yeltsin-boris-nikolayevich</ref>
Аинтерес зҵоу фактуп, Борис Ельцин анацәа дуи арбага нацәеи шимамызгьы, анапылампыл даара ибзианы дыхәмаруан, ақалақь еизгоу акоманда аилазаараҟны дыҟан. Уи агра иахҟьаны Ельцин арра дрымгеит. Аҵара даналга, иара еиуеиԥшым азанааҭқәа рҵара иҽазишәоит, уи имаз адимлом алшара шинаҭозгьы анапхгараҭаратә ҭыԥ аанкыларазы.
Анаҩстәи ҩышықәса, аԥхьаҟа Урыстәыла ахадас иҟалараны иҟаз Ельцин, ихатәымчқәа рыла аргылараҿы прорабс дҟалартә иҟаиҵоит, анаҩс [[Свердловск]]тәи аҩныргыларатә комбинат анапхгаҩыс дарҭоит.
Уи инаҷыданы Борис Ельцин аполитикагьы дазҿлымҳахоит, уи иабзоураны апартиатә ԥхьагылараҿгьы амҩа изаатуеит. 70-тәи ашықәсқәа рзы иара идыргалоит КПСС Свердловсктәи обком актәи амаӡаныҟәгаҩ иҭыԥ. Анаҩс, Борис Ельцин ибиографиа аҟны даҽа еиҭакра дук ҟалоит, иара Агәҭантәи апартиа Ахеилак далахәылахоит.
== Акариера ==
Борис Николаи-иԥа Ельцин [[Свердловск]] аиҭашьақәыргылара ахырхарҭаҟны даара аихьӡара дуқәа ааирԥшит. Иара инапхгарала амҩаду хада ашьҭаҵара мҩаԥысуан, иргылан аҩнеихагыла дуқәа аусзуҩцәа рзы, иара убасгьы, анаплакқәа аԥҵан. Иаарласны аргылара хыркәшан 23 еихагыла змаз КПСС атәылаҿацәтә комитет ахыбра, ари аргылара ақалақь аҟны зегь реиҳа иҳаракыз хыбран.
Ельцин аметрополитен аргылара алагара аус аҟынгьы илагала дууп, иара иоуп изыбзоуроу ари апроект алагаразы аиҳабыра рақәыршаҳаҭра. Убри анаҩсгьы, Свердловск афатәаалыҵла аиқәыршәара даараӡа еиӷьхеит. Аинтерес зҵоу фактуп, апартиатә усура аҟны акыр аихьӡарақәа зауз аполковник ҳәа арратә хьӡы ахьихҵаз.<ref>https://histrf.ru/lichnosti/biografii/p/ieltsin-boris-nikolaievich</ref>
1985 шықәсазы Борис Ельцин аусура [[Москва]]ҟа диаргоит, уа иара еиуеиԥшым апроектқәа аус рыдиулоит, Асовет Еидгыла зегьы аҳаракыра аҟны. Аҟазара злаз аполитик Москваа ргәы дақәшәо дшыҟалахьазгьы, аус ицызуаз рацәак датәарбомызт, акырнтәгьы иусқәа рхырбгалара рҽазыршәахьан.
Ельцин партиак ицалази иареи рыбжьара ари «аибашьра хьшәашәа» игәы аныԥнаҵәа, дара русура ажәлар рҿаԥхьа акритика азиуит апленумқәа руак аҟны, насгьы иаахтны иҳәеит дара Горбачиов еиҭашьақәыргылара ишаҿагыло.
Абри ашьҭахь аиҳабыра рхаҭарнакцәа критикатә ҭак изыҟарҵеит Борис Ельцин. Уи аҟны дара адгылара риҭеит [[Михаил Горбачиов]], агәрагьы диргеит аполитик апартиатә усқәа дшырҟәыҭхахо азы.
Усҟан аӡәгьы ихахьы изаагомызт, шықәсқәак рнаҩс Ельцин аполитикатә арена аҟны акрызҵазкуа хаҿхоит ҳәа. 1989 шықәсазы уи Москватәи аокруг ала СССР жәлар рдепутатс далырхуеит, аҳҭнықалақь 91% ауааԥсыра рҟынтә адгыларагьы иоуит. Ԥыҭрак ашьҭахь, уи РСФСР апрезидент иҭыԥ ааникылоит.<ref>https://tass.ru/encyclopedia/person/elcin-boris-nikolaevich</ref>
== Урыстәыла апрезидент ==
1991 шықәса нанҳәамза 19 рзы СССР аҳәынҭқарратә хҳәаразы ашьаҿақәа рымҩаԥгара аан, «[[нанҳәамзатәи апутч]]» ҳәа еицырдыруа аан, Михаил Горбочиов имчра зегьы ицәыӡит, уи аҭагылазаашьа ҷыдақәа рзы Аҳәынҭқарратә хеилак алахәылацәа рнапаҿы иҟалеит. Усҟан Ельцин ахаԥшьгаратә акомитет азы оппозициахеит, уи апланқәа рынагӡарагьы алимыршеит.
Аҵыхәтәаны Борис Ельцин Урыстәыла актәи ахадас дагьыҟалоит, ари амаҵзура аҟны иҟазаара аан иара еицырдыруа Беловежтәи аиқәышаҳаҭра инапы аҵаиҩит, уи иаанагоз СССР ахырбгалара акәын. Урыстәыла Борис Ельцин инапхгараҭарала даара аҭагылазаашьа уадаҩын. Зегь реиҳа иҟаҵаз гха дуун [[Актәи ачечентә еибашьра]] ахацыркра.<ref>https://ria.ru/20100423/225827648.html</ref>
Борис Ельцин ари арратә конфликт аанкылара иҽазишәеит, аха иара иҽазышәарақәа лҵшәадахеит. Аибашьра аанкылара зылшаз уи инаҩс Урыстәыла ахадас иалхыз [[Владимир Путин]] иоуп. Иара иоуп аҭынчра ашьақәыргылара зылшаз, 2001 шықәсазы.
Борис Ельцин акыр ареформақәа мҩаԥигеит аҩныҵҟатәи аполитика ахырхарҭаҟны, иара убасгьы иҽазишәеит мраҭашәаратәи аҳәынҭқаррақәа рҟны аизыҟазаашьақәа рышьақәыргыларазы. Акомпромис аԥшааразы азин ҟаиҵеит [[Польша|Польшеи]], [[Чехиа|Чехиеи]], [[Словакиа|Словакиеи]] [[НАТО]] арратә базақәа рыргылара азы.
Иара илшоз зегьы ҟаиҵон [[Еиду Америкатәи Аштатқәа]] реиҳабыра рҟны аилибакаара ашьақәыргыларазы, уи ахадас усҟан дыҟан [[Билл Клинтон]].
Борис Ельцин ипрезидентра аамҭазы ихымҩаԥгашьа, иарбан шьаҿақәоу идикылараны дыҟаз аилкаара даара иуадаҩын. Иара ауааԥсыра рҿаԥхьа еиуеиԥшымкәа ихы мҩаԥигон, ианааиҭаххоз ашәа иҳәар, мамзаргьы дкәашар илшон, мамзаргьы ижәны ауаа рахь дцәырҵыр ҟалон. Ас еиԥш ахымҩаԥгашьа ауаа лафк аҳасаб ала ирыдыркылон.
1996 шықәсазын, Борис Ельцин атәыла ахадас аҟаларазы икандидатура ақәыргылара игәы иҭамызт, аха алхрақәа дрылахәхеит акоммунистцәа аиааира рзымгарц азы.<ref>https://24smi.org/celebrity/3549-boris-eltsin.html</ref>
Алхраԥхьатәи акомпаниа аан ицәажәара абас еиԥш ишьақәгылан: «Убжьы аҭа, мамзаргьы уаҵахоит» ҳәа. Иара аӡәырҩы артистцәа адгылара ирҭон, урҭ рыбжьара иҟан Алла Пугачиова, Игор Николаев, Лиудмила Гурченко, Константин Кинчев уҳәа аӡәырҩы.
Аамҭа кьаҿк иалагӡаны, Борис Ельцин иреитинг 3% инаркны 35% рҟынӡа ишьҭыҵит. Абжьаҭара актәи аиндаҭлара ашьҭахь Борис Ельцин аинфаркт ихьуеит, аполитик игәы иазымычҳаит ари аҟара агәҭынчымрақәа.
1996 шықәсазтәи алхрақәа раан Борис Ельцин иоппонент хада Геннади Зиуганов дииааиуеит, уи алшара инаҭоит даҽазныкгьы аҳәынҭқарра ахадас аҟаларазы. Уи хықәкысгьы ишьҭихуеит урыстәылатәи аекономика ашьҭыхра, насгьы акыр ареформақәа рымҩаԥгара асоциалтә хырхарҭа ала.
Борис Николаи-иԥа Ельцин иҭахын атәылаҟны акоррупциа шьаҭанкыла ақәхра, аҳәынҭқарра абиуџьет аусзуҩцәа рганахьала иақәыз ауалқәа ршәара, абизнес маҷ ацхраара уҳәа реиԥш иҟаз акыр аидеиақәа аԥсҭазаара аларҵәара.<ref>http://www.panorama.ru/gov/gov20036.shtml</ref>
Аха, Борис Ельцин игәабзиара есҽны еицәахон. 1996 шықәсазы иара игәы аԥҟара мҩаԥган, убри аҟынтә уи аамҭазы ироль неигӡон Урыстәыла ахада инапынҵақәа рынагӡаҩыс иҟаҵаз Виктор Черномырдин. 1998 шықәсазы адунеи аҿы афинанстә кризис аҭыԥ змаз, Урыстәыла егьырҭ атәылақәа раасҭагьы уи ахҟьаԥҟьақәа даара ианыԥшит.
Акризис даара иуадаҩыз аинфлиациахь икылнагеит. Борис Ельцин илшоз зегь ҟаиҵон Урыстәыла еиламҳарц. Иара аҩажәатәи ашәышықәса аҵыхәтәантәи амшынӡа аҳәынҭқарра дуӡӡа ахадас дыҟан, декабр мза 31, 1999 шықәса рзы ихала ԥхьатәара дцаанӡа.
Ауаажәларра рахь иҟаиҵаз ааԥхьара ҭызхуаз ателеоператор иажәақәа рыла, ажәахә ашьҭахь, Борис Ельцин уажәшьҭа ԥыхьатәи атәыла ахадас иҟаз, аамҭаказы ҿымҭкәан дтәан, уи аан илаӷырӡқәа иҿаланы ицон.
Борис Ельцин ԥхьатәара ицара аамҭазы Урыстәыла ауааԥсыра рахьтә ахԥатәи ахәҭа ибзианы изыҟамызт. Ажәлар иара ахара идырҵон Урыстәыла ахьеилаижьыз азы, насгьы егьырҭ арыцҳарақәа рзынгьы. Апрезиденттә ҭыԥ анаанижь ашьҭахь Борис Ельцин агәыҳалалра инапы алеикуеит, уи азын иаԥиҵоит ихатәы фонд.<ref>https://www.prlib.ru/history/618999</ref>
=== Ельцин инапы зҵеиҩыз аусԥҟақәа ===
1991 шықәса, ииуль мзазы Борис Ельцин инапы аҵеиҩуеит аполитикатә партиақәа реиҿкааратә еилазаарақәеи, аҳәынҭқарратә усбарҭақәа рмассатә, уаажәларратә ҵысрақәеи, [[РСФСР]] аусбарҭақәеи аиҿкаарақәеи русура аанкыларази аусдҵақәа.
Нанҳәамза 19 рзы СССР аҳәынҭқарратә еиҭасра аан Борис Ельцин Урыстәыла ауаажәларра рахь ааԥхьара ҟаиҵеит. Урыстәыла аиҳабыра иаарласны ирыдыркылаз аусқәа апутчистцәа рыпланқәа хнарбгалеит. Ажәлари аруааи рыдгылара ҵыргәас иҟаҵаны, Борис Ельцин илшеит атәыла амҽхак ду змаз, Урыстәыла аграждантә еибашьрахьы икылызгарц алшоз апровокациа аҟынтә ахьчара.
Нанҳәамза 23, 1991 шықәсазы РСФСР Иреиҳаӡоу Асессиа аҟны Борис Ельцин аусԥҟа инапы аҵеиҩуеит РСФСР Акомпартиа аиужьразы, ноиабр мза 6 рзы, иара убри ашықәс, Урыстәыла аҵакырадгьыл аҟны РСФСР Акоммунисттә партиеи КПСС-и реилазаарақәа русуреи, насгьы рмаза амилаҭркреи аанкылан.
Ԥхынҷкәынмза 8, 1991 шықәсазы Борис Ельцини Леонид Кравчуки, Станислав Шушкевичи рнапы аҵарҩит [[Беларус|Белоруссиеи]], [[Урыстәыла|Урыстәылеи]], [[Украина|Украинеи]] Беловежтәи аиқәышаҳаҭра, уи иазԥхьагәанаҭон СССР аԥыхра, насгьы уи ахаҭыԥан [[Ихьыԥшым Аҳәынҭқаррақәа Реимабзиара]] (СНГ) аԥҵара.
Ашықәс анҵәамҭазы Урыстәыла ахада Ельцин ажьырныҳәамза 2, 1992 шықәса инаркны ахәқәа рлиберализациа ашьақәырӷәӷәаразы аусԥҟа инапы аҵеиҩит. Ажьырныҳәамза 1992 шықәсазы, иара убасгьы, «Зых иақәиҭу ахәаахәҭразы» аусԥҟа анапы аҵаҩын.<ref>https://yeltsin.ru/archive/inventory/16/</ref>
1993 шықәса, хәажәкырамза 20 рзы Борис Ельцин аусԥҟа инапы аҵеиҩит, 1993 шықәса мшаԥымза 25 рзы Урыстәылатәи Афедерациа апрезидент иахь агәрагаразы ареферендум амҩаԥгаразы. Урыстәылазегьтәи ареферендум мҩаԥган иазгәаҭаз арыцхә аҽны.
Алхратә сиа ианын 107 миллионҩык Урыстәыла атәылауаа. Ареферендум рхы аладырхәт 64,5% алхыҩцәа. Ареферендум алҵшәа хадақәа – Борис Ельцин имҩаԥигоз акурс адгылара аҭара акәын.
1994 шықәса анҵәамҭазы Урыстәыла анапхгара [[Чечентәыла]] аҵакырадгьыл аҟны бџьаршьҭыхлатәи аусқәа хацнаркит – иалагоит актәи ачечентә еибашьра.<ref>https://ria.ru/20120423/627376907.html</ref>
1996 шықәсазы аиҭарҿиара азы апрограмма ҿыц аус адулара иалагаз апрезидент Ельцин, имҩаԥигеит аминистрцәа реилазаара аиҭеиҿкаара.
1996 шықәса ажьырныҳәа–мшаԥы мзақәа рзы апрезидент акыр аусдҵақәа инапы рыҵеиҩит, урҭ ззырхаз абиуџьет амаҵ азызуаз аусзуҩцәа зегьы руалафахәы рызшәареи, атәанчаҩцәа акомпенсациатә шәарақәа рзыҟаҵареи ракәын. Иара убасгьы, акыр аусқәа мҩаԥган Чечентәылатәи аибашьра иадҳәалаз апроблема аӡбаразы.
Ԥхынҷкәынмза 31, 1999 шықәсазы Борис Николаи-иԥа Ельцин ԥхьатәара дышцо рылеиҳәеит, уи азынгьы «Урыстәылатәи Афедерациа Апрезидент инапынҵақәа рынагӡаразы» аусԥҟа инапы аҵеиҩит.<ref>http://www.historyru.com/docs/rulers/yeltsin/yeltsin-developments.html#/overview</ref>
== Ахатәы ԥсҭазаара ==
Борис Ельцин аԥхьаҟа иԥҳәысхараны иҟаз [[Ельцина, Наина Иосиф-иԥҳа|Наина Иосиф-иԥҳа Ельцинеи]] иареи еибадырит астуденттә шықәсқәа раан. Адиплом аниоу ашьҭахьҵәҟьа, арԥыс аԥҳәызба ажәа лниҵоит, ларгьы иаразнак дақәшаҳаҭхоит.
Иаарласны Ельцинаа рҭаацәа аҟны ииуеит аӡӷабцәа – Еленеи [[Иумашева, Татиана Борис-иԥҳа|Татианеи]]. Анаҩс, арҭ аԥҳацәа ирыхшоит фҩык ахәыҷқәа. Амаҭацәа рахьтә зегь реиҳа деицырдыруа дҟалеит Борис захьӡыз, уи аамҭак азы урыстәылатәи акоманда «Формула-1» амаркетинг азы адиректорс дыҟан.
Аинтерес зҵоу фактуп, иара иашьа Глеб, Адаунцәа рсиндром змаз, иқәыԥшра ашықәсқәа рзын, зылшарақәа ԥку рыбжьара аӡсаразы Европа дахьачемпионхаз.<ref>https://uznayvse.ru/znamenitosti/biografiya-boris-elcin.html</ref>
== Аԥсра ==
Аҵыхәтәантәи ашықәсқәа рзы Борис Ельцин агәыхь бааԥсы иман. Уи анаҩсгьы иара акыр арыжәтә џьбарақәа иҽрыдицалон, уигьы, ҳәарада, зынӡа игәабзиара иазеиӷьмызт.
2007 шықәсазы ԥасатәи апрезидент авирустә ҿкы иахҟьаны игәабзиара ахьыуашәшәырахаз иахҟьаны ахәышәтәырҭа дҭашәоит. Аҳақьымцәа аҳәамҭа ҟарҵеит уи иԥсҭазаара ашәарҭара иҭагылам ҳәа, аха ҩымчыбжьа ааҵхьаны Борис Николаи-иԥа Ельцин иԥсҭазаара далҵуеит.
Ари ҟалеит мшаԥымза 23, 2007 шықәсазы, усҟан 76 шықәса дырҭагылан. Официалла иԥсра зыхҟьаз ҳәа иазгәаҭан игәы аангылара.
Ельцин иԥсыжра ацеремониа ателеканалқәа рыла иддырбон. Анышә дамардеит [[Новодевичиетәи аԥсыжырҭа]] аҟны.<ref>https://lenta.ru/news/2007/04/23/eltsin1/</ref>
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{авторитет змоу адыррақәа}}
[[Акатегориа:1931 шықәсазы ииз]]
[[Акатегориа:Жәабранмза 1 рзы ииз]]
[[Акатегориа:2007 шықәсазы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Мшаԥымза 23 рзы иԥсыз]]
[[Акатегориа:Борис Елцин| ]]
[[Акатегориа:Урыстәыла апрезидентцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи аполитикцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи Афедерациа аиҳабыра рхантәаҩцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла атәылахьчара аминистрцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәыла жәлар рдепутатцәа]]
[[Акатегориа:Амилаҭқәа Рхеилак алахәылацәа (1989-1991)]]
[[Акатегориа:Урыстәыла Иреиҳаӡоу Ахеилак алахәылацәа (1990-1993 шш.)]]
[[Акатегориа:СССР аминистрцәа]]
[[Акатегориа:РСФСР Аминистрцәа Рсовет ахантәаҩцәа]]
[[Акатегориа:СССР Иреиҳаӡоу Асовет Апрезидиум алахәылацәа]]
[[Акатегориа:РСФСР Иреиҳаӡоу Асовет ахантәаҩцәа]]
[[Акатегориа:РСФСР араионқәа рҟынтәи СССР жәлар рдепутатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 26-тәи аизараду аделегатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 27-тәи аизараду аделегатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 28-тәи аизараду аделегатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС 19-тәи аконференциа аделегатцәа]]
[[Акатегориа:Аидгыла Асовет 10-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:Аидгыла Асовет 11-тәи ааԥхьара адепутатцәа]]
[[Акатегориа:КПСС иалҵыз алахәылацәа]]
[[Акатегориа:ЦК КПСС Аполитбиуро алахәыларазы акандидатцәа]]
[[Акатегориа:ЦК КПСС амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:КПСС Свердловсктәи атәылаҿацәтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:КПСС Москватәи ақалақьтә комитет актәи амаӡаныҟәгаҩцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи ицивилтәу анџьнырцәа]]
[[Акатегориа:Урыстәылатәи амилаҭеилыхҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет антикоммунистцәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аполковникцәа]]
[[Акатегориа:Асовет напылампыласҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет напылампыл азыҟаҵаҩцәа]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Аимпичмент зықәшәаз апрезидентцәа]]
[[Акатегориа:1991 шықәсазы нанҳәамзатәи апутч иадҳәалаз ауаа]]
[[Акатегориа:Аиҭашьақәыргылара]]
[[Акатегориа:Асовет реформаторцәа]]
2v9v5l32w8qfvkg9t8c35b859e4vjcx
Акатегориа:Агәаҟра
14
44935
173374
150233
2026-09-06T22:57:19Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Агәынкылара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адкылара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173374
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Suffering}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:гәаҟра}}
[[Акатегориа:Ацәаныррақәа рхыжжыларақәа]]
[[Акатегориа:Амедицинатә етика]]
[[Акатегориа:Хаҭалатәи аԥсҭазаара]]
[[Акатегориа:Адкылара]]
[[Акатегориа:Ахьаа]]
jc3np2awtqk3ukjq12veuc99nys5qg8
Акатегориа:Адкылара
14
44944
173378
150246
2026-09-06T22:58:07Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Агәынкылара]] в [[Акатегориа:Адкылара]] без оставления перенаправления
150246
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Perception}}
{{Cat main}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:гәынкылара}}
[[Акатегориа:Акогнитивтә ҭҵаарадырра]]
[[Акатегориа:Аԥсихикатә процессқәа]]
[[Акатегориа:Анеироԥсихологиатә гәаҭара]]
[[Акатегориа:Акогнитивтә неироҭҵаара]]
[[Акатегориа:Анеироԥсихологиа]]
[[Акатегориа:Аԥсихологиатә еилкаарақәа]]
[[Акатегориа:Ацәанырратә системақәа]]
[[Акатегориа:Адыррақәа рхыҵхырҭа]]
6zseki6xa3adl8ec2otnnj9bfcgyhdw
173379
173378
2026-09-06T22:58:24Z
Fraxinus.cs
8381
173379
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Perception}}
{{Cat main}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:дкылара}}
[[Акатегориа:Акогнитивтә ҭҵаарадырра]]
[[Акатегориа:Аԥсихикатә процессқәа]]
[[Акатегориа:Анеироԥсихологиатә гәаҭара]]
[[Акатегориа:Акогнитивтә неироҭҵаара]]
[[Акатегориа:Анеироԥсихологиа]]
[[Акатегориа:Аԥсихологиатә еилкаарақәа]]
[[Акатегориа:Ацәанырратә системақәа]]
[[Акатегориа:Адыррақәа рхыҵхырҭа]]
ky4bn1ahxg7c9yb2oia5vewdcaqd1ev
Акатегориа:Ахьаа
14
44952
173376
150261
2026-09-06T22:57:40Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Агәынкылара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адкылара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173376
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Pain}}
{{Cat main}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:хьаа}}
[[Акатегориа:Ацәаныррақәа]]
[[Акатегориа:Адкылара]]
[[Акатегориа:Ацәанырратә системақәа]]
[[Акатегориа:Асимптомқәеи адыргақәеи]]
m9aunujneofr814fg9o9x698ezjf74f
Акатегориа:Ацәаныррақәа
14
44954
173377
150263
2026-09-06T22:57:51Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Агәынкылара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адкылара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173377
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Feeling}}
{{Cat main|Ацәанырра}}
{{DEFAULTSORT:цәаныррақәа}}
[[Акатегориа:Ацәаныррақәа рхыжжылара]]
[[Акатегориа:Адкылара]]
eeomguaw443glbnjaox5fuq9fip4ei9
Ашаблон:Decade in country category/core
10
45265
173387
167250
2026-09-07T09:36:07Z
Fraxinus.cs
8381
173387
wikitext
text/x-wiki
<!--
;Diagnostics
* decade = {{{decade}}}
* country = {{{country}}}
* continent = {{{continent}}}
* continent2 = {{{continent2}}}
* continent3 = {{{continent3}}}
--><includeonly>
{{Category explanation|ҷыдала {{{country}}} '''[[{{Decade link|{{{decade}}}}}]]''' ирызку атемақәа рзы ауп.}}<!--
# link to main article, but only if it exists
-->{{#ifexist:{{{decade}}}-тәи ашықәсқәа раан {{{country}}} иҟалаз ахҭысқәа|{{Cat main}}}}
<!--
######## End header text
-->
{{Category series navigation}}
{{#switch: {{lc:{{{nocat|}}}}}
| y | yes = <!-- nocat=Yes, so no categories -->
| #default = <!-- do categories -->
{{#ifeq:{{{subcountry}}}|yes<!--
-->|<!--
-->|{{#ifexist: Акатегориа:{{{decade}}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|[[Акатегориа:{{{decade}}}-тәи ашықәсқәа раан иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла{{!}}{{{country}}}]]}}<!--
-->}}}}
[[Акатегориа:{{resolve category redirect|{{{country}}} {{Century name from decade or year|{{{decade}}}}}зтәи аҭоурых}}{{!}}{{{decade}}}]]
{{#ifexist:Акатегориа:{{{country}}} рҭоурых ажәашықәсақәа рыла
| [[Акатегориа:{{resolve category redirect|{{{country}}} рҭоурых ажәашықәсақәа рыла{{!}}{{{decade}}}}}]]
| [[Акатегориа:{{resolve category redirect|{{{country}}} аҭоурых ажәашықәсақәа рыла{{!}}{{{decade}}}}}]]
}}
[[Акатегориа:{{{continent}}} {{{decade}}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{{country}}}]]
{{#if:{{{continent2}}}|[[Акатегориа:{{{continent2}}} {{{decade}}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых{{!}}{{{country}}}]]}}
{{#if:{{{continent3}}}|[[Акатегориа:{{{continent3}}} {{{decade}}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых{{!}}{{{country}}}]]}}
__NOGALLERY__
</includeonly><noinclude>
{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] иаҵанакуа шаблонуп.}}
</noinclude>
l28lwz8oafkqcfa79bv5u33j8ajmwyf
Акатегориа:Ахылаԥшра
14
45937
173375
152335
2026-09-06T22:57:28Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Агәынкылара]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Адкылара]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173375
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Observation}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:хылаԥшра}}
[[Акатегориа:Адкылара]]
[[Акатегориа:Аилкаара]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]]
02v4wk31iar5eobmdcfynzpv51zzrw8
Акатегориа:Аиҭашьақәыргылара
14
53092
173337
166061
2026-09-06T20:37:53Z
Fraxinus.cs
8381
173337
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Perestroika}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:1980-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Адемократиатәра]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа аҭоурых]]
[[Акатегориа:Асоветтә идеологиа]]
[[Акатегориа:Азин ареформа]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ареформақәа]]
[[Акатегориа:Асовет культура]]
[[Акатегориа:Асовет демократиатә ҵысрақәа]]
[[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]]
3kcwo8dsxe5yw3yuk5rp6862efevi6m
173338
173337
2026-09-06T20:38:04Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Аперестроика]] в [[Акатегориа:Аиҭашьақәыргылара]] без оставления перенаправления
173337
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Perestroika}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:1980-тәи ашықәсқәа раан Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа]]
[[Акатегориа:Адемократиатәра]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла аилабгара]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла акоммунисттә партиа аҭоурых]]
[[Акатегориа:Асоветтә идеологиа]]
[[Акатегориа:Азин ареформа]]
[[Акатегориа:Михаил Горбачов]]
[[Акатегориа:Асовет Еидгыла иҟалаз ареформақәа]]
[[Акатегориа:Асовет культура]]
[[Акатегориа:Асовет демократиатә ҵысрақәа]]
[[Акатегориа:Асовет ҩнуҵҟатәи аполитика]]
3kcwo8dsxe5yw3yuk5rp6862efevi6m
Акатегориа:Таиланд аҭоурых ашәышықәсақәа рыла
14
54390
173391
168829
2026-09-07T09:40:14Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173391
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Thailand by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|*]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
ga90u9o9mucbafbsadhorshv2iidwlz
Акатегориа:Таиланд аҭоурых аамҭақәа рыла
14
54391
173392
168830
2026-09-07T09:41:20Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых аамҭақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173392
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|History of Thailand by period}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
6rmwy2468k8lrun8u6g2cx05ut914xd
Акатегориа:Урыстәылатәи аибашьра акорреспондентцәа
14
56052
173315
173298
2026-09-06T18:51:13Z
Fraxinus.cs
8381
173315
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аибашьра акорреспондентцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи арратә шәҟәыҩҩцәа|аибашьра]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи арепортиорцәеи акорреспондентцәеи|аибашьра]]
6a2p25fxdl0ro2ntu7sd9e4z8tog24p
Акатегориа:Аибашьра акорреспондентцәа
14
56054
173317
173300
2026-09-06T18:52:55Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Арепортерцәеи акорреспондентцәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173317
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|War correspondents}}
{{Cat main|Аибашьра акорреспондент}}
[[Акатегориа:Атәымтәылатәи акорреспондентцәа|-]]
[[Акатегориа:Ажурналистцәа ртематикала]]
[[Акатегориа:Аконфликтқәа аинформациатә хархәагақәа рыла рыхцәажәара|-]]
[[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи]]
[[Акатегориа:Аибашьратә шәҟәыҩҩцәа|корреспондентцәа]]
pw6cojwnouis5q62mzm7g4jekxe9voq
Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи
14
56056
173319
173302
2026-09-06T18:53:16Z
Fraxinus.cs
8381
173319
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:репортиорцәеи акорреспондентцәеи}}
[[Акатегориа:Ажурналистцәа ахкқәа рыла]]
66op82d3nh7dv8x6po3niixlol9fqlp
173320
173319
2026-09-06T18:53:26Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Арепортерцәеи акорреспондентцәеи]] в [[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи]] без оставления перенаправления
173319
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:репортиорцәеи акорреспондентцәеи}}
[[Акатегориа:Ажурналистцәа ахкқәа рыла]]
66op82d3nh7dv8x6po3niixlol9fqlp
Акатегориа:Ажәабжьтә хархәагақәа
14
56062
173308
2026-09-06T18:34:38Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|News media}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:жәабжьтә хархәагақәа}} [[Акатегориа:Ажәабжь ҿыцқәа|хархәагақәа]] [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Ажурналистика]]»
173308
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|News media}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:жәабжьтә хархәагақәа}}
[[Акатегориа:Ажәабжь ҿыцқәа|хархәагақәа]]
[[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа ахкқәа рыла]]
[[Акатегориа:Ажурналистика]]
cou3onrnu5jnppqm2rcrkgs8bomqrwn
Акатегориа:Ажурналистцәа ртематикала
14
56063
173309
2026-09-06T18:37:26Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Journalists by subject}} {{DEFAULTSORT:журналистцәа ртематикала}} [[Акатегориа:Ажурналистика амаҭәарқәа рыла| журналистцәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа| тематикала]] [[Акатегориа:Адокументалтә проза атематика ашәҟәыҩҩцәа|.журналистцәа]]»
173309
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Journalists by subject}}
{{DEFAULTSORT:журналистцәа ртематикала}}
[[Акатегориа:Ажурналистика амаҭәарқәа рыла| журналистцәа]]
[[Акатегориа:Ажурналистцәа| тематикала]]
[[Акатегориа:Адокументалтә проза атематика ашәҟәыҩҩцәа|.журналистцәа]]
ki9oq3v3n81grviacnhuopmo6kiz8ep
Акатегориа:Ажурналистика амаҭәарқәа рыла
14
56064
173310
2026-09-06T18:38:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Journalism by field}} {{DEFAULTSORT:журналистика амаҭәарқәа рыла}} [[Акатегориа:Ажурналистика| маҭәарқәа]] [[Акатегориа:Ажурналистика ахкқәа| маҭәарқәа]] [[Акатегориа:Акатегориақәа рзанааҭ ҳасабала]]»
173310
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Journalism by field}}
{{DEFAULTSORT:журналистика амаҭәарқәа рыла}}
[[Акатегориа:Ажурналистика| маҭәарқәа]]
[[Акатегориа:Ажурналистика ахкқәа| маҭәарқәа]]
[[Акатегориа:Акатегориақәа рзанааҭ ҳасабала]]
81tn3tqennfpmmhj6oxlktb3qgwynyc
Акатегориа:Атәымтәылатәи акорреспондентцәа
14
56065
173311
2026-09-06T18:41:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « {{DEFAULTSORT:тәымтәылатәи акорреспондентцәа}} [[Акатегориа:Арепортерцәеи акорреспондентцәеи]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа ахкқәа рыла]] [[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]»
173311
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:тәымтәылатәи акорреспондентцәа}}
[[Акатегориа:Арепортерцәеи акорреспондентцәеи]]
[[Акатегориа:Ажурналистцәа ахкқәа рыла]]
[[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
rttz3bzqqo20h8kb54d0lhiyh4ye0sp
173318
173311
2026-09-06T18:53:06Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Арепортерцәеи акорреспондентцәеи]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173318
wikitext
text/x-wiki
{{DEFAULTSORT:тәымтәылатәи акорреспондентцәа}}
[[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи]]
[[Акатегориа:Ажурналистцәа ахкқәа рыла]]
[[Акатегориа:Адәныҟатәи аизыҟазаашьақәа]]
2crr62b7pzrv0pjpxjt0n59q18a9oqs
Акатегориа:Урыстәылатәи арратә шәҟәыҩҩцәа
14
56066
173312
2026-09-06T18:43:51Z
Fraxinus.cs
8381
{{CatAutoTOC}} [[Category:Russian non-fiction writers|Military]] [[Category:Military writers by nationality]] [[Category:Russian military culture|Writers]]
173312
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи исахьаркыратәым алитература ашәҟәыҩҩцәа|арратә]]
[[Акатегориа:Арратә шәҟәыҩҩцәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арратә культура|шәҟәыҩҩцәа]]
qiu6x04up0vnli66clhjg1763owl5yp
Акатегориа:Урыстәыла арратә культура
14
56067
173313
2026-09-06T18:44:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Арратә культура атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи акультура|арратә]] [[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|арратә культура]]»
173313
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Арратә культура атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи акультура|арратә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|арратә культура]]
e68f8crmx2owg3qkow5jx2ini9b6n86
173314
173313
2026-09-06T18:45:15Z
Fraxinus.cs
8381
173314
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Арратә культура атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:Аурыс культура|арратә]]
[[Акатегориа:{{Title country}} арбџьармчқәа|арратә культура]]
gblm2yoijvw9vi2rvyy0fx56yrd4hgx
Акатегориа:Урыстәылатәи арепортиорцәеи акорреспондентцәеи
14
56068
173316
2026-09-06T18:52:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «[[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}}тәи ажурналистцәа|репортиорцәеи акорреспондентцәеи]]»
173316
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи ажурналистцәа|репортиорцәеи акорреспондентцәеи]]
1kcxauhq8kzow8mhh1de52494729q7y
Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи атәылақәа рыла
14
56069
173321
2026-09-06T18:54:51Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:репортиорцәеи акорреспондентцәеи атәылақәа рыла}} [[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи| тәылақәа]] [[Акатегориа:Ажурналистцәа атәылақәа рыла| репортиорцәеи акорреспондентцәеи]]»
173321
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:репортиорцәеи акорреспондентцәеи атәылақәа рыла}}
[[Акатегориа:Арепортиорцәеи акорреспондентцәеи| тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ажурналистцәа атәылақәа рыла| репортиорцәеи акорреспондентцәеи]]
npnb2glvx571mopkuxysredcuyi5ij6
Акатегориа:Урыстәылатәи ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа
14
56070
173322
2026-09-06T18:57:34Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Human rights activists from Russia}} [[Акатегориа:{{Title country}}тәи активистцәа|уаҩы изинқәа]] [[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ауаҩы изинқәа|активистцәа]] [[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла]]»
173322
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Human rights activists from Russia}}
[[Акатегориа:{{Title country}}тәи активистцәа|уаҩы изинқәа]]
[[Акатегориа:{{Title country}} иҟоу ауаҩы изинқәа|активистцәа]]
[[Акатегориа:Ауаҩы изинқәа рыхьчаразы активистцәа атәылақәа рыла]]
2lb140kvhopfvsuhki0f5z9yozn0w6j
Акатегориа:Новая газета
14
56071
173323
2026-09-06T18:59:52Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Novaya Gazeta}} {{Cat main}} [[Акатегориа:Агазеҭқәа]]»
173323
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Novaya Gazeta}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:Агазеҭқәа]]
9bbq227ecfdhrecdw3zzuzud5xr347s
Акатегориа:Агазеҭқәа
14
56072
173324
2026-09-06T19:05:42Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Newspapers}} {{Category see also|Академиатә журналқәа|Ажурналқәа|Апериодикатә кьыԥхь}} {{DEFAULTSORT:газеҭқәа}} [[Акатегориа:Ажәабжьтә хархәагақәа]] [[Акатегориа:Апериодикатә кьыԥхь]]»
173324
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Newspapers}}
{{Category see also|Академиатә журналқәа|Ажурналқәа|Апериодикатә кьыԥхь}}
{{DEFAULTSORT:газеҭқәа}}
[[Акатегориа:Ажәабжьтә хархәагақәа]]
[[Акатегориа:Апериодикатә кьыԥхь]]
buq8sow5r9m8hcb7yocuycmgk8b5w0m
Акатегориа:Апериодикатә кьыԥхь
14
56073
173325
2026-09-06T19:08:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Periodicals}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:периодикатә кьыԥхь}} [[Акатегориа:Акьыԥхьтә хархәагақәа|+]] [[Акатегориа:Асериалқәа (аҭыжьра)]] [[Акатегориа:Аҭыжьрақәа аформатқәа рыла]]»
173325
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Periodicals}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:периодикатә кьыԥхь}}
[[Акатегориа:Акьыԥхьтә хархәагақәа|+]]
[[Акатегориа:Асериалқәа (аҭыжьра)]]
[[Акатегориа:Аҭыжьрақәа аформатқәа рыла]]
hl4bmpd9zpe9vwklokp3z34s68l8o5r
Акатегориа:Асериалқәа (аҭыжьра)
14
56074
173326
2026-09-06T19:11:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{cat main|Асериал (аҭыжьра)}} {{DEFAULTSORT:сериалқәа (аҭыжьра)}} [[Акатегориа:Аҭыжьрақәа]]»
173326
wikitext
text/x-wiki
{{cat main|Асериал (аҭыжьра)}}
{{DEFAULTSORT:сериалқәа (аҭыжьра)}}
[[Акатегориа:Аҭыжьрақәа]]
11kwfgsiovv71apxgkdvtq8yti9vn0e
Акатегориа:Акьыԥхьтә хархәагақәа
14
56075
173330
2026-09-06T19:17:03Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commons category|Printed media}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:кьыԥхьтә хархәагақәа}} [[Акатегориа:Акьыԥхь|+хархәагақәа]] [[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа ахкқәа рыла|+кьыԥхьтә хархәагақәа]]»
173330
wikitext
text/x-wiki
{{commons category|Printed media}}
{{cat main}}
{{DEFAULTSORT:кьыԥхьтә хархәагақәа}}
[[Акатегориа:Акьыԥхь|+хархәагақәа]]
[[Акатегориа:Амассатә информациа ахархәагақәа ахкқәа рыла|+кьыԥхьтә хархәагақәа]]
m8zr5u8xgp2icbuh9unst4fc4jm8swz
Андреи Сахаров
0
56076
173335
2026-09-06T20:28:38Z
Fraxinus.cs
8381
Перенаправление на [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа]]
173335
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Сахаров, Андреи Дмитри-иԥа]]
c2v2gjippl25h7nsbllqca6d8yyc4jk
Акатегориа:CS1 аҿы агхақәа: URL
14
56077
173341
2026-09-06T21:09:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Амониторинг акатегориа}} Ари [[CS1]] ацитатақәа рзы ашьҭаҵаратә категориа ауп, URI асхемеи егьырҭ URL агхақәеи змоу. {{#lst:Help:CS1 errors|bad_url_help_text}} {{#lst:Help:CS1 errors|twl_url_help_text}} {{#lst:Help:CS1 errors|notes_help_text}} <!-- {{#lst:Help:CS1 errors|references_help_text}} --> ==Азгәаҭақәа== {{reflist}} {{CatAutoTOC}} Акатегори...»
173341
wikitext
text/x-wiki
{{Амониторинг акатегориа}}
Ари [[CS1]] ацитатақәа рзы ашьҭаҵаратә категориа ауп, URI асхемеи егьырҭ URL агхақәеи змоу.
{{#lst:Help:CS1 errors|bad_url_help_text}}
{{#lst:Help:CS1 errors|twl_url_help_text}}
{{#lst:Help:CS1 errors|notes_help_text}}
<!-- {{#lst:Help:CS1 errors|references_help_text}} -->
==Азгәаҭақәа==
{{reflist}}
{{CatAutoTOC}}
[[Акатегориа:CS1 агхақәа|URL]]
ccti6kwv2b35vfmwfrlzv9aokq89bqf
Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа
14
56078
173344
2026-09-06T21:20:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Category series navigation}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|12]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәса ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]] Акатегориа:{{Title year}} шықәса ԥхынҷкәынмзазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа|с...»
173344
wikitext
text/x-wiki
{{Category series navigation}}
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Асовет Еидгыла иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|12]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәса ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәса ԥхынҷкәынмзазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа|совет Еидгыла]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәса ԥхынҷкәынмзазы Европа иҟалаз ахҭысқәа|совет Еидгыла]]
ed71pphqs9bstl00snfvwoialk7xa0x
Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла
14
56079
173345
2026-09-06T21:21:29Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Month year events by country}}»
173345
wikitext
text/x-wiki
{{Month year events by country}}
9pxiobek4ejnx1v8oxxlv18k7pncka3
Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы
14
56080
173346
2026-09-06T21:22:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|December {{Title year}}}} [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTH|{{Title monthname}}}}]] [[Акатегориа:{{MONTHNAME|{{MONTH|{{Title monthname}}}}}} ашықәсқәа рыла]]»
173346
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|December {{Title year}}}}
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTH|{{Title monthname}}}}]]
[[Акатегориа:{{MONTHNAME|{{MONTH|{{Title monthname}}}}}} ашықәсқәа рыла]]
7unadzm5fgxmcmgv00bwtvotbyykgft
Акатегориа:Ԥхынҷкәынмза ашықәсқәа рыла
14
56081
173347
2026-09-06T21:23:28Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «* '''[[{{Title monthname}}]]зы''' иҟало ахҭысқәа. [[Акатегориа:Акатегориақәа ашықәсқәа рыла|+{{MONTH|{{Title monthname}}}}]] [[Акатегориа:{{Title monthname}}| шықәсқәа]]»
173347
wikitext
text/x-wiki
* '''[[{{Title monthname}}]]зы''' иҟало ахҭысқәа.
[[Акатегориа:Акатегориақәа ашықәсқәа рыла|+{{MONTH|{{Title monthname}}}}]]
[[Акатегориа:{{Title monthname}}| шықәсқәа]]
4ac45plnp7euxsh4ezyien2nf8gtam0
Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа
14
56082
173348
2026-09-06T21:24:50Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTH|{{Title monthname}}}}]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәса {{Title monthname}} иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла|Азиа]]»
173348
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Азиа иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTH|{{Title monthname}}}}]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәса {{Title monthname}} иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла|Азиа]]
pqmn6syjlycsly229yr4xq6e8idnou8
Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла
14
56083
173349
2026-09-06T21:25:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Month year events by continent}}»
173349
wikitext
text/x-wiki
{{Month year events by continent}}
qllirphoyeqhl0r28pevplyl0azer8e
Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Европа иҟалаз ахҭысқәа
14
56084
173350
2026-09-06T21:26:21Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTH|{{Title monthname}}}}]] [[Акатегориа:{{Title year}} шықәса {{Title monthname}} иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла|Европа]]»
173350
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәсазы Европа иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTH|{{Title monthname}}}}]]
[[Акатегориа:{{Title year}} шықәса {{Title monthname}} иҟалаз ахҭысқәа аконтинентқәа рыла|Европа]]
8yp7yyufowv0q3czs2dbsqqoyenv2g6
Акатегориа:1991 шықәса ԥхынҷкәынмзазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа
14
56085
173352
2026-09-06T21:27:45Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Month events in country category header}}»
173352
wikitext
text/x-wiki
{{Month events in country category header}}
pcl75xrwm8umzqhoa1ytd70pi6216aj
Ашаблон:Month events in country category header
10
56086
173353
2026-09-06T21:28:29Z
Fraxinus.cs
8381
Перенаправление на [[Ашаблон:Month in country category header]]
173353
wikitext
text/x-wiki
#перенаправление [[Ашаблон:Month in country category header]]
3sa9e46e5tqvcpg8g6wk3lqp4rh2whh
Ашаблон:Month in country category header
10
56087
173354
2026-09-06T21:40:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «<includeonly><!-- # The first step is to check whether this is a category page in the format "Category:MONTHNAME YYYY in COUNTRY" -->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|s={{FULLPAGENAME}}|pattern=^Акатегориа:%d+ шықәса %a+ %a.+$|plain=false|nomatch=%%nomatch%%}} | %%nomatch%% <!-- иҟалаз ахҭысқәа. -->|<!-- # Doesn't match # So issue a warning -->{{Error|Адаҟьа ахь...»
173354
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
# The first step is to check whether this is a category page in the format "Category:MONTHNAME YYYY in COUNTRY"
-->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|s={{FULLPAGENAME}}|pattern=^Акатегориа:%d+ шықәса %a+ %a.+$|plain=false|nomatch=%%nomatch%%}} | %%nomatch%% <!-- иҟалаз ахҭысқәа.
-->|<!-- # Doesn't match
# So issue a warning
-->{{Error|Адаҟьа ахьӡ иашам.<br />[[Ашаблон:Month in country category header]] ахархәара амоуп акатегориа адаҟьақәа рҿы мацара, зыхьӡ «YYYY шықәса MONTHNAME COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа» ҳәа аформа змоу.}}<!--
-->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates|{{PAGENAME}}]]<!--
-->|<!--
############### We have a valid category ###############################
-->{{Category series navigation|skip-gaps=yes}}
{{Month in country category header/outer core<!--
-->|year={{title year}}<!--
-->|month={{title monthname}}<!--
-->|diagnose={{yesno-no|{{{diagnose}}}}}<!--
-->|country={{#invoke:String|replace<!--
-->|{{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^%d+ шықәса %a+ (.+)$|%1|1|false}}<!--
-->|^[tT]he ||1|false}}<!--
-->|parentcountry={{{parentcountry|}}}<!--
-->|continentparam1={{{continent1|}}}<!--
-->|continentparam2={{{continent2|}}}<!--
-->}}<!--
-->}}<!--
--></includeonly><!--
# Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded
-->{{Automatic category TOC}}<noinclude>
{{Documentation}}<!--
Add categories and interwikis to the /doc subpage, please, not here!
--></noinclude>
f0am8f181hasfae9xagnsuodhsasy8a
173360
173354
2026-09-06T22:11:09Z
Fraxinus.cs
8381
173360
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
# The first step is to check whether this is a category page in the format "Category:MONTHNAME YYYY in COUNTRY"
-->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|s={{FULLPAGENAME}}|pattern=^Акатегориа:%d+ шықәса %a+ %a+ иҟалаз ахҭысқәа$|plain=false|nomatch=%%nomatch%%}} | %%nomatch%% <!--
-->|<!-- # Doesn't match
# So issue a warning
-->{{Error|Адаҟьа ахьӡ иашам.<br />[[Ашаблон:Month in country category header]] ахархәара амоуп акатегориа адаҟьақәа рҿы мацара, зыхьӡ «YYYY шықәса MONTHNAME COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа» ҳәа аформа змоу.}}<!--
-->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates|{{PAGENAME}}]]<!--
-->|<!--
############### We have a valid category ###############################
-->{{Category series navigation|skip-gaps=yes}}
{{Month in country category header/outer core<!--
-->|year={{title year}}<!--
-->|month={{title monthname}}<!--
-->|diagnose={{yesno-no|{{{diagnose}}}}}<!--
-->|country={{#invoke:String|replace<!--
-->|{{#invoke:String|replace|{{PAGENAME}}|^%d+ шықәса %a+ (.+) иҟалаз ахҭысқәа$|%1|1|false}}<!--
-->|^[tT]he ||1|false}}<!--
-->|parentcountry={{{parentcountry|}}}<!--
-->|continentparam1={{{continent1|}}}<!--
-->|continentparam2={{{continent2|}}}<!--
-->}}<!--
-->}}<!--
--></includeonly><!--
# Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded
-->{{Automatic category TOC}}<noinclude>
{{Documentation}}<!--
Add categories and interwikis to the /doc subpage, please, not here!
--></noinclude>
t24a27rms2lcly9rlznhmxjf3dpgz8w
Ашаблон:Month in country category header/doc
10
56088
173355
2026-09-06T21:46:43Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Documentation subpage}} Ари ахархәара аформа акатегориа аԥҵаразы «YYYY шықәса MONTHNAME COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа». == Ахархәара == Иаабац ахархәаразы ахышәарақәа аҭахӡам, избан акәзар ашаблон егьырҭ адыррақәа иԥшаауеит. {{tl|Month in country category header}} === Иаҭахым ахышәарақәа === Аша...»
173355
wikitext
text/x-wiki
{{Documentation subpage}}
Ари ахархәара аформа акатегориа аԥҵаразы «YYYY шықәса MONTHNAME COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа».
== Ахархәара ==
Иаабац ахархәаразы ахышәарақәа аҭахӡам, избан акәзар ашаблон егьырҭ адыррақәа иԥшаауеит.
{{tl|Month in country category header}}
=== Иаҭахым ахышәарақәа ===
Ашаблон автоматла урҭ рыԥшаара алымшозар, ахышәарақәа раарԥшра аҭаххар ауеит.
* {{para|continent1|Атлантида}} аконтинент аԥшаара иаҩсны, "Атлантида" ахархәара аиуеит.
* {{para|continent2|Лемуриа}} аконтинент аԥшаара иаҩсны, аҩбатәи аконтинент ацҵоит: "Лемуриа"
* {{para|parentcountry|Даҽа тәылак}} ахархәаразы иҟоуп атәыла даҽа тәылак ианалахәу.
* {{para|diagnose|yes}} адиагностика аус ауеит, уи ацхыраара ҟанаҵар алшоит ашаблон ҳшазыԥшыз еиԥш аус амуазар.
<includeonly>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Аишьҭагылашьа акатегориа ахқәа]]
</includeonly>
e00a1r7q9hwoe51i99tmdtc665oaml9
Ашаблон:Month in country category header/outer core
10
56089
173356
2026-09-06T21:48:52Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!-- -->;Outer core diagnostics * country = [{{{country}}}] * parentcountry = [{{{parentcountry}}}] * month = [{{{month}}}] * year = [{{{year}}}] * continentparam1 = [{{{continentparam1}}}] * continentparam2 = [{{{continentparam2}}}] ---- }}<includeonly><!-- -->{{Month in country category header/inner core<!-- -->|diagnose={{{diagnose|}}}<!-- -->|year={{{year}}}<!-- -->|month={{{month}}}<!-- -->...»
173356
wikitext
text/x-wiki
{{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!--
-->;Outer core diagnostics
* country = [{{{country}}}]
* parentcountry = [{{{parentcountry}}}]
* month = [{{{month}}}]
* year = [{{{year}}}]
* continentparam1 = [{{{continentparam1}}}]
* continentparam2 = [{{{continentparam2}}}]
----
}}<includeonly><!--
-->{{Month in country category header/inner core<!--
-->|diagnose={{{diagnose|}}}<!--
-->|year={{{year}}}<!--
-->|month={{{month}}}<!--
-->|country={{{country}}}<!--
-->|parentcountry={{{parentcountry}}}<!--
-->|continent1={{#if: {{{continentparam1|}}} | {{{continentparam1|}}} | {{Country2continent|{{{country}}}}}}}<!--
-->|continent2={{#if: {{{continentparam2|}}} | {{{continentparam2|}}} | {{Country2continent|{{{country}}}|2nd=yes}}}}<!--
-->}}<!--
--></includeonly><!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!--
--></noinclude>
ebzbdsy35qhwfac6x1mx47hmuz1qnc6
Ашаблон:Month in country category header/inner core
10
56090
173357
2026-09-06T21:58:11Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!-- -->;Inner core diagnostics * country = [{{{country}}}] * parentcountry = [{{{parentcountry}}}] * month = [{{{month}}}] * year = [{{{year}}}] * continent1 = [{{{continent1}}}] * continent2 = [{{{continent2}}}] ---- }}<includeonly> # header text -->{{Category explanation|'''{{{country}}} {{{year}}} шықәса''' аԥхынразы ауп}}<!-- # Parent categories --> Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{co...»
173357
wikitext
text/x-wiki
{{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!--
-->;Inner core diagnostics
* country = [{{{country}}}]
* parentcountry = [{{{parentcountry}}}]
* month = [{{{month}}}]
* year = [{{{year}}}]
* continent1 = [{{{continent1}}}]
* continent2 = [{{{continent2}}}]
----
}}<includeonly>
# header text
-->{{Category explanation|'''{{{country}}} {{{year}}} шықәса''' аԥхынразы ауп}}<!--
# Parent categories
-->
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTHNUMBER|{{{month}}}}}]]
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәса {{{month}}}зы иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{{country}}}]]
{{#if: {{{parentcountry}}}<!--
-->|{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}}зы {{{parentcountry}}} иҟалаз ахҭысқәа|-{{{country}}}}}<!--
-->}}
{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}}зы {{{continent1}}} иҟалаз ахҭысқәа|{{{country}}}}}
{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}}зы {{{continent2}}} иҟалаз ахҭысқәа|{{{country}}}}}<!--
--></includeonly><!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!--
--></noinclude>
4h4j6jqsmdya5srqpozr7vj3qrrm0gg
173358
173357
2026-09-06T21:59:31Z
Fraxinus.cs
8381
173358
wikitext
text/x-wiki
{{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!--
-->;Inner core diagnostics
* country = [{{{country}}}]
* parentcountry = [{{{parentcountry}}}]
* month = [{{{month}}}]
* year = [{{{year}}}]
* continent1 = [{{{continent1}}}]
* continent2 = [{{{continent2}}}]
----
}}<includeonly>
# header text
-->{{Category explanation|'''{{{country}}} {{{year}}} шықәса''' аԥхынразы ауп}}<!--
# Parent categories
-->
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTHNUMBER|{{{month}}}}}]]
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәса {{{month}}} иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{{country}}}]]
{{#if: {{{parentcountry}}}<!--
-->|{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}}зы {{{parentcountry}}} иҟалаз ахҭысқәа|-{{{country}}}}}<!--
-->}}
{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}} {{{continent1}}} иҟалаз ахҭысқәа|{{{country}}}}}
{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}} {{{continent2}}} иҟалаз ахҭысқәа|{{{country}}}}}<!--
--></includeonly><!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!--
--></noinclude>
feqqbap2gpco70ibqgho7x8idc6pqnv
173359
173358
2026-09-06T22:00:49Z
Fraxinus.cs
8381
173359
wikitext
text/x-wiki
{{#ifeq: {{{diagnose}}}|yes|<!--
-->;Inner core diagnostics
* country = [{{{country}}}]
* parentcountry = [{{{parentcountry}}}]
* month = [{{{month}}}]
* year = [{{{year}}}]
* continent1 = [{{{continent1}}}]
* continent2 = [{{{continent2}}}]
----
}}<includeonly><!--
# header text
-->{{Category explanation|'''[[{{{country}}}]] [[{{{year}}}]] шықәса''' аԥхынразы ауп}}<!--
# Parent categories
-->
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{country}}} иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{MONTHNUMBER|{{{month}}}}}]]
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәса {{{month}}} иҟалаз ахҭысқәа атәылақәа рыла|{{{country}}}]]
{{#if: {{{parentcountry}}}<!--
-->|{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}}зы {{{parentcountry}}} иҟалаз ахҭысқәа|-{{{country}}}}}<!--
-->}}
{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}} {{{continent1}}} иҟалаз ахҭысқәа|{{{country}}}}}
{{category if exists|{{{year}}} шықәса {{{month}}} {{{continent2}}} иҟалаз ахҭысқәа|{{{country}}}}}<!--
--></includeonly><!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation|content=Ари [[Ашаблон:{{ROOTPAGENAME}}]] асубшаблон ауп.}}<!--
--></noinclude>
mukmdsx2xt4qmxhtk16ok8um8fiyzz8
Акатегориа:1991 шықәсазы Урыстәыла иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла
14
56091
173361
2026-09-06T22:13:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Year in country by month}}»
173361
wikitext
text/x-wiki
{{Year in country by month}}
gutj7fv447xzjd76xurb3fcob514b09
Ашаблон:Country name
10
56092
173362
2026-09-06T22:18:55Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{#invoke:ISO 3166|name}}<noinclude> {{Documentation|content={{ISO 3166 conversion template doc}} [[Акатегориа:Ашаблонқәа:Атәылақәа]]}} </noinclude>»
173362
wikitext
text/x-wiki
{{#invoke:ISO 3166|name}}<noinclude>
{{Documentation|content={{ISO 3166 conversion template doc}}
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Атәылақәа]]}}
</noinclude>
rkj0zono0c9aexmwwru4279v20xngpu
Ашаблон:Year in country by month
10
56093
173363
2026-09-06T22:19:47Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «<includeonly><!-- # The first step is to check whether this is a category page of the form "Category:YYYY in Country by month" -->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|s={{FULLPAGENAME}}|pattern=^Category:%d%d%d%d in .+ by month$|start=1|match=1|plain=false |nomatch=%%nomatch%%}} |%%nomatch%%<!-- -->|<!-- # Not a valid page -->{{Error|АГХА. [[Ашаблон:Year in country by month]] ахархәара амоуп «Акат...»
173363
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
# The first step is to check whether this is a category page of the form "Category:YYYY in Country by month"
-->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|s={{FULLPAGENAME}}|pattern=^Category:%d%d%d%d in .+ by month$|start=1|match=1|plain=false |nomatch=%%nomatch%%}} |%%nomatch%%<!--
-->|<!--
# Not a valid page
-->{{Error|АГХА. [[Ашаблон:Year in country by month]] ахархәара амоуп «Акатегориа:YYYY шықәсазы COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла» ҳәа ахьӡ змоу адаҟьақәа рҿы мацара, уаҟа YYYY 4-цифрала иҟоу ашықәс ауп.}}<!--
-->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates]]<!--
-->|<!--
# Is a valid page
# So call the core
-->{{Year in country by month/core
|country={{Country name|{{Title country}}|notfound={{Title country}}}}
|country_with_prefix={{Title country}}
|continent={{Country2continent|{{Country name|{{Title country}}|notfound={{Title country}}}}}}
|continent1={{Country2continent|{{Country name|{{Title country}}|notfound={{Title country}}}}|2nd=yes}}
|year={{Title year}}
}}<!--
-->}}</includeonly><!--
# Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded
-->{{Automatic category TOC}}<!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation}}
</noinclude>
2tm92qwtk5r7fcepqs2rydcj39kthwo
173366
173363
2026-09-06T22:28:07Z
Fraxinus.cs
8381
173366
wikitext
text/x-wiki
<includeonly><!--
# The first step is to check whether this is a category page of the form "Category:YYYY in Country by month"
-->{{#ifeq: {{#invoke:String|match|s={{FULLPAGENAME}}|pattern=^Акатегориа:%d%d%d%d шықәсазы .+ иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла$|start=1|match=1|plain=false |nomatch=%%nomatch%%}} |%%nomatch%%<!--
-->|<!--
# Not a valid page
-->{{Error|АГХА. [[Ашаблон:Year in country by month]] ахархәара амоуп «Акатегориа:YYYY шықәсазы COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла» ҳәа ахьӡ змоу адаҟьақәа рҿы мацара, уаҟа YYYY 4-цифрала иҟоу ашықәс ауп.}}<!--
-->[[Акатегориа:Errors reported by other category header templates]]<!--
-->|<!--
# Is a valid page
# So call the core
-->{{Year in country by month/core
|country={{Country name|{{Title country}}|notfound={{Title country}}}}
|country_with_prefix={{Title country}}
|continent={{Country2continent|{{Country name|{{Title country}}|notfound={{Title country}}}}}}
|continent1={{Country2continent|{{Country name|{{Title country}}|notfound={{Title country}}}}|2nd=yes}}
|year={{Title year}}
}}<!--
-->}}</includeonly><!--
# Note {{Automatic category TOC}} needs to be available whether or not this template page has been transcluded
-->{{Automatic category TOC}}<!--
--><noinclude><!--
-->{{Documentation}}
</noinclude>
ecs6611m9gwrzwgr46mk2q2kf7i6qvg
Ашаблон:Year in country by month/doc
10
56094
173364
2026-09-06T22:26:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Documentation subpage}} Ари ашаблон ахархәара амоуп «Акатегориа:YYYY шықәсазы COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла» ҳәа ахьӡ змоу адаҟьақәа рҿы мацара, уаҟа YYYY 4-цифрала иҟоу ашықәс ауп. == Ахархәара == <syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Year in country by month}}</syntaxhighlight> Ахышәарақәа аҭахӡ...»
173364
wikitext
text/x-wiki
{{Documentation subpage}}
Ари ашаблон ахархәара амоуп «Акатегориа:YYYY шықәсазы COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла» ҳәа ахьӡ змоу адаҟьақәа рҿы мацара, уаҟа YYYY 4-цифрала иҟоу ашықәс ауп.
== Ахархәара ==
<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Year in country by month}}</syntaxhighlight>
Ахышәарақәа аҭахӡам, насгьы иҟам.
== Error-checking ==
Ашаблон игәанаҭоит адаҟьа:
# акатегориоуп
# ахы амоуп аформа «YYYY шықәсазы COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла»
Абарҭ аҭагылазаашьақәа руак намӡазар, агхатә дырраҭара аарԥшхоит, даҽа ҭыҵракгьы ҟаҵаӡом, аха адаҟьа ашьҭаԥшратә категориа иацҵахоит:
* [[:Акатегориа:Errors reported by other category header templates]] ({{PAGESINCATEGORY:Errors reported by other category header templates}})
Иазгәашәҭ, ари акатегориа рхы иадырхәоит егьырҭ акатегориақәа рхыхьтәи ашаблонқәа
{{Purge page|''Ирыцқьатәуп адаҟьа азеиԥшқәа рҿыцразы''}}
<includeonly>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Аишьҭагылашьа акатегориа ахқәа]]
</includeonly>
n09gcigbn8unit4y5c889wz19r9tbty
173365
173364
2026-09-06T22:26:40Z
Fraxinus.cs
8381
173365
wikitext
text/x-wiki
{{Documentation subpage}}
Ари ашаблон ахархәара амоуп «Акатегориа:YYYY шықәсазы COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла» ҳәа ахьӡ змоу адаҟьақәа рҿы мацара, уаҟа YYYY 4-цифрала иҟоу ашықәс ауп.
== Ахархәара ==
<syntaxhighlight lang="wikitext" inline>{{Year in country by month}}</syntaxhighlight>
Ахышәарақәа аҭахӡам, насгьы иҟам.
== Error-checking ==
Ашаблон игәанаҭоит адаҟьа:
# акатегориоуп
# ахы амоуп аформа «YYYY шықәсазы COUNTRY иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла»
Абарҭ аҭагылазаашьақәа руак намӡазар, агхатә дырраҭара аарԥшхоит, даҽа ҭыҵракгьы ҟаҵаӡом, аха адаҟьа ашьҭаԥшратә категориа иацҵахоит:
* [[:Акатегориа:Errors reported by other category header templates]] ({{PAGESINCATEGORY:Errors reported by other category header templates}})
Иазгәашәҭ, ари акатегориа рхы иадырхәоит егьырҭ акатегориақәа рхыхьтәи ашаблонқәа
{{Purge|''Ирыцқьатәуп адаҟьа азеиԥшқәа рҿыцразы''}}
<includeonly>
[[Акатегориа:Ашаблонқәа:Аишьҭагылашьа акатегориа ахқәа]]
</includeonly>
c97k8exk0zoasewe0ip9p1yu927vvt6
Ашаблон:Year in country by month/core
10
56095
173367
2026-09-06T22:38:35Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «<includeonly> {{Аконтеинер акатегориа}} {{category series navigation|skip-gaps=yes}} {{category if exists|{{{year}}} атәылақәа рылеи амзақәа рылеи|{{{country}}}}} [[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{country_with_prefix}}} иҟалаз ахҭысқәа| мзақәа]] Акатегориа:{{{country_with_prefix}}} аҭоурых ашықәсқәа рылеи амзақәа рылеи|{{{year}}...»
173367
wikitext
text/x-wiki
<includeonly>
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{category series navigation|skip-gaps=yes}}
{{category if exists|{{{year}}} атәылақәа рылеи амзақәа рылеи|{{{country}}}}}
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{country_with_prefix}}} иҟалаз ахҭысқәа| мзақәа]]
[[Акатегориа:{{{country_with_prefix}}} аҭоурых ашықәсқәа рылеи амзақәа рылеи|{{{year}}}]]
[[Акатегориа:{{{year}}} шықәсазы {{{continent}}} иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{{country}}}]]
{{category if exists|{{{year}}} шықәсазы {{{continent1}}} иҟалаз ахҭысқәа амзақәа рыла|{{{country}}}}}</includeonly>
<noinclude>
{{documentation}}
</noinclude>
l8k8atfroijh1fxbq6wu30b93g8pq25
Ашаблон:Year in country by month/core/doc
10
56096
173368
2026-09-06T22:39:59Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «Ари [[Ашаблон:Year in country by month]] асубшаблона ауп.»
173368
wikitext
text/x-wiki
Ари [[Ашаблон:Year in country by month]] асубшаблона ауп.
sufw3gdwx13g038ws60h0mxyl9uonme
Акатегориа:Урыстәыла аҭоурых ашықәсқәа рылеи амзақәа рылеи
14
56097
173369
2026-09-06T22:43:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашықәсқәа рыла| мзақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашықәсқәа рылеи амзақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} аҭоурых ашықәсқәа рылеи амзақәа рылеи]] Акатегориа:Атәыла...»
173369
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашықәсқәа рыла| мзақәа]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашықәсқәа рылеи амзақәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}|2nd=yes}} аҭоурых ашықәсқәа рылеи амзақәа рылеи]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыләи амзақәа рылеи]]
bz2pvmkuc7dsbjpqy0k9e45kcmt33ha
Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыләи амзақәа рылеи
14
56098
173370
2026-09-06T22:45:52Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{DEFAULTSORT:тәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыләи амзақәа рылеи}} [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыла| мзақәа]] [[Акатегориа:Ашықәсқәа амзақәа рыла| тәылақәа]]»
173370
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{DEFAULTSORT:тәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыләи амзақәа рылеи}}
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашықәсқәа рыла| мзақәа]]
[[Акатегориа:Ашықәсқәа амзақәа рыла| тәылақәа]]
e56fpzhlwb5v67965gf25z16d139r4v
Акатегориа:III-тәи азқьышықәса аиҭасымҭа
14
56099
173371
2026-09-06T22:48:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: « [[Акатегориа:Аиубилеиқәа]] [[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса|аиҭасымҭа]] [[Акатегориа:1999 шықәса]] [[Акатегориа:2000 шықәса]] [[Акатегориа:2001 шықәса]] [[Акатегориа:Аҭоурых аамҭақәа рыла|.3]]»
173371
wikitext
text/x-wiki
[[Акатегориа:Аиубилеиқәа]]
[[Акатегориа:III-тәи азқьышықәса|аиҭасымҭа]]
[[Акатегориа:1999 шықәса]]
[[Акатегориа:2000 шықәса]]
[[Акатегориа:2001 шықәса]]
[[Акатегориа:Аҭоурых аамҭақәа рыла|.3]]
cqkds6womhq6t6d31a316bl6rh87f2s
Акатегориа:Аиубилеиқәа
14
56100
173372
2026-09-06T22:52:10Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Anniversaries}} {{Cat more|Аиубилеи}} {{DEFAULTSORT:иубилеиқәа}} [[Акатегориа:Амзар]] [[Акатегориа:Амшқәа]] [[Акатегориа:Аишьҭагылашьа]] [[Акатегориа:Агәырӷьарақәа]] [[Акатегориа:Агәалашәара]] [[Акатегориа:Аԥсҭазааратә цикл ацеремониақәа]]»
173372
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Anniversaries}}
{{Cat more|Аиубилеи}}
{{DEFAULTSORT:иубилеиқәа}}
[[Акатегориа:Амзар]]
[[Акатегориа:Амшқәа]]
[[Акатегориа:Аишьҭагылашьа]]
[[Акатегориа:Агәырӷьарақәа]]
[[Акатегориа:Агәалашәара]]
[[Акатегориа:Аԥсҭазааратә цикл ацеремониақәа]]
8k21qbgwuru3l8i0q9t4k55ez6haczh
Акатегориа:Агәалашәара
14
56101
173373
2026-09-06T22:54:53Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|Commemoration}} {{Cat main}} {{DEFAULTSORT:гәалашәара}} [[Акатегориа:Акультуратә ҭынха]] [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]] [[Акатегориа:Агәынкылара|*гәалашәара]]»
173373
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|Commemoration}}
{{Cat main}}
{{DEFAULTSORT:гәалашәара}}
[[Акатегориа:Акультуратә ҭынха]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]]
[[Акатегориа:Агәынкылара|*гәалашәара]]
9lqulhon619qeyuvx51d7e4g87vzd2o
Акатегориа:Агәынкылара
14
56102
173380
2026-09-06T23:01:23Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Memory}} {{Cat main}} {{CatAutoTOC}} {{DEFAULTSORT:гәынкылара}} [[Акатегориа:Ахшыҩтә ҵакы]] [[Акатегориа:Аԥсихикатә процессқәа]] [[Акатегориа:Ажәытәра]] [[Акатегориа:Адыррақәа рхыҵхырҭа]]»
173380
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Memory}}
{{Cat main}}
{{CatAutoTOC}}
{{DEFAULTSORT:гәынкылара}}
[[Акатегориа:Ахшыҩтә ҵакы]]
[[Акатегориа:Аԥсихикатә процессқәа]]
[[Акатегориа:Ажәытәра]]
[[Акатегориа:Адыррақәа рхыҵхырҭа]]
nop06jmpofxlfaqoe3qsyryr0gsnymt
Акатегориа:Ахшыҩтә ҵакы
14
56103
173381
2026-09-06T23:02:56Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Mental content}} {{cat main}} {{DEFAULTSORT:хшыҩтә ҵакы}} [[Акатегориа:Ахшыҩ|ҵакы]] [[Акатегориа:Аилкаара]]»
173381
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Mental content}}
{{cat main}}
{{DEFAULTSORT:хшыҩтә ҵакы}}
[[Акатегориа:Ахшыҩ|ҵакы]]
[[Акатегориа:Аилкаара]]
nat69eov904pnrhhj6qyc6ny8e630im
Акатегориа:Аԥсҭазааратә цикл ацеремониақәа
14
56104
173382
2026-09-06T23:04:22Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|Life cycle ceremonies}} {{DEFAULTSORT:ԥсҭазааратә цикл ацеремониақәа}} [[Акатегориа:Ацеремониақәа]] [[Акатегориа:Хаҭалатәи аԥсҭазаара]]»
173382
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|Life cycle ceremonies}}
{{DEFAULTSORT:ԥсҭазааратә цикл ацеремониақәа}}
[[Акатегориа:Ацеремониақәа]]
[[Акатегориа:Хаҭалатәи аԥсҭазаара]]
cgqjp2r7rk605ln77zetunw2ckz7aj6
Акатегориа:Ацеремониақәа
14
56105
173383
2026-09-06T23:06:13Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Ceremonies}} {{DEFAULTSORT:церемониақәа}} [[Акатегориа:Асоциалтә конвенциақәа]] [[Акатегориа:Аизарақәа]] [[Акатегориа:Ақьабзқәа]] [[Акатегориа:Ауаажәларратә хкы]] [[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]]»
173383
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Ceremonies}}
{{DEFAULTSORT:церемониақәа}}
[[Акатегориа:Асоциалтә конвенциақәа]]
[[Акатегориа:Аизарақәа]]
[[Акатегориа:Ақьабзқәа]]
[[Акатегориа:Ауаажәларратә хкы]]
[[Акатегориа:Ауаҩытәыҩсатә усурақәа]]
kpq02lvhc98q493ep9l9i5c41k66cni
Акатегориа:1970-тәи ашықәсқәа раан аконфликтқәа
14
56106
173385
2026-09-07T09:31:06Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|{{Title year}}s conflicts}} {{Decade conflicts category header}} [[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи аконфликтқәа ажәашықәсқәа рыла]]»
173385
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|{{Title year}}s conflicts}}
{{Decade conflicts category header}}
[[Акатегориа:20-тәи ашәышықәсазтәи аконфликтқәа ажәашықәсқәа рыла]]
sksxzjvevrsf7wszx10ocusbkqaield
Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Виетнам иҟалаз ахҭысқәа
14
56107
173386
2026-09-07T09:35:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Vietnam in the {{Title year}}s}} {{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}} [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]] [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Афранцыз Индокотаи иҟалаз ахҭысқәа]]»
173386
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Vietnam in the {{Title year}}s}}
{{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}}
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Афранцыз Индокотаи иҟалаз ахҭысқәа]]
i16y9v69u0zu49sxsxp9sy80ft1ip1a
173399
173386
2026-09-07T09:49:38Z
Fraxinus.cs
8381
173399
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Vietnam in the {{Title year}}s}}
{{Decade in country category|{{title country}}|Азиа}}
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|{{Title country}}]]
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Францизтәи Индокитаи иҟалаз ахҭысқәа]]
dlg6s3pz1irnwmjhqvw1vifow6gnuow
Акатегориа:Виетнам 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых
14
56108
173388
2026-09-07T09:37:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Vietnam in the {{Title century}}th century}} {{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]] [[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] Акат...»
173388
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Vietnam in the {{Title century}}th century}}
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|{{Title century}}]]
[[Акатегориа:{{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:{{Title country}} {{MILLENNIUM|{{Title century}}00}}зтәи аҭоурых|{{Title century}}]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
rqh10179cyknnc0ylk35loe97x9c80q
Акатегориа:Виетнам аҭоурых ашәышықәсақәа рыла
14
56109
173389
2026-09-07T09:39:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Vietnam by century}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|шәышықәсақәа]] [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]»
173389
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Vietnam by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
k242z034sog5vt7y2tn7igpcs2l8vjn
173390
173389
2026-09-07T09:40:01Z
Fraxinus.cs
8381
Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173390
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Vietnam by century}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|шәышықәсақәа]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
7flzgznkqq9ncqdv2xdb3xou8hyl87b
Акатегориа:Виетнам аҭоурых аамҭақәа рыла
14
56110
173393
2026-09-07T09:41:37Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{commonscat|History of Vietnam by period}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых аамҭ...»
173393
wikitext
text/x-wiki
{{commonscat|History of Vietnam by period}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых| аамҭақәа]]
[[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рылеи аамҭақәа рылеи]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых аамҭақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых аамҭақәа рыла]]
qvch6oktq8vr9dx10bx8qvr0rhoi7r9
Акатегориа:Виетнам аҭоурых
14
56111
173394
2026-09-07T09:42:19Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|History of Thailand}} {{Cat main}} [[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]] [[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]]»
173394
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|History of Thailand}}
{{Cat main}}
[[Акатегориа:{{Title country}}|ҭоурых]]
[[Акатегориа:Аҭоурых атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Country2continental|{{Title country}}}} атәылақәа рҭоурых]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых]]
d9y2c5tslzrv2x3ouym0duwyqqh7lv4
Акатегориа:Виетнам II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых
14
56112
173395
2026-09-07T09:43:13Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:II-тәи азқьышықәса атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|2]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа II-тәи азқьышықәсазтәи...»
173395
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:II-тәи азқьышықәса атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла|2]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа II-тәи азқьышықәсазтәи аҭоурых]]
fs0dkrciz1ebhznmenmmad8w6841u2p
Акатегориа:Виетнам аҭоурых азқьышықәсақәа рыла
14
56113
173396
2026-09-07T09:43:58Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Азқьышықәсақәа атәылақәа рыла]] [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|зқьышықәсақәа]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых азқьышықәс...»
173396
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Азқьышықәсақәа атәылақәа рыла]]
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла|зқьышықәсақәа]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых азқьышықәсақәа рыла]]
qesbp8e5czxlfx4mau3hhb018lebe2w
Акатегориа:Виетнам аҭоурых ажәашықәсақәа рыла
14
56114
173397
2026-09-07T09:45:02Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commons category|Vietnam by decade}} {{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 3]] [[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоур...»
173397
wikitext
text/x-wiki
{{Commons category|Vietnam by decade}}
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:{{Title country}} аҭоурых аамҭақәа рыла| 3]]
[[Акатегориа:{{Country2continent|{{Title country}}}} аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
e2al328ey4m46maqesbuh8pmuygk9qz
Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа 1950-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых
14
56115
173398
2026-09-07T09:46:07Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} {{Category series navigation}} {{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых}} [[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|.лада-Мрагыларатәи Азиа]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыл...»
173398
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
{{Category series navigation}}
{{DEFAULTSORT:лада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых}}
[[Акатегориа:Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|.лада-Мрагыларатәи Азиа]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|{{Title year}}]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|{{Title year}}]]
qi3y4vi4abhcwentkln8fc83bu78x7h
Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Францизтәи Индокитаи иҟалаз ахҭысқәа
14
56116
173400
2026-09-07T10:07:20Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Франциатәи аколониалтә империа иҟалаз ахҭысқәа|Индокитаи]] [[Акатегориа:Францизтәи Индокитаи аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|Франц...»
173400
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Франциатәи аколониалтә империа иҟалаз ахҭысқәа|Индокитаи]]
[[Акатегориа:Францизтәи Индокитаи аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа {{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан аҭоурых|Францизтәи Индокитаи]]
[[Акатегориа:Францизтәи Индокитаи {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
6o5axn6p9bqypjqy9au0frwjfcuwew6
Акатегориа:1950-тәи ашықәсқәа раан Франциатәи аколониалтә империа иҟалаз ахҭысқәа
14
56117
173401
2026-09-07T10:10:01Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Франциа иҟалаз ахҭысқәа|колониалтә империа]] [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] Акатегориа:Францизтәи аколониалтә империа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭо...»
173401
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Франциа иҟалаз ахҭысқәа|колониалтә империа]]
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Францизтәи аколониалтә империа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
rcuboglebrmjbt3c7mxbqrccn6yuw61
173404
173401
2026-09-07T10:25:19Z
Fraxinus.cs
8381
173404
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:{{Title year}}-тәи ашықәсқәа раан Франциа иҟалаз ахҭысқәа|колониалтә империа]]
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа {{CENTURY|{{Title year}}}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]]
f167f6hknqg8sfzuuusa5wj36638dop
Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла
14
56118
173402
2026-09-07T10:11:36Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Франциа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|колониалтә империа]] [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых| 2]] [[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]»
173402
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Франциа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|колониалтә империа]]
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых| 2]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
89tw0bop10qr30u9e363v8s6gjx9o8b
Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых
14
56119
173403
2026-09-07T10:23:44Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Navseasoncats}} [[Акатегориа:Францизтәи аколониалтә империа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Франциа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|колониалтә империа]]»
173403
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Францизтәи аколониалтә империа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Франциа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|колониалтә империа]]
o6gl6akmwbd959yz76247mkbn4u2j40
173405
173403
2026-09-07T10:25:50Z
Fraxinus.cs
8381
Fraxinus.cs переименовал страницу [[Акатегориа:Францизтәи аколониалтә империа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] в [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа 20-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых]] без оставления перенаправления
173403
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Францизтәи аколониалтә империа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Франциа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|колониалтә империа]]
o6gl6akmwbd959yz76247mkbn4u2j40
173406
173405
2026-09-07T10:26:05Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Францизтәи аколониалтә империа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173406
wikitext
text/x-wiki
{{Navseasoncats}}
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Франциа {{Title century}}-тәи ашәышықәсазтәи аҭоурых|колониалтә империа]]
n21xy5v0eu1uk0sg6liahltw8kjwgri
Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла
14
56120
173407
2026-09-07T10:27:17Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых| 1]] [[Акатегориа:Франциатәи аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|колониалтә империа]] [[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]»
173407
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых| 1]]
[[Акатегориа:Франциатәи аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|колониалтә империа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
gix5ue9rlccgtro22xks56ymvs5kjpi
173408
173407
2026-09-07T10:27:40Z
Fraxinus.cs
8381
Удaлeнa [[Акатегориа:Франциатәи аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]; Дoбaвлeнa [[Акатегориа:Франциа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла]] [[ВП:HC|HotCat]] ацхыраарала
173408
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых| 1]]
[[Акатегориа:Франциа аҭоурых ашәышықәсақәа рыла|колониалтә империа]]
[[Акатегориа:Аимпериақәа рҭоурых ашәышықәсақәа рыла]]
tlet04aa5iyb0on7t35b6kqw7d5iji7
Акатегориа:Францизтәи Индокитаи аҭоурых ажәашықәсақәа рыла
14
56121
173409
2026-09-07T10:29:55Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Аконтеинер акатегориа}} [[Акатегориа:Францизтәи Индокитаи|жәашықәсақәа]] [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]] [[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|Индокитаи]] Акатегориа:Атәылақәа рҭоу...»
173409
wikitext
text/x-wiki
{{Аконтеинер акатегориа}}
[[Акатегориа:Францизтәи Индокитаи|жәашықәсақәа]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
[[Акатегориа:Франциатәи аколониалтә империа аҭоурых ажәашықәсақәа рыла|Индокитаи]]
[[Акатегориа:Атәылақәа рҭоурых ажәашықәсақәа рыла]]
hgxasfba9dos6r1677wz8b3bxviklc4
Акатегориа:Францизтәи Индокитаи
14
56122
173410
2026-09-07T10:42:16Z
Fraxinus.cs
8381
Новая страница: «{{Commonscat|French Indochina}} *'''[[Францизтәи Индокитаи]]''' (1887−1954) — {{C|Уаанӡатәи Франциатәи аколониақәа|Франциатәи аколониалтә аамҭа}} [[Индокитаи]], [[Виетнам]], [[Камбоџа]], [[Лаос]]. [[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа уаанӡатәи аколониақәа]] Акатегориа:Уаанӡатәи Фр...»
173410
wikitext
text/x-wiki
{{Commonscat|French Indochina}}
*'''[[Францизтәи Индокитаи]]''' (1887−1954) — {{C|Уаанӡатәи Франциатәи аколониақәа|Франциатәи аколониалтә аамҭа}} [[Индокитаи]], [[Виетнам]], [[Камбоџа]], [[Лаос]].
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа уаанӡатәи аколониақәа]]
[[Акатегориа:Уаанӡатәи Франциатәи аколониақәа|Индокитаи]]
[[Акатегориа:Азиа иҟаз Франциатәи аколонизациа]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа иҟаз аҭоурыхтә тәылақәа]]
[[Акатегориа:Ицәырҵит 1887 шықәсазы Франциатәи аколониалтә империа]]
[[Акатегориа:Иӡит 1954 шықәсазы Франциатәи аколониалтә империа]]
[[Акатегориа:Ицәырҵит 1887 шықәсазы Азиа]]
[[Акатегориа:Иӡит 1954 шықәсазы Азиа]]
[[Акатегориа:Камбоџеи Франциеи реизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Лаоси Франциеи реизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Виетнами Франциеи реизыҟазаашьақәа]]
[[Акатегориа:Алада-Мрагыларатәи Азиа|:]]
pcqpdtcrnagxnp19n71n7e6nnwt8vpy